b( ub L*\) (?"*■) L % °)
Z Ji
IO> MATALII METELLI SE=
aVANI. IVRISCONSVLTI. ELEGEIA IN GEORGH BRAVNI AGRIPPINENSIS THEA-
/
TRVM VRBIVM.
Rdua quam variepotuitfundare vetujlai v fOppida } quotj <vrbes condere, Adagna vtris-, } Oppidatot valuit Brunus concludere libro,
««c 1 -r v- i • r y . /i*
Vrbtbus atque Arces tungere conjpicuas. Oppida 3 Aiortales qu& non coluere prtores^
Lympha quibus potus 3 gians ctbus 3 antra domus» Sedqu&PoUeritas curuis deduxit aratris 3
Dum trahit ad ccetus afjjera corda hominum, Impofuitqueiugomontis. qu& valhbus imis 3
Ou& nemort 3 autfluuijs } ueltuoloque mart.
HAECtibt quo pateant longe clartjltma n jifu 3
Luceat toto corpore quidqutd habent:
Iile ftum } forum 3 portatque 3 {$mcenia,pontes 3
Exhtbet-acmoles } marmora } tecfa 3 uias• Elumtna } tepla Deum 3 fontes 3 fora 3 littora 3 portus 3
Etloca-.gymnafia & 3 figna 3 theatra notat.
ISlarrat } qualefolum-qu& fint contermina rurat Ou&ferat •vrbsBacchtmunera, qn& Cereris.
Vr&clari quidnam • quas {fi Haturafodtnas
Condat humo * tepidis balnea nata locis.
Ouam late imperitet • qutbus caput exerat oris•
Hancfera Fortun&fptcula qu&ue petant'
Vndegenus ducatprifium • quo fdere pr&s~iet 3
H&c qutbus ingenuis Arttbus^ tlla 3 optbus' lngenium utfaaatpaupertas-diuite terra
IVLollicieshabitetfagitiumquegerat.
Qu& cuiq^ hinc merces• cjfint comercta• qu&ue urbs
Paupertem fugitat per mare 3 perquefelum? jyoErtna illufires quinam ,e vtrtute perennes Qyos dedtt,ac Diuos&there, quofque Duces*
Deferibitmores-qu& leges 3 quique Senatus,
Explicat-^fi Popultfcedera 3 utnPla manu. Artes qu& 3 Pacisferroque potentia qu& fit 3
AurOiConfilijsfeduhtate fide.
Publtca priuatis ornat,priuataf raris Indagat; <vart& conditor Htftori&•
Quts pr&fifPrmceps } heres 3 viBbrne 3 gubernet'
Almaefi quo vigeat numtne Relltgio •
Cefferit vrbsecquid magnrqu& belia? quidinde,
Subdtderit duro libera colla iugo ? NAM dtuesfurgit- mutato cardinererum
Corruifffifattesi maxima cauffaJui- Sed mors eft(axis 3 tacitisd finefcttur annis'
Stc vemt claris vrbfbus atra dtes.
Quis Romain media iam qu&reret 3 en age } Roma?
H&c vetus, in noftra • totafepulta iacef ■Nec qutdquam fupereft: qua quas mtrere rutnas)
V?mpore quodcf mori 3 vtuere Marte } queat. Sctlicet annofa vt Quercus, celfifiima creuit, . Poftf cadifvifta h&c tempore Roma 3 rutt. Vrbtbus at certis,poft funera 3 vita refurgit^
Sedtbus aut mtgrant 3 omtne fortefito• Pax } vrbesfirmaf Pacem concordta-crefiunt\
Iuftitia 3 atque armis Relligionis ope. HOC duce non igitur populosfic nofeerepergis ?
Nec vtfes vrbes, turrtbus aerias? Nimirum:docuit;fuerant qu& muta per &uum j
Piftura 3 verbis 3 Oppidapoffe loquf Vt qutbus haud liceat 3 pedtbusfinefineper vrbes Currere- propedtbus 3 fufficiant oculi.

REVERE N
DISSIMO ET ILLVSTRIS- SIMO PRINCIPI AC DO»
MINO, D, G E B H A R D O, E L E= CTO ET CO NFIRMATO AR> CHIEPISCOPO COLONIEN, S L SACRI ROMANI IMPB RII PER IT ALIAM ARCHR
CANCELLARIO, PRINCL PI ELECTORI, VVESTPHA LIAE ET ANGARIAE DY^ CI LEGATOQVE N AT O,
* ' ' .: . '> ?>. t"
DOMINO SVO CLEMENTISS.
GEORGIVS
BRAVN AGRIPPINAS,
ET FRANCISCVS HO-
GENBERGIVS DEDICANT
CONSECRANTQ.

gvvolfg A ngvs
■> .. •<- - HAMMERSTEIN GEOR-
GIO BRAVNIO S V O.
Ntua mefiis adeft. Vrbes atque Oppidafcribens Arua colisjaudum confita luminibus. If AW obfiurus erit, cjualem tibi nominafingunti
Inde color; laudis lumine clarus eris. .;•;. Sciltcet hic fruBus pulchro tibi nafiitur agro. Quifquis es, hincfrufius tu quocp carpe tuos-
■ ■
•
tANDREAS PAPIVS
l
IN GEORGII BRAVNI
•/ » \
SVI STVDIA.
•'• !•' fe.,.
f
■. . . .
Iquando mare veliuolumjerrdsque iacentes,
Iupiter, latos defiicienrpoputds', * Confiftit cceli medto \ trattare putamus,
Secretum, regm confilia altafui,
Sa li notaftibi. Surgant vt regna,caddntque: Stet prima his &tas vrbibus y hisfenium. —
Atreliquis (quantumRegis fefeabdita cuique f - ;} Alens aperit )noffetfi noluere dulce Dijs , ..Quas iufte regit ille <vicesfeu(dedita culpis)
Gens hommum nefiitprofteraferre diu: Seu(pcemsattrita) fapit, coelumquefatigans s Exorat multa lenia cuncla prece.
JSIec fuperos magecara ipfos tenet vlla 'voluptas.
E% tamen inpartem nos quoque, Brune, vocas^ • • i 1 Inftgnes quafiumque oculis dumfubijcis <vrbes> ] Etpopult moresfataque, opesque canis.
Pro quibus officijs qu& nos y qua pr&mia Mufe?
An Alufe niL y quoddent tibi y maius habent?
Atnobis y quosfic fimiles facis effeDeorum,
Ipfeetiam certe denique numen erts.
-y 1

GEORGIVS BRAVN, AGRIPPT
NAS. BENEVOLIS LECTORIBVS
S- D-
Eregrinationem ,Ledoresbeneuo]i,qua?nonlucri,cum negoti- a toribus,fedartiumac virtutum caufa,fufcipitur,permagna, ad lapi- entiam,ad rerum vfum &experientiam,adiumenta pr3ebere,nemo ed, quivnquam negabir.Non etenim fine caufa ingeniofus Vlyffes,a Poe. tarum omniumfummo,obfingulareperegrinationis fiudium lauda- tur,vt,qui multorum prouidus vrbes,&varios hominum mores infpe- xerit.Qiiid Plato,quid Solon ,quid Pythagoras, multique Philofophi alij peregrinando confequuti fint, eruditorum coetui conftat.De Dio- dorO etiam Siculo, hiftoriarum monumenta confirmant,triginta ipfumannos, peregrina- tionis ftudio,confecrafte, yt veram Orbis Terrarum defcriptionem, hiftoriamq; exhiberer, Quam,vtomniumcertifsimamabfolutifsimamc|uc, GeographorumclarifsimusPtolema'- us ille Aegyptius, Antonini Pij Imperatoris tempore,daret,non folis Mercatorum atq; Nau- tarum informationibus fidem adhibuit,fed & remotifsimas nationes ipfe,v t labore & difficul tatemaxima,itacuriofadiligentia,obiuit,acperluftrauit,& Geographic£epidura:beneficio, cum fempiterno nominisfuielogio,a feperluftrata,& obferuata,ad pofteritatem tranfmifit. C £terum,hi,&compluresaiij,celebritatenominisclarifsimiviri,heroico,& mitiore vfifiunt fasculo,quam,inquodnos,temporum&hominum malignitate,incidimus.Periculosuquip pe,imo,vix Regum acPrincipum legatis, iam tutum eft,oblatronum,ac nefariorum homi. num frequentiam,qui omniapafsim itinera,ad ctedem acrapinas parati, occupant, diuerfas peragrare regiones,varias perluftrare vrbesac oppida,peregrinospopulorum acgentium ri- tus acconfuetudinesjoculariobferuatione,confpicere. EtA peftiferis etiam, lceleratftsimo- rumconatibus,&funeftifsimisficariorum infidijs,optima,ingenuorumhominuftudia non jmpedirenturiNonfunttamcn omnibusesefacultatesac opes,quasdifficiles,&remot3epere grinationesrequirunt.Non omnibusid corporisrobur,vtmoleftias &difficultates itinerum queant perferre.Quod fi vero maxime,opes,fi vires etiam,valetudocj; fuppetanqvari^ funt,ac diuerfaediuerforum,conditiones.multi,funbi:ionibuspublicis,multipriuatorumnegotioru mole obruti,nonpoftuntliberaiem,&laudabilem inclinationem luam,eorum locorum in- fpedione,qua: hiftoriarum, & famsepra'conio,celebria funt,fatiare .His & limilibus incom modispraftenti inftitutonoftrooccurrendum,& multorum votis,quorumegofermonibus acliterisfrequenterfum incitatus,confulendum efleputaui:Vtnimirum,nunquam latislau dato,Cofmographico Abrahami Orttelij Theatro,quo ia m pride ipfe ta m Belgis i uis, quam exterisetiam nationibusinnotuit,Topographicas Vrbium &oppidorum delinearionescon. iungere,eo,quod argumentum hocnoftrum ,cum GeographiataarClafitfocietateconiun- d:um,vt nouaquada,&mutuaeam luceperfundat.Quodcnim Geographia devniuerfie ter- ix fitu,generatim,& fummaria quafi narratione,recenfet, haud fecus,atq; prsecel len tes pi&o res,quoslnuentoresindevulgo nuncupamus, elegantem &venuftam exhibituripiclura,po- tiora prius lineamenta,& prGecipua corporis membra,per difpofitas,& vfitatas hneationes,ge nerali idea,deducunt, (Qua de re Albertus ille Durerus Noricus, opus perelegans cofcripfit;) IdTopographus,(eparata certarumundipartium,puta vrbium,oppidoru, infularum,fiumi- num,lacuum,montium,fontium,&c.enarratione,hiftoriceexplicat, &fpe(ftantiumoculis, quafioppidum,autlocumipfumcoram intueretur,proponit.Quodquidem, cum tertio hoc vrbiumTomo,vtlaboriofa,itaartificiofaFrancifci Hogenbcrgij manu, hiftoricis etiam no- ftrisenarrationibus,optimafide,exveteru,&recentiorum fcriptis,excommunicatisdodlifsi- morum virorufermonibus&literis,exobferuationedemumpropriaanobis,pro virili, prac- ftetur,& vrbium,oppidorumcj; icones,ea forma exhibeantur,quse vicos omnes,plateas,sedifi- cia,areas,fpedatorimanifefte oboculosponat:diuinare equidem nequeo,quidnam Geogra phiam,hiftoricaenarratione illuftratam,amantes,addam etiam curiofi,vlterius,ad plenam mundi cognitionem requirere pofsint,aut debeant.Maxime quidem, fi notum iam diuerfa- runi nationum &linguarum hominibus,Orttelianu Orbis Theatrum, noftris vrbiuTomis
(?)(?) coniun-

P R AE F A T I O
coniun "ant.I<3 ) quod clarifsimusvir ,omnifcientiarum nitorcperpoIitus,Dominicus Lam-
T)fonius,fin2ularismihiamicus,venufto,elegantiqjcarmine,&lepidifsimaAbrahamiC)rttc lii cu mBrunioconcertatione,quaePrxfationemimmediatefubfequitur,prudentiisimeetia
confulit Atq- hinccomoda,vtilisfimul,&iucundifsima contemplatio,onetur.Quid etemm dici pote'rit,aut find iucundius,quim in loco aliquo tuto,6c 1 periculorum metu aheno apud nenatcsdomefticos,vniuerfam terre,quainhabitamus,formam,regionibusdnierfis,flumi-
nibus 5caquisdifcretam ,vrbium,8coppidorunitoreornatam,hbrprumiftorumpr3eiidioin- tueri illudq- inipedionc pictura ',&adiunctarumcn3.iTanonL'i!eCtionccognokeic,ciuoda]i)
lonsis Scdifficillimis itineribus vix vnquam confequi potuei unti An ne ea rationc, maxima videmur itinera,flumina fuperaffe.ac maria,& alium quafi mundum ingre(si,dum remotaru centium &populorum vrbes,diuerfosviuendi ritus, diuerfas habitufi formas, (de quibus va- rit & masnorum fumptuum nuncpafsim librifcribuntur,) quae noftris funt vrbibus,fingula- ri dilicentia & ftudio adpi<2a,contuemur?Et maxime, cuni citra metu vllius,vitioforum mo- rum conta^ii, hifce in libris peregrinariliceat.Fit namqjfrequeter, vt,qui longinqua ltinera, incertas & periculofasnauigationes, mundi cognofcendigratia,fufcipiunt,earum gentium, ouibus cum longa confuetudine viuunt,corruptelisac vitiis infcdb,ad fuos reuertaturffed ho-
i um librorum prafidkyotus confpicitur mundus,falutaria virtutum percipiun tur exempla,
viri eruditione,& virtutibus illuftres,cognofcuntur:Nihil de vitiorum contagio.quo certae nationcs obnoxiK,pertimefcendum pcriculi.Erit igitur in hoc noftro Theatro,quo fe hifto- riarum &peregrinationum rtudiofi,citradifcrimen,&periculumaliquod,obIedenr,duva- rias diuerfarum vrbium formas,conttitutiones,ac fitus.dum quid m ijs maxime exercetur,ftu didnr &,qualia ifta potifsimum,vigeant,An mercatura traiftetur.cognofcent Erit,quodPi- ftorib 9 fit recreationi,qui loca aprica,amoenos fruiftiferosq; colles, mirabiles numinu Iapfus,
mirabilesvrbium ,montiu,infularum,lacuumfitus,quos nofemperadviuumdehneatosha- bent excerpere fuisq;tabulisatque operibusadornatu,maximacumvoluptatefpedantium,
infe -erepoterunt;Quodiipleris4;etiamfaaitatum,frequenterobfcruaui. Enr,quod Arclii- leifto- renciar dumagnificadiuctfarumvrbiua:dificia,moenia,muros,&propugnacula, pro diuerfa temporum,& machinaru,quibus impetuntur,ratione,contra infolentes hoftium in- iums offcnfiones4ue,excitata,in Theatro hoc noftro confpicient,quorum yifendoru gratia, ad remotas re»iones frequenter proficifcuntur. Erit etiam ijs, qui a grauionbus ftudijs liberi,
otioabundant,vclquioblaifamaffliaam4;valetudine,iedentanamcogunturvitaampledi, -mplafuppeditatamateria,quahoneftadignitate,otium&toediufallarit.Deniq;&ij,qmad
J, ' jTubernandavocantur,vtvariaruhic vrbium icones videbunt, lta, dmerlarum gentiu inftituw Refp mores,& con(uetudinescognofcent,&optima,adRemp.fuam formandam, txemplainuenient.Neq;porroijstantum,quiexterasrcgiones,variasobcaufas,.nuifcre ac nerluftrare nequeunt,vtiles erunt,& iucundi noftri labores,verum his etia gratilsimeaceidct,
auiloneinqua ,ftudiorum ,velqualifcunq;rei,gratia,icinera, &profe<ftiones,conaturfufcipe-
re llli namq- horum librorum infpe&ione exercitati, certa quadam ratione prasperabuntur, vt non adincognita, ied quodam modo fibi perfpcfla loca deuemantjquod in ijsviiendum, ouod fama 8e comunis omnium opinio,tanquam celebrius deprardicat, multo deinde com- modius compendiofiuSj&accuratius indagare poterut. Ita namq; anno elapfo accidit,vtcla. rifsimus amplifsimusq; vir ,D.Francifcus Dumsdorffius, non maiorum tantum imaginibus, fed fcientiarfi etiam,virtutumq;fplendoribus,vere nobilis, (cuius Bibliotheca, m remotifsi- mis mundi regionihus,incredibili diligentia ac fumptu comparata, optimi hiftoncorum, 8c eruditifsimorfi hominum iuuanturconatus:) ad VbioruMetropohn AgnppinaColoniam ciuam nunquaanteviderat,animigratia,deueniens,ea, qua» exterisadvrbiseommendatione,
exhiberi & vifu iucunda eflfe Iolent,iam annotata,& quafi fibi perfpe£fca habens, defignare po- rucrit vtmihi nonperegrinus,fednotusinpatria holpes,videretur.Eaquippe,expnmo vrbi- noftrarum Theatro,in quo Coloniam Agrippinam,patnam nobis chanfsimam exprel- fimus obferuarat. Ita,inltaliam , Dominam & ReginamEurops ,abitun, vt amplasmea Refpub Vniuerfitatesprxcellentes, totiusantiquitatisveftigia,infinitam,& inexphcabilem £edificio*rum,acoperumvarietatem ,cultifsimos agros, Florentis Impenjledemconfpiciant, & admirentur,De quibus antiqu* hiftonarumemori^varia6cftupendaperhibent,lln in-

A D lectorem:
cjuam, vt plurimum,eam Italisepartem • qux Floro, req; ipfa teftante,toto'orbeterraru pul- cherrimaeftplaga,Campaniam,Plinio,meritb,fcElicem,primiimaciire,acperlufi:rarcfoIet, vtamcEnifsimo in eaLiberi,Cererisq; deledeturcertaminejiucundifsimas Fontium Baia- norumcontemplenturdelitias:montes,{ulphureas ignitasq; exhalationeseru<ftantes:vrbes, portus,paludesfamofas, cryptas,acfpecus ingentes,ac infinitademumalia natura:,&: artiu, c]uaeluxus Romanus,hoc loci,peperit,opera. Hxc autem omnia,peculiaribus Theatri noftri tabulis,tam graphice, prseftantifsimiviri Georgij Hofnaglij Anuerpiani, opera (quem rar^ dotes natura:,non artificis inftitutio pracellentem ediderepi<ftorem)exhibentur,vtea, qui ftudiofiusinfpexerit,quidin vniuerfa Campania,maximaobferuatione dignum;quidnaipfi ineapotifsimum inquirendum;qua:nam loca,auteuitanda,aut,obprefentifsimum,cautius perluftranda,periculum,iam ante,rudi cognitione,intelligat, quam iter hocipfum ingrel- fus fuerit.
Sed nequeperfe commendati operis, hlc laudationem fufcipimus, qiiod diuerfarum lin- guarum editio,frequensdiftradlio,&Eruditifsimorumvirorucommendantelogia,quorum aliquotfaltepublicaelfevoluimus,aliavero,& venufta & prolixiora, ne in immenfum Pro- legomena excrefcerent,inproximam oportunitatem referuantes.
Sutitporro,vtintelligo,nonnulli,quihofcevrbium Tomos,atq;inftitutumhocnoftrum, genusq;argumenti,obftudia,quibus me,vocationisgratia,confecratum fciunt,maligne ro- dunt,&fuperftitiose reprehendunt.Verum higrauilsimorum virorum,Hicronymi, Ifido- ri,Bedae,Orofij,RodericiToletani, RodericiSantij, Aenea: Syluij,Ioannis GcrundenfisE- pifcopi, AlbertiCrantij,Oforij,&copluriumaliorum meminerint, Quosanemine habte- nusreprehenfosexiftimo,qubd,licetecclefiaftici,hiftoricum fibiargumentumfcribendide- lcgerint. Variaetiam&: diucrfadiuerforum efieftudia mcminerint, naturaad pidlurarum 8c edyporumamorem,8cadmirationem merapi,non nefciant.Ferantilliamare me& fequi, cpem mihi natura honeftum indidit,fenfum, cum &illc a facris ftudijs, non modo alienus nonfitjfedlucemetiampermagnam ijfdcmadferat. Inquibus variaquandoq;xdificia, tem- plum,Regia Solomonis,Sion,VrbsHierofolymorum,Bethlecm,D. Paulipatria,n6ob{cu. ra Cilicum Ciuitas,8<: fimilia multa,qua:inftituti noftri funt, defcribuntur.
Sed, vtabhis tandem,quineque picturis,neque GeographicisdeledanturiconibuSjqui- 1 busetiamhinoftrinonfuntnuncupati labores, ad beneuolosnos fpe&atoresconuerta. mus; eos,vtperamanter rogemus, iam reliquum eft,quoconatibus& ftudijs noftris bene faueant,ijfdemque fruantur: Ac dcmum precemur,
foelices fint,acvaleant.
COLONIAE AGRIPPINAE
ANNO M. D. L XXXI.

J
IN GEORGII BRAVNII
THEATR VM, VRBIVM ORBIS terrarvm.
R VNE, tuo cjuida* vrbesfpecfare Theatro
Picfura exprefpts, ejuot,put o,terragerit Aemulus Ortehj noJlri,jfe£fdda Theatro Terrarum dederat 3 ejmjola cunttafuo,
Litem agitatis,vter labor antefercndus, amici?
Lis minimefacilis, carus vterque mihi,
Sic e<ro. Sedcaufa femox adcingit agenda, Me, renuentehcet,iudice, uterquefm.
AcBR VN VSprionlpfa domos inuemtvrbes
Condere de patrio <vertice nata Eea.
Expohjtqueferos mores, agreftia corda
Ciuilem ad vita mollijt alma modum^
Munijt fgjj muris, inftruxit arttbus vrbes,
Quotquot <vt htncantmum,corpus &indebeant. lura, magiftratusque dedit,fanliumque Senatum,
Tterroriqtse malis,praftdioque bonis Vt malepro meritis, illosfuapcenafequatur,
Hiprobitatefua pr&mta dignaferant.
Neu, quta terrarumfolafunt magis vrbtbus ampla,
Has ab eis ittnci nobilitate putes.
Nonne amplt reliquis, Solaureus, aurea Luna,
Aftraffunt ccelt nobtliora locis?
Bjfttna nonnefua vefte exceUentior ora eft?
Bjftina vefte licet ,ftt mtnor orafua.
,Qutn ccelumfolt, lun&que vt debet, (jfaftris.^
Stc decus omne ora veftis tpfa(uum.
Sicadamas auro potior, quo clauditur, auri
Attamen eft moles magna adamante magis.
Paruus efi cjcni meltor canor, tllegruum quam
Dtfperfus nubes clamor tn athereas.
Quodftne fdertbus ccelumftne nautbtss aquor,
Hocfne terrafuis vrbtbus effet iners.
NuUa hominum interfe commercia, vitaferarum,
Non hominum, nullo more, necarteforet.
Quam memoranda oculis defefpetfaculapr&berit
Vrbes,fp) muris opptda claufa futs?
Vrbes dant plateas recio procul agmtne duEas.
Dantfora, dant varijs compitapulchra tocis^ Timplapertftjlqs decorata-palatta,circos;
Dant Xjftos: t hermas> amphitheatra, tholos- y Culmtmbusf polumferientia Maufel&a,
Etpr&cinffafuis atria porttctbus,
Pjra-

Tjrami(bttque, arcmque & Niliacos obeltfcos.
Quafque proculfornix plurima ducit aquas. t)ant portas, turresf, propugnacula, fif arces.
Dant portus,pontes,marmoreasf dcmos. Nectua 3 Dinocrates } iuuat hicars(ola 'videntem.
Hic Apeliea, Phidiac&f manm.
Demque pingendis magis vrbibus Opticagaudet,
Ars deledandis Optica nata ocults.
JVlaior & hincpictas <vrbes feffare voluptas: Quam terra in tabuhs,planageographicis.
Iure igitur noftrum, cumdetpotiora Hheatrum,
Sint minm ampla licet,laus rnea maior erit. Et librumgrauiore meum mercabitur aere
Sollertes ocult cuipotiora probant.
At contra OR EELl VSTallas quas codidit vrbes
Vrbanascf domos, vt libet,ipfa colat.
Rura miht, gehdis placeant tn vallibus amnes,
Et nemora, vtquondamfumme Poetzt ttbi: Vrbium vbt (irepttum, tfpopuli tabularia,et auras,
Infanumqueforumferreaiurafugts.
Scilicet haud vllas Bruno,rus repperit artes.
Qutn commodius quaslibet vrbe coltt.
Nofier hic,en,Iudex,libet hanc cuifingere litem:
Qutppe ea nos inter nuila nec efi, nec erit: Legtacos interflrepitus, curasquenequibat,
Nunc Stabuletanofingere rurepotelt.
Jpfi adeo Ptetas,, AHr&a, Aedosque, Ftdesque
Vrbtbus ciect&,vel modo rure latent,
Vltima velpofisere tn agrts veftigia, ffi inde
Ad ccetum <vo lucrt, fe retulere fuga,
Vrbis amator erat Fufcus,tu ruris Horati.
C&tera qui Fufco,penegemellus eras,
JAufiarum tibt ccetus amat nemus, (ftfugit vrbes,
Jpfifibt vt tota mente vacare queat.
Ignorasq^ locumpottorem rure beato.
Nec tibi iam quamuis maxtma Romaplacet. Rus itidem Ortelius pr&fiert,vt Horatius,vrbi t Vtque animi,diftant nomina {fiipfa parum. )Fumofas Fufiusfumo qui concolor,vrbes
Et rcferens Fufii nomina Brunus ament. Hactenus Ortelius. Sed addere detndeparabat
Pr&fidto caufi plura futurafu&:
Nempe Geographtcasfic laudatura tabellas,
Vtfua Brune,tuis vtilioraprobet.
AH ego pr&uertens: Vefiram hanc componere litem Sic,mquam,vt veftrum vincat vterque, volo.
(? ? ?) Debetur

Debetur toto,tabults quem rettulit 3 orbe
lidusmugna Ortelio 3 nec tibi Brune minor. Quare 3 vtjuaue magis dulcesfejeint eramicos 3
0 uam (ecus,eft Brunum cernere & Orte liumi Gratius atherios ignesjfeffare 3 c olore
C/sruleo liquidifefociant epoli.
Bjpna ora fu&jpeciofior addita usfe eft.
Nec fat dtfiuntf* uefiis, & ora decent: jdtque adamas, nudumfi c ont empler e 3 minus quam 3
Aurofi inclufium 3 quo capiaris 3 habet:
Denifi ut vrbsjjfpars uictni ruris eodem Obtutu, atqne uno tempore uifia iuuant:
Sic non interfe uefiros conferre labores 3
O Socfihac femper res odiojafwt)
Aut illum huic 3 aut hunc illt prfierrefied tllum
Aeque hunc &quah tollere laude placet.
Btbltopola igitur comungat utrumque Dheatrum
CenJeo 3 <vt ex <vnusfiat utroque Itber.
Stc duo confiituent <vnum Amphitheatrum, nculisq^
Iuntfa Dheatra magisgrata duobus erunt. Necfietfatorem 3 renuat ntfi bulga,ptgebtt Duplice opus duplex aere pararefibi.
Dominicus Lampfonius BriL genfis cancbat."
C ARMENH V GO
NIS FAVOLII IN TERTIVM
vrbivm theatrvm georgii
BRAVNII AGRirPINATIS.
T Ntultt orator c&nis Ortenfius olym
Stellantem Iunonis auem 3 gemmficp decoram 3 Vandentemcf alas, caudamcf ad terga rotantem 3 Monfirantemq ? <vago conutuis pttta colore Sjdera 3 purpurea pafitm qm luce repleta Non vna vartant proprtos ratione colores.
Int ulit haud alit er, fiudijs quo confiulat almis Ortelms 3 quondam vettusfuper athera curru Vhceb&o, variosrituSi trafiufque locorum, Ignotamq ? alto penitusgcntem Orbe repofiam. Qu& varvjs prudens tabulis diftmxit 3 vt efiet Speciantt vario Mundt Jub climate,nota
Q u&^

Qmlibet occulte latitans pars orbis operti.
Ingens ingenij labor, {ft res magna, Profundi C&rula metiri, terram diftinguereftlis Etparuis totum tabulis defcribere mundum.
BruntttSjat variat e vrbeSjCu ?nft urbibus arces, Flummaa, excelfos cingentia margtne muros 3 Deduxitcp altis labentes alptbus a??tnes: Coniunxitcftfolt terrent maxima regna, Oppidacjuetgnotofeclufafiib orbe 3 celebri Extollit famajferisjpcctanda fiib annis.
Cunctaque ab interitufiruat 3 reuocatef fub ortum Q ua vclut obfcuris tacuere obduffa tenebris: Vt nonfit regio>quocuncp eafixafiub axe esij Siue illamfpettes amplamjfiue intus extra Egregio ornatamjprifio tgfifulgore micantem, Q ua nonfit proprijs ornata vel urbibus.altis Arcibus 3 aut celfisferientibus aftra colofiis.
O fcelix Atate bonajftcuncia benigno Sjdera profpiciant <vultUj dtgnifitme longa Annorumfiric 3 & tranfcendere Neftoris annos, Brum Cafialidum decus immortalefororum.
Nunc tua teprodit virtuSjtuafama manebit Per varios terra traffusjvrhescft remotas. Nam duce tepriftos feruajfe <videmus honores lnnumeras <vrbes 3 varias cumcft vrbibus arces, Et malefiruato rurfumfplendeftere cultu.
Ergoferent merito in c&lum tuafatta nepotes, Pofieritasft tuas extollet laudibus vrbes.
Dumft arces fiabunt 3 dum cinffa mcenibus vrbes, lura Palatinuscft dabit dumfanflaftnatus, Iufiiti&fy facrasftruabunt mce??ia leges,
Nommis alma tui creftet cumfcenore virtus.
ECLO:

ecloga herman
N1 ORTENBERGI NOVIOMAGI
IN VRBIVM THEATRVM GEOR.
GII BRAVNII AGRIPPIN. ,
I
Acului Campanuf.
quibus efiluis, ignotuspaflor adifti, wMfNulla tibi retinens wfigniapriflina vita, ^Pr&ter inanepedum, durocp e tergore veftem? Camp. Otia cum tibiflnt,aliena negotia curas. Aft ego, quipatrtjs efinibus exjul oberro, Nec mthigrex reliquus,nec Di manfere Penates, Horreo cum (ubqt uelfola doloris imago,
Acul. Nefcis illoquio depellipeffore curas?
Sedibus ecce meis iam (uccedemus euntes, Nonprocul hmc interpr&celfa cacumina,fagos, Hic apud irriguum tibifaginapocula fontem, Cum pernis, botults, fef lardtspmguibus addam. Camp. Si tuuat ergo meos referentem audtre dolores, Etfianimus refugit memimjfe } Ijac acctpepaucis. Esi natale folum mihi, qua tacet aquor ertcis, Nhlia multapatens, <vbt Scaldis deuehit vndas Oceano,tollitque(uas Adripia turres. Hic megrex outumfcetu lanaque beabat, Compiebat latis quimoilia pafcua campis\,
Hnde mihi facilem <vitam, uxoriqueparabam Prol/flc&,Pfi natis,quos indurabat eidem VitA, perpetuus, btffenosfub Iouefiudor.
Hic ego malebam dommwcj patercf preejfe Sedibus anguflis, quam rviuerc molliter <vrbe Einiti?na, quoferre mea de cortefolebam, GaUin&fobolem, lac prejfum,matribus agnos Auulfbseo mihi ditior ejje vtdebar,
Quod qu&cunqfebi Natura pcfiulat vfus, ViUulapr&bebat,nec opespofeebat ab vrbe^ Aurea,dum, Pacis riderent numine, rura. Atpofl qudm populat ur agris,ferus,omnia,miles\ Nonfecus ac pauidas meminifugitare volucres, Vult urec onjpect o, velfiqua rapacior ales;
Pars adierenouum, Caroloquem principenobis Enituijfe (erunt ,mundum ,propiufue profecti, Pars Celtas,ahj remis veltfque Britannos. Difftger egr eges, vtx ipjum me quoqueferro Crudeh ertput, ffi uagor exful, nudus inopsque, Qui vix antefolo patrio,me pojfe reuetli Credideram,fedpr&cluduntfufetria vocem.
Acul.

\Acul. Parcepcor lacrymis, lacrymat pajloria virtHs ReJJ?utt,eft c&ltjjiatium, cjuo uiuitur ingens 3 Siueplacentfilu&,filuarum copta nobis,
Siuefenex mauis ciutlem ducere vitam.
Nuper fortemei <vicimtccla Georgt s Cum[ubij 3 paruisfattjs lujfranda per orbem Oppida clara dedit.cjutbns ommbns anea prtmus Aloenia circumduxit 3 & tnuo ctternafacrautt 3 Huc primum egreffos filuts, montibus altis Fama eftpajiores coijffe 3 <vt fortius hofes Arcerent 3 mambus contuncits 3 vim(p fcrarum. Idem victores parta virtute cjuiete,
Iuftitia, Pacts colueruntprotinus artes. Htcnunc magntjicis teplis pta thura cremantur 3 Htcgaudet domtni verfart gleba labore. Cunffapfsppedttat pleno aurea copia cornu. Qui mage projpiciunt 3 hi rerum fumma tuentur, Hos altj tancjuam patres 3 venerantur, amatque: Stc tamen 3 vt prtmasjm immutabile fruet. Hdtprinctpto narrant cceptffe Outritum AEternam 3 altttbus 3 prrmumfceltctbus 3 vrbem. Sed ttbi ne longe peregrtna exempla petantur, Vrbs antiquaiacet vicina Colontanobts 3 Hanc Vbq quondam nojiri/iatuereparentes . Po&habttts proprijs aruis, qu& magna tenebant 3 Sedgrauts vrgebat vicina iniuriagentis.
Ergo ftbtnomen retinebunt vfque Coloni. Sednoxatra premit 3 tibtfaxo Georgiusipfe Monftret, qu&ferismonimenta nepottbus abdit 3 Aurea cum nobis iterum iux crajitnaJurget.
A D

A D GEORGIVM
BRVNIVM THEATRI VRBIVM
avctokem elegia.
Tia Saturnotrahercnt cum ficula rege,
Rufticus & nu ^° verteret arua boue,
Maftica ftd toti ruerent m pocula fontes,
Ruraf comflerent auia millefauft
Mon muri 3 non mcema erant 3 necperuia tellus
Soihcitas hommumftnferat alma viaa,
Nec labor externos vlli comofcere mores,
/ - ^ Oualem tememorat Chius 3 Vlyftefinezr
Multoru?n ignotas docilem vemjfeper <vrbes,
Oua maris extremis terra tenetur aquis.
Sedpia cura Deum, regno m.ehore, veternum
Exuit,&ftimulos addidit ingenifs.
Tuncartes venerefacra, tunc cultior &tas,
Atque animi quamuis tunc abiere rudes,
Oppida cum,leges<f data, tpf commerciaterris 9
Etfactles alnispr&buit vnda <vias.
Ipfaf conffectas non dedignataviriles
Natarum VranU maxima Mnemofynes
Terrarum, c&Ucf modos, liquida regna
Edocuit, rapfdis non ftneftderibus^
Otu tellusftt lentagelu,qu&frugibus apta,
Quagrauis arentes a JI ms hiulcet agros.
His ego non gemmaa,non pondera diuitis auri,
Mutarim aut totisputriafigna toris,
Nectu docieftnas, Mufarum cura Georgi,
Necfororhoc Phcebi, nec Deus ipfeprobet.
Illa tm mihiftnt cordi monumenta laboris,
Q ua facilifolers duxit in &re manus,
Luftrandasf dedit totas cum moenibus vrbes,
AEquora prosfeffat quafua cumcp Ceres.
Queis tibi non vllo qu&fitum nomen ab &uo
Excidit.ingenijsftatftne morte decus.
Ioannes Liuineius."
FRONJ

FRONT ISPICII
EXPLICATIO-
^JfiRand&uus ScythtcimoderatmJceptraScylurus
Imperij natos deciesfufceperat offo.
Hos, vbi conficeret,(upremamfata minari Horam 3 iamq^Ju& metam defcribere <vit& 3 Conuocat, atque dato iaculorum fafe cuiuis 3 Hunc iubet <vt rumpant. Robur 3 quo rumperepofit 3 Quilibet ejfefbiconfansnegat. Eximit tnde Smgula tela parens 3 nullo fngula niju Confringit. JSlatos hinc taltbus admonet orfus:
Colliget vnammis vefras Concordiamentes.
Viuitepactficti longum tufiisf <valere Litibus^fi rtxis 3 regni coniungite neruos.
Robora 3 diuitt& 3 mtlesf parabitur 3 hoflem Qutpatrijspofiit depellerefortiter oris,
Abfcjue pauorefrutpartis 3 plura licebit Qu&rere:<vos multtmullumf tirnebitis ipfi.
Aft <vbi dtfitdijs aditus patefiacius 3 tr&
VeBortbusfix& 3 tum fidittone diremti Acfitfitfuerint animt: iam nulla medela A/Iorborum 3 iam nulla datur reparare <vigorem Amtfifum ratto.V ertjt 3 quodcunque tuendt Robore, dtfitdijs Regnumfireddidit orbum.
Contemplarelibri firontem. Depingit idipfium 3 Quod Scytha monfrauit Scythicis 3 HO GEBER GVSadart.' Vr&firiptum digito fculptisfilertefiguris.
Vlurtbus intuitu nexum de cordtbus ojfert Fafeiculumprimo CONCOR DIA 3 parte locatam Oppofta monfrans PACEM 3 qu& turture gaudet Verticibus recubantefuis: tumficemma rerum Cermtur ommgenum manibus SE CVRA plicatis,
Deuite dein quiduispromens OVVLENEIA cornu. V%m quippe ajpictas, <vrbes regnapottri Vace, nec externo lacerariamihte 3 nulla Seditione quati:f ciuicapeffora lites•
Non dirimantfi blanda liget Concordia plebis 3 Et procerum mentes, Princeps cum principe iungat Fcedera 3 <verus amor deuinciat vndique corda.
Vace coluntur agrucomplentur diuite fruciu Horrea Alercatorperegrinas vadit in oras, v ertJ 3 refertq^ 3 quibusfigens humana carere ^ojfe negatfiaciunt operasgnauumcj laborant
Artifi-

\
-Vx
- :V h '
.'• '■#
'H '%>
j4rtifices: Fhcebus Mufat Heliconis alumnas Vrbibus inducit:populuscf Prophetica difcit, Et docet abfue metu venerandus fripta ficerdos: Tdenique[ecuram nummi ponuntur in arcam, Quando libidoferet, cjuandocp necefeputabis, Promendi. Cruciat Mars foliicitudtne ciuem Perpetua 3 deuaftat agros, vinetaq^perdit.
E)iripit infanus,cju& confticit obuta 3 mtles,
Opptda confumitflammis 3 tranfigit honeftos Enft <vtros> nulhparcit, rabiefferina InfanitEaciesnarrabit Belgjca 3 Gr&cum Con(ule 3 cum Gallo confer. Dtfcordta 3 dicent,
Bella paritibellts cjuerimurflorentia quondam Oppida nunc deftrta virts 3 rebusf iacere Orba neceflarijs. Erateffitnfinit lberus 3 Machltniam Germanus habet 3 'vadauit Athenas EurcusiDifidijs cafis debemusiniquos.
Ejftciat Deus omnipotens 3 neiurgta Gentis Germanm componat Arabs 3 Oriente remoto Omftmel egreflus non patria rura reuiftt 3 Donec eas etiam 3 qu& fole cadente tepefcunt,
Etntbus Aflyrij imperij coniunxerit oras.
Illt, qu& cruciat (efollicttudtne nulla 3 Subdtta dtua IVGIpatiensiffi R VSVICA dextra Inftrumentagerens 3 illi 3 qu& dtutte quiduis Depromit cornu 3 dominantemfedefiprema IVS EIVlAMgenerat. Huius fert dexteraflrittu Enftm 3 Uua libram. Gnauo dum namque labore Vertit agrum,plantat vtneta colonus 3 ffi hortos Excoltt, ac natos dtuino munerefruttus JSlon retinetfibifled dtuendit in vrbtbus 3 omnes Diuittascf folt large communicat illi 3 Longtnquts vartas qutmerces portatab oris\ Emtacj, mercator pretto dat aromata iuflo 3 Dat pannum 3 cortum 3 confedum e latte butyrum. Artificesqfluis commune labortbus augent Ampliftcantf bonum: quertturflbt nemo deeffe, Quets egetiflfiprudenter opes iufteque locantur.
Sednec opesfcelert 3 pacata nec ottafr&nos Nequitta laxare decet 3 nec vincula legum Rumpere.ftcuram tum dentque viuere vitam > Vere contigeritflormata timore Iehom Pefloraf tuftas legis patiantur habenas.
Dtum& 3 cultuf Deum 3 quo pofcit 3 honorent. Et proceresfmul 3 ctues:acfubdita iuflis Pareat tmperijs dominorum turba fiorum.
En

En igitur Vacem peperit Concordia:pacem Otia diuitiasip dedtjfe utdemus: ika Obfiquio legum munitafied bafice benigna Inftruffas dextra terrts retulifie fupremo Vrognatam Ioue Iufiitiam 3 qux munit ornat Opptda 3 confieruatflorentia,perdita rurfim Erigit> omntgenum conflans medicinamalorum, Queis Ehebaperiere, cjutbuspertere Colofii.
Verum e vbiflagitijs nullusfintfiue modufiue Vonitur, & fcelerum numerus/j, gradusj fubinde Incrementa captt 3 iuflus necftringitur enfis Infielerum authores 3 imo fcelerata piorum lnnocuum gaudet potare caterua cruorem: Exfitndunt urbes bellumquefiamesfi luesfi Fceda Venus Sodoma,fielerata libido Gomorrham, Raptus adulterio connexusperdidit urbem Erotanam,perijtponto utctna Corinthus Spurca Itbtdtnibus. Soljm& uixrudera cernis,
Qusl Eominum mundt cruciflxtt, utuerepojcens SEurpemflagittjs feditione latronem.
Suggertt tfta librtfactes: tu lettor amtce 3 Injptceprogrcdtens 3 HOGEBERGICA dextera quales
Sculpferit idea$:artem mirabere 3 claudi Grandta cjua pofitnt tantillis opptda chartis.
SEum lege 3 oju& ueterupromens monumenta Itbroru BRVNO refert 3 BR VN0 longe dotttfitmus autor, Oppida defiribens 3 ut fintflta 3 c>iubuefruantur Iure 3 cjutbusflnt principtbmfubtecia 3 Deumf Qua ratione colant 3 {fi c&tera digna relatu Commemorans. Vandem uotis ardentibus opta, Omnipotens digitos Hogebergi uiuerc mtlle Annos utiubcatfculpturos opptda mille:
BrunocJ ut excedat uiuacisfecula corut y Ipftus ut toto prudentia clareat orbe: Dentquec&leftes rectptfiitdtgnusinurbes, In qutbus Aternum cum fantfisgaudeat, Amen.
Cafparus Trogus Decumas.
M A-

AXIMILIANVS Sccunc!us,dminafauentcclementia,elcftusRomanoruImjJC.
rator,femper Auguftus,acGermanis,Hungariae,Boiemix,Dalmatiae, Croatiae, Sclauo. nix,Rcx,Archidux Auftria£,Dux Burguxidi^Stiriae, Carinthiae, Carniolae& VViite a. ber^x,&c. ComesTyrolis,&c. Recognofcimus& notumfacimus,tenorcpraefentiuni, vniucrfis.Rempublicam bcne& reaeconftirutam,n6 tam armis,mccnijs, & propugna- culis.quamlitterarum ftudijs,&viris rcbusagendisaptis&idoneismunitam elfedecet. Animaduertcntesautemad conferuandas & propagandas bonasartcs,acfeminarium quafi virtutisconftituendum & retincndum, operastypographicasplurimu adiumenti  _ C onferre :Idcononeosfolum,quiReipub.domiautforisprodcfle,vclhoftiuminiurijs
proputlandis,vel pro Tribunali Ius, & iuftitiam adminiftrando,quietem &tranquillitatem publicam tueri fo. lcnt-fcd etiam in primisexiftimauimusfouendos, qui rci litterarix cura fufcipientes, non de noftra folum xta. tc,fcddepoftcrisetiam bencmereri nituntur. Ciim igiturnobisiam humiliter expofueritnofter& Imperij Sacri fidelis dilccl:us,FrancifcusHogenbergius. Quod cum fuperioribusannis(prx.ter alia opufcula)vtrumque thcatrum dcCiuitatibusOrbisTerrarumedidiflet,accedifle, vtquidam ciuitatum,regionum,aliarumque pul. chcrrimarum rerum dcfcriptionesmagno fuo labore& furnptu depiftas imitarentur, fuoq ; nomine in lucem cmi tterent.Hacque ratione fafcum efle,vt fuo labore pa rtum decus fibi vendicarent,& omnc lucrum atqj emo. Jumcntumquodipfi Hogenbergioauthori&inuentoridcbebatur.ad fe tranftulerint:Demiflenobisfupplican do,vtquia nunc nouas variarum regionum & nunquam anteavifas dcfcriptiones, tertium dc vrbibus tomum, ■venuftas Bibliorum icones& multa alia pra: manibus habeat, qus in lucem edita non parum lucisGeographix & hiftoriarum ftudijs fintallatura, nc(quodantea accidit) huiufmodi laborum fuorum fruftus rurfusab alijs intcrcipiantur,vt priuilcgiu generale ad omnia ea, qua: in hoc genere editurus fit, ipfi concedere benignc digna- icmur.Nosfaneeiufccmodi precibusgratioseadtnifsis, prafentiu vigore,fcicnter,animoq ; benedcliberato,& Cafarca audoritate noftra ferio decernimus & ftatuimus, quod ncmo picloru, fculptorum, ca:latoru, typogra. phorum, bibliopolarum, & aliorum , qui vendendis, vcl imprimendis libris,feu quacunquc alia ratione libra. riamnegotiationem exercent,a:muiisqueopusilludimitaturis,pingendis,fculpendisve,autalioquouismodo «xornandis, atque illuftrandisimaginibus& tabuiis vfuivelauxilioeflepoflunt, memoratum tertiumdcvr. bibustomum,Bibliotum Iconcs&quscunquealiainhocgenerepra:fatus Hogenbcrgius edituruseft, intrade. cennium abcditionis abfoluta:dicnumerandum, coniun&im, vel diuifim, ipfo infcio vel inuito,nec typis.nec fculptura, feu quocumque alio modo,aut charaftere, temulari, aut imitari, vel alicundeallata, intra Sacri Ro. mani lmperij fines vendcre,ac diftrahere publice,vel occulte pofsit aut debeat.Si quis autem praTens edi&u no. ftruin tranfgrediaut violare, memoratumque opus recudere, &infraudem auctoris fpargereconarusfucrit, eum non folutn huiufmodi libris,tanquam commifsis &pra'di&o Francifco Hogcnbergio, vel haredibus,aut mandatum habentibus,auxilio Magiftratus eius loci,vbi deprcnenfi fucrint,vcndicandis priuari,led infuper et. iam poena dccem marcarum auri puri fifco noftro Imperiali, fraudis vindici, & paTti lxfx ex aequofoluenda & numeranda mulftari volumus.Ita tamen, vt ex finguliseditionib\is aliquot exctxiplaria quam primum ad lm. perialem Cancellariam noftram tranfmittatur. Quod fi negligetur,hac noftra gratia &priuilegio neutiquam. "Vtiautgauderepolfint,fed eopriuati &exuti cenfeantur.Mandantesproinde vniuerfis& fingulis noftris,& Sa- criRomani Impcrij fubditis & fidelibusdilectis tam ecclefiafticisquam fttcularibuscuiufcunquc ftatus.gradus^ ordinis&c6ditionisexftitcrint,prjefertitn veto ijs,qui in Magiftratuconftitutifunt,acvelfuo, veilupcriorum fuorum loco & nominc, luris & luftitiae adminiftrationem exercent, ne qucmquam hocPriuilegium,fcuin. terdidum noftrum impune violare, fpernere aut negligere patiantur. Sed, fi quos contumaces compcrcrint, prsfcriptapoena pledi,& quibufcunque rettefieri poteft, modiscoercericurent, quatenus&ipfigrauiflimam indignationemnoftram euitarc volucrint. Id quod teftamurprasfentibuslitteris, manu propria fubfcriptis,& Ca:fareifigilli noflriimprefsione munitis. DatuminciuitatenoftralmperialiRatifpona, dievigefimaquarta menfislulij, Anno Domini Millefimo Quingentcfimo Septuagefimo fexto Regnorumnoftrorvim, Romani, decimoquarto, Hungarici,dccimo tertio,Boiemix vero viccfimo oiftauo,
Maximilianus. y.Io.Bap .y'V eber,&c.
i
Ad Mandatum Sacra: Carfarex M aieftatis proprium.
Obernburger."

1 •
coloniae agrippinae, typis g o defridi
kempensis.
annq reparatae salvtis
hvmanae. m. d. lxxxi.

"
_ _ — n
. '
| .9 Ki'
' ,
•: ; ::&t • ■
I
I
.
■
)
H
j
.
■
-
. V
.
.
-■ -
.

NORVVICVS.
O rd ovi cv m ,vel 5 vtalij,NoRvvic vs,populofaAngliarciuitas,&: vna intcr multas celeberrima,adOrientis Infulxextremum latusfita,quam veteres,Or douicum,deprauatequidcmilli,recentioresverb,Nordouicu multo certede- prauatiuscognominauere.De nominis namq; rationcatqjoriginevariaefunt, Scmultiplicesdiuerforum hominum opiniones. Siquidem qui eade refcrip- ferunt(fcripferuntautem plurimi)indubias,&:ancipitcsfententiasdirtrahun-
_ tur.Qiiidamenimareguloquodafeuduce;Noro(namidin primistraditur)
nomeri ciuitati lmpofitum putant.Nonnulli,aNorico,antiquifanenominisfluuio.Cseterum&flu uius,&: fluuij nomen vetuflate iam penitiis exaruit.Alij,depifcinis quibufdam,ncfcio quid, non mi- nusfabulofequam perridicule,& inlulfecominifcuntur.Sunt, qui exhisduobus faxonicis vocabu- lis:Nort,&gVViche,fimiiliun£hs,acfidicas,Aquilonarenivicum,talisenimLatino,li exprimantur, fermone,iftorum verborum visefl,vrbem,Norvvicum,nuncupatacxiftiment. Hosvt fcquarpotif- fimum,inclinatanimus.EftautemNorvvicus,fi adeatemporarefpicias,quando illic ab Anglofaxo. nibusprimiim habitari coeptumeft,vrbsfaneperantiqua;fin autem advetuftiora f^cula,&:Gurgun- tum ac Guthelinum Britannos(haud dubio eius,quod hodie vifitur,Caftelli audores)antiquifsima. Forma eadem fere,quse arcui vehementius intentojpofitaq; eft in leni montis deie<5hi,longe, lateque Ipatiofa. Eteniminlongitudinemabauftroin feptentrionem, mille,quingentapalfuum,&:am- pliusprotenditur.Latitudoauteabortuin occafum,hoceft,amontisradice, quamflumen alluit,ad iummumverticem,paffusferemille; vbifenlimcrefcendo, in maiorem femperamplitudincdiffun ditur.Ciuitatem moenibuscinxerut,vtfamaeft,vrbiseiusciuesduo, Spinchiusquida& Sparuchius, Anno recuperat£efalutis,M.CCC.LXXlV.Porrb,eodemvtunturiure,&:ij(dem pcneritibusatque inftitutis in ciuitate gubcmanda ciues Norvvicenfes,quibus hodie vtuntur Londonienfes; Prseto- remc];(Maiorem ipfinuiicupant)Regispermifru,quotannisdeligunt,cui quemadmodum Londo- nienlijvfitato more,atq; folenni,gladiuspr^fertur.Diutamen, ficutiquondam Londinum quoque, cseterseq; huius infulse ciuitates,Pr^feclos habuerunt Iuos,feu vrbis fubmagiftros,quos alibi Balliuos adpellitant.AnnoveroM.CCCC.III.quifuitRegisEdouardi,eius nominisQuarti,isadminiftran- dseciuitatisordoprimum immutatuseft,isque,quemnunc retinent, inftitutus. Caeterumfedes eius Prouincia?epifcopalis,primum Dunuici fuit:(peruetuseft id oppidulum,iuxta Marefitum, hodieq; Filchftovv,dicitur)deinceps,nam duo tu vni,atqjeidemProuinci£ePrcefulespr£efidcbant,&:Dunui- ci,& Elmhamijnecita multopoft,regnanteEduino,vbiadvnumdenuoPr^fulem pontificiadigni- tasdeuenit,vfqueadGulielmiNortmannitempora,Elmhami,permanfit.Demum, Gulielmo re- gnante, Arfaftus quidamElmhamoThetfordiamtranftulit; ThetfordiaNorvvicum Herebertus, atq; vt illic perpetuo confifteret,proprijs ibidem fumptibus ecclefiam cathedralem, Anno falutis M. LXXXVII.conftruxit. AdNorvvicenfemhanc vrbem, quemadmodum &: in reliquas Britanniae pr£ecipuas,Daniel Rogerius,Albimontius Anglus,poeta noftrizeui elegantifsimus,omniq;artium, 3c variarum difciplinarum nitorevehementerpolitus,hoc,quodfubijcioepigramma,fuperiorean- no lufit,in procin&u aulico,ciim Serenifsima Angliae Regina,magnifico ifthic apparatu,varijs comi tata legatis,exciperetur.
Londino afjurgit Islorduicum iure,priori
DeinEboraci1trbtm,qubd magepri/ca,colit. %ri/lolio,dubitat, num cedtre debeat aque:
Vtracp Tontifcts claret honorepij.
°Mxmbu* illa valet,cin£la htec quoq } mxnibwt altif.
jircepotens hcec ef£, nec mmus illapottns. TLobilis emporio viget ytrafr Ert/lohn amnvs
Sabrime refluens:hancftd Hierus adit. Vtraqjcecundte circundatur yberegleb*,
Vtra% culta optbuf^ciue decora Juo ef£.
Tdorduicum populi numeroflatiof peramplo: Nauibus yrbsprajlat 'Brxjioliana yagis. Hojpitibui "Belgii jimul b<ec,flmulilla bemgna ef£:
Vnde flmul taudem^commodaj amplaferunt. xAmba quidpojfent, Dactefenjere cohortes:
'Nortmannas ambafuftinuert manui.
Jte parts igitur ,memores,quod tempore prifla
Vtra% Venta ynd yoce yocata/uit. Tufedljenorum Norduicum Ventafui/li:
Vtnta ybi Belgarum Briflolis antejuit 9

nordovicvm,>
angliae civitas.
: cnarn

I
I
I
I
u—

BRISTOLIA-
RIST O LI A.Vcnta AuiIonix,nnnc Briftovve ; olim autem Britannis, Caer Odcr yn nant Badon.Id cft,ciuitas Odera:,in valle Badonico.famofiftimu An. glia:Emporium,primumpoftLondinum obtincnslocum,fitumeft V. M.P. abOceano,invtraqueeditioreripa Auonij fluminis( Auon Britannicaveteri lingua,fluuiumlignificat.caretitaqueproprionominehicannis)ponteautcm lapideo coniungitur,fed domibus vtrinq; adeo coftrudo.vt tranfgredicntibus ponsminimepercipiatur. PermagnushicOceanijeftus.eiusenim fiuxu,& re. fluxu,itacrefcit,decrefcitque,vtnaucs,eodecrefcente, in vado hsrentes, eius inundatione,ad nouem veldecem,interim ad vndccim vlnas,in altum deue. hainur,iuq 5 lingulisdie >us.Littora,qua:huncfluuium inOceanum,profundo admodum alueo defc. runt,exrupibus,cautibasquefcreconftant,quorumfummitas,qua fe inplanitiem campeftrcm cxpla. nat adamantumade6eftfertilis,vtnauemquisonerariam,ijsimplcrcpolfit.Adextrafluminisparte,h5 ripxaS.Vincentiocognominantur,cuiusdomicilium,liuecryptam,in ipfa littoris decliui crepidine excifam,vfquehodieoftendunt.Hicq 5 hxgemmxfingularesomneseterraeruuntur. Afiniftraautem, quxD.Georgij nomen refert,nonitem.vbi namq ; conglobatx,& orbicularibus filicibus inclufae, elfo- diuntur.Hi rufum colorem referunt,fragiles funt,& intro caui,quos fi ruperis,ftatim feadamantes pel. lucidi,concauo horum circumcirca adfixi,oculis offerunt,matrices vel adamantum oua,hos filices,no incptediceres.Solum,quodxque,vthifilices,rufefcit,&lateremcoiftilem, in tenuiflimum puluerem redachimquisputaret,frumenti,frugumquevaldeferaxeft.Sed naturxlufitantismiracuIum,ftudiofus hic le&or confiderct. Reperiuntur namque interdum,ab ipfa rerum parente, tam aflfabreadamantes in mucronem turbinati,interdum fuperficieplana,figuraq ; quadrangulari c^lati,vt ab artificiofiftimo ge. mario , ad normam non poftint dexterius fecari . Duritie ab Indicis, llue ( vt vulgus loquitur) ab Orientalibus , vincuntur, tanta tamen prxditi, vt vitrum fcalpant. Inuenias peritos gem. marios, qui nulla in re hos ab illis differre iudicet,quam vulgi opinione.Et hecquidem haftenus, nunc ad vrbem redeamus.Hxcpriuatisciuium domibus,&publicisxdibus,fanisq ; Diuorum,luculcntcr or. nata,atque incolis admodum frequens.Prxftat hoc mercatorum omnigenum hic confluxus. Cum ex. teris enim,in primis Hifpanis.Gallis & Hibernicis,quotidienegocianrur.Bis quoqueinanno, ad Ame. ricamorbispartemSeptentrionalem,quamterramnouam appcllant,pifcandigratia,nauigant.Omni. um itaque hicrerumaffiuentia& copia,atqueannonx,vtplurimum, grata, exoptataque vilitas. Inter alia rariorisnotx,primum occurrittempluminfigne D. Marix,quam Radcle,vulgo cognominant,co fecratum.Hocinripadiftifluminis,haudproculemoenibuseft,pulcherrimifaneoperis,cum turri lu. fpiciendxexmarmorealtitudinis,intusvndiquefaxoteftudinecocameratum,cumlacunari fculptili, artificiose variegato.Huic alia tcftudo lignea fuperne imminet,qux plumbo tegitur,inter quas duas va. cuum,quodere£lumhominemcontinerepoteft,remanet.Incolxtradunt, hocfanuaciue,(qucmGui. lielmum Canynges nominant)mercatore,& huius vrbis Maiore(Magiftratus fic appellatur fuprcmus, & annuus)proprijs impenfis xdificatum. Cuius Canyngi in hac ipfa xde fepulchrum honorarium,ex la pide magnificum.quod eius,& vxoris fux imagines integras marmoreas,ea forma,& veftitu, quo mer. cator incederefolebat,ad viuum refert.Hocadie&o Epitaphio:
Hic inferw tumulattir corpus vobilis & circunfte&i^magnaq, induflria r viri>VVilhelmi fanynges, dudum talentis c Mercatorti> & quinquies Maioris i/itus villa&poftea m ordinefacerdotaliper feptenmum con/htuti, ac Dt- cani de VVeflburi,qui in ifta Ecclefta duas cantarias ptrpctuasjuorum Cappellanorttm>yidelicet >ynum in ho- noremS.Georgij, &aiteruminhonoremS. (atharin<e,acetiam^nunyclericumftabilemfecit> & luxta eum requie/cit ^txorjua loanna,quorum animabuspropicietur Deus.
Alio in loco,fed eodem in templo,idem aliud habet monumcntum,ex ciufdem gencris lapide, cum eiusimaginefacerdotali,quod iuxtaSarcophaguseft,quiolfacontinet.Aliud infuperhictcmplum vi. fitur,quodS.Crucisnomenhabet:hoclanximpofitum credunt ciues. quodetfi videatur abfurdum, tantx molis nempe fundamentum, tam molli conftare pofie materia,non nemini tamen ex ijs, qux fe. quuntur,perfuaderi,fortaftefacileerit. Prxcelfam habet, & elegantem turrim.quam craflitie& alti. tudinecumea Colonienfi,quxfana:i Martini minorisnomine innotefcit,xquiparareaufim. Hxc, fo. nante,qux in ea feruatur, campana,hac illac,adeo commouetur,vt tandem hac nimia,& frequentiore amtatione, fe a cxtero tem pli corpore abruperit, rimamq ; a fummo tedi culmine ,ad imum vfque ege. rit fundamentum,ita hiantem, vt tranfuerfos tres caperet digitos. Scribit ad me Abrahamus Ortelius, fummusvt antiquitatumadmirator,ita,dum Cofmographiam remotifsimis in locis rara diligentia excolit,fumptibusque& impenfispermagnisexornat,rerum mirabilium,& ftupendorum naturx, ar. tiumque miraculorum,indagator acerrimus,Huic rimx lapillum oui anferini magnitudinis, fe i mpo.
fuifle ,qucmfenfimvideritdeorfum,prouteafear&aret,dilatarctque,deuolui,atqueexcrebra colliiio.
ne,infruftulademum conquaftari.Dorfum cum turri fubieciftet,ruinaeiusopprefliim (e iri, reformi. da'ffe.Aedituumetiam(qucmGubernatorem ibinuncupant,)aliosquenon minoris auftontatis viros retulifte totius huiustcmplimolem,olim,priufquamhiatusifte fa<ftuscflet,titubaire, idque ea ' vehementia,vtlampadcsindeextinguercntur,oleumquecffunderetur.Efteque
huius rei adhuc in eadem dioecefi,teftes viuentes.T emplum au. tem nunc, quia campanarum fonitu minimetan. gatur,immotum fub. fiftere.

Great S•
i,^V > Ymss\S^\>,SV
jo;(juondam VmtaAlon
^rr J r c hjU imum /L np-liae tm '
jtoriu m JA
WKEE
I. S-Petrr. l .S■SMOary yort
3 • Crrnjtcburch.
4 -S.Laurence. J. S .Tones ■
6. S.Ceonara.
7. S. 'Wartors.
8. S.^tjtims.
y. S. ff>aCoy)es
10. S. Oyyccf)o(as.
11. S. Steji /ien .
II.. S.JUScCaeCi 15 ■ S.txiomas. l+Tfe TeinjCe. lS. S.James.

i
•.
/ 1
i
mmmmm

C E S T RI A>
ESTR I A, Dcua,Antonino,vrbs Angliae,ComitatusCeftrenfisfupcr Deam fluuium,Romanorum monumentisceleberrima, dequa Iohannes Lclandus comment.inCygneam cantioncm,itafcribicDeua,Britan,Cair Leon ardour Devv.ideft,CaftrumLcgionisluper Deuamflu.Ar Dcvv.aBritannisconfultc additum,vt flu.titulodiftinguerent a Cair Leon ar vviskc, quam vrbcm Ro. mani, Ifcamappellabant, & Ifcelegiam . Antoninius fcriptor Latinushanc vrbem Deuamaflu.appellat. Bedalecundo capite, fecundilibr. hiftoriai An. glicana?,vrbcm Cairlcgion appellat,lecutusBritannos. AtSaxones, aliud in. didere nomcn,videlicet Legecefter,a Legionum caftro, vt apparet ex Rogeri Houeaeni hiitoria.Aamirorinterim,quxaudoritase6deduxeritGulielmumaMaildulphi curia, vt libro de epifcopis Anglix quarto,fcribcret,Legionum vrbem inde dida,quod emeriti milites Iuliana. rum Legionum,illicconfederint.Ego vcropalam pronuncio,nec legionesIulij ; ncc ipfum Iulium eo peruenifle.De Decia flu.fufius hic fcriberem ,nifi nuperin libello.cui titulus Genethliacon, in gratiam Eadueardi Principis edito, accurate pinxiflem Tegeum lacum, Penlinix ornamentu magnum a quo defluit,ac prxterea curfum illius omnem ad ipfa vlque oltia.Deantiquitate & magnificentia huius vr. bis fcripferequidem multi ; at fufifsime Ranulphus Hygedenus, & Hcnricus Bradcshauus, monachi Ceftrefes:Ille,in hiftoria,cui titulus Polychroniomhic in vita D. V Verburg^ virginis. Scntijt magnam hxcciuitas cladem,tyrannide Ethelfredi Nortabrinorum Regis,at maiorem longe pcrfcquutione Da. nica,qua tantum non funditus concidit.Ethelfleda filia Ealfridi Magni, & Coniunx Ethclredi Comitis Merciorum,quam HenricusHuntendunefis,eleganticarmineveladfydera tollir,vrbcm& reparauit, &exauxit.Leofricus Merciorum Comes,vir,tum nobilifsimus.tum optimus,Deu£gloriam inlignitcr promouebat.Idem fecit & Lupus Comes,gente Nortmannus.Tandem Petrus quidam,coronidem ma gnificentixaddidit,cotransferens Lichefelda fedem Epifcopatus,GulielmoMagno Anglisimperante. Atque hxc quidem ex Lclandi commentarijs hactenus.Ranulphus autem Ceftrcnfis monachus,qucm Lelandusallegar,Polychronijfui lib.i.cap.18. Ciuitas,fcribit, Legionis,videlicet Ceftrcnfis, lituatur in Marcheis Angli^fuper riuulum Dea,& Latine nuncupatur Ceftria,vel Legiceftria,& ciuitas Legionis ctiam,e6,quodibidem hyemabat militum auratorumIcgio vna,quam IuliusCxfar miferat, Hibernia fuperandam.Et poftea Claudius Cxfar,ab inde Legiones mifit ad Orcades infulas expugnandas.Huius ciuitatis xdificatoris nomen non conftat.Nam quicunque viderint concaua xdificia ibidcm magnis la pidibus conftru&a, opera Gigantum, vel Romanorum potius,quam Britannorum efle,iudicaret. An- tiquaibidemhominumnominachara<fteribusveteratisinfcributur.Iulijquoq ; Cxfaris nomen ibide mirabiliterinfculptumeft.Hxcquoq ; ciuitas,temporeBritannorumprimaeratVcncdotix,videlicct BorealisVVallixpartis.Iftaquoq ; ciuitasmagnumnumerummercimoniorumtam recipit, quam c. mittit:pecoribus,frumentis,&pifcibus,pr^cipuefalmonibus,abudat.Hucvfq ; Polychronion.Ceftriai. giturEpifcopalis,magnifica,&celeberrima Anglixvrbs,amplitudine, fupcrbo xdificiorum nitore,& cultiflimorumhortorumelegantiacommendata,duopafliium millia, in circuitu colligit. Ecclefias parochialesnouem,& cathcdralem elegantem exhibet,prxter loca alia lacra,vt hofpita!ia,& Nofoco. mia,religioninuncupata.Suburbia habetelegantiflima,&fpaciofa,plateaspatentes, &domus cum in modumconftru£tas,vtpervniuerfampropemodum vrbemambularequispolfit,&in plateis tamen nunquam confpiciatur, fedinperiftilijs,& moenianis,ab vtraqueplatearum parte,conftru£tis,quas vul g6(kRoes)nuncupant.Quxquidemambulacra,plurimasvtrinq ; olficinas, & multos, varijs in locis,
gradus habcnt. , -
Hxc qux fcquuntur,Londino cum vrbisCeftrenfisicone,opcri no. ftro inferenda,accepimus.
AnnoanteChriftiincarnationem9i7.RexLeyll incepitxdificarc ciuitatcm de Cairlchon, quam hodie Ceftriam nuncupamus,ex incepto opere Lehon Gaucr,magni Gigantis, qui circundcdit ciuitate muro,& hodieBritannicalingua,Cairlehon dicitur.
Anno falutis n6.Marius Rex Britannix,hancciuitatem xdificijs fubleuabat,quiibidem inhumatus manet. 1
Anno poi.Elflcda^Ducifla Matchix, hanc vrbem xdificijs reftaurauit,poft ruinam pcr Danos fa£la,& muros magis fpaciofos erexit,adc6,quod Caftellum muro inclufit,quod prius extra vrbem crat pofitu.
Anno Domini 95 9-Rex Edgar,Ceftrix,aulam fuam fouit,Riuum Dea introibat lintre, vbi o£lo Re. ges,remisineolaborarecoegit,ad Ecclefiam S.Ioannisappulit, &inde ad fuum Palatium reucrteoa- tur, vtappareret eum fuifledominum & Rcgemtantarum Prouinciarum.Nominaautrcguhecfunt.
Rynoch,RcxScotorum.Malcolin,Pvex Cambrix.Macon,Rex Monxinfulx. Dufral, Rex Auftralis Vvallix.Syfrith & Hov vel,RegesBorealis Vvallix.lacobus,Rex Gallovvay ; &, Lukil, Rcx V veftmcr. landiar.
Anno reparatxfalutis 1078.Rex Vvilhelmus Conqueftator,Lichcfildia epilcopatu, in Ccnrenlem
commutauit. . _, . 0 ".
AnnoDomini,i30i.RexEduardusprimus,filium fuum maiorem natu,nomineEduardum, i-ni mn- cipem Vvallixcreauit,eidemq ; Principatui, Cornubix, & Ceftrix comiratum adiccit.
Anno Dominii33$.Rcx EduardusTertius,Cornubiae comitatum,in Ducatum erexit,<umque filio fuo natu maximo Eduardo, dedit,vna cum comitatu Ceftrenfi. .
Ioannes cognomcnto Scotus,filius Comitis Anguti^,vlti mus fuit Ceftri^ comes.i cutus tempore,co mitatusiile,vn4 cum Ducatu Cornubix,ad Primogenitum Regis Anglix fpe£tar.

CESTRIA tVVLGQ Cl LE.S TER, ANGLLA cn™. ®
^l.S ifarisor eclejiacaS^^
2 .yLu/a Ctuitabi ■
3 .'Tomiif ypscop;
4 .Dcmns Viaconi
$ Torujrumtnturium 1
6. Porra SegtintrionaHs E
7. STfomas ■ g. S.Tctrus cuf crucc alta
9. Trinttas i\
10- Torta atCOricntxm
11. S Iohanna
12. Farta acf aquam | 13 '/Ajtmjajratrum cccijia * /4 S JWartinu:
13 S.Tricfetta
11 S Micliacf 1
17 S iMariaJuper motem lg S Otauus ip Torta afjiontem
2.0 Qafbrum jsjiettata
2.1 Suburoia tLinbrhiJ- \ 2.2. Torta noua i 23 2W /Ci
\ij Turris noua y S3
»V -
L eofricus*S0^Comes ofi [t Mtno iqj$.
Qomes
Boujfrton
Bicartfus b ifas lCujonis itfu JLupi perijt naufraajo. jjjy.
W///W////L
lontus $°mi

EDENBVRGVM-
Denbvrgvm , Regia &mctropolitica inScotiavrbs, Alatacaftra vocant,a Cruthneo Scotoru Rege condita,&:primeua inftitutionc Agneda, pofteriorc autemaetateab Etho,Pi6torum Rege, Ethinburgumcognominata,in Lando- nia,prxcipuaScoticeProuinciafita.Fortheaamnealluitur, excipitq; ab eiufde nominisceftuario nauigia ob orientali Oceano, in frequentifsimum portum, vix mille pafsibus ab vrbe diftantem,vbi Hoemonia eft infula, hodie columba di&a,vltraFortheam,in cuiusoftioCaftellu Dunbar confpicitur. Habetau- tem vrbs ipia.tdeuuc.rgum duos montesad Orientem,AuftraIior,Cathedra Arthmi,&r,qui Aquilo- nemrefpicit,Collisapri nuncupatur.Agervndiquefertilifsimuseft,amoenaprata,fyluul3e,lacus,riuu- li,arcesvltracentump;rcircuitum vrbis,intra vnum miliare Germanicum. AdSeptentrionem in- teruallo Italici miliarij,eftbrachium maris,iuxta quodfitum eftoppidum Letha,in cuius medio con ftru<ftaeft:porticus,in quafimulvidere licet centum magnas onerarias naues.Habet brachium ma- ris,ibiadaquilonem in latitudinefeptemmilliaria.Porro Edenburgum inmonte,inftarPragae fita, habet in longitudine miliare Italicum,in latitudine dimidium.Longitudoaccipitur ab Occidente in Orientem.Ab Occidentevrbis,aflhrgitmons,&altarupes,atquearxin rupe, natura loci munitifii- ma,fub qua,vndique eft profunda vallis,nifi eaparte,qua refpicit vrbem. quare arxomnino eft incx- pugnabilis,cumaditu fitomnium clifficillimo,(licetquandoque,fed mirabili prorfus ftratagemate, fitex.pugnata,vtiIndexlatiuscommemorabit)necquifquamadeamfcanderepoftet,qualibufcunque etiam fcalis;tampr3eceps,&:duraeftpetra,inquavulturesnidificant. Quaru auiumnidos deprasdan- turiuuenesaudaciores,exarce in fportis demifsi. H ^carx, occidentalemvrbis parteclaudens, Puella- rum caftrumvocatur,qubdillicRegi3e,Pidorumque virginesinfigniores, manuarijsartibusdifcen- dis,ad nubilem vfque £etatem,vt tum fiebat,addi&a?,ar&:a cuftodia feruabantur. Cxterum ad Oriente vrbis eftauguftifsimum monafterium S.Crucis,habens annexum palatium Regis, &c amoenifsimos hortos,quosclauditlacusadfundummontis,Cathedr£e Arthmi. In hocmonte inueniunturpretio- filapides,claradieradiantes,adamantespr£ecipue.Invrbefuntduas magn3evi3e,abarcepucllarum,vf- queadmonafterium,&:regiumpalatium,lapidibusquadrisft:rat£e, prsefertim regia via. Eftfuburhiu ad Occidentem,dimidio miliari longum,vocaturc]ue via S.Cuthberti. Suntin vrbe multa Monafte- ria,8ctempla,pr^fertim Francifcani,Dominicani,EcclefiaMari3ede Campo, Collegiu Sacerdotum: dc aliud Collegiu Trinitatis,Hofpitale D .Thomse. V rbs ipfa,non eft conftru&a ex codis, fed natura- libus 8c quadris lapidibus,vt etiam fingula:3edes pofsint magnis palatijs comparari. In medio vrbis cft Capitolium,8c Ecclefiacollegiata fandi Egidij. HabentEpifcopi,Duces,Comites,Barones &:Proce- restotiusregni, inipfavrbefua palatia, quandoadComitiavocantur. EftPalatiumRegis, pofitum fupraMonafteriumamplifsimum 8cfuperbifsimum,aquo, vfqueadarcem puellaru cxtenditur per- petua qusedam platea,vicus Regius, di(fta,fed, quas prope arcem puellarum latior, prope Monafteriu autemanguftioreftj atque hsc regia via infigneshabet ex vtraque parte asdcs, potioresquc polito exlapideconftruChs. Porrb,aliaoblongavia,qu£E vicus Canonicorumvocatur,anguftior eft, fe- iungiturque a Regio vico,muro,porta,ac turribus,atque pro fuburbio reputatur. A regia via intcr au- ftrum8cboream,infinitiextendunturviculi,quiomnes excelfis sedibus funtornati, quemadmodum &vaccarum via,inquapatritiorum, 8c fenatorum vrbis,habitationes;principu acregnipalatia,vbi nihil humile, fed cunda videntur magnifica. Inter maiores Edcnburgi Ecclefias, poft infigne Mona- fterijBafilicam,Collegiata fandiEgidij Ecclcfia,primufibi vcndicat merito locu,inmedioRegiae viaeconftrubta. Deindeinvico, qui Edenburgum aviaCanonicorum&: fuburbiodiuidit,Ec- clefia eft celeberrima, Collegium reginae intra muros. Item inter Monafteria Francifcanorum &:Praedicatorum,fitaeftEcclefia Mari^ deCam- po,vbifacerdotum etiameft Collegium. Etfub rupc demum arcis pue!larum,noua S.Cuthberti Parochia cft fita.

j
<
I/,
I

,
v . ' \
• -; - I
4

nebrissa;
E briss A,B^tic3e,fertilifsimxHifpanicasRegionisoppidum, a Baccho,alias laccho,Liberopatre conditu,qui Romi,Regis tempore, agminemagno comi- tatus,in Hilpaniam venit,non tam dominationiscupiditate,vtinquit Antoni- usNebriffenfisin praefationeHi(l;ori«fu3C,quam vtparem gloriamreportaret ei,quam ex domita Indiaconfequutus erat.Demum vidor, nullum aliudHiR panisaduentusfui monumentumreliquit,quam quod NebrilfaminBxticaco diderit prope settuaria Hifpani2e,quam Silius,a Satvris cultam dicit,propter ip- fum nome.Nebris enim pellem hinnuli,id eft,puiliceruini fignificat,qua bac- chantes Bacchi facerdotes induti,facrificare folebant,vnde fcribit:
sAc NeirijJa Dionyfeii confcia tbyrjis,
Qttam Satyri coluere leues.
Ha:cvrbsoliminteradluariaeratBsetisfluuij,quiinfaltuTygenfi ortus,nonlongea Caftaone, fluit in oc cafum,dextra la'uaqj oliuiferis colitur Oppidis, atq; ab Andugaro Bxtica mediam fecat, 6c Prouincisenomen imponens,eiusvibesnobilifsimas,Cordubam,Italicam,Romuleamc];, nunc,Se- uillam,pra?terlabitur,tandemque per vnum oftium,magno cum impetu,exitin mare Atlanticum,iu xta municipium,quod Luciferi templum ab antiquis dicebatur.Olim autem duo habuit oftia, quo- rumalterum,quodMeridionalius,oblimatumeft,cumalueoeodem,pcrtendente ab hac Ciuitate Nebriflaper Aftam Coloniamad turrim Capionis.Ex quibusfacile (inquit AntoniusNebriflenfis) foluitur illa dubitatio,qu3efolet harum rerum curiofos mouere,& meipfum plerunque ambiguum reddidit.Cum Strabone,Ptolcma:o,Mela,Plinio,omnibusCofmographis audoribus,Nebrifla &A- fta colonia,inter seftuaria Bjetis pofitse fint,quipotuit fieri,vt hodie non paucioribus, quam odonis pafluummi!libusafluminediftent;Nimirum,quiaalueusille,qui Nebriflam &:Aftampr£eterflue- bat,oblimatus eft,fic tamen, vt illius veftigia hodie vifantur cum £eftuarijs,atque diorygibus manu fa &is,vt inquit Strabo,ad exportandas fcaphis,& lintribus fruges ex agris in vicinas vrbes.Oppidum eft autemperamcenum&pulchrum,cumarceperueteri,agrovndiq;beatifsimocin&um.Nam etfivni- uerfa Bsetica Prouincia frugibus,& cunciis rebus neceflarijs fit admodum foelix,hoc tamcn precipue traftu,non folum lsetifsimas fruges,vina,mella,delicatus arborum frudus,oliuas,fcd 6c immenfam omnium rerum copiam producit.Quocunque nanque oppidum Nebriffenfe egrefliis,tevertas,pa- tentes tc campiexcipiunt,prata viriditate &c florib.la2ta,vineta,&maxime,frequentia oliueta.Qua- re Nebriflenfisager,ab olei non vbertate folum,fed &bonitatepr^cipuacommendatur,quod hinc in Indiam exportatur.In quem vfum,varij generisfidilia,5c vafa lutea hicconficiuntur,magnse ca- pacitatis,quae ipfiTenagias,&minora,qu3e Botigias, vulgo nuncupant, quibusoleum ad remotifsi- masmundipartes tranlmittunt.Eft denique hsec vrbs eo multocelebrior,non, quiaBacchum ha- buerit conditorem,Deum ebriofum,ac malc fanum,fed,quod ciuem ediderit Aclium Antonium Nebriflenfem,magnum decus&ornamentumHifpaniae, Qui exGrammatico8c Rhetore Regius Hiftoriographus fa<5tus,rerum aFerdinando,8cElifabe, Hifpaniarum felicifsimis Regibus geftaru, decades binas,magna cum laude confcripfit.
SEPTENILIVM.
] E ptenilivm , vulgo,Settenil;Hifpani#oppiduminmonte,pofitioneprorjfusmi rabili,itinere,quo ex Xercs de la Frontcra, Malagam verfus tenditur, plura incolaru fubterranea habetdomiciliacauernofa,inrupibusexcifa, quam qu£eforis,ftru<ftura videntur ere&a. Solum,quale in montibus frequens, afperum 6c lapidofum, vt ara- triculturam nonferat,fedpecoris,varij generis,diues. Nam montes hicpafsim gre- gibus,8carmentis boum, ouium, atque caprarum, pleni. Pofteriore Granatenft bello, quonam pafto a Ferdinando Hifpaniarum Rege expugnatum, 8e Mauris^ ercptum fuerit, Indicis ex Antonij Nebrilfenfis hifto- riadocebitnarratio.
5*

—
_ ■
II ■
| | i i| I; ■
I
*
m
. , ,
i
-
*
•r\»*
- -
\
_ J
1
ri
(JJ
• ♦
(
.
.
,
/ •
1
■
i
■
|
-I

A V R E L I A„
Vre l i a ,vel vtalij Aurelianum,in Galliaciuitas eft,quondani Genabum dida,fitaad Li gerimfluuium. Qtiiseamcodiderit,certoadfirmari nonpotefl.Amultiscreditumefl:ab Aurelianolmperatorefundatam efle,atqueindeaomenfortiram:fed,cum conflet cam multoante,quam Aurelianuseflet,extitifleGenabinomine;fieri non poteft,vtabeofun datafit.Genabumverb,de quo Cqfar meminitcommentariorumfuorum libro 7«ipfam Aureliam efle,cum ex ipfa Caslaris& Strabonis lib.4.eius defcriptione colligi facile,tum ex Aimonis hiftoria,&aliorumfcriptisapertedemoftrari poteft.Quapropter Francifcus Beileforeitius,ceJeberrimusnoftrotemporehiftoricus,in nouafua Galliae defcriptione,ait,verifimile videri, ab Aurelianolmperatoreeinomen inditum,qui velauxerit eam, tametfi Vopifcus & Aurelius Vidtor eius rei nullam mentionemfaciant,vel Genabenfesa fe Aurclienfesvocarivoluerir,quodapudeosperDruidesdeim- perio fuo prsedi&um fuerit: explodiautem omninoeorum opinionem,quiab Aurelia Csefaris matreficvoca- tam autumant,ciimmultbpbftetiam Genabumadhuc dibtafit. Minimequoq; Sabellici fententiam probari, quia Gallico auri Vocabulo:Or,denominatum,quoob loci,in quo fita eft,fertilitatem,&: ciuium fingulare in- duftriam,mireabundet.Ligerisfluuius tota Gallia notifsimus hancprseterlabens,magnam illi commoditatem ad mercaturam faciendam,praeftat.Vnde non fine caufa etiam olim vnicum quafi Carnutum forum fuit. Agru circumquaq; fertilifsimum habet,omniumq;abundantifsimum,vtnon minuspro horreo totius Gallie habea- tur,quam quondam SiciliaRomse.Vinaeiusterritorium praeftatnobilifsima,qua:inde&in Gallia?, &inalias Europsepartes magna copiaexportantur,nomen ab vrbe confecuta.Quapropter mirum non eft,ciues ei magno numeroopulentifsimos,&diti{simosefle,cum&merces natursebenignitate habeant, Sc ad eas alio exportari curandas egregiamcommoditatem.Locoeftpaulbeditiore £edificata,eamaximeparte,quaLutetiam Parifioru refpicit,atque vndefetemplumS.Crucis,quodnonitapridemperfedariosdirutumfuit,oftentat. Aere gaudet puroatque falubri.Peropportunuscerteacmaximeidoneus vniuerfitatilocus,quae iftic,inter cxteras Gallisea- cademias clarifsima,Anno M.CCC.XII.poftnatum Chriftum,aPhilippopulchro GalliaeRege ere&aeft. Iu- rifprudentiaeimprimisalumna&coferuatrix.Nam cum Philippus Rexinanimohaberet,hocloco totius pro- uincitefummo fenatui fedem figere, qui etiamnum ibieft,necefsitatem poftulare facile iudicauit, efle oporte- re,vnde velutiexequo Troiano, prudentesad iuspopulo dicendum atque adminiftrandum rem omnimorta- lium focietati vti maxime neceflariam,ita dignifsimam,euocari haberique poflent. Quam adrem nihil erat A- cademia tali commodatius. Ex hac vniuerfitate quot egregij viri non Galliae folum, veru etia vniuerfse EuropcC communicati,&quafidatifint,noneftfacile hoclocoreferre .Plures enim funt,quam hiclocus patiatur enu- merari. Hoc tamenpraetereundum non eft,Bertrandum Burdegalenfem Archiepifcopum,quipofteaPontif. Maxim.creatus,ClemensQuintusdiduseft,hincquoqueegreflumefle.Lingua hicvtuntur vernacufaadeopu ra, vtGallisAurelianifmumefleadfirment, quodGrsecis quondamfuit Atticifmus. Quare profedo multa; funtcauflas, cur externihominesfrequenteshucconfluant.Alijenim mercandicaufla,alij ftudendi,alijlingua; difcendsegratia,multi procul dubio vtranqueob cauflam,vt videlicet& ftudia profequantur,& fimul linguam puredifcant. Vnde imprimisGermanismorisefleaiunt,huc filios fuosdomo paterna ablegare.Qua ratione indeab originegubernatafit,cum nemo fcriptorum, quod fciam,pofteritati mandarit,non eft faciledidu. Colligere tamen licetad leges Druidum,ab initio fub indigena principe iftic Rempub. adminiftratam: Poft- ea Romanis, rerum potitis,eorum imperio, vti praTcriptum fuit, haud dubie paruifle. Ijs inde vel eiectis, vel conuentione fa&a,in Italiam reuerfis,tandem ad regni titulum euecfa eft,eo fcilicettempore,quo Clodoici fi- lij Galliam inter fe partirentur,primusque Rex eius Clodimirus fuit.Hoc & prole fua mor tuis, Clotanus frater inregumfuccefsit, quiidem etiam Gallias vniuerfse monarchiam, fratribus omnibus abfque prole extin&is, adeptuseft. PofteaGallia;coron£ereftituta,abeavfqueadValefiorumimperijinitium, non eftdiuulfa. Ioan- nesenim Valefius, Rex,vterataPhilippopatre iuflus,eamducatus titulo,acperpetuoquafiregni feudo, cumo- mniditione eiadhserente,fratriPhilippo, tuComiti Valefio,contulit. Vndedeinde ducatus nomenretinuit. EoiterumfinemafculaproleAnno M.CCC.XCI.vitadefundo,fecundbadGallorum regnu redijt.Necenim inhuiufmodifeudurn,pmermares, quifquam fuccedit, nonmagis,quam in ipfum Galliteregnum. Poftre- moCaroluseius nominisQuintus,Galli^Rex,quifapiens cognominatusfuit, perpetualegefanxifle vl detur,vtfemper AurelianenfisDucatusfecundo Regis filio,quemadmodum primo Delphina- natus,cedat. Quondam ab Attila, quifeDei flagellum appellabatjobfeflalegitur, verumindeftrenuaciuium defenfione repulfum,inito conatu referre pedem oportuifle.

