CAMPANIAE FELICIS

DELICI^

V oniam nufquam t itoterrarum orbe,alma rerumparens,dominaq;natura, eius clementifsimo gubernatoreita

celi benignitatem di(ponente,plures delicias,gaudia,ob]ectamenta,amoenitatesq ; incredibili vbertate,quam in Campaniam lllam fcelicem,potifsimum vero in Baianum,Puteolanumq; (inum profudit; Adeo, vthocloci potifsimum,cum fumma (peftantium admiratione,amoenifsimf orbis terrarumdelicias, iuxuriantisq ; naturae venuftas adpareat;Dixeritq;illc vcrilsime.Nullus in orbe locus,Baijsprxlucetamoenis:Pliniusitidem Campaniam appellaritfoelicem,ob foelicem,beatamq ; amoenitatem,qua vno,inquit,in loco palam naturggaudentis opusdemonftratur ; Vt fimilitertrad:deritStrabo,cum omnium rerumad vfushumanosaffluentia,tum amcenitateiucunditateq; Campania omnesItalias totiusparres,quam longifsimefuperare:fdcircoperegrinarum Regionu,& hiftoriarum ftudiolis, incred'bilesCampania: verefcelicisdelitias,peculiaridefcriptioneexprefsimus, vt vnicointuitu,in haictanta natura: luxuriantismiracula viiumpandere,feq;oble&arc,atquereficerequeant.Acprimumquidemnarrationem hancnoftram,a pro-montorioJVlileno ordiemur.

P romontorivm Mifenum.fiuemons Mifenus,Cumisabeft miliaribus quinis.Nomcna Mifcno Aenca?focio,qui hic perijt, ortu, Dio-nylius audtoreft,confirmatq; Virgilius libro 6, Aeneam anxium,vbi raptus fato JVlifenus humaretur, Achatem confuluifle.demum hoc in locofepulchrumilliconditu fcribens,vndemonti nomen tum JVlifeno acccfsit,cuprius diceretur Aerius.ln hoc monte Pharusolim fuit,altifsima ni-mirum turris,adcuius c fummo vertice nodu prailucente facem,nauigantescurfum dirigerent. Vbi hic mons tribusinmarelateribusexcurrcnsformam promontorijnancifcitur,intimis vifceribusadeo perfoffus,&cryptis,aedificijscj; fornicatis,qugnumerus colurnnarum maximus fulcit,acfuftinet,excauatuseft,vtijsfornicum pilisincumbereprorfus,& lnftdere videatur.Cryptam Traconariam vocant, a Traconibus nimirum,id eft, fiftulis,aut fubterraneis meatibus.pcr quosin fpecum hunc olim aquar pluuiae confluebanr.

P rochyta Infula,anteJVlifenumpromontoriumiacet,terrfmotu^Milenodiuulfa,vtlib.i. Strabo refert, Iicetidem auftorlib. s. EtPli-niuslib.j.cap. 6. ab Aenariadihedam fcribant,quod & eius nomen oftcndit.Prochytam namqueProfufam interpretamur- Habet eiufdem no-minisoppidum,acterr,Tfrugibus,perdicumqueaucupio nobilitatur.

I scla, Arime, Homero ; Aenaria, Plinio;Inarime, Virgilio ; (liceta plerifq ; noteturjPythecufa,Straboni, et Graecisdi(fta,aMifenoprom6-torio terrgmotu & ipfa difcreta,vt libro primo audor eft Strabo,cuiufuis generis frugum,& auri quoque feracifsima eft.Balneas habet plurcs, &addelicias,& ad valetudinema?queaccommodas.

M a r h Mo r t v v m hoclociconfpicitur.Nam promontorium Mifcnum,qua Cumasfpetftatjacum habetaquae marinse.locorum accolaeMaremortuumappellant,eiusaquas,Putcolanus linuseffundit,& olim Ionge,quam nuncampliorfuit.

