Capitulū.X.

tur lumine ſindereſis: cum ſit de natura ipſius aīme.Scd̓o modo pōt intelligi ſindereſis extingui. ex ꝑteorganice leſionis et hoc modo nō corrumpit̉: ſed aliquando extinguitur .i. intercipit̉ actus eius in nō habentibus vſum liberi arbitrij. vel in non habētibusvſum ratōnis ꝓpter impedimentū ꝓueniens ex leſione organoꝝ corꝑalium. a quibus ratio noſtra indigꝫaccipere. Tercio modo pōt intelligi extingui ex ꝑtepaſſionis. et hoc modo nō in vniuerſali ſed in ꝑticulari. actus ſindereſis reſpectu ꝑticularia eligibilis ⁊operabilis extingui pōt. Quod patet quia vis cōcupiſcentie vel alterius paſſionis. ita rōnem in particulari abſorbet. vt in eligendo ſindereſis vniuerſale iudicium: ad actum particulare nō applicet. Quartomodo pōt intelligi hec extinctio ex parte crimīs. Etſic ille qui habet habitum alicuius vicij: eſt quidemcorruptus circa principia oꝑabiliū. Non quideꝫ invniuerſali ſed in particulari oꝑabili. inqͣtum .ſ. ꝑ habitum vicij ⁊eprimit̉ ratio. ne vniuerſale iudiciū applicet ad ꝑticulare oꝑabile. Et ſic dicit̉ extingui intali lumine ſindereſis. vt .ſ. non ſequatur in eligendoTho. in. q. de veritate. q. xvj. ¶ Et ſciendum ꝙ licetin beatis remoueatur omnis inclinatio ad malū: nōtamen ꝑ cōtrariū amouetur in damnatis ſindereſisinclinās ad bonū. Cuius ratio eſt. Quia malum eſtp̄ter naturā ⁊ ideo nihil ꝓhibet inclinatōneꝫ ad malum a beatis remouere. cum etiam fomes accidentaliter ſit in anima: et poſſit extingui ꝑ gratie excellentiam. vt in beata virgine. Sed bonum et inclinatioad bonum cōſequitur ip̄am naturam ⁊ ſindereſis naturalit̓ eſt in aīa. Un̄ natura manēte nō pōt inclinatio ad bonū tolli. etiam a damnatis .ſ. ꝙͣtum ad iſtuꝫactum ⁊ naturalē inclinationē ⁊ appetitum bonum.Eſt aūt ſindereſis abſolute extincta in dyabolo ⁊ dānatis. ꝙͣtum ad iſtud .ſ. actum boni meritorij: ⁊ diſplicentiam mali culpe. Sed in collatione ad penā noneſt extincta ſindereſis in dyabolo et dānatis. Undeyſa. vltimo. Uermis eoꝝ nō morietur. Uermis eoꝝeſt remorſus cōſcientie ẜm aug. Sed remorſus ꝯſciētie cauſatur ex hoc. ꝙ ſindereſis remurmurat. a malo ratione pene. Ergo ſindereſis nō extinguet̉ in dānatis. Hec alexander. ij. ꝑte ſūme. q. lvij. Raynerius¶ Capitulum. x. de Conſcientia.Onſciētia nō eſt proprie nec potētia. quia ꝯſciētia deponi pōt:potentia aūt deponi nō pōt. Nec eſt etiāhabitus qꝛ tunc nō eſſet vnuꝫ qͥd: ſꝫ multa. ꝑ multosem̄ habitus cognoſcitiuos dirigimur in agēdis. Tamen aliqn̄ ſumit̉ ꝓ potētia. Un̄ origenes dicit. ꝙ cōſcientia eſt ſpūs. corrector ⁊ pedagogus aīe ſociatusEt ſumit̉ ibi ſpūs ꝓ mente ſeu ratōne. Et ſic cōſcientia dr̄ ſpūs inꝙͣtuꝫ eſt quoddā dictamē mētis. Quiaetiam habitus eſt pͥncipiū actus. ideo nomē cōſcientie attribuitur aliqn̄. pͥmo habitui naturalit̓ .ſ. ſindereſi. Sicut hiero. ſuꝑ ezechielē. cōſcientiā ſindereſimvocat. Sꝫ cōſciētia ꝓprie ē actus. Nec obſtat qd̓ dr̄.j. ad thi j. de qͥbuſdā. ꝙ eſt inqͥnata eoꝝ mens et ꝯſcientia: actus aut nō eſt ſubiectu inqͥnatōnis. Inqͥnatio aūt dr̄ eſſe in cōſcientia. non ſicut in ſubiecto: ſꝫ ſicut cognitū in cognitione. inqͣꝫtum .ſ. aliqͥs ſcit ſe eſſeinqͥnatum Tho. in pͥma ꝑte. q. lxix. arti. xiij. ¶ Habꝫaūt ortum cōſciētia ex naturali iudicio rōnis. qd̓ dr̄lex intellectꝰ. et ab eo eſt deducta ⁊ deriuata. vt q̄daꝫꝯcluſio vbi gr̄a. Fit in animo vel in mente hominisquaſi quidā ſilogiſmꝰ. Cuiꝰ maiorē p̄mittit ſindereſis: dicens. Omne malum eſſe vitandum. Minoremv̓o huiꝰ ſilogiſmi aſſumit ratio ſuꝑior: dicēs. Adul-