. " Ws,
■W/O"
'SgSWX
9/frv"'
Sjn&n
eqn.ir^
■Pterre tuttk
\anderii
■toflwr T>amt IIde hdhes
Viel marchr
myu uyiui
ortereau
AVRELI A FRANCIA- CI VI TAS AD LIGERJ FLV: ITA.

RHOTOMAGVS*
HOTOM AG VS,ciuitasanriquiflfima,quam Ptolcmxus&Rhotomagumappellat,& in Cclto-
Mgi) gallatia ponit: Ammianus autem Marccliinus, caputfacitfccunda: LugduneniisGallia;, duos ha- WM bctad Oricntcm fluuios,a quibus petluitur,Rubecum & Aubctram.Ad Meridiem,magnum &cele. ' d breflumcn Sequanam;AdSeprcntriones,latiifimospratorum campos,& monresprsecelfoscomplu
res.veflitos olim deniiifimis fyluis,qux'poftea,partim,vt magisconfpicua eiTet regio,partim, vt vr. bisaer liberior,atquc falubrior;partim,vtbello, minuseiTetinfidijsobnoxia,cefe,acdeieclxfuerunt. Quodad mcrcatum attinet,fluui)Commodiras,eiusq ; alueusmaximarum nauiumcapax, tum ma. rispropinquitas,eu itafacile&copiofum reddiderunr.vtnulla hodieEuropx vrbs, frequentiorem habeat mercatorum numeru,necciuesnegotiationis vel tcrra,vel mari magisperitos, no etiam lon. giusmercimoniorumgratiaproficifcentes,fiuein occidentem,flucvlrraxquatorem adipfos vfque Indos. Non alibi opti. morum gubernatorum & nautarum maior copia.Etcerteartesmarinas Galicnormanni,propemodum habcnt naturales, tum ob maris viciniratem,tum obdiutinam eius rei exercitationem,quam veluti hxredirariam a Noruegis & Normannis e Scandinauiaegrefsis,acceperunt.Sunt,quidicant,vrbem hancolim fudibus tantum,&palisconclufam fuifle,fed,cum Cefar eam videret Romanorum conatib.oportunam,cinxiffe muris,prxfidioc]j muniuiire,propugnaculum autem deieciflein mo. te,cuimod6D.Catharinaenomeneft,collocatum.Quod,anverum,inmedioexaminandum relinquitur. Eius certe neque Dionis,neq ; Caefarisfcripta meminerunt.Id tamen verifimilc,vrbem hanc,Romanorumtemporenontantamfuifle,quan. tam hodievidemus.Nunquam enim Cxfareiusamplitudinem,poteftatem,fplendorcm,filentioprxterijflet, vt xquehuius vrbisexpugnationem laudi libi duceret,atquealiarum Galliae vrbium,quarum tum cratfamainfignis. Creuit autem huius vrbisamplitudo & dignitas,pofteaquam & fub Regum Franciarpoteftatefuit, & NortmanniteDuces in eafcdempofucrut, compluribus au&a fplendidisxdificijs,quorum Archiepifcopi domus,& S.Ouentij Coenobium, loco totius vrbis pulcherri. mo,fitum, inquo &pulcherrimusfitOrientisprofpe£lus,& horti,mirum in modumamoeni. ltaq;RegesfereGallix,quo_ tiesRhotomagum adeunt.illicexcipiunrur.Eftautem hocccenobium,aClotario Regecondituni,cumanteanon aliudef. fet,quam Ecclefia,fub Apoftolorum Petri & Eauli nominibus extra vrbis muros confecrata. Inter fubftruttiones, quas Rho tomagi fplendore,atq ; maieftate videas excellentes,eft ponsille in Sequana,eo artificio coftruftus, vt vno hoc opere artifex, ingenij fuiatq 5 artisprxftantiam vel maximeomnibusprobet,ciimalioquiresfa(ftudifficiilimafuerit, ob marisfluxum, & refluxum,bisdiequoqueaccidentem.Eft tamenhuiuspontisfubftrudio.exlapide quadrato,maximis,crafliflimisquecolum nis,&arcubuspulcherrimisfirmata,altitudineprorfus,& latitudineinfigni.Alterum huius vrbis admiratione dignum o. puseft,EcclefiaCathedralis,virginisDeimatrisnomine,dicata,inquanihilomnin6defiderari poteft, quod ad archite&o. nicx artisabfolutiflimamrationemexigiqueat. Eatribus veluti armata eft amplifsimis turribus, quarum, quae antiquif. fima , fandi Romani, Rhotomagenfium Archiepifcopi turris vocatur 5 Secunda, nomenhabetbutyraceae,qu6d aedifi. cata fuerit ftipibus corrogatis a populo, ad obtinendum quadragenarij ieiunij tempore, butyri vfum : Tertia, conftru. cta eft ad ipfum Ecclefiae veftibulum, eleganti, atque admirando artificio , quemadmodum & reliquum Ecclefiae cor. pus. Hiftoria Ecclefiaftica Nortmannise, primum Euangelij nuncium atque Apoftolum, fanttum Nicafium agnofcit, nonillum Romanenfem,fedalium,quiduobusf3eculis,& ampliusanteceflerit,miflusaD.ClementeinGalliam,& deinde plantato Rhotomagi,alijsquelocis,Euangelio,Gagnijabethniciscsefus.Hunc,obEuangelijperfequutiones, aliquot fteculis nemo Rhotomagifequutuseftepifcopus.interie&iscentum circiter,&triginfaannis,SucceflitMelo,aXifto,primoeius no. minisPontifice,miflus,quotempore Valerianusimperabat,&Carthagine,CyprianusEcclefiaepraeerat. Multihorum praefu lum impetrarunt fuae Ecclefiae a Franciae Regibus multa,caq 5 infignia priui legia,inter quae illud primum, quod a Dagoberto Rege eius Ecclefiaecanonicisconceflum,ab alijsetiam regibusordine fuccedentibusconfirmatum fuit.vt quotannis,Afcen. fionisChriftidie,Canoniciliberarepoflintcaptiuorum vnumaliquemdamnationi proximum,& quidcm cum,quem exo. mnibustalem deligere voluerint.Eftautem hxc cius libcrationisferies ; Denunciationea CanonicisSenatui fa£ta, vt quem petunt captiuum ipfis tradat,eum acceptum,Canonicidcducuntin D.Romani Sacellum, vbipeccatorum exomologefin fa. cit.Poftcapfulam prx'diuitem,quaD.Romanioflacontinentur,aquindecim,autfcdecim hominibusadiutus', in humeros geftandam fufcipit,atq ; in pompa folenni totius ordinis Ecclefiaftici,qua fimul omnesproferuntur facrx vrbis rcliquix, ad. EcclefiamdefertD.Marixtitulofacram.Abfolutofacro,deducituridem ad D.Romaniprxfeftum, qui optime ipfum ha- bens.eoetiam vcfperiincoenam adhibet,eiqueledum adquietcm prxbetcommodiflimum.Eo,poftridicadCanonicorum Collegium dedufto,ipforumquifpiam eirecenfet,quam turpitcrantea,&fccleratevitamcgerit,atquc vt eam melius dein. ccpsinftituat,hortatur.Eofa<fto,liberatur facinorofusille,&,fi qui etiam cum ipfoineiufdem facinoris partem aut focicta. tem venerunt.Illud interim verum,fiquisfacinoreIefusfit,oportereilliprimumfatisfieri.Eftautem huiuspriuilegijcocefli caufla,quod D.Romani tempore in fylua ad alteram Sequane ripam,immani magnitudincferpens,damna vrbis ciuibus plu rima inferret,aquam tranans, & pecora cuiufque generis deuorans,quin & hominesfrequenter,quotiesnon aliud ad cxplen dam ingluuiem inueniret.D.Romanus,Dei numinc confifus.ciues adit,promittitque,fi qui velint fe adiungere focios, libe. raturumferegionem abhocmonftro.Cumnemoomniumauderetfequi,petijtduosfibidarifacinorofos homines in vin. cula conie£tos ; his facile impctratis,cum eis ferpenti obuiam pergit,vno latronc,altero furc.Fur,in fugam fe coniecit, Latro Deo confidens,& Epifcopi virtute & fanctimonia fretus.vna cum eo perftitit.Ibi D.Romanus cam,qua indutus erat, facram ftolam,inferpentiscollumimplicuit,itaver61igatumferpcntcm,latronitradiditpertrahendum,&cum ad arex mcdium perueniflet,iuflitconfixum interram monftrum exuri,& exufticineres,in confluentem proijci.Facinorofusille, quicum E. pifcopo perfeuerarat,a Senatu abfolutus fuit.Poft D.Romani autem mortem,cum Ouentius ei fuccefliflct, opera Dei admi- ratus,nctam infignisfaaimemoriaminterciderepateretur,impetrauita Dagoberto Rege,cui rem totam expofuerat, quodfuperiusenarratum eft,priuilegium,quodcerte vel folum,rei geftx veritatemfatis oftendit, cum etiam ipfum Senatus iudicium ei ccdat,& rei a tot iam fxculis gsftx re. cordatione,iuftitixfeueritatem remittat,&neq ; Rex, neq ; Dux ab eo tempore fucceflerit,qui non & priuilc, gium,& natam cx priuilegio con- fuetudinem appro, barit.
7

333SE
■i/unmjis
JRHOTOMAC
equanamjfu
puen
A.. y*ofhre 5)ame. 3. Talais dujgy. C- Lc Cffafhau. T>. Le Vieux.Ta(ais. L. L'for/oye. T. S MacGu, C. S.Lo.
H.. S Ouen.
I. La Court Ouen. K. S. CroDo.
L. S JlfarC' KL.Les Qordtfiers.
N. Lcs Carmes. __ e. ^9. Dcnis
0. S.MarhnJur Jtjnefle. J: Tju de (a grvfie.
T. Vieux, marcfc- fouhuQe.
QATeJmarcfe. g. (jantene.
H- Marcfe auScj Veauoo. /?. f^e S. 1 iuis. S. Mbfhre^Damt deta^Xonde. t. Les cosmaies■
77 Viede tourgnufmarcfe'. £. Aue S.Qodarcf
X. Tont de ffofec. C. OCue cf'E.scJp-
a. Cfrancfrue cfujront. m.}^oggemarre.
h. Xjte caucfoife. n. La mareguerte
c. te Martm-Vifle. o. Croix. dejjierre.
d. }^de (aMagdelame. jt. s XtcaiQ.

CHARTRES
V AEregioParifijs adoccidentemproximiorefhGallorum olim Philofophisinha- bitatadicitur, ijs, qui Druydesadpellantur; Carnutum inquam Reglo, miruin mo- dum ampIa,multos vicos,vrbcsmultas,copiofas,& diuitescomplexa,quarum Autri- cum Caefariea eft,quam hodieChartres,LatiniCarnutum vocant, i Graeconomine *apt»ov,quod nucem fignificat, ob ingentem nucum copiam.quam ea regio producit. Perinde.vt Gallorum fophi eam incolentes regionem,Druidcs,vel Dryides,^ nomi- neSfi/nuncupabaptur,quercum hgnilicante,propteringenteseiufmodi arborufvl- uas.quarum hodieq; infignis in ca regione copia fit. Hxc autem vrbs a Gallorum fa- pientibuscondita,conuentibusa*gendis vfui erat.Nam omnepaulomaioris momen- ti negocium,a Druidibus tranligebatur.inea vrbe atq;regioneledes habentibus ; ne- queredequicquam,nili eorumau(ftoritatefa£tum,habebatur. Quae res, nonnullis
_ _ occafionemdedit,vtexiftimarentChartres,Gallicovocabulo,di(ftam vrbem, quod
tlliccarceribusatq; fupplicijscoercerentur,qui leges tranfgrefsieflent.quafi anomine carcer,Gallici vocabuli origo dedu&a fuerit. Verum hanc fententiam multi non iine caufa reijciunt. Ager huius oppidi,quemadmodum & vniuer- fumCarnuticum folum,nulli reliqu^ Gallix parti, fertilitate vel amoenitatecedit,vt,quodomnigenere frumenti,pe coris,& frufluum abundans,vitibus etiam & vino minimedeftituatur,hortorum autem fertilitate & pulchritudine, mirum in modum excellat. Vicino oppido, agri perluuntur exiguo fluuio.qui a Perchijs ortus,in ipfam vrbem fe in - fundit,& ad extremum apud Luparias,maioribus Sequanx vndls pcrmifcetur.Prfcipua vrbis Ecdelia B. V irgini IVIa- riae cft nuncupata,quae ex fuperftitiofo gentilium ritu,in facrum & caftum verx religionis vfum eftconuerfaf de quo plurain IndicejEpifcopustum primus vrbisAduentinuseftinftitutus,cuius pxdagogiaCarnotenfes^militijChriftia- ns primiim nomina dederunt.Nec multo poft,eius loci Chriftiani perfequutionem pafsi funt,a Quirino Gallix pro- confule,quiadCornutos veniens,magnumChriftianorumnumerum in puteumquendam profundifsimumpraecipi- tariiufsit.qui hodieSanftorum fortium puteus,dicitur,&in Ecdelixcrypta vifitur. Hac autemperfequutionefeda- ta,S.Lubinus,decimusfextus Epifcopus,dicecefis epilcopxi Carnutcnlis limites conftituit:Quo etiam tempore,ad in- ftaryi difcipulorumChrifti.inftituti fueruntad AedemB.Marisepari numerocanonici,atq;eorum alimoniae, prx- ter id,quod antea pofsidebant,totide pagi,feu vici attributi Horum cenfus annui,^ quatuor prsefedtis,feu,vt vocant, Prxpofitis curabantur,fed eo iam ceflante numero canonicorum,quifq; fuas habet villas,& cenfus atcributos, mane- te nihilominus in ea Ecclefia Prxpofitorum dignitate.GancelIinodeinde,quadragefimo feptimo epifcopo, cum haec duitas reftitutaeflet(kNortmannis namq;grauiterafflidadeformataq;fueratj& Carolusfimplex in Gallia regna- ret,Nortmanni Kollono Duce,obfeflos in hac vrbc eo redegerunt, vt neminem omnino haberent,ad quem confuge-
rent,praeter Deum & Virginem matrem,cuiuscultui tot iam feculis addida ciuitas effet. Itaq; Gancellinus, B. Virgi- nisfubuculam,quaepraecipuaillic pietateadferuaretur, acceptam,delancea fufpendit,& cum ea,militum cateruis fti- patus,contra Rollonum egreffus eft.Ille,vinuminisperculfus,relida obfidione,infugamfeconiecit, perfequentibus
Chriftianis,ad illud vfquepratum,cuiab eo euentu nomen eft,iuxta Gallicum idioma,Prati retrocefsionum. Jtaque Rollonusille,fa(ftusdeindeChriftianus,cum2t GalliaeRege,ducatus tituIo,Neuftriam,(quxpoftea Normandia di- fia fuit)accepiffet,Ecclefiam Cornutenfem,multis ornauit,auxitq; beneficijs. Anno part^ lalutis M. D. LX V11. Car- notum & patrix perturbatoribus obfeffum,& virtute Lignerij fortiter defenfum,dics, quo ab obfidione repulfi ho- ftes,interfeftosconfecratus.Admceniorumpartem,hoftium machinis proftratam,ac deindereftauratam,hoc carme in lapide incifum vifitur.
Dum tiouj Relligio jluiia in contraria cum Vrbs,duce Ligntriojofuli curafafidelis,
GaUorum mentes agit-,& bello omnia mifiet, Aty, manu parua numcrofum reppulit agmen.
Carnutum premitur magna obftdione,globuf Quam pro Rege fuo,patrtaij 3 ,atiscfifocuq,
Macbinafulpbureis oppugnat mar.ia,quanunc Sitpulcbrumpugnare,atq } hoiticederenunquam,
Sarta & tecia vides, faltu incolumis^ remanfit Exemplo hoc dijcant nattferuf nepotes.
CHASTEAVDVNVM'
Egionis Dunenfiumin Gallia,Chafteaudunum,fiueCaftrodunum,caputeft,di(ftum ol'm Gal lorum,fed corrupto vocabulo, Rubedara.quafi vrbem claramdicas. Litterarum enim Meta- thefi a Gallis fadta.id nominis habuit,quod vi bs longe confpicua effet,condita in rupe multiim eminente,adquamnonIanefacilispatet acceffus, nei Septentrionibus quidem, qua parte re- gio latifsime le oculis oftendit.Dida itaque fuit haec vrbs caftrum,hoc eft,propugnaculum Du- nenlium,quodfciIicetbellorumtemporibuse6confugerent,nechoftibus locusille, nili qua parteadBeaufiorum,(vtdicuntur)regionemvergit,acceffumrelinquat. Eft autem Dunum prifcxGallorumlingux vocabulum,collem,aut rupem lonans.Etvrbes, quarum nominibus huius vocabuli accclsiofafta eft,ipfa ftatim adpellatione fitum indicabant montofum & afperum, acceffuque diffici- lem. Vrbsigitur hxc in rupe velutipenfiliselfeo plan£artificio condita.vtdicas hirundinei nidiadmcdum in fubli- mi fixam,munita infuper atq; ornata turri amplifsima,quo propugnaculo vtuntur ciues & vrbis accolx, quoties bel- lo vrgentur.Hanc vrbemlongeolim.quammodoampliorem fuifle,teftantur,qux hodieinfuburbijsadparent,tem- plorum ruinf,ijsfa<ftxbellis, qu® Dunenfes cum finitimis gefferunt, vtinantiquioribus Gallix annalibus videre eft.i primis ftatim Francici regni temporibus. Vtcunq; autem multasbello dades acceperit.plurimx in ea,eiusq ; ful>- urbijscxtantauguftifsimxEcclefiarum Bafilicx.Imprimis,qux D.Magdalenxdicitur,aCaroloMagnocondita: Ad quam &ccenobium eft.&curialis Parcecia.Diui rurfum Andrex.vbi Canonicorum ccetus,amploadmodum ctnfu: Diuorum Petri & Lubini Parceciae.Praeterea.cuiS.Sacelli nomen,&,quxD.Rochi tituloconlecrata eft,vtraq; a Du ncnlium Comitibus conditf,cum Prfpofito,Cantore,& Canonicorum ccetu amplifsimo.Eft illic & domus,qux Dei Pandocheium vocaripoteft,^ciuibuscondita,receptandismorboaffe(ftis, puerisq;expolitis, &a genitoribus defer- tis Suburbia vero quateripfa vrbe maiora.duodecim habent Eccleliarum Balilicas magnificeconftrudas, atq; in his 8cmcrcatus,admagnam,eovenientium commoditatem,celebrantur,&xdesfuntmulto, qu^m in vrbe fplendidio- res,maiorq; incolarum frcquentia. Peringentes autem in fuburbijs hifceruinx, vrbem hanc multo olim amplio- remfiuffe,fatismanifeftedeclarant.ldciuibuscaufamdedit,vt magna ruinarum parte reftaurata, pro vrbis infignibus,tres femilunulas acceperint,addita infcriptione.E xti.n- cta Revxvisco.Quo lignificatumvolunt.fevrbemreftituiffe, qus olim vaftata.indies maius capiat rerum incrementum.

~?£utriaim, { ?to(emeo in Cjallia Lu (rau ncnli Vtds ; vulpo, cum lada nouano, QhL AKT3CES.
xrn, ruxnc
-AbbajcS-Iehan
Conuent des j Cordeliers
VwRaume
BsaiiiMs
V
tiy«5*w2S
QjuJu CCafhi
(H&tkla Oaraff"
jxJjJU,
d'cfyuilLe
J^rtr-nrifirrt *mm<W\\\v
X* Do irenne
——MwaiaM—m^—■miiiih nniinfnrTn—i-a&^
CHASrEAVW^STVM, Comitatus Vufoo Dunays in (jaffia Oppic/urn jjrimarium.
~~T:-w,w>i" - — •)>,.»), -JAs' ';fe^--~' T " "~T r

J -4
t\
■
»

GRATIANOPOLIS'
RATIANOPOLIS, intcr Gallix Narbonenfis vrbcs antiquiflimas, Et Allobrogfl populis,nullanonxtateadfcripta, nonlemper idnominis habuit, quippe, olim Ac. culio,velj Acculiorum Colonia,vocata, Caballoniorum in Prouincia Colonia fuit. Nam & ita Ptolemso in fua Geographia dicitur,& eodem ci permanente nomine, vf. que ad Diocletiani, & Maximini tempora.quamobrem Cularona exinde vocata fue- rit, nullamrationemaccepi.Poftautem imperanteGratiano,cumamplioremurorum circuitueiuspomcerianonnihilprolataeflenr,aGratiano eiusrci autlore, Romanis primum Gratianopolis,Gallisdeindecorrupto vocabulo,Grenoble,appellatafuit. I. taque, non ipfe Gratianus,(vt aliquifalfo exiftimant,)hanc vrbem condidit,fedquam rcttauratamampiiaffet,nomenabfefehaberevoluit,GaliicxquidemGentis,apudquam Ambiani Romano- rum Imperator faduseflet, ftudiofus. Poftautem Anno Chrifti CCC. LXXXVII. Lugduni, a Maxi- minoTyrannOjCaflus. Cxterum,anteGratianumMaximinianusaDioclctianoin Galliam miffus,vt fubor. tosillictumultusconlponeret, hancvrbem itacommunierat, vt Romanorum velutipropugnaculum quod- damaduerlusGallorum vimtffet.Portasautemexftruxeratduasex lapide quadrato inlignes, opere fcalpto. rioper quam fubtili, coagmentationetam foiida, vt ne hodie quidem illarum pulchritudinem, vlla in par. te,vetuftatis iniurialaffamappareat. Harumaltera,quodad viarn fpedaret,qua; Romam ducit,appellaba- tur Romanalouia. Altera,per quam militesin Prouinciam graffatumprodibant, Viennenfis Herculanae no- mcn habebat. Hxc Maximiano, qui fibi paricum Hercule,felicitateblandiens, Hercules dici vellet,Ula, Dio. cletiano, qui rebusgeftis,parem fe loui crederet, dicata. Id hodieque fcalptx illx infcriptiones docent, quas non Viennae,(vt fomniauitPomponius Letus)fedGratianopoli videas: Alteram quidem in porta,quie ad Meridiem pertinet, & Romana dicitur:
Dd. Nn. Impp. Caes. Gaivs Avrel. Valerivs Diocletianvs Pp. Invictvs, <Augufluf } & lmp. (a -jar. %1. xAurel.Valerm 1vlaximianM 3 piuf,felixjmuiEiuf, Auguf(. murus £«/*- ronenjibus,cum interioribus (echficijs prouidentiajua injhtutti atjue perfedltsfortam fomanam louiam yocari luferunt.
Alteram veroinporta,qua Viennam itur,qua:quead Septentrioncs vergit.
Dd. N n. Impp. Caes. Caivs Avrel. V a l eri v s D i o cl et i an vs P p. Invictvs iAuguf(. & Imp. Qejtr %larc.Aurel. Valerius(Maxjmianus,piusfelix.inuiflus, Auguffj. muris (ula- ronenfbus pum interioribus adificijs prouidentiaJua injiitutis atjue perjefiis ,portam V \ennenjem Her- culeam vocari lujferunt.
i
Sed nulla Maximiani tanti momenti Cularonae fuit fubftru<ftio,quin ei vrbi Gratianus, ampliori ab fe faclae, veteriabolito nomineffuumdare voluerit. Cumqueis orthodoxaereligionis Princeps,Gallisetiam charus ef- fetffacileinea vrbenominis acvirtutisaeternammemoriamaffequutus eft. Antiqua eius forma longior eft, quam rotundior,in angulum definens acutum,ac tantummodo oualis.Planicie occupat,qux paulatim a mon- tium radicibusadOrientem extenfa,ita pingue habetfolum,aut nullaomniuo regio, fertilitateipfam vincat. Sednequetantumab hacparteregiofruftuofa eft. Quocunque enim oculos vertas, amcenitas,delicix, & rerum omnium copiafefeoffert. Ifara,ex altis AlpiumiugisabOrientelapfus,hancperluit, qui magno im. petu,per Centrones<Sc Viconcios(Tarentafioshodie,&Moriennosvocant)delatus,irrigataDelphinatium re- <rionc ,in Rhodanumfe,intraTinum,& Valenciam confundit, quolocoFabius olim Maximus, Allobrogas rnemorabilipreliofuperauit.Ad Septentrionem inlfara,ponsftratus,omnium,quosvfquam videas,pulcher- rimus,ad fuburbia,qux D.Laurentij dicuntur,pertinens. Nec longeffodinx lapidex,ex quibus lapidesad omne ciuitatis vfum eruuntur. Ad Meridiem prxterlabens Dracus,torrens ita morofus,& vehemcrts, vt non raro, li. mofis inundationibus vicinosagrosdeformet,nccvlloaggere coerceripoflit,no longea Ciuitatein Rhoda. numcxcipitur.Quiab hoctorrentelongiusabfuntagri,latifllmisextendunturcampis,omnifru(ffuum genere onuftis,& afpecfuipcrpetuo quodam viroreffontiumque,acriuorum fcaturigine, mirum in modum blandi- cntibus.Francifcus,eiusnominisRexGallorumprimus,Gratianifequutuscxemplum,conftituerathancCiui- tatem maiore murorum ambitu concludere, & iam fundamenta,qux hodie quoque videre liceat, iada erant, fed pendetopus interruptum,nullam ciuibus inuenientibus rationem,qua tanti momenti rem coeptam,abfol- uant. Gratianopolisfcdem habetEpifcopalem,Viennenfi Archiepifcopofubditam . Habet& Curiam iudi. cialem primariam,ad explicandas maioris momenti caufas,quxapudinferiores Iudicesdecidi non poffunt:In qua virifemper funt cum fcientiaprxftantiffimi,tum iuftitia & vitxintegritatefummi,qui & patrix iura con. feruentj&libertatemtueantur. Deniqj,adcxterahuiusciuitatisornamentaaccedit,rationumxrari)cognitio.
ROMANVM OPP,
|»OMANVM Oppidum,adipfum Ifaramfitumhabet,eorum,quxin decliuiore Delphinatium re. <|p(Mgionepofita,ob pulchritudinem celebrantur,nonminimum:Intereaetiam,quxdiuitiarum fplendo- ^reprxcelluntjadflriptum.Cmusnomenteftatur, velaRomanisconditum,velabijs,quiabs vrbc Ro- mananomen eidare voluerunt.
/

1 ' *
I
i

AVGVSTODVNVM.
'Vgvstgdvnvm , fi,vt in Indice,cx aliorum difputatur fententia, vetus Heduorum Bibra- &e,id cum Csfare populofum,& magnitudine pra;cipuum adpellabimus.fitum ad radices mon tium,quibus perinde vt i js,qui apud Salafsios,nomen Cenijs.oppidum in Burgundia admodum aedificijs vacuum,prxterquameoloci,vbiarx,&D. Lazaritcmplum,cuietiamnum, quodillic MartisefTctcampuSjiMarte.lingua vernaculanomen. Complures magnificas habet bafilicas, quarumquaepr£cipua,S.Nazarijnomenhabet:Is,£lPontificeRomano fub annum Chrifii fe- ptuagefimum fecundum baptizatus, venit in Galliam, ibique Celfum baptizauit,& cum eo de- lnde Mediolani palmam martyrij tulit. Auguftodunenfes non immemores, quod is primus fa- lutisdo<ftrinamipfisannunciaflet,AuguftalemeiusnomineBafilicam dedicarunt,quaenuncin D. Lazari conuerfa Ecdefiam,reliquisin ea vrbe templis,fplendorc ac maieftatepraxellit. Lft autem hicLazarusB.Magdalenaefrater,quiaChriftofufcitatusadvitam,poftChrifti ad cce I os afcenfionem,in Galliarn, Euange]ijpropagator,venit.In ea Bafilicacorporiseiusreliquiaepofit3e,perquam religioseadferuantur. Apudhanc,& alia, Canonicorumccetuinfignis,virginisDeipargnominedicata,quamRaulinusBurgundi3e Cancellarius condidit. Habent quoquc in hac vrbe mendicitatem profefsi Afcetae fuas ecclefias.Et prreter hzc,duo lunt monafteria.quorum alterum ad D. Symphoriani memoriam,ab Euphronio Auguftodunenfi Epifcopo conditum in eo ccemiterio.cuius meminit Turonenfis Gregorius.qui&D.Symphoriani vitam narrat.lncomonafterio,quod& ordinis Auguftiniani prioratumhabet,recondi- tafuntcorporaSymphoriani.Fauftae, & Auguftae,Symphorianiparentum,quiperinde omnes Ghrifti Euangelium, fufo fanguine,fortiterafleruerunt. AlterumautemMonafterium,AbbatiamhabensD.Martininomine,iBrunichilde olim re- gina conditum,ipfius etiam adferuat corpus. Sandimonialium prsterei virginum duo Afceteria, vnum ad S. A ndocheum, quodnonnulliexiftimantaudoremhabuifleCarolumMagnum,Pctrofandoluliano,qu6dnufquamidveteres codicilli, vel vltimarum voluntatum inftrumenta indicent.negante. Alterumi S.loanne.cui vulgo Magni cognomen, adpellatum, exiftimatur id efle,quod 3l Brunichilde regina extrudum,Dei Seruarum diftum fuerit, vel certe ik Cabilloni Principib.con- ditum,San<ftimoniaIiumpijsexercitijsdicatumfuifle. Parochiales ecdefias,breuitatiscaulaomitto.Epifcopus Auguftodu- nenfis primus eftepifcoporum,qui Lugdunenfi Epilcopo fubordinatampoteftatem habent. Quod ad ciuilem Reipub. fta- tumattinet,vnusolimfuit,quidecaufistumciuilibus,tumcriminalibuscognofcens. abofficio, vt lingua tum gentis erat, Virgius diceretur. Huic magiftratui liiccefferunt,qui vulgo Ballifij adpellantur,feu dioecctas,feu nomarchas adpellarc ma- lis.in comitum vetusofficium,quorum iudiciariatantum poteftasfuit, fubrogati.Olim Auguftoduni Scnatusquidam erat Druydum, atque hodie locuseiScnatuidicatus,abipfisDruydibus,vu!gatofermone,kLatina adpellatione nonnihil dc- flexo,Mons Druide vocatur. Apud ipfum quoque Auguftodunum vilitur & alius locus,Latinorum adpellatione Mons lo uis di<ftus,vbi vfquc in hanc diem,familia illuftris eft Montijouiorum.Quae autem vrbis pars.a reliqua fedula, Gallica vo- ce,fed corrupta,Marchault,modo vocatur,Martis campus olim erat, locus videlicet Martis cuitui facer. Et,quod hodie Ge rotoic eius vrbis incolis dicitur,quodeo loco Iani templum eflet,Iani te&um adpellari debuit. Denique Auguftodunum olim & fuum habebat Gapitolium,& varia Diuorum templa,quae poft ruinas illas Bibradenfes rcftaurata,Barbarorum dc. tndeimprcfsionibus vaftata funt,& abolita.
NOVIODVNVM
Oviodvnv m ,DucatusNiuerni3E oppidum przcipuum,ad Ligerim flumen, nomen Confe» quutum ex fitu.Dunum namque,antiqua Galloruin lingua,montem,aut locum editiorem fig- nificat.Monticulumnamqucoccupat,infaucibus,quibusNiuernis flumenin Ligerimfefe ex- onerat. Vnde Nouioduni videturadpellatio nata.Eft autem oppidum omnicx parte mcenibus cindum firmifsimis,& cum amplifsimis turribus,tum folsis profundifsimis egregie munitum, Ad meridiem,Ligeris maenia fubluit. In quo flumine pons eft,pulcerrime quadrato lapide con. ftrudus,viginti habens arcus.Niuernis ab Oriente circumfluit: Ab alijs partibus frequetes funt fontes,exquibusetiaminfoffasaqu3ededucipoffunt. Vtautem oppidum ipfum munitius fit, / minusque infidijs obnoxium.nulla ipfi fuburbia adiacent.omnesque fubftru<5tiones,mcenioru
 _ 9ambitu continentur. Ager,pafcuis fyluisque abundat.ltaquepopulus non aliud fere, quam pc-
cudumaiturarn curat,&,quodnecvitescolat,necagros,tenuiseft,parumquelaute viuit.Alioqui rcgiofodinisabundat, ar- genti quidem ad D.Leonardi,qug hocce tempore vfui cfle defierunt ; ferri aut, quod lingna illic e fy luis large fuppetut.quod- quelapis quidamad fouendum ignem idoneus, non longe ab vrbe effoditur. Ad haec lapis adftrufturasidoneus, quo non alius in tota ditione Francica nobilior,duobus i Nouioduno milliaribus,inuenitur,& facilc per Ligerim, Aureliam, atq; a- lias Galliae vrbesdeportatur.Sed ipfum nunc oppidum ingrediamur,in quoarx eft,& Praetorium Principum Niuernenliu, olimGomitum,hodicDucum,iuxtaprimariamEcclefiam.QuodadftatumautcmEcclefiafticum attinet, Nouiodunum modo ciuitas eft,(vt Pontificij iuris interpretes ciuitates appellant vrbes Epifcopseo decoratas) Senonenfium Archiepilco-
po.tanquam Metropolitanofubdita.Quanquamautemepifcopgisantiquioribusnoadnumereturincatalogum redadiSjin
eamtamen dignitatemfubueifta fuit.fub annum redditf i Ghrifto falutis,lexcentefimum,quo tempore Gregorius cogno- mento Magnus,Pontificatum Romse gcrebat,primusque huius vrbis Epifcopus fuit D. Aregius,& Epifcopfi dicecefis par- tim ex Auguftodunenfi,partim ex Biturigum Epifcopaeo confeda.Primarium vrbistemplum, initio D. Geruafij nomine dicatum,poftei,quo affedu erat Garolus Galuuserg^ D.Gyrum martyrem,cumeius reliquias ibi condidiffet,exRegis vo luntateD.Cyrinomentulit.Eftetiaminhacciuitatemonachorum Auguftinianiordinis ccenobium, nomine Diui Martini,&aliud virginum,D.Mari3etituloconfecratum,Duoitidem,vtvocant,Prioratus,vnumD.Stc- phani,alterum Saluatorisnomine.Fratrum item Dominicani & Francifcani ordinis coenobia. Adhaecfacrorum vndecimcuriae feuParceciae,vthincfacileintelligiqueat.No uiodunum elegantem & copiofam effe vrbem,eiufq; ciucs atque Patri- cios,quitammultas3edesfacras condiderint atq ; dota- rint,religionis fuiffe comprimis ajnantes,
& ftudiofos.
Io

I /
\m

LOVANIVM
Ov ANivMjBrabanticarum vrbium caput,cclebrclitteraruac artium emporium, a Ioanne Brabantice Ducefundatu,circa annum ChriftiM. CCCC. XXII. Ciuitas eftamplitudine tam fpatiofa,vtin circuitu haberedicaturintra moenia milliaria I- talicaquatuor,Cc£li&:aerisbenignitate,nullialiarumc£edens.Hic inter muros li- beraprata,vine2e,horti fpatiofi,agri,pomaria,campi,dumi,faltus,pafcua,parusefyl- uu!se,paruanemufcula.Nomen habct,non alaudando,vtquidamprodiderunt:n5 aLeuacis,vtalij funtfufpicati,eo,quod hiNeruiorum,n6Eburonumfuerintclkn- tes,fed,afituvrbis,qui tahseft,vtmceniavetufta,qu<pllatulit£tas,fuerutq;firmifsi- ma,exalbonimirum lapide,adnormamconftru6ta,exaltodefcendantad loca humilia, & aquis obno- xia,quas Tila fluuius maior,&: Vorta,riuulus,fiue torrcns,extra ripasfuaseuomere quam frequentifsim£ folentj&longelateqjomnescampos&intra muros,&extra,in ftagna,&:paludespermutarunt.Altumau. tem illud,e quo defcendunt,Lo vocaturje quo mons afccndit fyluofus, a Lo cognominatus, Lobtech, id cft,altiorisloci mons.Iamftagnaomnia,&:loca aquis exundantia,Brabanticofcrmone, Ven,dicuntur. Hincigiturvoxcompofita,Louen,ideft,altum locum,&:ftagnantemcomple&itur. Neccitracaufamde hocfitu nomen fabricarunt,eo,quod nihil amoeniusfit,quain vtraqq; faciem,terram habere. Louaniu certe,&intra vrbem,&:in fuburbanis,vbiqjcampos habetaquis obnoxios,&:ijsaltiora loca incumbentia, e quibus &: colles aflurgunt,alij vitibus cofiti,alij Syluis horridi,alij pomarijs vberes, alij per decliuia fege- tibus lasti.Sunt htec quidem,fcribit Becanus,primo Auaticorum libro,Louanio&: Roma*comunia,fed fic,vt,fi meo iudicio fcntentia ferendafit,longe lateqj loci amoenitate Roma fuperetur,atque vincatur a Louanio.Nufquam,itamePhoebusamet,terrarumlocuseft,qui magisvideatur mereri, vt fit facru Mu- farumdomicilium.Conferanturomnia,quotquotfuntlitterarumGymnafia,velin Italia,velin Hifpa- nia,vel inGallia,velin Germania,nullum inuenietur,quod huicpar diciqueat.Vixi Parifijs,Aurelia?,P;« <ftauij,Lugduni,Burdegalie,&inloco GalIia:amoenifsimo,Andegaui,vidiTicinum,Bononiam,Pataui- am,Mantua,Floretiam,Romam&:Neapolim,Germaniam partim vidi,partim deauditucognoui, fed, quse equidem vidioppida,nullafunt Louanio comparanda fitus iucunditate,cumtamen viderim prasci- pua,&interc^tera,Monachum,Auguftam,Vlmam,&:Coloniam Agrippinam,vttaceam inferiora. In Salamanca,Scholarum magnificentia longe omnibus in Europa praeftat Gymnafijs,fed fitu, &: locorum facieaLouaniofuperatur.Vallis Olitanaextravrbem noneftinamcena,praefertimin Vifurgis ripis,&: habetduoCollegia, quibufuisaedibusregijsconferenda,fed omnibusinterfecomparatis,nihiladLoua- nijamoenitatem.Multa,inquitBarlandus,funtpafsimtotoorbe Chriftiano Gymnafia, fed inalijs alia videas defiderari.Aureliaein Gallijs,foLeleges ciuiles,Parifijs Theologia,Ius Canonicum, &: fophiftica traduntur.Sunt aliae qusedam fchola:,vbi fola in pretio eft Medicina, Louanij omnesfcientiae docentur. Habet haec vrbsfacrasxdesplurimas.Vnam Diui Petri,ftru(ftura tam eleganti,vtarchitedorum iudicio, nullam pluribus locis inueniasparipolitia.Econfpe&u templi Apoftolici, vifitur domus Ciuica opero- fifsima,&:quxnon vnareteftetur,olimflorentifsimam vrbemfuifleLouanium. Hanc artificij plenam lfrucluram miranturGalli,Germani,Britanni,&Itali.ScholaLouanienfisvnum habetcaput,vnu prin- cipem,cuiomnespareant,huncRe6torem vocant. Cuiusofficiumeft ius dicere,priuilegiatueri,&:ma- leficij reosfcholafticospoenis afficere.Cuminpublicumprodit,anteeum it Accenfus,quemBedellum, recepto illicvocabulo,appcllantjponefequunturfamuli.Quantumautem honoris huic dignitati habea. tur,hincapparet,qu6dConfules,Magiftratus,&Clarifsimiquique viri,deniqjomnium dignitatum gra- dus,academix principi aflurgant,&: decedant e via.Exeunti ad Comitia,qua: certis anni temporibus indi- cifolent,pluresaccenfi anteambulant,fingulimanuauratumgeftantesbaculum,infignia honoris am- plifsimi.Eft hsecfemeftris dignitas,quemadmodum apud Romanosolim di&atura fuit,fexduntaxat me fium.Sunt&:alia quaedam Louanij non indigna fpe&atu loca.Xenodochium amplilsimum,vbi nunqua non afsiftunt a*grotis muliercula*,folatijs refouentes fingulos,atqj adferentes,quod cuiqj e valetudine efle conftitcrit.Eftalioloco dignadiuis,dignaprincipe domus,quamextruendamcurauit fummus Pontifex HadrianusfextuSjCumadhucinminoribusageret.Intramoeniavifitur &:Coenobium Carthufianorum, Joco,ab omni tumultu,ab omni frequentia femoto,ita,vt nec eremifolitudinem in vrbe magnopere de- fiderent monachi.Hoc aedificio nil ex ea familia vidifle fe quicquam fplendidius,ingenue fatentur quiuis cxtcri. Ad murosvrbis,quaMechliniam itur 5 arxeft infigni vetuftate,&: adotium rerumqj vrbanarum va cationem principibus accommodata.Eodem loco in monte templu eft Baptifta: facru.E regioncarcis,cu« jusmodocomeminijturriseftiniplo muroexcandidolapide,ea(|jaltitudine, vtinde videri fereno cado Antuerpia pofsit, o<fto magnismiliaribus Louaniodifsituoppidum : vulgo Impenfa Perdita vocatur h^c turris,quam annis aliquot fuperioribus fatifcentcm Confules magno reficiendam curauerunt. Ager Louanienfispr^terfrumentu,legumina,triticu,poma,pira,perfica,cxteraqjadcorporualimoniamperti- nentia,dat&:vinu,cuiusea natura,vtnonfacileinebriet,nonfacileadarma protrudat,&:luvftam Vene- ream.Bibanthocvinuminitiati,quos diuin^litterieperpetuofobrios&continentcsefle volunt.

/
>
\ I ' 1 '
I

I
'
■ ^
' /
• , / 'ISJ
/ i
■
' ••
.
.
j » i
.
.
-
• -
M, • .-I »■'-
11 Jl"
•
;M i 1
* 11! i
111
\:\\\
,
'
i', I
I i 1
'
,
I
i
-
■
|
i lii
i
|! |];j
i

MACHLINIA.
ACHLINIA M,peruetcrem ac pra-claram vrbcm, excufsisium antiqtiis, tum nouis aiidoribii.* ^ comperimusprifcum nomenadhucdum feruare.Ea,n6jnal.',naturcbeneficio,Gta,falubriaereim- primis vtitur,ceterisomnibus affluitrebus.qucad hominum confuetudinem funtneceflariar.Mcdia. fecat,perluitq ; fiumen Delia.Hancnon incptemeditulliumvocauerisBtabatii-, Louanio, Bruxclla, Antuerpiaq ; ,tot clarifsimisfimul vrbibus mterclufum,& vtldiq ; quatuor miliaribusdiflas,quam te. trapolim,quicircunfpexerit,isiuftiffimam trianguli forma efticier.lnterim Machlinia,fingulari iu. rifdidiione Valet,fuisq ; ,Scproprijs legibus vtitur 5 quo loci, antealia notandum hoceft,Grauidxma. trcs,dii pariendi inftat tempus,rclicta vrbe,in interioris Brabantiemunicipium quodpia feauferunr, inibionerofacalui pondus depoftturx,eo confilio.vtliberiin partcm immuniratum Brabantinaru, itidem veniant.Vrbsalioquiperfe.nontantum xdificiorumta priuatorum,quam publicorum dcfcriptione,nobilis verum etiamoperibusmolibusq ; firmiflimaexiftit,eoq ; magis,qu6d,dumfupra caputefthoftis,patcfactisoftijs,viciniam omnedif. fufts aquis,inftar vafti lacus,ciucscomplerc foleanr,atq ; hoc pafto hoftem intercludant.Cundtis autem vrbanis operib, fple. dorc,artificio,ftru<fturaq ; antecellit Bafilica D. Rumbcrto dicata,cui vafta, & prxalta imminet turris.qua in fpeculxloco,ad remotiflimarumcumciuitatum.tumamoeniflimarumcircunftantium poflefsionum profpedum,vtuntur.Secundumaute cumdignitatis.tum magnificentix locum illic obtinetSeptaPizemburgica,inquibuscommoranturTeutonicoexilloof. dineprocreati religiofi milites.Sed huicvrbi diesillcfeptimusanteidusSextiles,exeunteanuo M.D. XLVI.funeftusextitit, hocfereinitio'Cum horrendatempeftasc£liefietorta,eccevaftaturris,portx Arenarixvicina, qua maxima pulueris illius nitrati visafleruabatur,fulminisiaftunon modo conflagrauit,veru etiamafundamentisfruftulatimdifie£ba,lacerata,rcuul faq ; eft,vt ne veftigium quidem vlluin prioris fabricx fupereflet:quodq ; magis admirerc,fubitum iftud,& inopinatum incen dium,vrbanamfoflam,aquaeplenam,altam,& fexcentisampliuspaflibuslatam,exeaparte,nontantum ficcauit, fed ctiam arefecir,pilcibuspartimcodis,partim vero toftis,quaq ; verfus,remotiflimefparfis.Quinetiam moenia,flammadeflagrata,ac eo vlterius.Circunftantium domorum parietes,tercentenum ampliuspafliiuinteruallo,labefadati,aut deformati, vacilla- rc ; fimulq ; vno & eodem temporispundo,malum infolens,manarenon folum per vrbe, vcrumctiam fuburbana viciniam tranfccndere. At ne dum modus infortunio pofitus.quantopere enim lapidum iadus,quo inftar tonitru,celum contrcmuit, totam ciuitatem permifcuerit,quantumq ; ruinarum paflim cdiderit,nifiipfeprxfensq ; viderit, nofacile credat vnufquifq ; , & multi etiamnum fuperantoculati teftes.Huc accedit hominum magna clades,quorum amplius ducetos perijfle, ac triplo plures vulneratos,accepimusafidedignisciuibus.Fulgurum,actonitruutanta visfuit,vt vfq ; abAntuerpia Bruxellaq ; fonus iftemiferabilis,multiscredentibusterrxmotuminvicinitatefacl:um,audiretur.Indigenxver6ipfi, vfq ; aliquo vidcre vide. banturcxlum ruere,acvniuerfum munduminuerti,quippe,cuminter cxterosquidam in hypogeoconcamerato,fedlabefa. dato,triduo inediam ferens.femifepultus iaceret,ruderibusq ; forte latitans,a circunftantibus cxtraheretur,attonito confter. natoq ; homini,animo limilis.fcifcitatus eft-,Num qua vniuerfi fupercft fpeciesiQuod igi tur Machlinia,de coelo tafta, incre. dibilemfuarum rerumiadurafecerit,idinfelicitatiseiusfuit:qu6dvcr6deinccpsnon ex eatantu parteinftaurata, fed mul. tisprxterea locisornata,honoriseft hoceiufdem.Vbifeptemdecim opificumcollegia,exceptiscohxrarijs,adSenatu admit. tuntur.quoties dcrealiquagrauideliberatiofufcipitur,quoruprxcifefex,tantum apudfuosgratia&au(ftoritatevalent,(Hi funt Pi&ores,Ichthyopolx,Infedores,Coriarij,Ceruifiarij,acLanij)vtex ijsquotannisfinguli leganturSenatorcs. Itaq ; fum. mus magiftratus vniucrfe duodecim,fex patricijs, ac totidcm plebxis conftat Senatorib.Lanificij laus,id quod pacecxteroru Belgarum didumiit,Machlinienfibus,inquantumdiligentifsimapcrquifitionedidicimus,prima tribuitur, quodtamenil. lic olim,finecomparatione,multofuit huberius,& copiofius exercitium.Intra eius enim territoriu,fupra ter mille ducenas tcxtrinas extitifle,copertiflimum habemus ; Quippe,lcgimus,quemadmodu olim textores.tribus multitudinefreti,vfq ; adeo infolefccre,animis etferri,neq ; fecontinere,vt coorto de repente tumultu,& correptis armis,cxtc ros ciues inuaderet, l'ed tu. multuario ifto prxlio inferiores,mulros fuorum amiferunt,itaq ; temeritatis,& fuperbix pocnam,iure merito luerut, necco contentusSenatus,immunitatum,munerumq ; prxrogatiua,huiufmodi audoresturbarum priuauit,a quovfq ; tcmpore,& numero opificum,& exiftimatione funt diminuti,licet ad hunc diem textorum collegium audiat,nunc amplum,nuncom. nium reliquorum primum.Hxc vrbs vti telarum,& quidem optimarum,ita cortinarum multiplicium plena eft. Tormeta, tintinnabula,deniqucinftrumcnta,& vafa quxuis,ambigam,anvfqueterrarummaioreartificio,dexterius,faciliusq ; xrc co. flentur.Rcperiashicitidem,omnisgencrisnauiumarchite(ft:os,&fabricatorcs.Inftru£tifsimum ineavrbe, adquofuiscafus, rerum dominusconfcruatarmamentarium,tottormentisxrcis,acferreis, totmachinis,bcllicisq ; inftrumcntis,puta,naui. bus,pontibus,carris,deniq ; tantarecaftrenfi, & militari fupelle£tilcafflucns,acpoftrcmototoperarijs,fabrisq ; plenumfem. per,vtfpe£tatoribusadmirationcm copiapariat.Hxcvrbs,almanutrix,altrixq ; fuitPhilippiI.Caroliq ; illius tcr Max.Imper. Philippi illius Belgarum heri,cum patris.tum aui,quod illic tum tcmporis, vt plurimum Curia hxrebat, cuius amplifsimx Prouincixvfuram,dumiammododi£tusCarolusauixMargaritx Auftriadi,quoad vitafrueretur,daret, fedem Machlinix fixit illaipfaHerois,qux etiamin ea vrbe,fui fcmper cupida,& gratiofa,Anno M.D.XXX.obijt. Beneficiorum vero omniii, quibusolimaliquandoabHeroornatifunt Machlinienfes,parpulcherrimumhoccft : Primum omnium,portatoriorum, quxinfingulasmcrccsiuftislocisexiguntur,funtimmunes.Secund6,bona eorumfirma, fixaq ; , Belgicx territorio circum. fcripta,per felibera exiftunt,necobligationefuntobligata(vticxterxpopularium res)opt.iureprxdijs comparanda. Quam immunitatem ex Caroli illius omnium nouiflimi Aeduorum Reguli, Belgarumq ; domini,gratia ac libcralitate,oflScijs,ftu. dio,operafuntdemeriti.Quodenimeumfummavirtutcacfortitudinebellolaborantem femperfubleuaflent, vix vlli alij clientum,autmagisfidcre,autplustribuerefolebat,aceapropterampliflimumillum Senatum(vulgoConciliumRegium) illic Anno M.CCCC.LXXlII.inftituit,cuius ipfe princeps cflet, cxteroqui triginta quatuor viralem,puta, Cancellario, co- hxrario,binisprxfidibus,quatuorequitibus, fexfupplicum libcllorum magiftris,initiatisc6filiarijso£to,profanisver6duo. decim,partim do£Ioribus,partimprolytisconftantem. HicSenatus,primo rerum Dominum,quocuq ; isiftet,comitabatur, aflequebaturq ; :abfente vero Principcaut hero, Archigrammateus cundis prxerat. Eo autem ab omnis pene Belgic^ tribuna. libus,iusorat recepritium.Porro cum vxoris Ioannebencficio Philippus I.ad ampliflimam Hifpanienfium, & anncxoru re. gnorum poflefsionem vocatus,neceflan6tranfmitteret,cius iuflunouiflime,AnnoM.D.III.adeamvrbcm,inmedio propc Belgiofita,itaq ; apprimeoportuna,fedeisfixitilleipfeSenatus,eiustamenforma &au£toritatc,nec non confiliariorunume ro,antea nonnihil im mutato,qui vti nunc eft.vno Prxfidc,fedecim c6filiarijs,duob.fcribis,ab epiftolis,fiue a fecrctis o£to, & cxtera munufculoru turba.Hucgeneratim poft ciues & tribulcs,Fladris.Atrebatib.Hollandinis,Middelburgenfib. Namur. tibus,Luceburgenfib. Valencinenfib.poftrem6illis,quilitigiofailla prxdiacolunt,in Flandrix,Hannonixq ; confinijs collo. cata(dequoru iurifdi£tioneaciudicatuFladri & Hanonicnfes valde pcrtinaciterinter fecotendunt)cx domeftico foro pro. uocare,appellareuelicet. Frifijite,occidcntcmSole verfus qui fpe£tant,ac Vltraie£tini,paucisab hincannis,hucipfum agno. fcunt Senatu rccognitore ciuilium caularu,quas ipfi anteiudicaflent.Hic ex formula pr^toria thiafus Torquatorum ite filti. tur,lites,cotrouerfiasq ; oes, tam ciuiles,qua criminofas,femel iudex definit,nulla prouocationis prorogationeaut gratia,ftL- teinterimfemperfuacurix Bruxellanxin caufar umrccognitionc, pr&rogatiuaau£toritate.llloiploinforo,ingratiam mak ximeperegrinorum,etiamGallicelitigatur,

/
'
.ll< I U ; V"
I

VI t
THENAE-
Hen ae ,copiora,&amp]aBrabantiasvrbs,{itaadfluuium Getam, quinon lon ge ortum habens,peream delapfus, vrbemHalenum influit,fefeq; in Deme- ram fluuium exonerat.Louanio,& S.Trudonepari abeft miliarium triu inter- uallo.Agrotamcommodogaudet,vtreifrumentaritehorreum femper h3&e- nus fuifte,origo,&etymologia nominis, manifefte conuincat. Horreum fcri- bit Becanus, voco ipfasThenas,nomen inde nadas,quod decimse principibus, iure Herculanodandae,illicconderentur;ouaslinguanoftra, voca-
nius,vnde oppidu,exempto Delta,de more nobis frequetifsimo,Z|<(n<tt/nominamus.hinc & fluuius nomen accepit,ab alimentisfubminiftrandis,qu«peripfum deuehuntur.Nam ©<td$/ nullius ele- menti mutatione,idem fignificat,quod Latinis,Dat alimentum:quod nomen vulgus,vti csetera ple. raqueomnia,©cf/ademptapofteriorefyllaba,pronutiat.Adhuiusautemfluminisvtranq; ripa,Dia- belinteresconiedifle^quosIuliusCsefarjinterMenapios^&MorinosinterijcitjideBecanus^ingenio- fe admodum confirmat.Cuius quidem periucundam narrationem,quiaThenarum quoq;agrum & territoriumdilucide exprimitatq; defcribit,pauloprolixius recenferehiclibet.Et infraoppidu, in- quit,Thenas,geminuspagus,locorum vbertate nobilis,nomen,vtvidetur, Diabelinterum ha&enus conferuas.ExDiabelinter enim,voceintegra ; £9nff<r/retinemus,quod nomen,duobuspagisad Ge- tam,infraThenasfitis,communeitaeft,vtcumadie(ftionefuperioris,& inferioris, accipiant diftin- dionem.Nomen certe,loci naturaimitatur,fidefermonenoftrovernaculo,proeo,acdebet, expo- natur,cum<£ita&<fint<r$/nulliusliter£immutatione,eosfignificet,quieIegantes funt inarte inferen- di,vti quiuis,linguEe noftra: nonimperitus,agnofcet.Ha(ftenusisgenius,cum locorum, tu hominum eft,vt pomorum non alia regio ditior inueniatur,adeo, vt no porcos modo,& vaccas ijs per hyemem fiiftentet,fedmaximam etiamcopiam Antvverpiam tranfmittat.Pertineteaa Spttftr/iurfum fecun dum Getae ripas vltraHogardum,cuius nome vernacula lingua,altum pomarium fignificat, ad Dia- belinteruminftitutum, 6docorumnaturamoptimealludens.Necager hicpomorum tantumfera- cifsimuseft,fedcopiofoetiam triticiprouentu,nullilecundus habendus; qua indote itaexcellit, vt PrifeiilliPrincipes,quilimitihuicfub RegibusFrancorumpraefidebant, horreum fuum hocloco habucrint,equo,cumopuseflet,annonamfubleuarent,&:viciniseam copiafuaredderent laxiorem; decimis omnibus,cumelocis proximis,tum etota Asbania,huc coue&is,quae cum lxtifsimis,& fer- tilifsimis totiusEuropse aruis,vbertate certans,nomen Asbanise adepta eft,quo fignificatur via regia adalimentum.Et eftprofedo illuceundum ijs,qui volunt brcui compendio,rei frumentari^ Atua- ticorum ad Scaldim fedes fuas habentium,prouidere,ad quod magnum prxftat Getas fluuius adiu- mentum ,ad ipfum vfq; horreum,dorfo fuo naues bene magnas fubuehens,quibus frumentu Mach- lineam,atq;inde Antvverpiam,portatur.Horreumautem,quareipfasThenas vocitet, iam ante di- (ftum.AdGetseigiturfluminisripaSjfiDiabelintereshabitafledicamus, nihil fit abfurdi,quos non pomariatantum, fed vinum etiam Hogardicum,& cafcus,hoc tempore nobilesreddit. Si itaq; Cse- lar,de his,apudThenasolimcommoratis,quantumeiusdenomine,lociq;naturaconijci poteft,in- telligatur,recleeosinterMorinos,&Menapiosinteriecit; cumMoriniomnesilliolim vocarentur, quipoftlceiumPromontoriumjadScaldin vfq;0)?0<ir<tt/ideft:,paludes tenerent,quamuis figillatim alijs quoque nominibus diccrentur.Eft fanedigna htec,qu£ead Getam iacet,regio, vtantiquo nomi- necelebretur,tametfidaretur,nunquameamaC3efarecognitam fuifle,propterea,quodnufquampu templuspomorumprouenire.Seddiutiusnosiucundifsimi Diabelinterum agri tenuerunt, reftat, Vt adipfasThenas iam redeamus.Magnam vrbem,&magnte olim potentix,multisq; negociationi- bus frequentcm fuifle,& hiftori3e,& quae illic hodie vifuntur monumentadeclarant, quippe, ter no- uisau<fta moenibus,& antequam SyluaDucis,eius cafu,ad hoc faftigium peruenifler,quarta Braban- ticeMetropolis,fedferocifsimis,interBrabantos,Francos,&Eburones,bellis vexata,capta,euerfano fcmel fuit,vt hodieq; magna ex parte fit delerta.Quod reliquum eft,domus habet mcdiocres,& ciuiu numerumnon afpernandum. Canonicorum prstereacoetuminfignem,adD.Germani,qui Epifcopus olim fuit Parifienfis,Aedem.Trium Brabantise ciuitatum,qu£ inter mi- noresprincipem locum habeant,prima hsec eft,amplis omnino priuilegijs,& quidem ijs,qu3e maiorum funt ciuitatum,ornata.
15

if M
I/
1
I
sgjpr
11 1 ^
/
i

■
■
.
i \
■
*
■
'
■
pHTF f l
I •
*
^-r
', -
* •
II
,

BERGA AD ZOOMAAD
R a b a n t i a ,Regio vere nobilis,&amoena,pra:ter ducatus,comitatus, frec]ucntes Baronatus,6cpra:lhntia,c]u:buscliftinguitur,clominia,Mar. chionatum etiam S.RomaniImperijcontinet,cuius Anuerpia Metro- polisr&Marchionatum lkrgenlem,cuius B erga A d Z ooMAM,ca- puteil,oppidum valdeelegans,&nitidiisimecultum. Qj.iod,quiaad Hu uiolum Zoomammonlonge hincortum,eleganti,&pcroportunoiltu collocatum cft,ad Zoomam dicitur Berga.Ca:tertim,quanam dc cauifa Berga,GoropiusBecanus, dumin Ambiauaritiseamco!locat,&ad vernaculamCymbroru linguam,plurimasorigines refert,hanceius,iicuti&omniuin vniuerfum Bergarum ,appel- lationis cauifam recenier.Propius,inquit,Ambiauaritos,Moia lambebat,vtenominib.Ber- garum is intelliget,qui lingua: noltra: non fitimperitus.Q3ar3//num de illis,qu£Conuerfa,co trarium notant,primo fuo fignificatu,montcm indicarcgverum in illis locis,quibus hxc vox antiquitusefttributa,nulli montesvidentur.A tranfiatitiaigitur fignificatione dedu&afunt nominahorum,dequibusagimus,oppidoru.AQ3ar<Jenim,fiueQ3<r3(nam vtrunq;dicitur)fit ®argftt liue Q3<rgen/c]uodeft abfcondere,&occultare.Et,quia,qua: conferuata volumus, ma- xime occultamusjtransfertur vox ad coferuationc.Hinc dicimus,©c<p<n 5<r<J<tt/pro eo, quod eft naues in tuta ftatione collocare,atq; exeo nomen Q$fr$/adportu ftationemcjj nauiu figni- ficandam,tranfiuit.Primi enim parentes,a diluuio in montibusfe feruarutab vndis: ad cuius rei memoriam fempiternam,omnegenus conferuationis,occultationisq;,qua nos a pericu- lis tuemur,a montis nomine appellarungnon ob id tantum,vti videtur,quo commemoratio gratumanimuinnobisexcitaret,verumetiam,quoinomnivit£, fortunarumq; difcrimine, in mentem venirer,Deo fidenduefte,qui in extremismalis,fuosnouitconferuare.Hacitaquc ratione,Q3<r<J<n "?P Gertrudis Q3<r<J<n/nomina fortiun-
tur a nauiu ftatione.Qua de re videre licct,Moiam ad Ambiuaritoru has oras,propius olim e- uolutufuifte;fiquidem totnauium ftationes ha&enusnominaferuarut,tametfiplurimum perdiderintaltitudinis&: profunditatis,aquis nullo certo alueo conftri£tis.Ha:c igitur Berga, initio non alio,quam dominij titulo infignis,a Carolo V. Anno M.D.XXXIII.ad Marchio- natus dignitatem eue<fta,eleganter in exiguo quodam monte in occidua Brabantia: parte,ita mari vicina eft, vt non immerito vrbis maritima: nomen habeat;ab Anuerpia,itinere quide terreftri,fenis difsita milliaribus,nauigio aut a Middclburgo, circiter o<ftonis,vrbs etiamnum copiofa,multo & ditior,8e rcbus omnibus abundantior olim fuit,cum mercatus illi Panegy- rici,quibus tantum conceflum eft prserogatiui,apudeam frequentarentur. Itac^ nunc quide, quod Anuerpie vicinitas &: amplitudo,omnia circunquaq; loca(vt fic dicam)inumbrarit,ex- iguaillicnegociatio eft: quanquanulluseft totiusBelgijmunicipalis mercatus,quinoab il, lo folenni,& PanegyricoAnuerpienfi vincatur,ita,vt negotiatores huc malintad folennem, quam alio ad municipalem proncifci. Ac,tametfi Bergenfis Marchio,Britannoru etiam,ma- gniad id mometi,gentis fauore adiutus,cuante hac,multam in eo pofuerit operam,tu hodie quoq; plurimu laboret,non poteft tamen(ita difficile eft,res femel delapfas reuc»care)hanc vr bem in priftinufplendorisacfoelicitatis ftatu reducere.Eatamenregione habet municipale valdeamplam,in qua Sc vicicompIures,&in ipfo illic Scaldi paruaqua:da infula, fertilis Sc a- mcena.Eius Principes ex familia funt Bergenfi,antiqua,& illuftri;qu£ cuni alios tulerit viros prsftantesnon paucos,tuetiam habuit IoannemBergenfemMarchione,&:antea Carolo V. virtutis merito longe charifsimu,&: pofteaapudeiusfilium Rcgem Catholicu,gratia, & au- (ftoritate plurimum valentem,Velleris aureiEquitem,Hannoni^Pr^torem,VenationuBra bantiae,qua: prima illic dignitas eft,Pra:fc(ftum, cenfus annuos habentem peramplos. Rober- tuseiusfrater,virdo<ftus,amplifsimusquondamLeodienfium Antiftes,Patruelisautem,Ma- ximilianusBergenfis, Dux& Archiepifcopus Camcracenfis.Ioannis etiam Latorai, Bergenfc hocoppidumpatriaeft,quiad S .Trudonis,prope vicum Grobbe- dunck,neclongeaLira,Prior,magnavirdignitateprs. ditus,poeta etiam elegantifsimus,&: alioqui pmni prorfus humanitate ex- cultusfuit.
14- .

Koren mzrckt
Virmarck^)
1>ie Voorjbrazt
■'/■(/
ouWer

TRAIECTVM AD MOSAM*
R AIEC T VM,vrbs in finibusEburonum amplifllma, ad vtranq ; fluminis Mofxripatti fita, & lapidcoponteiunda/ornicibusaliquot,accuratiiTima Urudtura confefto, a traijcicndo flu. ®i ne > n °men haberc,conftanti hiftoricorum fententiaperhibetur.eiusincolas Bethafios.Ta. pr|||P cito di<ftos,Marlianusexiftimat.C)uanquam nefcio, vnde Ammianus Marcellinus acceperit |jp2|p Obtrincenfe Mof£oppidum,quoTraiecfum fuperMofafttumintelligere vidctur,nififorteid ' mfcGgR aTungrisfitmutuatus, quiTraiedum in Xrldjt mutarunt. Et, quia Traieifti nomine, duo °Ppidavocabantur: Alterum inferius, apud Batauos,altcrum fupcriusin Tungris, hoc £)p. JJtrtrfdjf/id eft, Superius Traiedtum, Et fyncoptos, £)pptrtcf}t vocarunt, equo Obtrincen. ie oppidum, Marcellinus fecit: Illud QJttcrjRricljf, id eit, Exterius Traiedum , & concise, ^Jffrichf nominarunt. Quac vero parsTraiefti ad Mofam, Orientali littori adiacet, QfBicf / vulgari idiomatc, dicitur. De vtriufque origine, antiquitatc, nomine,actutelaridiuo, hunc in modum Matthias Herbinus, Scho. i^Traieftenfis Reftor.a loanne ruthemio AbbatcSpanheimenficommendatus,libelIo deTraiedo inftaurato, fcri. bit" QGicf/Ex vico,Latinonomine,tractum,dcvfurpatum eflcvidctur.Hancauteminterpretationemindeconieftura colligo,qu6dillc locus, antequam ciuitasad tantam amplitudinem,inqua nunceft,venirct,fortevicuspaganus erat. conftatenimex antiquishiftorijSjCiuitatem hancpoftaduentumS.Seruatij,maximeau£tam, & ampIiatamhominL bus, muris &acdificijs.Ita.qua' tunc vicuspaganuserat,nunccft referta viris vrbanis, & tamen anriquum nomen reti. net,quodexappellatiuo,longo vfu,propriumfaftum eifquod frequeterapudprifcos accidiffe,comperimus. Nam & tota ciuitasnoftra,apudillos,via Regia appellabatur,quiaper illam Romani Rcges,qui ijdem Imperatores, vel corfl Legati,Tungrim,nobil!flimam tuncGailiarum Metropolim,iterfacientes,traniibat:cumq;ad Mofam perueniflent, qui pontecarebat,traie£tioneopuserat.atraijciendo ergo,Traiettumcftnuncupatum,quo vocabulo,Iulius Carfar, tam eloquens,quambellicoius,inCommentarijsfuis,vtiturfirpe.Et,quoniamC£efarismentio fa<fta eft,libet hic dc Cxfarealiquidinrcrponere,quodad rem noftram attinet.Quoniam cxclaris fundatoribus, vrbcs nonnihilfibi glo. rixfolent vcndicare, vt Conftantinopolisa Conftantino,a Romulo Roma:Primordium itaq; Ciuitatis noftrx con. dendx,IuliusCxfarfuit,quicum multisacmagnisprxlijsGalliam,Germaniamq;oppreiriiret,Traie(ftum,conuenicn tiflimum locum hybernandicopijs luis delegit. Confpexcratenimprudetiffimuslmperator,quodislocus feipfum facile muniebat,&nihilominusalimenta viuentibnsabundefuppeditabat.Habetenim ad Auftrum faltus apricos a. nio:niflimos,pabuIationibusiumcntorumaptiflimos.AdOccidentem&:leptentrioncm,patentcs campos, fatorum fertiliffimos.NamadOrientem,Mofa eft,infinitis vfibusaccommodus.Cui inmodum femicirculi adiunflum Val. lum,omniacaftragirando tuebatur,fuper cuius aggeribus,pofitifunt pofteamuri antiquiciuitatis, qui vfque in hodi- crnumdicmapparent,&nonnihilfortitudinisafferunt. Haechadenusdeduda, eofpeftant, vt,fi nobis gloriandum firdcantiquitate,antequamSaluatornoftercarnem humanam aflumerct,annocirciter odtauo& feptuagefimoini. tiati fumus: fidefundatore,a IulioCxfare origincmtraximus:fidcnomine,a traijciendo flumcn Mofx di&um efl: Traicctum,quumaliquando, via Regiaappellaretur.Sideprxfidente PatronoatqueAmpliatorejB.Seruatioplurimu obligati fu.mus,qui Pontificalem fcdcm,primus nuic vrbi intulit,in qua viginti Epifcopi refederunt.Paucxigitur Ci. uitates in procinetu noftro funt,quxde hisxque pofluntgloriari.Nam,autnon tam antiqux,autaminus nobili con. ditore fundat£,aut non tam digno Prxfidente atque ampliatore mcmorabilcs.Cum Cxfar oppidum conftruxcratag- geribus,impleuitRomanis.nam lingua Latina vfifunt.permulta tcmpora,vtcxcertiflimisindicijsadhucapparet. Et prxcipueomnia,coramScabinis,&Confulibusnegotia,Latinea(fta funt.vtconftatexdiuerfisadhuc Adlis, aclittcris hxreditatuum,tranfa<ftionum,infra duccntosadhucannos Latinefcriptis.HucufqueHerbinus. Ciuium pars epifco. poLcodicnli,parsDuciBrabantix(quinunceftInui(ftiffnnusPhilippusHifpaniarum Rex Catholicus)paret. Qui v. trique,fuosibi habentPrxfe(ftos,xdilesq;.Scnatus,Romanorum more,quotannisnouus creari folcbat: Bini videlicet Cofs.cumX I I.Procoff.acQuxftoreexvtriufq;Principisplebe.Sedpropter turbas,quxnofoliim huiusoppidi Rcm. pub.fedrotiusBelgijftatum,paucosantcannos,fufquedequemiferrime agitarunt,isScnatusconftituendi mos,inter. ruptus eftjSenatuiampcr Principumdeputatosordinato,vfquead corum reuocationemperdurante.PrimariaTraic. £Ii Ecclefia,fupra crypta exigua,inquaS.Seruatijcorpus,miraculis clarumffcpultum crat,opere,reliquijsfacris,Cano. nicorumfocietate,&ampliffnnis reditibusnobilc,S.Seruationuncupata eft,religioneacpictatcciuium (vtVfuardus Martyrologiofuo,iuffuCaroliMagnic6fcripto)velaMonulphoTungrefi cpifcopo,vtBcdateftatur.In qua ctiamnu eiusofla,quemadmodum&fex,exordinefuccefforum,cum multisalijsprxftantiflimisreliquijs, rcligioseafferuatur, quxex OftauienfiGallix vrbc,S.Seruatius,Hunnorum deuitanstyrannidcm.huctranftulit.quarumgratia ,ex remo. tiffimisorbis partibus,vtputa,exStyria,Croatia,Slauonia,EIungaria,Bohemia,Elfatia,tota Francia,alijsq;innumeris rcgionibus,& maximefingulisfeptcnnijs,dum facrx reiiquixpotiflimum oftenduntur,turmatim homines aduolare confueuerunt.EpifcopalemTungrenfemfedem B.SeruatiusTraiecfum tranftulit.Cuiibidcm XX. exordinc,fanfti. tatevitxclariflimijfucccfferunt Antiftites.Quorum penultimusfuitgloriofus&inclytusmartyr D. Lambertus, qui Leodij,pro Chrifti nomine,fanguinem fuum profudit.Cuius difcipulus.atque fuccelTor,Hupcrtus,loci,fanguine Ma. giftri,acPrxdecefforisfuiconfecrati,ta(ftus affedu, Epifcopalem fedcm co tranftulit. Cui hoc tempore, Reucrendifli. musIlluftriflimusq;Princeps,acD.DominusGerardusa Grofsbeck,S. R. E. Cardinalis, fumma cum laude prxcft. Traicfloplurimum vtilitatis,Iecora prxbet,fluuiusexiguus quidem,fed fubindeniuibusrefolutis,autimmodicisim. bribus,ita exundans,vtpagis,xdibusq; vicinis,non parum detrimenti inferat.Profilit nonproculaCentronibus,Tun. grosq; alluens,Traie£lum,finuofus,fe confertfin cuius fuburbio in duos diuifus alucos.totidem etiam locis,vrbcm in. trat.ibiquerurfum, alteroalueoin pluresfepandente,maximam molitoribus,fullonibus,tin(ftoribus,coriarijs,alijsq; opificibus,ciuiumq;domibus,commoditatem adfcrt.Dcmum,Francifcanosprxterluens, omnesfuosalueosin vnu cogit,ficq-,oppidumeffluens,in Mofam feexonerat.Quin & illud memorabile.quodpaflim in vicinis Traietto locis, potiflimum veroinGronsfeldt,fabulofi eterre vifceribuseruanturlapidcs,prxftantiflimiautem inpagoTichen, Vtputa,duriores,ac diuturniores.At,deterrimi,inHunnorum monte,inquibusprxterconchiliorum Ipecics, in lapidem induratas,animalium quoquc offa reperiuntur.vnde conijcerc qui- dam volunt,eos montes,ex diluuij xftibus aggregatos.Qua de ( reaccuratius differituriirV cronx dcfcriptione,in opcris iftius Indice.
15*

f Jttssfi
4 4
Tlj»t
'S/SS/W/SW-
Tprwwr#/r///s'-
TRAIECTVM AD MOSAM.