Circa maremorcuum vnd!queplunmafumptuolifsimorumoperiimfundament.i,acitem partesconfpiciuntur.Eft prxter alia defcenfu graduum40.in ipfis terra? vifceribusadmirandum opus,latere,calci.r[; fa ftum,quatuor columnarum ordmibus,id eft,quintuplici fornkatione.sdiricium hocvulgo Pifcinam mirabileappellant.Villa olim fuit L.Luculii Baiana,vbi ille mefibus hybernis agerefoIebat.De qua Plutarchus in vita Luculli fcri-bit,Cumin L icullano,quodnuncFrafcitam vocanc,Cn.Pompeius.M.Cicero,muIt!fjjalij nobiles viri L.Lucullii^ftiuo temporeconueni(Tent,Pom-peium inter ccena cum Lucullo familiariter lta iocatum,eam villafibi m primiselegantematq; fumptuofim,feneliris,ccenacuIis,porticib. artefum-niadifpofitis,n!mirumad vfum xftiui temporis,cxterum ad hyemem mulntudinefeneftrarum vehemecer incomodam videri.Lucullum PompeiorefpondiITe,dominumearumxdium, haudquaquam mintis faperegruibus,quxnaturaduce,regionem ciim temporemutant, ideofp domuin illamseftati conuenientem,ahaauteminBaiano,nullapartedeteriore,hyemisoportunitati xdificiffe. Inhuiusetiampeninfulg vifceribus peramplumsedificiu videtur,quod centu Camere!las,ab cellularu numero perariftis,at,artific:j maximi oftiolis ingreffum difficulter prxbentiu,appellat.Id quocpcifternafuiffecolligitur,cuiusgeneris hoc traiftu fubterranegmultf cofpiciuntur, ohm i. Rom.quiin hacpcipu£amcenitatis ora,rufticari fofebant,sedificatg.Veftigiaquoqjpafsim ahoru operu,nempe,monumentoru,acfdiu apparent,vt hercule,perpetua qugdahic vrbs no villg,videantur fuiffe.

S1 N VS Baianushoccircamaremortuu trattu,incipir,qui aMarismortui fauc.b.v%adintimaextremitatem Auerni, venuftifsimeextenditur,quo quide traftu,& indeab Auerno Puteolos vfq?incedenti,ta vari^ magnificaru xd!iim,operumfj; tanqperpetui viciruin|confpiciuntur,vt equidecuriofa ingenia plane cogant obftupefcere.Primu circa Maris mortui fauces,afpernma rupes excauata cernitur,ita vt per ea nunc m finum Baianum,eMari mortuo comeare nauigia pofsin t.Baiaru inde veftigia funt,ingen tia nimirupelago demerfa operu fundamenta,cuius quide vrbis interitus, a viterr$motuuexortuseft.Non proculindeBalneaBaianajqu^ vocantaccol^Medicr vero Svluania,reperiuntur,inripanonnihilexcauata.Iuxta,eademinoralitor:s,ampladomusadrupispede,infaxumexcilacoufpicitur,vbiB alnevm T kitvli Medicisitadnftum,fedvulgoCiceronianum,acitem PratenfeiCiceronianum quidem,quod in villaCiceronis,Academixnomineclara,extent. Pratenfe vero, quod in prato fit.

CR YPT A fupraBalneum Ciceronianumin rupe,graduumaliquota(cenfureperitur,mirabiliopereexcifa,altitudinepedum6. Latitudine^. Sedin longum,finuofoanfraftu plurimum cxtenta,fuauem &iucundum exha!ansodorem,quam,fi quis ereftusingrediatur,repent£ fudabit, fi pronus,&adfoluminflexus,refrige(cet.vlterius,addextram vergenti,aqua punfs:ma,fed peneferuens,& taftu vixinnoxia,quampleritpcredunt ininfimubalneum occultis vijsdiffluere,vulgo Fricatoria & SudatoriaBaianaappellantur,deqiubus plurain Indice.

TEMP LVM HerculisBauli,hicfereomifimus,quodtrafitisTritul:nisaquis,ad AuernummontemOricntalilatererotundaformaPliniusde-monftrat.ld ad Baianum fuiffe finum Strabonis quoq;narratioprobat,cuius etiamnum permagnxconfpiciuntur ruinx.

L V C RIN I,de hinc celebratifsimi SI N V S,Baianum portuni,fubfequuntur vefiigia,Vbf aggerem,quo marearcetur(vt perhibet Strabo)Longi_tudine ftadiorumS.latitudine,quaduo vehiculacommeare queant,HercuIes,boum Geryonis traducendorumcaufa,iecic, quoniam antea proptervndarum,&fluftuum impetus,per oram finus inccdi vixpoterat,etfi quoqjfuper vicinas rupes declinaretur.

MONS SIBYLLAE Cumanx,hinclongeconfpicitur,decuiushabitatione&antro,pccuIiarcmdefcriptionemexhibemus.