terium eſſe malum. quia prohibituꝫ eſt a deo. Ratiov̓o inferior dicit adulterium eſſe malum. quia vel eſtiniuſtū vel quia eſt inhoneſtum. Conſcientia v̓o infert cōcluſionē dicēs. ⁊ cōcludens ex ſupradictis. Ergo adulterium eſt vitandū. Propterea dicitur cōſciētia: quaſi concludens ſcientia. eo ꝙ ꝯſciētia rōne ſupͣdictoꝝ .ſ. ſindereſis rōnis ſuꝑioris et rōnis inferiorisconcluſionē infert. tho. in ſcd̓a ſnīaꝝ diſ. xxiiij. ¶ Cōſciētia dicitur facies anime iuxta illud math̓. vj. Faciem tuam laua .i. conſcientiam maculis peccatoruꝫfedatam. Et dicitur cōſcientia facies ratōne diuerſificatōnis. quia ſicut inter tot homines nō eſt dareduas facies omnimodo ſimiles. quod mirum ē: itanec duas conſcientias omnino ſimiles .i. in omnibusidem ſentientes. Scd̓o ratōne denudatōnis. qꝛ ſicutfacies nunꝙͣ cooperitur. et ſi omnia alia aliqn̄ cooperiantur: ita conſcientia cooperiri nō poteſt. libri ſūtaperti. dan̄. ix. Tercio rōne diſpoſitōnis. qͥa ſicutᶠ ẜmꝙ quis eſt effigiat̉ in facie. vel cōponit faciē: comprehenditur de diſpoſitōne interiori: ita ẜm opera ꝯuerſatōnis alicuius cognoſcitur de probitate vel malicia Ecc̄i. xix. Ab occurſu faciei cognoſcitur ſenſatus¶ Eſt tamen triplex facies ſpūalis .ſ. rationalis queeſt conſcientia. pͣs. oſtende faciem tuam. nō leonināvel vulpinaꝫ ⁊ huiuſmodi. Salutaris que eſt humanitas xp̄i et conuerſatio eius. pͣs. Reſpice in faciē xp̄itui. In hac ſunt omnes ſenſus .i. omnes gratie ꝯgregate Heſter. xv. Facies tua domine plena eſt. omniūgratiarum. Diuinalis que eſt dei eſſentia clara noticia .j. corinth. xiij. Uidebimꝰ tūc facie ad faciē. Hāctriplicē facieꝫ notat. pͣs. ibi. exquiſiuit te facies mea.quo ad pͥmam. faciem tuam domine regnirā. quo adſcd̓am. ne auertas faciem tuam a me. quo ad terciā.Circa conſcientiamᵐ. §. j.videnda ſunt tria .ſ. ſignificatum. actum ⁊ effectum.¶ Ꝙtum ad pͥmum ſciendum. ꝙ conſcientia ſignificat applicationem noſtre noticie ſeu cognitōnis adaliquē actum ꝑticularem. Unde hugo in li. ij. de aīadiffiniens eam ſic ait. Conſcientia eſt cordis ſciētia.Unde dicitur cōſcientia quaſi cum alio ſcientia. Etſubdit. Cor enim ⁊ ſe nouit ſua ſcientia ⁊ multa alia.Quando enim ſe nouit: appellatur conſciētia. quādo preter ſe alia noſcit: appellatur ſcientia. ¶ Applicatur aūt noſtra noticia vel cognitio ad aliquē actūꝑticulareꝫ tribus modis. Primo ẜm ꝙ cognoſcimꝰ.conſideramus an aliquis actus ſit factus vel nō. Utcum dicitur in cōmuni vſu loquendi. hoc non eſt factū de cōſcientia mea .i. neſcio vel neſciui an hoc eſſetfactum. ẜm ꝙ dicitur Gen̄. lxiij. Non eſt in conſcientijs noſtris quis poſuerit pecuniam in ſaccis noſtrisUel etiā applicat̉ ſcientia vel cognitio noſtra ad aliquid quod ſit factum. ẜm ꝙ dicit̉ eccͣs. vij. Scit conſcientia tua ꝙ tu crebro maledixiſti alijs ¶ Scd̓oapplicatur ſciētia vel cognitio nr̄a videlicet. an actꝰfactus ſit rectus vel nō. ẜm ꝙ iudicamꝰ hoc quod factum eſt eſſe benefactum vel nō bn̄factuꝫ. ¶ Terciomodo applicatur ſciētia ⁊ cognitio noſtra ad aliquēactum an ſit fiendum vel nō. ẜm ꝙ ꝑ ſciētiam iudicamus an aliquid ſit fiendum vel nō fiēduꝫ.Secundū hec poteſt. §. ij.ꝯſiderari triplex officiū ſeu actꝰ ꝯſciētie. ⁊ ſic patꝫ q̄ꝯſcientia importat actū. pͥmus ē teſtificar: ſcd̓us eſtaccuſare. t̓cius eſt ſoluē vel ligare. ¶ Primꝰ igit̉ actꝰꝯſciētie eſt teſtificari in p̄terito. ingͦtū ꝯſcientia ꝑhibet teſtimoniū ſic̄ illud in qͦ ē ſcriptū aliqͥd: illud teſtificat̉ ſiue bonū ſit vel malū. Un̄ apl̓s Ro. ij. Teſtimoniū illis reddente ꝯſcientia eoꝝ. Et augꝰ. qn̄ deusiudex erit: alius teſtis qͣꝫ conſcientia tua nō erit. In-