LVTZENBVRGVM*
V TZ E N B V R G V M,vel, vt plerique, abfquecerto tamen Orthographiardele£lu, Lucen- burgum : Et, vtMeicrus, Luceburgum, vrbseiufdem nominis Ducatus prarcipua ,Regioni vniuerfs,quod cum pluribus alijs comune habcr, appcllarionem prscbet: Quam & ipfaaprar- tercurrentefluuio Elza fortiriputarur,(Antoninofortaflb Alizontia)quafi £lfcnburg,&cor. rupreLclzenburg,vndeEuphoniaedeindegratia, Lutzenburg, deriuatumfit. Petrus Appia- nus, Ptolemei Auguftam Romandioru huicBelgica: vrbi atrribuit. Sed VolatcrranusCon- ftance,vrbem Normannixdefignarefcribit, Et ipfos Romandios, Normannosefle:quod ta- men cum fuunonconuenire, Villanouanus obfcruauit. Alij,eam adanilem Mclufinaeprx*. ftigiatricis hiftoriam refcrunt.Sed diuerfarum appellationum ratio, fides & defenfiopenes ipiosau&oreseito. Vrbs ipfa eft fatis munita, fed inxquali fitu.partim enim in monte, partimin infima,ac prxcipiti valleexftru£ta,difparili admodum forma fefefpeftandamprxbet. IneafupremiConfilijTribunal,inquo& Prxfes, & Senatorcs,caufarum Iudices,alijq ; nonnulli,ei magiftratui veluti fubferuientes. Gensipfa,etfi potioreex parteGer. manica.Iuris tamen difceptationes,partim Gcrmanice, partim Gallice fiunt,prout Regionis vrbcs ac vici altcrutra v. tuntur lingua.Cum etenim finitimarum ditionum, partim Germanicis, partim Gallicis cingantur limitibus,quam regionem potiflimum,& magis vicinam fpeclant,eiusquoquepotiflimum moribus,& lingua vtutur. Ex quo necefle eft,Iudices,&eorum tabelliones, aut quialiasludicioquomodocunq ; fuffragantur,vtramq ; tenerelinguam.Ab hac deindeCuriaprouocaturMechlineam,vbi,qux fcriptafuntGermanice, bonafidcGalliceredduntur. Hxcvrbs,iam tumaprimordio Comitatus titulo infignis, poftea inDucatusdignitatem, qua hodieadhuc vtitur,eue£tafuit. Hoc aliqui VVecellaoRomanorum Regi,alijCaroloquartotribuunt. Conradusautem Vercerius,Henrico feptimoad- fcribi t,primo,ex ea familia Romanorum Imperatori. Aedem primariam, numini dicatam,fub D. Nicolai tutela, ex. hibet,priuatasciuiumxdesmediocrcs,plerafquebelloruminiuria,nonoptimereftauratas,compluresctiamdefola- tas.Non enim cxiftimo,multopluresinucniri vrbes,in quas tam hoftili mente, bellorum furoribus,offenfa fortuna defxuierit.atquein hancLuceburgici ducatusMetropolim. Qux non ab externo tantum militc, potiflimum vcro i Gallo.quem ofFenfum,infultantemquefibi frequenter,magno cum detrimcnto fentijr, fed domefticis etiam diflidijs attrita,fracta,& millecalamitatibus expofita fuit.Qualescerte maximas,anno M.CCCC. XLII. perpefla.Quashunc inmodum Meicrus Annalium Flandricarum libro XVI. defcribifElizabethdux Lutzeburgen.qua: primum Ioanni Brabanto, inde nupta Ioanni Bauaro, per harctemporamultisiniurijsafficiturafuispopularibus ; quiconfuetoscen- fus & redditus pendere illi detre&ant.Hanc rebellionem ipfa Regio Luceburgefis, & Theonis villa in primis incepta- bant,fuamque dominam portis excludebant. Vidua mifera ac defolata,nifi ad Philippum quo confugeret,non habe. bat.Huncigitur multisprecibusfolicitat,vtprohonorepatrui fui,fimul& auunculi, quosambos deinceps habuerat maritos,auxilium pratbere dignetifr,alioqui viuendum fibi fore in inopia & miferia.Philippus,certus fibi pcrire,quic- quid periret amitae,& materterx vidux, mox concilio fuorum coado, auditisque fententijs, monet hortaturque Lu. ceburgenfcs,iniurijsdefiftat,debitofuam dominam honorecolant, nihil nouarum rerum moliantur,debitum,con- fuetumque cenfum pendant, pacem cum illa cuftodiant, alioqui contra tantam iniuriam, omni fe ope illi auxiliatu. rum.feefleex padis,eius vnicum,& verum heredem,fc Principem Ducem futurum Luceburgenfium,nonpaiFurum fe, vtdamniquidpiamDucatui inferatur. HisPhilippimonitis minime parcndum Luceburgij exiftimant: fedad GuilhelmumSaxonixDucem,qui feeius Ducatusdicebathxredem,confugiunt. HabebatenimGuilhclmusin ma- trimonio neptem ex filia Elizabetha Sigifmundi Imper.Elizabetha nempefilia illa Sigifmundi cx Alberto Imp. viro fuo liberos reliquit Ladislaum Regem V ngarie fine liberis immature defundum,& duas filias ; maiorem Guilhei mo iftiSaxonixDuci,minorem vero, nuptam Cazimiro RegiPoloniae. Odingentos circiter pugnatortsabGuilhelmo accipiunt Luceburgi),quidudorequodamComitedeClito,aduenicntes, bellum faccrecoeperutvniuerfisCaftellis, quae adhucin Elizabethxperfiftebantfide. His Philippuscognitisrebus,Ioannem ComitemStampanum,cum forti manupugnatorum,quos ex Ambianis,Atrebatibus,& Morinisconfcripferat,adfeaccerfitin Burgundiam, prxmit. titqueSimonem Lalanum.cum quadringentis pugnatoribus, vt cum Comite Varnenburgenfi, cu domino Salucen. fi,& Henrico a T urre, qui fideles ad huc erant fuae dominx, fe coniungat, beliumque facere, ac refiftcrc hoftibus inci. piat, ipfe ftatim, cum nobilitate Burgundica, alijsque nobilibus,& bellicofis viris, fubfcquitur. Lalanus apud Harlo. nem,Philippusftatimaducniens,ad Iuodium oppidum,caftrametatur: Et Villiacum,prxdonum receptaculum, vn. delacobusBellomontanus vicinosinfeftabat,cepit.PromouitindecopiasadLuceburgum,fcalisquedeno<fte,muris admotis,haud magnonegotio,perfortiflimosexercitatifsimosq ; milites fuos.cepit. PrimusGauarusQuieretusmu- rum cum fuis fupcrauit, in oppidum euafit, portamque cfFregit, perquam plerofquc dudfores cum militibuscirciter ducentis,intromifit,forumqueoccupauit. Adclamorem oppidi capti, Germani in arcem confugerunt,incenfis per- pulchris circa illam xdificijs,cum grandi ciuium damno.Stampanus oppidum ingreflus,arcem obfidet.Ciues,amiflo oppido,trepidifugiuntadTheonis villam,defcrtis omnibus fortunis fuis. Philippus oppidum plenum inuenit diui- tiarum: Direptum ac deprxdatum totum. Rixa inter nobiles, ac militem orta, de prxda ex aequo diuidunda, vt erat promiflum : fcd nobilitas vbique fuperior, longe mcliorem tulit partem ; militi, quanquam grauiter quiritanti, non nifi viliora, ceflcrunt. ComesClitanus, de no<fte fe ex arce proripuit, fugitque Theonis villam. Obfidio arcis tenuit circiterternashebdomadas.Tandem Clitanus fuorumpa&usduntaxat vitam,arcem Philippodedidit.Ita Dux breui tempore, nulloque magno fuorum damno, toto ducatu potitur,Elizabethamquc amitam do. mumreftuuit,vtomnibusemolumcntis& fructibus, vtiantea,in vitafrueretur, acce. pturus ab illa.quinquc circitcr milia ducatorum. Ita alfertur Luce- burgicus Ducatus.qucm etiamnuncPhilippus Hifpaniarum Rex,Ducatus tL tulo poflidet.
16

1
11
•. } 1
! [ •
i
L!»
m

ARNHEMIVM
Rnhbiivm ,TacitOjVt Diujeus,&B.Rhenanusa{Terunt,Arcuacum Geldria: op- pidum,in dextri Rhenio(tij,dextra ripa,medium milliare abeo loco, vbialtera fit Rhenilediojcuiusdextrumbrachium Iflula,acibidemfoflaDrufiana,diciincipit, Afciburgium,idefl,Dousburgum vfqj.Iflfule veronomen eioflio manet,vfiq;dum mari Auflrali,vulgo ©^frjf^cxcipiatur.Oppidum eftflorens vtcunq;,acprimaria Velaunia:infi.>l.r,qu^&: Vcenauia,id efl,PaludiiInfula, vulgo ^ClflW/appella-
uir.Tnferiorin(ukparsHollandianuncupatur,&Vltraied:enfistraclus,circaBata-
uodurum,id efl,dBict* fc Sufrfic&fn/vbi Rheni mediusalueus nomen mutat in Lcciam. Eflautem eius in- fulx territorium paludofum,ac vliginofum,fyluisq; confitum, vtpote qua: ferinarum aflfatim prcebent venatum;eius lateraclaudunturabortulfliila, aSeptentrioneeomari,quod ^»l&frjfCvocant,abocciden- te,^tc^fflu.ameridie Rheno,feu Leciofluuio,vndeabundepifcium ipfisfuppeditatur. Supremum Gel- driceius& Cancellaria, Arnhemium obtinet, fubditashabens vrbes,earumq; prsefeduras,VVageningu, Hattemum,Hardc rouicum,Elburgum,fitas omnes in ea Geldrice partc, quae V elauia vulgo nuncupatur. Complures etiam continetvicos,fuos habentcs magiflratus,omnes tamen fummo VelauuiaePraefedo iubiedos.ArnhcmijautemGeldri^ Duxfedem olim,acPrsetorium habebat.Ibidemnunc& Prouinci^ Prcefedus degit,8c Curi^ Iudicialis Geldriae atq; Zutphanice Senatus,quem magiftratum inftituit Caro- lus V.pofleaquam eam Prouinciam armis Anno M. D.XLIII.recepiflet.In eum Magiftratum adlegitv- num Cancel!arium,&:Senatoresdecem;eorumquatuor exnobilifsimis,quatuor GeldriieRegionum vi- ris,fexreliquosexIuris&: legumconfultis.Hi magnaprorfusaudoritateiusdicunt,necab eorum fenten tiaconcefla eft appellatio.Eft hac ipfaquoq;in vrbeRatiocinariumaPhilippo CatholicoRege inftitu- tum AnnoM.D.LlX.adquod omnesGeldri£e,Zutphaniseq; Magiftratus,fiueiurisdicendi,&rerum cri minalium Prsefedgfiuepecunisepublicae, atque ^erarij Quseftores, fuas adminiftrati muneris rationes referreiubentur.
VENLONVM.
Enlo n vm ,opp.Geldria:,arte &: natura munitum,in dextra fluminis Mofie ripa conditum,& di- midiodifsitum aStralamilliari,mercimonijspollet. Vbianno M.D.XLIII.Cliuias Dux Caro- lo V.C^fari fefe dedidit,concordia intervtrunq; Principem deinde cofequuta. Hinc Guilielmus Vel JiuSjhomo dodifsimus prodijt.
GELDRIA.
E LD RI A ,paruis duobus milliaribus Strala diflira,vrbs ipfa cft,abs qua tota Rcgio nomen ,idquc hacocca(ioncaccepcrit:Sunt,quiconftanti narrationeperhibent,tempore Caroli Calui Impera. toris,circa Iocum illum,inquo eftGeldria oppidum, horrendam quandam, ac vcnenofambelua, ijsquc locis anteid tempus nunquam vifam cognira mquc,fub arborc cfculo delituifle, magnitudi. nisimmenfae,fa:uitiaEqueincomparabilis.ha:cagros,camposquedeuaftans,ncc pecoribus, nec iu. mentisparcens,ipiisetiam hominibus,aquibusnonabftinuit,vfqueadeoformidabilisob inexple. bilem voracitatem,acatrocitatem euaiit,vt finibusfuiscedere complures, fefeq ; folitudinibus ab. derccoegerit.Duo vcro cuiufdam aPonthe filij, partim, vt fibiipfis.partim etiam, vt publico vici. norum commodoprodeflent,miristechnis, audaciaque incredibili beluam aggrefli, poft dubium,varium£ertamen ac ludam, tandcm fuperiores belua cuafere, eaqueinterfeda, haud ita procul a Mofa fluuio, ad Ncrite ripam, in me. moriam rei arcem extruxere,cui Geldre nomen fecere,voce ex continuo & miferabili,ac identidem repetito mugitu eiusbeluae,quem,dumc^dcretur,edebat,mutuata.
RVREMVNDA
V R E M VN D A,Praccipuum poft Nouiomagum GeldriaeDucatus oppidum,ad Rurxfluuijoftf. um fitum,vbi Mofa:mifcetur,habitatorefrequens,iitu,natura,artequemunitnm,tribus Venlono milliaribusdiftans. Epifcopali noftris temporibus dignitateornatum,cui D. VVilhelmus Damaii Lindanus,varijsinreThcologicaa:ditislibrisclarus,primusepifcopus prseeft. Nobilium ingenio. rum Ruremunda fcrax quouis remporefuit.Hincnamqueediti Bartholomcus ille,CoenobijBeth. leemitici Prior,multorum auftor opcrum,Et Dionyiius Rickel,eiufdcm CoenobijMonachus, vir eximie do&us ac celebris, multorum libroru m tanta cum laude Scriptor,vt pra:ter D. Auguftinum apud Latinosparem habueritnemincm.Sub Rurcmunda,& vrbes<5c Magiftratuum funt prxfedurae: Vrbcs quidem, VenIonum,Gcldria,Stralena,VVachtendonchum,& Herculis vrbccula,vulgo ^rcfelrnginDucatuIuliacenfij Prsefeclur^autcm harum ipfarum vrbium,& magiftratuum Keflelij,Monsfortis,Melderij,Crickenbekij, Echtij.Sub Otthone 111.Geldrici Ducatus Comite, maxima Ruremunda incrementa fumpfit.eam namque tunc temporis vil. lam,muriscinxit,&ciuilibuspriui. legijsconfecrauit.
17

ili
* •
•Jv
CXLRIA Ojjp: Vniuerfae au<Jcm adpe(uiticmij{^ ijioni nonicn Juppe^iitanz.
:)• ll 1, ).j

NOVIOMAGVS.
Ovi om ag VMjVrbcm ruamindigena?,nuncregnum,iu:nc bafim imperij,appel- lant,quod vna fittrium earum,quasCarolusMagnus,c]u6dam fibifedes dv legerat. Primamaiunt Aquifgranum fuifle,fecundam Nouiomagu,tcrtiam Theonis Vil- lam.Deorigine eius,Gelden Auriusciuis,in hifloria Batauica, a Mago potentifsi- mo Gallorum Rege,Ditis filio,conditam,& de eius nomine Magam appcllatam fuifle,tradit.P6fltemporisprogreflu,aBatoneCattorum Regulo,ifluc tranfmit- _ _ tente,loci amoenitate capto,tu m etiam antiqua; nobilitati iflic gratificaturo, in flau ratamatqueau6tam,triplicimoeniorum ambitucin6tam,acindeNouiomagum vocatam. Addit idem, Batonis filium Helsium patria fuam lummopere ornafle,vnde procliuior eius pars, etiamnuab eo, Mons Hefsij dicatur.PoftremoadiungitjOmniumordinum confenfione,a Batauisregiam,ac prouincia? caput conflitutam effe.Vtcunque eft,liquet,perantiquam effe vrbem, ad eamRhenipartem collocatam, quse Vahalis vulgo vocatur,flumen inibi & latifsimum,&altilsimum.duobus milharibusab arce Rauenfle- nia diftat.Aedificiorum ftru6tura nobilisprofedo elt,&: firma:populofa &rdiues.Nam poftquam nouifsi me ad Auftriacam domum redijt, ciues cum mercaturis faciendis,tum litteris operam dederunt, antea fe renullireiintentinecaflueti,quam bello, 8carmis. Habuittamen diuerfos viros olim litterarum do- 6trinailluftres,quivariaopera,8cfe,&Repub.digna,ediderunt: vt Theodoricum Borguuim, Ioannem Henricum,Henricum Bronchorftium,&D.Francifcum Craneueldium, Mechlinienfis Regij concilij Senatorem,virum vti dodum, ita fingularem,virtutis &c ftudiorum patronum.Gerardo quoq; Falcko- pyrgicopatriaeftjfingulariseruditionis viro. Suntetiam iftic innumeri alij, bonis literis dediti. Inter alia quoque gymnafiumere6tum,in quoafeptem magiftris vtraq; lingua,Latina &c Grteca,fingulari Rei- pub.vtilitate&laudedocetur.Templorum,qu2e ibiornatifsimaarte lunt, omnium excellcntifsima eft: bafilicaD.Stephanodicata. Interrerumporromiracula,perantiquaeft arxilla, incollefita,vrbi im- minens, quam a Iulio Csefare acdificatam, aut falteminftauratam aiunt, quafidominatricem, atque exploratricemfubiedaeatquecircumiacentisviciniae.Ambigiprofedo pofsit,an vlla aliatotius Belgicae fpeculaamoeniorem,regionum,fluuiorum,agrorum,terrarumqueprofpe6tum habeat. Hiciuxta atque in vicinis municipijs repertae aliquando prifcorum Romanorum reliqui^,puta numifmata,lapides, mar. mora,inftru(ftifsimarumdomorum parietinae,fepulcra,monumentaque,folerter perquirendi, perfcru- tandique terrae vifcera defiderio ciuesafficiunt.Cuius rei luculentifsimus teftis eft,inftar multorum, Io- annes Falckopyrgicus ciuis Nouiomagenfis,homo virtutis,& antiquitatis perftudiofus,qui domi fuae tres aut quatuor tabulas marmoreas oftentat,vna cum illuftrium virorum elogijs,epitaphijs atque infcriptio- nibus. HabetetiamNouiomagumvicecomitatus titulum,eftque vrbs&feudum Imperij.Monetse cu- dendse ius habet, vt <kcaeterseImperij vrbesliberae. Prouocatur indenon ad GeldriseCancellariam: fed re<fta ad Aquifgranenfem curiam. Quotannis certum hominem Aquifgranum mittit, qui defert eo cheirotecam piperisplenam,Imperialis feudiagnitionisergo. Philippus tamen Rex Catholicus,vti Dux Geldrise,iftic,quemadmodum alibi,monetam percuticurat. Ecclefiafticus ordo eius vrbis paret Archi- epifcopo Colonienfi,quod nunc nouorum Epifcoporum in hifce regionibus inftitutio perturbauit.Hsec vrbs totius Ducatus,& fingulatim primse tetrarchise Geldria?,omnium amplifsim£, caput eft, cuius terri- torio comprehenduntur, Tiletum, &c Bommela,ciuitates murisclaufse,Gentum vel Gandauum, & B5-. melerouerda, nonquidemmoenijscind:3e,attamenpriuilegijs&immunitatibus donatsej item fuperior atque inferior Batauia,cum tota ea plaga, quse Mofa & Vahali fluminibus includitur, adeo,vtgeneratim omneshimunicipesfeNouiomagififtere,iurecogantur. Accefsit hsec ditio Geldrise Ducatui, Anno M. CC. XLVIII. hacratione.Otto I I.Comes,Guilhelmo Romano Regi vnum 8c viginti millia infe- diargentipondo,mutuodederatealege,&conditione,vt, nificerta die commodatam pecunise fum- mamperfolueret,Geldrienfisineam poffefsionem,vtfuamacpropriam, veniret,quseconuenta, pluribusetiam conditionibus additis,poftea a Rodolpho itidem Romanorum Regc con- firmatafunt.Cum vero,ad conftitutumtempus, fiue proptcr serarij tenuita- tem,fiue incuria quadam,pecunia illi reddita non eflet, ex con- uentu,certis tamen conditionibus,Nouioma# genfis ditio, Geldrise Comi- ticefsit.
is

Cfamfi
NOVIOMAGIVM jiue Nouioma'
r c-J®~ ■ r
gum vulgo . Tifjmmc^cn mayta quoda
Trancorum Xcyia, Vr£s gelnx yrimana

\
, •

I N S V L A> ■
L a n d r i a , latioribus quondam extenfa terminisjhodie Brabantia,Hanno- niajArtefia,&: Oceanofinita,intresdiuiditurpartes: InFlandricantem, fiuc Teutonicam,in Gallicantem,& Imperatoriam. Gallicans dicitur, co,quod linguavtaturGallica;iungituraSeptentrioneGallia;Teutonic£, a Meridic attingitdioecefin Cameracenfem,ab OrieteScaldi flu.ab Occidente Lizaflu. &Artefiaterminatur.Regio haudampla,ac fupra,quam dici queat,tertilis,cu reru omnium,tu inprimis frumeti,& rubece Tindtoriae,feu Eryrhrodani, pra- ta ac pabulalqtilsima,vnde pecudu,iumentoruq;abundealunt.Continet oppida ciuitatesqj elegan tes,& opulentas,quaru prima eft I ns vl A,vulgo Ryflel,ciuitas perpulchra,& diues, mercatorib. lo- cupletibus frequens,ac opificum mechanicorujTextorum praecipue,ingcns numerus,qui per omne ferme orbem,mercesmittunt varias,ita,vt haec,poft Anuerpiam ac Amfterodamu,primas in mer- catu teneat,Infulqappellationcmex eo,multisperhibentibus,obtinens,quod in paludibusolim& ftagnis,qu3epoftea temporisdiuturnitate,atq; hominum induftria,vel ficcata,vel terra oppleta fue rintjinfulaeadmodufitaeflet.Alij narrant,exmultisilliccircumie»ftisinfulis,id vrbinominis acci- difle.Iuxta moenia,qua regione arx collocata eft,labitur fluuiolus^qui Lentij Atrebarii ortus,incita- toad SeptentrionescurfijjDiflelmontijfeinLifamconfiindit.InfulaMeflenijs tribusabeft milia- ribus,quinq;Tornaco,paul6ampliusIpris.CondiditBalduinusBarbatus,Flandriae Comes, anno feptimo fupra millcfimu,Qui deinde Barbati filius,vbi natus fuit Balduinus pius,ex loco etia, Infu Jani cognomentu tulit,abs quo vi bs,quae ipfius eflet patria,multis auda beneficijs, muris quoq;, an- no millefimojfexagefimo fexto,conclufa fuit.Isdeinde,magnificumilludtemplu,quodaD.Petro nomen habet,excitauit,in quod&fplendidifsimuCanonicorum Collegium,amplifsimoad eam rem conftituto cenfu,cooptauit,interq; ipfoscanonicos,Tornacenfem,ac Morinenfemepifcopos, accenferivoluit.Hxc vrbs,praeualidahabetarcem,in quavcterisarcisBucanae(quae primu eorum, qui Regis Galliae nomine,Flandriam adminiftrarunt,Praetoriu fuit)reliquiaevifuntur.Hi,cumini- tiodicerentur Nemorarij,quafi NemoruPraefedi, & cuftodes, adfummam dignitatem peruene- runt.Eo bello,quod FerdinandusFlandriae Comes,in Philippum fecundu Galliae Regem, & Lu- douicumPrincipem,eiusfiliu,DiuipofteaLudouici patrem,gefsit, Infulacapta,& incendio con- fumpta,de hinc reftaurata,bello rurfum exitiali,& toti Flandriae tantum non internecino, exarfit, in hoftium poteftatem reda<fta,multis vexata modis fuitjqua de re Flandriae Annales Meieri, libro VlII.confule.Eadem hodie pulchrisaedificijs,illuftrib.acnobilibusfamilijs, mercatoribus diyfti- mis frequens ac celebris.multos etiam habet induftrios artifices, qui merciu diuerfa genera, praeci- pueautem ea,quaeBelgaeSaias,oftadia,inuerfa,&quaeiuxtaGallicum Idioma,quodcolorem pro diuerfo pofitu,mutare videantur,variantia dicuntur,ad pretij cuiufqj modum,conficiant.Imo tam frequentesMechanicisincumbunt,vt,quodvixalibividereeft,haud reperias pueros,quatuor an- nos natos,qui non lufficientes fintfuo labore,vidum fibi comparare. Cu enim ingentem pannoru copiam concinnent,hiaut fila fufo ducunt,autin globulas ea redigunt,aut lana tra<ftant,feliguntq;, autaliud quippiam operaeimpendunt.Hacipfain vrbe,curiaeftiudicialis,eademc];ratiocinaria,vt quae Fifci etiam rationibus praefit,ei quidem fimilis,quae eft Bruxellae,fed,quae tum plus au&oritatis habeat,tum resplurestra<ftet,latiusq; dominetur.CopluresetiahabetMunicipalesprouincias, quae fuas illuc rationesreferant,Flandriam,Artefiam,Hannoniam,Namurcu,& Mechlineanam ditic» nem.Quin &eu,quem dicunt,Burgundiae liberum Comitatu habuit, quoad paucis ab hinc annis, nouum eodem loci Ratiocinariu inftitutum fuit.Hunc Magiftratu Philippus Burgundi^Dux, Au daxcognominatus,prudeticonfilioinftituit,vttanquafan<ftiusquoddam Antiftitu luftitiae Con- cilium,&iusProuincijsdiceret,&aerarijfuirationibus praeeflet.Qui tamen eifiiccefsitfiliusloan- nes,cum Senatum huic tantae negotiorum moli non lufficere animaduerteret, bipartito hunc di- uidens,apudGandauosaliamcondiditIudiciorumcuriam,vtibiquidem Iuris controuerfiae deci- derentur,peneslnfulanumautem Concilium,aerarijac fifciPrincipis audoritas,&veluti fummus tribunatus eflet.Ibi Concilij Praefes,& quatuorrationum magiftri,quibusadduntur quinqj, vt vo- cant,auditores,tresNotarij,&alijnonnulli,eiusMagiftratus fundione aliquam fuftinentes, Horum fidei committuntur codicilli,ac Regefta,que dicuntur,priuilegiorum,cuiusqj modiPrincepsReipub.largiatiu\Infiilademum,peramploeftComitio acdominatuj&paucis, totiusFIandriae Gallicae caput,acPrinceps.
ii>

1
■■-V.
I M
lii II,. i ir 1 ' ''
INSVI-A
(sr#-)?

DVACVM.
-j.J V A C V M,inFlandrix, Hannoniae,& Artcfiaeconfinibus,opp.quonon iliud moenibus& incolis cultius,munitiusquc,aquis quim optimennbrudum,fontcsliquidcm limpidiifimos habct coplu.
rcs,vnum propeD.Amati,maximccclcbrcm,qui Mauronti,cuiracercft, nomen coepit. Altiflimo aggere, qua fi pcrpetuo quodam monte cingitur, qu cm binx etiam foflic,aquis rcfcrtae, vcnuftiflime ambiunt.Scarpo itidem fluuioirrigatur, qui prope Atrebatum ortus, in hanc Vrbem Duacenfem, duabusillabitur faucibus,indefrequentibusdidudisriuulis,pr3etcrquam, quod varijsin locisoppL danis vfuieft,& emolumento,vbifetandemcolligit,ibidemumaquisadau(ftus, nauigabilis reddi- tur,vtonuftasmercibuscymbasTornaco,Aldcnarda,dtqueGandauo,inScaldirt,notum& celcbre flumen,peroportunedeferat.Duacenfesolim Catuacosfuifle,Ca:faris Commcntafiofu Sclioliaftes palamlcciU"e,lacobus i.efl"abcus,Marlianus,&alijaftirmant.Suntviciflim,quidubitant,cumlocusille Carfarisin Comrtien tarijsita legatur,vtnihileaderecerti liqueat.Veru,vtad oppidanosnuncredcam,illi hattenus vt illibatartl vrbem, itaPrin cipi ftudiofiflimam mentem fempcr habuere.ld vifumeft,cum fuperioribus fa:culisfaepe,tum Auorum Patrumquememo- ria,quando finitimiFranciin Galliaexcurrerunt.Magisvcro poftremishifceannis,quibusfuneftis, & pernitiofisfeditionL bus,vniuerfum Belgium exarfit,quibus ne in minimo quidcm contra Regem Philippum itum eft.Cum Irifulis,Orcliiaco & confinibusinferioris Flandriacin fummaeft,& vnum eius Prouincie ftatum conftituit.Rempub.habctOptimeconftitutam, ab alijs municipijs plane diuerfam .Concurrunt cnim in ea tria Rerumpub.genera.Regem fuum fupremurti, & monarcham agnofcit.-dcindefunt in ipfius corpore,mira quadam maiorum prudctia,duo ciuitatis Pr£tores,vnus in criminalibus.quem Balliuum 5 ln ciuilibusalter.quem Praepofitum vocant ; ad quosnon cognitio,fed fcntentiarum a Magiftratu latarum, execu tiopertinet.Habentijperpetuam dignitatem,& haireditariam.ln Magiftratu lunt X11 X.Vt vocant,Scabini, & V I.viri alij, qui XII I.Menfeex totopopuloa I X.virisad hocab ijs,qui Scabinatu tum defunguntur,nominatis,eliguntur.Qu^lpeciem Ariftocratiaeferunt.Deligunturenimpauci,&optimi. Qiiinetiam nulloNobilitatis rcfpe&u, dePlebevocantur , inquo Democratia verfari videtur.Et hxcquidcm dc Duaccnfi Repub.& ciuitate:nuncad vrbem ipfam redeamus. Proximum fo, ro cft Capitolium Valecenati haud abfimile. Alterum moenium,qux hicgeminata confpiciuntur, ad imam aluei crepidi- nem,arcendishoftibus,prouidceollocatumcft.VerbafuntLeflabxi,Putaturautcm,de Arcepcruetcri hicagere,propeD.A- mati.in qua turris fuit ftupenda altitudine,ac vctuftate,cuius vifendx caufla, Archi te&i,ex Italix,& alijs raundi partibus,huc frequenterconcederefolebant.Eius immenfaaltitudoobftabat,cum alia^ciuitateerigcretur,neis,qui perpetuo in fumma curixfpecula,excubiasagit,in omnesportarum vias, pandere vifum poflet.quamobrem diruta eft.Domus contigua,partim in publicos carcercs,commutata,partim in Orphanotrophium,cD.florenis annuis eo ex munere dotatum,quo Rex Catho. licus,Carthufianos,qui Valcncenisin hanc vrbem aliquandocommigrareftatucrant,ornaturuserat. A paucis dcindean- nis, moeniorum forma prorfusimmutatafuit.nec enimgeminata funthodie,fedperpctuus,altusq ; agger,dupliciaqua mu. nitus.vniuerfum vrbem circundat.Templa habetnon pauca eximiae vetuftatis.Prxcipua funt ApoftolorumPrincipis, & B. Mariaefacrum,fubClodoueo Francorum Rege,Annoa Chrifto nato Ia.ere&um.Quorum hoc hodie facellum eftin D. A. mato.in finiftram chori. Quatuor Diuoru reliquias adferuat,in queis Mauronti Diua Ri&rudc, qux Marchenis colitur, ge. niti: Illud molem habet,xdificandead tenaplicrepidincm turri,iam olim apparata. At vercor, ncno&ua illis aduolauerit, nempe Babylona potius,quam Pyramidem comminifcentibus.Etaduolauitaliquacerte:iacctfundamentum,& columnx etiamnuminterruptx.quod ficmcrferitvnquam,futurum,vtPyramis,qualisnufquam inFlandria, exftct. Nundinx binx, AdKalcndasSextiles,&0&obres.Frugummaximusmercatus.Conuehunturautem ex Auftrcbanefi,& Artefiacoagro.La narumpcculiaricoloretingcndarum iushabet.Agcr eftfupraDuacum,Atrebatcs vfque,compafcuusatquearabilis,atrarx inproximofyIux.Lignisvtituradue&is,exfyluis,quxfuntabalteravrbisparte,Tornacu verfus,fatis frequentcs.Acdesfunt plerxquenon dicendxvcnuftatis.Gcnushominum,nihilminus,qu^meffeminatum, proinde pugnax. Itaque propellendi hoftisfpem,noncollocant inadfcititiorum militum ccnturijs:quin priushabcnt,fuum defraudarc xrarium,fuoque difcri- mine,fuperftitemferuarcvrbem,quam alienofcrocireprxfidio.Quanquam tamcn,fubCaroloQujnto, & anteipfiusquoq ; tcmpora,licetrarius,prxfidiariummilitem admiferint. Ab co vero tempore,ea huic vrbi fidem,etfi inGallix finibus cofti- tutx,PhilippusRex fempcrhabuit,vtproprijsfub vcxillis,ciuesmilitent,acPatrixdefenfioniprxfint. Ob quam quidem in- colarum tum fidem,tum conftantiam, tanta in hanc vrbem Rcgis liberalitas exftitit,vt quicquid M. fue ex xrario,dotis no- mine,debebatur,idomnein magiftratus,& vniuerfitatisornamenta conuerterit.Celebrem hicnamquc Acadcmiam, a Ro- manoPontificeapprobata, Annocb.b.LXIII.multisab vtroq ; immunitatibus,&priuilegijsdonatam,inftituit. Quxqui- dem maxima huic vrbi ornamenta ha&enus conciliat,cum ex paupere municipio,opulenta vrbcm ; cx tugurijs, & cafis, xdes magnificas, &infulas:ex paruadenique ; magnameffecerit.Inuexitmercimonia,opes,prudentiam ; totidemum Belgio,prx. cipue vtilis.in qua cum omnium facultatum fcientia,eadem opera etiam linguam Gallicam Studiofi addifcant, quain om- nibusfere Belgij Aulis,& tribunalibus,paflim resforenfes traftantur,& mercatorcsin negotijsaliquanto libcntius,quam fua vtuntur. Ad hoc Gymnafium amphficadum,fumma Regis acceflit liberalitas.Domum maiorum fuorum, & Arcem,quam hodiequevulgus Aulam inferiorem.7<« Bajjtcourt, app'ellat,in CollegiumFacultati Artium donauit, inquo adolefcentes in literis & Philofophiaexerccrentur,locum fanead Mufas adcommodatiflimum,quod ad fitum attinct,vndiquecin&um fln mine. Deindefcholampublica,amplilfimadomumexftruxit&Macellu. Exfuadoteinfingulosannosb. millia florenoru Academixdonauir,exquafumma,omniumFacultatumProfeflbribusfalariadantur.magnuseftauditorumnumerus,ma- xime Anglorum,& tanta docentium di 1 igcntia,&do&rina,vt haciuucncula,non tantum Auiam Agrippinefem Scholam, fed matrem etiam Louanienfem facileagnofcas.Regia ifta liberalitas,duorum potentium ac nobilium Abbatum ftudium, mirum inmodum inuitauit,D. Ioannis Lentaillcri Aquicin&cnfis,&D.ArnoldiGantois,Marchenfisqui,cum prius vnum Collegium communibusfumptibuscogitaflcnt,ad incrementa ftudiorum,mutatisinmeliusanimis, Aquicin&cfisfolusta amplum Collegium excitauit,vtfacilecb.conui&orum, vt fingulicubiculum habeant,fit capax.In quo Collegio am- plam quandam domum Societati Iefu donauit,eosq ; difciplinx prxfecit. Marchenfis item, non quidem tam amplum,fcd multo fplendidius,erexit. Mirum eft,quam in his Gymnafijs & litcra. rum, & Philofophix ftudia, xquecolantur, quamque proinde ad fuperiores facultatcs idoneam iuuentutem tranfmittant.

S L V S A. '
LvsA,TcutonicajFlandriajoppic!um,per quam elcgans,quondam £amm(r^ t>{(«/ /t palam fitexpublicis litteris,nuncupatum,copiofum oIim,& diuesjquinque Middel- burgo,tribusmilibusaBrugenfibusabeft,quiarte,manuq;fa&o aqua?dudu, feu Ca- nalilargifsimocopiofirsimotp,omneseius territorijaquas,fingulari induftria, facile vnuminlocum colligunt,easq; pluribusfofsisnauigabiiibus,pervrbeduciint,acvnu in alueum denuo reuocatos,ad Damum oppidu,indecpad Catarrha&as, 01upf(rt vocant,deducunt,ei(|;,Rei3e,nomcn faciunt.In cuius exitu,portu etiam,quo Slula o- pibus olim floruit,(quando non minus,quam tunc etiam temporis Bruga, Hanfcaticis Orientalibusmerca toribus domiciliapr£ebuit)totaFlandriaTeutonica c6mendatur.Is,quingcntasnauesfacileadmittit,ficuti &c annalesFlandria?perhibent,AnnoM.CCCC.LXVlII.paulbantenatalemDominicum,in hunc por- tumappulfas centumquinquagintavno temporenauesmercatorias,infpe<5tasq;aboppidanis magnogau- dio8e lsetitia.Verum hunc portum 8c oppidum Slufanum,temporum iniuria collapfum, Brugenfes nunc reftaurare,& bencficijsaugere inftituunt. Adoppidi latus,arxegrcgieconftituta,quam Rex militum prazfi- dio tenet.Dux autem Bouillonius,& Galli^ Admirallius,fiue maris PraTe&us,ille prius Hefdini,hic pofte- rius,ad Quintini vrbem capti,8cincuftodia illic habitifuerunt.Eaarx,licet nuncaboppido feiun&a fit, illi tamen antea pera:dificia complura,quasdeinde confulto Brugenfcscuerterunt,coniun&afuit. Slufanum nanq; oppidum,bellis contra Brugenfes &diflenfionibus fra&um,adextremum, etiam venditione ipfis a Principeaddicfum,ineorumpoteftatemdeuenit.Acerrim£ namq; diuerfis temporibus commerciorum caufa,inter Brugenfes 8c Slufanos viguerunt contentiones, quarum pr^ecipuae Anno M.CCC.XX 111.quas motum nouum,fiuemagnum vocarunt,hacoccafionefumpfereinitium*IoannesComes Namurcenfis,fi- liusPrincipis Guidonis,patruus magnusLudouici Comitis,eatempeftatcportum Brugenfem, ad Slufam pofsidebagSimul praefebturam aqu£e,quae habtenus Pr^toris Dammenfis fuerat,ab Ludouico,rerum adhuc peraetatem imperito,obtinuit,Slufaeq;,quafcunq; velletmerces,maioris etiaponderisexponere,8c vendc- re,licerefibi perfuafit:quaetamen mercesbonaq;omnia,iuxta leges8cpriuilegiaBrugennu,Brugas ad fta- tum emporium fubuehi debebant.Gruem ad exponenda qu^cunq; bona, Sluf^ erexit.Ea re,quoniam em- porium,quod ftabileBrugiserat,ciim fummapernicie Reip.Slufam transferri videretur, fumma opecum Comite agunt Brugenfes,vtieaomnia,quaeabfq;communiterraeconfilioNamurc£co conceflerat, pror- fusSeinfolidumreuocaretialioquimultbgrauifsimamrerum omnium fecuturam efle perturbationem; quamquidem reuocationem,poftquam fortitercontranitenteNamurc2eo,obtinere nonpoflentBrugen- fes,adarmafeconuerterunt.Magnonumerofortiterinftru<fti,Slufamverfusmouent.Diftattribus noftra- tibus milib.Ludouicus ea de re certior fa<ftus,aduolat Cortraco Brugas,vt,fi fieri poflet,impediat, frangatq; eoruminceptfufedfruftra oniniaconatur.ConiurantvnanimiteromnesinSIulcnfiuminteritum,nifido- nationem illam Namurcseo fadam,Comesprotinusper nouas tabellas refcindat,atq; abroget. Et ne om- niapriuatovideanturagereconlilio, Ludouicum vnafccum Slufam ducunt. Namurcxus,qui ha?cfutura minime ignorabat,quantis potuit munitionibus,militumq; robore,feadrefiftenduparabat:mente autem confternatuserat,quod vnacu inimicis fuis Comitem accedentem videret.Venientem nihilominus hofte fada eruptioneacriterexcepit:primurn occifisSigniferis retrocedere coegit,interfe<ftaaliquanta parte.At, poftquam reliqua manusaccefsitBrugenfium,longe impar euafit:fufus fugatusq; eft,atq;a Brugcnfibus ca- ptus,duftusq; Brugasinartftifsimam cuftodiam,quseLapisdicitur. Defiderauit eopralio exfuisnobiles vi- ros vfq; adviginti,fi modo veri funt,quosinuenio,commentarij:quo ex numero primarij acprsecipui fuere Florentius Berfalienfis;Simon ab Bruchdammo,SeIoannes Beruagius,omnipoenevulgari milite, aut cse- fo,aut fugato,aut fubmerfo.Ipfe per vrgentifsimasComitis preces protc&us 8c feruatus eft,alioqui ab furio- fa multitudine difcerpendus.Slufam Brugenfesdiripiunt, direptamq;, nullius habito refpedu,per iram in. cendunt,ac funditus euertunt. Paulopoft, dum proNamurcafiliberatione apud Fanum Odomariconue- tus indicitur,vbimultaprimorum viroru,eadecaufafrec]uentia,nuntium,ipfum Namurcseum e cuftodia elapfum,Brugenfiu animosadpaceminuitat;Maxime,quiaCarolumGalliaeRegem Namurcseo fauere, idq;agicognofcerent,vtadempta Slufa,atque marisacceifu,cmporio fpoliarentur,eumq; in modu in per- petuum vrbsipforum humiliaretur,nouo emporioad Slufamconftituto.Itaq; fex, & fexaginta millium nummum folutione admiflorumveniamaComitefibicoparant.Proximum Slufie inter Brugenfes, eft Dammum,vald£opulentu,populo,8c mercatoribus frcquentifsimuolim oppidulu,portu etiam,8c vinoru ftationc celebre,clauis 8c oftium maris.claudebat quippe,8c aperiebat Brugenfibus, mercatoribusq; omnib. oceanum:fed nunc,incurfionibusGallorum,intcftinis ctiam Gandauenfium atq; Brugenfium dif. fidijs,alienata mercatorum frequetia,inftar vicieft,8c portus iam noftra memoria, nihil eft a- liud,quam fofla manufafta,per duo milliaria Flandrica vfque ad por- tum Slufie,seftu concitato tantummodo nauigabilis.
21

Jll
B, i III !.
,(t !lll: - I
1
If
• V -f*-
iii

ATREBATVM-
^ ^T-sT TREBATV M, vulgo Arras.Artefiac, cuiusgcns Iulio CxTari Atrcbates , qua
v occvniucrfitatcmaccipitjRccentiorcs,Latincfcripturi,fcilicctctfinxercprovr
bc,& capitegcntis :fed,quam rcftc, aliorum cftoiudicium.Nos,antiquitatisimL tatione,Atrcbatum Auguftam mallemusdicere,ficutciuiratcm pro Repub.vnL uerfa,Iuliuspureloqucns,protulit.Vrbs eft maxima, & politica dignitate clara, adeoquccum naturali fitu, tum propugnaculorum.murorum, & turriumprx. fidiomunita,vt,nonnifilongi(fimaobfidioncexpugnarifacilequeat. Intra tcli iactum indidem Scarpa praeterfluitjDuaco, fenis ; Dorlenoodcnis; Camcraco, nouenis;& Ambianis,dcnisquaternis abeit miliaribus. Vrbs ampla,augufta, & fpaciofa,imo,Dipolis.Nam paricrequodam intergcrino,ac mediano fcinditur,acfecernitur.Quaru par. tcalteraciuitas Antiftiti nimirum cbnoxia vulgo vocatur:Alreraautem,qua;dominum agnofcit, vuL go,male,villa dicitur,ea vrbseft.Intcrim ciuitas vtvrbcminor,anguftiorq;, tamen propugnaculis, mo. libas,&,operefirmiifima eft,& aifabrefada. VbiCathedra, fama celcbris, Mariana,acinibi Bibliotheca manu fcripta.Libri vero omncstheologici.Omnium primum Antiftitefn hic inftituit D.illum Veda. ftum,D.itemRemigius Rhcmorum Archiepifcopus,annoDomini. D. XXXI. Procedente tempore, cadignitasin Cameracenfium itidem Antiftitcm tranlcripta eft , fic, vt cx gemino, vnus duntaxat, coalefceret Epifcopatus . Atque adeo , vt multarn atatem Atrcbates huiufmodi dignitate fruftra. ti. Forte autem euenit, vt Samobrini fiue Cameracenfes Henrico Quarto Imperatori ftuderent, ac fauerent, hunccoepcrat inimicum Pontif. Maxim. Roman. Vrbanus 11. hoftcmqueEcclefixRomante profcripferat,qui aliqua cxparte,itaanimaduertcrevolensin Cameracenfesperduelles, ac Imperatoris iam diiftii focios, Atrebatibus priftinum Epifcopatus honorcm reftituit, Epifcopumq ; creauit Lambertu, adTeruanam tunc Archidiaconum,id,quod contigit Anno M.LXXXXV. Egit ibi haud ita prid in Antiftitem Antonius Perenorus,hodieCardinalisGranuellanus,virinfignis,& famanotiftimus, quoiL pifcopatum huncabdicantc/utfedfuscft in eius locum FrancifcusRicardotus,vir fpeclatus, & literatus, eloquentia fingulari,venufta & grata a&ionecompta,pra:ditus,fcriptisq;Theologicis,dehorum tempo. rum controuerlijs,clarus,vcrum nunc in fata,cum fummo bonorum luctu, conceflit, virxuo, & icmpi.
ternamcmoriadignilfimus.EpifcopusauteinhacfuaciuitateAtrebaten.linguIarehabctimperium,hoc cft,magiftratuscreat,legesirrogat,iusdicitvniuerse,dcniquetam protanarum, quam facrarum rcrum Dominus,Patronum tamen BelgarumPrincipem,acnominatim AtrcbatumComitem recognolcit, d quoeleduseft.&aRomano Pontificeconfirmatus,vel inauguratus. Annualiepifcopatui,tanta,quanta fuerit meflis frumcntaria,nempe quaterna,vel quina,ac interdum fena Scutatorum millia. Ibi ad Diuae Mariae,magnareligione,&egregiocum peregrinorum lapidum apparatu,certum manna adferuatur, inftarlan3e,quod D.Hicronymusxtatefuaadhancregionem pluilfe, fuisin epiftoiis refert,quod etiarn certo,&conftitutotempore,nimirum in maximaaeristerr^queficcitate,acfidcratione,ad eliciendam, implorandamquee fuperispluuiam,commonftratur.Necdeeft vrbi etiam fua Religiomam illic ad fe. cundumcompitum.fummacum cxremonia,indelubro lucernacuftoditurSiomTifi, vtpura, quam rem fan£tam,&celitusacceptam,antiquituscredunt,cuiusoccalioneiam commodumin vrbem tranfmifi. mus.Eaamplainprimis,aclitu,&opcrearx habctur,quam nifilonginquaobfidionenon facile quis ca. piat.Platee hicapcrtx:Forum fpaciofum.Vedaftinorum Sodalitium coenobium inibi diuitijsreliquaso. mnes monafticasfocietates,longeantecellit,vtipcrcundationcdidicimus.Ve&igalcnim ei immefum, nempe,vicena ducatorum millia,& coamplius. Deinccps,multa palfim templa,apprimeornata, & cul- ta.Domicilia ciuium appofitefada,&commoda,&eomagisadmiranda pcregrinis, quod Hypogea in omnibus,&ipfaaftabrefa&a,pauimentonimirum,autlithoftrato,autlateritio,eaquealteeffofla,de in. duria.Neceflitate enim earationeacvia,ciuesprouidi,fuarumrcrum confulunt,qua vrgente,licuti ali. quando vfu venit,Hypogxa illis funt,quxalijscamacula.Bello nimirum xftuante & holte moenia tor- mentisconcutiente,infubtcrraneisillis fedibus,dum extra telorum omnem funt iadum, cum omni re
fuaincolumes,faciliusfcrunt,tolerantqueobfidionem.Hancgentem,antiquitate,fortitudine,& virtu. te,velvnuscohoneftat comicus ille Atrebas, fummopereabipfoCaTarecommendatus. Ininftanti te. pore,nuncprxter cxterosclaretChriftophorus Alfimvillius,inconfilium Regispriuatumadfcirus. vir Illuftris,Magnificus,fpecIatus,&dod:us,magnificislegationibusad AnglixReginam,& ad pacificario. ncmColonienfem,fupcrioreanno,cclebris.AcdeindeNicolausBornius Antiftesdelignatus Atrebatu, cumrara dodrinainlignisOrator,noninuenuftu.spoeta,&luculentusHiftoriographus. Supremus hic lclfitat prouincixSenatus,vndercdeMechlineam prouocarefaseft,reoad:orequecauira cadenti. Vrbs ficfatisfrequentataeft Atrcbatum, quorum alij mcrcatores,alij opifices.Horu funt muita Collcgia.quo. rum maxima parslanarix ftudet.Hincleuidenfe& textiie Atrebas,nulla non in parte Europx, & cogni. tum,& acquifitum.Hociam inde abipfoCxfarecaputnumcrofxgentis fuit.Ad hxc,Carolo Caluolm peratore,&RegeFrancix,&multapoftxtatevniucrfximperabatFlandrix.Verum, poftqua Atre. batum fingularis inftjtutus eft comitatus, & aFlandrico feiunclus, huius tantum populi metropolis,multis tamen nitens clientelis, eft fafta,qua conditione,etiam. num cernitur.
22

3
HANNONIAE HORTVLVS
A nn o n i AM ,fcribitLeffab^uSjolim Pannoniam aPanos cultu,vocatam:deinde, faltum carbonarium:poftea,Picardie inferioris titulo, cognitam dicit.Sed tandem Hannoniaenomen,quohodieinnotefcit,abHaniaflumine(quod mediaregione fecat)obtinuit.Haniault,incol2e,& fynt$aw/ Germani,adpellitant.Habet h^c Han noniaFlandriam cum Artefiaab Occidente• Brabantiam aSeptentrione; qua ori- cntem Solem afpicir,funtilli ijdem Brabanti cum Namurcis,&Leodienfibus vici-
 ni-a Meridie,Campaniam,Gallorum Rcgis Prouinciam attingit. Regio eft, fi quse
aiia ho, traCtu,nemoribus,lacubus,fontibus irriguis,pratis Scpafcuisadmodum amoena.Gens bellicofa, & eri ! aPrincipem,fide&: officio incomparabilis. Habctinlongitudine plus minus viginti,in latitudi- nefedecim milliaria.Tneo ambitucomprehenditvigintiquatuoroppida,&plus,quamnongentos,quin- quaginta pagos,aut villas^vtGuicciardinus audor eft.Robertus Coenalis,in ca bis mille ducentas villulas, turri campanaria(vt vocant)infignitas, numerat.Titulo Comitatus hodieornataeft:&:habet in fe prin- cipatum(vt hodie dignitatis vocabulum vulgo fonat)o6lo com itatus,duodecim Pares(vt hodie appelllt) viginti duos Baronatus ,26. Abbatias,aliosc ]5 dignitatis titulos,quae omnia apud Guicciardinum viderc li cet.Vrbes in ea primariae funt,Montes &: V alencen^.-haec ad Scaldim flumen,qua id nauigia ferre incipit, fita,amplitudine&vallatismoenibusinclytaeft.P]ebs rhercimonijs &:negociationibus,vtplurimumin- dulget-.magnumq; fibiemolumentu,ex eo panni genere,quod vulgus,fufletas,&: in hac vrbemagnaqua- titate texitur,atque hinc,inremotifsimasorbisregionesauehitur,parat.Illa,fluuioloTrulla: infidct,me- diumq;regionis fere occupat.Vrbsadmodum munita,atq-,aduerfus hoftium infultustutifsima. Plebs o- pulenta,plerunque rem faciens cxteliequodam genere,quod vernacule,Sayam,adpellant:cuius ibi inges copia conficitur.Sunt prseterca Condatum,Halla, Angia, Malbodiii, Auefne, Bellus mons, Chimacum, Qiiercetum,Binchium,Mariae Caroli V.Imp.fororis a curis diuerticulum, atque cxftruftis ibide ,t :d bs : planemagnificis,quondamindelicijshabitum,fedpofteaab Henrico H. Gallorum Rege, incendio £t ruinafcedatum.Eft itemBauacum,vulgariter Bauais,quodnonnulli Baganum, vel BagacumPto. t effe arbitrantur,nonnulliilludBelgiumC3£fari,infuiscommentarijsdi(ftum,volunt.Hubertus L.et is tamen,non exiftimat Caffaris temporibustam potensfuilfe, fedfub D.Conftantino Imperat. potius ili - ruifle:idq;exnumifmatibus,qua:ibi magnaquotidiecopia,huiusimagine fignata, eflfodiuntur,colligir. VifiturinhuiusforocoIumnalapidea,fubquaabincolisinchoare omnia eiufmodiviarum capita refe- runtur,quje ab eoloco,in omnes Galli<epartes,&:fublimi atquere<fto tramite exporriguntur. HasBrune- hildi opera conftratas, famaloquitur. Eiusquoquenomenclaturam,in huncvfque diem feruant. Che- minsdeBrunehault,Gallicum vulgus:Germanicumverb,£fcQtafffc/vocat. Durantvfquehodie harum viarum plurimisinlocisveftigia,fedinterrupta. Flieidpraffertim miraculi habent(vtfcribit BouiJlus) quodfublimiores fintvicinis vtrinqueagris:quod interinfignia Gallice oppida redfifsimumiter confi- ciunt: quod filicinislapillis,qui etiamvicinis in agrisdefunt,fternuntur;adeo,vtvelab humo cbulliuifle filices,velsethere fublimieos pluifle,quis iudicet,vel alia,quam humana manu &:opera, vndecunque to- toorbele&os ineiufmodiviarumruderationemquis demiretur.Suntquoque in huius regionis limite verfusMofam fluuium,quain Galliamiterpatet,Carolomons,Marieburgum,&:Philippouilla,in hoc tradu,contra Gallorum irruptiones fortifsima praifidia; a Carolo Quinto Impcrat.Maria eius forore, & Philippo eiusfilio exftru&a&denominata.Diues eft hsec Regio ferri &:plumbifodinis.Effodiuntur hic quoque diuerfa marmorumgenera,vtfunt,album,&nigrum, itempluribus coloribus variegatum, ad Regum &Magnatum sedes &:fepulchraornanda, valde accommoda. Calx viua, hic ctiam ex terra erui- tur. Itemcarbones lapidei &atri,bituminisindurati naturajquibusincolasloco lignorum in extruen- dofocovtuntur. Conflanturhic quoquevitreaHllaslaminarpellucida^quibusomnem cadi iniuriam,ex templis &:a:dibus propellimus, hseque prsealijs,quaealibi locorum fiunt,palmam praftantia ferunt. O- mneitemvitreorumvaforumgenus&: fupellexhic conficitur. VidepluraapudLudouicumGuic- ciardinum,&:Iacobum Leffabseum,quipeculiarem libellum de hacregioneconfcripfit.
Hubertus Thomas Leodius quoque in fuo,de Tungris & Eburonibus libel. lulo, non contemnenda,de hac ipfa Han- nonia,recenfet.
23

// Wi
:l 11 i 1
j
imii 1
l
n
[£5
~j{umecjny~
'Louucgmes
°VOBILIS <h(ANNONIAE COM
Pays dc iPaynauJt tcnu
JACalife- Totelfe. HCecourt. Courmb/e. Croix■ 'Dundrecjry. Ttreuuers. S.Vemjs- -Aufjrryc —i—g—I * 1 rM^ ~r I ~~\
t ttj ntvjf LLSil CrtViL - tCeripont.
CIMAT. ^ f 51
VWSynr & JVTarraj
ITATVS DES CRIP TIO. de Dieu et— du Soleil
5 "Qjjj^ r /~ fDafleJ'. "Boufjc. ^Veneg-e. 'Defcaufort. Lafaie- J-adeufe. hCaulan J\fgrCis. Tfmere JNor/m
LESJGNE. tCeripont.
n^c
COV#RT
JLesay.
<FromateC
7^^
KieuCav
SOGNATES
Qfartam
£
'uju?
I wv
JMfouttay
==: ^A-./VAAl
LA&LNT. ^
lufei • n Dauuers
Hriaru
StTemn C OIVDLT. LjgfcCrtot
Vicogrn.
S &cnvs- Licjfi- Cambrm- Jtfarcene. S-guifHan.
P S VuauCc&ut-
&
-Buar
Qaure
JLANDRECm:
CtCouce j\ ViCrs
TgfieC (DeroCan
ULVSTL.
BAVAY"
» Fontr nefle
'Beaumont
Ccftz dc yCamur
S-Vincmt J-tia
ifafiion. jtfaroiUc. ^indn. ftCauftmot' Creflrin. Bjm\e ^ " S-Joi Contr dcTcrraa.
VaCCencencs- Cmap
TtT \—/ ^ ■i\t/ j -
Sojnres Veneur •tanehrr ScnefcHaf Cote de Seaumot Cote deLafmn BHjji Dtfkrtal C°k dcjlurfai- Qonte'Vauefne
• *' ™ r rr-— ■ . i rr-r—rrr->i
Boutetder
BeCHa-
CHIVRAYN.
X euze.
Htncc ■ SVons
ic Ture
Ckjn
^WaJrtpot.
£fca>
J^ojuewU
Lcns
Titit
Cicure
Lt Kacux, Harfcncfon. Bauaour
CKetapf 'Wafecourt-
( "Frafn t
f®etKulfc.
•Ui
m
tCammCe.
I 1111
221
aftSA
! r
Bcrlamiot
tymtjme. * 1
IMIisjS»
Scnyfft.
ifourJam.
foferfa
Tfcfatia
c Vianne.
. iveronei^AMeJj. ' S/llenys. S-Piere STwf. SSnGT. S rWcmn.
SfDefi&rr SCVrfimr. 3• (^fitmio-SACaxirne,
ifom.
Sauftairc
S-~Wafcrt. Sf&.mc
SrKei
^imeruaf
Sefourg
;Beaufbrt
m
I K
fCamcl
NES,
r Qhcfccffrt. Brutf. bnfieutTc- CaaJrij-
ATjRC
$oj. •Bermfart. Sars
iBKAENE
Tidn.
Trois. fAfarcjucttx'^
fHAL
»•ane/m . JK-5
ift&mers.
Jfafk
fllcaujic
Tamars
Bou/fok 5 ns
BHSTCE
BOVCHALNT.
1 lrimere
Sart
fi
A
jRirtj'
!»■ Ir».
7
jii @»1S
pp
jiimis
rito defeat. Ltsi enim amfitrn
muris,]>roj>ujnacuCis CaCet muniiijoirnus **j)' »»i« » ikih , jmvuiu huhi ^ quos vufjo, 'Parejffejionis nuneupant / XjjACCatias %L. ■ fajos, turrijeris carent, omijjis■ ' J rtmang dijniratis Prmceps QCrmafjt*
.C^^^nWiucunfjJmusJffanViOnix \irhfst"Za(ifi, acrisqui amocmtatc;tanta rcrum omnium et neccflartaru, ct j arc ^n flfaynajf efb Joue fe Ji Con air es> teffe aCorufancejfe toutxs cCofes, tant neceffiires a Ca vic
fffimis inferuientium, copa, vnfnfo eonfrtus.vt amoeniftrms cultissmis^ totius propemofum 6uropf rejionibus, optrno wre, f5EZ V jJJ uantts <*u flatftr cv dfeifationjiccfc ju a Conne raifon ~)oit efWe p-eferi aux, vCis vCaifmtes ca> CuCtiuees ritb feCeat. ttsi enim amCitu tantvmfutr, fecem et septem.tam m [ongum, quam m Catum, mifana, collijat; -vrbes tamen, ^Curope; tf combien qu f ne conherme en fon circuit, fonjueur c*> Canttur, aue 17- Ceues a toutesfois en fon
muns. provuqnacufis /jafet munitiftimas 2.3 ( Baronias 1 puouearniutif. Jufna,Jeu V&alla, jcslarUrs, totiacm-(jmttatrus f fi V trois tues, tfim mumes ,oe Tortes, Fouleueris ef J\fiurai(Ics; Bdfvns portants Sanieres en temvs^e auer
1 rtJ ~ ^ ■ J —- -- xtr-x- - - n.... -.(C.r£~ FrcCefm 3.2.00. «rx qm camj^ *w- (7» trotsi Quatre Cnntrc ■ 7W £ „„.C.~. pxA . iCC
i(Ci
£ccleftjs
 t yi jhiw , jjvunucr %-r- -rjuruuics; narvns poriunrs nameres en temps Je juer
J Vingt eF> trois- fjjiatre (Jontes; Peres, jue Ce vufjairc, appeCe Pairs^be fa Drvuincefoouqr.-AbCayzs, Vuyt ev ecuxs; MWWr cfofer a-xoo- Jans Ces 'hCameaus^jtapants cCocCer; vne princvpauteDc frande autnorite: CVommee, Chimay.
principaute de jra
Chimay.

MONTES-
O n t e s,Hannonia; vrbs potes &ampla,mnris,propugnacu1is,&: aquis probe inll:ructa,de qua in huc modum Iacobus Leflabeus, in Hannonias defcriptioneflulium Caffarem, rebusalioquifoelicifsimegeftis,tradunt obfidione Belgenfi multa clade defatigatum,aliquanti(per fuperrediflfe, intereaq^ eo loci penetraui!Te,vbi in edito colle Pani fanum erat,ac mox eum montem vallis,& ligneis propugnaculis,vti earum rerum materia fuppetebat,velutpr£efidiofuturum,inil:ruxiirc.Porrb,Hunnis, Panno. nijs(quibus a Pane nomen remanferat) Rhetijs,& id genus fortunaj adiuratis viris,qui tum pa* lantes,fuo quifq; moreagebant, hucfummum erat,oraculigratia,confugium; donec nomi- natifsimi,terra mariq;,DucisIulij aduentu,exfano caftrum haberi coepit. Poftfupremu Bru- nulphi diem,qui eam arcem obtiniierat,traditas rerum habenae Alberico,Sigiberti Auftralio. rum Regis(Auftrafiam inter Oceanu,Mofam,& Scaldim tu pofuere) ad recuperandas mof- tuo DagobertopoftefsionesadiumentOjVnde&filiam eiusfibi matrimonio copulauit. AI- berico tandemlibuitociuarcisinftaurationeoble<ftare,maximeautem turris,cuiex fuo no- minevocabulum indidit,quanquamalijsplacetad Albonem eam referri. Secuscaftrulocus erat,quem fanCtehabitationisgratia,Gillenus Antiftes Valletrudidefignarat,vbiiammira- cu!isquoq;confpicuaerat.Ineo Sigibertusa.'demDeiparx conftruxit, fan&imonialesque ex Valletrudis:edicula,opima forte afciuit. In ArceMontana,Pr$tor ex ordine Torquatoru, principemagens,iusdicit,noxios,&patriainterdid:osciuitate donat.Peneseundem creandi in annos fingulos Montani Senatus,fubferiasIoannispr£ecidanias,Menfe Iunio,ius eft. Tra- dunt,Carolum Magnum donafteMontesMetropoIitano munere,casfareisq; priuilegijs fir- mafle.Iamexipfavrbisnomenclaturaintelle<ftuoportuit,pra:cipuam vrbis faciem, nunc in colles afturgere,nuncvallibus deprimi.Ad fori crepidinem fonseft,magno totius populi c5- modo,proculdu&us.Nam fupra Dionyfij in Broceria,paludes, ortum habet, ligneis fiftulis grauifsima arte compaClis,quse fluuium Haniam,& citeriorem fyluulam trafmittunt. Allui- tur oppidumTrulla fluuio,paruo admodum vfui inuehendis,euehendisq; mercib.nifi huic rufticana ex fupcriore parte palus,fuas aquas hebdomadatim foeneraret.Primo, quam Mon- tes reliquit,lapide,Trullse immifcetur Hania,hincq; toto nominc ei Trulla cedit,Condatum vfq;-Vrbspaucisfupra fteculis,& virorum& sedium frequentia,ad maximum numerum locu: plctata,opibus,quantum facies ipfa pollicetur,non inferiorib. Freques ad Francfordianum Sc Anucrpianum mcrcatusprofcdio,idq;faginarise negotiationis gratia,qua re textrinarumin- genscopia.Oppidum,fiquodaliud,natura&propugnaculis munitifsimum, fofla circunda- tum,& vna haud temere parte obfidionis impatiens.Gesab huius setatis vitijs,ne dicam,pror- fusaliena,fedtamencomitatis,&beneuolenti2e magiftra;in tra<ftandisamicis, &:excipiendis hofpitibus,fummameiusagnofcereshumanitatem.Imo,mecum contendcres,quorundam sedes,munificenti^ ac liberalitatis officinas potius,quam priuatas domos, optimo iurc cenfe- ri pofle.Vt autem templorum A nacephalaeofin traham in compendium: Curiata funt, Val- detrudis,Germani,Nicolai,Elizabeth2e,acrurfumNicolaiinfuburbanis, Bertx montis ap- pcllatione,circumlatis cum eo,quod eft Valdetrudis Xenodochio finitimum, Beghinagium dicunt.Cseterum habet S.Francifcus fodalitium virile,habet item foemineu. Auguftino facra eft,qusedicitur Vallis Scholarium.Eidem Antiftitiaddidse funtetiam virgines, quasa pullis vettibusvulgus Nigellasnuncupat,haud tamen nigrismoribus.Nam vita integra, omnem finiftram opinionemfuftulit.Magdalen2efacellumeft,cum publicis a:dibus,excipiendispuel lis,quse ficutexhibuerunt membra fua feruire immundicise ad iniquitatem,ita decreuere im- pendere iuftitiiein fan<ftificationem.Harumlaboris,ac2erumnaru hicfcopuseft,adftare,fuc- currere,inuigilarc peftilente lue correptis.Qua in re ftrenuam nauant operam, vbi malu, vo- lentibus luperis,graflaricoeperit.Proximuseft locuseorum, qui tertium Francifcano- rum ordincm indepti,Minimi vocantur. Egrefsis vrbe, offertfe iucundifsima deambulatio,&:ferme quaq; verfum ornatifsima fuburbia ; vt ne dicam deiyluis,in quibus nec frondium virorem, necauiumgarritum defideres,cum ri ;etaeftiuis hirfutus cam- pusariflis.
24>

cf>i
i Wand.ru.
orteJeBertti
mon■ \
catte

■
■

VALLENCENAE*
V a m hodie vrbemValencenarum dicunt,arx olim fuit,quf,vtin me- dijs collocata aquis, in quibus multiverfarenturcygni, primum cyg- norum vallis,fuccelfudeindererum,&:abundante multitudine, cum in vrbem excreuiffet, aRcgionis incolis, Valiencense nomen habuit. Poft Montes,vrbs in Hannonia,prim£e notae:eam Scaldis influit,Ba- uacodiftantemfexmilliaribus,Tornacofeptem,Auenijs,nouem.Et- iamnum illic,ea vrbis regione,quaeTornacenfi & Duacenfi portis,in- teriedla eft,intra Scaldim,&ip(os intrinfecus muros, videas antiquae Arcisreliquias,vtturres, &nonnulla quaedam. Situ, moenibus,& fofsisprofundifsimis, haec vrbs munitifsima cft, &: praeter haec,aqua per machinasaffabre confedas, longe, late- queabincolisin planiciem diffundipoteft. AbalteraparteMons,ita eammunit,vtpro- pemodum inexpugnabilis habeatur, necvero poteft,nifi binis caftris, obfideri. Magna & amoena vrbs, pulchris aedibus, coenobijs, atque templis auguftifsimis plena, quorum duo,v- num aDeipara Virgine; alterumadiuolohanne nuncupatum, reliquis praecellunt. Po- fterius hoca,Pipino Galliae, atque Auftrafias Rege,conditum.Ciim autem ditifsima hxc fitciuitas, tum ciues quoquehabet ita mercaturae ftudiofos,vt &domi,& forisplurimum negocientur, artesque varias, &: complura opificia tra<ftent,fed imprimis eiusconficiendi texti, quod lingua gentis, dimidiatum oftadium, quodque inuerfum appellatur. Hic in lucem prodijt Anno Millefimo, Quadringentefimo,Quinquagefimofeptimo, Ma- gniillius Caroli Burgundionum Ducis,inprtelio, apud Nancium ca:fi, filia, qute totius Belgij, ha^reditario iure, Domina, Maximiliano exinde Romanojnm Regi coniunda, cum fobolem ex eo numerofam peperiflet, Belgium Auftriacae ditioni coniunxit. Hic plures conditi funt nobiles, ac Principes viri, quam vlloalio, totius Belgij loco,id,quod hodie magnifica ipforum maufol^a declarant. Habetvero ifta vrbs Prsetorium, atque auguftalem ftatum, ab Hannonias Comitatu feiunclum , quo fit, vt in iuris difceptatio- nibus ab eius tribunali, non Montes Hannoniae, fed Machlineam ftatim prouocetur.' Milliaris a Valencena intcruallo, fitum eftprjediues illud Ccenobium, cui Viconiano- men,vbi peramplam &: nobilem videas Bibliothccam,facultatis,&: difciplinae cuiufuis,li- bris inftrudifsimam. Intra Vallencenas &: Cameracum, non longe a vico,nomineHap- pa, eft & alius vicus, Aueniaficca, nuncupatus, apudquem effoditur infignis ille cando- re lapis, a Leone quoque Baptifta Florentino, in fecundo, quem de Architedura con- fcripfit,libro,celebratus. Hic lapis, ob loci vicinitatem,vulgo Auenianusappellatur,can- doreMarmoreo, &: ad incifionem facilis, ferra diuidi, &: quouis inftrumento, vtneque afliilatim frangatur, tradarique poteft, Ex eo itaque cgregia fane opera, pracipue qui- dem fculptoria;artis,permultafiunt: fed quianaturatenerior eft,ac proinde frigori, plu- uijsque auftralibusvalde obnoxius, incolseregionis artifices, ne fua opera corrum- perentur, rationem excogitarunt,qua ipfum oleo, vernigine,alijsque tem- peraturis imbutum,confirmarent,ac veluticrufta folidiore, aduerfus omnes aerisiniurias tnunircnt.
2S

r \'Al.EN
VALENCENA, QVONDAM CYGNORVM VALLIS, VRBS HAN. PERELEGAS, ET VALDE MAGNIFICA.

CARLOMONTIVM-
A rl omontivm ,fiue,Mons Caroli, anguftum eft Comitatus Na- murcefisoppidulum,firmifsim3earcisinftar,Mariebuigovicinum tri- bus milliaribus,Namurco reptem,pulchreadmodum in montecollo- catum, ad liniftram fiuminis MofiEripam, quo in loco prius Giuetum, vicus no ignobilis,fituserat.Nomen accepitaCarolo V.Cefare,qui vo- leiis hocditionisatq;lmperij propugnaculum obijcere,Marieburgo a Gallis tum occupato,id condidit Anno Domini M.D.LV.Hocnamqj traituiolertia ik prsmonftratione quorundam, etiam a Rege Philippo Arces & loca muni- ta funtexcitata, quemadmodum &a MariaRegina Hungari^non procul ab eo fluuio,qui ad Vireium oppidti in Mofam fertur(quem ipfanauigationi ftatuerat idonefi reddere retatio- ne)defuo nomine,munitifsimum oppidum conditum eftjquodha*clocanullispropugnacu lis munita,hoftiuincurlionibus femperpaterent. vndeMartinusRoftemus Gallico ftipen- dioFrancifco Regi deuindus,dum exercitum in Galliam alia via e Geldria per Brabantiam ducerenon poflet, hacfecitexpeditionem:quam,quia collimitia ha:c nullis arcibus adhuc eftentfirma,propterlocorum afperitatem tk horrorem,quibusfatistuta&defenfa credeba- tur,nemoeumtentauitimpedire.Atq;ha:c, inhifce locistam multorum munitilsimorum oppidorum recentimemoriaexcitatorum^cauflapr&cipua fuit.
LANDRECIVM.
Andrecii fitusadSabimeft,tribusabvrbcQuercetomilliaribus, fexa Valen- cenis,Exiguum id quidem Hannonia oppidum,fed firmifsimum,Etquod fortiter Carolo V.Cafari Anno M.D. XLIII.reftiterit,Gallis ipfum occupantib.valde fa mofum. Idexinde GalliaeRexDuci Arfchotano,cuius eratditionis,reftituit,cu quidem infequente anno Crepinij pax conciliata eflet. Sed itapoft Cafarcu Duce tranfegit, vt oppidum hocinfuumius,acdominium tranfcriberet, Ducieiusnomine compenfatio- nem ex ^quo &: bono faceret.
AVENIAE-
Ven i ae ,vulgo Aucfnes,fituoccupantfluuiolum Gepra,Landreciodilsitae qua- tuor milliaribus,Melbodiototidem:Splendiduhoc 8cvaldefirmuHannoni^op- pidum.Comitatus,vtvocant,dignitatecenfetur.Id,cumnuperadhucindominio ^ - eflet ArfchotaniDucis,HifpaniarumRexaequaeicompenlationefa(fta,fibi vin- dicauit.Cum enim ad Gallici Regni limites pcrtineat,domini potentioris defenfionem atqj tutelam,neceflariam habet.
BELLOMONTIVM^
Ellom ontivm , Indigenis,fitusamoenitatisquecaufla,Beaumont;Cimaco, 8c Binfioabeft quatuor milliaribus;Montio,feptem;inpulcherrimo quodam mon- te,absquo &nomenbabet,in Hannoniafitum. Paruum id certe oppidulum, fed amcenum &c venuftum,iurisnunc quidem& dominij Ducis Arfchotani,olim portio hsereditariafecundifilijHannonum Comitis,exquo&Comitatus dignita- temhabet.IneOjtempore abhincaliquanto,ante has Belgicas cala- mitateSjDux Arfchotanus vtplurimum agereconfueuit.
16

LANDjy/ECHIES
.■WM,"».'" .-.
LA7STE)RE CIVM, aquis et jjrojiuynacu/tr Jirmum lTan~ nomar Cpmcmm Z mumujl ,— w i wwy.w« w~ jgpwww.. 1 w Bnaam
t Cd^COgX\'TIVM, oGCon
aum, ct muniti)<imum 0jj> : in Comitatu OCamurccnsi, eul> Jcr jfrovinquitate celcj^e. .
BEAVMONT.
y j{>VEl\riAJL, VuiJxjfues nes, insiijne QrCannonnx. O jjj- acf fof^Jes Jrropuf Jandos conafis, mumtif
W^-11 ' .T ■ - ■ vCTny»
BELLom CQtTIVM, 'Jndyems, fieaumet, liluffre Comiratus rituCo l-Tanno ma Ojjidum O iiwmmuumw —
\r "1' ^^
\ kA # & t :-;-3
rtr"'-

I
li V
■
11
J
. .
-
f
I
. I
.
,
'
f >- i . ) *
I
,
.
.