LACVS AVERNV S,poecis celebratifsimus,hincfequi tur,ad que ex Lucrino quondain comeare licebat,fcd hic tranfitus conflagrationis Tri-pergulanx violentia,prorfus immutatus,atipconuulfusfuit.Auerni aute paludisaqua lapore faila, colorenigra.eft,quodobimmensa profunditateaccidereputatur,cufundum eiusimum,no poffedeprehendi,Vibius Sequefterafferat.Eius tamen fundu acunofis quibufdam hominibus inuentumfuiffeconftat,funefcilicet,paffuu90.quosfingulos vlnxquaternf conftituunt^vtficaltitudineftagni^o.vlnaruin effeconftiterit.Sunt,quiexiftim€tdiftum Auernum,tang «»fvop,qubd aues fuperuolantes,oaoris eius graui tate conciderent enccatx, tanquam ad Plutone abriperentur,Indecj; ftagnum

Plutonifacrumhabitum.Cxterum AbrahamusOrtelius,&GeorgiusHoffnagliusAntverpiani,virieruditilsimi,fummicj;antiquitatisadmiratores,

dum fuperiore anno Baianum,Puteol.muniq; finum,ad vifenda tum naturx,tum arte excitata miracula ftudiolifsime perquirunt, experientia certacognolcunt,paludem haciamSowo^non effe,quemadmodam Au&ores permulri prodiderunt.

TRIPERGVLANA Balnea,hicolim ad Auernum fuere,ab loci ftru&ura ficcognominata,domonimirumtripartitbdiuifa,quod vnaparscuftodiendis veftibus,alteralauationi,tertia le&is attributaeffct.Sed hxc ba!nea,& frequentifsimu olmi,ampIifsimumIp vicu,& permulta nobiliaxdi-ficia,horribilis terrx motus,& conflagratio ftupendadeformans,conuulfit,& maxima montis noui moleoppleuit,vt iam non amplius appareant.

MONS NOVVS,eoloci,vbiquondamTnpergulanusextitit vicus,AnnoChrifti 1538,mirabili & violentanaturxoperationevnanofteeftor-tus,quaternaradicumambitu miliariacontinens,in medio remanente hiatu,latitudinis,vtxft:mari poterar,L.paffuum.Inftar habetTheatri,leniter

a fumnntate diuo fe pandensflntus lacuna eft,tanquam area niodica,qux clarifsimas aquas con tine:,h:mu fulphurei odoris exhalantes.Plurimamos

illeTripergulxbalnea,virtutefaIutaria, magnamlpLucrini & Auernipartemcintexir,prxterci,marinasetiamaquashaud parumfubmouit.

PVTEOLA NVSiamSl N VSnosexcipit,in quoaboftio,quodolim perLucrinum aquasMarinasmAuernumimmittebar,tuminoralitoris ttum intus in continenti,collibusq; verfus PuteoIos,tam multx fplendidifsimorum operum ruinx confpiciuntur,vt admirationem incredibilem ha-beant,adeoq;nuncorbis terrxvires,opesq;cun(5Ixtot operibus extruendis haud fuffedlirx videantur.

P VT E O LI,iuxta litus colli impolicaciuitas,aquaSinusPuteolanus vocatur,lnitioDicxarchiam diftam,nimirumabadminiftrationeiuftitix,fanftifsimocpimperio,eruditafcriptorum turhaconfirmat.Emponum Cumanorum Puteolosfuiffe,pofleatj;colonis Romanisadmodum frequen-tes redditos,& nomen a Puteorum multirudine accepiffe,vel,vt alijs placuit,i putore,quem liic pafsim aqux calidx,vi fulphuris emittunt, quapro-pternonullis etiam Phlegra vocatus fitCumanus ager,Strabo memorixprodidit.Vrbis medio nuncttmplum antiquifsimu ex quadrato lapide cer-nitur,quanquam vi terrx motuum nonnihil deformatum.Id Chrifliani,D.Proculo dedicarunt.Portus ad huius oppidi pedem valdb commodus &

tutus fuit,cuius nuncferme nulla veltigia fuperfunt.Contra in rnari ig.vaftifsimxpilx turrium inftar,ex latereftruftx,acin ijs quibufdamarcusfemiruti cernuntur,& aduerfum ilhs pi lis,qux item in xquore luxta Baias apparent,'Pontem ab Caligula lmperatore fupcrinieftum.iquo tranfitus a Puleolano litore vfque in Baianum finum iungebatur,Suetonius

amplifsime memorat,

Yb"

• I

V