PHILIPPOPOLIS-
H ilippop OLis ,vulgOjPhilippe villc,appellationem cum ortu Anno a ChriftonatoM.D.LV.aPhilippo Hifpaniarum Rege lortitum,vni- us aCarlomontio,fiue CaroliMonte,Marieburgo felquimilliaris in- teruallo diftans, oppidum eft, fi quodpiam aliud,firmiftsimo muroru ambitu,propugnaculis,machinismuralibus,c3eterisq;omnibus,qu9ad diuturnam obfidionem perferendamneceflaria funt, munitifsimum.
 Eo namq; abs Hilpaniarum Regeexcitatum fuit,vt inuidum eflet ad-
ueriusGallosiViarieburgum tumoccupantes,vallumacpropugnaculum.M?dio latam ha- betaream,nundinis hebdomadatimcelebrem,adquam omnes oppidi plateae,decenti orna- tu,tanquam ad centrum conueniunt.
MARIEBVRGVM-
A riebvrgvm ,^MariaHungariaeRegina,CaroliQuintiCaelaris iuflii, paulo ! poft id tempus conditum & nuncupatum fuit,quo cum exercitu Gallico Longe- uallius&Roflemius Duces,hic Geldrus,ille Gallus, per mediam Brabantiam Lutzelburgum penetrarunt, Anno nimirum Domini M. D. XLII. Situm efl: inter duos fluuioios,nomen alteri Gallico idiomate, Alba,cui propinquum eft, ad teliiaChim;AlteriNigra,absquo,dimidiato milliaridiftat.AbeftCimacomiliaribusqua- tuor,Montio vndecim.Inexpugnabile id oppidum eft,& propter fitum,& propter moenioru firmitatem,inquibus itaquatuor propugnacula habet ered:a, vt figuram oppidiquadrangu- lamreddant.Hictamen,vtalibi,&fidelemilitumpr^fidium,&fufficientem commeatusat- que annonse copiam requiras,neque illum praeficias,per quem id accidat,quod Anno millefi- mOjQuingentefimOjquinquagefimo quarto,cu quidem ignauia,imo, vtfama obtinuit, Ri- fartorum aominiproditione,idoppiduminpoteftatemGallorum deuenit, fumma cumi- gnominiaPraefe<fti,&:cumgrauifsimoiftiusRegionisdetrimento. Veruma Gallis,per eam pacificationem,quam anno millefimo,quingentefimo, quinquagefimo nono, cum Belgis tranfegerunt,Rcgi Hifpaniarum Philippo,reftitutum fuit.
CIMACVM.
J m acvm ,territorijNamurcenfisopp.ad Albamflumen in nemore fitum,ab A- I ueni js miliarium fex interuallo diftatrCiuium sedes habet fumptu atque fplendore jmediocreSj&Principispalatium vnacumhortis mirum in modum elegantibus, i & amcenis.Principatus etiam titulo infigne eft,ex quo Arfchotanus Dux, cuius eft dominij, Principis adpellatione falutatur.Oppidum hoc bellis, fuperiore paullo tempore cum Gallisgeftis, nonfemel vexatumacdirutum,nunc ita reftauratum eft,vt longe, quam anteapulchrius fit,atquefirmius.01im, nifallor,ediditIoannem illum Froflartum,qui tam grauitcr fuitemporis hiftoriam,lingua populari confcripfit.
VALLECVRIA»-
VA lle c vr i a , egregium Comitatus Namurcenfis oppidulum, a Metropolitica Na-
murcenfi vrbe,feptimo milliari diftans,
.... — ' * - — — - - —
27
«»

J,-
Philip; popous
Hppeuwf mumtij]: Comitat' < hCanno' nice Om
CrMACVM, comunitrr Qfiima?, 'T*rm cfatm tituCo, in tdmi^rfflm IJp-
: «,
M f »
1] t

I
V ' /
IS
l
; ■ i
v
\ \
V * t
•_. m
>. ■ ml
*
.... ■ ^ .
« ) '"
, _ v ...
• ■
/
■
'
■
'
* , .
, :
W
'
.
m
1
■'

DORDRACVM.
O r dr a cv m ,peruetuftumHollandix oppidum ,ciuitas Wiltorum multoruopinioneputatur,primu in Statibus Hollandite locu occupat, quatuorfluminu concurfu, inlnfulam redadum,Moftc nimiru, Va- halis,Linga?,acMeru2e,qu£idem Anno M.CCCC.XXI.acontinenti abroferunt.Brabantiasenim coha^rebat.Hinc quidam ad quatuor flu- minafitum fcribunt.Sicenim effigiem oppidi,acfitum ,cum Philip- pusHifpaniarum Rex Anno Chrifti M. D. XLIX. inidprimupoflef- .iionemcapturusingrederctur,exprimi&imagini hoc diftichonadfcribiiufsit.
%le %lofa & FValvs,cum Linga %leruaj } cingunt, yEcernam 'Batauce ytrgincs eccefidem.
His igitur fluminibus in mfulam redigitur.contigit namq;, vt Vvalis ac Mofafluuij, vna cum mari,continentem,in qua hoc oppidu iacet,atqj Brabantise iungebatur,inundarent. qua vero late,crudeliterq;,fatisfnde liquet,quod vicos,feu Pagos feptuaginta totosfubmerferint, abforpferintq;.Numerus corum,quiinijs,fimul cumbonisomnibusperierint,teftimaturvl- tra centum hominu millia.Paulatim tamen,huius abforpt3e terrte qutedam particula?, folitis eius Prouincite artibus,& vt fert hominu eius loci vfus atq; induftria,recuperantur. Pifces va- rijgeneris,Meruaijsinlocishabet:Strutionibus,&: Salmonibus, veluticircum Campenam, Zuderzea,qiiciedicitur,planefcatet.Itaq;Dordracu quinq; milliaribus Gouda, fepte Vltra- ie<fto,diftat. Amplu eft,pulchrum,acpotens;&elegantioribus*edificijs infigne.Summum templu,quodB.Mari£e virginieftfacru,oculosmiraelegantia, & pulchritudinepalcit.Quic- quidviniRhenani inBelgiuadfportaturexGermania;quicquiditem frumentiex Geldris, Cliuis& Iuliacenfibus, atq; aliunde mediterraneis ex locis,id omne in hocoppidum, tanqua Emporium,generaliStapula,vtvocant,illuftre,tranfuehitur.Quonomine,tualias ob caufas id creuit,& hominu multitudine,perquam eft frcquens.C^terum,quia fubinde noftra in hac vrbium enarratione neceflario Stapuloru mentio incidit,necefle eft,maioris lucis gratia, vt Stapuli nominis vim atq; origine,& rei naturam,quam iplum indicatnomen,declaremus. I- taq; Stapulu ab origine Latina,Gallis & Germanis in ea fignificatione vfurpatu nomen,indi- cat locu, Principis munereacpriuilegiopublicedefignatu,qubimporteturvinu,frumentu, autaliud quoduisexoticsemercisgenus.Sic Atrebatum ferunt habereviniGallici,quodco- tinentiin Artefiam vehatur,Stapulu.Ex quonecefleeftmercatores eopriusvina deuehere, quamadalium eiusProuinciselocu. Poftquamauteadtempuseain foro venuexpofita illic habuerint,tum demu poflunt,quoipfis vifum fuerit, exportare, acdiftrahere. Middelburgu apud ZelandosStapulumhabet viniGallici,Hifpanici,Lulitanici,aliarumq; Regionum,ex quibuseo,permarevinu importatur.Itaquenaut£,&negotiatores,tenentur adeamipfam vr bem velacontrahere, ibiqueinlittusvinaexonerare:poftremo,exfolutis,qua:debent,ve<fti- galibus,poflunt,quolubet,cu fuamerce,velafacere.Stapulorum Dordracenae vrbis, priuile- gia in eo potifsimum funt,quod omnes,quiRheno,aut Mofa,frumenta,ligna,vina,aut aliud mercisgenusillucvehunt,fuasillicnauesinportu,littoreue exonerare debeant, &exoluto portorio,fuas merces in ipfius vrbis,aut ciuium naues imponere,alioqui, vt eas auehant, cum publicanistranfigere. Tamctfiautem huiufmodipriuilegiamultum hodie fint inter fe di- uerfa, prout funt merces, &,qu3eillaimpetrarunt,vrbes;exprimatamen inftitutio- neacorigine,Stapulorum nomen retinent.Ita pafsim intoto Belgio Stapulis pro locorum commoditate atque vfu conftitutis, magna ex eis cum publice, tum priuatim ad vnumquemque, fummacum Principis gratia,vtili- tas redit.
28

DELPHIVM
ELPHIV M.Celeberrimum inBatauisopp.fecundum in Hollandix Staribus locum obtinct.Gentisipfiuslingua ex frequentibus Molxalueiseodedu£tis,nomen fortitum. vulgarinamq ; fermone,fodere,liuealueu&foffamducere,2)(lfffn/indigetant. Duo. bus milliaribus Roterodamo.Erafmi illiusdoftiirimi patria.vnico vero, coq ; cxiguo, d maximo,& venultiflimo totius Europepago,Hagacomitisdiftat.Conditu olnnabillo Gothifrxdo LotharingixDuce,cognomcnto,gibbo, Anno falutis M. LXXV. qui ciui. tati impofuitCaftrum,leu prxlidium,in quo & habitabat,cuiusiam nulla extant vcfti. gia ; & cum annisquatuorper tyrannidem HollandicopotitusComitatu fuilfet,aTheo. doro, eius nominis quinto, lcgitimo Hollandix Comite vidus.e comitatu tandem expuilus, veruto Antvverpia- fiuffoflus eft. Id oppidum copiofum ac lautum, valido murorum ambitu cin. ftum,vallo,acpropugniculisfirmum, fed &reticulatofxpimento,muri inftar,valde munitum, aquaetiam ea ]atitudincambitur,quam vir,alioqui fortiflimus,lapidisia<ftu fuperarehaud queat.Varijs Euripisatq ; canalibus, ad magnamciuiumopportunitatem paffim diftin6fum,& aquismirificeinftrudum. Vndc quemadmodum in xdium, &domefticxfupelle<ftilis nitoreatqucmundicie.communieorumfcntentia,qui variasmundi perlu. ftraruntpartes,vni Hollandixpalma conceditur: itain nitidiflima Hollandia,primaseiuslaudisinter omnesc. iufdem territorij vrbcs,loli attribuuntDelphio.Qno etenim pluuiafrequentior,quxaliasdefoedarevrbes vtplu rimum folet, eo venuftius huius oppidi vici & platex.ob litum nimirum elegantem,nitcnt, cum ea occa. fione fordes omnes ad canales & aquas,peropportune tranfmittat. Inhabitatoresipfi peculiari quadam,& inna. ta humanitate,ciuiliratemorum,acpolitiaculti,Mercaturam & Lanificiumexercent, fapidam ac prxftantem cereuifiamcoquunt,remotisqucin locisdiftrahuntivndeeius opificij,imonegociationisdixeris,ciuesfuntopu- lentiflimi.Aedificiatam publicaquampriuata,fumptuofa&fuperba.Atquevtpriusabhis,quxreligioninuncu pata,exordiar,Primaria vrbis Ecclefia,quam nouam appellitant,cuiusprima funtpofita fundamenta, M. CCC. LVI.falutisanno,Ba(ilicaaugufta&elegans,D. Vrfulxfacra,prxftantifsimisfummorum artificum Hcmskcr. chijnimirum,Francifci Flori,AntonijBlocklandt, & Petri cognomento Longi, pitfturis cleganter ornata, ele. ganti turriremotiflimefcle vifcndam exhibet. Veterem autemecclefiam D.Hyppolitodicatam,Hemskerchij, & M.IoannisSchon manus,Vltraieflini quondam Canonici,cuius vifendxin tota paflim Hollandia,confpici. untur picturx,decenterexornanr.Sed,quiddeS.Agathxcoenobioreferam:fiueenim ftructurarum magnificen. tiam(Principcsnamqueviros,hofpitio frequenterexcepit) fiueredituum &annuicenfusopulentiam, liuetem pliornatum confideres,fingula hxc.narrationis longe fuperantfidem. Eius namq ; virginei coetusBafilica, pro. pterar&am Mufij, eiufdemcoenobijPrxfedi vigilantiflimi,&HemskerchijHarlemicolx,illius quidem poetx clariflimi,huius vero piftoriscelebcrrimi,amicitiam,tota intusexquifitiflimis pifturis coteda, veftitaque erar. Spaciofum & ampliflimum eftoppidi forum,cui,ficut Orientali in latere,peraugufta & prxcipua Bafilica, ita in occiduo fenatoria domus,fplendori longe maximo exiftir,prxcelfa turri,& in eacampanariaharmonia,confpi. cua,quacelebrium nuptiarum tempore,dum itidem forum nundinishebdomadarijs frequentatur, lepida exer. ccturmufica,qux,vti epulantesin nupti)s,iucundifsimafuauitateexhilarat,ita vendentes,cmentesquein forum allicercvidetur.In fuburbijs,omnisgencrismercaturaexercetur,domusfuntelcgantes,hofpitiaampla,qux ho. fpites,firepecuniariabelleinftrudi,lautifsimeexcipiant.AtquehxcblandientisfortuneDelphenfium,arda & compendiofa fit quxdam narratio. Verum,cum nihil fub fole firmum,nihil conftans,ac ftabilefinfaufti fubinde cafus,eiusfoelicitatem interruperunt,dum rabidi Martis,& implacabilis Vulcani furores, prxciaram hanc vrbe turpirerquandoquedeformarunr.Ab Adelbertofiquidem Bauarix, vicefimo fexto Hollandix Comite, graui obfidioneprefla,priuilegijs,murisqucpriuatur.Sedafubfequenti ftatimComite,GuilielmoBauarix, priuilegia ciuicaipfisreftituta funt,& mocniareftaurata ; obacquifitam,Delphcnlium ope,contraFrifones vidoriam. An. nodeindeM.LXXXVI. in Maio,ipfoS.Crucisdie,ftatimaprandio, miferando infortunio hxcvrbscircumue. nitur. in eaenim,cum improuifocafugrauiflimumerupifletincendium, vtramq ; Parochialcm ecclefiam,no. uam & vetcrem,Xenodochia,& ducentos,vltra mille,focos,abfumpfit,vix quinta vrbis parre rcmanente illxfa. Mirabilevero,quod in tantoilloincendioapluribusconfpedum,neq,olim fortafleaprimisillis naturx obler. uatoribus,nequeabijs,qui noftro fxculo vixcrunt,alibianimaducrfum fuit.Plinius quidem & alij,nopoftremx notxaudores.ceu rem magnam,& obferuatu imprimis (vti re veraeft) dignam tradunt, ciconiarum fobolem, xtategraues,&adcibum quxrendum viribusdefedosparentesfouere,atquealere:fcd,quodab ijfdem animali. busexemplum idtemporiseditumfuit,&maiusquiddam eft,& maioreadmirationedignum.Ad hanc vrbem, loco ad huiufmodi volucrium paftum perquam idonco fitam ,magne quotannisearum cohortesnidificaturx conuolant.Inciditautcm hxc incendijcalamitas indiem Maij tertium,quo temporciamciconiolxgrandiufcu Ixfunt.A multisigiturillicvifum,acobferuatum fuir,parentes,cum flamam&natis, &nidisinftarc cernerent, primum omniopeadnixas,vtnatosflammiseriperentjcumdeindecorporismolegrauiorcsgeftaren6 poflfent, eosalis,quantum potcrant,contexi[re,aduerfusqueincendia&flammaspropugnafle ; adextremum,tanquam fu perftiteseiseflerecufarentfincendio vnaconfumptas,morifuftinuifle.Hinconunduseratfcelus ilJcDauid Gc- orgius,abominabilisconditorfedx,dequaplurainIndice.Quodquidem in huius vrbiscontumeliam minime narratum putandum ; cum viciflim viroshonorandosacfulp]citndosplurimosgenucrit,quales imprimis fue. runt AegidiusPoeta,& Ioanncs Grammaticus.Multo veroomnium prxftantiflimus Iodocus Safboutius, cla. rilfimus vtriufqueiuris Do<ftor,CancellarixGelricx Prxfesa Carolo Quintoconftitutus, & fimul Poeta elegan tiflimus,cumadextremum iam vitxappropinquaret,hoc (ibiipfeEpitaphium confcripfit,quod hodieq ; in c:us tumulo,apud Arnemium primarioin temploconfpicuu,huc, proptcrelegantia & pietate.adfcribercvifumeft.
SiJiegradu»i:quod es,tpfefiu fortafiu cris cras Detnde &pacatis Prafes itu Csfare Gueldris •
Quodfum,cadauer piitrtdum. Dixi,iul>ente Carolt.
Olim lodocus eram Sasbout-.me mtftt in aurac Quid titultiquid opesiqutd nttnc prudentiaprodesl?
Delft, clara pars Batauia. M ors fumma mifcet inferis.
Ter denis patrta caufas dectdimtis annis, Sola manet virttcs hominipojlfunera,folam,
Pars Conftlibaud inglorta. D:;m viuisjianc ama.
Eadem ctiam ciuitasintcr cxteros eruditionc prxftantes viros habuit Cornelium Mufium, virginci fodalitij ad S. Agatham Reftorem, virum rara morum probitate,Theologum infignem,Poetam clegantifltmum, & vc. rum Dcifinfoelici hocnoftroxuo,martyrein.
19

1
V
.
'
ri
n
,
i
• «
.
.
• i
< *
. ^'
■
*• ,
«
■ O.
.
.
. a:
•?
■

enckhvsa;
iACC
N c. k hvs a in Batauis,etfi fi magna vetuftate,celebritate tamen nomini«prarftans,acno bile oppidum; cognominatum Enckhufa, quafi<£ntf(I$ufen/ vel, £intcfc§U}cn/ Aliquot
cafie,qua2 fitusopportunitate,ob halecum nimirum captLiraiti,'&:falis contecfione quoa dam excitata?,Eccl;fiam habebanr,atq;pafiorem,quiperonatus, vili, acruftico habitu, quo&c^teriomnes communiter vtebantur,incedebat.H3eaytem /afi£,eumHollandi;E locumoccupabar,quiFrifiam refipiciens,canalibusacfoueis pafsimdiftig.jftuSjprimisca- farum habitatoribus,nonita difficilcm prebebat acce{fum.Qtii"negotiorum gratia, ali- qubforteituri,afleremfecum fi'rebant 3 quoobuiaspafsimaquas,quafi pontisopera,fuperabant. Sed hsecnunc omnialocasfluofum mare,3^ (r f Cf/va dgb}abforbet,quod iuxtaoppidum latitudineefltriummilliariu Ger- manicorum.Circaannum autem DoniiniM.CCCC.XXVI.re,opibus,&:a:dificij£ ; fcrefcere coepit Enckhufa, vttum primumVVaterlandiaevrbibusannumeraricceperit,&:nuncoppidumadprimeconcinnumacelegans, copiofis vbiq;aquis inftru&um, muris ciniflum,&:propugnaculis validemunitu; ab Anno falutis, M. D. LXX II.publicis,priuatisq; aedificijs longe magnificis,non citra fpedlantium admirationem ornatum. portum habet perelegantem ac valdecapaccm,vtarteomnino mirabili,itafumptibus amphfsimisfactum,qui tutam onera- rijsnauibus ftationem,6cab omni tempeftate,glacie, &:quibufcunq; alijs marinis incommodis, fecuritatem prcbet.Hic autem portus,artificiofo,ac valido munitus eft aggere,ea ratione compofito,qua in vniueria vbiq; Hollandia,contra vehementiores vndarum ac fluduum impetus,vallum,&: obftrudion .o aggerantur. Habet quippe hoctradu,certum quoddaoblongigraminis,fiueiunci genus,quodfundusmaricote(ft:us,copiofopro- uentufuppeditat;idcertisannitemporibus,fubanuisdemetunt,&:nauibus,eaadloca, inquibus adobftruiftio- nesaquarumconftituunt vti,deuehunt;vulgo^t9(r/ indigetant. Huiusautem vfus,adfolidifsimasaggero- rum iun6turasvtilifsimuseft,cum ciusfitconditionisatq;natura,vt,qu6 vehementioribus vndarum flu&ibus concutitur,colliditurque,eo lolidiusconcrefcens,vehemcntius,fortiusquerefiftat.Extra Enckhufanumoppi- dum,viaeft filice ftrata, iefqui hortetemporc,euntem excrcensiPagum hrabetadiundu, vulgo, GroteBrooch nomine,quiciuilibuspriuilegijsgaudet, eo,quod vrbs,tantaquondamamplitudine fuerit,vt tritum fithoclo ciprouerbium;Magn3eGrotbrokan^vrbi,ignobilevicinumeftoppidum,AliquotCa%cognominatum:quo nimirum,vilis,&:abie<fta eiusnotabaturconditio.Nihilotamenminus, clementem blandamque fortunam, fenfijtfemperEnckhula. Cum namqueipfam Grotbrokani,contra sequa vicinitatis iura,ftratagematequo- dam niterenturobruere;Mittebant quippe eo,in nauibus armatos foeno conte<5tos,qualifoenarium,more fo- lito,frequentaturiforum;dolusc]ueinnotefceret,nec optatumconfequeretur effedumrin perpetuam eius rei memoriam,interOrientalem&Septentrionalcmportam,turrim Entkhufani conftruxcrunt, QJipfcf/ nuncupatam;perinde,acfiipfa,eonomine innuat,incontemptum& defpe&iim Brokenfium ab oppidanis, quibus modo ornamento eft, fe cxcitatamfuilfe. Non difsimile oppidanorum facinus, eo tempore extitit, quando Geldrij Hollandisbello imminebant, qui,vt fubiro hoftihter Enckhufam iniiaderent, qualefcun- quepotueruntinfidias,oppidoftruxerunt,quorum conatibusea&: dcxteritate, &:celeritat"eobuiam Enckhu- fani iuere,vt Geldrij, fubito amputatis pry mnefijs,ancoras cogerentur rclinquere, quas om nes,elaben tibus fu- gahoftibus,Enckhufanicapientes,Orientalisporta:turriaffixerunt;quemadmodumhodierno etiam tem- pore ibidem confpiciuntur.Ciues,marinam mercaturam excrcent;multi naues conftruunt,alij fal,nitorepre- ftans,conficiunt,quod ad exteras nationesauehitur.Alij,copiofa halccum captura vi&itant. In vniuerfum au- temomnes,etiamditiores,vilivtunturveftitu,ita,vtoppidiConful,nautico quandoqueamiduincedat. Op- pidani,maritimanegotiationefivnquamalias,tummaxime turbulentifsimis hifce temporibus, quibus alij multire,acopibus lapfi funt,diuitias longe maximas coaceruarunt. Belli namque focijs adiuuantibus, omnem maris vicininegotiationem,adfe, violentia quadam,pertraxerunt. Vulgus,ex copiolifsima halccu pifcatione vi&itat. Nouembri menfe,circa omniu San<ftorum fcftum,Nauicul£ complures,quas 0fa (lonrr$adpeiIitant, pluresducentis,qu« binos tantum habentve&ores, alto fe pelago committunt, &:retia fua,vel fixis extendunt ftipitibus,vel alligatarudentibus, cumancorisin imumdemittunt.Et, cumdcnfifsimisgregibus haleca,con-_ tra vimfluminisafcendunt,fitquandoque,vttamfelixfit,in frequentipifcatu,captura,vtvnicaStalonericana uis,fex&:trigintatonnis onufta, domumredear.Atqucexiftopifcatu,nonomiiiahalecafaIe, m«rip'ue cordi- untur,fedinueterantur, &: infumanturplurima;vndehalecainfumatadelicati{sima,vulg6,Sf^^fincf/ invniuerfampalsimOftlandiam,inGermaniam, &: adomnes Rheniaccolas, tranlpor- tantur. Enckhufianumdenique oppidum, Ruardumillum Tapper, prsecipuum in Academia Louanienfi Theologum,edidit.
5o

■ tUlliUMH!
r ~Gm fortreJjerL. poorten. em(_j ^ ittatrnnrrhir
m (hojiereft p/aetlen_>
enie Jtr&tfnS.
) r r*>?/ti'r dfJtir.
2 S.Gommm'hrck
3 fRfnueten,clSoftSf 4- 'Tfurtlcr lUoft-r
j niutLe/t '
S Groofenuut 7 ^Nutatmi doefen.
2. r SIa*iter 3 J~tatOtf»tmater 4. ^Tnootjbtuetr. X B aqyjnnen tant
0 D#-<i,ae>f
Z ihi^efUthpyt
8 jStadt mtfonLs
9 y &yft 0 ffcbtoorM-'
1 o T6US toortn_ j 1 1 Aioerderpoort
J 2* t Mtenaer 1 3 TVteuwenboort 1 Aa tltffcbers -rnoCCen 1 S 'MprderM.
'CUWt
J / VWlthcr? hoMeti
1 $ wop dtwcbWxtter
1-jJfe ,,
2-1 IStituaen epjltitb 12 Dte Opfter nteunt.
2 3 Stadt- faeyen_j ucn 21 HtftewBU
25" r Dier}ke .
2,2 eNoordienaf 2.4. Dretuftraet IX Comenftraei 2SBermufmut
27 Nteurttebiet
28 Diemeunte r 24 Ntciiipeftm 20 Dofken Jutc.
> I
J3 SjPjrtittur, J~i Monttkrn ei 7 S Onde tmuer.
Blamenbou, 37 Suydtf/auet
f,
d.0 2/tmcltWt "4.3 Verd i-nftnut
firMeulTnanrL
4.2 Teneqt>M~j 4. 4. Ottfu Jotlm. 43- StaJrhij/
JaQ J. M4C4-r^Tla
2.0 %etegar
3 3 J)ie-d)tur/i_, v ?2 Uohuie hauen..
fg ? &flenb
3S SuJder Jncf/^j
jS Suyaa Voort 7 Nteitmen hautn
38 TtttentL.j
3 5) 'Tothterr
4.0 Ttmmerwerue
4.J tOut/Hztfeff
La Vife fQ<rCl£vS£ Jrtuer en ftCoCfanfe comme effefe comport

ROTTERODAMVM
OTTERODAMVM,nonignobilcHollandixoppidum, quafidicas,Rotrae obeXjfiucagger.Damm namq ; ,Batauisaggerem fonat.Eft fiquidem Roteroda. mumad Rottam,aquaedu(ftum,aquoadpellationemhabet,iitum, Mofaeflumi. nipropinquum.SchidamOjVnico miliari, Gouda vero, tribusdiftat: oppidum, cum opinione hominu vetuftumlatis,tumiplendidum & copiofum, lanificio, &pannitextura,celebre,habens<3ciuftumpopuli numerum, &fciteadmodum conftruclasa:des ; quarum,qu£eD.Laurentijnomine facra,facileprinceps,Sc fple. didaeft,& fumptuofa:fedpr£eca'tcrisornamentis,vrbsifta, hocnomine potifti. mum clara & celebris eft,quod patria fuerit viri ccleberrimi D. Erafmi Rotero. dami,omnibusomnium dodrinarum virtutumq ; nitoribuspolitiftimi. Itaq ; ad memoratam xdem, ct. iamnum vifitur domuncula,& ineajCellaexiguajquxprimiimnatumillum cxcepir.Hac,vtingeniofifli. mus quifque eft,& amantiflimus.iter illacfaciens,reuerenter adit. Tantusille vir,multispofteritati reli. ftis operibus,qu£e ingcnij plane diuini argumentum prxbeat, diem obijt extremum Bafilex, Anno M.D. XXXVl.Raraeadmodum ingenij&eruditionisdotes Erafmo,eofxculoillitcrato cotigere, quibus per. mulriplurimum tumdeferendumcenfuerunt,ijq ; nonplebcijordinishomines,fedorbismonarchx, no vulgaritercruditi,fedrei litteiaria',eaxtate,principes.Quippeinui(ftifs . Carolo Auguftoa confilijsfuit. Serenifsimus Cxfar Ferdinandus fauoris fui in ipfum documenra plurima dedit. Quam magnificis vcro honorarijs aChriftianifsimoGalliarum Rege Francifco in GalJias ; quam amanter ab Uluftriflimo Rcge Henrico, libera, vbi nam eo loci viuere vellet, data optione, in Angliam eft euocatus? De fummisPontificibusLeone&Clemente,nihilattinet dicere, horumcerte maximus erga eumfauor, multis ad Erafmum tranfmifiis Epiftolis innotuit. Sed hxc fortafle, pro iftius loci rationc, nimis, de Erafmo , multa. Dum hocoppidum, Ludouicus Guicciardinus, vt Bclgij perficeret enarratio- nem, inBatauia fuaanteannosaliquotdefcribit,in calamitatemfanemaximam Rotterodamum inci. dit.Cafu enim quodam,incendio in ea excitato,xdes nongentis plures,& onerarix naues permultx,con. flagrarunt, homines etiam aliquot abfumpti funt,omnes detrimentum perpefli.Iam tamen,ob ingentes diuitias,minore,quamannifpacio(fcribiteo tcmporeGuicciardinus)penetotareftaurata eft,atq ; aded frcquenti negotiatione,& mercatorum concurfu, diiftu mirum quantum quotidie augeatur.
GOVDA^
( O V D A,Prxclarum Hollandiar oppidum,fextum & vltimum interHollandiar ftatus fl locum obtinens,circaannum SalutisM.CC.LXXII.fubcomiteFlorentio,aquociui. ^ cis & prxcipuarum vrbium donatur priuilegijs,conditum ad ripam Iflele fluuij, fitu eft periucundojQuippeolim obftru&o Rheno,circapagum Catvvick, & prxfidium Bri. ) tonum,duo fluuij,nimirum,lflela,& Lecka,qui fe in Mofam exonerant,enati funt.Ita. que,cumnonpateretliberanauigatio,&exitusadmare ; peralueos & foflas, flumina ; circundu&a funt,atq ; eoloco,vbi nuncGouda fita eft,fofla incuruata & flcxuofa, quce s Goudaappellatur, &oppidonomendcdit, iriRhenum Leidenfem advitandumma.
rc,& Ioca remotiora,dedu&aeft,obie&a tamen Sclufa,quam vulgo vocant,nefluxu Iflelx, campi inun. darentur.Tum,tutanauium ftatioibidem originemcoepit,habitationes& diucrforia,hac decaufla, ali. quot excitata inaggere.Et noua,hacoccafioneorta focietas,tanta,breui temporis fucceflu, incrementa fumpfir,vtpaluftriumpaflimlocorumagreftcshabitatorespert^fi,qui varijsantea locisfparfim habita. bant,iuxtaaggerem,locumaltiorem couenerint,&Ecclefia,quoreiimprimisfacr9,& religionivacarent, huc tranftulerint.Qux quidem confociata Batauorum multitudo,loci opportunitate vfque adeo brcui tempore creuit, vt vrbis formam, foflas ac moenia,quo liberius & tutius hichabitaretur,locus ipfe defi. deraret.Qui fubFlorentio Comite,vt di&um eft,iusciuiumelt confequutus.Demum, Comitcs Blefen. fes,quorum ditionis poftea Gouda fa&a eft,cum animaduerterent,oppidanorum frequentiam,plurimu ob quotidiana incremcntaaugeri,oppidi pomoeria,fcflas,ac moenia,latiori fpacio,ea nimirum amplitu. dineproduxerunt,qua fe modo vifenda exhibent.RecipitautemGoudanum hocoppidum indies aqua cx maris fluxu,atque refluxu, mundam tamen, defecatam acdulcem, excoqucndx cereuifix accommo. datiflimam , cui Hollandicum folum,neq ; colore,neq ; faporeparem habet.Eam commoditatem Iflela: alueusoppidanisfuppeditat.Verumproptcrfrequentes& exuberanteseiusinundationes,FlorentiusCo mes,eiusnominis V.(quiin venationeplusvigintivulneribusconfofliis,perijt)AnnoSalutisM.CC.XC. VI.Vltraie&enfisEpifcopiconfenfu,naturalcm Iflel£ealueum,inpago Vreefvvick,hauditaprocula Vi. ana.obftruxit.Hincfa&um eft,vtantiquusillealueus,paulatimcnataexfordibusterra, minuatur. Ars Typographica,paucis,imonullisantein HolIandiacognita(nam quicquidlibrorutum eratinvfu,mo. nachi afliduo Iabore,& magna dil igentia fcribebant)Goude primum innotefcere,& in vfu haberi coepit, in domo fratrum Collationis.Primaria vrbisecclefia,eleganti ftru£lura,& praecelfa turriconfpicua, bis aprimafundationetotaexuftafuit,Annonimirum falutisM. D. Lll.ignecoelitustacta. Etanno M.CCCC.XXXVIII.eoincendio,quooppidum vniuerfum, deformatum, pcrijr.FIax vero Ecclefia, qua modo pratcellit ftrudtu. ra, magnifice reftaurata, con. fpicitur.
31

''rtaijU/MauHh
MOVDE

NAMVRCVM.
Emetocerna ,CxfariinBelgisoppidum,Car.Boui/Iushodie Namures vocari docet.Sunt & CaerefuGermania: apud Csefarem populi, cjui nunc Ri- penfes,Huberto Leodio appellantur,vbi arx Cerey,apud Mofam; Vegene- reo elt Namur,Germanis tftamcrt/ Nunc pafsim Namurcum, infigne comi- tatusBrabantiae,ad Mofam Hu.oppidum.Originem nominis habet fatis ob- fcuram.Au&oresenim grauesfcribunt,a fe,an exalijs, haudfcio, ab Naino,
 Gentilium Deo,appellatum;eum inMontisvertice, ad cuius radices fitum
fTt,habitalfe,& cultum fuifle,omnibusad eum opis,auxilijcjue gratia, ventirantibus, rcfponfa da- re confueflerpoft veroC hriftiaduentum(Materno prima fidei Chriftianse fundamenta collocan- te,quitotum Eburonumagru,ad fuaueChriftiiugum inuitauit)prorfusobmutuifle.inde Namur- cum vocitant.Alij,hanc vrbem a Romanis,tanquam inexpugnabilem rupem extruiftam cfle,refe- runtrlpfosnouum murumnominafle,vndepoftea Namurci,fiue,vtalijperhibent,Namurr£apel- latio,corrupta fenfim voce,fa&a fit.Sitaeft inter duos montes,ad la:uam Mofa: ripam.Ad Occide. tem Sambra,Namurcenfe oppidum alluens,id duas in partes interfecat. Mofa pertranfit, exituque dein fuo,in eamfeferegurgitat.AbeftLouanio o&obelgicismilliaribus,dccem Leodio, vndecim Bruxella.Pulchra eft &amoena,arceq; locoedito, confpicua,longius fe videndu prarbet. Ea inarce pr2eclarumeftCanonicorumCollegiu,fundationeacfumptibusComitis olim inftitutu. Sunt &c alise chise in vrbe ipfa Canonicorum Collegiatse Societates. A1 tera,in ecclefia D. Albano facra,qu£ PauliquartiPontificisMaximiaud:oritate,HiIpaniarum RegeCatholicopetete, in Cathedralem eft eueda.Cuiusprimusomnium Antiftes,defignatus,confirmatusq;eft,Reuerend. D. Antonius Hauetius,infigni do<ftrina,& verbi diuini adminiftratione clarifsimus,multis annis,in aula Bruxcl- lenfi,Ecclefiaftico muncre,fumma laudiscelebritate,perfun<3;us, omniumq;proinde iudicio, di- gnus&idoneusiudicatus,quiad epifcopatushonoremeueheretur. Altera Canonicorum ecclefia eftB.Mari^Virgini nuncupata,idq;,vtannalesperhibent,D.Materni,primiTungrorum Apofto- li,aufpicijs.Monafteriaetiamhicaliquafunt,vtriufq;fexus,inter quse principem fere locum obti- net Fratrum,inftituti D.Francilcicoenobium,non modofumptuofa,&:celebrifpIendorisftrud:u- ra,fedfratribus,do6trin£,pietatisq;ornamentis,illuftribus,&:optimisverbi diuinipr^conibus,cele- berrimum.Multa funt infuper &: in ipfo comitatu coenobia fplendida,Namurcenfium Comitum olimpietateconftruda,&opimis honoratareditibus. Interqusemaximadignitatislaudem mere- tur,fiue£edificiorum nitorem,&:elegantiam,fiuereligioforumfratrumpietaticandidatorum,fre- quentiam,probitatemq;,fiueCoenobiarchxpietatem,prudentiam,eruditionemq;cofideres,quod
apudFloreffiam Prxmonftratenfium familia incolir,cuiusprima ia<ftafunt fundamenta,eode fe- re tempore,quo circaannum Chrifti M.C.XX.Merbertoau6tore,Pr£emoftratenfiu ordo initiu coepit.Ornatur infuper ha:c ciuitas,multoab hinc tempore,illuftri Comitis titulo,necexiguo pro- uentu,quondam Marchionatusdignitatecommendata.Sed in ea ftedes perpetuas fixit, totius hu- iusComitatusConciliu,quodappellant,dele<ftorum litibus iudicandis virorum, aquo tamenad Mechlinienfem Principis Senatu,prouocatur.Habebatquidem BruxellaEcclefiafticam Curiam, in qua controuerfi3eomnes,eiusBrabanti3epartis,difcutiebantur,qu3eDioecefi Cameracenfi pare- bat.Nam tota Brabantia hic non comparebaqfed eius pars,qu3e Leodienfem agnofcebat epifcopu, Louanijcoram tribunaliifticeiconftituto,litigabat.Nunc,fingul3e Dioecefes,nouis,paucisab hinc annis,epifcopis creatis,adfcript3e,fingulisepifcopis parent;VtMechlinea,cum fuo territorio Archi-
epifcopoMechlinienfi,Anuerpia,Bufcoducum,Namurcu>Anuerpienfi,Bufcoducenfi &Namur-
cenfiEpifcopis,&c.Gens,armisdedita,Principiq; fuo deuotilsima.Gall,ca,at,degenere,linguam v- furpat.Videtur nihilominusciuiliorisvit3e ftudiofa,&:ad nonnullas artes ingeniofa. Mercatores paucoshabet&artifices.Nobilitate vero ita pollet,vtplurimas &: diuerfas familias oftentet,qu3e ge ncris fuiauiti fplendorem ad illuftrifsimi fanguinisPrincipes &:au6tores,haud incerto referat. Vni- uerfamNamurcenfisProuinciseconditionemReuerend.D. Guilhelmus Dupseus coenobiarcha Floreffianus,fubie6tocarmine,eleganterdefcripfit.
Qutfquis naturam cupis huirn nofierc terra, Hanc tibiperpaucis verfibus expedtam.
Vnica, nifallor,tota eftprouincia rupes, Exiltgleba tettafitperfictem.
Renuit htnc vahdumpradurus agellus aratru, Inftdtas qtiod et fitxa dolofiaparent.
Arefiit tellus nimiumft deficit tmber,
Saxaifi mmbofis,heu reteguntur aquis.
H inc a quingentis memoraturplus mtnus annis, Hac regtoferme totafuijft nemus.
Augurtbusfunt htc aptifima tefqua peritis, Ajpera dumofisnon adeur.da tugis.
Terraferaxferri ettfedpenefiliginis expers,
Trtttceofarn nec bene comtemet. Zea petrisgaudens hic pafiim crefcit in aruis,
Quafarri neficit cedere triticeo.
Salttbus & lucis, magna pro parte repletur,
Nec non vittferi collis abundat ager. Manantes riui vitreis defontibus orti,
Per valles crepitantfaxaf, murmur agunt.
Hisgenitos amnes vmbraculafrondis opacant.
Nonpojfet Mufts aptior ejfeloctu.
H'u dominattsshabetfluuios,SambrafMofiamtj } , Nautgio celcri vartum per climafmtntur, Nauigeros,tamcn eft# Mofia Sambra miner. Pofiere quif% poteft.vftbtts aptafuis.
32
Sit licet ipfe minor,multo eftpifcoftor illo,
Et matore beatfertilitatefiolum. Metropolitanam quipoftquam perluit vrbem,
Erotinusin Mofeas exoneratur aquas. Nojhaffluaferas dum paficit aprtca fugaces,
Horndafitigeris tota migrefictt aprts. Pra reliquis Regto eft algenti marmore diues,
Quofiurgit dottaficpe toreuma manu. Quadam fiaxa rubent,niueis interlita punttis, Porphyrtuspafiim creditur ejje lapis.
.• _ i —- • • •• *

AMVR
XAMVH: CVM.ELE GANTXISSI MA AD MO SAE FEVME CIVITA&*
N>wvv
fTi

■
H I

DAVENTRIA*
RANSISALANA ditio, vulgo, irtlibtfccn £)f»cr j||cll/ GeUriiefl regio verfusSeptentrionem oppofita,in trespartitaregiunculas,quarum,qua; iliula(> eteiibusFleuus,vel Fleuum)vicina eft,^|]cll<inhf/ coinmuniter vocatur:Qua: vero trans Vidrum,quem sSccl )f nuncupant,fiuuium,fita elt^trcnt dicirur,an- tiquam,vt videtur,Strabonis,& Tacitiadpellationem retintns.qui luxta Camannos,Tucnterorum,fiue,vt apudplerofqueinuenio.Tenedterorum, & Teuenterorum,gentem pofuere,qu3e Dauentiiam vrbem habet prjEcipuam.cuius quidem adpellationon inepte ad Teueterorum nomenalludit.Sunt autem viridotfti p!e- rique,quibus bsec vrbs viuendi initiumdedit.quinon Dauentriam.fed Dauontriamdicendumcontendant. Ciim teftenrurid duoperantiqua qua?dam monumenta lapidea.quorurn alrerum,adSenatoria;domusin- grelfumconfpiciatur,altcrum autem inporta, quae Brinconisdicitur,quibus Dauontur, fculptum legatur. Quodquidemabeorumetiamopinionenon nimium abhorrere videtur,qui nonaliunde, quam ik .Dauone, v iro quondam interSaxoncs honorifico & potente, nomen huic vrbi inditum adfeuerant, Ciim enim Frifia.Saxonia citerior, V Veft- phalia, Sicambria,qua; nunc Geldria, Cliuia,luliacum,fiueMenapium,TotusagerTraie(5tefis,qui Rhenoalluitur.-Betua, fiueBatua, olim Banuia,qu3f nunc Flollandia; V Valachria Mattiacorum,quos vocat Strabo & Cornelius Tacitus,quaeiam Zelandiaadpellatur, omnes, inquamjhacprouinciaE.cum fideChnfti, & euangelicaluce primumilluftrarentur,commodarunt fuamoperaChriftoS. V Vil- ]ebrordus,Bonifacius,Ltbuinus,V Verentfredus,Luitbertus,& alij.fanftaehuiusfocietatis, religiofifsimiviri, quiSaxonibus fiue An- glis Britanniam deuaftantibus, immanemque in Chriftianos tj rannidem exercentibus, verfo lolo, patriaque exulantes, huc fefe re- ceperunt,Sergio FontificeMaximo, IuftinianoI.A.&.Pippino Franco, imperantibus, AnnoplusminusjD. XL. Hisinquamtempori- bus Lebuino,quae Dauentrix vicina funtloca,euangelicoaratrocolenda obtigerunt,cuius quidem opera,dum populus falutaris dodri- ni tuba a mortis fomno excitaretur,dcfolata funt idolorum Fana,& primum excitatum eft Chriftianoru oratorium in oppido V Velpa (alia habtt hiftoria.iuxta caftrum Viltenburch,antiquitusdx!;tum,modo Traiedum ) hauditaprocul a Daucntriafito, cuiferuoreac pietate populi,adiunda funtnouo concionatori xdes. Infignis aute tuncbeneublentia ac Zelus Dauonis.cuius fupra meminimus,viri o- pibus,acdignitatepraecellentis,ergaLebuinumextitit, vfqueadeo, vt D. Lcbuinomorte fublato, magnificum Deooratorium B. Le- buini adpellationeclarum, iuxta arcem fuam erexerit, in quo Dei apoftolum decenti, & magnifica fepultura decorauit. Ad hanc autem Dauonisarcem,propter erefti templi magnificentiam & vicinitate, multi xdes fuas habere dcfiderarunt,ita, vt iftasdium multitudo & coniunftio,paulatim muris ac foueis cingi,& vrbis nomen,^ Dauonis arce fortiri,atqi imperialibus priuilegijs gaudere cceperir. Atq; hfc cpiidcm vrbsdexteram lfalf ripam.fitu pcramceno,exornat.Cathedrali£cclefia,&Canonicorumfodalitiocommendata,cuiB. Lcbui- nus Tranfifelanorum Apoftolus,ficut & vniuerfx Dicecefi.tutelaris patronus exiftit, Pro cuius reuerentia Bernulfus Traiedenfis Epi- fcopus, medietate collegij S. Saluatoris Traie&enfis huc tranftul it.Schola infuper Triuiali Dauentria inclarefcit, ex qua viri complures fcientiarum nitoreconfpicui,prodierut. Florentifsima aute eius fcholx conditio fuit,cum in ea Erafmus ille Rotterodamus difcipulum, Rodolphus AgricolaLeflorcm; Alexanderautem Hegius, Reiftoremegit.Quatuorftudioforum familijsfcollcgiadicendaputarem) diucrfis diuerforum fundationibus,vitas & ftudiorum praefidia fuppeditantur, quarum praecipua Domus Cufana nuncupatura funda- ' datore Nicolaode Cufa. Qui adolefccns, bonarum literarum mercatum Dauentriaegnauiterexercens, & oftiatim vidtum fibi qutri- tansfpifcatoris quippe pauperculi filius erat, Cufa Germanix vico ad Mofellae amnem T reuirenfis Dicecefis oriundusjfingulari deindc commendatus eloquentiaatquedodrina, Archidiaconus Leodienfis, tum CardinalisS Pttriad Vincula,titulo Eudoxix, &Epifcopus Brixienfis efficitur. Is itaque, ad tantum dignitatis & honoru culme eue&us, praeftitorum ftbi ^ Dauentrienfibus,(quos humana lemper beneuolentia,& hofpitalitascommendauit) bene memor, non exiguam pecunis vim adperpetuam quandam fundationem conucrtit, quaadolefcentum,egeftatelaborantium,inopiaefubueniretur. Xenodochiaetiam inhac vrbefuntquatuor,mifericordixexercitijs,& Ecclcfiae.pietati nucupatx. Vrbs ipfa.aquis vndequaquecin<5ta,muris,propugnaculis etiam firma eft,& populofa, IfTalzaquis irrigatur, (cuius vtraque ripa ligneo hic ponteconiungiturjqui ex Rheno ortum deducens, & nomen inter Arnemium & Zutphaniam acquires, artificiali,multarum impenfarum curfu.ad Dauentris mcenia fubdufiusdicitur. Hoc namque tempore paulo ab vrbe remotius.vcrfus Orientalelatus, ftagnum confpicitur, Ifialae vetcrisadpellationenotum.quianimirum, prilcis temporibusnaturalemhodocialueum obtinuerit.Mercimonijsvero imprimisDauentriafamofaeft,cuiusincolsinremotisorbispartibusnegociantur. Et, quia Hanfeaticse etiam focietatisffoedus eft feptuaginta duarum vrbiumjpriuilegijs. & immunitatibus gaudent,hinc in prxcipuis eius fcederis Emporijs, puta, Anuerpix,Londini in Anglia,Bergx in Noruegia, commui >usctiain libertatibus & Regibus & Ducibus foederi concefsis.vtun- tur. Ex qua quidem perampla negociatione, ad fummam dignitatem Daucntria peruenit.vt Tranfifalanarum vrbium, quarum o<5to praecipuae,caput fit,& lumptuolifsimis proinde aedificijs ornata con ^piciatur. Fori medio.inlignis negotiationi domus coftrudta eft, vul- go,£)tC QBrtgf/ex ciusarcis ruinis,ex qua Geldrorum DuxCaro!us,dum obfidione Dauentriam teneret, multum oppidanisdetrime- tiintulit.Quaproinde,vfitatoidiomate,ciues Altena.hoceft.Nimis vicinam nuncupabant. Verumdum Carolus Dux.pauoreacformi- dineperculfus, obCaroliQuinti potentiam (eiusenim feprotedionis atquetutelx Dauentrienfes, Vltraie<5tinoEpilcopodiffidentes, commiferantjcuius copias aduentare fufpicabatur.ignobili fuga,oblidione foluta.dilabitur, ciues, hoftem infequentes ipfaquearce fun- dituseuerfa.munitionibus, aggeribusqueturbatisacruptis.dirutx, foloqueadasquatxiam arcisruinas ,3d vrbemdeferunt, &magnifi- cam.cuius iam modo meminimus, domum.ex eadcm jedificant. In cuius quidem domus latere, lapidca confpiciturolIa,& morionisin «am oculos figentis, atque fubridentis effigies; qua quidem Garolus Geldriusdehgnarifertur,qui ex commemorata arce,ciuium ollas iam longo tempore auideinfpexifiet, nec tamen de carnibus ea ipfaolla contentis, deoppidanorum nimirum poflefsionibus ac bonis, qusmilitibus,nondumparta vi<5toria,promifla erant,potuiflietgaudere. VicinusDauentriaeagerfertilifsimus.&adquamuisculturam aptus,frumentiimprimisferax,hincpafcuisfoecundus, vndepecorum ingentesaluntgreges. QuinexrcmotifsimaDania,eopafcendi faginandiquegratia, numerofi greges aguntur, lgtifsima fiquidem, & amplifsimapratahabentur. Prxcellentesetiam viros,eruditionij virtutumque elogijs prxftantes.qui patriae ornamento fuerunt, Dauentria edidit. Ac inter primos quidcm, Gerardum illum, cui ob vi- tae fan<51:imoniam, Magnicognomentribuitur,philofophicis artibus,& Theologicafacultatecultifsimum, fcriptisetiamclarum. Do- mum Fratrum.quos de communi vita nuncupat, Dauentria? primus inftituit. Infignis etiam Cofmographus,Iacobus ^ Dauentria,hinc oriundus, qui initio artem Medicam profeflus,Mathefin deinde,& potifsimum Geographiam itacoluit, vt inter primos Philippi Regis Cofmographos, honeftifsimapenfioneannuadonatus, omnes totiusBelgia:vrbes,accuratifsimedelineatas, tribus voluminibuscom- plexus fit,quibuselaborandis perficiendisque, cumregioneseasomnesperagrando.diu.multumqueinfudaflet.Coloniae Agrip- pin»,fatis pr£euentus,moritur. Et,ne tam praeftantia, & multorum fumptuum volum in a,a!ienas ad manus deuenirent, AmplifsimiSenatus Agrippinenlis opera,conferuata,& a Prsfide Viglio in Hilpanias.ad Regcm funt tranfmifla. Noftra etiam memoria,magni nominis Iureconfultus,ordinarius in Vbiorum Metropoli iuris Profeflor, Matthias Schnellius Da- x uentrienfis, Patriaefplendorcra
tuetur.
55

<0
■

C A M P E N A>
AMPENA, cius regionis, in Geldrico Ducatu, vrbs, quae verfus Septcntrionem pofita, T ranfifalana dici tur, in leua Ifalae ripa,decenti,& oblonga ftrudura prceftans.circa eius flu uij oftia,quibuslinui maris Auftralis,vulgo,Zuderfee,iungitur ; Quatuor,Dauentriamilia- ribusabeft.vrbsmultarum opumaffluentia,eleganti(Timo, aediumpriuatarum ,& ciuiurn nitorecommendata,licutietiama:dificia publicis vlibusdeftinata,fuperbifflma exhibet. Quorum praecipua funt,vt exordium a religione fumatur,qua:reliquis cedificijs confpicua altitudineprseminentjD.Nicolai.&B.Marixvirginistemplum: Illud Parochialc,quod non oppidani tantum omnes,fed frcquens ex vicinia populus, frequentat.Hoc, numini di. catum, & Parochiali Ecclcfia:, eorum,qui facris operatur,minifterio,auorum pietate, con iunftum, pra:cellatn habet,& eleganti ftrudura nobilem turrim,vndeper vicinum Auftrale mare, Enckhufam vf. quc,vifusdirigi,pandiquepotcft.Eadem Ecclclia,nonfinefpedantiumadmiratione,fummoinaltari,elaboratam acvenuftam tabulamrepraEfentat,maiorumimaginibusclariffima: virginismanudepiiftam.Qualis&inFrancifca norum collegio perclegans,confpicitur.Ciuica domus, haud ita a ponte.quo vtraque Ifalae ripa coniungitur, remo ta, peraugufta ac fplendida,fed prae caeteris aedificijs omnibus, incredibili ftruduraE fymmetria. Telonium ad Ifake ripam,fefe effcrt,qux lxta te<fta Magnatibus,& harum regionum Primoribus,frequeter fubminiftraui t, cuius fplen. dorcm extcri,magnificcntiam & ftrudurae harmoniam Architefti, admiratur. Priuatxautem ciuium a:desin vni. uerfum pcncomnes,potifflmum autem in plateaantiqua,vtampls&magnifica:, vtputa,ad negotiationem quon- damamplifflmamfabricata:,itavalidisinnitunturfundamentisacmuris,ncmarinislabefa<ftataEinundationibus, corruant.Quare,cum etiam ad modumfuntfa<ftx,vtfuperne,nonincomodaoppidanisdomiciliaprxbeant, quan. donimirumaquaprxter modumacconfuetudinemintumefcens,vi ventorumcontralfalaealueum agitata,excre. fcir,vtCampenaaquistota videaturimmerfa. Qualesmaximae&periculofiffimxinundationesfucruntanniSc. ptuagefimi&Scptuagcfimitertij.quarum impetu,aliquaetiam moeniorum pars concidit.Vrbem ipfam moenia, & marin3Eambiuntaqua£,qu3Epartimpcr Riuum,vulgo;£5ft 3vtue/partim per Ifalxamnemeodeducutur.Dulccsau. tem Ifalxaquaeper mediam vrbem,adcommunesciuium vfuspcrmeant.Extravrbem.paludofapafflm, funtloca vliginofa,&inacccffa,vtobfidionis Campenaimpatiensfit.ncqueenim murales machinae,&furiofiMartistorme- ta.fubduci poffuntad moenia.Suburbiafuntbina,venufta,fanc,elcgantia,confpicua;Separatadiceres oppida:ad ho. ftiumferendos,propulfandosqueinfultus,probemunita,quamdiu habitatores, vnanimiconfenfuiun<fti,defenfo- res non deerunt.Vicinius vrbi,Haga,remotius,Burenopia nuncupatur. In illo pcritifflmosnauium Architcftos, quarum frequensinaquaticis hifce regionibus vfus:Inaltcro autem, qui pifcium capturisincumbunt, magno nu. meroinuenies.Vix enimcredam,plura,hoctra<ftu,reperirioppida,vbimaior dclicatifflmorum litpifciumcopia, Sturijsabundant,& pra£ftantifflmisSalmonibus,carpios,lupos,& ftupendaEmagnitudinisprafmos, tantaabundan. tia,pifcarioinforo,quotidievideas,di<ftuvtplanevidcaturincrcdibile. Afellumpifcemmarinum,fapidopra:ftan_ tcmiccinore, vulgo,^a66dtatt)/nomenabafinin3EpelJisfimilitudineretinens,cu cineritij coloris,fquamofusnon fit,haleca recentia,conchas,oftrea, pafferas,quos plateffas,alij vero pettines nuncupant,planos,latosque, & praEftan. tes Rumbos,caEterosque,quos ex mari pifces defideres,pifcarium hic forum, pretio tolerabili, quotidic affatim of_ fert.Pcculiare pifcis genus,vulgo,Mafculus,praEcaeteris hic in prctio,& delitijs cft. Horum alios domi, & viciniorL bus in locis, rccentes diuendunt,alios, fale conditos,ad remotiores exportant. A vi ris porro,fcientiarum nitore po. litis,Capenfis haec patria,inclarefcit.Hinc namque Albertus Pighius Patritius,vir,in omni fcicntia verfatus, oriun. dusfuit,qui nominis celebritate,patriam quoque,toto orbc celebriorem, atque illuftriorem reddidit, infignis im. primisTheologus,multa,dequ3Eftionibus hoctemporecontrouerfis,doft:iffimedifputauit,&fcripfit;Colmogra. phiamquoqueprofeffus,excellensinftrumentorum Mathematicorumfabricator,quamobrem HadrianoPontifi ci charus,diu cum ipfo vixit,Hincex Belgio eum in Hifpaniam,atque indein Italiam comitatus. Eo vero Pontificc mortuo,Clemens V11.& Paulus 111.Pontifices Max.quorum poftremum itidem Mathematiccn docuit, plurimi rarum hominem, tametfi peregrinum,feccre,ade6,vt honorum,& opum plenus Albertus,tandcm Romain patriam rcuerfus,cuminibiomnibusa:quegratus,atqueacccptusaliquamdiuvixiffet,in dulcifsi. ino litterarum otio,ad extremum,fumma cum nominis gloria, vita defundlus eft.
Cuiusiam neposdecus,&honorcmfamiliaEconferuat,Stephanus Pighius,virtutis ftudiofus & valde literatus,idem.
que infignis antiquarius. x
54

> y*

SVVOLLA>
Ransisalan a ,vulgo, Sttf £antt fcan QiMtifltU (»Outr enim inferiori- bus Germanisjtranseli:)ciicitur Rcgio Geldriae verfus Septentrionem oppofita:ipfa ad Septentrionem FrifiamOccidentalem,ad ortu VVeft- phaliam,adoccafum Iifulam fluuium,&Sinum maris, quem ©ti&<r$<C dicunt,habens,intresdiuiditurregiunculas,quarum, quce IfTulae vici- na eft, vocatur, qu£ vero trans Vidrum, quem Vecht vo-
cant,fluuium,fita eft,©Jtnt diciturrquae vero V Veftphaliae proxima eft, Ztt)tntappellatur.Habetautem hsec Prouincia,vrbes moenibuscindas o<fto,quarum non in- firruEdignitatiseftSwOLL a , T ripolitancBclarifsima,vrbsImperialis,fituloci amdbnifsima, qua in totapene Germania vix eft inuenirealiam beatiorem, quaeq; omnibus frumentoru generibus,iuuencis,pifcibus,butyro,alijsq; adfuftentationem corporis neceflarijsrebus,non folum magis abundet,fed etiam maximam InferiorisGermanise partem,iftarumrerumco- pia enutriat. Republicaetiamtali,qualem neq; Ariftoteles,neq;Plato vnquamfoeliciorem defcripferunt;ita,vtpropterprudentise,acfapientiieopinione,immunirates,fingulariapriui- legia ac iuftifsima municipalia iura,hic Senatus ab alijs,& vicinis oppidis,in dubijs caulsis, c5 fulatur, quas &c fecundu fuas leges dijudicat ac componit,compofitasq; ad loca,&: oppida cir- cumiacentia,proiudiciali audoritate,ratasremittit. Sunt&rineatriareligioforum monaftc ria,vnumRegularium Canonicorum D.Auguftini, Alterum Prsedicatorum Mendicantiu ordinis S.Dominici,Tertium, Fratrum,bon^,vt appellant,voluntatis.Habetad h£ec,quatu- orSacrarum virginumCollegia.Eft&ineafchola,olim,&nuncflorentifsima, exqua om- nibustemporibus innumeriprodicruntviri dodrinisexcellentcs. A mari nauigationem ha betpropter Iflulam fluuiu,quitertium Rheni oftium conftituit,vbi Canenefatumlnfula, quam folusTacitus,intervetuftioresrededefcripfifle videtur. Verumiftud Rheni oftium, quo videlicet illa ifta conftituatur,non comemorauit.Et profedo miru videri poteft,Roma- nos,alioqui diligentifsimos,tam famofum,& ingens Rhenioftiu,velignorafle,vel fubticu- ifle.Hoc itaq; magniargumenti loco fuerit,rllospenitiora Germanise, bello nunquam atti- gifle.Solus verbPtoIemams,tertijquidemoftij mentionem facit,fedabfq; omniprorfus lo- ci, aut fitus defcriptione. Eft autem infula Canencfatum,quae fita eft intcr oftium illud Rhe- ni, quod nomen non amittit,&: tertium illud, Romanis ignotum,quodIfiula dicitur. Di- . uiditurautemabaltero fub Arnhcmenfi ciuitate Geldria:, &fluit contraPhrifios,acin O- ceanum vfqueprotenditur,multishodie ciuitatibusinfignis. ExtremaCanenefatumin ipfo Oceani lirtore, Camanniolimexceperunt, gens inter Phrifios,&Canenefates fita, quaj poftea a Phrifijs in feruitutem rcdada, in Phrifiorum nomen abijt. Hi ciuitatem habuifle fcribuntur,aRomanis,Naualia,nuncupatam,quamquidem,etfi hodie nonnulli, Cam- pen,fufpicentur,Petro tamen Appiano, alijsque eruditioribus Hiftoricis, Svvolla compro- batur. Qua?, praeterIfliilam nonita procul remotam, habet&Vidrum, cum Alpha,quam Nigramaquamnuncvulgoappellitanr,qu2edupliciriuo Svvollam influunt, aquibusnon paucas commoditates ciues percipiunt. Viros etiam eruditione claros hoc oppidum edidir, inter quos primas,Ioannes Rullius,merito meretur,Latinarum & Grascarum litterarum ni- tore politus,publicis ctiam fcriptis celebris.
Svuolla diu celebris meruit njirtutibus arma,
Qu& populumfortem nobilitarefolent.
Indejaluttfera veteripietatejideque In Trtpolim recijifcedere dtgna fuit.
\

S¥0
Dic Dicfcr^ port
marcfji
.^R-- Oifhtndacr£
Vic Schoic
'ic mard
-p=r "WTTimii^
Vomiu 'Fratrum
■H
DitWc^nt
occms
SvPolTu £u ccfeTris meruit virtutibusyArma: Oux TPopuIum fortan nofifitarc lolcnt. jera ^Vctcri jjietate Jnaccjuc

• .
>
.
.
*. ■
*
[I"'

LEVVARDVM,
EVV AKDVM,ciusFrifiaeoppidum,quamoccidcntalcmnuncupant.Frifij namq ; in vniucrfum omnes,ineos,qui orientem,&, qui occidcntem refpiciunt folem, diuidun- tur.Quorum hi,proprio & auito nomine, FrifijOccidentales, & Vveftfrifij appellantur, qui V vigcuonum,id cft,maritimorum,6c littoralium natio funt, Littora Germaniae a. quilonaria tenentes.Hi autem,quatuor in ftarus diuiduntur ,quoru emincntiorcft Gru. ningenfis, rcliqui funt comi tatus dc Oeftergoy, Comitatus de V veftcrgoy, & Comitatus fcptem Saltuum,vulgo, 0<ucnCuiuis horum fubfunt fua oppida pagiq ; . Horu autem Comitatuum caput eft Levvardum,oppidum opulcntum, &,vtipriuatisciuium domicilijsdecenterornarum.itaaquarumambitu.foucis, & pracualidaarce, contra ho. ftilesinfultusegregiemunitum.Curiam habctiudicialem,&Frifia:Canccllariam,acuiusTribunali, nulla vlteri. us permittitur appellatio. Epilcopali etiam dignitate ornatum,in fupcriorc Epifcopatuum diftributione ; cui Re. uerendusDominusCuncrusPetri Brouershauius,ThcologusLouanienfis,primuseftdefignatus Antiftes,fcrip- tisclarus,&iamhoctempore,dumobturbulentosBclgijmotus,Coloniae Vbiorum cxulat,cam vniuerfitatem difputationibus,&pra:lc&ionibuspublicisexornat.AnnojetatisXLIX.moritur.Milliaris ab hac vrbe intcrual. lo,Zuichemus pagus eft,ortu Viglij clarus & nobilis.is,vfurpato ab iftopago cognomine, Equcs, & V. I. Dodor, adeo excellcns,& grauis extitir,vt paucosilli paresEuropa habuerit.ln vniuerfa fiquidem totiusliteraturae Ency. clopcdiacxadiflimusfuitjVir ingcnio& folerti comprimis,& capaci, ornnisconfilij,& prudcntix callentiflimus, vtmaximus virtutisamator,itaciusamatorum ftudiofiflimus,vtproindcadfummum dignitatis faftigium con. fccnderit,dum SecrctiConfiftorij Regij Pra:fesfadus,& D.Bauonis.apud GandauenfcsPra-pofitus,vtriquedigni. tati,adfinem vfquevitx,fplendori,&ornamentocxtitit. Patriamhancquoq ; ortuilluftrauit Suffridus Petrus V. I .C. vir admodumliteratus,& dodus,quodoperafuaadpofteriratem tranfmifta,palam fatcntur.Publicanam. que funt eius orationcs feptcm,quarum quinq ; Graca: linguae vtilitatem cxplicant.Sexta eft de LL.Rom. praefta. tia.Scptima,reformationem Vniuerfitatis Erphordienfiscontinct.Plurima etiam ex Greco fcrmone in Latinum feliciflimetranftulit.Lcgationem AthenagoraePhilofophi,ad AntoniumCafarempro Chriftianis: Tres libros vlt.hiftoriac EcclefiafticxHermixSozomeni.HiftoriamEcclcfiafticamEufebij,&coniundorum,totam recogno uit,fada4ucGrxcorum exemplarium collatione, emendauit, adiedis emendationum rationibus, ad calcem opcris,multaq ; aliaornamcntahuicopericontulit.Variainfupcr,&compluraPlutarchiopufcula vertit. Marti. num Polonum Chronologum,ad fidem vcterum codicum emcndauit.Dcilluftribus Ecclefix fcriptoribus, au. £loresprxcipuos,Hieronymum,Gennadium,Honorium,Ifidorum,SigebcrtumGemblacenfem,&Henricum dc Gandauo.commetarijsilluftratos cdidit.Caftigationesetiam,inomnia Ciceronisoperafcripfit. Vtcruditorum proindc turba,plurimum tanto viro mcrito debeat, & fit obligata.
FRANICHERIA-
\
RANICHERI A,inVveftergoyxToparchia,duobusiLevvardiodiflitum milliaribus,di. ✓w Hlffl ucs&opulcntumoppidum,inquo,vtplurimumnobilioreshominesdegunt,quod perducl. CPf liumfuiErincipis,(quitumSaxonicusduxerat,)obfidionem fortiterfuftinuerit. vndeam.
ploabeoprxrogatiuo,&priuilegijsprxcxteris Frifix vrbibus,ornatiflimum eft. Agrum ha.
L P bet,quemadmodum&vniuerfaFrifia,planum,acpafcuisfaecundiftimum,ftagnis tamenja.
LLF cubus,acpaludibusintercifum,aliquandomarisfinubus,aliquandototusinfularis,quoadfe.
mcntes,incultiuum,adreliquaver6foecundum,latiffimispratisamoeniftimum. Reliqua tcr. racxhauriturcefpitibus,quasXo:ucnvocant,proignealendo,egeftis.DequibusPliniumlib. XVI.cap. II. loqui plcrique exiftimant, cum inquit deSeptcntrionalibus Chaucis,quod vlua,& paluftri iunco funes nc&ant, ad prx. texcnda pifcibus retia,captumque manibus lutum,vcntis magis,quam fole ficcantes,terra cibos, & rigentia Septc. trione vifccrafua vrant,&c. Eft porro,vfqucadeo humilis, fubmiffa, profundaqueFrifica regio, prxfertim, qua Occanocftpropinquior, vtvixxgrcqucab incuntcautumnoad multum Vervfque,peregrinandi,iteruefacicndi modusinirialiusqucat,quam,vtcymbisvchantur ; vndeplures vicos,villas,pagosqueviderceft,fortiflimis agge. ribus,terraque paulo altius eleuata,ac fupra reliquamemincnti,locisopportuniscxtruftos. Marisfxuitijs ita ob. noxia,vtCoroflantc,fxpenumeropericlitetur, acfuperioribusannis 1570. non pecudumodo, fed &hominu, ad myriadesvfque,iatturamfcccrit.Frumcnti,obprxlibatas caufas,parumferax,inundationeseniniannux, qux prxterid.quodmatureaccidant, tardeetiamccdunt, fementem autcxtingucrcnt,autper agros omnes diffipa. rent.Vndecx vicinaDania,aclocismediterrancisfoliciteidconuehunt. Vinetaquoqucobnimium frigus, vcn. torumquc rigorcm rcgiononpatitur.Huncautcm defedium,partim Galliaac Hifpania, partim Germanix Rhe. niqueaccolx,partimetiamcereuifixpotus,fubleuant.Syluas,ctiamfihabeatregio,vtpoteeas,quas0tttcmrol£>ett vocant,verfusfinum maris Auftralis,tamenhxfufficicntcs nonfunt,vtijslignafoco miniftrent. His itaque na. turafubuenit,procreatagIcbaillapingui,acbituminofa,que ventoindurata,lignorumpenuriam fubleuet.quam hiintantahabentabundantia, vt& vicinisrcgionibusijsfubucnircqucant:pluresinfuper,etiamfi his defti- tucrcntur,artcacinduftria naturx dcfccFum fupplcre didiccrunt, qui fimo bouino vcntoficcato, lignorum vicc,vtuntur. Atquchxc quidem dcFrifixfolo cxtraFra. nichcrix fcpta longius progreffis,di&a fufficiant.
3<S
1

.
;
_
,.
,
,' ■
: | : i : "1* x V
i
. |
• ' -
'
.
.
, ^
. ■
K
1
.
'
IV
-
■
.
->
m
■
*

S V S A T V M-
VSATV M, vrbsVVeftphaliac,poftMonafl:crium,quondam,Mediolanum, A Mittiigardevor. da,opulentifllma,amplifliniaq;,vt,qua£decem populofls fitdiftincta Paroecijs.PrimxUa fundationc caftrum,feu Pra-feduram fuiireperhibent,quxintantam paulatim vrbem excreuerit.Indeq ; Sufati adpellationem natam,quod obloci fltusq 5 opportunitatem,a'dificiorum aliquid ad caftrum ipfum femper accelferit,vtaquotidianoincremeto,Sufatum,quafi (Jtnjttfatj/fitcognominatum . Com. plurespagosvicinosfibilubditosoccupat,olimPra:fe<fturas minores,quospopulari nunc lingua, Q3ftr&cn/indigetant,qu6dgrauamina A onera,^quibus ciucsimmunes funtacliberi,fuftincar. Ager,et(i totius paflim VVcftphalixfyluis,& pecorum pafcuis,quim aruis,firlxtior,circaSufatum tamenatq; Hammonem,frumeta.riaglebafoelicior:Salinarum etiam foecundirate commendatur. Vicinus namq ; vrbi Palfcndortf,pagus,faliniscelcbris,maximam praftanti(fimifaliscopiam,quotidianocenfufuppeditat, vndenon Sufatenfium modo,fed & vicinorum,ren»otioribuspaflim locis,ncceflitati fubuenitur.Earum vero falinaru do. mini,patritijs,vtplunmum orti familijs,vrbis funt ciues.Vrbsipla molas fex.adcommunem ciuium vfum habet,quibus a. qua,quacircumagitantur,detrahendxfacultas,exteriseftomnispr£cifa.Eftin eamagnificum Canonicorum Collegium D. Patroclo,qui & vrbispatronuseft tutclaris,facrum.Ineo hoctcmpore Prxpofituseft, vir celeberrimi nominis Godefridus Gropperus Agrippinas,Ecclefix Colonienlisarchidiaconus,lureconfultus,eloquentia& eruditione, magnisq-, legationib. percelebris.Multisac varijspriuilcgijs&immunitatibus,Sufatientcsgaudcnt,inter quxid coprimismemorabile.quodprx cxteris VVeftphalixoppidis.no folum in proprio,verum etiam viciniPrincipisfundo,cuiulcunq;generisferas venandi ius obtineant.Vtiturprxtereavrbsipfameroacmixtoimperio, & fub llluftriflimi Cliuorum, Iuliacenfium, ac Montenfium Ducisclicntela degit: cumanteiub Archiepifcopo Colonienfi fuilfetper annosducentos,o£luaginta,atempore Friderici primi Imperatoris,quo illeHenricum Leonem, SaxonixDucem,prouincijspulfum,omniexueratfeudi dignitate.Tum & Sufatum coepit parere EcclcfixColonienfi,vfq ; adtemporaanni M.CCCC.XL.quandoSufaticnfcsamicitiam Adolphi Cliuenfis Ducisaffedarunt,quod fediccrentab Archiepifcopoinantiquislibertatibusanftari. Itaq ; ad Duccm Cliuenfem defecerunt,cuifaluisimmunitatibusantiquis,facramentumfidclitatisprxftiterunt:multis interim nuncijs ac Jiterishinc, atq ; inde miflis ; ad Ducem,vt abftineret aliena ditionc: ad vrbem,vt ad cor rcdiret, agnofcens(quem debebat) Colonienfem Archiepifcopum dominumin temporalibus &fpiritualibus.fcd,cum toto triennio,hisatq ; alijsvijsnihil proficeretur, ad armaperuentum eft,vtrinq ; comparara.IoannesCliuenfis,Adolphifilius,tumfiliusfamilias,cum validoprxfidio,vrbc tu. endamingreditur,faluratusqueaciuibusPrincepsatquedefenfor,folenniiureiurandoinauguratuseft.Tum validas colli. ligens copias, ditionem Cliuenfem ingreditur, vrbem Xan&enfem obfidionecingens.qux mcdia exparte,CoIonienlis e. ratdominij ; quam cum vicoepiflet,inderediensSufatu,pafliiseft feibioblideri.Theodoricus autem Archiepifcopus,com. paratiscopijs,adobfidionemfeparans,multosfibiconfocderatosconciliat, Monafterienfcm,Hildesheimcnfem, Minden. fem Epifcopos,LudouicumBauarixEle£torem ; GuilhclmumBraufuicenfemDucem ; IoanneNaffouix,GerhardumSeie- num, & alios Comites. Venerat etiam illi auxilio VVilhelmus Landgrauius Turingix,Dux Saxonix,intcr agmina fua du. censduo milliaquingentos,cxBohcmis,homines,armisiam diuinnatos,&quifineexcmplocrudeliterdefxuirent.Hi,ini. pfo itinere,Ioannem de HoyaComitem Ofnaburgi,a ciuibus vin£him,folisc6minationibus,e feptennali & tam arfta capti. uitate.in qua fevirprocerus erigerenonpoffetin fublime.relaxarunt.SolusRodolphusTraieftenfis Epifcopus,& Bernar. dusLippixComes,partes Ioannisitutatifunt.Adolphuspater,propter fenium &imbecillitatem,expeditioninonintcrfuir. Obfeditergo Archiepifcopus Sufatum,multismilibusarmatorum,(fcribitColonicnfisChronographus,oduagintamillia in Epifcopicaftrisfuiffe.)Oppugnauitautcmtotomenfe,rarointermittensbombardarum tonitrua.Sed,cum ca non tcrre. ientciucs,apparatismagna multitudinefcalis,ftatuitvarijsfimul locis inuaderemurum.Erateafcalarum multitudo,& id roboris,vtvna,tres,autquatuorinquaqueftarent,&afcenderent.Oppidaniaduerfuseamiferuntlapidcsactrabes: fedom. niumcratvalidiflimumdefenfionisgenus,Sartaginesin murisdifponebantpcrinterualia,fubiecloigne, pultesinaquisbul lientc fcruoremifccbant:huncliquorenicapacibusvafis,feruefcentem fuderein armatos, fcalis incumbentes.Exupcrabat ea visomncgenustormentorumjinipfisluisarmisardoreexcruciatijfuffocabantur.Tormenti genus incomparabile.Tali tummododefenfimuri,periereexfcander;tibusplurimi, quiprofuodebitoprimi venerant ad arma. Nam Boiemi faci. leceflereindigenishonorcm,vtmilitiaprxiati,primicffentinpericulis.Archiepifcopuseoacccptoincommodo,oppugna. tionem deferuit.Ex hoc tempore,Sufatum in iure DucisCliuenfis permanet.Hxc,partim exSaxotiia Crantij,partim ex Co. lonienfiChronographo,partimexmanufcriptis,excerpfimus. Eaautem,quxfequuntur,excodicemanufcriptoin Biblio. thecaDominicanorumSufaten.annotauimus,cuititulus,MappaMundi Magiftri IacobideSufato,&c. In VVeftphalia et. iamfinquitjeftSufatumjnobilisillaciuitaSjantiqua&prxclara.pulcherrima&ditiflima intcr cxteras VVeftphalix ciuita. tes ,abundans,opulenta,&populofa,incampopiano,inreragros vberrimosfita,murodupliciprofundisq ; foffatiscircun4a. ta ,rurrestriginta,fexprincipales,altas,firmas,acprodefenfionedi<ftxciuitatis,fiopuseffet,interiori muro annexas,per giru habet & bene munitas,habetinquam & decem portasad diuerfas regiones exitum prxbetes.Sunt ibi pluresEcclefi^pulchrx San£lorumlaudibus,fumptibusgloriofisconfummatx.interquasmagnaeftfamofaEcclefia,mirxmagnitudinis, turrima. ximxaltitudinis,gloriofimartyrisS.Patrocli,di£bxciuitatisgloriofipatroni.Ibi CollegiumClericoru dienu<ftuq ; Domino famulantium.lbi religioforum fanftimonialiumpulchra monafteria,quxcirca Dei cultum diurnis no£turnisq ; horis, di. uinisobfequijs deuotiflimein fanttitateoccupantur.Eratcnina hxcciuitas oppidum olim inclytum regni Augarorum, & poftea caput Ducatus V Veftphalix,ad Duces Brunfvvicenfcs deuolutum, fed ab Henrico Leonis, Duce Brunfvvicenfi de. pcrditum propter crimen lxfx Maieftatis,impofitum eidem per Fredericum I. Imperatorem, Anno 14. fui Imperij, ab ipfo patienterinpoenam rcceptum,& Archiepifcopo Colonicnli Reinoldo.cum roto Ducatu VVeftphalix vfq ; ad fagittx ia£tu in Rhcnum gratiose datum,& fic infeudatur,quia prxdictus Archiepifcopus,prxdi£to Frederico in obfidione ciuiratis Mc. diolanenfis.aqua fraudulenter,di£tusHenricusLeo rccefferat,fideleprxbuitauxilium,& conftanter. Inluper & Philippus fucceffor RcinoldiaFrederichoImperatoreiam di£to,pretioquinquaginta marcaru puriargenti &feruitiocorporali for. tifl!mo& multiplici comparauit,fibi fuisquefucccflbribus& Pontificiali dignitatiperpetualiterincorporauitjVoluitq; fibi dc confilio Ducatum hunc emereprctio tantillo potius,quam in beneficia accipere propter maiorem fibi firmitatem.
VVARBVRGVM-
ARBVRGVM,noninelegansVVeftphalixoppidum,fitueftinxquali,Dimulxaquisinftructum,Comitatuso. limtitulo, vti Hammelmanusperhibet,illultre,quiidem hoc oppidumaprxftanticommendatccreuifia, gratifli- moijspotu,qui cum paruo crumcnxdifpendio,gcnio indulgerecupiunt.
37

1

FRANCOBVRGVM-
Afsia,regio Germani2e ,friimcnti,fruduum,leguminumq ;feracirsimaj5dl2etifsimisdiftin
WL <fta pratis,vrbibuseft ornata pulcherrimis,Landgrauiatustitulo prafthns,Cattisquondam culta,&:inhabitata;(]uaad Occidentem VVeftphaliarefpicit,Fn ancobvrgvm ,oppi- k ^dumperelcgans,fituamoeno,&: antiquitate commendatum,oftentat.Referuntnamquc v% anna!es,prima idipfum fundatione Dieterum Francorum Regem,circaannum Chrifti D.XX.eolocoexcitafle,vbife vallum &propugnaculum,contraferocesSaxones,gentc,
 Hefsis vicinam,exhiberet.Solebantquippevetcres, cjuando dacmoniacarum machinaru
lviai tis,vius non erat,prxfidia iua xditioribus in locis,vnde &: nomcn confequebantur,collocare,quod ifto tra- <ftu frequensadmodum fuit.Hinc,Ifenberch,Falckenberg,Sterncnberch,Rauesberch,Sparenberch,&rc. Que- admodum&caftroprrenalidomunitum hocoppidum Franchoburch,Edera fluuioirrigatur,quem &: Adern5 vocant hiftoria',vulgb ; £>K Ab Eobano Helfo, Aurifer didus; Regum Francia? fedes, eo potifsimum tcm- pore hic extitit, quo perpetuum ipfiscum Saxonibus bellum fuit. Quare confuetudine maiorum ,bellicofi, cu necefsitaspoftulat,venationialioqui, &:agricultur£e deditiFrancoburgenfesfuntciues,qualisetiam Hcflorum in vniucrfum eft indoles. Qucmadmodum Helius Eobanus HeflTus, deCattorum fuorumgenio, eleganter fcribit. »
Talis ipfitftUitalis regione locorum VEcjuatosffolo campos rimantur aratris,
Et fluujjsfiluisffrequens,{fmontibus altis ( Namf planiciesfegetumfcecunda patentes Hafta } natur<z flmtles creat alma locorum Explicat tnnumerasplena meffe colonos Ceu natos in bella •virosrfutbus omnis in armis Hitatipfaflbtfatis eft 3 )aut arduafylua Vitaplacet:no vlla iuuatflne Aiarte 3 nec vlla Luflrapetunt 3 canibtssfferas[ettantur odoris,
Efje putant vitam 3 cjUA non ajfueuerit armis. Venatugenus affuetum 3 genus acre virorum^
Quod fl trancjutlla vertantur ad otia pacts 3 Hut leges 3 turaferunt 3 aut oppida condunt Otia nulla teruntflne magno vana labore: Fortia 3 non folum bello munimtna 3 veritm Aut duro patrtos exercent vomere colies 3 Qju deceant in pace etiam 3 oblettentf cjuietos, Ha'cautemregiafed £s ,qu5eFrancoburgum,vel,vtalii,Francobergomum,oppidum perillultie&:claru reddi- ditjMarpurgum Hafsia eft traflata,quando D.Elifabetha fama innotelcere coepit;vtputa,Hungarici regis filiae, ThuringiaPrincipis Ludouiciconiugis,&:viduafan<ftifsima,qua:pauperu materdi<fta,vtcontemplandoMa- ria,itapietatisoperibus,veraextititMartha.Eftitaq;regia fedes hinc tranflata abs Elizabetha? viduaj cognatis Principibusviris,eb,qu6dftirpis&familia:luxornamentumacdecus,Elizabeth,Marpurgi, Teutonicain do- mo fepulta,diuorumq;ordiniadfociata,iamcelebrisadmodumelfet,obbenefa<ftorummemoriam.Francobur gum interim,multis priuilegijs &: immunitatibus,Carolus illc Magnus,quibus hodierno etiam tempore floret, exornauit,& obilluftresibi partas,contravicinos hoftes,vidorias,figillodonauit,in quo caftrum turrigeru au- reum,cumF.capitalilitera,coronaaureacircundata,quondamconfpiciebatur.Abidolorumetiam fuperftitio- ne,vtigentemvicinamliberauit,vbiMartismcmoriam,vulgb,Irmans vel,acfidicas,3^f^^^ll/-]uafi com- mune afylum,ac refugium omnium,deleuit:fimiliter ipfius Crodo,id eft, Saturni fimulachrum, &:Magdebur- genlemVenerem,euertit:ItainhocoppidoFrancoburgenfi,Hannonis deleuitmemoriam.Cuiustaliseratfigu ra *Sedebat Rexin folio,&ex oreeius altera parte fulmina,altera vcro tonitrua cofurgcbant,ipfe fceptrum, gla- diumq;manuprsferebat,adexterisveterummafculanumina,Apollo,Mercurius,Neptunus,Mars,Vulcanus, Pluto;afiniftris,foeminea;Iuno,Ceres,Venus,Minerua,Diana,Vcfta.Iouis autemeratidolum.Quodpientifsi- mus,potentifsimusque Rex,Carolus Magnus,euertens, Anno part^ falutis DCCCX.perauguftum D. Virginis Matris Phanum excitauit.Parietiam religionis Chriftianarreuerentia,HenricusLandgrauius,Brabatiaeinfans, cognominatus, Anno orbis redempti,M.CC.LXXXVI.Ecclefiam parrochialem conftruxit. Eius vero fuccei- for,Landgrauius,Henricus fecundus, Anno falutis,M.CCC.XXX Vl.oppidi noui accefsione Francoburguad- auxit,nouisq;^dificijsilluftrauit. Annisveroaliquotdeinde^oppidiPrafe&us^quiantiquamFranciaeRegum, tum vero tcmporis,Ducum,arcem occupabat,&: multa in Duces, multa in oppidanos atrocia tentabat, permit- tente Duce,a populo,iuftas fcelerum poenaspercepit. Arx etiam ipfa,Vulcanirabie confumpta, funditus euerfa eft.Quemadmodum&:AnnoM.CCCC.LXXVI. oppidumtotumigniconflagratum, inilereperijt.Atfituspercommodus,facileinuitauitciucs,vt,quamodofe venu- ftateconfpiciendum prabet,breuipofttcmpore, ex cineribus excitatum fuerit.
53

i ^HU
«
v«h
V -MWV

I
b 5
 ^
< ( 1
/ . >
*
I
p.
/
.
f
' , - •' f 1
I

ESCHVVEGA-
Sch weg a ,Hafsi2Eopp.colliimpofitum,l^taagri fcecunditate gau- dens,VVerriefluuijaquis irrigatur,cuius opportuno vfu, lfatis herba, Scexeademconfedatindura, quamThuringicum folum , frequenti foenorefuppeditat,primo,fupra hocoppidu,lapide, cimbis impofita, Mindam vlq;,Inde Vifurgi aquis,quse V Verram abforbent, Bremam, 8cper totampafsim Oflladiamdefertur.DeprimoEfchvvega? initio, nihil,quod lciam,hifloriarumonumentis comprehefum inuenitur, eo,quod Hungaricis bellis atq; incendijs, tertium depaftu, deformatu- quefuerit.Francobungicumtamen chronicon, dum Carolum Magnum, circaannum Do- miniDCCXC VI. epifcopatusvariosinftituiire,Monafteria,Collegia,8cecclefias,multisin oppidis,fundaflTecommemorat,meminit8cCauffingGe,non procula Calfelaj&Efchvvegae, ab eodem, tum temporis, excitata?.Praeclara etiam extant Henrici Imperatoris Secundi, que fandum,8cHungarorum Apoftolum cognominant, erga hocoppidum merita,qui idipsu Hungaricis incurfionibus deuaftatum atc.j collapfum,reftituit,nouis aedificijs auxit, 8c locu- pletauirJIirauifsimisrurfuscalamitatibusafflidum fuit,Annopoftorbem redemptum, M. CCC.LXXXVII.eo bello,c]uod inter Adolphum Moguntinum Archipraefulem, 8c Hafsiae Landgrauium,acre defseuijt,quando etiam ad Hafsiae gubernationem peruenit.
FRISLARIA.
R i s l a r i a ,infigne ac pr^ftans Hafsiae opp. vulgo Srt#l<fr/Latine,Do<ftrina pacis,vt puta,vbi verae 8c perpetuae pacis dodlrina S.Bonifacij aulpicijs, toti Hafsi;E,Turingi£,Franconi£,8eFrifi£ (quemadmodum paulo poft latius) innotuit: Egraefluuij propinquitate,8cfituadmoduamoeno,ficuti vniuer- fa palsim Hafsia praecellit.muris circumcin&u turrigeris, fitum in^qualem, ficuti8cregioipfa,hincindemontofa,obtinet:Agro tamenlauto,frumen- ti,frud:uum,8cleguminumferacifsimo,etiam vini,cuiustamen fertilitate,nonefthsec regio admodum praeftans.Et quamuis in ipfa Hafsia,Friflaria fefe confpicienda prxbeat, ad Mogu- tinum tamen Archiepifcopum pertinet,vnde varijs fortunse 8cBellon^ cafib.frequenter ex- pofita,maximasabsHafsiceducibuscalamitatesfrequenter pertulit. Quemadmodu 8ca Sa- xonibusexpugnata,8cfoedaexufl:ionedeformatafuit,quadere, ita in Saxonia fua Albertus Crantzius lib.2.c.io.Saxones,inquit,iniuriam prioris anni vindicare volentes, mouerunt in Haffones,qui iam Francis paruerunt,8cad oppidu Friflaria pugnauerunt,magna internecio. necacdentes,quiobuiam prodirent.Ecclefiam infignemeiusoppidi,qua Bonifacius epifco- pus 8c Martyrpra*dixit incremabile, diu fruftra tentaueruntincendere.Vifi funt in albis duo iuuenes,quiincendiureftinguerent.vndeterritiSaxones,aufugerunt. Repertus eft ad oftifi aedisfacraegenib.nixisSaxoextin<ftus,faucibus hians,quafi flamamexcitaturus.Haecille.Hac . autem Ecclefiam admodu magnificam,D.Petro facram,monaftico fodalitio nobilcm,vere GermanoruBonifacius,prius VVinfridusappellatus,conftruxir. Isenim,cum amabili reli- giofifsimorum virorufocietate,Saxonib.Britanniamdeuaftantib.immanemq; inChriftia- nos tyrannidem cxercentib.verfo folo,patriaq;,exulans,8c in HafsiaeFriflariafefe conferens, Euangeliu pafsim diuulgat,facras £edesa:dificat,gentilium idoloru,8c djemonum cultu, Ger manorumanimiseximit,coenobia,ceu concionatorudiuiniverbi,8<r religionis Chriftianac feminaria,extruit.Pr£eclarifsimuetiamFuldenfemonafteriu,interHafsiam,Francia orien- talcm,8c Vuederouiam,fitu iucundo excellens,fundauit.8e non in Hafsia tantu,quam lignis &fontibusfacrificareoflenderat,fed8cinThuringiaboniverbi femen fpargens, Francoru etiam extitit Apoftolus.Quin & gentem Frifonu,paganicis adhuc ritibus imbuta,a d^monia. cacaptiuitatcliberat.Confpedis tantisBonifacijvirtutib.CarolomannusSc Pipinus Rcgni Francorum Principes,c6munitotiuscleri8cpopuliconfenfu,Moguntinenfiecclefiae habe- nas ipfi comifcrunt,eamq;,vt dignitas eminentior foret,qu£e piius alteri fubie&a fuerat,Me- tropoliticamconftituerunt,vta Bonifacio,Archiepifcopi Mogutini initiufumpferint.Iam tantus creatus epifcopus,rebus ecclefia* fua',quam optimeconftitut^,Lullo commifsis,ad eos quosdocuerat populos,magno pietatiszelo comotus,partim in fide debiles,partim relapfos, confirmados, reuertitur. Hinc tertium in Frifiam redit,vbi a furente paganorum turba, ne- farieoccifus,gloriofo martyrio,maximis lalporibusfuis finem impofuit.Hxc pauloa me fu- fiusfuntrepetita,vtHalsia,8cineaFriflariefes, cuinamfidei&religionisChriftianseprimor- dia poft Deum debeanr,pio gratoq; animo cognofcant.

1
I !R
■ i "
f i
K
J

'
■'
fi 1
.
• • •
; —J
1
n
J
,* I
■
j| I
II
I i
n ii
.
: ■
.
©
1
ijl
m
■»?
I
.
.
•
■
i
l
/
• .
i
■
«
1
J, i
.. . . JF*-* • '
v
) ■ . ..
I .
.
• ! llP ,
'

VVERDE N A.
Erdena, in VVclphaliaeaditu^adRurxamne.inditioneMarkenfioppidum,occa- fionecoenobii» ^S.Lutgeroibidem inftituti» qucmadmodum multaaliaiftGermania oppida»initiuhabct,i V Vilhelmo deHardenbcrg» quadragcfimorccundo Coenobi- archa, Anno falutis M. CCC. XVII. excitatu, &ab Engelberto.Comitc de Marcka.ci- uilibuspriuilegijs.quibusetianumgaudct.donatu. Omncm.quocuqjinnotefcit, fple- dorcm,qucrnadmodu&ortum,magnifica;,&cclebcrrim3ehuic Abbatiaedcbct.Eaaut in honorcSaluatoris,&S. DciGenitricisMariae, & fandoru Apoftoloru Petri& Pau- lij&Stephani Protomartyris, Laurentij Diaconi, Martini Cofcfloris.primainftitutio- ne excitata.multis Kegu & Impcratorum eft priuilegijs, & libertatibus auda,Exhibcnc namq ; eiusmodo CollegijfratresDiploma fignatu, & Caroli Magni manu fublcriptu Vvormatiie,AnnoreparataefalutisD.CC. II Exhibent&confirmationeVvillibcrti Archicpifc Colon & plu- rimaaliaantiquilfimadiplomata.PrimusautCollegii Vverdencfis fundator & Re&orfuitS Lutgerusprimus Monafteticnfium Epifcopus,SynchronusS Bonjfacij & Vvillibrordi, oriunduse Friiia, Prarceptorem habuit Alcuinum,&S.GrCgor. quiS.Bonifacijdifcipulus,in Traiedenfi monaftcrio, ipfum cu multtsalijscrudiuit.c quibuspoftea,multifuntfa6liEpifcopi,alijinminoribusgradibus, Ecclefiarum Doflorcs.Quoruni ctiamali- <jui, iiq^exparentelaS.Lutgeri^primafundationCjpoftS.Lutgeriobitum.adannosfereLXX VI.Monafterio
V vcrdenenfi prxfuerunt.Nempe:
Sandus Lutgerus,primus fundator.in coenobio fuo, Vvcrdenx fepultus.
i. Hildigrirtus,prirrlusEpifcopus Halbcrftadienlis.fraterS.Lutgcri,fepultus VvCrdenx.
x. Gerfridus.fecundus EpifcopusMonaftCrienfis.frater S.Lutgcri.
3. Tidgrinus ,veIThiagrinus,fecundusEpifcopus Halberftadicnfis, neposS. Lutgcri»in Vvcrdc-
nenfi coenobiofepultus.
4. AltfridusrertiusMonafterienfisEpifcopus.affinisS.Lurgeri.
5. Hildigrinuslunior.quartus EpifcopusHalberftadienfis, &hiCneposS.LutgerL Hisautcm primis monafticae regulx V vcrdencnfis cortferuatoribus, quinquaginta.interrupta ferie.ex ord I-
nefucceflferunt Abbates,viri genere,& maiorunt fplendoribus illeftres ,quorum quinquagefimus,& Vltimu» fuit Coradusdc Gelichen, qui fuo tempore tres tantum habuitfecu Capitularesfratres,nimirum,Vvilhclmii de RifFerfcheid t, Prarpofitum ; V valramu deSvmmern, & Ioanncm dc Limburch.fub quibus ftriwtior viuen- dinorma>& alia cftintrodu<ftareforniatio. Relignantibusiplis ; monafterium penecollapfum,vnacucun&i$ prardijs,alijfq ; bonis,nonoptimadiligentia adferuatis. Introdu&ifuntautrcligiofifratres,qui funtmolabore & induftria.minitans ruinant coltcgium, reftaurarunr, recuperatis, quantu pro temporc potuit fieri, praedijs acpofieffionibusntultiscircaannum Domini, i474.quoanno Nouefium obfidionccinctum erat.Fatftaauc hac refignatione,& necefiaria,nouaq ; reforntatione inrrodutta, Collegij Vverdcrtcnfis adminiftrator,& Co> nobiarchaconftitutus eft LI. D.Adamus,adS.MartinumMaiorem Colortiae Abbas, quipra?fuitannis4.
Huicfucceffit52.D.Theodoricuslagendorn, exmonaftcrioS. PctriErfordiXtaflumptus.
53. AntoniusGrimmolt.
54. IoannesdeGroninga.
55. Hermannus abHolte,virabinfigni do&rina &pietatc commcndatus.elcdtus Anno 1540.
mortuusanno 72.
56. HenricusDuidert.
Scd iam Abbatia reli(fta,oppidum nucipfum ingrcdiamur.In quo oppidani rem pecuariam.vrtdc&plurimii viclitant,cxercent,agroshabentlxtos,& copafcuos,montesprxaltos&fyluofos) inquibus incrcdibilcspor- corum greges oberrarequadoq ; videas(vndeinduratae funio pernae,&pctafones VvcfphaliCi,grata caufidicis munera)& riuulos,gratiffimomurmureexmontibus fufurrantcs. Quin&cxprxterlabentc Rura,commodi- tates haud poenitendaspercipiunt,vnde pifcibus,& fapidis pinguibulq ; abundant artguillis.Vtraque hic R urae ripa,lapideoponteconiungitur, magnoitineratiumcopcndio. Acciditaute anni Chriftianx falutis.u.fupra MillefimumQuinquagcfimum,initio,poftquapriorciustunchyemismedictas, folitoafperior,&denfagla- cie.acfupra modum altaniuc,grauiffimeinhorruiflet,atq ; iam poftnatalisChriftidiem.moxaeretepefcente, fucccdentibusdiebus.inipfolanuarij Menfiscapitc,ingruentibusmagnisimbribus,nixipfatardior,magnocu impeturcfolucretur,vt ipfum Rurxflumen, tantisaquaruminundationibusclcuaretur» vtingCntem Pontis molemeuerterit,excuflerit,&remouerit, vtoppidoetiam ipfitantusaquarum impetusruinam minitari vi- derctur. Aquanemperctroprincipis Arcem, dirupto muro viam fibi parauit. Tanto autcmfragorecainun» datioinfonuit, Vt catara&ae Nilifluminis, co viderentur tranflatae fuifle.
ESSE NDIA-
Ss e n d i a ,ImperiaIe,fubMontenfisDucistutela,oppidum,Col!egiatdVirginum,&:CanonicorumfodaIitioprafftans.QuodA!- fridus quartus Hildesheymenfium Pra?ful,ex paternis facultatibus fundauit, vt lub religiola Abbatifiat educationc quinquagmta & duat,Deo nuncupata: virgines,pietatisexercitijs imbuerentur, & xx. fimiliter Canonici,fub eius loci decano,canonicam viuerent vitam.Afyli priuilegio Abbatia gaudet,& locus incamaxittie ©ieBor^t/nuncupatus,vilIae aliquot vicins,eius fubfunt dominio. Ecclefia ibide perelegans,in qua tabula exhibetur vifenda, Bruinij illius Agrippinatis opus. Ager frumenti,& tritici praeftantifsimi ferax,vnde candidus Effendiae panis in pretio eft. Oppidani, negotiationem etiam remotam,alij textrinam, fabrilem complures exercent. Non aliu facile reperias locum,vbiplura conficianturomnisgenerisfclopeta. Fontibus abundant* &atrocarbonariolapide,quetnterritoriumvicinura pafsimfuppeditat,potiiiimumverb,quaSceltium cft,adRur?amnem oppiduro.
40

HALBERSTADIVNL
A l BERSTADivM ,primamafundatione,Elboreftadium,Saxoni£ in Germaniaoppidu, Epifcopatuieius nominis,adpellationem praebens,a CaroloMagno,nunquam fatis lau- dato Galliarum Rege,& Imperatore Romano,inftituto,qui longaexperientia,belloque diuturno,cum Saxonibusgefto,edo&us,cognouit,eam gentem,vtputa infrenem,fortem, atq5ferocem,armorumftrepituminusdomari,beneuolentiaautem,legibus,pietate,&:Re ligione placari& coleruari pofte.Hinc multorum,qui tunctemporis aurei, pedum circu- ferebantligneum,epifcoporum gubernationi,&fpirituali curx eam comifit.Quemadmo dumtk Annolalutis,DCC.LXXX.nonquidemHalberftadij,fedapud Selingenftadium, fiue Oftervvicum, quo in loco idem Carolus Magnus magnificum templum,D»Stephano facrum,cc)nftruxit,oportunaEpircopo fcdesdeleda&conftitutaeft,vfitata tumadpellatione,Salingenftadiani,& OftervvicenfisEpifcopatus,innote- fcens, longoveropoft tepore,vtfcribitinfuaSaxonia Crantius,&inopere de Epifcopatibus Germanias Bru- fchius,ab eodem Carolo Magno &primo Antiftite,S.Hildegrino,ad confluetiam Albis& Ora:fluuioru tranf. latus.Huic nouae vrbij&Ecclefix 1 iam inchoatae,ab amnium confluxu,nouum etiam nomen indiderunt,adpel- lantesea Alboreftadiu,quafi vrbem ad Albin,& Oramamnes,conftitutam.vnde facileadparet,fitu eam admo- dum oportuno,cumpr£teraquarumc6moditatcm,agroruetiamnon fiteidenegatavbertas:quae quidem tan- tadeprsedicaturabomnibus,vtfegetumculmos,equitemtranfcendere ferant. Acceditadbjec, nitor& elegan- tia vrbis, sedificiorum fplendor, amplitudo fori, & collegiatum Canonicorum fodalitium. In quo,dum canc- nice canoniciviuerent,clarumadhuc pcenitentiae public:e, inprimitiua Ecclefia vfitatce, extabat veftigium. Cuiusquidemrei confuetudinem PiusPontifex,&poft hunc,Volaterranus,in literas retulerunt,fedvelutritu barbaricum.neuter enim intellexit.Volaterranusinftitutum vocat inauditum.eft autcm huiufmodi: Singulis annis eligitur aliquis e plebe,qui comediam poenitentis,& confitentis agat. Is in capite ieiunij Quadragefimalis adtemplum addu<ftus,in cultulugubri,&,quipoenitentem deceat,nimirum,caputobuolutum habcns,poftSa- crum deinde eijcitur,perque totos illosquadraginta dies,nudis pedibus vias vrbis terit, temploru moles circuit tantum,non intrat,neccum quoquam fermonem mifcet.Canonici huiccibum praebent,quem ille,qualequa- lem,boniconfulit.Nonindulgetfermoni,nifipoftmediamno(ftem,idq;inplateis. Atin die,quae Dominica: coen^dicataeft,adtemplumreducitur,&aSacerdotc,nonabiq;longis,fedpulchrisceremonijsabfolutus,aple- be ftipemaccipit.Hunc Adamum vocarefolent.Atq;hoceft,quodnonumcaputAgathenfisConcilijpr$cipir, &referturetiam aGratiano,Diftinciione5o.Eft autemtale*In capiteQuadragefimx,omnespubliceconfiten- tes,ante foresEcclefix fe reprsfentent Epifcopo ciuitatis,facco induti,nudis pedibus,vultibus in terram proftra ti,reosfeefleipfo habitu,&vultuproclamantes:ibiadcfledebent Decani, id eft, Archipresbyteri, Presbyteri Parrochiarum,Presbyterpcenitcntiu,quieorum couerfationem diligenter infpiceredebent,&fecundumodu culpae,poenitentiam perpraefixosgradusiniungant.Poft haec Epifcopus in Ecclefiam eosintroducat, &cum o- mniclerofeptem Pfalmospoenitentiales,in terram proftratuscum lachrymis,pro eorum abfolutione, decan- tet,tuncrefurgens aboratione,iuxtaquodcanonesiubent,manuseisimponat,aquam fupereos benedi&afpar- gat, cinerem prius mittat,deinde cilicio capitaeorum cooperiat,&cumgemitu&crebrisfufpirijseis denuntiet, qu6d,ficut Adam proieduscft de Paradyfo,ita&ipfi de Ecclefia pro peccatisfuis abijciantur. Poft hxc iubeat miniftris,vt eos extra ianuas Ecclefise expellant,clerus vero profequutus eos cum Refponforio,in fudore vultus tui,&c.vt videntesfanctam Ecclefiam pro facinoribusfuistremefa<ftam atque commotam,non parui pendant poenitentiam.InfacraautemDominiCoena,rurfusabeorumDecanis& PresbyterisEcclefi^ liminibus repr^ fcntentur.Ha(ftenus decretum Agathenfis Concilij,partim antiquitatisamore,partim,occafione confuetudi- nis Halberftadenfis Ecclefia:,prolixius retulimus.
QVEDELINBVRGA A
V edelinbvrg a ,vrbsantiqua,& primorum inSaxoniaPrincipumdecus, hauditaproculd Parthenopolitana vrbe,qu£ nunc Magdeburga in Saxonia,diftans,ab Imperatore Henrico Au cupe,vnacum nuncupatarum Deo & Religioni Domicillarum Collegiojconftrutfta,cui prima Abbatiflam filiam fuam,Machtildim prarfecit.Oppidum fane concinnum, antiquitate, digni- tate,&opibusprseftans,quandiu prim£euafundatione, legitimum magiftratum Abbatiflam a- gnouit,cui,quando male parebat,ab Ernefto,SaxoniajDuceoppugnatur,&Rolandiftatua,qua
pro libertatis indicio,abantiquo habuerat,priuatur.Qua de rcplura in Indice.
41

id
t\terz
'one, auam
nomcorum
MltW" CTIWTO ■

VVINMARIAj.
B Inm aria ,fiue Vinaria , nitidifsimum Turingise Opp. nomcn iubeta vino.nam $0CtlWtfll)17 fiue vinitorem,Turingico idiomatede-
notat;Quahvinearunialiquiscultor,eaprimumloca inhabitans, vineas ibi- dem colere coeperif.Idcirco eruditi nuncpafsim, Vinariam eam nominanr, H non,quod avinario foro,nominis fitctymondeductum,quodplerique non ineruditiexiftimates, Vinariam hanc noltram jta3«vnjt/,Ciues verbfcrtdsvajafad-
 pellitanqquafi S^flr/cx SJftttjr fadum,Germanis 3J}artftt/hoceft,foru
deiignaret. V erum eos hic labi,inde facile confpici potcit,cu inGermania pro vinitorc QScil1tttW)r, vfitatifsimafitadpellatio,ficuti&Bauaris eaeit compofitioreccpta,quse hanc noftra ientenriam confirmaUta 35fi£cltttflt)r Colonum, collem,aut colentem,aut inhabitante defignat.$3acfttttatyr/
iuxta fonte, ^trcfctttfltyr/ Mcifor,velagricola,iuxtatempluhabitans:Sicj06crmat)r/^?tDcrmat)r/
^BalMTtattr/^tCtmat^r/^tt^mavr/ Qusepleraq; omnia,poftea,cuma Latine fcribentibus vfur- pantur,i,literam abijciunt,vt V Valdmarus,Dietmarus. Atque ha'c quidem genui na, & quotidiano Germanorum vfu recepta huius vocula,SKat)r,in fine didionum coftitut3e,eft fignificatio. Aliud vero haec eadem principem vocularum occupans locum,defignat, vt 5J2flrfcf)a(cf/ ifi eft, equorum minifter,autequituminfpedor,acgubernator, SKarfialfStabulum equorum,&c.Sedhsccdeno- minis origine fatis, & nimis fortaflc multa.Vinariaigitur,inclytam Saxonise Ducibus fedem,& do miciliumamoenifsimum pra2bens,venuftifsimistampublicis,quampriuatisciuiumeftdecoratae- dificijs.Quemadmodumaere falubri,itaagronon tantumrerumvtilium& neceflariumfoecundo (Turingia nanque ob fertilitatem fumen exiftimatur Germanise) fed &delicijs, nobilium homi- num voluptati mirifice blandientib.prseccllit.Na prseter omne frumenti genus,lseta ctiam Bacchi, Germanisgratadonaria,Ifatidemherbam,vulgo ^ctfcf/qusenonalia,quam pinguialiturgleba, Lanaruminfe&oribusabunde prsebet.Limpidifsimosetiafontes&aquas,gratifsimis fufurris fua- uiter circumfonantesjNemora itidem & faltus,ad venatus ferarum,quibusadadmirationem abun- dat.Quse quidem grata naturse,eiufq; au&oris dona,Imperatores quondam Auguftos,vt hic potif- fimumagerent,inuitarunt.Proutex hiftoriarummonumentis de Magno OttoneconftaqDeeius etiam patre Henrico Aucupe,qui in Turingia iuxta Arcem 3^CC^Ctt6lir0/ T uringica nobilitate fere- tefuppetias,graui,&arduo conflidu,quadraginta Hugarorum millia cecidit. Imperij qiioq; comi- tia Otto fccundus hic V Vinmarix, perhibente Lamberto Schaffnaburgenfi,celebrauit.Neque ve- roluxuriastantumagri foecunditas,Principesviroshucfcmperinuitauit, led&speramoenavrbis e- legantia;politiaquamoptimeinftituta,cseteraq; vrbium amplifsimarum ornamenta huc cospo- tifsimum pertraxerunt. Videas hic namq; confecrata Numini peraugufta templa;Mifericordi^ iti« dem facrificijs loca publica nuncupata,&ramplis dotata redditibus,vti funt Hofpitalia,Nofocomia, &,vbi contagiofisinfe&i morbis,curantur,Quem riuulus aeripurgando deftinatus, permcat, Flu- uiolus fimiliter,vulgo ^tc£ottfl/molinariasexagitansrotas,vrbem ipfam illabitur, quotidiano ciuium vlui,& platearu nitori fubleruiens,quem pifcinse deinde & fouese vrbis reforbent.Videas fi- militerid,quodpolitiseprouidentiamdem6ftrat,Horrea,quse ftramentis,furiofi Vulcani rabiem alere poflent,ex vrbispomoerijs remota; experientia,quse optimarum confuetudinum ac legum In- uentrix efle folet,credo,cu magno detrimento edodii.Nam Anno falutis M.CC. XCIX. & Anno M.CCCC.IV.lamentabiliincedio vfq; adeo deformata VVeinmaria fuit,vt formam vix vrbis re- tinuerit.Verum is cafus,magn£ quide infoelicitatis huic vrbi extitiqquod verb temporis fucceffu,no inftaurata tantu,fed fuperbifsimis etiam,& magnificis sedificijs decenter fucrit ornata,eiufde fplen- doriseft,& ornamenti. Quo arxetiam accedit Saxonise Ducu magnifica,fpcndidissedificijs nitcns, numerofse & amplifsimse familise capax;& praefertim amoenifsimus,dulcifsimusq; hortus,pr^ftan- tilsimis herbis,& frudiiferis arboribus ordinc bcllo,in quincuncem pofitis, luculeter ornatus, areo- lisexodoriferis flonb.& medicis herbis haudfecus diftin&us,quam fi vel Apellis, vel Dureri peni- cillo depidseforentjcufepimentis ex rola,buxo,rofmarino,lauro,eiufdemq; generis fruticibus,ve- nuftefemper virentibus: Aquis ctiam exprseterlabete Ilmo flu.pifcofo,seneis fiftulis pafsim deduiftis,arborum & plantarum radices adaquantur. Maximam autem dele&a. tionem prsebet elegans&pellucida hortimedioturris,exquaaquulae gratifiimo murmure obftrepunt,&fubie<ftum in lacum delabuntur,vtadeo incredibilem prorfus ifti- us horti fpe&atio admiratio- nem habeat.
42

i mm
111
ll>\L * ik
m»'wKi
Ww®m
itfWttifekttfSa
iuju^AA/W nw/Ai.w.lilfl
'.»»111
■ MH " rt
w' jpHi'
iTTTfmrrailMi'',* j\ \
rS/jSS*'■4S//SSSSSJ//I" X
■-■• u i» II ,fl
7)tw<" y '~>
' ■<*»...
K&trtl Born-
///✓///✓ -//.
lers aart i
i npMivnw
angn
uuj jw awwwj At l j My jy#)
WINMARIA, FERTILI5S-! THV" RINGIAE VRBS FRAESTAN-' TISSIMA VVLGO 3$Cintll{l£o
1 1H ' l '^ kl ('[[} l! fo'f
1111 ' iiYitmiiVil

MONS REGIVS.
ONS R EGIVS, vulgo Prutcnix,qux-inSarmatia Europc.i, primntium 5c hobild
oppidum,BoiemixRcgcOttogaro,vtcii Dubrauiusnominat,(AlijOtrhacarum 1 5c Merhonius lib. 3. cap. 53. Brimislau nuncupant) fuadentc,acrucigcris, prima,anno Chrilli M.CC.LI V.initia Tum. pfit, quemadmodum latiusperhibetur in Indice, excitata primiim arce, quaferoces Prutenoru cer. uices,fuaui Chriftiiugotum nondum a{fuctc,in ofticiorctinerentur,eoq 5 a primo inuentore, Mons Rcgius, cognominatur, cuioppiduium, annoftatim fequcnti,coniundum fuit, eolo*ci, vbi nunc D. Nicolai Fanum confpicitur ; fed deficicntibus Prutenis, & feditionem aduerfus Ordincm Teuto. nicumconcirantibus,AnnoChrirti M.CC.LX. recensidoppidumexuftum,acdirutu. Vrbs mox aliaarcipropinquaconftruitur,vbioppidum nuncvetusexiftit.Temporisdeindefucceflu.dumloCii fitulqueoporrumtate,noux vrbis dignitasaugeretur,aliud excitatum cft oppidum,ab hac, Bregla amnediftinflum, ab ord . nisCommendatoreBartholdo, exftirpe Auftriaca, AnnoChrifti M. CCC. tuncquidem oppidum houum, iam vero, £(B(nicf}t/ cognominatum.Oppidum dcniquetcrtium,^ntphoff/nomine,Annofalutis M.CCC. LXXX.accclsit,ace. lcberriminominis Magno Magiftro,VVinrico KnipenrodecoitruCtum,loco vliginofo & paludofo,quarefiftucatis, vtplu. rimum,palisnititur.Triaautem hxcoppida,frequentifsimo,&opulento habitatoreculta,copiofa habent,&ampla diuerfa. rumadpellationum fuburbia,adcopopulofa,vtvnofrequenter te£to,(cellasetiamfubterrancasinhabitant )quinque, fex,o. fto,quandoq ; etiam dcccm ,coprehendanturfamilix. Vrbeshxtresdiuerfx, quemadmodum etfuburbiapulcherrimis Ec. clefijs, edificijsitem publicis&ciuiu priuatis, cofto)ex lapida, dccorantur, neincendijdeformenturfurore. Arx ipfa,Ecclefia magnificam exhibet; vrbs vetus, Bafilicam Parochiale. Iuxta, in fuburbio Stecndam,Fanum D. Nicolai, oppidanoru fepul. tura dcftinatum. Inoppido^nip^off/ CathedraliseftEcclefia: IuxtaMoenia, oratoriumnouum, coemitcriumciuium. In £(bcnicfyt/ S. Barbarxtemplum editiorelococonfpicitur. Ecclefianoua, jn foroequino: Coenobiumquoq 5 virginuaKni. perode Magno Magiftro,fundatur. Duo infuper alia fuerunt coenobia,nunc,in granaria Ducis conuerfa. Arx deinde Magni. fica & elegans, proximx dignitatis,fubfequitur: tum, Epifcopi palatium,& domus,conuiuationi publicx, & fuauibus oppi. danorumcollationibusnuncupata. Vrbis gubernatio, pcnesordinemTeuthonicum &poft diuenditum atquc amiftum. Maricburgum, magni Magiftri refidentia hic fcmperfuit: nuncPrutenixDuceshicrerum dominantur, qui vrbis habenas fenatorum ; fuburbiorumautem, Amptmannorum, quos vocant,adminiftrationegubernant. Ciucs, prxter mechanica, cxercitia,ncgotiationemetiam maritimamtraftant.Fumenti vim magnadiftrahunt, cincru,picisaridx,&liquidx(X§an/ nosGermani vocamus)falis,lini,canabis,cerx,feui,lignorum,(. vulgOj^agenfcfjOit) mellis, Medi, cx mclle, dulciseft potus genus, qux omnia Liuonia abunde fuppeditat. Lingua vtuntur Germanica; quadam etiam, vulgo, nuncupata, fed, qui ab obfequijs& minifterijs funt ciuibus,vt nationeac patria,ita quoq ; lingua funt diuerfi. In regione aut ipfa,prxualet Prutenica.Vrbsdeniq; ipfaChrono, feuBregela,flumineadmodu copiofo,atq ; pifcofo,diftinguitur,quiinVe. nedicum fe finum exonerans, onerariasdorfo fuftinet naues,cuius marginespontibus feptcm coniunguntur. Iuxta Arcem, lacusfuntbini,quosamnis, &at}bacfy/ vulgo nuncupatus,permeat, & Breglxdeindeaquismifcctur. Agervrbi vicinus,gle. ba,frumento idonea,pafcuis, &cultiflimishortisprxftat.Planuseft,monteshinc indealiqui,fednon admodummagni,
confurgunt,
RIGA
IGA, VrbsLiuonixMctropolitica, Emporium cotraftupoftGdanum Pruflix, diuerfarum na. tionum frequentatione,ccleberrimum,fitu plano,cuiufmodi eft Liuonia fere tota:Duria,precipuo, &maximo totius Regionisfiumine,qualcHaburgi inSaxonia,Albis,alluitur,quod ex Ruteniaor. tu,duobusinfra Rigammiliarib. OceanoGermanico permifcerur, vndcfummapifcium &cancro- rum copiam, tam prxterlabens flumen, quam ftagna,& maria Liuonix maxirfta, Rigenfibus vici. nisq ; locis alfatim fuppeditant.Quemadmodum & ferarum tam frequens vbiq ; venatio.vt ea ne ru. fticisquidem, licctcrudeliteranobilitatehabita,vnquamfitinterdifta. Incredibilisfoli vbertas ; quarc frumcnti ficpretiu tenue,quod oncrarijsannuatim nauibus,per totam Oftlandiam,Hollan. diam,Zelandiam,Brabantiam, Angliam, & in Hifpaniam defertur. Rcpecuaria, tameft opulenta, vt bos admodum pinguis, tribus daleris, porcus faginatus, dalero cu dimidio Rigx & Reualix vcneat. Adco,vt Liuonia no inepte, quondam a Gcrmanis, Bliuoniadiceretur, vtputa, qux vbcrtate & prxftantiaSoli, ad continuam ibidcm refidenti. am facileinuitaritGermanos.IIlis namq ; manere,^Iet6cn/appellatur.Eftautema Saxonum gete, & potiflimum a Bremen. fibus mercatoribus Liuoniaprimum inuenta, ! qui cum mercadi,&commodigratia, eofrequcntiusredirent(Gcntem nam. queincultam &fimplicem oftendere ; ita vtexpreflam e mellecera veluti excrementa xdib.eijcerent( Meynardum Zegeber. gcnfem Canonicum fccu religionis crgo,coduxerunt,qui agrefti &incultx plebi,redemptioncm,pacemq ; dominica annun. tians,multisfuperatisdiificultatibus, Epifcopalcm fedem lligxconftituit,AnnoaC. N. M.C.LXX.Quo,cumannis xxin. verumcgiflet Epifcopu, mortefublato, ab Archiantiftite Bremenfi, nouusconftituiturprxfulBartholdus. Is, prima Rigx fundamenta ponens, vrbisformam, murorum ambitu excitauit. Ercum annisxi. commiflam fibi adminiftraflet Ec^ clefiam, crudeli,ab infidclibus, mortefublatus eft.Tum rurfus absantiftite Bremenfium,quorum Riga Colonia, tertius de. fio-natur Epifcopus Albertus. isxdib. facris, fummaq ; Ecclefia Rigam exornauif.Ettcmporum dcindefucceflu, in eam pau. latim magnificentiam Rigaexcrcuit, vt Epifcopatuum Pruifix, & Liuomx, nempeReualienfis,Curienfis, Oefelienfis Dcr. ptcnfisEcclefiarum fit fafta Metropolis,&primum confequuta ArchiepifcopumAdolphum, anno falutis M.CCLV< qui ita ad Mare Balthicum Cleri primatum teneret, qucmadmodum in Monte Regio, pencs magnum mili. tixTeutonicx Magiftrum,omnistotiusordinisinPrufliaatq ; Liuoniapoteftasfuit.Cxterum,Teu. tonica nobilitas, Archiepifcopi gubernationem turbareincipiens,inteftinis agitata diflidijs, barbaro hofti,cuianteformidini, tumludibrio fuit, vtin indice, ob huius locianguftiam, paulolatius.
45

Sctilar tf>i
Dcr Sacffom
r -/®L - - , s
- t V " ' "'3crttr
sL. . --
MONS R1GIVS;PRVSSIA, SIVE BOKVSSIA.VRBS MAPJ TIMA, ELEGATsT TIS' SIMA PRINCIPIS SEDES.
JLirttrl
SPiiickj
RICJ A ,j>ercommodc ad Vw amnem Jita, CmjJorium cei freidl I monice y/tropo(i

. L> '
-
I
■
V
-
t ■ - . - .
■
/
\
■
t y - ... \
)

TI G V R V M>
lGVRVM ,abfque omnicontrouerfiavnaen:exvetuftifsimisvrbibus Heluetije.domcfiici annalestradunt,fedecim annispoftTreuiroruvrbcm conditameife.TreuirosautemTre- betam Nini filium, Abrahami patriarcha? temporib.condidifle,!V1ananus Scotus in Chro nicis,mcmori2e prodidit.Tigurinoru quoq;mentio celebriseft in Ilomanishiftorijs; quia &cu CimbrisaduerfusRomanosmilitarunt,&Cafsium confulcm profligarunt,&:poftea a Iulio Cxfarebello Gallico vi&i,&:c^fi funt:Etab co tempore, vfo;ad Alemannoru irru ptionem,fub Romano Impcrio Tigurum fuit,poft,in Francorum Regum poteftatem,&: indeadlmpcriumillud GermanoruRomanum peruenir.SuntaRegibusFracicisduoCollegia, virorum vnu, alterum foeminarum,Tiguri inftituta.penes htec olimmaximaexparteimpcriumvrbisfuit. Cseterum inarce, qusead Limagum edito loco fitaolim fuit,Francicorum Regumprtefedihabitarunt, quicollcgiorum &: vrbis aduocatierant.Poftfub Germanis Imperatoribusitidem Praefedi datifuntvrbi& collegijs,non tamen,qui in arcehabitarent.namhoc munusplerunc;Principesviri habebant. Cseterum, illistemporibus vrbs nihilomi- nusfuum confilium habebatvirorum triginta fex,e quibus duodecim quadrimcftri tempore impcrabant. Fuit haecforma Reip.circaannum M.C.&:durauit vfqueadannum,M.CCC.XXXVI.quo temporemutataeft.C^ terum,illistemporibuspaulatim vrbis libertascreuit,atq; collegiorum iugum excuterecoepit.in hisenimPon tificum &: Imperatorum diflenfionibus, Tigurini Imperatorum partes fequuti funt, & Friderico Aenobarbo, FridericoII.Lodouico Bauaroadhaderunt; itaqueab his, priuilegijs&:immunitatibusau<ftifunt, prefertim a Fridericol l.etcnim hic,mortuo Berchtcldo vltimoZeringenfi duce,collegiorum & vrbis Tigurins aduoca. to,ciues inImperij tutelam recepit,circa annum M.CC.XVIII.Acpofteamulta pnuilegiaCollegioru, &:prae- tereaiuseligendi Senatum,quodantcapenes collegiafuerat,inciues tranftulit,ac ftatuit,ne vnquamliceat vr- bemabimperioabalienare.Fridericietiam£tate,ciuesvrbem fofla,valloq; munierunt,communiciuiumope- ra.CumautemaSacerdotibus,quiciueselfent,exigerent,vt ipfiquoq;expenfasin hocopus,ratafuiparte,confer rent,&: prsetereaeosfufpefte pudicitia? mulieres,edomibus fuisexigere iuberent,ea re illiadeo oflFenfi funt, vt a ciuibusfecefsionemfecerint.Sedhasclisab EpifcopoConftantienfifopitaeft. Acaliquotannispoft hanc con- trouerfiamciues Tigurini,qubdFridericoImperatoriconftanteradh^rerent,aPontificeRomanoexcommu- nicati funt.His temporibus,permifsioneFriderici,vetusarx(quo loco nuncamoenifsimuscampus tilijs alijfque arboribus confituscernitur)dirutaeftciuium opera,ne fortealiqui,occupata illa,ciuium libertati infidiarentur. Multi item vicinorum nobilium vrbem,vtputa facrisabftentam,&: omniu iniuriae expofitam,infeftabant.itaq; cum anteafrequensmercimonium fericipanni invrbefuiflet,multietiam,quifericum texerentrhoctempore, quodcuncta infeftaeflent, omneillud mercimoniuNouocomum, ad Larium lacum,tranflatum eft.Illistem. poribuSjAnnoM.CCC.LI.primufoedusTigurinifeceruntcum Vrijs,&: Suitijs.Quiquidem,etfiquintodemu loco infoedus fintrecepti,nihilo tamen minus,propter vrbiscelebritatem atq; potentiam, princeps locus,om- nium confenfu,illis datuseft,quem hodiequoque,audofoedere,retinentincomitijs,legationibus,alijsq;publi- cisaiflionibus.Caeterum,aliquotannispoft:obitumFridcrici,Conradinus huiusnepos,Tigurinos,Ducum Sue- ui*eimperiofubijceretentauit,&:putatur,tituloaduocatia2, quamolim AlemanniarDucesdiuin fua poteftate habuere.cum vero illi libertatem fuam conftanter defenderent,eiusopera fadum eft,vt vrbsa Conrado Impe- ratoreprofcribereturiab hacprofcriptione exemiteamRichardus AnglusRomanorumRex,qui imperialibus literis,priuilegia ipforum confirmauit.Anno 1273. Rodolphus Habefpurgius,aSeptemuiris,penes quos im- peratorisdeligendipoteftaseft,RomanorumRex,concordibusfuflfragijscreatuseft:hicimperiopotitus, Tigu- rinorum fideli & forti opera in multis bellis vfus eft,&: bello Boiemico ducentos ciues Tigurinos inter antefig- nanos primseacieicollocauit,ac hortatuseft c3eteros,vt horum virtutem,ante fibi optime perfpedam &:cogni- tam,imitentur;horum maxima pars,eoprselio caTa eft,reliquorum infignia honoris ergo, in Francifcanorum templo depidla fuere.Donauit Rodclphus Rexpro veteribus& recentibusofficijsTigurinosmultis priuilegijs, &: honorisergo,fignum eorumdiadematepurpureoornauit,&:c.Plura deTigurina vrbe atquc Repub.praner Munfteru,Ioannes Stumtius;IofiasSimlerus Tigurinus,&,quosceleberrimusnoltriami cofmographus, Abra- hamus Ortelius,in fuo orbisTheatro tam veteres,quam Neotericos recenfetau<ftores,fuppeditabunt.Coroni- dis autem loco,ex topographica Mureri defcriptione hoc carmen fubijcere placuit.
Sex minw ekpfifuerant.cjuam mille bis anni, Poft, vbtdiuitijsjerris viribtts autta eft, Vt nouus ex nihtlo conditus orbts erat: Hutc Tigurt nomengens Tigurina dedtt.
Refiabant totidem venturi adtempora Chrtfit, S&ptus h&c vartjsgrauibustf ereptapericlts, St tamen ex illis bts duo lufira feras: Nuncflat adhucfummtfalua fauore Dei.
Incljtus hetcprtmum fiatuit cu Thuricus vrbem, Verge tuos feruare Deus,duni protegis ^vrbem» Qu&fundatorts nomtne dtlfafutt. lactoto nomen regnet in orbetuum,
44

Mjmjiir
JiucTu rcguin, Qacjari, vt jCerujue exifjirnant, 'Tujurinus f ayus, vuf- go ^UVycf); Vrfs in tGfuetijs Vt VetufljlJi ma, ita maxima, e£j omnium ceCCerrimaj.
spswwswws
.tfewAHss
cBfetttyfctkai
o"-
S. iTrtter
■^W/^

•*
•>

LANDSHVTVIVL
A ndshvtvm , vulgo ;vrbsceleberrim ^,6c primari^dignitatis,in Ba-
uariainferiorcjqua: &:fertilitate, ik incolarum frequentia, fuperiore Bauaria pne- ftans,nauigeris } &pifcofisdiftinguiturfluminibus, Danubio, totiusEuropsemaxi- mo,Grccis pariter,atq; Latinisfcriptoribuscelebrato:Lauacio&: lfaro,amni,qucm- admoduamoeno,ita pi(culento,&: rapido. Is magnifica Landshutanam hanc vrbe pr2eterlabitur,magno incolarum comodo,& ornamento. Quam Irenicus Francif- cus,ex quinta Ptolemaei Europae tabula,Inutru ftatuerc videtur,cui tamen fitus non optime conuenit. Atqj melius proinde Ptolem^i Auentinus,vere linceus Germania?,potifsimu ve- ro Boioari^ fu^pcrluffrator,CO?ifffnn>aI& Bauarix pagum cis alpes conftituit.Vrbs autI_andshutu,condita anno partae falutis M.CC.VUl.aLudouico Ducc Bauariae. Alij arce illic a LudouicoOttonis filio,falutis anno M.C.LXX VHI.aufpicata referunt,&:anno M.CC.lV.vrbem hanc muroinueftita fuiife. In ea vt plurimum llluftrifsimusBauariaeDux Gulielmus,peraugulLe Bauaricae ftirpis fenior filius, refidet,loco nimirum,quem almareru parens natura,multis beauit munerib. Ager nanq; non folum magna varieta- tePomona?,&:pr2eftantifsimoLiberi patris liquore, deospariter ac homines recreantej&bcata Cereris frugc,fed&pinguifsinio,acvberrimoPalismunereluxuriat.Isfiquidenatiuus eft geniusagri,vt ladiicini- orum vix alia regio ditior inueniatur;tanta aruoru vbertas,tanta amcenitate latifsima vbiq; prata, viridi- tate,& copiofo vndiq;graminecontedaconfpiciuntur;colles deniq; itaferaces,plcniq; vitiu,areasinpla nasdefinunt,qu^pafcua&:pabuluarmentispr^bent,vt hicmerito ager,cum amoenifsimis,vberrimisq; totius Europx locis,comparari pofsit.Vrbs ipfa ^dificijs admodu venuftis Scelegantibus nitet; Inter qnce principem merito locu obtinct fummavrbis Ecclefia,quxartificiofa ftrudura,&: viuo ex lapidc vifenda, imo ftupendaealtitudinis turri,confpicuacft.Magnificu etiam Illuftrifsimi AlbertiDucis,in inferiore vr bis parte,videturPallatiu,Nouum,vulgo,aedificium nuncupatu.Structuraeftelegantifsima,afFabre, &:I- talicaarchitcduraeSymmetriafcitc,fubtilitcrq;addecus,&:ornamentum vniuerfaj vrbis excitata. Cui plurimum etiam ornamentipaucis ab hincannis contulit hortus,extra moenia vrbis, fumma amoenita- tcpr£eftans,ab Illuftrifsimo Gulielmo Duce,in dulcifsimx fuseconiugis Lotharingiae Ducis filia'gratia, paucisabhincannis,Gallicorum hortulanoru inuentionc acopera confitus,quiexoticisgenerofilsima- rum arboru frudbus,herbis etiam,peregrinis plantis,ac floribus ex Italia,Hifpania,&:Gallia allatis,areo- lis,labirinthis,operibustopiarijs,florumacfruduum varietatcnitentibus,mirainduftria diftindus con- fpicitur.Sepimcnta funt varijs ex arbufculis contcxta,&: reticulata, multis floru gcncribus, auleorum in- ftar,vari£ veftita,rubentibus infuper pomis,cotoncis,meIpilis,pcrcgrinisq; frudibus grauia. Quinetia ar- tificiofifsimisftatuaru,&:pidurarumfiguris,magnacuvoluptatepafsim exornatus hic hortus cernitur. Necodorisctiam fuauilsima fragrantiadeeft,quampafsim abundantia romanas camill2e,bafilic £c, lauri, mirti,rofmarini,floruatq;rofarum,&:eiuIcemodi herbaruexfefunditnatura. Incrcdibilis deniq; iftius horti amoenitas,dccor,elcgantia,adde etiam vtilitas,omnem orationisfidem excederc videtur,vt miran dum non fit,quanam decaufla,cualioqui multse fintinBauarialautifsimse vrbes, hancpotifsimum fibi fedem ac domicilium Illuftrifsimus Dux,cum ledifsima fua coniuge delegerit.Sed &c deledatione lon- ge maximam cxhibet,id,quod in ipfa arce,editiore loco conftituta,idcm ille iam comcmoratusllluftrif. fimus GulitlmusBauariaeDux,vnicum noftri fieculidecus,virtutisq; exemplar, fummus rerum deleifta- bilium &extrancaruadmirator,bonorumq;ingcnioru fautor,&alumnus,iam nuperinftituit,dum pr^e- cipuas cius arcis aulas &: conclauia,venuftifsimispiduris,antiquis acrecentioribus ftatuis mirifice exor- nat.Dumq; locum,alioqui non magno vfui deftinatum,recreationi, &oblcdamcnto delegit, adiutus ta amoenifsima fitus natura,quam arte &: induftria ingeniofifsimiviri,multigena artc eximij, Fridcrici Su- ftris,originc Bataui, natione Itali,qui eum ipfum locum quotidianis laboribus, &: miris inuentionibus fu is,cxquifitoornatuilluftrat,dulcifsimofontium vndiq;difcurrentium murmurcjdiuerfarum auium fua- uitercantillantiumvolatu,&:garritu, nympharumftatuis,piduris, herborctis,&:eiufcemodi denique delitijsplurimisadobledationem&:voluptatesperoportunis:vtmagnificis proindelaudis &: honorum clogijs dignus fit,&: Illuftrifsimus Princcps,&: ingeniofifsimus, taliq; Principe acMecoenatedignusinue- tor&:artifex.Huiusdemumvibisdefcriptionem nobis communicauitGeorgiusHoefnagell,Mcr- cator Antvverpianus,quiadpacis,nonadbclliartcsnatus,rumoresbelgicoslugiens, perluftrataItalia,pacifico Principi Alberto Bauaria: Duci,fefc indientelam dedit, Arti miniatorix,quaillum mirificefoladotauitnatura,pacifice dans operam.
45" ,

! ^
! *
I» ,
vili Ml
T 4

PATAVIA-
OIAM fIucBoiariam,(icuti AnnaIestradunt,Narifc!,VindeIici,&Noriciinlubitaruntpopuli,quinuncBaiiari3e appellatione innotefcunt.Infuperiorem &inferioremdiuiditur. Superior Alpibus, Auftrotyfubdica,ob paludes, lacus,fyluasqjvmbrofas,grata venatoribusexercitia,pecoribusIjetapabulapra;bet.lnferiorautem,quiafertilior, & amcenifsimis diftinifta fluminibus,nempe,Danubio,Ifiara,Lauaceo,lIliceto,&c.maiore etiam incolarum,& ni- tidifsimarum vrbiumfrequentia, colitur, &exornatur. lnter prarcipuas autem PatauiafiuePatauium, vulgo pnffhtn/Ptolemeo & antiquitatum inueftigatonbus, Boiodurum, etiamBcedurum.Vrbs ampla,elegansatquec!a. rifsima, in infirna, infenoris Bauari*parte ad Auftnae initiu, in vtriufque nimirum Prouinciae confinio,inter Da- nubij & Oeni confluentes,peninfulxinftar,loco commodifsimo pariter,amcenifsimoipfita. Epifcopa!i,cui parer, catliedra, & amplifsim a, quxftuofifsimafpomnis generis coinmerciorum ncgortiatione admodum celebris. Tani pratftanti fiquidem ad negotiationem fitu ob fluuiorum,lociip oportunitatem excellit, vt,quemadmodum ob ra- pidilsimorum fluminum concurfum, Lugdunuin Gallijs, Gandauu in Flandna, quxftuofanegonatioefloretrlta bow uirmanix tractu, eodem nomine prxcxteris vrbibuscommendetur.PatauiaHincetenim omnisgenerismerces,velexAtbefina Prouincia, & Oenana valle, per Oenu flumen, vel ex vicinaBoiemia, cum per Ulicium,nauigio,tum permontana,iumentorum tergis,aut ex omni reliqua Germania,per Danubiumin Auftriam, & vicinasregionescopiofifsimedeportari folent.lnter Danubij <Sc Oeni confluentes, no fecusacpeninfu- la,Ioco commodifsimo pari ter amcemfsimotp fita.Porreftaeftautem Patauia, ob montium eorundemq; nemorofifsimorum vicinitatem 111 lon- gum tota, ab Occidente nimirum in Orientem ad paffus bis milleac centum, fluminibus, montibus, ac fyluis, tanquam natiuo muro,ab omni parteconclufa.Danubium aSeptentrione fere habet, vnde infraarces Epifcopales, tertius fluuius in Boiemico nemore natus,llicius diftus,arcem Hils,peruetericomitatu,& Lichtenburgenfium Landgrauiorum titulocelebrem,prxterfluens,acpauloinferius peculiarem ciuitatuIam,vulgo 0t4Ot/conftituens,affluit,ibidem(^ ilico defcendenti per Bauariam Danubio aflociatur. Oenum fluuium amcenifsimu lympidifsimum- que,qui NoricosaRhetis,&AuftriosaBauarisfeparat, quiqucabvrbium,quasprxteritplurimas, incolispotarietiam foletjameridiehaber. Hi paulo infra ciuitatem,loco,vulgariter (Ditr/quafi finis vel terminus,difto, congrediuntur, ambo equidtm vndofi,ambo nauigabiles. Danu- bius lentus acfegnis.Oenus,rapidus,celer, & propter Formbacenfes,a vicino coenobio fic nuncupatas, catara&as, impetuofior. Qui maximo hic impetu,in Danubianas irruit aquas, vt longifsimo ab his fpatio abforptus, alueurn quafi peculiarem obferuet, quemadmodum ex diuerfo vn- darum colore,longifsimo traftu confpici poteft.Porro vrbs Patauicnfis tota,antiquitus eieftis h NoricoBoijs,a quibus condita creditur, Roma- norum,vniuerfum Noricum olim tenentium,Colonia fuit:Et Battauorum populoruin,qui Battone Duce, cum Pannonibus bella gefsifle legun- rur,eft di&a Colonia. Poftea verbaBauarorum Duce,Theodoneprimo, magnanimiterrecuperata, ac tandem lmperatorum munificentia,eius loci Epifcopis donata.Patauienfis veroappellatione.etfi alij ^Batauis, quos Hollandos nunc dicimus: Alij, aBatauis caftris,Etitem alij, Batauo- rum incomparabili duce,Sorano,qui inPannonijs fub Imperatore Aelio Adriano Augufto,bella gefsit, alijquealiundederiucnt; quod ipfis equi- dem in hac rerum obfcuritate,tuendu relinquo:Tamen ex Germanicis duabus vocibus pufl & >/ quarum prior Traie&um,altera,Infulam fi- gnificat,natam,& a Latine loquuturis pro p.tflinn & Paffauia, Patauiam duftam, mihi equidem dubium non eft. Id namque vctus Ioci fitus pul- chreatteftari videtur. Certum nanque eft, Danubuim,qui nuncvno tantumalueo P atauiam prxterfluit, duos olimeodem lococonftituiffeal- ueos,vnum anguftiorem,reftaqjfecundum montinm vicinorum pedes defluentem,veluti nunc totus defluitverfusllicenfeoppidum ; Alterum veroampliorem,in dextrum latus,aminoreauerfum,(cui teftimonium perhibet area antemurana, Adarenas, vulgo, 2(m@.1n!>t/ di&a) natura per iliam terramduftum fuiffe,quam hodiemcenibusciu-iratis indufam,fub S.Pauli Parrochiali templo,vicinoqueTilileto,& ea ciuitatis pars, (quxnoui fori appellationenota eft)& inferior Marca, quxS. Nicolai oratorio hodiefubeft, Iateoccupat.Etcongreffum Oeni cuni Danubio, eo ipfoextitiffeloco,qui Oenanxciuitatis fupremx parti,feu initio,acBoiodurenfi riuo,propequem traieftuserat,reft& eft oppofitus,vbi facellum D.Andrex antiquitus(ex quo S.Nicolai monafterium pofteanatum)fitum fuit,hodieadhucfaxisinfixiferrei annuli,& intufa foramina, quibus naues alligabantur,ac funes naUtici inferti erant, monftrare poffunt. Sic Danubius duobus iftis alueis, infignem tunc temporis conftituebat,ac egregie fpaciofam infulam.ln quam ab Ilicenfi oppido,ponticulus eratfublicius.Hxc infula,cuius is quoque meminit,qui fan&i Seuerini vitam confcripfit,iumentis oppidanorum fufficientifsima prxbens pafcua,patria lingua ab ipfis 2Iutr> appellitabatur, protit vlitatum eft Germanis lu- fulas,Augias,quemadmodumpeninftiIas Vuerdas, cognominare:fuifft(pponticulumfupra minorem Danubijalueum, teftaturdomus honefti ciuis,honoratiijjfenatorisThomx Aigneri,quxpnmaeiusloci,&pifcatoriafuitdomuncuIa, vt antiquitus, ita adhuchodie2tm0tccg/hoceft, Ad ponticulum difta.Fuiffe vero & infulam Ulic, qux Ilicenfibus, ac Boiodurenfibus oppidanis pafcua prxbuerit,teftabitur prxterD. Seuerint encomiaften,alia infuper domus, Monafterio S.Crucis Niderburgenfi,(quod in infima ciuitatis parteeft)vicina,Vaccaru lapidis titu!o,infcripta, & noftrate Iingua,2tm2U )UC |mm /nominata.Iam vero hoc etia nemo inficiari poteft,exBoioduro,(qux nunc Oenana ciuitas eft)propeD.Seuerini facellum,perconfluentes traieftum fuiffe,ad eum fere locum,quem inferiorem Marchia hodie vocat,vicum nimiru fubantemurano S.NicoIai oratorio confpicuum. Eum traie&um AccolxPaffagiu vulgari lingua 3Dcnp.;fl/Et alij.SDcit paflfln obcrgcgcn&cc 2titt»/nominarefohti fuerut. Cumip poftea m Infula ciuitas condi inchoaretur, nomen ei a traieftu,& ab ca lpfa infulari planicie (vt p.;ff.uii» & Latin^ Paffauia, ab alijs vero euphonixgratia,Patauia tandem diceretur)contigiffeomnino verifimileeft. InhacautemPatauienfi vrbe, Archiantiftitis quondam fedes fuir, quxinde Caroli Magni,& Arnonis Epifcopi Salisburgenfis temporibus,praxi quadam,qux multarum deindecontentionum fomenta fuppedi- tauit,Salisburgenfi Epifcopatuiafsignatur. Quanquamnihilominus,CarolusilleMagnus,liceteius translarionis vtplurimum au&orfuerir, liberalitate tamen regia vtramque & Laureacenfem, & Paffauienfem complexus eft Ecclefiam . Atque deinde Arnulphus Imperator ex Romano- rum Regecreatus,& Carolo Craffo patruo fuo in Imperio fuccedens,tertio Imperij fui,Chnfti vero DCCCLX XXIIlI.vel,vt aIij,DCCCXCVIII. VVinchirdo ArchiepifcopoPatauienfi,totam hanc vrbePatauienfem,vnacum integro telonio,cum vtriuftp fexus mancipijs,moIendinis,pifca- tionibus, vineis,omnibufque, & quibufcunquealijs rebus ad eam ciuitatem pertinentibus, & quas ipfe vel in vrbe,vel extra eam, tanquam pro- priumpoffeditjdono dedit.Ad hxcOtto Imperator donatChriftianoEpifcopoPatauienfi, ommbuitpfuisfuccefforibus, eiufdemciuitatismer- catum,bannum,monetam,teIonium,& totius publicxrei diftri&um. Ab Arnolpho itaque Imperatore, ad hxc vfque tempora, Vrbs Patauienfis Epifcopis femper fedes fuit, eiuftpIociEpifcopo immediat£femperfubie<fta,iIliqueomni mero& mixto imperio fubditaeft.Quemadmodum &hodieReuerendifsimo,&IlluftrifsimoPrincipiacDo.DominoVrbano,£perueteriacnobiliequeftrifamiliaBauaricaTrenbachia,Rodolphi
optimi, & nobilifsimi viri filio,finguIari,debitaque obferuantia,vti Principi,atque adeo Parenti fuauifsimo paret.Qux hoc prxfertim nomine felix& beata politiacenfenda eft.Quod fi enim Platoni,ex fcelices exiftimantur Refpub. quarum moderatores aut Philofophi funt,aut vitx du- ci, animiqueculturxPhilofophix operam nauant:Iuftioribus de caufis ex hominum focietateslatque Refpubhcx beatifsimx nuncupandx veniunt,quibus diuinafauenteclementia, viri philofophianon fucata & fuperftitiofii, fed fiindta &religiofaTheofophia illuftres contigerunc reftores,his prxfertim turbulentilsimis temporib.in qux funeftarum feditionum & hxrefum maturitas erupit. Foelix itaqueBauarorum Pata- uia, cuius clauum eiufcemodi gubernator nunc tenet, moderatur, &regit, quihis facultatibus atque fcientijs prxftat, quarum prxfidio pluri- miad optatum falutis portum peruenerunt. Qui rerum Ecclefiafticarum, ftudiorumque cura minimeintermiffa, xdificia, vetuftate colla» pfa tam eximii reparat,atquereftaurat, vtmulto prxftantiora illa, quam prius vnquam fuerunt, refurgant, veteremquemagmficentiam atqua Ijalendorem multis modis nunc fuperent. Nam primarium vrbis templum,xdificijs long^ magnificis fplendidifsimisqjexornando,fimul & reli-
gionemfouit,&vrbiPatauienfidecusaddidit. AntiftitumquoquePalatiumanguftioribusantelimitibuscomprehenfum,xdificiorumnitore,
imprimis vero turri vifenda, ingenti pecuniarum fumptu adauxit,qux fua fe pulchritudine effert, & in tantam fublimitatem exfurgit, vt ex ea Veluti ex fpecula, vniuerfa Patauia confpiciatur;quam bibliotheca infuper omni hbrorum genere inftruftifsima,exornauit. Quis vero Cathe- dralis Bafilicxornamentahicreferat, cuiusfaftigiumadmultos cubitos in cxlum euexit, vndemaxima luminisabundanua m fanum ipfum diffunditur: pauimentumautem elegantifsimo opere, nobiliex marmoreconftrauit.D. Stephani infuper Protomartyris magnificam & admirandam noua ftruftura effectt bafilicam, vt fpeftaculo videntibus exiftat. Epifcopatum denique,grandi pecunia & alie- no xre varijs in loci spreffum.mumficentia, & liberalitate fuaredemit, poffefsionibus infuper & prxdijs qui- bufdamadau xit,&c.Deus opt. Max. tantum virum,ad Reipub. Chriftianxfalutem & Pa- taui enfis Ecclefix fplendorem, quam diu tifsime mcolu- mem tue atur.
Af,<$

^ ,tfi
D OJVAW
u ,'i.mmititfnn
JL. Leojutrdus --tient jatauien ■■ F.
lomce
^atauia,j^ajjauia,jiue Jatauium, quondam Bocdurum,vu/JbJtfaf' fciSt: Tffs irjerioris Sauarioejforcntij?. r Danuby, Oeni, JtlicetiJlw minumpropinauitatc, nobi(is. (uius accuratJJimd (fcfmeationeJKw recCiJ: JlluJtJJimusqfPrmceps ac Dominus, D. ^Drfanus,'Proenobvt cf Cques tri 1 1 renCac(n a Ja milia cfarus Jatauiensium^Antifhs, orndmetu ac dccus, opcn nos jfo Jeocjraplnco plurimum JJfencforis et ornamenti cfementi(]ime contuiivj^fnno C. cro. io . lxxvi .
2. tytrcS tor
z. Ceilycn Qeijl
3. Dicwefir aiirjiatmaur
4. S -IoCans SjiitaC 3. S TauG jtfarr
6. CajiteC Coff
7. &'StejCan STCorrJhffi
8- HiffcCtyfs Coff
t) ■ 'jfatfiaiff /0.S- JAticfyeCC-
II. CeiCj CreutZj
IX.. JCiderrCurj
13- Im OrtC tfer Stat
/4. iCn lijor
IS■ iCnjrucCC diior
16. Das tCor zu StadC
17. Das mitCtor im Ort IgjrCor amVrffmarCqr /p. Donau tnor
ZO- Das oCer iCrplat
zi . S- (jertraut J l. Die Statt t Pffjcm>.
11. lCntor B. iCnflatt
2.3. Das tncCcr tCor C. iCtffbatt [foCof>-
2.4. -Irujer tor d- OCerCaiff desBifoji 2.3. S T.Cfy>etJiecC. E. Das WidcrCaff
16. S lacoC F. jlnacr
o
2.r. TLcCCen toCC g- S-Widk ~tua- c /S/?-
2 g. Bcy Uifrm Cem M ■ tfackfetjerj BjjCofs
ip. S BartCCmc I. S Scucrm
3o.TlcifcC Cauf ■ k. S-Fjidtj jfarr.

1
I
■
. ■
I
1
I

SALTZBVRGVM
ALTZBVRGVM,peraugufta Bauari2evrbs,erudit£efcriptorumturb<eIuuauia; Auentino autem veterum diplomata eo oftentanti,Ptolem^i Poedicumjcum eam adpellationem vicinum vrbipagum,etiamnum retinerec6firmat.FrancifcusdemumIrenicus,Gama- nodurum,quemadmodum&BadacumPtolem£eoexiftimat. Vrbseftdecenti muroru ambitu,turribus&propugnaculiscin(fta,&:tampublicis,quampriuatorum:edificijscul- tilsima:Regiaquodamfedes&domicilmmfuit,q'uando & fuperbifsima, ex marmore Fanorum ftru<ftura,pra:c£teriscaputextulitvrbibus.Pr£ftitithoc maximafluminis, fi- tusq;opportunitas,dequa huncin modum Munftcrus*GermanosIulius Cxfar aggreflurus,in faucibus mon- tium arcem munitifsimam extrui curauit,vt milites ad eam refiigium,& fatellites iuuamen haberent, Et inde Caftrum Iuuauenfe,Germanice T)Clffcll6(T0 appellatum eft.Fluuius quoque,cui adiacet, Iuuarius di<ftus, arci nomendediflTe,aquibufdamputatur,aqua&ciuitasindecondita,Iuuauiadid:aeft. Cum autem ciuitas olim floruifletjtemporibus Attil^Regis,Hunnorumfuftinuitincurfiones,vaftationes,&incendia.Pofteacircaan- num Salutis DXL. cum D. Rupertus,exRegiaftirpe Francorum ortus,V Vormatienfem rexifletEpifcopa- tum,& poft obitum Regis Childeberti,a fede VVormaciefi pulfus eflet,Theodo,Dux Baioariorum,Ratifpo- tlx eum cumgaudiofufcepit,baptizatusque eftab eo,vnacum Proceribus,&populo. Et circumiens Ruper- tus epifcopus,per Noricum,vfq; Pannoniam,pr£edicansq; Chriftum, plurimos ad fidem eius conuertit. Ve- niens autem ad Iuuarium fluuium,vbiolim Iuuauiaciuitas fuerat,fed tunccollapfa,virgultis operta, &defo- lata,contempIansq; locum cathedrali fede idoneum,proprietate eius a Duce obtenta, extirpatisarboribus & vepribus,repertisq;a?dificijs,Bafilicam in honore D.Petriconftruxit.Quin &coenobium ordinis S. Benedi- d:i,cum munificentiaDucisinftituitj&Epifcopatuiannis XLIIIl. prxfuit. Nunc Archiepifcopatu inclare- fcitSaltzburgum,quipriiTmiaquidem inftitutione Laur<iaci, tumPatauij, acrerum demum vicifsitudine, huc tranflatus fuit:Cuius quidem immutationis paulo altius initium referre libet.Certifsimis hiftoriaru mo- numentis conftat, Laureacum, praeclaram Scpopulofam Norici vrbem,eo ipfopartim loco,in fuperiore Archiducatu Auftrise,fupra Danubij & Anifi confluentiam fitam fuifle,vbi hoc tempore Anafianum oppi- dum,quod vulgo Ens nuncupari lolet,conditum vifitur.Ea vrbsLaureacenfis,ante incarnationem Saluato- risnoftri Iefu Chrifti,Ethnicorum ArchiflaminumMetropolis fuit.Anno vero,poft virgineumpartum,re- paratsenoftrse falutis,circa quadragefimumfeptimum,a D.Petri difcipulis,ac legatis vifitata, abrogatis Eth- nicisomnibusIdolomanijs,adfynceramChriftiansefidei profelsionem conuerfa, Chriftianorum Proto- flaminum Metropolis defignataeft.In huius ecclelLe miniftros, cum antea ducentis fcre annis fynceram Chriftianae veritatis recensper Chriftum& Apoftolospatefa&amdo&rinamlatifsime propagaflent, Impe- ratores Philippi pater & filius,multanon obfcuraliberalitatis indicia contulerunt. Huic etiam Laureacenfi eccIefi£e,AnnoDomini CC LXXXVIII.poftaliosS.Quirinusprasfuit.PhilippiImperatorisregenerati ipfius,&adChriftianam fidem conuerfiFilius,ei,pofteaquam patercrudeliterinfata conceflerat, omne fuu patrimonium(cuiusterminiperPannonios&Mafiospatebant)munificentifsimeafsignauit.Labentibus de- incepsannis,Noricis&Boijs,obdiuerlasImperatoruminChriftianhmplebemperfecutiones, folum vetere coa6lis,tandem verorecolledisviribusfuarecuperare, feque inpriftinam libertatem contraRomanos,au- dore & Duce Theodoro Bauaro,homineftrenuo& formidabili,aflerere cupientibus,omnia bello ferroque seftuabant, vtnullusprxdationum & csedium modusfuerit.Hocbellum tempore Theodori Archiepifcopi Laureacenfis,qui anno524.vita excefsit,exarfit.Diruto & expugnatoLaureaco per Theodorum, magnaque vndique ftrage fa£h,in exulcerato ifto rerum ftatu,archiepilcopalis ea fsedes Palfauium tranflata eft. Primus itaq; Erehenfridus,anno 57o.in Choriepifcopuni & DecanumLaureacenfemfuffe&useft.Poftea etiam Pa- tauienfisciuitatis&ecclefi^ Archiepifcopus,tempore Heraclij anno Domini D X C V111. conftituitur. In- crefcentibusalijs temporibus(vt rcm inpaucacontraham-.Nonenim omniumArchicpifcoporum resgeftas, autnominaenarrare,noftri muneriseft)defun(ftoquodam VValderico Archimyfte Paflauienfi, & Laurea- cenfi,Arno,SaIisburgenfisEpifcopus,dePallioconfequendofollicite cogitans(fretus ope& auxilio Caroli Magni,quieiusinlcgationibus opera plurimum vfus fuerat)a lummoPontificeLeone,multisnominibus coniendit,vtArchiflaminisdignitatemineumfuosquefuccefloresconferret,cuiusprecibus Pontifcx acqui- cuit,eumque,& fuos fucceffores hoc pallio Chriftiani philofophi decorauit.Ita Archiepifcopalis dignitas An- noDCC XC VIII.de Patauia&LaureacoTvbi aprimordio Chriftianifmi fedem fixam ha£tenus tenuerat)Salisburgum tranflatacft.Quseres maximum difcordiarum incendium excitauit, fuitq; fomes multarum litium,qua; quidem pofteanon fine maximo totius Ba- uariae detrimento extin<fta & confopita eft, Pontifi^e &
Imperatore paccm concilian- tibus.
47

rok.
W

TRIDENTVM
Vrlii Tridetitimper Taulum Gerardinum elegans,& accurata defcriptio.
RBEMTridentum,ad Athefim,locoamo?no,& falubre pofitamj quam in decima Regione ftaliae inter populos Mediterraneos,Plinius & atrabo collocant,Galloscon(!idiflcfcribit Trogus,al j Ethnicos, quiDuce Rhetoin A!p;bus fedesfigentes, Rhetiaenomcn dedere,fed auftam poftfuilfe k Brenno, Duce Galloru. Vt vt feres habct, icuitas eft perantiqua,quac a Primordto varios fortita gubernandi modos, tandem imperij Romanorum, cui dui fubiefti fuit,incIinatione,cefsit Oilrogottorum potentix,quo- rum RexTiieodoricus,vtregnum fuumabeo latere tutiusredderet,cinxiteam muro e lapidequadra- to,vtetiamnumlicet videre,non ineleganter,complexuscirciter mille pa(Tus,forma propemodum ar- cuata,munijtqjCaftellumVerriiCx,exalterafluminisripa,Tridento imminens. Polteieftis ex ltalia Oftrogottis, fubiugarunthancciuitatem Longobardi, tituloque Ducatus Imperio fuo fubditam, te- nuerunr. Sed&hiscumeorum RegeDefiderioi CaroloMagno profligatis, poftliminioad ius redijt Imperatorum, exquoinitiumopibusamplificanda:EccLfiasTridentinx. Narn Carolus Ripam oppi- aum adBenacum, Valies quafdam,& hiriftbftiones pro fua in Deum pietate, acque Ecclefias munificentia, Epifcopo largitus, & prx- claredehacipfaEcclefiaellmeritus,&fucctflbribusfuislmperatoribus, Regibusqj Romanorum prxbuit documentunr liberalita- tis.SedfupracxteroseminuitliberalitasConradi Saxonis,eiusnomiuis Il.lmperatoris,& Francix orientalis Ducis, quiComitatum Tridentinum,feu Ducatum,feu Marchionatum, ite vallcm venuftam, ac8o!zamum Ecclefix huic donauit,ius profanum, quod tem- porale vocant,facro,& fpirituali coniungens;quam donationem deinderatam habuerunt Sueuici fanguinis Imperatorcs,Fridericus primus,&fecundus.Habiti funtdehincEpifcopiTridentiniPrincipesImperij,ijsipabImpp.diplomata (Rcgaliaappellat)vt cxteris Principibusdata.EtvthuiustaminfignisEcclefixftatusperpetuotutior,fecuriorqjperfifteret,adfcitus eftei defenfor, & proteftor VicinusComesTyrolis,cuiuspotentia,atqueauftontasipfiEpifcopo& Ecclefix adomnescafuseffetprxfidio.hoconus vt alacrius fufciperet Comcs, ornatus fuitab Epifcopo beneficijsminime vulgaribus, Caftris videlicet, atquelurifdi&ionibus: ex quo inter ip- fosComites& Epifcoposad totius Prouincix,&dominiorum fecuritatem,nataeftmutuo fuccurrendi, atqueauxilium ferendi ne- celsitudo. Exercet itaque Epifcopus prxter fpiritualem lurifdiifhonem etiam temporalem, quamacceptam fert Imperatoribus,quos folos,acfupremoseainredominos agnofcit,& honorat.ln fpiritualibus porro eftilli Metropolitanus Patriarcha Aquilcgienfis. Et quanquam ciuitatem Tridentinam antea fpedtabilem mulcareddebant,vt templum Cathedrale operis exquifiti, laniio Vigilio Epi- fcopo & Martyri confecratum,CollegioqjCanonicorum, vel Nobilitategeneris,veldo&rinallluftrium,ipfius Epifcopi liberam ele- ftionemhabentium,infigne;&inquoSanftihuius,atqueeiusmatrisfan&xMaxentix, aliorumqj fan&orum corpora, & reliquix prxcipua in veneratione habentur; vt,i tem m templo Diui Petri,quod Gcrmanorum eft, B.Simonis pueri ante annos centum k pcrfi- dis ludxismartyriocoronati corpus,multismiraculisclarum: vt, Arcis,quam Epifcopus inhabitat, magnificentifsima, regijljj pala- tij in modum ftru&ura; vt, xdium priuatorum elegantia & commoditas tanta, quantam in nulla alia Ciuitate mediocri, qualis eft hxc,repeririafiirmantilli,qui plerafqueorbisregiones,Ciuitatescuperagrarunt: vtriuuli,plateas omnesfiliceconcinni ftratas per- enni decurfu irrigantes,atqueimmunditiem om nem ablnentes: huic tamen Ciuitati tantum addidit celebritatis, facrum, & cecume- nicum fuperioribus annis in ea habitum, finitumqiicConcilium,vt propterea inter prxcipuas Europx Ciuitates merito debeat nu- merari.Eft quidemalpeftrishuius Regionisfitus,led tamenprxteraerismiramfalubritatem,ijsabundatadviuendum commodita- tibus,vtpaucis,xquali magnitudine Regionibus debeat inuidere. nam frumenti,olei,laftis,carnis tam altilis,quam ferinx, pifcium quoque&omnisgenerisfruftuumeahiccftprxftantia,atquecopia, vt VII. S. R. E.Cardinalibus,inter quos quinque erant Sedis Apoltolicxlegati, III. Patriarchis, Archiepifcopis XXXI11. EpifcopisCCXXXV.Abbatibus VII. ordinumgeneralibus VII. Theo- logis,tum fecularibus,tum RegularibusCXLVI.FerdinandiCxfaris,tamImperij,quam Regnorum fuorum,Hungarix, & Bohemix nomine,Regum Gallix,Hifpanix,Polonix,Portugalix,Venetorum,Ducum,Bauarix,Sabaudix,Florentix,aliorumlu Ecclefiaftico- rum Principum: Item Heluetiorum VI I.Cantonum 01 atonbus,eorum<u famihjs, quxin vniuerfum quatuor millium Capitum nu merumexcedebantjCumomniumadmirationecommeatus,alidqueadfuftentationemneceflaria fuppeterent. Gens ipfa hofpitalis eft & aperta,iras quacunque de caufaconceptas facileremittens,in quo Germanicam ingenuitatem refert:qux fi, quo valet ingemo, id ad publicam rem priuataque amplificandamconferret ftudiofius,futuru effet,vtCiuitas hxc propter ipfius fitu, fluminisqj oppor tunitatem,vicinasopibusvelfuperaret,velcertexquaret.Argumentoeft,quod, quihinc aggrefsi peregnnis in Regionibus verfan- tur, alijoptimarumdifciplinarum egregiacognitione,alij virtutebeilica,militixiuofficijsetiamprimanjs,alijnegociatione,alijalijs bonisrationibus,&rem,&exiftimationemnon parumauxerunt.Acfueruntintereosomni tempore viri,& funt,qui velpropter fa- crarum, & Ciuilium legum,velartis Medicxfcientiam: hi Imperatorum, Rtgum, aliorumcpmagnorum principum tuendx fa_ nitati periti cuftodes accerfiti ; illi,iuri dicundo,legationibus, alijfve honeftifsimis muneribus prxfe&i,laudem magnam retulerint, hodieque fimilibus ex funftioniliusreferunt. Prxter ius commune habent Tridentinileges municipales, quas eifdem epilcopus tanquamipforumPrrnceps,confirmat.Vtitur ciuitas hxc ldiomate Germanico, & Italico, vtpoteexhisnationibus coflata, quan- quam longe fit maior numerus Italorum. Et quod in Ciuitatibus limi taneis perrarum eft, tanta eft vtrifque fermonis puri tas, vt vcl in media Germania, vel Italia vix audiaspurius loquentes.Portas habet quatuor,fantti Martini,fan<fti Laurentij,fanftx Crucis,& A- quilanam. Xenodochia quatuor.Parochias item quatuor,fanfti Vigihj,fan£ti Petri,fan&x Marix Maioris, & fanftx Manx Magdale- nx.Monafteriainipfa Vrbeduo,fanfti Auguftini,ad fan&umMarcum,virorum,&ad S.Trinitatem,mulierum obferuantium.ln fub- urbio quinque, Cruciferorum,fanfti Dominici,ad fan&um Laurentium, fan&i Francifci Conuentualium,& alterum obferuan tium adfanftumBernardinum.ItemS.ClarxadfanftumMichaelem.NumeratEcclefiaTridentinaalouino primo Paftore, & Epifcopo inftituto 4 S.Hermagora eiufdem Ecclefixfundatore,nunc Nonagefimum feptimum Ludouicum exBaronibus Madrutij,in ipfo epi- fcopatu oriundum, S. R. E.Cardinalem,apud fedem Apoftolicam Nationis GermanicxProtedlorem; virum in quo fiue dodlrinx inTheologia,ac Philofophia,omnibus<u liberalibus difciplinis excellentiam,fiue rerum maximarum vfum,fiue pietatem in omnes, fiue deniquereligionis Catholicxamplificandxftudium fpeftes,nihil queatdefiderari;licetaliquotordinefequentes ipfumIouinum finemitraEpifcopali prxfiderint huic Ecdefix. Inter Epifcoposprxcipuecelebraturmemoria fanfti Vigilij, dodlrina, martyno, & miraculis dari, cui dicatum eft templumCathedrale,&anniuerfarium feftum V I.kal.Iul.inftitutum. Etquanquam ccclefix huius opes magnaex parte temporuminiunafintdiminutx,manettamenadhucillidominiumCiuitatis,&eiusPrxtura fubicftiTerrito- rij.Oppidorum Ripx,Trameni,Pertini,& Leuigi.Valliumitem Nauni,feu Annanix,Solis, Lagarinx, ludicariarum,Flemarum, & Randenx,in quibus vallibus permultx funt parochix populatx,& Arces,Nobilium virorum fedes.Ecdefix huius beneficiarij feu va- falli etiamnum funt,ComesTyrolis,DuxMantux,Comites Archi,Comites Lodroni,Comites de Lichtenftein, Barones de Mandru- tio,de VVolkenftein,de Vvelfperch, deFirmiano, deSpauro, dePayrsperg, Nobiles domini de Grefta, de Bifeno,de Thono,de Artzio,deCIefio,alijqjc6plures,Caftra,iurifdiftiones,Decumas,Prxdia,Poffefsionestjjab Epifcopoin feudum recognofcentes.De Tri dentietymoficfcnbitPrintiusinhiftoriafuaTndentina:coniefturaeft,i tnbus torrentibus ex propinquis montium lugis prope Vrbemcadentibus,Tridentum,quafitorrentum vocatumfuiffe,quorum vnusperportam Aquilx in moenia delatus, angultoalueo per mediam vrbem Athefi comifcetur ; alius qui Ferfinaappellatur,muros prxterlabitur ; tertium paulo longius de!abcntem,Saletum nominant. Alij exiftimant a tribus dentibus appellatum, quiainter tria montium cacuminapofitum fit. Sunt,qui i Tridente illi nomendatumfuifledifputant,qu6deaCiuitasaprincipiofueritNeptunodicata:quod vtfacilius perfuadeant, verilimili vtuntur argumento.aiuntenim,ficuti RandenenfesSaturnum,itaTridentinosNeptunum coluiffe,quemDeumTridente vfum fuifle fa- bulata eftantiquitas.adhancconiefturamvalidumadferunt teftimonium.affirmantenim,eoin lateretempli D.Vi. gilij,quodforumrefpicit,extarelapidem,vtlicetvidere,vetuftifsimum,&aliqua in parte corro- fum,inquocerniturTridentisforma,quofacil£ ducimur credere,
Neptunum olim a Tridentinis, vtDeumcultum fuifle,atqj inde vrbem nomen traxifle.
4S

iAl IIIM
I
pfcgrf/ * rr rrt trt^
JflL ai^ ; v
" '" ~~ or (I
""•■* TjJC }"lUiti/lOn 13MuUi lUV/ti
h:v^+W-S —-- : --'

VERONA-
19
ERONA,CenomanorumvrbsinGalliaCifalpina,fiue,vthodicvocarXom, v ^ bardia,anobilibusThufcisinitioc6dita,&aVera,nobiliHerrufcafamilia, Vc.
, rona ^ enoni 'nara, vtiCato,Scmproniu(q ; fcribunt,acdeindcpulfis,acprolliga. r ' s f urs fcdib.Thufcis, a Ccnomanisrefeda, & auda, vt Liuius& Trogus tellan. tur.Venetorum ditionisjvrhs, vtStrabo. lib.V. amplilfima; vcMartialisfcribir,
_ Qui quidcm (vt Virgiliuseum vocat) Atheiisamoenus, vt Veronam penemc.
diam uiuidit.ficeandcm quoq ; circumquaquccingit;itaquehodie vrbi cuftodiae, ornamento,& vfuieft. Qui eum quonda non interfcvabat, verum prope moenialabcbatur,Veronam ipfam ad ortum Solis re. linquens.Quodapertiflimcparet exfundamcnto latilfimo muri.per mediumAthefin dedudo,non pro. cula ponteCaftri veteris.quod & hycmali tempore dccrefcente aqua,confpicitur.Cuiusctiam plurima inuentafuereveftigia.P^xtereaannois12.amnisipfeadcoexcrcuir,vtaquarum exupcranrium acftuofo impetu,pars murorumfolfxcaftri veterisfueritdcie&a.propetemplum D.Zenonis,&, nifi tot muroru obftaculafuiificnr,alueum rcperiiflct antiquiorcm. Scribitetia Paulus Diaconus, Athefin fluuium tantu excreuifle,vtcirca Bafilicam D. Zenonis,qua:apud Veronenfisvrbismurosfitaeft,vfquead fupremasfe neftrasaqua pertingcret,fed,vt B.Gregonus Pontifexperhibet,ineandem Balilicam minime pcnetraue. rit.Veronaetiam,aprifcisveraEreligioniscultoribus.ParuaHierufalcm vocitatafuir ; Siuc vere fimilitu. dinemquandamcumciuitatefanda,fitu,& murorumambitu pcrfpexilfient,fiueimpo(itisijfdcm nomi. nibus,certisquibufdamlocis,religioniszelo,ergaciuitaremfanftam pie fuifle atfiedi vidercntur. Hinc vallcm illam admontem, cui caftrum D.Petri lubiacet,Dominicamappcllauere:m6tem vcro,cui mox Rochi facellum nomendcdit,Caluariumdixerc,trcsquein co crucesjeximitationcerigijacconftitui vo Juere.Propevicinacft Aedcs,Nazareth dida.NeclongeD.Ioannisparuum Phanumextat.Bethleem vo carum.Indeparumdiftarfepulchrum.Propterqua:omnia,&qui plcbifcitamunicipaliacondidere, Par. uamHicrufalemappellauerunrVeronam.QiKefitueftoptimo,iuxtacolles, qui ad Auftrum conucrfi funt,colonis lautis.acnobilibusaedificijs, magnificis,acfpledidis,intcr quaepcruetufta Cathedralis xdes, eximiaq^D. Anaftafij fodalium prardicatorum.Habetmulta infigniaq ; vctuftatismonumenta,intcrqu£ Amphithcatrum,quod vulgus Arenam vocat,iuxta forum Boarium,plane admirabilc & ftupedum o. pus,interomnia,qu3ein ltalia,alijsq ; Europarpartibusextarecreduntur, integerrimum,minusq ; tempo- ruminiuria,autBarbarorufurore laceratum.Vtautemincrcdibilishuiusamphitheatricapacitas, abijs, quieiufcemodi nunquam confpexeruntopera,pcnitiuscognofcatur,placetexlib.2. dc amplitudine vr. bis Veron3e,exTorello,paucaqu3edam cxcerpere.Ingradibus,inquit,ipfisamphitheatri, hominu 23184. feflionem commodam fignari potuifle,comperitur,cuiq, hominum,fpacio pcdis,cum dimidio,attribu. to,dcmptisetiamportarum fpacijs.vtpereorumcommenfurationcmcolligipoteft.Capacitasenim fu. prcmigradus,incircuitu perticarum CLXXXIII. reperitur, medijautcm vigclimiprimi a fuperiori de. fcendendo,pcrticarumCXLII.cuilibetportarum latitudini aflignatispcdibusquinq ; , cum fcfquipcdc, quaecum numeroXLVIlI.fint,paflusXLIlII.in fecontincnt,quonumeroduplicato,ficaItitudincipfo. rumduorumgraduum exiftente,exeuntPertic3cLXXXVIII. Gradibusitaq ; omnibus, aprimo, ad vlti. mum reduftisad computum medij,Pertic£5 7 96.rcpcriunrur, ficq ; fpacio pcdis cum dimidio,cuilibct hominialfiignato,23184.hominibus,commoda,in hoc Amphitheatro feflio datur.Ha-cillc.Confpicitur
itcmVerona:arcusTriumphalis,incuiusinfcnptione,eaipfa,Coi. oni a A vgvsva V t k o n a N ova
GALLitNiAN A ,nominatur.Quin & alia quamplurima vetuftatis indicia ac vifcnda monumcnta, in vi. narijsciuium cellis,& fubtcrraneis locisquoridic haclenusinucnta funt,& ctiamnum frequcntcr officn. duntur,vt numifmata,vitra,vrn£,lampades,frufta quampIurimafimarum,coronarum,denticulorum, ftylobatorum,epiftyliorum,argutiflimcelaboratorum,caeterarumq ; huiufmodi molium.viuoexlapi. de,& expariomarmorcmirificefculptorum.Er,quod mirabilevifufuit,cum propugnaculain hac vrbc a Venetisa:dificarentur,quo tempore Vcrona,pullisGcrmanis,reccptafuit,infoflis,qu3etuncexcauaban turfinnumerabiles fpelunc3e,& cauernae rcpericbantur,quafi tophus ille,iuxta quem Fons cft,qui a Fcrro nomen habet,per hasveluticafashabitaretur.Aliudinfuper hocloci,admiratione maxima dignu, vidc - refuit.Cumeodem namq ; inmontefodererur,fpedabanturEchini lapidei,Paguri,concha:,cochlear, o- ftrea,Stcll3cq ; pifces,auium roftra,&idgenusaliapa(fiim multa.Dequibusquscdamin indicc commenta.
bimur.Aere Veronatenuigaudet,gensperlauta,magnifica,fpledida,iucundoa(pedu ,ingenio fummo,
maximcq ; adliterasidoneo:rcbusomnibus.,nonfolum ad vitam mortalium neceflarijs,fcdetiamadde. litias,&voluptatem vtilibusabundat.Fundatilfimasalit familiaspermulras.Agro cftoptimo,frumcnd, vini,olei,ca:terarumq ; frugum maximefertili.Vellerum quoq ; copiapernobiliumaffluit,vndcmaximu incol3Efaciuntqu £eftum.Pluradeflorentiflima Veroncnfi vrbc, Lcander in Marchia Tarucfina, auido Ledori fuppeditabit.Quemadmodum & quatuorpeculiaribus libris,Torcllus Saraynas, vir pra:ccllcn. tisaccuriofiingcnij ; quidcorigine,amplitudine,virisilluftribus, dedominio, & monumcntis an. tiquispatrixfusE.peculiari omnium opcrum commcmorationefada, fingtilorum ctiam piduram,IoannisCarotri,graphidisperitiflimi opera, rcprsc. fentans,tanta diligentia fcribit,vtnccurio(iflimus quidem,incanarrationcquidpiamdc- fidcrarc qucat.
4i>

B
M
m. iifcii i.
; iiM
t
iijf IML
' l4

— i
.
V ,
I
<■
'■
.
.
•' ••

r
PISAVRVM.
Isavrvm clegans Piceni vrbs, cuius quidam adpel:ationcm ab Ifauroamne,quo alluitur,additaP. litera,formatam exiStimant, conditamqueaRomanisannoeorumvrbis D C XXXIII.poft- eaqueColoniam ab ipfiseffe(ftam,cum Mutina,Parmacjue,vti Li- uius tradidit. Inter hos Colonos fuifle Lu. Adium Poetam T ragi- cum,parentibusLibertinis natum,Eufebiusfcribit.Necdefuere,
 quiFarnatianicaftelli,Pifaurofinitimi,nomen,3euonunccorru-
ptum, ab Actio manauifle, tanquam prius A £tianum fit didum,exiftimarint. V nde an- tiquitus quidam hanc vrbem Farnacianam adpellatam prodidifle videntur, fed me- hercle,vehementeraberrant;aliterenimac Pilaurumanullo audore clafsico,nomi- natam conftat. Liuius multis in locis Pifaurum memorat, maxime,cum Ful.Flaccum Confulem viamPifaurenlem ftrauifle,templumqueIouisPifauriac Fundis cedificafle, itemqueadPollentiamadduxifleaquam fcribit. CaTaretiam in commentarijSjalijq; veteresplurimijhuius vrbisfecere mentionem. Dirutama Totila,refe«5tamqueaBeli- fario, Procopius, Blondus,audoresfunt. Vrbs nunc eft tedificijslauta &elegans, in quamunitamatquepulchram arcemad littusloannes Sfortiacondidit. EtFrancifcus Maria,firmis eam moenibus cingere coepit.Curiam habet fumptuofam,aliasque pr^ter- ea nobilesaedes,fedc£eligrauitatevehementerlaborat, praicipueque menfibus arftiuis, vt adeopaucifsimi hicmortalesannosquinquagintafuperare,nec multiadeam^tatem peruenirefoleant:quamobremarftuanteaere,potilsimequefubCanicula,totabfumun- turpueri,vtabfqueingentidolorecommemorarinequeat,vndenimirum Catulliillud eft ad Iuuentium*Pr<£terquam ifte tuus moribunda in fede Pifauri Hofpes, inaurata pal- lidior ftatua. Putamus tamcn etiam nos, incolarum huius loci breuem vitx curfum, non modo ab cadigrauitate,fed etiam a copia fruduum optimorum ac fuauifsimoru, quibus immodicevefcuntur,proficifci. Generantur enim hincincorporibus humores noxij,quosdeindepernicialesmorbiconfequantur,necefleeft. Ager vrbis peramoe- nus &: vndiquc propemodum vitibus,ficubus, oleis,acalijs id genusarboribus fructife- ris refertuseft,equibuscum fuauifsimavina,tum alijfrudus optimi percipiuntur,im- primisquemira copiaficuum,qu3earefad:a:,tum huicvrbi vniuerfae fufficiunt, tum et- iamcxportantur,&apud Venetos,Bononienfes, totaque Flaminia magno in pretio lutit. Pifaurumcertisannitemporibusadmercatumltalicijlllyrici aliarumq; partium negociatores conueniunt,propterlocum mari conuehendis mercibus valde opportu- num.Ingenia tulit magno numcro celebria,cumprimis Anduinum fummum Medicu, &PandulphumCollenutium,Gr3ecis Latinisque litteris,quodeiusfcriptateftatur,per- eruditum.Scripfit de machin^ tormetarie,quam bombardam vocant,inuentione,item Barctam aduerfusaulicoslinguavernacula,cumhiftoria Neapolitani regni. Pilaurius quoque fuit Petrus Barinianus,excellens poeta, fuperioribus annis defun&us. Extra por- tam vrbis,qu3e fpedat in occafum,amnis eft Folia,prifcis Ifaurus appellatus,pr^terquam Plinio,qui in fexta regione Pifaurum,vti & oppidum nominat.Oritur Apennino fonte, iuxta Cotili arcem,moeniaque Pifauri alluit,vbi pons lapideus viam Flaminiam,itemqj Picenum cum regionc Flaminia iungit,moxque mariillabitur oftio f^epe arena fludtibus deferentibus adeo completo obturatoque, vix vt exiguas re- cipere nauiculas queat.Finis Anconitan^e Mar- chi3e, principiumque Flami- nheeft.
5*0

-

*i ORIVETVM. '
R ivetvm , MediterraneaThufci5eciuitas,fitaefl:inexceiri, prsecipitisquc montis,fpa- tiofa in vertice planitie,fine muris,quorum vice rupibus vndique prseruptis, altisq; cingi- tur,naturahocmod5creatis,vtexfummacrepidinedefpedum in ima, perquam horri- bilem habeant.Coeloeftiucundifsimo,pra!ter quam autumnali tempore,quum in am- nefinitimoPalea,cannabisfoletmacerari:tuenimaer,eofoetorecorruptus,colonis per- moleftuseft.Templum hicfumptuofifsimum ,cuius frontem pernobiles ex marmore ftatu2e,fummorumartificumoperiselaborata:decorant. Intercsetera eft hiftoria cofbe Adamoextrad£e,exquafummus conditor Euamfigurauit. Hsectantoartificiofa&alunt, vt haudputem hu- mano ingen io vinci polfe.Templi feneftrse alabaftreticas funt,non aliter,ac vitrum perlucidq. Seruatur hic ma gnis honoribus linteum,quod Bolfenemiraculo magnofanguineeft intindum,ex hoftia facrofanda ftillate. Idquotannis,die,quicorporiChriftifeftusagitur,pervrbem,ingenti cumreligione deferunt, memori^e tanti miraculi caufa.Sunt hic£edesfplendidifsima*ab Vrbano V .Pontif.Maximo fa&a?. M. L XV11. poftC.N.an- no. Vrbsfrequensolimadmodum fuit,c£eterumauorum noftrorum memoria,partibusMuffatorum&: Mar- colinorumperniciofifsimisdefolatapropemodum,perplurimasillaruminterfec£edes,expulfionesque:quan- • quam extin&isdeinde fadionibus,paulatim interres pacatas,fatis fe tum populo,tum opibus refecerit. In pla- nitiem hicpr£cipitiviadeuenituradPaliam,quiamnisaCatonePelia vocatur, & infra Oriuetum inTybe- rim cadit.
LAVRETVM.
N Piceno,inter Ricinetum &mare,haud procul a Mufonc fluuio,incIytum toto Chriftiano- rum orbe Fanum,in colle D.Marie Lauretin^ iacet,fortifsimo muro cindum cum vico,quem ferecaupones,ftabularijque,acdiuerforiastabernas exercentes, incolunt,ad eos,qui quotidie exomniEuropa,pr£ecipua tamen frequentiaprimiveris&cautumni temporibus, huc, votoru caufa veniunt,excipiendos.Initium de hocdelubro fcribendi vndepotifsimufacere oporteat, equidem ambigimus,ob excelfam loci religionem fummamque magnificentiam: Attamen cum illius fan&ifsimi conclauis in mentem venit,in quo nata educataque coelorum Regina,femper V irgo Ma- ria,materfilijDei,ac vbinunciante Gabriele Archangelogenitrix Dei adpellata, item vbi in ipfa carnem hancnoftram amimnofam affumpfit Deus,quo nos aTartarei Sathansetyrannide,ac poteftatead regni ccele- ftis portam, qua2totfirculis,obprimorum parentum noxam ocdufa fteterat,traduceret;de illo,quanquam di~ gne haudpoffe,fatispropteringenij noftritenuitatem intelligamus,tamenpij curiofique Leftoris gratia, bre- uiteraliquidcommemorareinftituemus.Primum omnium haudquaquamdubitareoportet,hocilludipfum conclaueeffe,inquomundireginainlucemedita;quandoquidem, pra*ter grauifsima, fcriptorum hac de re, ac item,vtiab Angelis hucdeportatum fit,qu£elegunturteftimonia, nemo tam duri cordis,autfceleratusefle poteft,quin ingreffu mollefcat,acfeipfumdiuinaquadam vi,8c inftinbtu moueat, ad locum honorandum, precesqueadDiuam,vtpro veniafuorumcriminurnapudlefum Chriftum velitintercedere,fundendas. Pra- terea vero id miraculaconfirmant,hicdiuinitusedita, quibusmortales Matri Deifupplices, votorum com- potesfa<fti,&etiamnumquotidiefiant; vteuidenter monumenta fcriptorum , ftatuarum ex auro, argento, cera, pi&ura?, aliaque fimilia, qua* per multas zetatcs & fiecula, huc delata,fufpenfaquc cernuntur,indicant. Et- enim omnia hic a Deo miraculose facta, figillatim recenfere, qu^e eiulmodi funt, vt ijs incredibilia videantur, quiDeum OptimumMaximumdulcifsim£eMatrisprecibus,haudpermoueriexiftimant,nonfolum infini- tumplaneforet,verumetiamperfed:enullofieriftudio,facuItateque polfet: ideoque hic nobis confiftere vi- fum:orandaque fanbtiftima Dei genitrix, vt quod a me,vti oportebat, ac debiticrat mei, non laudatur, id be- nignitate condonet fua. Aedeshiceftmagnificentilsima, cuius in medio conclaue facrofan&um, conclu- fum murocraflo,fictamen,vthumanumopusdiuino coniungi nunquam poterit,quemadmodum apparet, eofcilicctdocumento, idhaudquaquamefledignum,vtquosChriftiMatertetigit, parietes, contingat. Fa- num totum moenibus fortiftimis,& omnibus armorum cum ad defendendu, tum ad feriendum generi- bus,itemq; tormentarijsmachinis,inftru<ftis,munitumeft,neapiratis iterum,vtolimaTurcis, diripiatur,ac vaftetur. Au<ftoreshuiusoperisfuere Alexander VI. Pontif.multo- que magis Iulius 11. etiam toto vico muris complexo,vt nunc tuto hic Canonici, & Sacerdotes, in fano lacris ope- rantes.cum csetera plebe habitent.
5*1

iS)Si»8
OKIVEXVM vuCqo Oruie
r ■ r-rn- n r to c 1 buscicc, nobiiuiimx Jtaiix^
1 X eqionis
RE TVM

,
* «
y "
.
.
'
H ■:
*■
t *
*

T Y B V R-
YBVR ,venufta Latijvrbs,vulgo Tiuoli 5 olimetiamHerculeavocitata ,vt audor eft Strabo,(]ubd Herculem prxcipue Tyburtes colerent,eoq; cer- ta quotannis feftadie,maxima populorum multitudo conflueret, vt ait
Perottus.Quinetiam Cataradanuncupata legitur,obvicinaslociangu-
ftias,vnde fluuius Anio pnecipitat, vbi primum nauigabilisefleincipit. Amnis enim il!e ? per nemora v% defcendens,ibi ex editifsimis rupibus, in fubietftam conuallem delabitur,acpoftin Tyberim intrat, vti etiam aStraboneperfcriptum eft.Liuiusplurimisinlocis memoriam Tiburis vfurpat, pnfefertim verb,cumbellaTyburtium,&Romanorum,pacemqj compofitamintereos refert. Et Oui- diusin faftis inquit:Afpice Tybur.Pofterioribus f^culis,Imperij Romani maieftatecollapfa, florensetiam huius vrbis fortuna perijtra Germanis enim euerfam, etfipoft, a Friderico Ae- nobarbo muris ampliata reftitutaq; fit,didicimus. Arcem ibi,quse nunc eft,munitifsimam,Pi. us 11.Pont.Max.extruxit,cuius aditum Ioannes Antonius Campanus,Epifcopus Aprutinus, homododushocdiftichoexornauit.Gratabonis,inuifamalis,inimicafuperbisSum tibiTy bur,enim ficPiusinftituit.Cselum habettemperatifsimum. Quapropter fuperioribus fkcu- lis aulas Romanse Primores hic seftatis feruentifsima tempora foliti fuerunt exigere. Famam T yburis Sibylla Albunea,Tyburtina cognominata,quod iuxta fontem A !buneam,prope T y bur eflet nata,plurimum illuftrauit. Eam hic ad Anionem diuinis honoribus cultam reperi- mus,in quoamnepoftea fimulacrum eius,libru manu tenens,inuentum eft. Simplicij quoq; PontificisRom.patriaTyburfuit.fed& alios prxterea multos excellentes fiummosq; viros genuit,quorum omnium commemoratio,nifi longifsime fieri haud poflet. Inprimis tamen Vincentius Leoninusfuit,qui diu fummacu laude, bellica ftudiafedatuseft, 8efratrehabuit Ecclefise,fuainpatria,moderatoremfapientifsimum. Extra Tybur altifsimis in iugis, fons eft,Albunea,quemficabaquaequalitatedi<ftum,ait Seruiusin horum Virgilij verluum ex- pofitione:
 Oracula Fautii
Fatidicigenitom aditut, Lucoujjub alta Confitht xAlbunea,nemorum qux maximafacrt Fontefonatfkuamj txhalat opaca mephitim.
Additetiam Seruius,iubalta Albuneaaici,quodfonsprtecelfisinmontibusfit: a quibuf. dam etiam Leucotheam vocari^praeterea nonfoLim fontis,fed etiamfyluse circumie&a; no- menefle Albuneam.InfraTybur,haudprocul,multavetuftatis inueniuntur monumeta, in- terque c2etera,marmorinfigne,quoLeocumequotam aperte comiflus exprimitur, vtvera viuaqjpugna videatur.In la?ua,propinquo loco iuxta gedem montis,ruin^ apparent mirificae, acperingentes,villeTyburtin^,quaAdrianusImperatorimmefisfumptibus aedificaucrat,ita, vtinea,&Prouinciaru,&locorum celeberrimisnominibusinfcriptis,velutiLycium, Aca- dcmiam,Pritaniu,Canopum,Poecile,acTempe partesvocaret,inquitSparrianus.CircuTy- burLatomiaefunt,vbilapisTyburtinus,dequo Pliniusetiam meminit,caeditur. Exhoc &ex Gabio,maiorfplendidorum aedificiorumparsvrbisRomaeconftitit. SubiecftaTyburi plani- ties,propter Anienemplurimisaquulisgelidisfcaturit,quas Albulas vocant, multa medica virtute,cum potae,tumbalneoadhibitae,pollentes,vtfcribitStrabo. Nomen Albularum ab colorisalbedinecaptum,quammetallumfulphuris,vndefontespromanant, efficit. Quam- obrem itaMartialis:
Itur ad Herculeigelidas, tjua Tyburts, arces,
Canajfulphurevs Albulafumat aquvs.
SimilesnaturafuntLabanis,inagroNomentano,acitem alijs, circaEretumaquis, vt Straboperhibet.Adviampraeterea,quaTybure Romamitur,quibufdaminlo- ciscandentes generanturlapilli,dulciarijscondituris,velutamyg- dalarum,coriambri,anifi,cinamomi,acidgenus alijs, fimillimi,ade6quidcm,vtnonnifiapruden- tibus difcerni queant.
S2 ■

MXRirar.s,
TIBVKTVM
TTyfttC
.."j
r-rSflii
z ^Q\£?raCilis Stujjenditfc in Oppido QTiCurtmo <TJucrorurjlu- Lupsus. cascatam VuCgo Vocat JtaCC J^cprcfenra jjio.
^*>a»
<naca
l bma hiuusmodi Lj porJCo marmore ti cojjncua Junt >.
JlO lcmvlum SiCillCc n~ihurtm$ hoCic nuCCo fcruiens Vsui
Tlumen Tiuerona cuius mi rabilem naturam ac cjui etum (Jtagni ijhrjjuf jnyentifus rupifus exitum ^4-CraCamus Qrtelius ac jc . orgius tfoefnayleJIui/iose/\ k , Vifum eunt 1?FeCru: JCsh

V E L IT R AE
ELiTRAEjantic|uij(simaLatij,inItaliavrbs,in monte,moenibus vndiquecindajVcnutHisimofitu confpiciendam feexhibet, & nona-dificiatantu pra:clara,turrigerasc;facras Religioni sedes, fed &rarua,pomaria atq; vineta ambitu tuo compleditur. Quon dam honefiifsima Volfcorum vrbs,vtHalicarnatfentis pluribus in locisindicat,pnefertimautem, vbi cum Liuio Velitrenfes, a MartioRege Romanorumoblefios^&Ipedeftitutosauxiliorii, indeditionem venitie commememorat.Velitrasc]uot]; Strabo tk Ptolenmis nomi- nant.Plinius Veliternos. Et Volaterranusfcribit incolashuius vrbis aut Velitrinos, aut Viliternos,appellaripofie.OppidumVelitrasalibic]uoq;Dionyfiusa Romanisca ptum,fubadosq; Volfcos,& alio loco lib.VII. Velitrinosfepopulo Romano dcdidific narrat,pofteat]; cladem Volfcorum ingentem,eo potifsimum argumento cognitam, quod Velitrisvrbefrequentifsima,vixdecimampopulipartem apeftilentiafuperfuif- feconftiterat,paucosautemillosRomamlegationemiifa, ciuitatisq; fux calamitatc Senatuiexpofita,eaminpopuliRomanipoteftatem tradidiflRrefert.Liuiuslib.VJIL V elitrinos feuerifsime punitos fcribit,quod antiqui ciues Romani,toties defedfionem tentauilTentrdifieclosenim vrbismuros,optimatibusexpulfis,&vltra Tiberim comi- grareiufsis,haclege,necitra flumen vnquammiIlepaflusexcedercnt,tranfgrefloresc£ vcl multampenderentftatutam,vel in vincula ducerentur; nevero defolaretur vrbs prorfus,colonos impofuifle nouos,ac]uibusdein,priftince forma: reftituta fuit. No- men,cuabantiquitate,tum ab Augufti maioribus hinc ortis,habuit.Populo nunc fatis frequenseft.APlinio lib.XIV.Velitcrnavina,cum primis laudatur.Iucundilsimus ex hac vrbepatetprofpe<ftusadvariainvicinialoca,eruditorum fcriptiscelebria.Thyrre- num hinc mare videtur, Pontia&Palmarolainfula:;Pontin3equepaludes(de quibus plurain Indice.) Celeberrimus itidem Circsusillemons,inquoquondamdomus Circes.Dequo ha:cPlinijfunt verba.Circesquondam infula,immenfo quidem mari circundata,ficrediturHomero,&rnuncplane.Clitarchus huic Inful^e menfuram po- fuit ftadia LXXX.qui auiftor,vrbis Romae Anno CCCC.LX.fcripfit.Strabo montem CircaeumnominatCCXC.ftadijsab Antio,maripropinquum, acpartim eo, partim paludibusinfulae modocin&um. Idem hoc; Virgilij in loco, Circea:raduntur littora terr£,Seruiusnotat,addens,paludesincontinentem pertinentes,amnium,ex monte Albano defcendentium,limo tandem obdu(ftas,expletafque.Dionyfius lib.l V.Circ^- oslocumoportunumadmarefitum,promontoriumq; Thyrreno lmminens, fcribit. vbi Circe Solis filia dicitur habitafle.Fuit in eo quondam oppidum,facellumq; Circes, & Minerusara.Strabonis etiam etate,poculum ibi oftendebatur,quo bibifle dicebant Vlyflem.Monsefficacifsimis herbisabundat,quarum vi,Circen hominesinbeftiasco mutauifle ferunt,& focios VlyIsis,quemhofpitioexceperat,mutafleinporcos.VtiVir gilius,Carminib.inquit, Circe,focios inutauit Vlylsis. Circa:um Promontoriuetiam PtoIem£eusdepingit,inquociuitasparua Circxum, Tarquinij fuperbi colonia,loco inPomptiniscampistotiusLatijmaximis,peroportuno,vt Halicarnafleus, & Liuius prodidere,quipra:tereamultisalijsinlocis,Circafimontis,oppidiq; mentionefaciunt. Pofterioreetateoppidocollapfo,munitifsima ibiarxcondita,tutumantiquisPontifi- cibusaTyrannorufeuitia refugium,vtiannopoftC.N. M.C.XX.ficutaBlondofcii ptum eft,Gelafio Tl.Pontifici contigir.Facius de hocmonte/icfere loquitur;
4Jpkt montem illumftli commoralatur Ctrce frtquenter, incantationibus yacans, u44fiel/arum, lumefa lumen.
5*5 ,

Mjita
A jMbns Circcus v(n « Zrrccr. k.fitajpJufcu ■ (antur Toetcc^ 3 Pontia Jnjufa
C ,9,farc r Iyrrnenum
■ r r
k D Pontince -paluaes I £ <Pa(marofa Injufa
SZVTZKTitro

TKRRACINA-
Erra ciNAjAntiquifsimumLatijad mareThyrrenumoppidum,Pofrl- ptinaepaludiquondam hoc loco celebri,imminens,mari,prifcis tempori- bus circumfufum,vti Solinus teftatur,& in hodiernum vlq;diem agnofci poteft.fuit enim primsua fundatione in monticulo,conuallibus vndique cin<fto,per quas aqucemarin£edilfundebantur,ijsver6deinde terra paula- tim oppletis,nunc continenti collis haeret, vrbsq^ad litusinferiori locoa?- dificataeft.Ciuitas eftexigua,fed frequens,&honefta:agro gaudet foecun dilsimo,amcenifsimoq;,vitibus,citris,limonibus,&:id genusarboribusabundante. Adnomen quodattinct, an Terracina, velTarracina fcribidebeat,optimos quofq; au<ftores,vtroq; dixifle modoreperitur. Strabo,Mela,Liuius,Antoninus,C£efar,Ptolema:us,alijq; plurimifcriptores, Terracinam vocant,&PolybiusTerracinenfescommemorat.SedTacitus,Solinus,&: Proco- piuSjTarracinamnominant.Olim Anxur,lingua Volfcorum,eorudem caput,vtPlinius,&Ca- to fcribunt.StraboTrachynamab initio vocatam perhibet,id eft,afperam,propter monte fa- xofum,in quo fuitpofita.Gra:cisenim,vtHerodoto,'S<*xw.ifiperumfignificat.Liuiusetiam An- xur,dicit,inquiens:Anxur,trecentiin Coloniammifsifunt,binaiugeraagriacceperunt. Serui- us in eo Virgilij loco,Circeumq; iugum,queis Iupiter Anxurusaruis Prarlidet, Iouem Anxuru in hacCampaniaeparte,quondam cultumfcribit,itadidum,tanquam iw$»fS« t id eft,fine noua- cula,quiabarbamrafiflet nunquam,ideoq;fignumeiusimberbefuit.Lucanus de Anxure:Iam- que&praecipites fuperauerat Anxuris arces:& MartialisadFauftinum:o nemus, o fontesfoli- dumqj madentis aren^ Littus,& ^quoreis fplendidus Anxur aquis.Item,poft,ad Frontinu, An. xuris sequorei,placidos Frontine receflus:& Silius: Quis Circsea iuga, & Icopu lofi verticis An- xur.Terracinse quoq; nomenautftoresplurimi pofuerunt,inprimisLiuius multis locis, preter- quamjvbifpolia&prsedam huiusoppidi,cauflam ab initio fuifle ftipendij, militibus dati,pro- dit,in hanc Iententiam*Fabio ad Anxuris iuxta paludes(Terracinam pofteriores vocarunt) ob- fidionem profe<fto,fimulq; capiend^ vrbis expofita ratione,Seruilius Hala,mox cum tribus co- hortibuseam obfidereincipit.Ea:,colIe quodam occupato,qui vrbi imminebat,cu inde in mu- roseuafiflent,maximumq;iamvrbisdifcrimenFabiusanimaduerteret,edi&o vetuit in oppi- danos fa*uiri,bonis tamen eorum direptioni permifsis:qua in re, cum paritum Imperatori fuif- fet,ideo poftea militibus jera dari coeperunt,quodante diem illum,in vfu no fuerat. Alibi quo- qucfcribit,militummanumin montisanguftijs,adLautulas, non procul Anxure confedifle, deinpugnatum ibi,poft,fub Afdrubalisin Italiam aduentum,vrbemhancimmunitate dona- tam;infuperalibi,anguesimmenfiiemagnitudinis,pifcium modo iuxtaportumTerracinx col- luderevifos,memorat.SuetoniusTiberium Imperatorem,in pra:torio propeTerracinamcoe- nantem,argrerepentinumfaxorumlapfum,quo multiamicorum eius, & familiarium attriti funt,eftugiflefcribit:quam rem ctiam Tacitusmemorat.Terracin^Palmarius conful interfe- <ftus,qu6dcaedem in Adrianum moliretur,vtSpartianusfcribit,qui&:portum Terracinenfem ab Antonino Pio refe&um prodidit.Tranfcurrit hac ad Terracinam vrbem Appiana via,quae RomaBrundufiumducit,maiorinuncexparte paludibusfubmcrfajquamobremRomaNea- polim euntibuSjadeiusla^uanijVeiTusTerracinani ineditiorapaullum defledfere, necefle eft. Strabonisxtateperelegansfuit.Traianusfilice per Pomtinam paludem ftrauit, pontibusque multisperfoflas&aquarumviasconiunxit,plurimisetiam£edificijs ad tutelam eius extru&is, vtiaDione monumentiseftproditu.Eratolimiuxtaviam Appiam foflaprofunda, perpetuis aquis,tumpaludium,tum amnium vicinorumplena,per quam Terracina Romam nauiculis commeabatur.Easfiibnoclemconfcendebantjfummoque mane in Appiam egrediebantur, quadeinad vrbem deucniebant terra.Erat hsecviafumptuofoopere fa<fta, fpondylis elegantiu lapidum artificiodj; tanto compofita,vtad decimum quemq; pedem,qusepertica vetus fuit, &: noftros pedes XlI.efficit,lapides finguli medio pede prse caeteris eminerent,decemped^q; men furam demonftrarent.quse quoq; ex tranfuerfo erat latitudinis. Monumentorum vete- rum ad hanc viam vtrinque,tum veftigia,tum ingentesruinse,quin &:intcgraet- iamsedificia multacernuntur.Iuxta fuerunt hsec olim municipia, Terracina,Formi3e,Minturnce,Sinuefla,Item parsa- gri T arentini,Brundufiniq;, ac ali^ mul- . tsevrbes,dequibusplura Leander.
5*4

v£xy r stiss\ ad mare thyrkhenvj ter.racinae oppidvm.
T£KR.aoina ofim Jifta ■ ANxyn. v 'VConaftorio £ SJ ^Anyeij. ^THeatrum quatiratum ^4ntiquissima ~4rx Jodie dieta iaO^ca JtCare JTtrvrrhcnum (C
Vw . 4j>pia SWeajio/im "Verjis T)lVersorium, 'tdbfteriii—> ■

' .
...
. . .-
'. . /.
T •
.
" ' | "
<
I
[
■
l
- • :■
.
.
__
rr ]i »
ylH •- /
.
.

MOLA'
O L A, inLatioad Appiam viam, aC.CaligulaSiliceexOlibano montejflra- tam,& vndiq; peramoenis hortis ornatam,longus,?c perelegans vicus, A mola- rum,vtpleriq;exill:imant,frequentiadictus,quashicemontium radicibuscon- tinuo profluentes,aqucE verfant. locus eft,me hercule peramoenus, horti vndi- que cultifsimi,citris,limonibus,alijsq- nobilibus arboribus confiti,omnia quo- que riuuli purilsimarum aquarum grato murmure perfundunt,& pafsim in ha- bitationes magna cum voluptate ducuntur. Fuit hic,vt ait Volaterranus, For- mianum Ciceronis,de quo ille lib.2.de Oratore {cribit,Lselium fere fcmper cum Scipione rufticari folitum,eosq;,quoties huc ex vrbe,tanquame vinculis euolauiflent,incredibiliter repuerafcere efle folitos. Multitudo fane veterum monumetorum,& marmorum limiliter infcriptorum, prsetereaq; veftigia magnaru domuu,olim hunc locum valde frequentatucomprobat.Etprofedo,cLeteris Itali^ peramoenilsirnis iure debet annumerari;quamobre&aMartiale defcribitur huiufmodi carmine. O temperata dulce Formia httm,
Vos cumfeuerifugit oppidum Alartis,
Et incjutetasfejfus exuit curas Apollinaris,0'mnibm locis prsfert.
JSlon ille fanct& dulce Efbur vxoris Elec Vhufiulanos^Hlgtdofueficeffus,
Fr&nefte necfic,Antiumue miratur,
ISlonblanda Ctrce,Dardanifue Cateta Defiderantur,nec Alarica,nec hiris,
Necin Lucrina lotafalmacis 'vena.
Hic fumma leniflringitur Vhetis uento Nec languet &cjuor, utuafed quies pontt.
Spatio deindeP.M.V.Caietam vfq;,perfinuolam Caietani littorisoram,eadem via fummacum voluptate,amoenilsimi cernuntur horti,citris,limonibus,& id genus arboribus frequentes,aquulisq; lympidifsimis irrigui,ad initium vfq; promontorij,cui infidet Caiet a ,quod Laconico vocabulo a curuitate nomen fortitum exiftimant.Lacones enim curua omnia, Caietas adpellabant. Solinus ta- men auftor eft, fic ab Aenee nutrice nominatum, quod etiam teftatur Virgilius, inquiens: Tu quoq; littoribus noftris Aeneia nutrix,Aeternam moriens famam Caietadedifti:quem in locu Seruius an- notat,alios hanc Aenea? nutricem,alios Creuf^,alios Afcanij dicere. Ledum tamen etiam in philo- logis,hoc loco claflem Troianoru cafu concrematam,indeq; Caietam a®or5xa)«»did:am,qubdaccen dere,adurereq; Latinisfignificat.Verumenimuero Landinus in eofdem Virgilij verfusaliter fcribit, traderequofdam,olim 3 vbinuncCaieta,modicum fuifle caftcllum Epicse, ficabEpica vrbe Herlese vocatum,Caieta:q; mentionem etiam Homerum facere,ca:terum prteterea concluditnihil. Sedau- ctorum meliorpars,Virgilioconfentit,vti quoq; Facius,hac fentcntia fcrib?ns:
Vidi ybi Catillmpoflea yixit,
Quam Tbebas reliquit,& m yrbefui (in iAenea nutrix,notnenadkucpr<eftat.
Caietam quoq; Siliusadpellat,S«: Ptolem3eus,ahjq; clafsici auiftores: vbiportus femperceleberri- musfuit,amplifsime,vtSpartianusperhibet,ab AntoninoPio refe&us. Vrbseft munitacumprimis, & arcem habet inuibtifsimam fummo in monte,quem fuperioribus annis muro cinxit Ferdinandus Arragonum & Neapolitanoruin Rex,Gallis dublu aufpicijsq;Confalui Ferrantise regno pulfis.Epi- fcopus vrbidatuspropterFormias aSaracenisexcifas.Plurimumeam GelafiusII.Pontif.illuftrauit, itemtetate noftraThomas Vioniuspra:dicatorum familiqgeneralismagifter,&:poft aLeoneX.Pb- tif.Cardinaliscreatus.Multavirille cum theologica,philolophica,logica,tum de cofcientiac cafibus fcriptorum monumentisprodidit.-ScprofeCto parem,autfecimdualiquem,neq;noftramemoria,ncq; multisanteadis feculis habuit,quanqua nec temullscaruerit multis.Obijt Romte poft C. N. M. D. XXXIIII.anno.Elatusvti monachus,quod ipfe iuflerat,abfq; pompa funeris,& apparatu Cardinali- tio,monumentoq;,conditus extra porta magnam Mineru32ad dextra, quod ipfe viuus fibi poftierat, cum hac infcriptione;Thomas de Vio Caietanus Cardinalis S.Xifti,ordinisprsedicatorum. Vitaeius Ioan.Baptifta Aquilanus tam profa,quam carmine perelegater lcripfit. Maximis cladibus non femel obruta Caieta didicimus.Inges ibi clades anno a C.N .i394 .contigit,quado a Gallis direpta lacerataq; cu ingenti oppidanorfi ctede.nec enim aut fcxus,aut cetatis, aut religioforfi penetraliu difcrime habi- tu. Multis pr^terea poft id tempus in hunc vfq;die regniNeapolitani mutationib.conuulfa quaflataq; vrbis,cteteru fide Ferdinandi regis Arragonum,Caroliq; V.dein Imperatoris Augufti conftantifsime pertinacifsimeq; femper hsefit.Hsecde Caieta. -

•0
y • i,
b«i
M> ' v » j If V w yyn w y w «J )h T 1( Wtj omj- XOJLOJUUUIHmfJO. wrorTT^ »1J X n n vvx v n v ^ Wif V vw « m m y
.»
. I.
>
it!,. 1 !!'!
III t
|v K

CAMPANIAE FELICIS
DELICI^
V oniam nufquam t itoterrarum orbe,alma rerumparens,dominaq;natura, eius clementifsimo gubernatoreita
celi benignitatem di(ponente,plures delicias,gaudia,ob]ectamenta,amoenitatesq ; incredibili vbertate,quam in Cam paniam lllam fcelicem,potifsimum vero in Baianum,Puteolanumq; (inum profudit; Adeo, vthocloci potifsimum, cum fumma (peftantium admiratione,amoenifsimf orbis terrarumdelicias, iuxuriantisq ; naturae venuftas adpareat; Dixeritq;illc vcrilsime.Nullus in orbe locus,Baijsprxlucetamoenis:Pliniusitidem Campaniam appellaritfoelicem, ob foelicem,beatamq ; amoenitatem,qua vno,inquit,in loco palam naturggaudentis opusdemonftratur ; Vt fimiliter trad:deritStrabo,cum omnium rerumad vfushumanosaffluentia,tum amcenitateiucunditateq; Campania omnes Italias totiusparres,quam longifsimefuperare:fdcircoperegrinarum Regionu,& hiftoriarum ftudiolis, incred'biles Campania: verefcelicisdelitias,peculiaridefcriptioneexprefsimus, vt vnicointuitu,in haictanta natura: luxuriantis miracula viiumpandere,feq;oble&arc,atquereficerequeant.Acprimumquidemnarrationem hancnoftram,a pro- montorioJVlileno ordiemur.
P romontorivm Mifenum.fiuemons Mifenus,Cumisabeft miliaribus quinis.Nomcna Mifcno Aenca?focio,qui hic perijt, ortu, Dio- nylius audtoreft,confirmatq; Virgilius libro 6, Aeneam anxium,vbi raptus fato JVlifenus humaretur, Achatem confuluifle.demum hoc in loco fepulchrumilliconditu fcribens,vndemonti nomen tum JVlifeno acccfsit,cuprius diceretur Aerius.ln hoc monte Pharusolim fuit,altifsima ni- mirum turris,adcuius c fummo vertice nodu prailucente facem,nauigantescurfum dirigerent. Vbi hic mons tribusinmarelateribusexcurrcns formam promontorijnancifcitur,intimis vifceribusadeo perfoffus,&cryptis,aedificijscj; fornicatis,qugnumerus colurnnarum maximus fulcit, acfuftinet,excauatuseft,vtijsfornicum pilisincumbereprorfus,& lnftdere videatur.Cryptam Traconariam vocant, a Traconibus nimirum, id eft, fiftulis,aut fubterraneis meatibus.pcr quosin fpecum hunc olim aquar pluuiae confluebanr.
P rochyta Infula,anteJVlifenumpromontoriumiacet,terrfmotu^Milenodiuulfa,vtlib.i. Strabo refert, Iicetidem auftorlib. s. EtPli- niuslib.j.cap. 6. ab Aenariadihedam fcribant,quod & eius nomen oftcndit.Prochytam namqueProfufam interpretamur- Habet eiufdem no- minisoppidum,acterr,Tfrugibus,perdicumqueaucupio nobilitatur.
I scla, Arime, Homero ; Aenaria, Plinio;Inarime, Virgilio ; (liceta plerifq ; noteturjPythecufa,Straboni, et Graecisdi(fta,aMifenoprom6- torio terrgmotu & ipfa difcreta,vt libro primo audor eft Strabo,cuiufuis generis frugum,& auri quoque feracifsima eft.Balneas habet plurcs, & addelicias,& ad valetudinema?queaccommodas.
M a r h Mo r t v v m hoclociconfpicitur.Nam promontorium Mifcnum,qua Cumasfpetftatjacum habetaquae marinse.locorum accolae Maremortuumappellant,eiusaquas,Putcolanus linuseffundit,& olim Ionge,quam nuncampliorfuit.
Circa maremorcuum vnd!queplunmafumptuolifsimorumoperiimfundament.i,acitem partesconfpiciuntur.Eft prxter alia defcenfu graduum 40.in ipfis terra? vifceribusadmirandum opus,latere,calci.r[; fa ftum,quatuor columnarum ordmibus,id eft,quintuplici fornkatione.sdiricium hoc vulgo Pifcinam mirabileappellant.Villa olim fuit L.Luculii Baiana,vbi ille mefibus hybernis agerefoIebat.De qua Plutarchus in vita Luculli fcri- bit,Cumin L icullano,quodnuncFrafcitam vocanc,Cn.Pompeius.M.Cicero,muIt!fjjalij nobiles viri L.Lucullii^ftiuo temporeconueni(Tent,Pom- peium inter ccena cum Lucullo familiariter lta iocatum,eam villafibi m primiselegantematq; fumptuofim,feneliris,ccenacuIis,porticib. artefum- niadifpofitis,n!mirumad vfum xftiui temporis,cxterum ad hyemem mulntudinefeneftrarum vehemecer incomodam videri.Lucullum Pompeio refpondiITe,dominumearumxdium, haudquaquam mintis faperegruibus,quxnaturaduce,regionem ciim temporemutant, ideofp domuin illam seftati conuenientem,ahaauteminBaiano,nullapartedeteriore,hyemisoportunitati xdificiffe. Inhuiusetiampeninfulg vifceribus peramplum sedificiu videtur,quod centu Camere!las,ab cellularu numero perariftis,at,artific:j maximi oftiolis ingreffum difficulter prxbentiu,appellat.Id quocp cifternafuiffecolligitur,cuiusgeneris hoc traiftu fubterranegmultf cofpiciuntur, ohm i. Rom.quiin hacpcipu£amcenitatis ora,rufticari fofebant, sedificatg.Veftigiaquoqjpafsim ahoru operu,nempe,monumentoru,acfdiu apparent,vt hercule,perpetua qugdahic vrbs no villg,videantur fuiffe.
S1 N VS Baianushoccircamaremortuu trattu,incipir,qui aMarismortui fauc.b.v%adintimaextremitatem Auerni, venuftifsimeextenditur, quo quide traftu,& indeab Auerno Puteolos vfq?incedenti,ta vari^ magnificaru xd!iim,operumfj; tanqperpetui viciruin|confpiciuntur,vt equide curiofa ingenia plane cogant obftupefcere.Primu circa Maris mortui fauces,afpernma rupes excauata cernitur,ita vt per ea nunc m finum Baianum,e Mari mortuo comeare nauigia pofsin t.Baiaru inde veftigia funt,ingen tia nimirupelago demerfa operu fundamenta,cuius quide vrbis interitus, a vi terr$motuuexortuseft.Non proculindeBalneaBaianajqu^ vocantaccol^Medicr vero Svluania,reperiuntur,inripanonnihilexcauata.Iuxta,eadem inoralitor:s,ampladomusadrupispede,infaxumexcilacoufpicitur,vbiB alnevm T kitvli Medicisitadnftum,fedvulgoCiceronianum,ac item PratenfeiCiceronianum quidem,quod in villaCiceronis,Academixnomineclara,extent. Pratenfe vero, quod in prato fit.
CR YPT A fupraBalneum Ciceronianumin rupe,graduumaliquota(cenfureperitur,mirabiliopereexcifa,altitudinepedum6. Latitudine^. Sed in longum,finuofoanfraftu plurimum cxtenta,fuauem &iucundum exha!ansodorem,quam,fi quis ereftusingrediatur,repent£ fudabit, fi pronus, &adfoluminflexus,refrige(cet.vlterius,addextram vergenti,aqua punfs:ma,fed peneferuens,& taftu vixinnoxia,quampleritpcredunt ininfimu balneum occultis vijsdiffluere,vulgo Fricatoria & SudatoriaBaianaappellantur,deqiubus plurain Indice.
TEMP LVM HerculisBauli,hicfereomifimus,quodtrafitisTritul:nisaquis,ad AuernummontemOricntalilatererotundaformaPliniusde- monftrat.ld ad Baianum fuiffe finum Strabonis quoq;narratioprobat,cuius etiamnum permagnxconfpiciuntur ruinx.
L V C RIN I,de hinc celebratifsimi SI N V S,Baianum portuni,fubfequuntur vefiigia,Vbf aggerem,quo marearcetur(vt perhibet Strabo)Longi_ tudine ftadiorumS.latitudine,quaduo vehiculacommeare queant,HercuIes,boum Geryonis traducendorumcaufa,iecic, quoniam antea propter vndarum,&fluftuum impetus,per oram finus inccdi vixpoterat,etfi quoqjfuper vicinas rupes declinaretur.
MONS SIBYLLAE Cumanx,hinclongeconfpicitur,decuiushabitatione&antro,pccuIiarcmdefcriptionemexhibemus.
LACVS AVERNV S,poecis celebratifsimus,hincfequi tur,ad que ex Lucrino quondain comeare licebat,fcd hic tranfitus conflagrationis Tri- pergulanx violentia,prorfus immutatus,atipconuulfusfuit.Auerni aute paludisaqua lapore faila, colorenigra.eft,quodobimmensa profunditate accidereputatur,cufundum eiusimum,no poffedeprehendi,Vibius Sequefterafferat.Eius tamen fundu acunofis quibufdam hominibus inuentum fuiffeconftat,funefcilicet,paffuu90.quosfingulos vlnxquaternf conftituunt^vtficaltitudineftagni^o.vlnaruin effeconftiterit.Sunt,quiexiftim€t diftum Auernum,tang «»fvop,qubd aues fuperuolantes,oaoris eius graui tate conciderent enccatx, tanquam ad Plutone abriperentur,Indecj; ftagnum
Plutonifacrumhabitum.Cxterum AbrahamusOrtelius,&GeorgiusHoffnagliusAntverpiani,virieruditilsimi,fummicj;antiquitatisadmiratores,
dum fuperiore anno Baianum,Puteol.muniq; finum,ad vifenda tum naturx,tum arte excitata miracula ftudiolifsime perquirunt, experientia certa cognolcunt,paludem haciamSowo^non effe,quemadmodam Au&ores permulri prodiderunt.
TRIPERGVLANA Balnea,hicolim ad Auernum fuere,ab loci ftru&ura ficcognominata,domonimirumtripartitbdiuifa,quod vnaparscu ftodiendis veftibus,alteralauationi,tertia le&is attributaeffct.Sed hxc ba!nea,& frequentifsimu olmi,ampIifsimumIp vicu,& permulta nobiliaxdi- ficia,horribilis terrx motus,& conflagratio ftupendadeformans,conuulfit,& maxima montis noui moleoppleuit,vt iam non amplius appareant.
MONS NOVVS,eoloci,vbiquondamTnpergulanusextitit vicus,AnnoChrifti 1538,mirabili & violentanaturxoperationevnanofteeftor- tus,quaternaradicumambitu miliariacontinens,in medio remanente hiatu,latitudinis,vtxft:mari poterar,L.paffuum.Inftar habetTheatri,leniter
a fumnntate diuo fe pandensflntus lacuna eft,tanquam area niodica,qux clarifsimas aquas con tine:,h:mu fulphurei odoris exhalantes.Plurimamos
illeTripergulxbalnea,virtutefaIutaria, magnamlpLucrini & Auernipartemcintexir,prxterci,marinasetiamaquashaud parumfubmouit.
PVTEOLA NVSiamSl N VSnosexcipit,in quoaboftio,quodolim perLucrinum aquasMarinasmAuernumimmittebar,tuminoralitoris t tum intus in continenti,collibusq; verfus PuteoIos,tam multx fplendidifsimorum operum ruinx confpiciuntur,vt admirationem incredibilem ha- beant,adeoq;nuncorbis terrxvires,opesq;cun(5Ixtot operibus extruendis haud fuffedlirx videantur.
P VT E O LI,iuxta litus colli impolicaciuitas,aquaSinusPuteolanus vocatur,lnitioDicxarchiam diftam,nimirumabadminiftrationeiuftitix, fanftifsimocpimperio,eruditafcriptorum turhaconfirmat.Emponum Cumanorum Puteolosfuiffe,pofleatj;colonis Romanisadmodum frequen- tes redditos,& nomen a Puteorum multirudine accepiffe,vel,vt alijs placuit,i putore,quem liic pafsim aqux calidx,vi fulphuris emittunt, quapro- pternonullis etiam Phlegra vocatus fitCumanus ager,Strabo memorixprodidit.Vrbis medio nuncttmplum antiquifsimu ex quadrato lapide cer- nitur,quanquam vi terrx motuum nonnihil deformatum.Id Chrifliani,D.Proculo dedicarunt.Portus ad huius oppidi pedem valdb commodus &
tutus fuit,cuius nuncferme nulla veltigia fuperfunt.Contra in rnari ig.vaftifsimxpilx turrium inftar,ex latereftruftx,acin ijs quibufdamarcus femiruti cernuntur,& aduerfum ilhs pi lis,qux item in xquore luxta Baias apparent,'Pontem ab Caligula lmperatore fupcrinieftum.i quo tranfitus a Puleolano litore vfque in Baianum finum iungebatur,Suetonius
amplifsime memorat,
Yb"
• I
V

ORBIS TE&RARVM DELITI/t
ABRAHAMO OATXU IGTVS TfOEFNAaLIVS
| Qim vtfhJiofs rerum iprojfpm fodids-^ff
idius ac nofili Campam j mnes, deftias,Ve :
|H nufhztes, et JVatur/ psA ttantis, ifity foeumtis%
||| cjLiudia, et ofleclametuJ aum Tuttota nuwp M af afna parete amoei^ tr:bus Conprefedftp*
af 'tfoqcnferyio n fut/itantej fn fice eJiJi
O Coi/itanti mifi cuitu um* «m fofce jrujemj mei fi
§ Jos otTjcp paciftct fruibu ieftrre, Occurrefas trut
S Jbfus, tu primus, tu ?« i Ortef, cui mufis J
^ nommifus nonJofim ® \fef etiam Jure \
L\ defefantur:'Tum/Mt cum nos dufis J [M. 'ParthenopeJimuf ani et exoscufita ji
|W fuifiet, forum omrriw im vifendorum /I
tu mifn comes <3W (s exftiteris■ fjj
accijpe ijitur ami« Jmimentum, quotf f|
|1 -pcr noftium Ja tifi mittit
I® CommendatjJt' juafcunp Jit Jk |
pro tuo caaore l b Vale ex, .JSvj
\^=S . r
A, £are 1 1 irrhenum
B. Tromontorium JMisenum ofm mons derius, nunc SMjjenus Ccfjs a Stdiseno Aneg Tufidne Jbijepufto. Verg: <f; j&neiC jn racfce fuius montis crqj ta effjhcpenC opseris qu/ Vufjc cjrotta fracfonara ajjpeflatutr
C • Trocfijta Jnsula ■
| D. Jscfia nju(a pi/ ctiam ^denaria et 'Pitfecja Cftajuit E. JAfare mortuum /O
T, Jn VisceriCus fuius JsJmipiscina mtrafifis cst puam Q, (ucufli domus jon Camentajuifie perfibetur, Vifuntur etiam Jn fisct rupifus Jufterranea edifi : tia jue vufjo af jncofls (e cento camareuc aypeCimtur, et fuvra montem (ocus jnjens eft jn arcuitu trfeatri Jnflar jngentes ofteaens rainas, vfi TS o(im celefrafantur cjuznauatria Jn toncrem Sltinerue hodie mercato defl^ Jafatv dfcirur.
G. Qaftrum faianum
H. Sinus faianus
I. ' 1 cnmtim ferculis, fauf, VuLjc trupfo di oaie L. Ba/neum rThtnf, Jiue frttuf-
hafet eadem l<jc rupis jn viscerifus cjptam manu cauatam, aCmodum arctam pcr Jcenfiim muflorum jraduum Jn Conpit-ucfncm protejam, odoms ffjffp jiiauis! Jn qua,Jitpfs creftus jnprediatur, Jlatim Judore prpfer.cfturjijpro : nus ct JnfCxus Jritjet; Vufjo Judatorio appellatur ►I, 'lUcJuc mare via videtur Jifcifus corjhrata ijue 'j{omam ducefat. Vijimtur etjonUamenta et mofes clajtiorum Cacus lucrini. *
H. idic efpJoffat fmts (ucrmus cuius adfuc pauca Cpcrfunt Veftyia, ttr
remotu ^lnno iss8- terra oppftus.
0. Jltons hic af Jncofs JAdonteJijfla dicitur quocf ir. jflius radfcifus an-
trum fit Cumane jifyflj P. Lacusjduernus, qui et pafsjicferjia diatur poJl cuius montes ofm
Juit diues Capua■
Q^JAfons nouusJeu pumiceus, terremotu anni tSj8- incendiop formfif dfe vftmo Jeptemfris Vna nofhe ifi conpefhus, vufjo Jifontc noueflo ^Antiquitas htc efle Joffant < Iripercjcle.
R.. 5\fens (jaurus hocfe monte farfaro.
KmJ' Smus PuteoCmus. /—)
X Oppidum Tuteoli- dfc^arcfia dfc ta prtmo.
"V. SXfofs fvt perfifetur rontis O Cafpufe. ».
X. Ifr qu$ pcr montem offanum,' 1 featrum puttolanum, (afyrintfum, per montesjfcjrfcs, et Cucogjos ,JiueJorum Vufani, qui fcus fodfc (a JoJataria dicitur, perque (acumytiuanum, (jtafp antrum- Dfiapo; Cm cficit. —
Y. ' I empfanjdnticjuum, ofm jjoui, focfe D. Trocuf Jacrumflfxflcandido JWarmore mira arte efaboratum. terremotifus conqiujjatum >

r
~
r: .. ; '
'
-
-
t
f
■

ANTRVM SIBYLLAE
CVMAN£.
C VMIS nobilifsima & amiquifsima quondam Campanie vrbe,ad Auernum Laqim proficifcentes, Sibyllgcauernam.vt vocant,obuiam habent. Antrumeft.opere non minus admirabili,quam fumptuo- fo, in Saxumeffoflum,de quo ita,venufta narratione Leander.Ego,cum a C. N. M. D. X X VI. primu, &poftdecimum iterumadhgclocadeueniffem,cun6ta figillatim infpiciendi,cognofcendicj; ftudio du- (fttis.affumptiscomitibusduobus.qui feceffusomnesexadte tenebant, perlinu Baianum & Puteolanu, vbi multa confpiciuntur admiranda,( veluti quoquecirca Mare Mortuum, vt nunc vocant)adlacum a- uernum.poetis celebratifsimum,itemq; multis nominibus memorabilem,rate deferri volui, breuiterq; referam.quf viderim.PrimumineampartemmontiSjCircalacum egrefsi, qu£ inter Septentrionem & Occafum iacet.de qua Virgilius,Facilis defcenfus Auerni,ad medium vepreti.quod ibi eft,autpaulo in- ferius,interdumos,& vrticas,antrum exiguum,inftaraditusfepulchricoIlapfi reperimus.in id mgrefsi, per ruinas operumaliquandiu procedentes,viameleganteminfaxumexcauatam,IatitudinepedumX. altam XX .in longum D. ex- tentam,vid'.mus:&quantumconie6r:uralicetaffequi,cumobftru£tamurofit,vlterius olim ad Baias procedebat. Hanceameffe cre- diderim,quam Strabo fcribit.Gocceium feciffe,quaCumis,& ab Auerno.Baias commeabatur.Ad 45o .pedem oftiolum in ea ccrnitur altum pedes ^.latum j.per quod eiufdem menfurg via,in faxum excifa, longitudinis ped. 8o.proceditur.Ad eius finem,dextra perbel lum eftconclaue.longum ped. i^.altu ra.latum 8. Intusexaduersu ingreffuiiuxtapariete.faxu apaumaentoeleuatu.inftarexiguito- ri eft.penetrale hocolim.vti etiamnum exparte cernitur,magnificentifsime perfe£tum.ornatumq; fuit: fiimma teftudo lile attico, cum auri notis depi<5ta:parietes Zophoris diftindti, ex margaritarum conchis,& coralio compofitis, infra Zophoros vfque ad imum folum.opereteflellatoexgemmis,itemquecoralio,& margaritarumconchisinduftierant.cuius operis etiamnumaliqua figna con- fpiciuntur.non minori fumptu,quamartificioquondamfadi. Vulgo famaeft.hanc SibylleCumeghabitationemfuiffe. Ad l^uam introituseiusconclauis,eodem in pariete.quedam aliaportulacernitun.paulo latior altiorque,perquam adcryptam aliam latitudi- nis ped. 6. longitudinis 25. via lata ped.q-alta totidem,fed longa 40 .ducit.Inde tum via breui, & perangufta.fedaltitudinisptdes 4. in quandam cryptoporticum, altam, pedes 8. latamio. long3m 24. deuenitur, qu^diredlopropemodum in alterius mediumde- finit,altf ped. 20. latg6. Iong.x 42. Contraeiusintroitum, anguftumiteminfaxoexcauatumfacellumeft.latitudineped io.lon- gitudine6.altitudinetotidem,adcuiusintroitumineodempariete,dextra,alterumconfpicitur,latum ped.p.longum &altum vt fu- perius. Huius in medio lacufculus aquc eft,locusque tanta vi caloris eftuat, vt fudorem nemini non excutiat intranti.Qui receffus hos tenent.Sibyllam aiuntinibi votis operam dareconfueuiffermihitamen fudatorium veriusfuiffe videtur.Hucufqueaprimoingref. fu,qui lacum Auernum fpeftat,nullumomnin6(piraculum eft,fedobfcuraecauerni,perpetuae,in faxum cxcifs.perquasabfquelu- cernacommearinequit:& li quis ingredereturaliter,euadereprofe£to haudpoffet, vti cuidam accidiffeconftat,percuius offa nobis in ijsanguftijs neceffariofuitincedendum.Prius etiam exitusin finenullus patebat, fedadoftium, quointroibatur, retroerat com- meandum,quod& prima vicenobis vfu venitmuncetiam auulla montis parte,vcrfus Baias.antrum apertum eft anguftu:perquod» nontamenpr£terdifficultatem,egredilicet:vtmanifeftoappareat,hacolim viafubtcrranea, Baias ab Auerno commeari folitum. Keseft equidem admirationisplena,quaratione totcuniculicryptfqueferropotuerintexcidi,filexquccifusegeri, cum praeter vl- lum fpiraculum,in tenebrisopusomneparatum fit. VtcunqueautCymmeriorum habitationes.autantiquorum vatum adyta. vel antrumSibyllae,velquiduisdeniquefuiffedicamus,certe 1 es cftcum arte fumptucjue.tum raritatcmirabilis. Enimuero non mali puto conijciemus hic olim Sibyllae Cumgas fedem fuiffe,quod id a V lrgilio probari videatur,cum inquit:Excifum Euboicg latus in- gensrupisin antrum.
LACVS ANIANVS.
, % N ianvs Lacus,hodie,LagoSudatorio,Aquaeft.Puteolis vicina.vndiq; ripisaltifsimis,inftaramphitheatriconclufi. Fundu J \ ineadeprehendi haudpoffe,Bocatiusteftiseft:nihil praeterranasquicquamgenerat. Ad Septentrionem prxcelfam habet ru- pem toto faxo veftitam.ex qua primo vere tot ferpentium conuoluti globi decidunt,&in aquasmagno cum impetu prouoluuntur, vtabfquevehementiadmirationefpedari nequeant.Earum inftagno.quanquafummafrequentiadclabanturjnullam omninocon Ipici,ac ne fignuin quidem aliquod,poftquam aquas fubiere, locorum accoiae confirmanr.
CHARONE^ SCROBES.
SPI r a c v l a ,in traflu Puteolano funt.alij.Charoneasfcrobes vocant,mortiferum fpiritum exhalantes.Buco velenofo, nuncu- pat Leander in fua Italia,quod,antrum venenofum interpretatur.Scrobs eft in rupe modice excauata,nec lata, profundaue mul- tum»pofito figno,primunita,nequis eo proprius accedat,quod exanimati repentcconcidant vltraprocedentes, vt inie&is fipe ani- malibus compertum fuit.Collapfum tamen intus animal,Ii protinus educatqr, afpergine ex ftagno aquae, vitales fpiritus r ecuperat: fed auxilium ea in re, vel quauis alia, nullum eft,fi commoretur plufculum A ccoli Carolum VI i I.Gallia: R.egcm, cum Alfonsu Arragonium regno N eapolitano pepuliflet,afinum inijci iufsiffe narrant,qui & ftatim expirauerit.
SVDATORIVM s. GERMANI.
TH er mi ae Anians,vulgoSudatorio,fiue/e/aw4rofrA ^»rfKo ,3dlacum AnianuminfinuPuteolanoreperiuntur.Cellae quaedam funt, concamerataeteftudine,quarum folum, magnafrequentiacalidosemittitvapores,adeo,vtabfque veftibus intranti, rt- penteiudorexcutiatur.vndefudatoriaquoquenominantur.Humorescrudos euacuant,corpus vniuerlum alleuant,langui_ dosreficiunt,ilia fanant,inteftina vlcera de(iccant,& podagricis vehementer auxiliantur.D.Germanum Cam. panorum Antiftitemanimam PafcafijCardinalishicinueniffe.D.Crcgoriusin Dialogis commemorat,vnde & Sudatorium fandii Gcrmani cognominatur.

•2i7r esjjjrctroitus^fi.
(jofz, nunc mons nouus, ~Anno 1*38- terremotu corujcs fus, omnia tetrit- ^
VUUJILIV5 VI. JLneiS
EXCISV EVBOIGE LATVS IG&AVPTS IVATRVM QVO LATIDVCVTSTT ADITVS CENTV OSIIA. CETV wm KVVNT TOTim VOCES KESPOKSJV.
VEELGILIVS VI AENEIDOS Quam Juper CaucTvCCevotcrant impune Voi VTcrufere iter vennis, tausjese Calitus atris TauciCus JJundensJupera acCconuexa Jereh
X>nde Cocum JJraij cGxerunt nomine
AoPNQN.
~Aj>otfnis cTtmpC aC Jr (is C$ Hcuntur JJe ru
Jt>s J hosce montes fiiit Qapua, nunc pau parent Ves njrza
A. OrteHus et (/■ rbCoJnapCus fiunc K Caeum Coc& non esst~Aoj\>op \x animactuertentes.
j<Jera / deimiatio (acus Ani anjjntricp Qtaiisjn montem fafti non Am,
f 1ACVS Aprud' \ nuspisciCus carens rams c Ierventipus Icatens■
^haroneum antrumjiue liracuium, mortijerum ex <a(ans ffiritum, puocfvul o apveUatur Grotta Jfe
\esmentis.
ammal Viuum jntromjjumJii ritur, Si tamen tum In (iificc
cani .sqlsjuul" i >.it.
\aim~j
proijciatun, paulai (f rcdit ac reuiui
ericu,

'
-
'
) I.
. .. .
'
.
.
\
1 ' -
/ 1
■I
,
. '
.
■
' V
*
}
,
.
-
■
.... .
,
' *
.
' ■

FORVM VVLCANL
Orvm Vulcani,Lcandro Sulphuraria,a<dfinenanun3rum f q{t% aPuteolis,Neapolitana viaconfpiciuntnr, in Campania locus cft,aconditioneacnatura fic diftus; quem Strabo,Forum Vul.
caninominat,cumidPuteolisimmineredicit,& campum eflc
planum,vndic|; flagrantibusrulphurecollibusinclufum,atc]; fe- ptum,vnde velut a fornacibus exhahtionescum ingenti fremi- tu proficifcuntur.Pliniushosabanticjuis campos Phlegrscos ait appellato.s,c]uod etiam probat Silius,inquiens:Illic quos fulphure pingues Phlegraci lc gere finus.Locinatura plane mirabiliseft.Primum aream habetouiforma pr^longio- rcm.extenditurenim ferme ped. M.D. fed in latum non ampliusM.patet,vndiq$ per- petuis altisqj collibus,ita tanquam opere confeptus,vtaditum vnum quafpedat Pute- olos,tantum habcat.Solum areastotum fulphure veftitum ibi fpontenato, quamobrc &incefliicrepitat,cumfit cauernofum,vtivacua contadu folentomnia. In fine lata fofla,verius rotunda,quam formoe alterius cuiufquam apparet,aqux nigrjp fpifliqj ple- na,qu2eperpetu6feruct,magnaq;vi,fumosingentesemittit:quade non folum vulgi famaeftjfedetiamexpcrimento compertum,quicquidimmcrgatur,protinuseducico dum,nunquam tamen non aliqua parte deficiente,quemadmodum ex Hieronymi LiniBononienfisrelatione habeo,quiquaternisineamimmifsis ouis, tria fe tantum cduxifleconfirmauit.Nonfempcreodem inlocoaqua, nec ajquali magnitudine<on- fittit,vtinosteftari verepoflumus.etenimpoft annos decem iterum hac proficifcen- tes,partcfermetertiaminorcm,quam primaviceconfpeximusrcuiusrei caufla fpifsi- tas aqu£ eft:concrefcentibus enim fulphure ripis extremis, imminutio variatioq; con- tingit.Circa foflam vndiquefcrobes in folo confpiciuntur,ex quibus acutilsimi vapo- resfulphurei,cum intento caloreprodeunt. Hacin areamultaefuntofficinae, quibus album fulphur conficitur. Ad foflam, dequa diximus,equo periculofum eft accedere, quodomnia cauernofaacinfidavoraginibusfint:&aliquando quendam fpretis peri- torum monitionibus,eo adequitantem,folo hauftum abfumptumque, ita, vt repent£ fpe&antium oculis eximeretur,accola2 commemorant.Defulphure,quod hicproue- nit,itaPlinius:InItaliainucniturlulphurinNeapolitano Campanoq$agro,collibus, qui vocantur Leucogabi,quode cuniculiseflfofliim,perficitur igni.Collcs hi pafsim vi- dentur flagrare,magnosqucfumoscum odore fulphureo emittere,qui per oram illam omnem,&vfque Ncapolim ventorum flatibus defertur. Quanquam verograuis atq; teter fit,adfluxioncs tamen & rheumata vehementer confert. Aqua quoqjfulphurari^ fofl^,neruos cmollit,vifum acuit,lachrymas & vomitum comprimit,ftomachi dolo- ribusauxiliatur,fcecunditatem fterilibusconciliat,febrescum frigorepellit,&: infeda fcabie membraplirgat.Colle tranfito,quifulphurariam includit, ab Oriente conual- lis eft,vbi alumen conficitur.Modus eft huiufmodi* Lapides e monte Sulphuraria cin- gcntc coquunt in fornacibus,edu<ftosq; coaccruant,dein aquam ccrtis cxputeis,qui hic funt,fpatio dicrum aliquot infundunt,& adeo maccrant,vt in cinercs difloluan- tur.Exijs cineribus lixiuium confe&um lignca in vafa condunt, quod paulatim circum cxtremitates vnci^ plcrunq; crafsitudinc, coit,atq; folidatur,inftar cryftalli vclglacici, ferroq; diuellendum eft.HaCfcenus Lcandcr.
s$

ffl Suijthurconim c\io W f tiumj4puifTutcoCos ¥ (<carnpos "Tlegreosjjm- ; Vulcamjvrum Strafo Vufcjo nuncjoffataria Vo
cant SVeajJOlitanL)jcnurn . acairahjimao^ aJ Viuum i k fevicba rcvrcffntatio B
' CK> horum mon- os tium CTcrra ac Capidx - ■js SuipCur amficitur->
■mims■
iqua mc tjtperenms nigra as tefhi et craffa itaJlncicCa vt ouum cruaum jntinclum , coftu ctraCatur - cu mare J K exefhuat vstp ad~ JtjiaCnos dutEes^jpJj^SjM
^ViJ^dtto(Ctur.J\jjmV'(A

'
' .< >
'
, ^
*
V ' H
'
.• . . ■* ll

V I L N A.
ILN A,admodum popuIofa,ampla,& Epifcopalis Lithuaniae, Ducatus illius magni, vrbsjindigcnis,Vilenszki,Germanis autem vulgo,£>ie communicatum habet a
fluminepraeterlabente,eiufdemadpellationis,nomen ; quod in Lithuaniaortum, Nie. men,fluuioconiuniaum,xVlari Prutenico mifcetur,muro cincta & portis,qua:nunqua
claudutur.Domus in vniucrfum funt lignex,deprelTae,ac humiles,nec cubilibus.ncc co-
quinis,imonecftabulis,licet iumcnra, & beftias complures alant, diftinche, nec opti. moetiam deleducollocarx.ccrtis quibufdam plateisexccptis,inquibus ab exteris na. tionibus,quaecommerciorumgratia,hanc vrbem frequcntant,lapideae&cleganres co- • Itructae funt a'dcs,quibus Gcrmanorum,& palatij vicus condccorantur.Regium cft Vil. nxpalattum,alterumadmodumamplum,planacoenaculorumftrufturacelebre. Alterum,turribusin monte confpicuum,ad radiccsatmamcntarium habens,in quomachinarbellicte omnis generis non pauca: vidcntur, cum tamen in vniuerfa paflim Lituania, nulla vlliusmctalli fe£tura,vcnaucrcperiatur.Templafuntpleraq ; la. pidea,qua:dametiam lignca.diuerfisnamq ; diuerfarum Religionum cultorib.fedx fuaeexercitiumpcrmittitur. Elegans cft Bernardinorum coenobium.feftoex lapide,venufta ftru&uraclarum. Qucmadmodum & Ruteno. rum aula,in quaipli mcrces fuas ex Mofcouiaallatas,diftrahunt,vrputa luporum,vulpium, maxime albarum, Martrum,Zabelarum,Hermilinorum,Leopardorum,& nobiliflimas id genusalias pellcs.Fontes diuerfis in pla- teis habent,ad public osoppidanorum vfus varios,omncs tamcn aodcm excapitc.iuxta Germanorum porta co. ftituto,deriuatos.Suburbianon funt,qucmadmodumin vrbibusbcnccoftitutis, varia, diucrfisdifcrctanomini. bus,fcd vno &perpetuoquodam fuburbiofcpta,& circumuallata Vilnaconfpicitur, vbiinfinitus aedicularum numcrus, nullo dele£tu,nullo platearum ordine,lcd pro agrefti barbarorum voluntate, prout fors & occafio tu. lit,quaficonfitus videtur.Alibi namq ; cafas hafcefuas,ex pinorumaliquottrabibus,rudi ftrudura c6padtas,huc deferunt,&quolibuerit,indifcriminatimcollocant. Extraportam, qua: regiam rcfpicit arcem, dimidiato a Vilna miH'iari,Sigifmundus Rex,domum regiam illam quidam,fedtotamligncam, ab vrbanis curis receflui, & recreationi conftruxit, cum nemufculo, & viuario, in quoomnisgeneris ferae, fumptupermagno alun. tur ; vulgo,VVerfupa,idcft,iuxta aquas,quibus vicina eft,dicitur. Vilnenfisporro populus, & quotquot itidem fuburbanasincoluntcafas.agrcftisfunt, fcruilisqueingcnij,artibusplanenullis,aut liberalibus difciplinisculti, necijfdem dediti,inertes,defides,acignaui,Jibertatenullafruuntur,fedferuifunt,&mancipioruminftar,anobi. litarc habentur.Qiio etiam ipfi generc vitae(auditu mirum) deleftari vidcntur.Dominos namque fuos, tum pri. mumamant,ipfisq ; multo fidelius& promptiusobfequiapraeftant,fi vcrbisvcrberibusq ; immitiustraftenturac durius.Ita,vt heros fuos,& quibus non cgregie vapulant,tanquam eos,qui moribusipfos bonis non imbuant,aut, qui minus propenfo crga ipfos fint animo,defcrant. Vino licet careant : poculis tamen indulgcnt,& genio. Mcdo iplis,& cereuifiapotuseft ; frequentiflimusviniadufti,cepc,&allij vfus,indomibusfuis, perpctuo fumo oppletis, (nonenim vlla fumibula habcnt)vidcndiiplis aciem adimit,vt non alibi plures,qu&min hac vrbe,caecifint ho. mines. Nullus in sedibus ipforum ornatus.ncc prctiofa vidctur fupellex. V ideasparentes cum liberis, iumcntis, acbcftijsadfocumeodeminhypocauftofoetidoagere, vbi& hofpitisconiuxpucrpera,duroincumbatfcamno, & tcrtio,aut quartopuerperij die,grauiflimos & domi & forisfuftineat labores. Nullus in tota hac vrbe le«ftoru vfus.ImOjmolIitercubarevitiodatur.Multumcftjfiditiorcsvtanturfcamnovrfinatantumpelie^contcfto Ncc mclior,autciuiliternobilitatepra:ftantiumconditioeft:,nifi,quodpr3Eftantioreveftitu,multoqueargcnto&au ro,quo onufti,depiftiqueinccdut,nobilitatem fuam oftentent.Ciucs,vxorcs fuas fplendidius veftiri gaudent: vi. liflimus rufticorum omnium,ciufdcmq ; coloris ac formeeft habitus.Nulla in ampla hac vrbcfunt Xcnodochia nulla paupertate affliftisaflignata loca, vbi mifericordia: refoucantur operibus Medone,vino adufto, aut crafla cereuifiatemulcnti,acmadidi,rixanturaclitigant,mutuisfcfcvulnenbusconficiunt,&immaniterverbcrant.fi occidant cxtrancum,capitalc non eft, fed decem & fex dalcris vitam tunc redimunt ; Secus, fi Lithuanum interi. mant.tum namquc,ii homicidam fuga elabi contingat,propinqui,& cognati occifi,cadaucr aromatibus condi- unt,vtinhumatumconferuariqueat,qu6,ilhomicidamclapfum,capicontingat,cxanimum ipficorpusexhibc. ant,alioqui,mortisfupplicium ab ipfo fumino poflet .Si autem quempiam occifum,antecaptum homicidam, fepcliricontingat,capitalen6eft,necpecuniariactiammul(fta punituridfaftum,fedpatratorfacinoris captus, virgisccditur.Infuburbijs,Tartari,vtplurimumhabita«t,cultores agrorum,auriga:,& baiuli,quorumoperahy cmemercatoresvtuntur,vtcapentisfuis,vicinainloca auehantur.neq ; enimalio,quamhycmali tcmporc, ad hancvrbem acceftus,vcl recefliispatet,c6,quod vniuerla Lithuania paludibusimpcdita fit,ac fyluis horrida,hy. emeautcm,paludibus&ftagnisaltaglacicconcretis,niueq ; fuperinfufa,peruiafunt,nontrita,&vfitata,fed,qu5 fyderum vfusfuppeditauerit,itinera.Iumenta autem,quorum opera vtuntur.eadcm funt,qua aurigc,feritatc ro bufta.Illi panc vtuntur tetro,allio,& viftu admodum vili, & fcamnum aut faxum aliquod, puluilli loco, dcli. gunt.Hsc,ftramentorum vfum ignorant.defatigata,veftitum,& niuc contcdum abiguntur in nemus,vbi vngu. la,adabditum niuepabulum,viamfibi,& aditumparant.Tartariautemaurigse,fedulam mcrcatoribus.quibuf- cunq ; etiam cxteris,fidem praebent.Nifi etenim fcriptum fidei,diligentix,& probitatis teftimonium,ab his, quos abduxerunt,addominosfuos,quorumferuifunt,referant,prxfentiflimumipfosmanetfufpendium.Religione inhac vrbemiramprofitcntur.Miflamintemplis,magnadeuotioneaudiunt:vbi Sacerdotem, antevclum cx. tenfum facris opcrantcm obferuant.quod quidem velum,vbi quandoq ; reuoluitur,diftu mirum,quanta deuo. tionc,non peftora tantum,fed & ora contundant.Qiiibus nofte prxcedenti,matrimonij vcl concubitus illiciti, vfus fuit,illi,reli<none commoti,eo dic non ingrcdiuntur ecclefiam,fed forisfubfiftetes in porticu, pcr fa&um in muro foramen,facrificantem confpiciunt. Atq ; tantoquidem rigore eam confuetudinem obfcruant,vt hac rc. ligione,adolcfcentulilafciuicntes,&conftupratecognofcanturiuuenculx. Frequeteshabentcertis temporibus ftationes,&peripheriasfandoru,quibusSS.Pauli&Nicolai,quem vnice venerantur &colunt,imagincs circun ferunt ; populus vero,in eiufcemodi Proceflionibusfrcqucns,crepidas,autpar calceoru in capitibus geftant, quo fummam fefenobilib.feruitute debere,profitentur.Vilioreshabentcalccosplcbei,ditioresvero,auro, & ferico ornatos.Cu morte,aferuitutehacdura,quaipfi tamen fcmiferos ncfciunt,liberantur ; bcne veftiti, & nummis, tanquam viatifo,inftrufti, fepultura: mandatur,cu literisabs cognatis,& his, quib.in vitachari fuerunt,ad D.Pc trum confcriptis,quib.ipfi tanqua Ianitori celi,comendantur,vt facilisad c^leftia gaudia cognatis fuis defunflis pateataditus.Has,&plerafq ; aliasfuperftitiones,etiapumChriftianarcligioneimbuti,obferuant,vtmirum non fit,prifcis ipfostemporibus, ferpentes,folem,mallcos&igncm,pro dijspoenatibus,coluiflc, & adorafle.
S?.

i>IHIHIHlHHIHIilllHIIIIIIIII!illlllllilHiL'LdL
a\<\Vv\V\V\\\^s
VltNA LITvJ

LIBRIIII. DE PRAECIPVIS,
TOTIVS VNIVERSI VRBIBVS,
I N D E X.
GEORGIVS BRAVN, LECTORI, S. D,
Vam in prioribm urbium TomisJoaBenus rationem ob[eruauimus 3 candide Le* ctor 3 eandem in hac tertij editione tenere decreuimw 3 <vt 3 dum in operisfine 3 de- pittarum vrbium Alphabetarium ordinem exhibemus 3 Indicem fimul 3 fpj auttarium demusjn ojuo 3 quam ob loct anguftiam in ipfo <vrbium dorfo hijioricam enarrationem completti minus integrepotuimus 3 in fine (V Indice 3 iiberiore calamo referamus 3 cjuo paulo plura htjiortarum amantes haberent 3 cjuibus auidam^ laudabilem fitimjedare queant.Accipe igitur labores hos noflros 3 qmbus benefaueto 3 fruere 3 fpj vale.
9.
5<S- 55- 57- 4'. 5»-
J 6.
47. 57- 57. 54
ACCVSlANORVMColonia.
AEN A RIA Infula.
AET A videCaieta.
AGNIANVS lacus.
ALBORESTADIVM.
ALBV NEAfonj.
ALIZONTIA.
ANASIANVM, Opp.
ANTRVM Charoneum.
A NTRVM SybillatCuniame.
A N X V R,lingua Volfcorum, qux Latinis Tarracina, Latijoppidum. Hoc prius Trachina diftum fuit, vtfcribit Strabo. A X V R,innumifmate VibijPanfxlegitur.Terracina etiamnum nominari,tradunt Leander,& caeceri.
A RX antiquifsima vItraTerracinam,in Appiareperitur, interaltifsimamrupem,&Mare, loco perangufto munitoip. Eft lbi habitatio,in Saxum eminentiori excila loco, vbi prx- fidium ad itineris,propter anguftias,tutelam, in ftatione de- git.Accolae,ciuitatis arcem appellant. Locum hunc eum efle pu tat Leander,ad quem muniendum,L.uius a Fabio Diftato- re,Minutium miflum,infraTerracinamad mare, narrat, vt Hannibalem ibi Appiae viae tranfitu in agrum Romanu pro- hiberet.
AMPHITHEATRVM,inhoc afpero m o te,forma qua- drata,propemonafteriumS.Angeii, quodmoti vicinumeft, cernicur,cuiufmodi fanenullum aliud adhuc, curiofis anti- quitatumindagatoribus vifumeft. *
i 7 . AREVACVM.
56. A RIME,Infula.
17. A R N H EMIV M,vnum ex prxcipuis Geldrici ducatus oppidis,beneficio Reinaldi,qui vltimus GeldrifComes fuit, iuscudendimonetamobtinuit. luxta Arnheminm,eiegans eft Carthufianorum ccenobium,infinch haufen Vulgd,a Rei- naldo,primo GeldrixDuce,fundatum,vbi etiamannofalu- tis 1 3 43.fepultus fuit. IsetiamCanonicorumD. VValburgis collegium exoppidoTilenfiArnhemium tranftulit,obcon- tentiones & frequentes iniurias,quibusTilenfesTilaniciues canonicosaffecere.
54. APPIA via.
ai. ATREBATVM, Artefix Metropolis, quam Iacobus Meierus Annalium Flandricarum lib.xv. Scutum',vallum,ac murum totius occidentalis Flandri* nominat. Bipartito,pe- culiarimurorumambitu,diuifaeft.Parsaltera epifcopo, al- tera,Principi adfcribitur.Illa,pulchraafpeftu,fed minor,ma gnifica Cathedrali ecclefia D.Virgini facra,celebris eft. In qua permultis libris manu lcriptis inftrufta Theologica Biblio- thecavidetur.Hxcautem,multo amplior,pulcherrimarum atdium nitore,platearum latitudine,&foro imprimis fpacio- fo,commendabilem fe redditiquinetiam Abbatia D. Vedafto nuncupata,qux opum magnificentia, reliquas monachorum focietaces fuperat.Aedes ciuium,pr3eter commoditates alias,
vinSrias cellaslongemaximas, Scamplifsimas habent, qua» obfidionis&necelsitatis tempore,incolisfuntlatibulo. 16. AVENIAE.
10. AVGVSTODVNVM.HeduorumMetropoIis,aban tiquitatecommendata,an eadem fit,quam CsefarBibrafte vo cat,quamqjipfe inter Heduos populotifsimam & magnitu- dineprxcipuamfacit,atcpabipfis Gallis, ne Romanis belliv- fum prxftaret,incenfamrefert,alij,rationibus haudcontem- nendiscommoti,negant ; alijaffirmant. Petrus fanfto lulia» nus,apudCabilloniosCanonicorumDecurio,ingemj fubti- litate,rnradoftrina,& \ niuerfxantiquitatiscognitione prse- ftantifsimus,dehiftoricahaccontrouerfia,ea,quxfequutur, refert.Nonnulli,inquit,vocumetymologiam,& veluticollu fionem fecuti,difaflerutin fententiamjvulgatam magis,qua rationiconfentaneam,Bibrafte Catfari adpellatum efie,quarti vrbem hodie Galli Beuureum,a bibendo, vt adparet, dicunt. SedcumBeuurei tampotentis,ati]jopulentxciuitatis,quikm Bibraftcolimfuifleconftat,argumentum fe offierat nullum> Auguftodunumcontra,totantiquitatis notis infigne eft,vc videatur iudicij errore fe obleftare,qui remveterum etiam iu diciOjacfententiacomprobatamjneget/Et ver6,qui Augufto- dunum&Bibraftediuerfumefleautumant,longe falluntur, quafi protinus,vt Cxfar vita exceflferit, Auguftodunum vna Veluti nofte & conditum fit,& nomen acceperit. Ammianut certe Marcellinus,murosAuguftodunenfesantiquifsimos vo cat,nonitavocaturus,finon anteperdomitas ilulio Cxfare GalIias,extitiflet.Necp vero quifquam negat,Cabilloni horre um fuifle alendis Heduxregionis pr$fidijs,& quiadifficilior eflet,ruptis frequenti veftura itineribus,commeatus, attp an- nonximportatio,Cxfarem aggeribus a Cabillono Bibrafte v% excitatis,viam muniuifle.Attp horum fane aggerum reli- quias etiamnum videas refta Cabillono Auguftodunum per- tinere,vt ipfi quocp lapides,rei,quam probatam volumus, fi- demabundefaciant.Adhxc, cumnarret Cornelius Tacitus, apud Heduos belli vim tanto maiorem fuifle,quod eorum ci- uitas,vteratamplifsima,itaexpugnationem haberet diffici- lem,cum quidam facrouir Auguftodunumregioniscaput,oc cupaflTet, vticpnoiii ifti, quos faciunt, huius vrbis condito- res,nuquameoconfidentiaeprogrefsifuiflent, vt Auguftum de fuo nomine, quod facro fanftum a Romanis habitum, n5 alijs vrbibus,quamquxProuinciarumPrincipeseflent,con- cedebatur,vrbirecenti,&modo natx imponendo rogarent. Earumcerti vrbiumexemplafuntCxfaraugufta in Celtibe- ris,quos hodie Aragonas vocant, AuguftaTaurinenfis,nunc Tunnum,Allobrogum caput,aligcpnon paucg.Ea igitur ciui- tas,Bibrafte C*farifuit,quamhodieAuguftodunum adpel- lamus,ipfius re vera Cxfaris culpa, & faftionibus vaftata, vt. cuncpillefaftocolorem quxrens,in alios culpam reiecerit.In. de ab Augufto reftaurata,& i Flaui js, Claudi j Cxlaris genere, (nam iClaudio FJauiorum originem deducit Panegyricx il- lius orationis ad Conftantinumauthor)muItis aufta benefi- cijs,etiamFlauianxfamilixnomen tulit. Itacp Panegyricus ille orator,Bibra&e,inquit,adhocxuiIulia,Pollia,Florentia difta,hodie Flauia nuncupatur , Heduorum Genus caput.
t Qu®

I N D
Qno in loco illud venit in mentem quaerere, vbi tandem le. gatur,Beiiureum Heduorum fuiflecaput? fed netp in eam dig- nitateinBibra£Hantiquo,aliafuccefsit vrbs,quikm cuius me- minitPanegyricus,Maximiniano,quianteConftantinu Ma- gnum Gall.js cum imperio prxerat,nuncupatus,quam& no ltrum Auguftod Unum efle conftat.Sun t au tem htec Panegyri- ci verba'Quin&ipfaharcciuita$,cuius potifsimum nomine m i hi gaudendum cenfeOjhxc^inquam^animo erga te propen- iifsima Hcduorum ciuitas,ea viitona, quamex Britannis re- tulifti,muItos artitices,quibus abundatea Prouincia, tuo mu nereconfequuta,nuncquidematitiquarumsedium, publica- rum fubftru<ftionum,&templorum inltauratione,ad priftina redit tSc pulchritudinem, & dignitatem. In eo vero,quem fu- periusaIlegauimus,adConftantinumMagnum Flauisegtntis Panegyrico,haec infunt verba: Itacp ob egregia ofHcia,& anti- quainerita,diuinusilletuuspatervoluit iacentem Heduoru ciuitatemrefti.tuere,idq; vtprseftaret,non tantum pecuniaru
vimelargituseft,reftaurandispropugnaculis,theatris,baIne- is,verum etiam nouis habitationibus accerfendis,vt Ibla hsec dletProuinciarumcaputacMetropolis. Vtcunq; autem Pa- negyricushicorator,(iueis Eumeniaseft,(iuealius, hsec cora Imperatoread gratiamloquutus(it,hinc tamen colligimus, Auguftodunum Heduorum id temporis Metropolin, non a- liudefle,quamBibrafte,quod eiufdem GentiscaputCxfar a- gnofcit.Arcpvthuiufceprobationisfinemaliquandofaciam, adducam AmmianiMarcellini verba,quibusdeluliano, cui Apoftatanomen,commemorans, Auguftoduni maxitna an- tiquitatem oftendit. Csefar,inquit, cum m ea vrbe hyemem ageret^Viennamintelligitjintercxtcros^qui quotidiedifsipa bantur,rumores,intellexit,in Auguftodunenfes muroSj-tJui magnum coplefterentur fpaciu,& vetuftatenimia exofi,cor- ruptiqjeflent,^Barharisfubitasfisri imprefsiones. Vides vt murorum huius vrbis nimiam vetuftatem prsedicet, nullam tumcertefuturam,fitemporibus primum Augufti, vrbs ea Condita,inidIulianitempusftetiflet.Neq;enim abeius con- ditioneplus tumquadringentis annis exa&um efle poterat, qux nimia, in xdificio,vetuftas, efle non po teft. Quo fit,vt ea vetuftas & multis retro fxculis, atqjaded, a primis Gallorum temporibus,rcpetenda fit,vt proinde tam vetufti vrbis muri, ruinarum Bibraftis reliquix fuerint.Huc denicp illud,pro in- uincibiliargumento addam. Quod,nifi Auguftodunum He- duxregioniscaput fuilfst, nunquam lllic primi Chriftiani Heduorum Epifcopi fedemfixi.Tent, cum praifertim & Ca- billonum,& Matifcon,in eadem tum regionaefient, attp in ea femper Gentis Epifcoposcathedramhabuiffe,veterafcripto- rum monumenta dedarent.Sed hxc,de Hiftorix ifta conten- tione,&Auguftoduniantiquitate,dignitatecp,nimisforuffe, pro ratione loci,multa.Qui plura cu deantiquo, tum de prx- fen ti Augu ftoduni ftatu defiderat, is, prxter Belloforefti hi- ftoriam,GulieImum etiam Paradinum confulat. 57. AVERNVS,LacusCampanix,Plinio ; Grxcis,aopv©", dicitur,vtStraboatteftatur. Lagodi Tripergola vocatur ab Erythrxo& GeorgioFabricio. ST YG A quondam appella- tumjexhoclocoSilijapparet^Iib.xij.llleolimpopuIus didu Styga,nomineverfo,Stagnaintercelebrem nuncmitiamon- ftrat Auernum. Appellationis etymon hinc efle exiftimat No- nius,quodauesfuperuolantesodoriseius grauitate concide- rent enecatx.diftum enim Auernum,tanqua<i;ofvo// ) vndeLu
cretiusinquit:
Principio qutd Aucrna vtcant,non nomcn id ab rc Impofitum eft,quiafunt auibus contraria cunctis.
Idem confirmatSeruius in hoc Vergilij loco: Diuinosij} Ia- cus: Lucrinum &Auernum Lacus eflefcribens.Auernum aute antea defitate fyluarum itaconfeptu,vtindeperanguftias o- doraquxfulphurexgrauifsimusexhalans,auesfuperuolan-
tes enecaret,vndeAuernusappellatus fit,tanquam &pv(GH Philoftratus etiam Auernum vocari locum quendam prope Nifiimtradit,quodauesadfetrahat.Adijcitautem Seruius, AuguftumC*farem,ea reintelle&a,fyluisdeie&is,epeftileti- bus,amcenahxcreddidifleloca.VirgiliuseandemAuernino-
jninis et\ r mologiam his verfibus delcribit: lndc vbi vcncre adfaucesgraueolentis Auerni,
Tolluntfe celeres. Et i n fra
Ouamfupcrhaud vllapotcrantimpme volantcs Tendere iterpennis, talisfefehalitus atris Tmibtis efundensfupera ad conucxaferebat:
E X.
Vnde locum Graij dixtrunt nomine Auernum.
Alijs prxterea locis Auerni mentionem facit Virgilius, qu5 tamen exaftius in hanc fententiam defcribit Strabo* Auernus & aditu & fundo,finus eft opportunus,atcp tam amplitudine quam natura loci portuscommodifsimus,vfu tamen non fre quentatus,quoniamportusilliLucrnus prxiacet.Rupes eu ardux,prxterquamadoftium,vndicpcircumple&untur, hoc temporecultudiligentiperamoenx,quanquam olim horri- disomniafaltibusoccupata,ideoqjprorfusinaniafuerint:vn- de lacui denfitate nemorum obfcurato,religionis opinio acce dtbat. Apudaccolasquoqj famaerat, auesluperuolantes fpi- ritus exhalantis grauitate exammacas, in eumdecidere,tan- quam ad Plutonem abriperentur,indet^Stagnum Plutoni fa- crum,habitu:quinetiam vicinosilliCymmeriosfuifle,apud
quosperaftisrite facris,placatisi^ Dijs Manibus,adinferos defcenfuseffet.facerdotes enim ineagente duces itineris ad Plutonemextitifle:quapropter&oraculueoloco fuit. fons etiam ibi prorumpens in mare defluebat,&cuius vfu regionis incolx,quod Stygias aquas arbitrarentur,abftinebat.ob pro- pinquasenimferuentiumvndarum fcaturigines, & paludc Acherufiam Phlegetontemeffeexiftimabant. Itafer^ Strabo. Cymmerios autem vicinos huic Stagno fuiffe,nimirum in il- lisfpecubusanteadefcriptis,quorilmintroitusad Auernum fpe6lat,habi tan tes, tum ex hac Strabonis narratione conftat, tura etiam a Plinio traditur, qui gentis eius oppidum ,ad A_ uernumlacumextitifleauftoreft. Adijeitetiam Strabo,ma- iorum opinione (quodab Homero quoqueproditum fit, et- fi fabula fibi videatur)Manium vaticinationes in Auerno fu- ifle,& Vlyflem etiam ad id oraculum profefium.Arthemido. rusdocet,Auernumlacumpoetis celebratifsimum,paludem Acherufiam effe,cuius mentionem fxpe facit Virgilius, & no- minatimhisverfibus:Vnumoro, quandohic mferni ianua R.egisf)icitur,&tenebro(a palus Acherote refufo:in quoiuex pofitione Seruius Auemu lacu ait a poeta defcnbi, que Ache- ron,inferoru fluuiusefficirita diftus tangdxeqpfff.id eft, fine gaudioffed eu locu reuera non procul abefle k Bai js,montibus autem adeo condufum,vt nec orietem,nec occidente,fed me- ridianum folem tantum afpiciar.Ita Seruius.Ad hancpaludS homines olim immolari folitos, indicat Homerus,Elp e norS apudeamabVlyflemaftatuOrco,item'q;Mifenum ab Aenea memorans.QuanquamveroMifenumtatofuo fun&um, in aliorum monumentis reperiacur,tamen ab Aenea cxfum im- molatumq;, verum[eft.Et Elpenorem in vltimis Oceani par- tibus maftatum,Homerifigmentum effe (ciri oportet,quonia locide(criptxcircumftantix,manifefto couincunt,idhic ad Auernu accidifle.Ad eiufmodi porro immania facrificia, fpe- luncis cauernislp fubterraneis,prxfertim horrendo illo Sibyl Ix antro,locum hunc peropportunum fuifle,nemo nonintel- ligit.
6. A V RELI A,OrIeans,Villanouano,inGalliaLugdunefi eius Gentis,qu» Aulerci & Eburones cognominatur, vrbs flo rentifsima,loco admodum opportuno (ita,diues, ciuibus ar- mis exercitatifsimis, potens,munita, non in Gallia tantum, fedvniuerfaetiamEuropaclarifsima. De memorabili, pofl omnium hominum memoriam,eius obfidione, qua Carolo fcxto eius nominis rege,Anno 1418. ab Anglis cin&a fuit, & miraculos^ abs Ioanna Virgine,belli duce liberata, vide beni- gneLeftor,integrumIibellumIoannis LodoiciMicquelliAu relianenfis,ad Carolum Lotharingum Cardinalem. res enim paucisproiftiuslociratione,recenferinonpoteft. ln eiusli- berationis perpetnam memoriam, o&auo die Mai j, quotan- nis,totusvrbisMagiftratus,vniuerfaplebs, & omnesEccle- fiafticorum ordines,vniuer(ali procefsione,gratulabudi,ob- ireciuitatem confueuerunt.Regeshic quoqjaliquot inaugu- ratos,quemadmodum Rhemisfiericonfueuit, hiftoriarum Scripta teftantur.Epilcopum etiam fingularem habet, quem defuonomine Aurelianenfemdicunt,nonfolum fedis anti- quitate,fedmaiorum etiam (an&itatein Gallicanaecclefiace- leberrimum.Childeberto Gallix rege,fulgure cxlitus ta&a, tota fereconflagrata. Noftro tempore, bello ciuili miferum in modum ia&ata eft,ab Hugenotis proditionecaptaaliquan diu,multisineadeformatis,&aliquotecclefijs dirutis,ineo- rupoteftatemanfit,pofteaabs Regerecuperata eft.Francifcu» Guyfius,infignisbelliDux,aIoannePoltrotio, latronenefa- rio, globo tormentariotraieftus,hic occubuit. Qui plurx dehac vrbe defiderat, Iegat Francifcum Belleforeftium , & LeoneraTrepautium } SenatoremAurelianenfem, qui &pe-
culiv

. ' 1 N
culiarem de patria fua libellumconfcripdt. 8. AVTRICVM.
B«-
47- BADACVM,videSaIszburgum.
56. BAIAN VMcailrum.
56. BAIANA FricatoriaivideTrituliBaineuminlndic. 56. B AIA N A,L.Luculli villa.
56. B a i a N V S SinuSjvideSinusBaianusinlndice; 56. B A LNE VM Ciceronianum. 56. BaIneumTrituli,videTrituliBalneum,inlndice. 56. Bauli Herculis templiiivide HerculisBauli,&c.ln Indice. t6. BELLOMONTIVM.
14. B E R G A ad Soomam,hilaris,feftiua:cp[Vabantia5 limi- taneum quafi oppidum,qua lfta Belgarum regio, occiden tem verfus,Zelandiam refpicit,a qua Scaldi feparatur. Cuius qui- dem fluminis,queadmodum & maris vicinitate,.fitus etiam, aerisqjbenignitate tammultis comoditattbus Berga gaudet, vt nobilium,& prceftantiumopum affluentia,hominum , vt plurimufitoble<ftationis,otij,& tranquillitatis recefius.Soo- ma etiam flu.alluitur,qui ifthinc non ita procul ortus, dimi- dio fere mtliari longus,H Scaldi,amiflo nomine,recipi tur. 46. BOIODVRVM.
39. BonifaciuS,quorum in Germania Apoftolus.
Bremenfium Colonia,Riga.Vide Rigam in lndice. 1. BRI STOLIA,celebrepoftLondtnumin AngliaEmpo riiim,amultisdiuerfarumorbis nationummercatoribus,fre quentatum,aquis,qu3eonerariasexmari naues eo deferant, infiruftum.Situsid ratioprxftatjvtrinqjfiquidem montibus claudttur,vtfiuuius,cui adiacet,marinisoeltibusau&us,iiOu pofsitinlatutn diffluere,fed adfexagintafexpedes intumef- cat.Oppidumipfumadmodumeftnttidumacelegansmullus in eocarrucarum vfus,nullcein plateis fordes, fed omnis per fubterraneos du&us atq; canales immudtcia dtfflutt.Pulchr| funtecclefise,Ccemiteriafpaciofa. ApudD. I.icobt ecclefia vl- mus,tantasmagnicudinisconfpicitur,vttruncum odto vlna- rum filo,vixcomprehendas.QuondamEpifcopalishicfedes fuit.nuncEpifcopo Gloceftrienfi fubeft.
O l
*9. CABALLONIORVM Colonia.
55. CAIETA,vel,vtStrabolegit,Caiatta ; etiamAeta,tefti Diodoro Siculo,hodie Gaietta nuncupatur. Campanise in I- taliafoelicis,portuseftiucundifsimus,naturalifitu!munitus, Vtexpugnanvixqueat. Dura obfidione Annofalutis 1 rSS. abslacoboSiciliseRege, Anno etiam 1435. decem lrtenfium obfidioneab Alfonfo,Aragonum, & Siciliae Rege,fed fruftra tentacus.
3<;. CAMANNI.
56. Camerellatcentum.
34. CAMPENA.
35. CANENEFATVM Infula. 26. CARLOMONTIVM.
S. CARNVTVM.
52. CATARACTA.
3; CESTRIA, ComitatusCeftrenfis,fiueDeuani,inAnglia
vrbsprimaria,quae^Legionibus Romanorum ibidem hye- mantibus,in hunc diem aBritanis,Caer lheon ar dour Dovv. ideft,ciuitasLegionumfuper aquamDeae, ad differentiam alterius eiufdem nominis ciuitacis fuper Ofcam fluuium di- citur.Ex Antonino patet,hancolim Deuam dtftam a Latinis fuiffe,a fluui6,quem nos Dour dovv,id eft, aquam Dei voca- mus.Angli,hancLeganceftre,& poftea,detruncato vocabu- lo,Cefter,dixere ; ciues(]5gloriantur,fehaberecorpus Henrici quartiImperatoris,quetnaffirmant abdicato Imperio,ere- miticam vitam illtc duxiffe. Necaliter de Heraldo, vltimo Danici fanguinisrege,credunt.
57 CHARONEAE Scrobes,fiue Antrum Charoneum,vul g6Grottadelicani,fpiraculum,mortiferum exhalans fpiri- rum.Nam loca peftilentis halttus cum multa reperiantur, ad
cautelam idcirco,propalandam'q;acceflrusdifficultatem,ia&u
videtur,vt alio,vel alio nomine hornbili nuncupentur.Qua-
' E X.
Ies Ieguntur apud Strabonem & alios Gr«os,Charone? Scro bestquafi Charoneas ianuas dixerin t,feuCharontis cymbam, quas femelingrefsi,irreuocabili iudtcio damnati, ac defpe- rati omninolucisintelligerentur.EtPlutonta fpiramenta, a Plutone,vnde oriri putantur,ficdtfta.Cui vulgarisadhucaf fentttcredulitas,hac oraefle mferni: & quidam fabulantur pra:efle metallis,ac thefauris daemonas fatales,qui lllorum cu ftodiatadhibiti(vtdicunt)acutifstmofibilofubitarium acce- denttbus venenum tllidant ammx,qux anttqua eft Plelli, & quorundamaliorumPlatonicorum perfuafio. Re vera tame idreferendum videtur, vel fuffocatis in occultis terra: ca- uernisignium vaporibusrvelmetallorum virulentiae in tne- tallisfuis, qux aut excelsiua qualitate vaporis crafsifstmi, autalio, qui tota fubftantia humans naturx aduerfantur. Quamcontagionisnaturalemcaufam tetigtt quoq; Lucreti- us,ex eo,quod in fulphurarijs metallis,& in bitumtnofis,ma xim& veroin venisauri,attpargenti,ftatim operarij fqualore mortis concipiant,acbreui lpacio tabidi,intereant.Et cu mul taid genus loca is fub Auerniscomm«moret ; fubdit: ln Syritt quoqjertur idetn loctts ejfe videri,
Quadrupedes vbi.quoJimul ac vesltgia primum lntulerint,gramter vis cogat concidere tpja.
Talem in Phrygia Specum memini t Strabo iuxta Hierapo lim,quod os Plutonium appellatur,craflam caljginem,ac ha. litum adeo peftiferumexhalas,vt imtniflbs experimenti gra- tiapafferculos,mortuosillico extrjxerit. Similis tn Ctlicia vltraCoryceum fpecum,quem Typhoneum vocant,Pompo- nio Mela auftore.Et itemaliusapud B.tbylonem, qux abun- datbitum ne.AhustnCariat via,quxeftadTralleis,& N.fam prope Acaracam opptdum,Strabone.Alius in Lycia adSardts pagnm,Galeno,qui & fpecum in Ionia fcrtbi t ad Tymbriam pagumprope oppiduin Myunta, qui lethales exptrationes mittit.
8. CH A RTR ES.oppidum Regionis,in Gallia,Carnute- fis,celeberrimum. qux in Gallia Celticaduobus fluuijs, Se_ quana & Ligeri intercepta eft,prima fuit, in qua, ob ipfius a- mcenitatern & folum fertile,Noe filij fedem fix£runt, in qua & Druidat quondam prxter caufarum naturalium ftudt3,mo ralem quoquedifciplinam exercebant, & quia omnium opi- nioneiuftifsimi,ideb & priuata & publica ludicia ipforum fi dei demandabantur. adeo, vt rem etiam bellicam antea iudi- carent, &Martemcollaturi, illisiubentibus defifterent : ca- pitis quoqj iudicia horum fententix permittebantur. De ho- rum autem fe&a & moribus, Caefar lib. 6. commentariorum plura. Caeterum, apud Carnutenfes oltm,tametfi ad Druides omniamaioris momenti negotia referebantur, Res tamen pub.per vnumprincipemgerebatur, vtiexCxfare licet cog- no(cere,quilib.5.commentariorum, Erat,inquit,inCarnuti- bttsfummoloconatusTafgetus,cuiusmaiores in fua ciuita- teregnum obtinuerant:huicCaefar pro eius virtute, acqjin fe beneuolentia, quod inomnibus bellis fingulari eius opera fueratvfus,maicrumlocumreftituerat,&c. Verumpoft hu- iusTafgetimortem,nufquam legas, fuifle vllos Carnutum reges.cumenimRomanitoti Galliseimperarent, nullum in eapalsifuntprincipem,nifiquemipficonftituiffent.Ecclefix tamen Carnutenfismonumfnta,denonnullistradunt prin- cipibus,quiComitumtitulo Rempub. in ea vrbe gefferint, ante,quim etiam Galli Chrifto nomen dediflent. Huius por- ro Carnutenfis vrbis inhabitatores,Druidum fapientia imbu ti,multo amplius,quam vlli alij Gallia: populi, ac prascipui ipforum Comi tes & regu li,qui rebus in ea gen te, ante, quam Cxfar Galliasdeuiciffet,prxerant,perfuafum habebant, na- fcituramolimin terrisvirginem,qux partumvniuerfo ho- minum generi falutarem ederet.hsec de futura virgine conce- pta religio, in caufla fuit,cur Comes, nomine Prilcus, inter Ethnicorum fimulachra fignum ftatuerit virginis,puerum vlnarumcomplexu tenenns,ei(pfacrumfecerit, vt& Augu. ftumCxfarem,pofteaquam virgtnis illius,quxDeum nobts peperit,imaginem,demonftrante SibyIla,confpexiflet,fecifle tradunt.Rehgio,quaergahoc fimulachrum virgineum tene- baturComes illeCarnutum,reliquosetiamCarnutes,vt id« facerent,induxit:& Montilerij Princeps Gaufredus,Carnutu comitiscliens, certior fadlus, quoin honorefuus patronus virginemillam futuramhaberet, adeius etiam cultum fefe contulit.Ex eo deinde confequutum eft, vt virt illi Principes yirgini illi,haud dum etiarn in mund um ediue,templum fta
t » tuerenr^

I N D E X.
tuerent,& donaria permulta offerrent, inclies etiam eius tem- pli virgineicenfum augentes.idautem templum,vbi religio- neCbriftianafueruntinibuti,in B.Mariae virginiscollegium eft matatum,& hocetiam tempore,huic vrbi fingulari eft or- namento.
S. CHASTEAVDVNVM, fiueCaftrodunum, itaenim Gregorius Turoneniis;oppidum perauguftum,am<Enum,& naturali fitufirmum,Comitacus titulo,dignitaterpprxftans, <[ui hic fenatum,& xquifsnnorum ludicum confiftorium ha bet,alia fub fe quincpSenatorum collegi a comprehendentem, Gens in hac vrbeingeniofa,acuta,fubtiIis,& qux,quoddiftu velis,verbo ftatim capiat, eadem pauci fermonis, & magnat breuiloquentix,qux res & fapientiam eius fatis indicat,& La cedxmonios olimprxcxteris Grxcixpopulismaxim^ com- mendauit,&(ermoquidcmgentis fatis proprius, & purus, fed ita funt,vel breuiloquentix appetentes,vel tum in appre- hendendo celeres,tum ad efferendum,quod fentiant, expedi- ti,vtnemoramquidemferantaudiendi,quoadis,qui cunt loquuntur, fermonem abloluerit, quem nondum finitura ■excipiant atque interrumpant. Quodgentis|naturale viti- um prouerbio locum fecit ; quo fiue damnetur ea refpon- dendi prxcipitantia, fiue laudetur expedita ingenij prom- ptitudo, dici folet; Caftrodunius eft , intelligitjdimidia- to verbo. Vicinus vrbi ager foecunduseft,&ferax,prouc ingeniumeftregionum,ad quas pertinet. Qui enimad Per- chios vergit,fyluxfunt,nemora,faltus, p.ifcua, lacus. Itaque pecorum lllic & armentorum vis magna.AtAureliam verfus, offeruntfevineta,&frumentifegetes;prxterquam ea regio- ne,quas fyluam habet, cui Marchix nigrx nomen. Cuius iylux arbores,eam prx fe ferunt antiqui tatem, vt videantur ab ipfa terrx primxua conditione extitiffe. lllud alioqui fci- endum,Caftroduni vitibus a naturaveluti limitem ad fepte- trionesattpNormandiameffeconftitutum. Nctp enim vites ibi,autvuasampliusinueniat,nifi agreftes& labrufcas,non ad ahud fer£,quam ad Omphacium,vtile«. 53. CiRCEVSmons.
27. CIMACVM.
56. C. ftern»,ad cen tum camerella».
56. Cifterna L.Luculli,vide L.Lucullus in Indicei 9. COLONl A Accufianorum.
56. Crater;Vide Sinus Baianus in Indice.
Crucigladiatorum quando exorta Societ*s,&quamdiu du rarit,videRigamin lndic.
56. CryptamirabilisadBalneum Ciceronianum.'VideTri- tuli Balneum in Indice.
56. CrjptaTracanaria,vide defcriptionem montis Mifeni in lndice.
<j6. Cumanus Sinus,videSinusBaianusinIndice. ^7. CVM A N AE Sybilljantrum.
Cupra,vide Lauretum in Indice.
D
3 3. daventrta.
DELPHIVM,clegansacmunitum HollandiiEoppidu, A fofsis,feu aquxdu&ibusficappellatum,omni propemodu orbi notilsihium ex cereuiiia,quam abundantifsime eius in- colxcoqounr,acdiftrahunt.OppidumiIludpatriam habuit perditifsimusilleimpoftorDauid Georgius,peftium,a qui- busoppidum Vveftphahxinfe&um fuit,vna. Hicprofefsio- ne vitrariuspi<ftor,humillimonatusloco, literaturx omnis expers,eatamenfuitingenijverfutia,vtnonfolum noux le- &x ipfe quoq? dux,& au&or fuerit ; fed etiam vt a fuis,quibus verum feeffe Mefsiamperfuafiffet, taquam Deus adoraretur, obtinuerit.Hic & vxorem habens,& liberos, cum in fpeciem quidem modcfte & ciuili ter,fed ab om ni re vera, tum religi- one,tumprobitatealienifsimusvitam ageret(ita hominum ahj funt cra(si,leues,rerum nouarum cupidqalij fubdoli,ma- litiofi,duplices,in omnes rerum malarum occafiones intenti) nonfolumindiuerfasBelgijregiones, fuumdogma promo- uerat,verumetiamcum incredibili quxftu, omnibus nouo Deo certatim munera offerentibus, non mediocrem habebat fequacium turbam.Hocrete&umlcelus,cuMagiftratus, qua decebatfeueritateinfeftarentur,fuga Bafileamfafta,&muta- to illic nomine Dauidis Georgij,in IoannemBruchtium,cum hocmodofuam occultaffet fraudem, eodemquoque fuam
tranftulitfamiIiam,&amicos,clientuloslpnonpaucos.lbi & priuatim hocdogma,tam infulfum auditoribus tradebat, & litteris,per idoneos tabellarios mifsis,longe ad abfentes pro- pagabat.Attamen,cum ex eius cultoribus refilijffet quifpiam, iiniul metu,neper eam occafionem retegereturmonftrum,fi- muldolore&irapercitus,repenteibidem mortuus eft anno 13 5 6. ld,cum ad eius vrbis magiftratum perlatum effet, dilw genterinipfiusvitaminquifitionefafta,&decifa demum li- te,iudicum fententia, in cadauer animaduerfum eft, bona infifcum relata, eiusfamilix, vt&cxteris,quidogmate il- lo abiurato,ad ciuitatisreligionem fefeadiunxiflent,huma- niter condonatum,vniuerfg rei geftg hiftoria,typis euulgata.
Exiguo ab oppido Delphenfi milliari, diftat Pagus, quem HagamComitis^vulgoiDLfjCtaucn^.Tgc/vocant^omnium,
quos Europa habet,pulcherrimus,ditilsimus, amphfsimus, accapacifsimur,ad domuum duo millia continens, tam fum- ptuofarum,vt nulli vrbium cedant,cum ibi totius propemo- dum regionis nobilitas,ac Regis etiam palatium, curiacp com morentur.Hincadfemimilliariumdiftat Lofdunen. Benedi. ftiniordinismonafteriuin,vbi fepulchrum extat Comitiffx Margarethx,cuius hiftoria relatu non indigna videtur. Hanc quondampaupercula quxdam,natosexfegemellos vlnis te» nens,petebat eleemofynam,cui prxterid,quodnihil ei largi- retur,infuItabat,eamtpconuitijsprofcindebat,negans pofsi- bileeffe,binos pueros,eodem partu edi,nifibinisetiam patri- busgeniti effent,proindealcerum horumadulterionatu efle: quaconcumeliamotamiferculahxc,orabatDeum,vtad vin- dicandam caftitatem pudicitiamcp fuam,permitteret hanc co- mitiffam,eodepartu totirrfantes,quotdiesannus habet, da- re,idljj faftum effe,teftatureius epitaphiu,quodficfe habet' Illuftris domini Florentij Comitis Hollandix filia,cuius ma ter fuitMachtildis, filia HenriciDucis Brabantix, fratrem quoqjhabuit GuilielmumAlemannix Regem. Hxc prxfata D.Margaretha Anno falutis 1476. xtatis fuxanno quadrage- fimofecundo,ipfodieParafceues,horanona ante meridiem, peperit infantes viuos promifcui fexus numero trecentos,fe- xaginta quatuor;qui poftquam per venerabilem Epifcopum Guidonem Suffraganeum, prxfentibus nonnullis procerib. & Magnatibus, in pelui quadam Baptifmi Sacramentum per- cepiflent,& malculis Ioannes,foemillis vero Elyzabet nomen impofitum fuiflet,ipforum omniu vna cum matris anima ad Deum xternaliter viftura,redierunt, corporaautcmfub hoc faxorequiefcunt.
iS. DORD R ACVM,Ho!landi{vrbs valdemunita,nego- tiationi idonea,vndiq?cinfta mari,aquis peruia,opibus & ce- lebritate inter alias long£princeps,fita loco admodum ferti- Ii,cuiusinitium,propterantiquitatemnefcitur.Nuncupatur autemDordracum,quafi J>utt»lcd?t/ob fluminis,qui lbifem- perfuit,traieftum.Incendiohxc vrbs aliquoties deformata fuir ; femel,ob bellum Traieftenfis Epifcopi, cum Guilhelmo Hollandi|comite. Altera vice,anno falutis 1457. incendio fortuito media eius pars concidi t,cum fumma,&D.Iacobi Ec clefia,cum Hofpitali & Halla,quam vocant,vrbis. Bellicofos etiam &animolbs ciues Dordracumfemperhabuit.bellunt namcp contraIoannemHollandixComitemipfisfuit,priui- legiorum defendendoru cauffa,potifsimum fuper priuilegio de non euocando ciues ad aliud,qu&m domeflicum tribunal. Nam Comes ipfos ad Delphenfeiudicium citauerat. Anno et- iam falutis M. CCCC. 1111. Dordracenfes,Brabantix Ducem, qui totam Zuithollandiam,pr£ter vnam hancDordracenam vrbem,poteftatisluxfecerat, Brabantinos omnes armorum impetu repellunt,difsipant & cfdunt, complures pagos Vul- canolitant,Bufcumduco &oppido5. 'Gertrudis imminent, atqp ingenti demum prxda onufti,vittores,ad fuos redeunt. S. DRVYDES.
40. DVACVM,vrbs Flandris,Hannonijs,& Artefijs vici- na, videtureiuseffegentis, quamCxfarCatuacosadpellat. Flumen Scarpa per mediam fe yrbem diffundens, alueis eam pluribus diftinguit.Cameraco, & Lefio quinto abeft milliari, copiofa vrbs & firma,habensaquarum fcatebras, domos ve- teresillas quidem, led ornatu acfplendore non poftremas, templa veroaugufta,idcg imprimis,quod virginis matris no- men habetperuetuftum: quippe, eam tum a Clodiuxi Regis Oalh*temporibusfubannum Domini quingentefimum ab ArcanoltoRegniCuratore,feu(vtalij adpellare malunt)equi- tum Magiftro conftruftam, Qui derebus CaaIIicis a & Belgicis
magna

r
I N D
magnaium laudehiftoriam confcripfit. Robertus Guagui- nius magna yirtute vir iltam habuit patriam.
E.
I i. E D E N B V R G V M, Scotorum Regia,Senatust[5 fede?, cinfta mcenibus,& arce,quse ab afferuatis libi puellis,nomen ducit,valdc infignis. Ad quam ob viae anguftiam, & difticile,
prsecipitemi^acceflum, prsece!faenamqueimminetrupi,nul-
lsehoftiumcopisefubduci pofliint. Proindeinexpugnabilis omnino putatur: quanquam tamen eo bello, quo Dauid Bru fius Scotise,Et Edouardus Britanniae Rex,Magna Anglise par- tem,& Scotiam omnem ad internecione vaftarunt, occupan- tibus eim Anglis,dolo fit expugnata. Agris namqj multis an- nis permanentibus incultis, tanta fame laboratum eft in An- glia pariter,& Scotia,vtequos, canes,feles,acfimiliaanima- liapenuriaaliarumrerumederint.Tradituminfuper aqui- bufdam eft,eo inopig reda&os qdofdam,vt diutinam famem non ferentes, pueris a vicinis fuffuratis, miferabili calamita- te non pepercerint.Eo tempore Arx Edenburgenfis,eiufcemo di ftratagemate in Scotorum manus peruenit'DougIas,eques auratus,VValterum quendam, cognomentoTurris, viruo- pulentum admodum fibi deuin&um habebat.ls,naui fua, ex mandatoDouglasin forthiamproficifcitur, tingensmerca- torem fe, vinacp k Gallis adferre, & ex compofito dolia quse- damfecumattulerat,ac poftridie,depromptisaliquot lage- nisadarcem Edenburgenfem pergit. Oeconomum prodire iubet,venienti lagenas dat,vinumqj guftandum. cum non pa rum placuiflet, (quibus nimirum lam diu, maxima viui pe- nuria fuerat)rogat,num vafafe aliqua, exeodem genere, ad- ferre velint.Enimuero,refpondit Oeconomus,remulto no- bis gratifsimam fa&urUs es,fi in tanta vini inopia,eam nobis beneuolentiam exhibeas. Ac, quo certiorres fit,de pretio ni- hil dubitet,pecuniam prsefentein dat,poftridie vinum adfer- ri iubet, fub auroram fe ille adfuturum cum vino refpondet. Poftero die,dubia etiamnum lnce,adeft,vafa duo carpeto ad- ferens,portx extemplo aperiuntur.Cum veroin medio por- tarumconlifterent,perfraudemfoluto axe,carpentumproci dit.Ac moxDouglas(nam haudproculiam mdecumexpedi- ta militum manu confederat)cum paucis fuperuenit, ianito- resrefiftentesoccidit,arceintiJ ipfamundemoccupat. Atque tum Rex Dauid cum coniuge Ioanna ex Gallia in Scotiam re- uertitur.
41. ELBORESTADIVM.
ENCKHVSA, ignobilis quondam Hollandix vicus, qui necoppidi nuncupationem merebatur,nunc,inter cultif fima,& lautiora oppida recenfetur. Ciues habet conficienda- rum &gubernandarumnauium peritos),qui, quotempore vilis eft halecum captura,(tota nimirum seftate) ex qua com- munis plebecula vt plurimum vi&itat,nauiculas pifcatorias deferunt, retia, ad Nouembrem vfque menfem deferunt do- mum,& Naucleri,Gubernatoris,aut vulgaris nauitf munia, mercede condufti,obeunt. Exercitati'quippefuntnautse,qui nauiculis fuis pifcatorijs velocius, quimaliaquarcunque et- iam nauis, tam aduerfo, qu&m fecundo vento vehficare no- runt.Malumnoninmedio,fedadnauicuIse latus collocant. Et,neipfam,affixumlateri velum, ventorum impetu graue, in imum deprimat,aliud eiufdem nauiculf latus, ponderofis iapidibusonerant, aiqualemvtcurfum, nauigandoteneat. Quin,& fale conficiundo excellunt. Extra onentalcm por- tam,?des habent peramplas,& falinarias officinas, in quibus ex fale prius ruditer co&o,tenue, & maxime candidum confi ciunt, vnde, vt laus Enckhufams maxima, ita veftigal haud contemnendum prouenit.
39. ESCHVVEGA. *
40. ESSENDIA.
K
58. FORVM VVLCA NI, officinae aluminisapudPu- teolos,vulgo Solfataria, quafi Sulphuraria,quai vr.dique to- tacollibus aridis acferuidis circundatur, quos Leucogeos a fquallore ac liuore fulphuris,tefte Plinio,dixere veteres, no- nulliveroPhlegrxos,abafsiduocrepitu,quem intimi ardo- res gignunt, quo etiam cognometo proximum finum maris circumfcripfit Syllius Italicus illis verfibus
— illic,qiwsfulpbure pingues rblegrxi legere fmus. luxta hos colles qfficin» exiftunt fulphuris, quod vfque i
l ■
Plinij memoriahincmittitureleftifsirnum. Atqueex jfis pa- tetareafulphurea,duorumcircitermillianorumambitu.Fo rumVulcani,abantiquis di&a, vt Strabo eftauthor. Nec in- congrue,quandoprimoafpe&u,caliginofa,&quafi caminu fornacisingreflurisiftuet, &quam tremitu vndiquecolliu, feruore lacunarum,vapore,igne,inftabili folo horrida,haud tuto quis aufir,nifi certis fenutis adire ; oboccultos, quos ful- phuns incendium cotinuo demohtur,anfra<ftus, in quos mi- fereahquospeflundatos,acfulfocatos,accepimus. Eftautem adcaputhuiusarea:lacuna,interalioshiatiis, aquarum fer- uentifsima: quxob varium ignis,acaquarum fimul erupen- tium imperum;modoamplior vifitur,modoangtiftior,aco- uatafpecie,vndeNauis,fiuepotius,(vtmultis placet) Abyf. fus,dicitur,quseimmenfigurgitis inftar,luridis,tetns,acpu- tidifsimisfcatetaquis,tantoqj feruore falientibus, vtproie- &aqua:cunqueanimalia,citilsimeabfumat,ac adofla vfque conficiat. In hoc Vulcani foro, fulphurea conflantur potoria vafcula.quorum vfum,lienofisprodefle,compertum eft. 36. FRANICHERIA.
38. F R A NC OB V R G VM,haudignobileHafsia:,qua Re gioipfa VVeftphaliam refpicit, oppidum.
56. FRlCATORIA Baiana.
56. FricatoriaBaiana,videBaineumTrituli inlndice,
39. F RI S L A R1 A,Hafsue oppidum.
57. Le FVMAROLE Agnano.
G-
58- GAIETTA, videCaieta.
47. G A M A N O D V11V M,vide5alrzburgum.
56. G A V R VS; Gallicanus:Mafsicus,Synonymafunt,mo- tisCampama; felicis, c]uiliodie Gerro vocatur, vtreferunt BIondus& Leander. Malsici, & Gauri memoriaeftapudPli- nium,Liuium,Ciceronem,Statium,&Vibium. Galiicanum fateorme apudneminem antiquorum hadlenusobfcruafle. Sed Calligula mos eftapud Liuium; pro quo Gallicanus per- peram h.-^entBlondus & Leander.
17. GELDRlA M,eam Clfe vi bem,vnde regio ipfa vniuer faadpellationem obtinuerit,nominisratio plane confirmar. Vrbem autem idconfequutam nominis,ab immani quadar. , eo loci,caefa beftia,ex aliorum fenten tia,in ipfa defcriptionc, retulimus.Sunt tamen etiam nonnulli,qui vel a Gelduba,ci - iusfrequentermeminitTacitus,velaGerlaco,fecundo GeJ- driae prxfe&o,Geldros appellatos,exiftiment.Priorem rame fententiam,de trucidata adEfcuIam arborembeftia,prima Geldriaeinfignia,confirmarevidentur, quaitres Efculanos flores, incampo flauoexhibebant. Annofalutis M. CCC. XXXlX.Reinaldus GeldriteDux,CarmelitarufocietatiCoI legium,in hocoppidofundauit.
57. S. G E R M A NI fudatorium.
31. GO VDA, Hollandiatopp. inoftioaluei Gouda:, cuius & nomen refert,ad flumen lfellae fitum eft, Leida, quarto d;E fitum milliari,copiofum,diups,populoabundans, virosha- buit complures litteris claros, vt Henricum & Ioanne, quos Tritemius infuo virorumilluftriucatalogomemorat. Gui- lieimum Hermanum, & Cornelium Aurelium,Hiftoriogra- phos & Poetas.Hermannum Goudanum Theologum, & Ia- cobumPoetam infignem. Vicinum Goudae ccenobium ell Regularium fratrum,nomine,Stein,in quo Erafmus Rotero damus,adolefcens,inftitutummonafticum profeflusfuit.
56. Golfo di Napoli. Vide finus Baianus in Indice. 9. GRATIANOPOLIS.
57. GROTTA dellaSibylla.
56. GrottaTraconaria,confuledefcriptionemmontisMife- rii in Indice.
57. GROTTA delicani.
H.
Haga Comitis,vide Delphium in Indice. 41. HALBERSTADIVM,infignisSaxonixvrbs, perati- gufto Canonicoru collegio cslebris,qua: anno poft orbem re- demptum nSo.graui calamitatceodifsidioeft prefla, quod Vlricus Epifcopus cum Henrico Leone fouit, quando infeli- citerpugnatumaciuibus, capta vrbs, alioqui munitifsima, ab hoftibus exuita,Ecdefia fimiltter primaria,in quam clerus & populus } tanquamad tutifsimum afylum confugerat: ca-
tf ptus &
\

I N 1
jrtus & aX>cJu£his Epifcopus: fi qua: ex incendio ciuium refer- uata bona,a ferociente v r i6lore per vim ablata . Et in cadauer denique,vrbs totaconuerfa. TrucesficfuntBellonxfruftus. Sed,vt funt rerum mutationes mirabiles:Qtii fupererant op- pidani, fitus opportunitare lllefti, nouam ex cineribus exci- tantvrbem,& temporis deindefucceflu,harum calamitatum ■obliti,debitam Epifcopo fuo obedientiam detreftant.Quare ErneftusMagdeburgenfis Archiepifcopus, & Adminiftrator Halberftadienfis,ad mga & plenam obedientiam,arniis lianc vrbemredegit,accipiens eam in poteftatem, & omneeiusgu- bernanda:ius aconfulatu in fe transferens, ac tum ludices ac Scabinos,qui iuftitiam exsquo & bonoadmimftr-arent,con ftituit.
ij. HANNONIA.
•56. HerculisBauli templum inBaianofinu magnificum fu- it,quod ad Auernum montem verfus,orientali latere Plini- usdemonftrat,vbi tumxtatefua, templum adhucantiquifsi mum, rotunda forma confpeftum ait. Id adBaianum ruiiTe finum,Strabonis quoquenarratio probat,quaaggere Lucri- num IacumahHercule munitum fcripfit,boum Gyrionis tra ducendorum caufta : quapropter <Sc Baulos , ita vetuftate corrupto vocabulo,Boalia primum diftos,auftoreftSeruius in eo Vergiiij loco * Et tenebrofa palus Acheronte refufoiad- densinfuper,Herculemiftic Aenex vifum. DeBauIisquoque coinmemoratTacitus, Neronem matrisfataprxparanteicri bens eam ad Baijas euocaui(Te,vbi Quinquatrium celebrabat exceptamqjinquit,manu & complexu duxitBaulos: id villx romeninter Mifenum promotorium & Baianumlacumeft, quaeflexo marialluitur. Eandem villam compellatSiiius in- qu ens:Et Herculeos viditin littoreBauIos.Hortefium orato rem apud Baulos in parte Baiana pifcinam habuifle nobilem, & in ea Murenam adeo dilexifle, vt exanimatam fieflecrede- r .tur: ineademvilla AntoniamDrufiMurenxquamdihge- Lar,inauresaddidifle,eiuscjjreifamaquofdamBaulos vide- re concupiuifle Plinius fcribit,MentionemBauIorum Agrip- pinxmatris Neronis interituminfidijsfihjcircumuentxnar rans,pr*terTacitumeiiam Suetoniusfacit,quide Nerone qaoque cum memoria huius orx in hxc verba niemorat • In- choabat pifcinam ^MifenoadAuernumlacum,conteflam, porticibusqj conclufam,quo quicquid totis Baijs calidarum aquarum eflet,comitteretur: fofiamab AuernoHoftiam vf qtie Vtnauibusnectamemari iretur, longitudineper CLX. milliaria,latitu'dinis, quacontrarixquinquiremes commea- rent.Eiuldemfofla: Pliniusinfuper, vnaqueTacitusmemi- nerunt.
'54. HERCVLEA,
I
1N A RIME,videIfcla. yfi. IN A RIMElnfula.
Inferum mare,videTyrrhenum inlndice.
.9. I NS V LA,Flandrix, quam Gallicancem cognominant, v 1 os • xcipua,Germanis,Riflell. Gallis; quorum hiclingua oot' mu prxualet;LilIe,dicitur. Qux, vtpoten:ia,diuitijs, cii .itsimum Mechanicis artibusquouis tempore floruit, Bd!o >a,Vulcano,& vanjs iniqux fortunxcafibus,freque i affl:ftafuic.
.. r lNVTRVM.
I O V1 Santiquum tempIum,nuncD.ProcuIofacrum,in . mpania LlicemediooppidoPuteoIanoconfpicitur,idin ;■ .hjncmfcripcionemadhuchabet.Calfurnius L.F.Tem • 1 rri suguftocumornamentisD.S.I.Etaliaquoqueparshu i ■■••) .. :L.Cocceius L.C. Pofthumi.L.Audlus Architefti.Vi- ' a it retiam hicofla quaedam humana, vaftifsimxmagnitu
nis,l ocPomponijLaticarminecelebrata.
I-luc quicunque venisJiupefaclus ad ojfit Gygantum,
T ifce, cur Hetrujcojint cumulatafolo.
Tempcre,qtto domitti iam vtclor agebat lberis Ahides, capturn longaperaruapecus
Colie D tcbarcbea clauac^ arcuf Typhones Expulit,&cefit noxia turba Deo.
Xyd untum pettjt pars,&pars altera Thufcos, lnterijt vtclus terror vtroty loco.
II inc bonapoHeritas immania corpora feruat>
11 tales mur.do tejlijicatur titiQS, i SCHiAjvidelfcla,
D E X.
56. ISCLA hodieIfchia,Hermolao,\'olaterrano,Eabrkio,i & Ery thrxo,qui ln fuo indice Virgiliano,contra Plinium,dc eius caftigatorem Hermolaum docet,hac maris Tyrrheni m- fulam,non Inarime, fed Arime ab Homero vocatam, Virgili- umcpprimumfuifle,qui Arime,cum«<vlonumprxpofitione, iundtim legerit.Hanc Eretrienfes,& Chacidenles primi inco- luerut,quos ob feracitate foli, fortunatosTimxus vocat.At Hiero fenior Syracufarum tyrannus, qui poftea & ei,<ScCam panixdominatuseft,illis,obfeditionem,pulfis,colonose Si- cilia eo trafmifit, quioppidum Gerundamcognominatum, xdificauerunt.Hornm tempore,& paulo anteTimxi gtatem, collis in medioinfulx fitus, cui Epomeus erat nomen, terrx motibus primfim frequenter concufi"us,mox incendia maxi- ma,aperto hiatu,euomuit.Quihusconterriti Siculi,& oppi- dum,& infulam deferuerunt. Sed 6c Lucio Martio,& Sexto IulioCofs.&deinde Cffare Augufto,Tito,Anthonioquarto, atqueDiocletianoimperatibus,plurimumarfit. Alberti pr|- terea primqanno tertio,adeo vehemens ibidem profluuium ad menlesduos prorupit,vt in fuum quodammodo exitium confpiraffecrederetur,cum plurimabruta,acmultos homi- nes confumpferit,& cxteri fuga dilapfi,in proximam Panda. tariam,vel Capreas,vel Baias lecontulerint. Remanenteius incedtjadhuc veftigia^locusqjilleafperrimis lapidibus com- buftis te&us, fimul & incultus, longitudinis p. m. circiter 3. Crematus nominatur.Oppidum in hacinfula olim conditu, lfcla hodie dici tur,qux & infulx, abolicis vetuftis adpellati- onibus,nomen dedit. Eft naturamunitum,edi to atque exefo in monte fitum,quod mari olim vndiquecingebatur.At cur- fu temporis, vallo, quoab mfula difcrepabat, inieftis faxo- rum ruderumq;machinis oppleto,infulx connexum eft. Ad ipfum acceflus eft peraccliuis,magna<5 ex partefaxo cxfo, at. queexcauatarupe,manufa<ftus,que velduomilites tuto tue- ri"pofsint.IfcIa,Sirenes prxterea &Prochy ta quoque,ftriftif. fimo gurgite a Cumarum littore difsidet,ac tanquam moles pulcherrimx,marepingentes,profpeftum aregioneagri Cu- mani ,Mifenitj;, iucundifsimum prxbent.fcribit Pindarus in Py thijs,(quod & lib.ij.Strabo verifimile arbitratur) traclum omnem xquoris, qui a Cumis & Puteolano agro ad Siciliam vfque protenditur,ignitum efle,profundasqj m vnum coeun tes,hahere cauernas,eocpinfulas interiacetes igniuomas efle.
56. Iulium opus in finu lucrino, vide deeodem iinUj Indice. 47. IVV A VI A,vide Saltzburgum.
54. 1VP1TER ANXVR.
L
57. LACVS A GNIANVS,inPuteolanoelladviam,qu5 ef taPu teolisad Neapolim,admodum celebris.Tum,ob L.L ul culli villam, hlc olim amcenifsimam;tum, ob fpe&abilem la cusipfiusnaturam,quem amphitheatri inftar continuis col- libus vndiqueclaufum,ijslpfulphurofis,verifimilefitabinli gni olim aliquo harum terrarum incendio habuiflfe origine. Quam ob rem complura adhuc extant conclufi eius ignis fpi- racuIa,diuerfxadmodum,prodiuerfitate terrarum, quava- pores ipfi tranfeunt,qualitatis. Quidamanimaliaquxcunqj iiiie&a lethali fpiritu enecant,acmira naturx contrarietate cum eadem in lacumipfum demifla reuiuifcant, ob tempera- tum(vt credo)aquarum eius teporem,in quo propterea ranae degunt,ac magnaferpetium copia. Quidam vero exhis fpe- cubus ad fudationesrecipiuntur,quas Fumarolas Neapolita ni appel!ant,fummo hodie honore ac frequente vfu celebres, calefaciendo vti!es,exiccando, difcutiedo. Vbi aliqui ad huc vfum perangufti hiatus exiftunt, in quos membra ipfa pati- entia,vt pedes,crura,brachia, feu contra&a, feu tumida mit- tunt,ac fouent,reliquo foris corpore feruato incolumi,ac mi rificbiuuantur.
16. LANDRECIVM.
47. LANDSHVTVM,lauta,elegans,acnitidaBauarigin- ferioris vrbs, feniorisBauaricaedomus filij, nuncfuccefloris paterni,refidentia:.Ifarofluuioirrigatur, qui, vbi Landauia, Sindelfingium,Monacum,Mosburgum,&Mittenwaldium, vrbesfamofas,allabitur,tandemfeIftro aflociat. 47. LAVREACVM.Opp.
51. LAVRETVM,agriPiceni,obtutelaminclyti,totomu do B.Marix Lauretanx,oppidum munitifsimum, quo in lo» co olim,vtquidam cenfent, Cupramontanafuit,4Plinioiri Piceniquintxregionismediterraneo,defcripta, fimulcppro- pkraUamCuprammaritimam,raontanacognojninata.Suc
ttiaia»

1 N E)
ttiam,quiinD.MariseLauretina:faniloco ,prius$demIuno- nisCuprangfuiffetradantjiveteribus religiofifsimecultam, Vt Petrus Marfus ad hunc Silij verfum nota t: Et quis littorex fumantaltaria Cuprte. Scnbit enim, Cupram oppidum,ad marcquondam templumhabuifielunonis,Thufcorumxdi- licium,qui lunonem Cupram nominabant,ideo<pPoeram,il licaltaria fumafie,dicere,quoniani Cuprani,lunonis colebat facra.Vertimenimuero,quodCupram oppidumefle ad ma- re dicit Marfus,in hoceu falli,cum alijs quibusdam animad- uertendum eft,qui immemores, duas Ptolemasum in Piceno Cuprasdefignare,montanam,atquemaritimam,nondealia, quam litorali Cupracogitauere,cu tamen Iunonis templum intus in colle,non ad litus in planitie,fitum fuerit. 30. LEVVARDVM.
Liburnum,videTyrrhenum mare in Indice.
19. LI LL E,videlnfulam.
11. LOVANIVM,Brabanticarumvrbiumprarcipua,am- plitudine,in GermaniaAgrippinamColoniam,in Gallijs ve- ro Lutetiam Parifiorum fuperaredicitur. Vniuerfitate cele- berrimaclaret. DecuiusinitioinChronicisColonienfib.re- fertur,quod Ioannes DuxBrabantus, a Martino PP.V. impe- trarit Academiam Louanienfem,vt ibi omne artium & di fci plinarumgenus docereturrquodtpanno M. CCCC. XXVI. cceperint profiteri :acquanquam Martinus nolueritpermit- tere,vtfacra Theologiatraderetur,id tameEugenius IV.per- miferit. Quse ex Colonienfi deriuata & procreata, tandem a maximis Pontificibus,Imperatoribus & Regibus, Reueren- difsimiscpCardinalibus, & Epifcopis,acalijs clarifsimis vi- ris,partim amplifsimispriuilegijs,partim etiamexftruftis fplendidifsimis collegijs,egregijs fundationibus, & legata in vfus literarios maximapecunia, in eum fplendorem perdu- ftaeft,vtceleberrimum in Germamaomniumliterarum em porium,florentifsimacp Academiameritoappelletur. Nece- nim bonarum artium gloria omnes alias tantum hoc tempo- refuperat:verumeti2m ficfirmata,ficdotata,ficornataeft,vt Vix vnquam interire pofle,videatur. Eft prxterea ccelum Lo uanij,quod vel ltalico,quamuisadamato,prseferas,no amoe num modojverumetiam falubre, & ftudijsaptifsimum. Vn- deErafmus epiftolaquadam adloann.Lodouicum Viuem* Kulla,tnquit,me res inuitauit,vt Louanium commigrarem, nifi coelum falubrius & locus amaenior. Ioannes Geropius Beccanus, nullam vel in%alia, vel Germania, vel Gallia, Hi- fpania'qj Academiam reperiri affirmat,qug fit cum Louanien fi,fitus elegantia,iucunditatefpcomparanda: &,quod,etfi Sa lamancainHifpanijs,fcholarum magnificentia omnibus Eu- ropte gymnafijs pra:ftet,tamen fitu & locorum facie, aLoua- niofuperetur,nec vfquamalius locusreperiatur, cuimelius Mufarum domicilij nomen conueniat. Quare praeftatifsimis inomnidifciplinarumgenereDoiftoribus, ingenuisipadole- fcentibus quarn plurimis,inde ab initio femper abundauit, noftro tamenfecu!o(etfifatiscelebris & florenserat) niultis, ijstjjpracftancifsimis&pulcherrimis ornametisfupraomnes aliasexcrenit. Nam pra:teralias innumeras commoditates, Adrianus V i. PoncifexMaximus quia hxrefesin Germania exoriri videbat, & homines quofdam in eam curam incum- bere,vt bonas literas,vna cum ipfis academi js euerteret, egre- gium Louanij,vbi ipfe tum Re&or & Cancellarius erat, colle gium,fub Adriani nomine,extruxit,vbi tenuioris fortun§ iu uenes,cumDoftoribus fuftentarentur,quicum aliasomnes artes,tum veroin primisfacramTheoiogiam tam oportuno tempore docerent. Huius optimi Pontificis, gloriofifsimitjj patris fui Caroli V.Imperatoris Romanorum prteceptoris exemplo,vt videtur, permotus potentifsimus & vere Catho- licus Hifpaniarum Rex,BelgijcpPrinceps, Philippusl I. non tantumhancamplifsimam academiam mirifice femperho- norauit,verumetiam fuperioribus annis, cum hatrefes etiam in Gallijs(quo multi eijfuis ditionibus proficifcebantur) inc ualefcere videret, iccirco, vt innocuat iuuentuti in alia Joca, quat erroribus abundarent,proficifcendi occafionem praefci n dcret,&nouam Duacenfem acaderniam erexit,&Louanijali- arum artium atque linguarum ftudijs au&is, lingua: Gallica publicosProfefloresinftituit.
Losdunum,vid-;DeIphiumin Indice.
16. LVCEBV RGVM,nominis eiufdemDucatus Metro- polis,vrbs ampla, partim montofa, partim a:qualis,arce, & propugnaculis munita, etfi Martis frequenter deformata fu- roribus,qu ; .bus nihil cum Mufis,otio &traquillitate gauden tibuscommune,il!uftres tamen eruditione viros edidit.Atqj intermultos Nicolaum Nannim, hominem vfqueadeo do-
E X.
dtrina,& rerum prudentia magnum,vt Curi$ iudicialis apud Luceburgum Prxfes,no ante munus,quam vitam,filium au- tem reliqueri t fibi cognominem, qui paternas xquans virtu- tes,tantum apud Carolum Qiiintum Cxfarem gratia valuit, vtin toto Imperio Cancellarij vicarius ab eo conftitutus, id muneris cuni vitafinierit.
56. L V C RIN VS SI N V S, iuxta portum Baianum in Ca- pania,lacuseft,fcriptou elogijs celebratus. Oftreis quippe, & auratis abundare folebat,vnde Martialis:
A T on on nu laudcmpretutmf Aurata meretur.
Sed,cuifolue erit concba Lucrina ctbus.
Etalibi:
Elria Baiano veri modo concba lucrino,
Nebile v.uncfitio luxn riofa garum.
Plinius etiaauratas,& oftrea Lucrini Baianicj; finus CelebraL DeLucrino Vergilius.
An mcmorem portus? Lucrinof addita claufira,
A tque indignatum magr.is flridoribus aquor? lulia quaponto longo/onat vnda refufo,
Tyrrhemu/fretu immittitur astus Aueruis.
Quos verfus exponens Seruius,duos,ait,in finu BaianoCam paniaecontra Puteolosefle lacus,Auernum & Lucrinum,vn- deproptervbcrespifcatus,amplifsimum ve&igal percipie- batur,al:quando tamen impetu nimio marinis vndis intran- tibus,& eadeceleritaterefiucntibus, abduci contigiffepifce, & veftigahadetcriorafieri. Hacdecaufla Publicanisoranti- bus,vt prouideretur,Iulium Caelarem eomifllim,ab eoqjne- gotio toto perfpe&o,brachia duo,iaftis aggenbns,du&a,qui bus xftus marinorum flu&uum arcerentur,angufto tamen o- ftioreli&o per quod in Auernum pifcis commeare poflet,fiu ftusingruerenon poflent:proindeopus id Iulium appellatu. De qua re Suetonius etiam memorat,Cxfarem Baianum por- tum extruxiffe,immifib in Lucrinum & Auernum mari.Lu- crinum a lucro dcnominatum, nonulli credunt, quod ex eo, quia pifcofus effet,percipitbatur.
56 L.Luculli villa Baiana,lacus mortuo vicina, tam ftupen- dum eft,ob impenfani &fumptuum magnitudinem,opus,vt vulgus Pifcinam mirabilem nuncupet. Isautem Lucullus, nobilis Romanus fuit,virtutebellica,eloquentia, & diuitijs clarus . tatas namquebello fibi opes parauit,vt eleganti fum ptuofaqj vita,cui fe poftmodum dedit, eas non potuerir con- terere. Aedibus namqj & Practorijs extruendis, hortis, & cce. nationibusamoemfsimis,incredibili fumptu paratis,&Bi- bliotheca infigni,vtriufque linguse libris rcferta,atque omni busobuia&patenti, plane admirandam opum magnificen- tiam oftentauit.VilIam quoquehabuitBaianam,in quamen- fibushybernisagerefolebat. Opuseratadmare mortuude- fcenfugraduum XL.inipfis terrse vifceribus admirandum, laterecalcecpfa<ftum,quattior columnarum ordinibus,id eft, quintuplici porticatione. Columnat quadratae funt,craffj pe- des ternos,cum femis eleganti fymmetria fa6tis,alta: fub for- nicibuspedesduodenos:vnde, quantum ratione coliigi po- teft,a folo, ad fummum in teftudine ccelum, altitudo ferm& pedum XXV.erit,quippe,quoniam intercolumniaduodeno rum item pedum funt,vndenimirum gemina fere in altum confurgere,duodenarij menfura videtur.Et h^c quidem por- ticationis medise defcriptio eft.nam alise, quse latus vtrinque tenent,binis ped.anguftiores funt.In mediam quinquegradi bus ex alijs defcenfus eft: vbi ambulatio,per quam aquse non- nihil,vfquead extremum porticationis caput, paulo humi- lius csetero defiuit,vbi graduum etiam aliquot defcenfus: vn deiudicio colligi optime poteft, sedificium hocquondamad vfumaquseferuandse,fadtum. Spaciointer extremosparie- tesinlongum ped.D.inlatum CCXX.patet. Altero capite, rurfustotidem graduum eftafcenfus, quotin prioreeflede- fcenfum,diximus: fpiraculacjjplurimis in locis apparent,tan tofumptu &artificio fafta,vtnon finecaufla,§dificiumiftud LuculIi,vulgo mirabilem Pifcinam appellari,iam fupra fafsi fimus.Deferri fe in hanc villam Tiberium Imper. ingraucfce- temorbo voluifle,Tacitusauftor eft,in hsec verba fcribens: Mutatiscp faepius locis, tandem apud Promontorium Mifeni confeditin villa,cui L.Lucullus quondamdommus.
M.
tz. M A C H LI-NI A ,elegantifsima Brabantise vrbs,Archie- pifcopi fedcSjdiftatBruxella, Louanio, & Antuerpia miliari-
| j t bus qua-

T N D
fensquatnor,fitu &opere'ffiur>itirsiiri'aI Przterquamenim proptignacul!S,moenibus ac fofsis circundata eft,vicina decli uiora loca,aquarum leptis reclufis,ftagnantur,vt hoftib.nul- lus ad eam aditus pateat. Hxe vrbs,ob prarftitain obfidione Kouefi«ifi(oppidumeftad Rheniripas infraColoniaAgrip- ptnam)Carolo Burgundionum Duci officia,multis priuilegi- *js,etiam ad tnuidiam vfquevicinorum, eft dotata : veftiga- •Iium,maxini4inBrabantia,immunnate. Qiia Antuerpiai- turau portani Catharinariam, vrbi Machliniaecoiun&us eft ampliuimus circus,caftelli inftar, muro claufus, donncilijs p!enus,vbi celebre etum templum cernitur, D.Alexio, vt tu- telari numini dicatum, quo loco in frequentifsimo mulieru <conuentu,plus minus lefquimille, omnium ordtnum fcemi- nas femper reperias,qux religionis erg6,comrr.oratum eo co ceflerint,omnes vero,quatuor primis vniuerfte paren t,& oh- ediuritjin quibus funt,qua; defuo luculente viuunt, loge ve- ro maxima earum pars,lana,ac tela vittum quxritat. Sed hic r.on modo lubet,dumqueitarespoftulat, extra fepta egredi, verum etiamcontradicente nemine, quado fic vifirin fuerit, nuberelicet.Cfteriim nunc,quod equidem vehementerdolen dum, magn.ticum hunccircum, virgineocoetui nuncupatu, {juemadmodum& elegantifsima vrbi Machliniefi vicinacce nobia,etiamnumfiEuientesdomeftica;feditiones,quseinitia- tis potifsimum,& locupletionhus ciuibus funeflf hucufque, <Sc noxia; fuerunt,folo ada:quatu,funditus euerterunt. Mach Jinienfibus,ne omnem antiquitatem,ab Aboriginibus, excu- tiamus,quondam imperarunt Bertholdi, gens vndiqj fpe<fta- ta,& illuftris,ac,vbi eius familiae ftirps vtraque excidit,no- uifsimepoftdiuturnumbellum,litigiofamlpcontentionem, pars eius vrbis Eburonum Antiftitem, pars<ieldriK Comite agnouit. Sedilli ipfi, ( vtMeierusatteftatur) poftremoiure fuoceder#,annoqueM. CCC. XXXIII. Ludoico Niuemienfl tlandrorum Comiti vniuerfam dominationem diuendere, id.quod ancipitis belli feminarium extitit. Recufabat enim Ludoicus,Brabantias Ducis clientelare beneficium, quod ma- iores aliquando,vt ferebatur, non abnuerant. Tandem vero poftIongifsimam,eam'cpinutilemlitigatorum altercatione, LudoicusMaleanus,iam di&i Ludouici filiorum natu nraxi- jnus,Margaritam loannis II l.Brabantinorum Regulifiharu alteram duxit vxorem,cuius matrimonij ratione vtvt confe /ium bellum,reftin&um non fit, ad extremum rebus compo v iitis,Flandria:Brabatitia coniun&a eft.Philippusautem cog- nomentobonus,fubinde fingularg huius vrbis imperium co Hituit,qualeetiamnummanet.Indefccundolapide, pra:cla- Tumoccurritmunicipium Heifta,colli impendens,cum ap- pendicibusfcptem caftellis.Machhnienfium territorio circu- fcriptum,Cfteroqui per feliberum,& omniumrerum immu ne.Hahetinfuper hfc vrbs(vtfcribitBarlandus)fuasminim4 vulgares doces,aeris mul tam clemetiam,& falubritatem, in- •colas fermone blandos,moribus maluetos,Comes,ciuiles,bel Iicofos etiam,cum res exigi r,placet in hac vrbe virorum mul "licudo,placetmundicies;habetconcilium Regium, & atdesfa crascomplures decenterornatas. Vrbem hancMachhniefem multocelebnorem nuncredd ditllluftrilsimus D.Cardina- hs Granuellanus, nouz fcholse inftitutione,quam velut fe- minarnimquoddammorum,aclitterarumex Concilij Tri- dentini prxeepro,magnifici viri,nonmodode hac vrbe,fed <ie vniuerfa Brabantia eo lpfo bene meriti,infti tuere nucmo- "iiuntur.In qua pueris,quibus parentes,ob fortunarum angu 2ftias,neceflarios ad ftudia fumptus,fuppeditare nequeunt,ll luftrilsimi D .Cardmalis munificentia, ad vi&um & cultum iieceflaria,perpetua fundatione,concedentur.Hominum me- snoriacelebranturMachlinisoriundi pneftantifsimi,do6HC fimiqtviri,FrancifcusCofterus,Philofophus & Theologus celeberrimus, Societatis lefu, iam hoc tempore,in fuperiore 'Germania Prouincialis.loanes Hoechus,& Arundineus,Gra uis vterque Au&or.ltem Nicafius Vordeus, is, qui licet vifus vfuram ei cafus trimo,eripuerit,in literis tamen vfque ade6 ■profecit, tantoslp fecit progreffus, vt vtriufqtieluris profef lione ,Doftur5 <jjdignitateclaruerit,acidcircoabsTrithemio internaturaemiraculaadnumeratur. Loaamj enimacColo- liiat,IurapubIicedocuit,interpretatuslpeft,& difcipulisnon- jnulla theoremata di&auit,quse typis imprefla,etiamdum ex- tant,seternumalioqui duratura. Obijtrarus ille virannoM. CCCC.LXXXXIIII.Hincibidem edituseft,(quemadmodn ipfeinorationeadSenatuni Machlinienfem aperte fatetur.) Chriftophorus Longolius,vir,cum propterraritatem do&ri nx,tum propter virtutum cumuIum,omniEuropx notilsi- fnu»,queiri,n6 modo fummq femper honore, priuati quiuis
E X.
hornines, fed eriam Principes viri coluerut, qaeniqjcsrtatir.i multi,multis honorarijs munenbus donai e volueiunt,fibiqj itaeiuseonfuetudinem concihare,veipotius cmere. Stdom- nium vniuerfeordinum donaafpernatus,vmus Ruipub, Flo renting,cuiusaliquandm officiofuSjltudiofuitjjexcicit, pen- fioneannuacontentus, multorum au&or operum, Patauij annoM. D. XXJI.libris lmmoritur. ContraD.Erafmus ille Roterodamus,inquadarnfannharium Epiftolarum,adDa- mianum fuum Goefanum,data,fcribit,Logoiium re verafu- ifle HolIandum,Schonhouia onundum.At ipfi au6ton,patri am profeflo,citius fides ponenda videtur, qi.am cuiuis pere- -grino.Scitum enimillud eft,Cuiquefuusimperatatfe&us.Su perantetiamnuminterliteratos& claros homines,ciueisqj Machlinienfes,Rembertus Dodor.eus,infignis Medicus, ideq; Mathematicusperitifsimus,Aquomulta,neceaparuaopera, fubcifiuo tempore lucubrata. Deinde Philibertus ille Bruxel- denfis,albogeniorum Regiorumadfcriptus,vircfteroqui li- teratifsimus,& excellens Orator.lacobusVuaftelius, m fan- ftum illud Machlinienfe confihumcooptatus, vir vndique eruditus,&honoratus,cuiusfihusPetrus,patredignifsimus, vt doftrina,ficeloquentia valet. Adeo,vt eius ore indigena Senatns grauioribus quxftionibus,poftnlat.isq} refpondeat. Pereruditorum llluftriumqjcaeterorum virorum,quibusaii quafcientiaslausdatur,multitudine,breuitatis ftudio fuper- fcderein pra:fentiamalumus,quamieiunefobiKqj deiingu- hsdicere.
Malateftarum familia.videPifauruminlndice. 27. MARIEBVRGVM.
56. Maremortuum, lacus eft promontorijMifeni, iam no ea latitudine,qua quondam fuit,confpicitur, quippeCxfarem Augufturri in eo claflem inftru&am ad prarfidium inferi ma- ns habu:fle,5uetonius au&or perhibet,in h^c verba foribens. Claflem Mifeni,&alteram Rauennxad tutelam inf<ri,&fu- peri maris collocauit.Prxfcfturam eiusciafsis Pliniu auun- culum gefsifle,cum incautoanimidefiderio,ad Vefuuij mon- tis ignes propius explorandos,profe&us interijt.Piinius Ne- pos tradit.Augufti inftitutum,vtclafles Mifeni Kauennxque teneret,Imper.Tiberius etiam foquutuseft,vtTacitus foribir. Circamaremortuum vndique plurima fumptuofifsimoru operum fundameta,acitem partes xdium,opere,vt videtur, reticulatoftruftarum,cernuntur, vnde matiifeftocolligere eft,a Mortui maris faucibus,vfqueBaias,inde per Lucrini,A- uernicpripas,& poft,eo litoris flexu ad Puteolos,olim perpe tui vici inftar,xdificia propecontigua,perpetualj5fuifle,quo- rum haca:tate,nullum omnino fuperelt integru, omniaquip pe,vel concidere,velmari haufta,vthinc infigneliceatexem- plum fragjjitatis rerum humanarum defumere. -56. Mirabilispifcina,videL. Lucullusinlndice. 56. Mifenus,felicifsimxCampanix mons,vndenomenIbr-' titus,cum prifcisdiceretur Aereus^h^c Virgilij verbaindicat. Praterea iacet exanimum ttbi corpus anrni,
Quemfoctum exanimum xates,qmd corpus bumandum Dtceret,atfy illi Mifenum in httore ftcco Vt venerc vident indtgna morteperemptum,
Mifinum Aeolidem, quo non pr&flantior alter Aere ciere viros^Martemc^ accendere eantu. llectoru hic magnifuerat comes.
Et poft:
Mec tninus interea Mifinum in littore Teucri Flebant,&cineri ingratoJupremaferebant.
Acdeinde poft comemoratos humationis rfttiS,itafilbijclt, Atpius Aeneas ingentimolefipulcrum lmponitfuaf arma < viro,remum% iubamc^
Montefub Aerio,qui nurcMifinusab tllo Dicitur,dternumf tenet perficula nomen.
Solinus etiam & Mela tradunt,Mifenum hunc, A quo mon tis appellatio profe&a,tubicinem Aenese fuilfe, quem abillo cg fum iuxta lacum Auernum,auctor eft Homerus. Quanqna vero Mifenum fato fuo funftum,in aliorum monumentis re periatur,tarnen ab Aenea cxfnm, immolatumque verum eft. Sed nos in hac diuerfitateau&orum,fuum iegentibus iudici- um concedimus.Quam fumptuofa fint in ifto monte Mifeno fornicataxdificiafubterranea,cryptx,&columnx frequen- tifsimx, quibus quafi vniuerfum Promontorium Mifonum excauatum incumbere videtur, verbis explicari vix poteft. flislanetamadmirandis operibus infpe£tis,obftupefoeremi hi plane contigiqinquit Leander^vt adeo failiprxftigijs, aus
fer quie-

i n d
per quietem , nec vens operum cernere fabricas mihi vi- derer: quanquam plurima quoque nunc magna ex parte ruinis deformata iaceant.ExcufTo tamen ftupore,qugdam ex his xdificijs metiri incepimus,prsterqj caetera, quod Crypta Traconariam vocat,i traconibus nimirum,id eft fiftulis,aut fubterraneismeatibus, perq^osinfpecum hunc olim aqux pluuixconfiuebant.Itaqj pervepres,dumos,&vrticasoftio!o modicograduUm aliquot defcenfu,in profunda motis pene- tralia deduClus, cryptam immenfam hac forma reperi. Patet VtrinqueIongitudine,latitudinecpplurimum,altitudoquo- quemaximaeft:totarationem ftrufturseconuenientifsimam obtinet:partnn tamen integra, partim ruinis deformata, & coIlapfa.Quae pars cius etiamnum cofpicitur,huiufmodi eft. In medio ambulacrum apparetlongum ped. CC. latu IIXX. adhaerentvtrincp cellsefornicatsequaternsEjIatitudinisquae- dam ped.XII.nonnulla: XVI.fpatiumetiam,quo diftant in- terfe fingu!a:,non eft idem.alibi ped.XH.alibi XVIlI.SinguIj cellte luas portas habent,omnes eadem,&parilatitudine ped. XII. quse vicilsim interfefingulsediftatinpedes XVI. primat tamenabalterafpatiumaliquantomaiuspedes IIXX. caete- rarum,vtdiximus,aequaleeft. Camerarum fornicesdecufta- tim iunftiparietibusintermedijsincumbunt.Hocfdificium, Vti tum fama fert,tum etiam agnofci facile poteft,caftelIum, Vel cifterna quondam aquis recipiendis fuit. Alia quoqj prs- terea tot in intimis vifceribus montis,quxdam integra,quse- dam fer^ collapfa confpiciuntur,vt admirationem prorfus ingen tem habeant,neqj fane pofient,nifi longifsima narra tio- nedefcribijprjterquam, quodetiam pleraqj veritatis fidem excedereprofeifto viderentur.
53. M O L A,oppidum fuit quondam ad Appiam viam in La tio perelegans, hodie vicus,quemThomas Fazeilus decadis ix.cap.ij.de rebus Sicu!is,Caietg fuburbiu nominat.T ullio Ci ceroni,Molas Formiante diftas, quod a Formijs non longe ab- eflent.
53. MONS CIRCEVS.
56. MONSNOVVS,adPuteolanumfinum,perhorrendo cafu eftortus.Anno namqj poft C.N.M.D.XXXVIII. MefeSe ptebri,die qui D.Michaeli feftus agitur, antea diebusaliquot auditis terrxmotibus,repente tam terribili mugitu fremitu- queccelo ferenoterradehilcensTripergulanofein vicoape- ruit,vt vniuerfamundimachinaruere atqj difsipari videre- tur:quam rem cum attoniti accolas fpeftarent,ex illo telluris liiatu iammt oriri vifas,cineres ardentestp lapides cum inge ti fumoproi jcientes.Saxa tanto cum impetu in ccelum eiacu- labantur, vt intuentes adiniratione prorfus obftupefcerent. Cineres vndique venti erumpentes quam latifsime difperge- bant,pr§cipueqj verfus Puteolos,ac Neapolim,adeo,vt ad op pidumSanfeuerinu vfque,quod aNeapoliP. M. 1111. & XX. abeft,cum animalium & agrorum maximeqj arborum ingen ti cladelues ea peruaderet.Circum diuulfionem illam Sc vora ginem foli,cineres,fpongioficp lapides cu. flammis eiefti,mon temaltilsimumamplifsimumtijconftituere,quaterna radi- cum ambitu milliaria continentur.
43. MONS REGIVS, Koniglpergum,Latine'non inclegan- ter,Mons Regius,Prufsixnunc PrincipisfedesadChronum, feuBreglamamnem.In quoMagniMagiftri ordinisTheuto- nicorum fedes erat aliquando:opus eft Regis Boiemici,idqiie eaoccafione.PruteniChriftianareligioneviolata,Magiftrocp in Prufsia i Friderico Csefareconftituto ad refiftendum irnpa re,vim intolerandam omnibus Chriftianisdomi, foristjj vel in Mazouia,vel ad Pomeraniam accolentibus,fpohjs caidecjj, &ftrage inferebant,ita, vtin illos RomanusPontifex vexil- lum crucis fuftolli iufferit. Induit crucem Othogarus cu Bo- emis,&Auftriacis, fimilitcr Brumo nuper Epifcopus Olomu :efis creatus,cum Morauis. Accefsit moxin ltinere haud pro- ul & Vratislauia Otho Brandeburgenfis Marchio, ex forore Dthogari prognatus,quibuscopijs m vnum coniun&is, pro- cedebat Rex quadrato agmine,fperans futurum,Prutenos in aciem obuios prodituros.Quod vbi non eft faftu,edicit Rex, nequifquammilitum Chriftianis, eorumquepoffcfsionibus noceret,cjeterum inperfidos hoftes, iurebelli vtagerent, da- titgaMagiftro du&ores,quireftami!ites adagroshoftiu de- ducerent.In illis nullum maleficium omiffiim, donec per ag- minaduo PrutenorumDuces diuifi, fea longeoftenderunt, repentecp accurretes, caftra Regis tumultu nonnihil turbaue rut:vndeanimoaccepto,diepofterohaud fegniteraciem in- ftruunt,pugnamtp cu Rege conferereaudent, in qua poft pri- mum impetum fuftentatum,qui acerrimus erat, hoites adeo
ftatim animis conciderut,vt cer tamme abiefto,ali j,quo quif
e x:
que potuit,ipfi Vero Duces in vicinum Oppidu mCBnibus mu nitum perfugerint, in hac fuga,multi viui capti, atcp omne» vita aRegedonati,quicunquetingi,autreuerti ad Chriftia- nifmum non dubitauerunt,cxteri perfidam retinentes perti- naciam,ad internecionem cxfi. ltumtp hincad expugnandos Duces oppido mclufos, inquonullum oppidani commeatu prasparatum habebat, quo obfidionem pauio diuturniorem poffenttolerare.Requirutilli oppidanorUm confilium, qui refpondent,feiamdudumdeliberafn',vtreligionemChrifti- anam libentiusampleftantur,quamcum liberis & fortunis intereat.Ergo& nos,inquiunt, pariterillimanusdamus ,pQ fteaquam apertecognofcimus,fruftra nos cum Deo pugnare, fequenti diededitionem,imperata(]j faciunt.ManeDuces,pri mum aBrumone Epifcopo,aqua & chrifmate tingutur, & vt amici a Regeconfalutantur.Poft hos,caeteramultitudocerta- tim ad fontem facrum properabat,no ex eo loco tantum, fed ex tota infuper Prufsia,quam Rex,vfque ad mare viftor per- agrauit,vrbemc]jin littoremaris prteclaram condidit, quani ex titulo fuo Regio,Montem Rega!eappellauit,vt tanto Pru tenos in officio retineret facilius. Acque hxc quidem de vrbis origine, de eius autem politix magnificen tia plura in indice.
33. NAVALIA*
32. NAMVRCVM.
3. N EB RI SSA,vuIgbLeBrixa,HifpanixBeticf,agri vber tate,oIei,vinic]j pr^ftantia nobile oppidtim. Cuius li abunda- tiam vidiffet,fi dulcedinem deguftalfes Munfterus, nuquani a Gallia,vini,frumenti,& carnium copia Hifpaniam vinci af feueraff-t.Situ eftadmodum iucundo,eo itinere,quodad op pidumS.LucardeBarrameda , DucisdeMedinaSidoniadu- cit,adoftiumBoetisfluuij. Diftatinilliaribus indequinque XeresdelaFrontera,quademdeCahzium,& ad Gaditanu frctum peruenitur.
3z. NEMET OCERNA.
j. N ORVVICVS,quondamVenta,amplilsimaAnglia! vrbSjLondinononimmerito comparanda, Mercatoribusin fignis,xdificijsplanemagnificentifsimisreferta,muris lapi- deis circundata,acfofsis, (Nifi in orientali eius parte,vbi na* turaipfatamfluuio Yero, quamexcelfis montibusfatisde. fenfa videtur) circumualIata,Per portas numero xij.vndique ingreffushabens.Templacum coemiterijs totolim,ante, quS incendio periret,quot feptimanascolligit annus, habuit. In prxfenti vero prxter Ecclefiam Cathedralem, o&o & trigin- ta,ijslp ornatifsimis,decoratur.
10. N O VIOD vN VM,vel,vtpIerique, Niuernia, vulgo Neuers,Niuernenfium ducatus,vrbs tam antiqua, eoip loco fita, vt fine errore eadici pofsit, cuius in Commentarijs fuis meminit C§far,hifce quidem verbis.Oppidum diruit,(de Ge nabo loquitur)atque incendit,prxdam militibus donat, ex- ercitumLigerimtransducit,atqUeinBiturigum fines perue- nit.Vercingetorix,vbi de Cxfaris aduentu cognouit, oppug- nationedefiftit,atqueobuiamCxfariproficifcitur:illeoppi- dumBiturigum,pofitumin via, Nouiodunu oppugnare in- ftituerat,&c.Vides,vt Gergobinx vrbi a Gallis obfeffx,auxi- lio proficifcens,Nouioduno iter habuerit,quf vrbs,non alia poteftcenferi,quamquxnunc Niuerniadicitur,ad Ligerim fita,eo prorfus itinere,qut>Cgfari eundum erat,vbi is veritus, nemaleab exercitu Gallico acciperetur, quamuisvrbem te- neret,videns tamen aduerfum occurrere Gallorum equita- tum,qui preliumdepofceret,eamreIiquit.Itaquehodiequo- quein ipfius vrbis mcenibus,videas antiquum propugnacu- lum,magnxomnino amplitudinis, &altitudineipfos wrbis muros xquans.Et vero Niuer iiiam, effe Nouiodunum Cxfa- ris,docet Aimo llle monachus hiftorix ftix initio, rbi Celti- casVrbes enumerans,Nouiodunum, quam hodieNiuernis ef fe putant,inquit. Qui eadem etiam hiftoria fua perhibet, vr- bemhanc,(quemadmodum vniuerfum Niuernenfein auca- tum,cuius Nouiodunumcaputeft)initioComites habuifte, qui Rempub.Regis nomine curarent, fed Comitesdeinde e- ius poffefsionem ac dominatum vfu ccepiffe, fucceffu deinde temporis , Comitatum huncad Ducaleni digtiitatem perue- niffe. PrimumcgNiuernix Ducem fuiffe Francifcum, filium Caroli Niuerni, & MarixAtrebatanx, cui vxor fueritMarga reta Borbonia,Caroli primi Ducis Vendoni) filia. j8. NOVIOMA GVS.exquatuor Gelrix ciuitatibus,Ru- remunda 3 qipiiruui,A r nheirjia j & Zutphania,nominis vetu-
" • ttt flw,

1 N I
ftate,populi frequenm& opum magnicudine, primas tenet.
Alij ,Nouiomagium,alijNouiomagum, al!jNouimagum,a-
lij, Neomagus dicunt.Eft,qui & Neomegiam vocet,ne d;cam
NimmegamjNeomagium^Numaga. EtdeniqueNeomagium
inBadua legitur apud Rhegionem Prumienlem j quah dice- rernyntmcqcn m t»cr 25eLnre,Vrbs partim cliuo,partim pla 110 in loco lita:patria & natale-folumeruditiisimi, facundil- fimitp viri,& ftudioforumomniuMcecenatis, Francifci Gra- neueldij,qui CaefariCaroloaconfilijsMachliniasfuic.Hicfa- bulam refutare Iibet,qua huic vrbiDucum Cliuenfium[ortu pleriquefine ratione, inhiftoria nimisereduli,attribuunt. Qua de Elia nugantur,qui dicitur ex paradyfo nauigio per al ueum Rheni traftus;cygno,aureacachena nauicula:prxlixo, AnnoDominiD.CC.XllI. Vbipuella, dominaditionisCli- uiae,& vicinarum prouinciarum parentibus orbata,illu Neo magij conueniens,maritum duxit. Veriorcerte eft hiftoria: Anno ab vrbecondita CCCC. XLlI. anteChriftum natu an- nis CCC.fub Alexandro Magno,duos fratres ex Vrfinis, fimi lia Romana,Samniticamcladem volenteseuadere, fugilfein Galliam,dc fecundo Rheniflumini,fefecommittentes,tande eo peruenifle, vbi Rhenus a fe reijcit VValam ac Iflulam, vbi in monte prjalto,arcem cum caftello excitauerunt, Cliuis ho diediftam.Confirmatid,quodcum Anno M.CCCC. XLIV. prxcellacaftri turrisfolo tenuscorruiffet,ingenteslapidesin uenti fint,cuminfcriptione^quseVrfinosFratres,pnmoseius molis conftru&ores,apert£coarguit. Eamdeinde turrimA- dolphus, primuseiusnominisDux, quahodieadparetfor-
ma,erexit,quam5Dcil0d)ttn7UCit€oninunaipauit. Poftab
vrbe codita,D.C. XC.VII.C.lulius Cffar,cii in Gallijs ageret, audies Vfipites,&Thechteros Germanos A Sueuis patria pul- fos,traiecifle Rhenum,Menapiorumagros,<Scaliarum Genti- um Rheno incumbentium,loca,deualtare, tradu&is fuis co- pijs,iubet,vt adeuaftationeceflent, & regioneexcedant. At, cum diifto audientes non efient, conferta.cum illis manu,
trecenta fere hominu milia,partim gladio,partimaquis per-
emit.CumipVrfinorum caftrum, Cliuisab his euerfum Cs- far videre t,i d refti tuens, ipforum ditionem longe dilatauit, atquedifcedens,Vrfinisripam,&accolas Rheni commenda- uit.Eodem quoque tempore,IuliusCasfar,duas validifsimas arces i n Rheni ripa erexit, dearu Drufae,& Magioe i jfde adpel- Jationem tribuens.Quarum promde al tera Duisburgum, al- tera Neomagum di£ta,quas etiam Vrfinis pro defenfione Gal liai, abincurfionibus Germanorumcommendauit. Hscex
SichardoCremonenfifuntdefumpta.
56. NouusMons.
Notium mare,videTyrrhenum in Indice.
o.
Obtrincenfe,An T raiettum ad Mofam, vide Traie&um. inlndice.
53. OEN OTRIDES,videPontia.
51. ORlVETVM,vrbsThufcifmediterranea,inalto,prf- cipiticpmontec6fpicitur,Catoni,Oropitumdi<fta,Defiderio Longobardorum Regi,in edifto,Orbitum.Annius,Oropitu fcribendum dicit, abOropito, Pelafgorum vrbe,in Achaia, Defideriumip Regem,per fyncopen p.confonante,in b. muta- ta,reieftaq;vocali o,dixifle Orbitum.Hinccofuetudine Grx corum,qui b,pro u,pronuntiant, vti etiam nmlti Italix po- puli,Oruitumfaftum,acdem, euphonixgratia,vocali e,ad- dita,Oriuetum,quod Latinis vrbs vetus eft. Leonardus Are- tinus,& Blondus aliter fcribun t,Vrbem hanc a Florecinis or- tam, necfupramille annosantefenatos,eiusmemoriamin- ueniri vllam.Volaterranus, Herbanum eflePlinij, iuxta Or- tam,cenfet,idqj multorutn au&ori tate confirmat, qui non fo lum vicinitate locorum, fed etiam nominu fimilitudine du- 6ti,ac fi Oriuetum,pro Herbano,vel Herbana,di<ftum fit, ide credidere,prxterquamquod antiquum omnino xdificium eflepatet, vndequoquenon difficilis conie&uracapi queat, Herbanumefle,cumhocfituxque propinquum Ortx oppi- dumfit nullum.Alij vrbem veterem di&am aiunt,quod vete ranisolim,ad quietemreliqux vit3eincolenda,fueritafligna ta,propter cceh falubritatem. Et hi etymon nominis, ad ve- teranos referunt, quorum in numero eft Facius Vbertus, in- quiens.
Vrbt Oriuetum alta cft,&pr*ccps,
Nomcn a Romams accepit vcteranis,
Qm proptcr aeris temperism ee conceftcrc.
E X.
AProcopio ciuitas Vrbeuetanadicitur,& Vrbibentum.
P.
53. PALMAROLA,alijPal^ariam, alijPandatariamno« minant,marisThyrreni iufula,ab ora ltalix^o.fere p.m.di- ftans,in quaTyberius Cxfar nurum Agrippmapoft viri obi- tum,exilio muliftauit.Quaeibipoft fiagratX graueoculorum difcrimen,feptemdierum inedia,decelsit.Namantediem fe- ptimum laitalis non eft inedia,licet vhra vndecimum plericp vixerint,vtlib.xj.cap .53 .Pliniusdocet.H5cauteminfula jxilt Strabonis attatem,multorum Martyruni &Chrifti confelTo- rum exilijs,fuit infignis.
53. PANDATA RIA, v idePaImaroIa; 9. PATAVIA,vu!gop.7fliim,infcrioris,acfertililsimxBa uarix vrbs Epifcopalis,magnifica,& elegans,de cuius adpella tione ac nomine,cum nihil monumetorum fuperfit, certi ni- hilconftat.BoioduriPtolomeus,& AntoniniItinerarium,in Norici&Pannoniorum defcriptionememin*runt(quanqua plerxque Antoninixditiones,Bolodurum legant) & complu res Patauiam interpretatur. Alij vero eam adpellationem vr- bi Oenanx,ab Oeno fluuio hoctemporecognominatx attri- buunt. Quibus &antiquifsimusaudtor,quiD. Seuerini vita confcripfit,fuffragatUr.Adde& hoc temporevfitatum fluui- oli cognomen,qui extra vrbem Oenanam, qua meridiem fpe &at,ex vicinis molendinis,ititer oppidi portam, proximum- qiie D.Seuerini fanum delabitur, & Oenoibide permifcetur» 3DtciSiotctr»cognominatus,quiargumentum minime fallax fuppeditant eam ipfam Oenanam vrbem,ab hifce fluuioli o- ltijs,antiquitusBoiodurum cognominatam.Quo & gdificio. rum accedi t vetuftas, quae eadern vrbem Patauienfi longe an- tiquiorem,non obfcur^ confirmat. 47. PETREIA,videSaltzburgum. 17. PHILIPPOPOLIS.
50. PISAVRVM,adFogliam,olim Ifaurumflumenina- gro Piceno,vbi Adriaticum mare id ipfum abforbet,vrbs ad« modum elegans,diu imperio Malateftarum illuftris familix habi tam conftat, ex qua Malatefta Pandulphi F. mirifice vir cum do£trina,tuin moribusexornatus,tres filios generauit,li liam vnam Paulam Mantuani Marchionis coniugem. Ex Ma- lateftsefilijs Galcatius partimpretio,quod viginti milliuau- reorum nummiim fuit, partim dotis Coftantias nomine, Pi- faurum,Alexandro Sfortiae,Francifci,qui deinde Mcdiolani Dux fa£tus,fratri tradidit, vt Corius & Sabellicus fcribunt. Alexandro filius in dominatu fuccefsit Conllantius, vir litte ris & virtutibus pratditus,aquo plurimu vrbs aedificijs exor nata fuit.Coniugem is habuit Camillam, illuftrem ac erudi- tam mulierem, ex nobilifsima ftirpe Anagoniorum Neapo- lis,cuius nupti^tammagnificum habuereapparatum^quam maximum Regi cuiquam potuifle fieri arbitror,quema"dmo. dum ex illorum folennium audi tu left ucp iucundifsima nar- ratione,fcriptovernaculo,pervniuerlamltaliam diuulgata, intelligereeft.IuftosliberosConftantiusnonhabuit,nothos autern duos,Ioannem atque Galcatium,^ quibus natu maior IoannesPhilofophiaeftudijsmirificededitus,cumpaternum principatumau&oritatePont.Max.aflTumptum d;u traquil- le gefsiflet,eo A Casfare Borgia Pontificis Alexadri VI. filio de- ie&us eft,qui & fororem illi fuam Lucretiam A Tontifice de- Iponfatam,abftulit, falfbcriminumquorundaminllmula- to.SedAlexandroPontificemortuo,cumaVenetijs,vbi ad- uerfis temporibus conftiterat,addu&a fimul vxore Geneue- ueTheupola,le&ifsimaoprima<pmuliere,Bifaururedijflet, humanifsimc eft a popularibus exceptus,ac vrbi?5mperio a- liquandiu mirifica cum lenitate agitato decedens,Conftan ti- um fiholum,ex GeneUeue fucceflorem reliquit:quo non mul to poft etiam defun&o, mater fpretis mundi vanitatibus, re- ligioni D.ClargMorani virgineo multisannisvfqueadvitas finem,operam dedit. Conftantino mortuo,gubernationem Reipublicte Galcatius pitruus fufcepit. Sebquoniaimpenj confirmationem,a Iulio Secundo Pont.nullo pafto impetra- ri poflc videbat,cumillo,bonis conditionibus ita depadhis eft,vt vrbs in poteftateeffet Pontificis, a quo mox Francifco Mari§ Roboreo nepoti,pro magna vi pecunis,quaei nomine ftipendiorum Ecclefia Romana debebat,omniu etiam Cardi- nalium voluntate &aflenfu collata fuit.Hiftc poft obitum lu lij,Leo x.fucceffbr,poflefsione fpoliauit, vrbiscpdominatum Laurenzino, nepoti fuo,tribuit, aquo in extremis fratri pa- trueliluhoMedicaeoCardinaliafs'gna'tus. Ate yita deinde
iublato

I N E
fublatoLeonepoftC.N. M.D.XXI.anno, Francifcus Marix
protinus ad priftinum Imperium reuerfus, mirificatj;fuoru
lxtitiareceptus, ineo,ad vitae finem vfque,magnafcelicitate
acinclytaiuftitiafuit,(imilem'rpreliquitfucceffbremfilium,
qui nuncfupereft,Guidubaldurrf.
56. P;fcina mirabilis.videL-Lucullusinlndice.
56. PISCINA MIRABILIS.
54. POLYSTEPHANON, videTybur.
53. PONTI A,liue vt multitudinisnumero Diodorus lib.
59.1egit,Pontif.Oenotrides Plinio,marisThyrreniinftila eft,
paruis a Palmaria,eiufdem maris infula fpatijs,vtraque vero
ab ora Italiae ^o.fere p.m.difcernitur,olim carcer fuit llluftri
um,quoa NeroneexGermaniconepotem relegatum,& ad
voluntariam mortem aftu, Suetonius memorat: hodie vero
adfauces portus arcem habet.Hatc infula poft Strabonis tem
pora,complurium Martyrum,&Chrifti confeflorum exili js,
fuicinffgnis.
53. PO NTINAPalus,in latiopropeOppidumVelitrasde Icribitur,quam Vibius Sequefter,Pontiniam vocat.Nomen a Pontia vrbededuftumexiftimat Strabo,quseRomanorum olimColonia fimul cumSueffafafta,quod &Liuiustefta- tur.Fitpalusab amnibus duobus, Aufido, vt Strabovocat, aut Vfente,vtPlinius,&alterominore.Deprimo Virgilius, Vfensinfignisfama,item Silius,Cogitaquas Vfens.Nunc,Au fentemappellant,vel,vtalij volunt,Baudinum. De palude Pontina Plinius,eum locum xxiiij. vrbium fuiffe tradit, ldcp Mutianum ter Confulem prodidifle.Nec, vt ego quidem pu. to,difficilis erit huius rei fides apud eos, qui Dionyfij, Pnfto- risqj monumenta legerunt.antiquis enim teporibus exigu« ciuitates, vtinunc vici,fuere, quamobrem facilecredi pofsit oppida tot fpatio p.m.viij. velpaulo maiori extitiffe. Palu- des hg fertilifsimi quondam Pometini campi erant,negledhs quippe vijs,quibusaqua:hucpropterlocadeprefsiora conflu entes,in mare fe priusexonerabant, neque ftagnare,vt nunc, poterant,in hanc paluftrem formam funt reda&i. Liuius a Cornelio Cethego Confule quondam egeftas maiori ex parte & ad culturam redudlas fcribit. Poftea tamen iterum, negle- flis meatibus,effedlx paludes,quas Theodoricus rex Gotho- rum exiccaui t,vt in marmore quodam hic pofito,legi, Vola- terranus audtor eft.Nuncdenuo nullo patente aquaru ad ma re exitu,amnes fontesq; plurimi vicinis e montibus orientes hicftagnant,&paludemingentemfaciunt. 56. PRATENSE Balneum.
56. PROCHYTA infula.
56. P V TE O L I,Vrbs Campaniae felicis,Plinio,& alijs. Puz zolehodie.PutiolilegitStephanus. AnteaDicaearchiam ap- pellatam,fcribunt Strabo, Paufanias, & Stephanus, qui eam quoque Dicteam vocat.Dicarchia apud Silium legitur. Delos minor,etiamnuncupata,vttraditFeftus. A Liuio Puteoloru nientio fsepifsime fit,prsefertimautem, vbiColonos eo dedu xiffe Fabium Max.vrbemcp muniuiffe,neque multo poft,An- nio confulereferente, decretum a Senatu,Colonos in quinq; ciuitates marinas,Puteolos mitti narrat.Alibi etiam Anniba- lem ad Auernum,prattextu facrifici j profedtum,fed animo ca, piendi Puteolos ; alio denique loco, Romanorum Coloniam fadtam, fcribit his verbis ,Colonise ciuium Romanorum eo annodedudl2efuntPuteolos,Vulturnum,Linternum,&c.De Puteolisetiam in libroColoniarum hsecleguntur. Puteoli Colonia Augufta,iterpopulo Romanodebet ped.xxx. Ager in iugeribus veteraneis,&T ribunis legionarijs eft afsignatus. Plinius huius vrbis memoriam plurimis in locis vfurpat,no minatim'qj Sil.cceruleum Puteolanum commendat, itemqiie natitjos^fadiitiosqjcolores referens,purpbriffum,inquit,Pu- teolanum potiuslaudatur,quam Tyrium,aut Getulium,vel Laconicum.Sunt,qui nouam lianc vrbern dicant,& vetus op- pidum Puteolos,non hoc in colle pofitum fuiffe,fed aliquan to remotioreloco,vbinuncingentes adhucasdificiorum rui- nae fuperfunt.Leander contra, haud quaquam hanc recetemj fed ipfam vrbcm antiquam putat effe,no modo fitu eius pra:- fenti,quod propinqua litori portuil]; fit, fed etiam reliquijs pontis ab huius collis radicibus olim incipientis, prstereaq; veterrimo illo templo, quod etiamnum media vrbe confpi-
citur,addudtus.Quanquammultoquondamampliorem tu-
iffe,quamnuncfit,cumomnium antiquorum monumentis
celebretur,minimenegandum,ideoq5verifimile,illaoperum
propinqua veftigia,velpartem vrbisalias,velfuburbiafuif. fe.Portus dein ad eius pedem,valdecommodus,&tutus erat, quem operefadfum, iadlis in mare pilis, Strabo fcribit. nam ad huiufmodi moles,puIuerem huius agri,peropor tunum ef
E X.
fe,quodcumaliamateriemixtus, validifsimeconglutine- tur inaquis,atque folidefcat.Cuius rei Vitruuius etiam teftis eft,ac item Plinius, his verbis de terra: varietate fcribes. Quis enim fatismiretur, pefsimam eius partem, ideocp puluerent appellatum,inPuteolaniscollibus,opponi mans fludhbus, merfumtpprotinus fieri lapidem vnum, inexpugnabile vn- dis,& fortiorem quotidie,vtiquefi Cumano mifceaturc|me to.Puluerem quoque Romanu,quie rupibus intimisad ilru- dluras hacmemoria foleteffodi, ab huius pra:ftantia Puteo, lanum dici conrtat. Portusautem Puteolani veftigia fermi nuliafuperfunt, quod partiinamarioccupatusfit, partim, vti alia plurima Regionis opera, neminecurante,per fe, per- ierit.
PYTHECVSA; vide Ifda.
a >
4'. QVEDELI NBVR G AM,vrbemantiqi)a,&primoru in SaxoniaPrincipum decus,Crantiuslib.ii.cap.i6.in fua Sa- xonianuncupat.EamErneltus Saxoni^Dux,Marchio Mifnf, oppugnauit.quodmaleciues parerent dominsfu» Abbatif. fae,qua: foror erat Principis memorati. Hac enim radice mul- taoriunturbella,dum perfuperbiam fubditi vocant incon- temptum prarfidentes.Expugnauitil!e& deiecit Rolandi lta. tuam,quam pro (Tgnolibertatis abantiquo habuere.Direpta eft vrbs a militibus,&in extremam pauperiem,vnde necdum ciues refpirarunt,perducutur.Ruuntdomicilia:nemocurac reparare,viuuntiii diem,tempora teruntin labore agricultu ras, quaefividtum pratftatquotidianum, diuitesiamfe com- putant:obbgarefua pratdianon finuntur,vt redditum confti tuatalterapud alterum,liberaspoffefsiones, mundasab au- ro manus habere prxcipiuntur.lta perfolam contumaciam vrbs ha:c antiqua corruit,
7. RHOTOMAGVS,GallixNarbonenfisvrbsadmodu vetus,hodie Rouen,ad celebre Sequanam flunYen,quam Am mianus Marcellin us ex Berofi libris a Mago, fecundo, vel ter- tioCeltarum Regeconditam,affirmat,abs quo & Galliaeco- plures alij vrbes nomen fumpferint,ac fub Rege deinde Rho mo,Rhomomagum,ac poftremo Rhothomagum appellata; T ota hsec narratio,vt vero confen tanea,eruditis placet: Rho- mi tantu nomen excipiunt,perfuafum habentes, ex Roto po tius,quam ex Rhomo vrbem appellatam. Fuit enim Rothus idolum quoddam a S. Mellone Rhotomagenfium Archiepi- Icopoeuerfum. QuoautemlocofandtuslllePracfulldolum euerterat,templumcondidit,velpotius exftrudtum anteai- dolo templum,Deo vero,fub fandhfsimx & indiuiduat Trini tatis nomine,confecrauit,in quo deinde Canonicorum Augu ftiniani ordinis, ccenobiutn inftitutum, hodie h fandlo Loo, nomen habet.Nec vero abfurda videri debet haec idoli appel latio,quamuis dura:Cum & Gothi fuum olim Deum habue- rint,nomine Roftarum, nonnimiumti Rotho difsidentem, qui Deus Gothorum Saturnus erat,quem non fecus humano fanguineplacabant,quam Galli fuumTeuthate,hoceft,Mer- curium,de quo Lucanus,libro i.belli ciuilis.Robertus Cena- lis,Aranchiorum Epifcopus,infuaGallia,inquit, Rhotoma- gnm,non ab idolo Rotho adpellatam, fed a rubore lapidum ' pontis cuiufdam,vrbi vicini,quod Roth,antiqua Gallorum lingua,rubrum fignificet. Eam verofentetiam vtconfirmet, Ecclefite fua: tabulas, & codicillos adducit, vtcertunn & lrre- fragabileteftimonium.Idemintereanonreijcit Magi nome, a Rege vrbi datum, quod & maximum in hac vrbe antiquita tis argumentumcredat.Quodautemexiftimat quidam, hoc verbum,Roth,Germanicum tffeicohortem fignificans, & ab eo dudtum effe vrbi nomen,quod Magus Celtarum Rex,vrbe condita,eoColoniamdeduxerit: deColonianihil plerique repugnant,fed,cumMagus,Galluseffet, interCeltasnatus, non aute Germanus,nec vero Germanicd Galh loquerentur, vixpoffuntcredere,exGermanico vocabulo,inditum vrbi nomen fuiffe.Cxteriim,vndecunqueprofedtum fit Rothi vo cabulum,nomen certe latinum it Rotho vrbi remanfit,& ter- tio ab eamilliari,vicus eftun quo etiam illud colebatur ido- lum,hodiequoque Galhs,Montroth,quafi dicas, Mons Ro- thius,adpellatus.Hinc intelhgere eft,vrbem hanc, qux a pri- mis Gallorum temporibus ortu habueri t,antiquitate,nulli,
ftt z totair*

/
I N 1
totainEuropa cedere.Atep'iIlndmirum,iflosruin.irumTro ianarumoftentatores,fubtilemaliquam rationem nonexco- gita(Te,qua Rhotomagenfium etiam murorum auftorem,fu- gitiuum aliquem Phrygem conftituerent. Cseterum,qui pri- mi hanc vrbem condiderunt, veluti praefagiret futuram eius amplitudinem,&exnegotiationediuitiarumaffluentiam,lo cum etiam eidelegeruntmercatui, & commercqs externaru gentiumaccommodatifsimum. Ad Sequanse videlicetripas, nec long£ k (inu quodam maris, qui fuo refluxu vrbis prope- modummurospullat.
R1 GA LiuonixfertilifsimxMetropolis,quammercato-
rum Bremelium excitauit deuotio.illi (iquidem aliquot ver- bi diuiniprgconesadfacram inLiuoniam deduxerunt miii- tiam,milites fine numero, ciues ac mercatorcs in hoc ncgotio militantesproChrifto,multicsefi, terramfuofanguinefunt mercati,faepeperpulerunt hoftescrucis Chrifti obltdes dare, pacis fubireconditiones. Deniqjefferuefcentemultorudeuo- tione, nouumfitter fe ordinemCrucigladiatorum fratrii in- lhtuunt,cuius quidem profefsionis,duo ex ordine fuere Ma- giftri.Quorum primus Vinno, validas in Liuonia arces Sege- Woldam,Vvendam &Afcheradamexcitauit. Et,dumannis xviij.prxfuiflet,alatronedomcftico, cumfacellano trucida- tur. Alter Volguinus,arcem Vellinam conftruxit, ordinis Ma gifteriumannisxv.tenuit,grauifsimisbelloru agitatus pro- cellis,in confliftu contra Liuones,cum decem <Sc oft-o fratnb. cecidit.Deinde,obnimiambarbararumgentium potentiam, FratresordinisTeuthonicorumimp!orati,venerutin Liuo- niam,annoincarnationisdominicx,ii28.Quorum ordo Gla diocruciatorum locictatemabforbuit,qux vltro in profefsi- onemordinisbeatxMarixTheutonicorum tranfijt,quorum habitus,palliumalbum,nigracruceinfuta, a primo militix Teuthonicx Magiftro,Hermano Valclc,fiueBalct, inLiuoni- am transfertur.llli autem hancregionem multo temporefe- lici guhematione tenuerunt.Cxteriim,quod vehemeter equ i dem dolendum,& non Reualienfibus, atque Rigenfibus mo- do,cxteris<p,quos Ruthenorum nondum occupauitcrudeli- tas,Liuonix vicis,arcibus,&oppidis,vnicedeflendum. Sta- tim ab ini tio coniumftionis iftius nouz,priuati commodi ftu dium,inteftinadifsidia,xmulationes, florentifsimarum fo- cietatum & vrbium peftes oerniciofifsimx,de vrbis Rigenfis, & totius Liuonix inter Epifcopum Rigenfem, & ordinem f i xasexcitar.r.Illi,potentiam & vires, quascontracommunes patrix hoftes exercere debebant,in fefe mutuis diftidijs, acce- ptis&illatiscladibus,contcrunt. Hincprimobellum apertu eftnatumcontra Rigenfes& ordinem,anno 1298. & ab oppi- danis Teuthonicorum MagifterBruno,cum LX. ordinis fra- tribuseftcxfus. Nouodeindeortodifsidio,RigenfesDune- mundam ordinis Vicum enertunt,in plurimos promifcui fe- xus,& diuerfx xtatis homines,immaniter def^uiunt. Quare abEuerhardo deMonhem,Rigaarftaobfidionefepta, adde- ditionem coafta,auita priuilegia amittit,murorum & porta- rum fpo.iaturauxiIio,arcisquexdificationeabordinis Magi- iixucoiripefcitur. Rurfus,obnouasfeditionesdomefticas,ab ordine,Riga obfidetur, qux Stephano Archiepifcopo fuo fe- rentefuppetias,acerrime patrix libertatem defendens, profli gatis hoftibus, Arcem Rigenfem &Dunemundam funditus euertit,ordinis Magifter,ob iniquum Rigenlibus illatum bel lum,4 Pontifice Romano Sixto,eius nominis quarto, excom niunicatus, a Prxfe&ura deijcitur. Paulo poft, anno falutis l495.AdolphusdePlettenborch,nouis vinbus Rigenfes ade- git,vt proprijs impenfarum fumptibus,arcem, qua Rigx de- molitierat,reftaurarint.Dunemundam,proximum Rigxca- ftrum, Vvendam fimiliter, ad hoftiies fuftinendos impetus, muniuit. Annodcmum !5<;6.Rigenfes&Teuthomcifratres, apertoMarterixantur, quibusquidem domefticisChriftia- norum,Mofcus,inuitatus difsidijs,facili nuncnegotio, de v- niuerlafereLiuonia triumphat.Atquehasquidem calamita- tes,ab his eft Riga perpefla, qui ea initi foederis, & religionis caufia,defendere & tueri debebant,cum funefto etiam eorun- demipforuminteritu.Qui,quamcrudelesin rufticos tyran- ni extiterint,qu^m mifera eosferuitute vexarint: (quaquam tamen fint,qui fcrihant, id duram ipforum ceruice popofcifi ff:)quamfegniterhoftilesfuftinuerint impetus,quam poten ter &ftrenu^Bacchum,no&u dielj?coluerint,quatos,in priua tos fuorum vfus,thelauros conuerterint;quam tupi fuga ela- pfi; quam inui&as hofti arces omni commeatu, & ad diutur- nasobfidiones ferendas,rebusneceflarijsinftruftas, patentes reliquerint,pudetfanereferre.Adhxc.VuJcani quoquerabie anno 1557.grauiterR.iga deformatafuit,vtmirumfit,raoder
) E X.
namadhuceiusReipub. formam polTe fubfiflere. CumMot
cus potentilsimus hoftis,Rigenlib.&maxim£ Reualienfibus, grauiterimmineat,occuparidpo&uagintaprxcipuas nobili- um arces,quarum i pfi prxfidio ante Liuoniam gubernabant, Mofcouiam exercitu impetebant:Iam verb nihil Chriftianis in Liuonia fitreliquum,prxter ditionem Haringenfem cum vrbe Reualia,Churlandia& Semigallia,cum oppido Rigen- fi,&arcibusforta{Tetribus,autquatuor,quasDeus Opt.Max. potenri dextera fua, clementer tueri dignetur. 9. ROMANVMOpp.
31. R OTT ERODA M VM oppidum,in oftio Rotteri flu minis,iquo & nomen haber, in Hollandiafitum,literatisho minibusmaxime fempercelebrandum&venerandum , eo, quodmagnumillumErafmu,derelitteraria quamoptime meritum,parente Goudano paftc>re,ediderit. S. RVBECLARA.
17. RVRAEMVNDA,GeldriciDucatusMetropolis,oppi dum quondam perelegans,habitatoreadmoduhum.ino cul- tum,4quo nucfereomnino,obbellorum furores defertum, ■occupantibusnucid prxfidiarijs militibus.Ab Otthone,eius nominis tertro,cognometoClaudo, penultimoComite,fub quo Geldri^Ducatus,maximaincrementafumpfit,Rurfmu da,tum temporis pagus,cum alijs plerifque vicis, murorum ambitucing:tur,&ciuiIibusdonatur priuilegijs. Oppidum eft nuncxdificijsciuium,&religioni nuncupatis,celebre.Eft ibi Monialiumcrenobiumabs Gerhardo fexto Geldrix Co- mitefundaram,quicum coniuge Richarda Naflbuica, lbidu fepultus eft.Idem & Carthufianorum,& Minoritarumcceno bium,primxua fundationeconftituit. Quorumalterum,Mi noritaru videlicet,a Reinaldo,vltimo Geldrici Ducatus Co- mite,dotatum.Qiu &ius cudendxmonetx,aCxfareRudoL phojRuremundanis obtinuit.
s.
4% SALTZBVRGVM,vetuftifsimumNoricioppidum, n unc cultifsimx Bauarix Metropolis,luuauia di&a, ^ iuuan- do,eb,quodfaliuuet.AlijaIuuaro flu.Teutonic^, jDt'c@4ltV Vnde Otto lib.v.cap.iij.Virgilium quendam vocat Epifcopu luuauienfem. Dicitur & Petreia: a Ptolemxo Gamandurum nuncupatur.HancciuitatemIulius,viftis Germanis,acfecu- diimaliquos,arcem ibi,Teutonice,^»cljfcnburgEc6didit. At- tila hancdeftruxit,verum & Roherto ipforum Epilcopo,An- no Domini O&uagefimofupra Millefimum, inftaurata eft. Hic Epilcopus,quem Patriarcham nos vocamus,refidet,& al tare,cuius fimilenon videri credunt,cernitur.Aeneas Iuuaui- etenfem,&Arninenfem dici,ait,Metropoliticam infignem m ter Bauaros,opibus & au&oritate memorabilem vrbem .An- toninus Pius,in Itinerario, huius vrbis mcminit, eam Iuua- uiam dicendo.Alij etiam hanc vrhem,Budacum di&am fuifi. feaPtolemxo ,adferunt.Hxc Francifcus Irenicus lib.xj.Exe- gefeos Germanix.Solooptimo,montofo,& metalliferohxc vrbsgaudet,de quo huncin moduin Celtiscecinit.
Qui milji de celfis mtpcrfuit At-pibusaftus
Oenus vbt,atrj ; Atbefis/murmura raucafacit,
Argenti sternofiaturit qua vena metallo,
Et dicat totam pat riam Alemanicam:
Hic balant hquido,puro & defonte falina,
DitantesBauaroSjAuflrtacostyDuces. ,
11 tc turba esi tetra,nigraq 3 flmilltma morti, - •Outfoytent Vafiitagnibus ara fitis.
Haud credas noftris dccocla metallaper ignem, Sed Phlegetonteis mundificata vadis.
57. SC R OBES charonex.
51. SEPTENILIVM,oppidumcumcaftelIo,i«finibusv- triufq? Hifpaniarum,& Granatenfis Regnipofirum, poftre- mo Granatenfi bello in Ferdinandi Regis poteftatedeuenit. Exiftimabat namqj Hifpani, id oppidum,quia limetan.eum, tentari debere,quo expugnato,hoftium vires fierent tenuio- res.Igitur Rex cum exercitu cohortibus ordinatis, h Cordu- baprofe&us, Marchioncm Gaditanum cumduobusequitu miilibus,& conuenienti peditatu prxmittit,qui,vtfieretcer- tior,quo in ftatu oppidani eflent,curauit ex paftoribus,& ru fticisaliquotcomprxhendi,&quibusaccepit,nullos efleho- fpites,fed caftelli tantum incoIas,& habitatores,qui tamepu tarentur ad mcenia,munitiones<j? tuendas pofle fufficere. Fi_ xis deinde tabernaculis,machiniscp & toriaentisfiii"! <n locis
dilpofiti».

I N D
difpoficis,machinarij,& tormentorftm prccfefti, opus fuuni aggrediuntur,percpdies tres,noftescpcontinuas, nonceflant maioribus tormentis turres,muroscp quatere, minoribus ve ro intra muros faxeos orbes pafsim intorquere.Principio cu obfiderentur,cceperuntcum Hifpanis pugnaefimulachra co ferere,fed,cum viderent,fenon eflenumero pares, & fagitta- rum iftibus,& fclopetarum glandibus ex paucis in horas pau ciores fieri,ftatuunt continere fe intra muni tiones, portas op pidinonfolumobferant , fedftruttiliopereex lapidibusdc mortarioclaudunt.CumcpintelIexiflent,pararioppugnatio- nem cui non poflent refiftere, cum viribus & armis non fuffi- cerent,cceperunt de fe dedendi condi tionibus agere.Quod fa cile impetrarunt, quoniam ex direptione prjda tenuis erat, & non tanti teftimanda, vt vel vno die tantum exercitu vno in loco lmmorari oportuerit.Iufsi funt igitur ex conditione, vt bonis fuis fuffarcinati,abirent,datis cuftodibus, qui illos ad Arundse vfque terminos deducerent.Rexoppidum ingref fus,murorum ruinas inftaurariiubet,oppidi prgfidium cum ducentis equitibus Francifco Enriquez commendat,quos ar- mis,&alimentisinftruftosrelinquit,&c.Hscc exAntonij No brifcenfis lib.^.decadis a.derebus Hifpanicis.
57. SIB YL LAE Cumanatantrum. 56. SINVSBAIANVS, Maris inferi, prope Neapolim, Crater a Strabone dicitur,eumijj inter A thenseum, & Mifenu Promontorium defcribit. Idem dicit eundem ab Erathofte- ne,Cumanum nuncupari: funt, qui eum hodie Golfo di Na- poli,dici credant:Baianus,aBaiaru oppido, qui cum propter fumma coeli temperiem, & luxuriantem agroru amoenitate, tum ob varietatem aquarum falubrium tam frigidarum qna calidarum,frequentifsimusolim Romanoru seci-ficijs, & Po- etis commendatifsimusfuit. HincMartialis ad Flaccuni: Vt mille laudem Flacce verjibus Eaias,
Laudabo digne,non tamen JatisBatas.
Quemadmodum & Horatius lcribit:
Nullns in orbe locus Baijspralucet amcenis,
Hic ver afiduum,ataltenis menfibus ajlas, Bisgrauidafrugesftspomis vtilis arbos.
Atcp hac quidem Campanise delitise,inuitarunt Romanos, vt Baianum finum,& loca paflim vicina,fuperbifsimis f dificijs exornarint.Nam,aMortui maris oftio,per oram Baiani finus ad Auernum,inde vfcp Puteolos incedenti, tot eo trattu, ma- gnificarum sedium,operumcp, tanquam perpetui vici, ruinae confpiciuntur,vtindefatis manifefte coftet,eum traftum o- lim vrbibus,oppidis,vicistp,ac villis, item balneis, theatris, molibus,cifternis,aqusedu&ibus,cryptis,cauernis,fpecubu3, ac id genus magnifi-'is,&fumptuofis operibus prope continu is,olim refertum,& quafi confitum fuiffe,vt incredibile pute relatu,& certo mihi perfuadeam, narrationis hsec fidem exce dere.Quippe,quoniam(vtBlondusetiam aitfefentircjnulla, totius Earopse parte, Roma tantu excepta,plures, maioresq; ruinas inueniripoffe, perfuafum habeo. Sumptuofifsimoru etiamoperumpartes,pilseingentes,&fundameta in sequore tantse magnitudinis,&admirationisapparet,vtcuriofa equi dem ingeniaplane cogantobftupefcere,adeocpnuncorbis ter rse vires,opesljj cunftse, tot operibus extruendis, haud fuffe- fturse videantur.Quorum hacsetate,nullum omninofupcr- eft integrum,omnia quippe, vel cocidere, vel mari haufta, vt hinc infigne liceat exemplu fragilitatis rerum humanaru de- fumere.Baiarum etiam in hoc finu veftigia funt, ingentia ni- mirumpelago demerfaoperum fundamenta.Vrbis interitus a vi terrsemotuum exorfuseft, quadecauffa, paulatimemi- grantibus colonis,tandem omnia mari ni inuasere flu£tus,vt adeo iam nu llum hic integrum xdificium fuperfit,prster bal nea quxdarri iuxta vicinas rupes,vbi plurimx quocp cauernf cernuntur.
56. SinusLucrinus,vide,LucrinusfinusinIndice. 56. SINVS PVTEOLANVS.
3 1. S LV S A,celebre quondam Flandrigopp.ob frequintia, cumvicinisBrugenfibusdifsidia,reacopibus lapfumeft. Ex aduerfum huius oppidi pofita exigua infuIa,nomine Caffan- tia,in qua & eiufdem nominis pagus,multo pridem maior e- rat,cum & vrbem haberet,& pagos complures amcenos,ac di uites.Adhancprglianaualia,diuerfis temporibus multacom miffa fuerunt,cum eo fere femper Fladrorum aduerfanj Bri- tanni,Bataui,&alij quiuis ad portum adpellerent.Scd partim Ocsani tempeftatibus,partim eiufdem fluxu,& refluxu,plus dimidiaparte,eainfulaconfumptaeft. Hinc prodijt Georgi. us ille Caffander,liomo do<ftifsimus,&fcriptiSjaduerfns AiU baptiftas & CaluinujHjlibriSjclarus,
E X.
5S. Solfataria,videForumVulcant.
57. S P1R A C V L V M mortiferurr».
57. SVDATORIVM S.Germani.
55. S V LF ATO RI A, videForum Vulcani.
37. SVSATVM,copiofa &elegansVveftphalixvrbs,CanoI nicorumfodalitioprxftans,&ngro,rerumomnium ad vita neceffariarum copia,dempto vino,fcraci,cuius oppidani ino piam,prxftanti cereuifia leuant,aux in Vveftphalia pafsim, tum hic Sufati,delicatacoquitur,Hxcautem eius Germanix Gentis vrbs non ignobilis extitit, vnde omnium Europearu infularum celeberrima,denominationem, hocetiam tcmpo- re obtinet.Angari quippe,fiue Engeri,quosHufredus Lhuyd, Anglos; Volaterranusautem,Angilosnucupat,populifueruc Germanixadmodum celebres,adeo,vt,adferente Crantio,Sa xonixDuces,longo etiam tempore AnglarixDuces vocaren- tur,quos Britann i,ciim a Piftis Scotislp moleftarentur, in au- xiIiumeuocarunt,qui quidem terrxamcenitatebonitateque inuitati,eos ipfos,quibus contra hoftes tulerut fuppetias,cir- cumuenientes, Infulanorum bona inter fefuntpartiti, vnde Britanni,poftmodum funt Angli nuncupati,qui leges, etiam hoctempore,antiquaSaxonica lingua,quam ipfiAngli mo- do non intelligunt,confcriptas habent. Hi autem,ipfos Ger- manix populos,Saiffon,& linguam ipforum, Saiffonaegad- pcllitant.Et,vtexAngliaiaminnoftram tandem redeamus, qux Sufato commendatur,VveftphaIiam, Angarorum extat fatis manifeftum veftigium in caftro Engeren, inter Ofnabm gum atqjHeruordiam.fedes olim extitit S.txonicxgetis,quat vniuerfam occupauitBritanniam, cuiusprimariamfuiffevr bem Sufatum,ex fide digno au£lore,in ipla enarratione retu- limus.
35. SVVOLLA,vrbsTranfifulanacelebri?,vbiinitiu Bru- £ferorum,in fuperioreparteTraie&enfis ditionis, Arnoldus Vvefalius,in fua Germanixpartitioneafsignat.
T.
56. Templum Bauli Herculis ; Vide HerculisBauli templum in lndice.
54, TERRACINA,vide&AnxurinIndice.
Teuthonicorum ordo, quando in Liuoniam venerit, & Crucigladiatorum ordinem abforpferitjvide Riga m Indice.
Teuthonici milites quado & cur Liuoniam deferuerint. Rigainlndice.
T euthonici ordinis & Rigenfium beIla:confule Rigam in Indice.
13. THENAE,Brabatixopp.Canonicorucollegio,&,quod vere elogium,viris bonis commendatum,eo,quod mercatu- rx,&delitijs,non nimis laxas habenas concedant,fed,quia cu primis parentibus noftris,rei rufticx,pecuarix & agriculturg qu^ftUjContenti viuant,facultateslp fuas,honefto ruris labo- re comparerit.Vnde ob Ixtam agrorum vbertatem,& omniu rerum ad vitam neceffariarum copiam,ab ipfo ftatim Franco rum initio Principes viri his maxim^ locis egerunt. Acinter cxteros Carelmannum,& P ipinum primum in ijs natos effe, acnomen ab oppido Asbanix vetuftilsimo fumpfiffe, quod, Landas vocatur(non proculiThenis diftatjquafi diceres, Re gionisalimentum ; eoquodcaputeffeteiusregionis,quxab alimento,populoip Asbanianominatur. AgeritatpThenefis, & bonitate,& vetuftilsimis Carelmanni,& Pipini incunabu- lis,prxftans eft,& valde nobilis,eo, quod ab his Principibus CaroliMagniprogenies,&omniumdeinde,&Ducum,& Re- gum,&Imperatorum,vfquead Hifpaniarum Regem Philip- pum,noui orbis Monarcham, longa multarum xtatum ferie defcendat.Adeo,vtnullafitin totoorbe terrarum nobilitas, quxprincipiahabeat tamaugufta,qux continuationemge- neris,vel tot fxculis produ£lam,vel tot rerum geftaruro deco ribusinfignem,quxdeniqjprxfentis temporis maieftate tot regnis,tot imperijs,tot infulis,tot diuerfarum linguarum po pulis habeat extenfam,& ornatam-At ager,no foltim Pomo- nx magna varietate, & Liberi patris diumo liquore, & Cere- ris beata fruge,& Pslis pinguifsimo munere Iuxuriar,f e d no- bilifsimus etiam & Sabarij,fiue Zagrxi, vetUxtifsimi Profer- pinx filij,lgtifsimis poculis,quibu5 curx, & graues moleftix, multo m d gis,& prxfen:ius,quam iunioris Bacchi dono difcu tiutur. Hogardica enim cereuifia, nihil eft ad cerebrum trifti buscogitationibus exuendumprffentius,nihilad hilaritate, ad carmina modulanda,ad amores,& cxtera,qux largos vini cyathos fequuntur,plus habes incitamenti; nihil in tota hac regione celebrius,&notiusijs,quicitramagnum crumenx
"tttt difpendium

3 N D
«iifpm dium,infanire volurtri '57. THEK.MAE Anianse.
'5i. TiBYRlS,vickTybur.
44. TlGVRVM,proximisaliquotfaicuIisTuregumdiftum, Vulgo ,5Ufid ?/Hc'luetif vetuftifsima eft vi bs,fita in amceno lo co adextcum lacusmagni,qui hicdefinit,excluditqueamnem Lindmagam,vulgo Limnat diftum,quem haud procul a Gla renarecipit, dcdiuidit vrbeminduasciuitates, maioremdc minorem,qux tamen tribus coniungutur amcenis pontibus, in quibus frequentes ciuium fiunt deambulationes. Solu per circuitum ciuit ttiseft valdefcecundum, feraxcp vinidcfru- menti plurimi.Vmum tame pleruncp eft fubacerbum,nec p©- ttft ob vicinas alpes,ad perfeftam peruenire maturitate. Ma- turelcit vinum,feu potiusmitefcit i fua aufteritate, poftali- quot annos in penu conferuatum.Extenditur monsad orien tem ciuitatis<Sclacus,fere ad triamiltaria, perpetuis conficus vitibus.Eft quoqj in vrbeampliisimum frumenti foru,quod Vndiq?adue6tum,& diftraftu,perlacumTigurenfem ducitur adlocaHeluetiorum fuperiora,prsefertimad Glarona.Quin & ex eo lacu in alium tranfportatum Iacu,quem vulgo Vval- ftertenfem lacum vocant,qui longitudine duorum imliario- rum Germanicorum interaltifiimas dcpratcipitesrupes, & montes patet,tranfuehiturad Curiam, & Grifones ipfos,iti- ntre to.autji.miliariorum. Eft autem forum iilud hebdomi darium.Quambonispifcibus abundet lacusTigurinus,prx- fertimaffatilibus,noueruthi,qui in hac vrbefiterunt.Quan- do vero,& aquo,prima huius vrbis iafta fint fundameta, mi hi non conftat.Maior Ecclefia Canonicorum fuit fundata an te tempora Caroli Magni,Deindeidem Carolus auxit funda- tionemillam circa annum Chrifti Sio.vocaturcp Ecclefia prg- pofitura:fanftorum Felicis & Regulx. Anno Chrifti S53. Lu- douicus Rex Germaniae,nepos CaroliMagni fundauit Abba- tiam dominarum, quat vulgo vocatur ^rtfira>en *n «n|rer/ex patrimonio RupertiDucis Alemanniae,quodille defignaue- rat,& tradiderat Regi Ludouico,etiamfi idem Ludouicus ex bonis fuis nonnihil quoque cotribuerit.Prima Abbatifla vo- cata fuit Hildegardis,filia iam difti Ludouici. In Htteris hu- ius fundationis,vocatur ciui tas ifta T uregum in Ducatu Ale- mannico, in pago Turgaucenfi. In fundatione illa loquitur Rex Ludouicusin huncmodum: Noftram lurisdi&ionem, & praef.-fturam in T urego, in Ducatu Sueuia: feu Alemanniat, quateftincircuituTnrgoia:, cum emnibusattinentijs & do- minijs pertinentibus ad hanc prxfe6luram,prxfertim cum re gione Vri,& Forefto, quod Albis vocant, donauimus donii- riarum monafterio,quod fitum eft in oppido Zurich,vbi de- inceps religiofas fceminx fufcipiantur,& conferuentur.Pater no quocp animomoti, defignauimus & tradidimus prxdi&u monafteriumcumomnibusattinentijs prxdile&x fibx no- lirae HiIdegardi,inproprietariu,vtmemoratis foeminis prj- fit,easdemqjfub fua difciplina,regula & ordine teneat. Datu l9.Augufti,anno zo.noftri regni Auftrafij,in ciuitate Rattfpo rienfi.Multis poftea elapfis annis,circa annum lcilicet Chrifti loSj.liberataeft vrbsabadminiftrationeDucatus Alemannig fiueSueuix.
51. TIVOLI,videTybur.
36. Tracanaria Cryptasvide delcriptionem Montis Mifeni in Indice.
15. TRAIECTVMadMofam, elegas & celeberrimi nominis vrbs,originem a Romanis,ex GeropijBecanifententia,fum- pfifle viaetur.Cum enim illi bis ad Varucam,aduerfam fortu nampafsi eflfent,femeH«gione,&cohortibus quinquecxfis, & rurfus Cicerone in prxlidio locato,duabus cohortibus a Si cambris repentino irhpetu deletis, caftrisq; fummo metu con turbatis,videntur exiftimaffe,gemulociRomanisinfenfuni, hxcmalainflixifle. Ex eo igitur tempore,videtur Varucam non ampliusplacuifleadcaftrorummetationem. Quo vero poft Iulij difceflum fint translata,locus ad Mofam proximus Traie£to,commonefacit;cui Cafter, ha&enus nomen manfit. Neq; enim verifimile eft,Iocum illum, quo Mofa ponte traij- ciebatur, ci tra pratfidium maximum fuifle:imo cotra,crede- dum,Romanos & pontis &oppidi au&ores tum tcmporis fu ifle,cum huccaftra fua tranftuhflent. NamTraie&um vrbis nomen,a traijciendo flumine videtur fa&unrquamquam ne fcio,vnde Ammianus Marcellinus acceperit,Obtrincenfe Mo fx oppidum,quo Traie&um fuper Mofa fitum,intelligere vi- detur, nifi forteid mutuatus fit aThungris, qui Traie&n in Cricfit/mutarant. Et,quiaTraie&i nomine,duooppidavo- cabantur,alterum inferius apud Batauos, alteru fuperius in Thungris,hoc <Dppcririd;t/id eft,fuperius Traieftum,& fyn
coptbs,<Dpf«'d;f vocarunt,£ quo Obtrincenfe oppidirm,Mat cellinusfecicrliludXVtcrstrtd^t/^id eft, exteriusTraie&um, &concife;XI?t«d;t/nominarunt.DeTraie&o ad Mofamaqui bufdamannotatumeft,eiusadolelcentesprxcoci quidemef- feingenio,fed raroadlitterariam frugem peruenire. Dediu- turna huius oppidi obfidione,& quona pa&o, llluftrifsimo Parmenfi Duce,belli prxfe&o,tandem expugnatumfuerit,a- lio quandoq; loco,dicetur.
7. TRIDENTVM,ciuitas infinibusVenetiaeProuincix,in- ter montes in planicie pofita eft,muris vallata lapideis,quam ex Septentrioneabluit Athefis fluuius, anibitu miliaris ltalt- ci.In ea vias latas & lapidihus ftruftas,domos vero itahono- rificascernas, vtnouam, non veterem ciuitatem prx feferat. T empla fitis pulchra confpicias, fed in ommbus ijs paru ftru fturx.Arcem habetconfpicuam,vtdomum auream dicas po tius,& quarn pofsint, & Imperatores, & Reges percommodft inhabitare, aBernardo Clefio Tridentino Prxfide au&am & illuftratam,non multosantehacannos.Influit placidein vr- bem per muros ab Oriente aqux riuus, fuper quo aedificia fe- ricea,& molxfrunicntarixmultxfunt,vndeitem plurimiri uuli deducuntur permedias viasin vfum,& publicam como d: tatem. Super Athefim ad portam qux dicitur S.Laurentij, Pontem habetmagmficum,fedligneum, centum &quadra- ginta pafluum longi tudinis. Montes circum fe habet niuibus continueobfitos,fcopulofos,inacceflos,pra:cipites,&itapr5- altos,vt dicas,ceelum fummamontium cacuminacontinge- re.Fauces habet duas, quarum altera vergit ad Septentrione, altera vero ducit Veronam. Planitiemadmodum paruam, fed ridentem, & arborib. & vitibus mirum in modum confi- tam,quamAthefiscircuit,& lambit vndequaq;. Promifcua habitantibus lingua,fcilicet, Theutonica & Itala, fed Itali o- rnnes etiam, cum placet,Theutonice loquuntur. Tridentum Germanorum fentina, italorum verorefugiu eft, ciim quid infortunij illis occurrit. Parum frumenti,fed plurimum vi- ni,perfuaue habent,album & fubrubeum. Per xftatem ccelu temperatum eft,diebus autem canicularibus,fol apprim# fer uens. Hyberno vero tempore,propterniuium & glacierum ingentes horrores,vix huiufmodi regio habitari poteft: neqjj fatis funt hominibus hypocauftaad depellenda frigora, quas eo tempore tam magna funt, vt no finan t aqtias in terram de- fcendere,fedftatim venientes,conuertantin niueis. Er,quod daturmiraculo,vtputei ipfiusciuitatis,per tempus id,aquis omninocareant.Boues & vaccas promulis,afellis,& equis o- nerarijs habent,cum eorum plauftris, tamad res conueheda* facilibus,vtad montium cacumina fic properent, acfi eflent in planitie,aviarumqjpublicarumcuratoribusitaiugaapta- ta fun t, vt v%ad culme accefsibile, quoi^bmcunq; montium ab eifdem iri pofsit. Nunc demum ciuifas ifta & opulenta & clara elfefta eft propter Conciliuirqquod in ea fuit per pluri- mos annos. Nam hicconuenere quinq; primum Cardinales Prxfidentes & Legati Concilij pro Pio 1111. Pont. Opt. Max, Duo fimiliterCardinales, Lotharingus & Madrutius,Patri- archxtres.Archiepifcopi XXXIII.Epifcopi CCXXXV. Ab- batesVII. Ordinum Generales VII. cumTheologisCXLVI. &vltra,FerdinandiqueCxIaris,RegisGalIia:,Hifpaniarum > Portugallix,Hungarix,Bohemix,Polonix, Venetiarum, Se- ptem Cantonum,FIeluetiorum, Bauarix, Sabaudix, Floren- tix, & aliorum Principum Ecclefiafticorum Oratores. 56 TRIPERGVLANA BALNEA.
56. TrituliBalneum,infinuBaiano,Ciceronianum eft,noIo- lum ex opinione vulgi, verum etiarn ex Bocatij lententia. E- nimuero,Cicerone viuo, nondum hos fontes, apertos haud ignoramus.namqjpofteius exceflum, Antiftio villampofsi- dente,primum erupifle,carmineq;Tullij Laureae Ciceronisli berti,celebratos,Pliniusauftoreft. Locuselegantiam miram habet, cryptaqiie mirabili artificio in faxum excauata eft,v- bi & imagines erant,manus ad affefta loca corporis tenen tes, quibus aquxfacultas auxiliatur: nunc autem maiori ex par- tedifieftafuntomnia,nobilifsimorum tamen colorum,qui- bus xdificiu depi&um fuit,adhucargumenta fuperfunt. Fos interdiu femel,acitem no&u, curn occafu exortucj;Liinx,ca- lidam ac fumantem aquam in balnei lacum emittit, quo im- pleto, pars in mare,quodam riuulo defluit, parsad fontem reuertitUr.Supra balneum Ciceronianum eadem in rupegra duum aliquot afcenfu,<rypta reperitur,opereexcifa,altitu. dineptdum Vl.Iatitudine V.fed inlongum finuofo anfra&u ph rimum extenla,fuauem&iucundumexhalans odorem, quam li quis ere&usingrediatur,repenteferefudabit, fi pro- nuS;<x ad foluminflexus,refrigefcct. Vlterins, ad dextra ver-
genti,

I N D
genti,aquapurifsima,fed peneferuens, ex tattu vixinnoxia, oftertur.-quam pleriquecreduntin infimum balneum occul- tis vijs diffluere.Ad eamacceflus huiufmodi eft.Duobus tan- tum ad latuam pafsibus emenfis, in dextram declinadum eft, quo itinere lapis ingens offendicur, quem Caballum nuncu- pant:eo tranfi to calidus puluis calcatur,vfque ad cryptaefine. Redeundum indeeo, quain hac cryptx partem eft introitus, jbicp Iacuna protunda lataqj cernitur. ln propinquo apparet fpecus admeridiem verges,ingreflii vitandusrquippe, fi quis aliquantum in intima procedat,abfcpcaloris vel frigoris ex- ceflu,abfque vento,vel motu aeris, vertigine conciderer mor tuus, calorccp furfum exatftuante fimul cera candelse delique- fcet,fimullumen fpontedeficiet. Sudatorium hoc, quod de- fcripfimus, humores purgat, capiti ac ventriculo auxiliatur, rheumata curat,pituitam educit, corpus alleuat, hydropicis & podagricis vehementer cofert. Ad dextram fpiracula quae- dam apparent, vnde crafsi cum atftu vapores, exhalantur fu- mi modo feruentis aheni.Prilcis huiufcemodi thermae vehe- menter probabantur,quia fudore fine quouis alio adminicu- lo prouocabant,&,vt quibufdam placet, fricatoriadiceban- tur, quodetiaminijsfudorelicifricatoribusfoleret. Alia prxterea funt hoc tra&u balnea,Baiana difta,quae nunc omit timus.Omnia memorat Strabo,cum apud Bayas aquarum ca lidarum fontes, no folumaffeft^ valetudini multifariam au xiliantes,fed etiam voluptati atcp detitijs opportunos erum- pere perhibet.
T ufcum mare,vide T yrrhenum in Indice. 52. TYBVR,fiueTyburtum,vrbs Latij eft in Italia, fedecim millibus pafluum diftans ab vrbe Roma, Tibyris Stephano, Tiuolihodie,olim, Polyftephano vocatam,idemjStephanus prodit, quam tefte Solino, exau&oritate Catonis Catilina Arcas,pra:feftus clafsis Euandri,condidit. Quod etiam fenfit Seruius. De Grsecia(inquit)tresfratresveneruntadItaliam. Catillus,Coras,TyburvelTyburnus.Hifimulomnes vnam ftcerunt ciuitatem, & eam de fratris maions nomine,Tybur appellauerunt,licet&aliasfecerintfinguli. Haftenus Serui- us lib.Aeneid.7.Tybur autem Virgilio dicitur Superbum: id eft,nobile,inquitSeruius:autper trafitum tetigitillud,quod al quando quum auxilia a Senatu pofcerentTyburtes,fub co memoratione beneficiorum, hoc tantum b Senatu refpofum acceperunt:Superbi eftis.HaecSeruius, explicans illudVergi- lijlib.Aeneid.7.
Quirify adeo tnagm pofitis incudtbus vrbes Telanouant,Attnapotens, Tyburffuperbum, Ardea,CruJiumerij s ,&tumgera. Antenna. 56. Tyrrhenum inare,quod Plinioau&oreTufcum,Notiu, & Inferum etiam vocatur,LiburnumCicero,Tofco Leader; vocat,quiaTufciam nobihfsimam Italixregionealluit, qu:e Seruioauftore, quondamfitcognominataTyrrhenia, hinc eam appellationem fortitum exiftimat.vel aTyrrhenis nau- tis,qui fe m hoc mare pratcipitauerun t- hocnamque habet fa bula:Dormientem in littore Liberum patrem, puerum nau- tas abftulifleTyrrhenos, qui ciim effetexperre&us innaui, quo duceretur, interrogauit. Refp6derunt,quo vellet.Liber ait: Ad Naxum,infulam fibi facratam,fed, cum alio vela defle fterent,iratum numen,tigres fibi facratas, vifibus eorum ob- . iecit,quo terrore fe llli in fludtus dedere pracipites. Hatc Ser- uius inlib.i.Aeneid.
V.
15. VALLENCENAE,eIegans Hannonix vrbs,Trullae fluui olo infidens,medium regionis fere occupat. Admodum mu- nita,atq; aduerfus hoftium infultus tutifsima. Plebs opulen- ta,pierumquerem faciens ex telf quodam genere, quod ver- nacule Sayam appellant,cuiusingens lbi copia conficitur. 53. VELITRAE,perantiquumLatijoppidum,Liuio,Belitra, Leandro & ali js Belitre;quibufdam etiam Blitri,fitu eft in col Ie periucundo,vndepIertequeThyrreni marisinfula:, Potia, nimirum & Palmarola,fcnptorum monumentis celebres,iu cundifsimo oculorum intuitu,confpici poflunt. 17. VENLONVM,oppidum GeldnteadMofam flumen 111(1 nitifsimum,bellica gloria,iam olim nobile,vbianno Salutis M.D.XLIII.certis conditionibus pax fa&aeft,interCarolum V.& GuilielmumCliuiaeDucem.
49. VERONAM, intcrvrbesItalicasnonminimamfuif fe,viderequidem,vel hoc temporelicet,'exijs, quxadhucex- tant, &quafi yiuunt,partimex ijsquat temporum, &beb
E X.
lorum iniuria quodammodo interiere,hifloriarbmautem monumentis,etiamnum recondita,adferuantur. Comendan di autem merito veniunt,qui tam oportunam,maximf futu rx vrbi fedem,delegerut,vbi amcemfsimus late labitur Athe fis: colles placidifsimi adiacent, tcecundifsimi latefecampi protendunt.Primi autem conditores quinam fuerint,diuer- fagrauifsimorum lcriptorum au&oritate difputatur.Alijs e- ius originerh Gallis,alijs vero Thufcis concedennbus.Ilh,Li uij,Trogi,&luftini fefe verbis tuentur,lib.xx.His autem Gal lis(dicentis)caufa in 1 taliam veniendi, fedesiq;nouas quseren- di, mteftinadifcordia, &afsiduse domus d:flenfiones fu£re: quarum txdio,ciim in Italiam vemflentXedibusThufcos ex- puIerunt,&Mediolanum,Comum,Brixiam,Bergomum,Tri dentum,Veronam,Vincentiamq;condiderunt. Thufci quocg Duce Rheto,auitis fedibus amifsis, alpes occupauere, & 110- mineDucis,gentem,Rhetos,appellauere:Alij;Catonis,&Sem pronijinnituntur fententix, quoru ille, de originibus libro, Alpes omnes,inquit,Italix,ColoniasThufcorum fuifle,inco lx aflerunt,&ab lpfis vel Ducibus,vel capitibus originum no minagentibus,& locis indita, vt Rhetij a Rheto Rege Lydo- rum,&Veronenfes,a Vera,Thufcorum CoIonia.Sempronius autem fimiliter fcribit:Hinccirca Larium Lacum, aPrincipi- busdifta Vallis Vulturena, & Yerona a VeraThufcoruifami- lia.Atgrauifsimi ifti fcriptores, etfi verbisdifsiderev dean- tur,re tamen ipfa,Catocum Sempronio,& Trogus cum lufti no non dilsidere,comprohari poterir, fi res toiacdfideretur. lllud itacp in primis conftaredebet, Tranfpadanam omnein regionemantiquifsimorumThufcoru fedem fuiffe, quod& Sepronius affirmat his.verbis. Et quide omnem Tranfpada- nam regionem Thufcorum prolem fuifle,inter omnesau&o res conuenit,manentcj; veftigia,vrbs Mantua,& reliqua. Ca- to quoq;,ita de hac re lcribit, omnia fub Alpibus Tranfpada- naloca prifci conuenxThufci mifsis colonis tenuere,ab histjj multa loca nomina retinent, pluradeleuerunt Galli, & reli- qua. ldem & Liuius,idem & Plinius affirmant. Veronenfem autemagrumThufcorumfedemfuifle,muIta prxter prxdi- £la monumenta confirmant.nam &Catullus Benacum Lydi- um vocat,ideft,Thufcu,CircaBenacum porrooppiaa func adhuCjqujnominaThufcorum feruant,vt Thufculanum,& Vergilius,Oenum filiu Mantos fuiffe,& Thufci amnis, id efti Benaci,tametfi nonnulli fint, qui de Ayno flumine, id intell- gant.funt & adhuc vina Rhetica,in agro noftro,nomenantic quum feruantia i Rhetis,qui a Gallis pulfi,montana incolu - re,de quibus ita Iuftinus fcribit.Thufci quocp,Duce Rheto,a mifsis auitis fedibus Alpes occupauere. Plinius prxterea, de Verona inquit,Rhetorum & Euganeorum Verona. Hxcigi. tur itaftatuenda funt,quibus,fi alteruillud addas,quod Ca- todicebat,pluradeleuerunt Galli, facile fortaffeerit videre, quomodo tamCato,& Sempronius,quamTrogus, &Iufti- nus vera dicant.nihil enim prohibet &Veronam & Brixiam, & Mediolanum,antiquifsimas vrbes, li Gallis dirutas fuiffe, ijs dico,qui primi Alpes tranfcendere,mox ab alijs, Duce Bre- no,eafdem inftauratas fuifle, quasconditas, Iuftinusfcribit: More fcilicet veterum,qui condendi verbum, pro reftauran- do,vel augendo,de vrbibus vfurparunt. Atq; hxcquidem de Veronenfium origine difta fufficiant. Nunc porro interiora vrbis penitus introfpiciamus.Vbi inter quam plurima vetu- ftatisindicia,habcntetiamcuriofi, quodadmirentur, cellu- las,& habi tationes fubterraneas frequentes in montibus exi- ftere,eum omnino ad modum confeftas,vt eo tempore vidc- antur paratx,quo homines aureo fxculo, in mon tibus habi- tantes,cafas fibi, & fpeluncas foderant, quam cofuetudinem Vitruuius hb.2.cap.i.explicat,& Lucretius:
Sednemorafnqwt) atfy cauos montesfyluas colebant, Etfrutices intercondebant Jqualltda membra.
Iuuenalis infuper idem confirmans,ait:
Credopudicittam Saturno Rege moratam Jn tems,vifamf dtu,dumfrigida paruas PraberetJpelunca domos. tgnemflaremf,
Etpecus, &dominos commumclaudiret vmbra.
Syluesirem montana torum confterneret vxor Trondibus,&c.
Quin etiam & illud multo maiorem admirationem prxbet, quod inmontibus Veronx Echinimarini,coclex, & fimilia in lapides diuturnitate temporis cocreta, mueniantur. Tum etiam,quona pafto hxc,fi viua quandoque fuere,in hos mon tes autdelatafuerint,aut enata.Sunt.qui diluuio adfcnbant: Verum alij,rationibus moti,hanc fen tentiam improbant,tu,
tttt a

1 N 1
"qnoci aqu2,qua» exuperarunt montes,non Fuerint maria,fed •inundationes ecoelo,tuna quodoporteret videri conchas, & 2dgenusalia,in verticibus montium,aut, fi fuperexcreuiflit terra,videri faltem certo folum traftu, qua tum vertices nw- tium erant:quodcertenoliquido conitat, quando erutis mo tibus,in quibus funth*c,non vnafolum parte apparent, fed ■etiam in medij',&in imis,& vbique. Alialententiaeft dicen- tium,in montibus eflfe humorem quendam,&ahcubi flilfum & varium.i quofarpe veraanimaliamaritimafiunt, & quo- dammodo generantur,vt eft in Da&ylis videre,qui in medijs faxis nafcuntur, & indeexcauantur. Interdum non veraani- malia fieri, fed quat imitantur vera. nam, quemadmodum & natura imitatur fpecies terreftrium in mari, ita in montibus non veras conchas fieri viuentes , fedconfimile quiddam, quodmox lapidefcit ob frigiditatem circumambientis loci. •Cuiusfignumaffirmantefle, quod conchs, quantumadid, quodintraeft,non planeanimal referunt. fedhanc quocp fen tentiam alij repudiant,quoniam lapidea hatc,aut vnquam vi xere,animantialijextitere,autnon: 5i quidem olim vixere, non iam locatur natura & lmitatur, fed verum animal facit, qdale in man gignitur.At vero,in montibus inter faxa efle e£ vim genitricem, qux in mari,non fatis rationabile vidctur, prsefertim ingrandioribusanimalibus, quae multa pofcunt. Cui rei addi & illud poteft,quod fi olim genita fuiffent,opor teret & nUnc alicnbi gigni,& erui e mon tibus viuen tia hjec a- nimalia,quemadmodum & Da&yli. Si verb nunquam vixe- re, fed imitationes tantum fuereverorum animantium: hoc certecontrafenfum eft. Eruuntur enim conchat non paucar, quorum parsiam in lapidem concreuit, pars nondum muta- ta eft,fed verxconch^ rationem habet,& teneritatem,&cum reliquis mollitudinem.Quare videre ell illas olim veras fuif fcconchas. quod fi id,quod intra eft, in quibufdam no plane ■concham refert, caufa eft,quod caro,qua: exfe mollis erat,& contrahinata,multa terracircumte&a,moxin lapidcmcoi- uit. AtHieronyjnusFracaftoriusperitilsimus Fhilofophus <&Medicus,h3ecolim vera animantia fuiffeexiftimat,ia&a- ta illuc i mari,& in mari enata: fed haec pedere ex maiori cog nitione.Montes enim omnese mari faftosfuiffe affeuerabat, primum laftata arena in cumulos,fuilfetp olim mare,vbi niic montes extant,moxeodem recedente,deteftos fuiffemontes, & infulas, quod & indies videtur fieri, quando & Aegyptus tota niari olim obruta fuit,&in littoribus etiam Italiae,vt cir ca Rauennam apparet,vbi longe abeft mare ab eo,quod olim fuerat pafllium C.
Iam etiam diu multisfu in diuerfe, & mutatse gubernatio- inis Veronenfis commemoratione hserere poflemus,fed, quia eaomniaprimumTorellus,tum Leander,inMarchixTarui- finx defcriptione perfequiitus eft, idcirco, breuitatis amore, co Le&orem relegamus. Hoc autem tempore,in Venetorum poteftateverfaturVerona,qui maximisfaneoperibus,conti- nuo'qj ftudio, vftp adeo eam muniunt, vt inter mun i tifsimas totius Europx referri, herculequeat. Homines etiam claros & illuftres,partim,qui do&rinarum ftudijs, partim qui reru bellicarum adminiftratione prxcelluerut, tam multos etiam Verona edidit,vtnon nifi prolixifsima oratione receferi que ant.Eorum autem accuratifsima commemoratione,elegat»fl fimi iam di&i au&ores,Leftonbus abundefatis facient. 1*4. ViaAppia.
> E X.
59. VILNA,Lithuan!x DucatusMetropolis, vrbscopiofa^ ampla,&celeberriminominis, ciues habet ignauos & defi- des, ob natiuum, agreftem & rufticum credo eius patriae ge- nium,& incredibilem agri vicini bonitatem: quam minimo fiquidem hic viuitur. Ager tantofoenorecreditum fibi feme- •tum rcddit,vt magnam frumenti vimDantifcum & in Pinte miam,(ecundoflumine,deferant, quodper totam Offlandi- am,in Belgio,&in ipfis Hifpanijs,atqjpotifsimum Olifiponj inLufitania dsftrahitur.Regio feras «Scarmenraalitplurima, vndela&is,cafei,carnisaltilis,atqjferinx,auiupermagnaco- pia.vitem iio habet,necfuauioris fru&us arborem. Maxima vero melsis in cera,canabe,& melleconfiftit. Ciim menfe Se- ptembri mellrtosapium fauos in agris refcindunt, nullum, qualifcunqj etiam extraneus fuerit,tranfire iftac permittun t, cui nondemefsifaui partemcommuniccnt,rcmotifsimoset- iam ad fe inuitant,aut ad eos,cum agrefti hoc muncre excur- runt,rati,& firma fibi fide perfuadentes,ni alijs, demelle fibi diuinitus dato,liberalitercommunicent,meffemfenon tam vberem habituros.Eadem etiamfuntin vrbe liberalitate.Op pidani r.amqj in vniuerfum omnes,Magiftratu tantum exce- pto,hofpi tes funt,cereuifiam, medonem, aut vinum aduftii propinantes: & liberum cuiqjpermittunt, sdesfuas tuto in- trare,federe ad focum,& vnum,dequocunque liquore velit, hauftu gratis bibere,atqj deinde exire.Verum vl tro fi bibat,fi prandiumautcoenamcumhofpitefumat,tum pretiu quoqj foluatneceffeeft,quod tameperexiguum eft,ciim certnm fit, ■ robuftifsimum etiam virum quatuor obulis,tantum fibi pa- niscompararepoffe,quantum vnodiecomode ipfifufficiat, -58. VVLCANI FORVM,vidfrForum Vulcani. 27. VVALCOVRT.
37. VVARBVRGVM,VveftplialheadDimiilamflum.opp. 42. VVINMARIA,lautum& peramcenumTuringix oppi- dum,Comitatus quondam titulo celebre. Sed anno part^ fa- lutis M.CCC.XLII.ob morolam Comitis Hermanni de Orla munda, & obftreperam erga Herum fuum Friderictim Seue- rumTuringixLandgrauium,&MifnixMarcJtgrauium,ino- bedientiam,primumiure belli,tum iuftis tranfa&ionibus Comitatus VVinmarienfis,ad Landtgrauiatum T uringig per uenit. EtproindeannofalutisM. CCC. LXXVIl.Balthafar TuringiaeLandtgrauius,titulum fuum,falutationeComita- tus de Orlamunda,adauxit. Dum in iftius oppidi defcriptio- neverfamur,Do&ifsimus virloanes Vvolffius,aliam multo luculentiorem,quam qux nobis erat,topographicam VVein marig pi&uram,operi noftro infereivdam,cum hac,ad dulcif iimz patrise Cux ciues parfnefi,tranfmitti t.
Quam naclut pittrim,ptettfc crnareJludeto, Et vitafaniU,mor'ibui at^ bonit.
His addas artes,vita cjuarum indiget vfits,
Sic ornas Spartam,ciuis amice tuam.
Hac decora exuperant arces,turresf fiupendat,
Hincflorent vrles,hinc rcgio ipfa nitet.
Nempe domum domintis debet decorare nitendo,
Nec tantum dominum,quam tenet ipfe domus,
St tamen ambofimul decora hac iungantur in vna, Et domus&dominut nomina dignaferet.
IRRATA QVAEDAM SlC RESTITVANTVR.
Vafma 2 .hnea $.pro annis,legt,amnis. Vag.s.lin t3.pr0Dccuflu.lege, Deuaflu. Pag.6.lin.antepenul.proinito,lege,irritt. Pag.9- lin. iS.pro.autnuSa, lege, *vt nuUa. Pag. 15. tin.iz.proTuthemio.lege,Tritbemio. Pag. 1» Itn 6.pro,ac,lege,at. Pag.cz lin.atine ii-proinduria,lege,indufiria. Pag. 16. Itn.i pro anguflum, Iege ,attguJium.Pag .i9 .lin. si.leg.M.D.XXXi r I.Pag .3c .ltn.t pro,Etfijimagna.leg. Etfinonmagna. Etlin.zi. pro naturafieg natura. Et circa Jinempro Stae- loners,Et Stalonerica,lege Staelouers,Et,Stalouerica.Pag.31. lin. 12 pro,Et amantifiimus,leg.Etyirtutis amantiflimus. Pag. 36. lin. ta.pro Antenium, leg.Xntoni num Et,lin penul pro,progrefis,leg.progrefii.Pag. 3i paulo yltramedium,pro Hannonn, leg.Hammonts.Pag. ao.lmpenult.pro Steltium, leg. Steelium. PagA3. Im z.pre.yt eu,leg.yteum li. 19 pro fepulturaje.fepultura.li. z 7 .pro XOagenf<$)bttt/leg VOagenftyottEt lm.40.pro habitaficg. habiti.Pag.44.lmAf. prt Stumttus,leg Stumpfiws.Pag alltnApro icuitas,leg.ciuitas.lin.43.pro aggrefii, leg egrefii.pag.ff.Lin penultprt) yrbis, leg. yrbl, Pag- 59. lin.iyproconiux, hg-conmx.Et lm-)% prt> cimluer } legciutltQrMn, 49pro capentss.leg.carpentis.

/ft) ^
^/,L -ii/tuiuj//&/*■ *Je£-
J/ffL/LCiJaAt-r /jr*l r* '«- #-«
//pt/ft/lY /l ^ ti/ ~^
£■//-7l£ct-//t / /t Jfu/Cs-/~//
//-r-aj /n
>71 J- t--£>/l
/v~CJ /LCJ
>/"-/! //7
ay/r^tj fa~zy>*^.
fi //c^/t/yc/r j i~~+id
SZ 'u/fycr/c
(/C^'n* // /
/ 7t //cn^J/,
t/O&Z'
/l\
CvV-
/Jr//J 2/ sytzyjc//' 7
, ' tf /C-/L *// t« /&"- <-/€f'c/ £y /j* ' r O-/0*. ' a s ■/&
nvtt
t *\j( /C /7't —.
^CA /c /nr-
J /t
GS*&\ tc/h K / nt//c /ZK c0-7t-.cc/~ij: f /f Qnd/ dc /' f/L-rt. /
t? /L/LCJ/l /C
V'
2
/yA&rJ g-TL L/ 3 ^ '^ C '~ t *~ Tn ~ 1 ■'' ' Dr*.//L-A_ 2
, J/* /y /L /D
/£>%/-
ur-r-r
/ // /Jsl/t e-sv
/'
//> 2 Sfi
P' j
V
,//e
/1 /i/jia a
n//j
r*u
Ca
Jc-r C>LL-/<J fc-n\nr&ej
/c-f OA/TA / __
/ /t /n nifjsi^
//lmsl // ca
Cf/tr/
/Sj /77
y
C LAAC /l J
(f/L 7/lJ/ /l /L-t /2 //L//,
7 /
'ty/iAj '// yC/YL/LC CS LC-/
ss
occ
7/
//"fo.Ar/ y_,,crt>
/// v -/ y, v
f/2 /7^/ JCtt
S/7
|(_ astc,
C /l/c r/e-7710 Tt-f
c/uj/er /,
s/>Sf7t J/-/C // Jrc /k
Z/LL/'l ce- 7— /UuU4-ri 2
/0 .
C f /~LA/i
CftC/71
C/trl-
5f.
V
3-5*
2/*
3
/frt LAj/C
,\ sl /)/r /<S
~7
'/ .ryCt/;
'Uu/ Z/t ./y SL/7'U-C
' lA C CS/Lf-i Sl/ic-msn /sl/TL SC/t t L Si rruZ /LS/,
^//cCrcc/scJ ,•„ /?e*/LS&
" * • y/tCe^
*\
y/ C fy /i/y ,.y% f , 17-/t7 .
//z/fffl f /r /zsSsJ/s/
eJpt/ri) /-<? t>// Jr, //fcx)
//etcp>sd
Jfe/icsij /> yS/t/Cc/-/l JfsZsepJ/C/uC ^
/*
iu/ 7
sst S/tZ/t < y^sc n/j J An (f/^Cfis .
/
Jp?e-ZL jy /„
f cA ufxs-n t -, ( Y/s/&/. /Jc/tyycp- /> //p/tCn
J/e,< .'
9 cJecityr«7~/n „
/f/fo /> /2L*>^
S6 /o /. /1 / «.
f\ t/cye/t / n yjSSZ+CLTLT
0 ^u- j/c^n 1/0 /O
c* K C r-/' 7L ty/ c ^c/s ?/} /v 'e J/c-Ja
J c f - c/ Jc-7c J-n A/fc/aSZi
n C^-AC/^W f£
0L-4 /Tl/Ufr- ? c/UJ/lcA/ ^ c4JU
C (/z-jlJ //t //Oslc
f'z eJU/A. ..//(LfrJf-0 '
5J>
/,c

rTY^yti/cZ , aYz-zjlicr-
<,Y/Lf -yfy cznj
f-n
?sr
^tC^JG. / 7t € -Yoa /C Lf n
We^TTLlJr
rWeice-Tj ^A/Y <r,L l >y^e A ,y, jpW&z-r-it.
a ■
UfYY/Ut-J / v /r& /c-e-re-c cyi S&ZiWrtte.3 yeS /o p-7tWt// fcfyit/ t-x jSzScf n - —
,<p
V/,
/>
Yfa jOa,-rt rij?
Y:
U^c/e/
■Yu>./ffu< /r c /}ap.£r~n 1 j/c, ^C,/y Xe f > //f r fr W<? /<- fte/ a * c — C <? CZ f-r .,i f r r /jr t 4 y /> jf c/e /r
trf
^O-fJ Cc//* jf/i//iU
i/r-n/f Ji /J r/n
fj /v.&/-*/ /-&/ ^J/vSStjS ^/7L/^U
^er/f' /rr /2»-rrL-/0fe /t C
Cujc
(fy/U
/
^ tLC t tc /C*'C
7
CV •
/ rr r ///r -rt
/U
<SLC
</(0-tOtyyt f?/ ^//tt
11?tt / / 0,/t'e c, /j£-/U -ri'c /.- fc//ft
>7
71
r
jifrW /j faU/ /"«7/
/><? / e rr fi a'/ZU/
32- /ea/jo/u (h/otL /t/y/t /'/ a
S fic tc£y\ t /t j/ j /rtU-a.^ 7 .
3Z ft'/v/t' f'/n ^Jo/,i cjc/u .
/ '
/' ty*:-' ' ■ ■ ^
/ /J /7/ C£t /Uc-7 tJc/tA t/f/fK^/''
frlc /t/ f /it (/C-ft-T. /i/cl rL f '///r i f7t//J CYUul/A-K.-T yj/r
f/L/Aww 6j —
fc/ /y-fc n- tffid/ /** ->
5V
-m/ty-rt
V
/
s/
j//lSe7t.c cc /tTiZJ f tt Wf n- ri£-//C/<
y 3 j/f-fca /c-f '^7ty 7/m^WS^ '
S 3 Vefi/rej i /r y/ar/W^t
7/ / 47e-7t/tf ( h ^/Wer-rt -/y /fctO/J
> l^erfh/c^. t/>
SJ /, a
ICU/A
'
5,3 4/
$ ^ Aj/ttiCfJtCT*/ / > r/a- Z/t fC7-j77n^~
y;
s J ftforhrtA /7 tfejJjA
jj/j/ '/c /tcjr- Tft ^ft/UU^Tt
s/jyUk» 7. X
sf.
S4
//$
}>3
/2 S/
sz
X
/,#■ s4
St
sf
2S JX
s$
7/
S,J}
*/< ss>
V & SW
4*
cS
4' ^ 7{ w / ,-„ jC 77,'S -
u,
t „},t </*-#■ Ser/w
U^t77tL-&ftJ U/r -t/4y- /L-C
7' ^0/e/cL/ii 7/t Tr/a/c J __
U
icit/o/r^
4jtcf£^mu-ic) t"/t opu/rr/L /t y&- f-rt y2k/)*-r~n-
X
t/ -4CI7 ^ r/t
77/
- * y
,4 4(- /cU Sct c /tt z A ufja-
<ja./z icTti-
S7'f u ,
.0
7
UccJj //r jSsi/t - 7am U. //er/njhfLsf (//c/t rU
, /7 / '
' & / • / / / r - <hrj> //7 H'ej/f0/uiu./,
* y/v* / / 7 7Yc rt iic/ —
/
/ 3/'
V
/> />.
4?\ s
X/
$r sr
>5"

t*
, a/a /ji
, A e vrip/jci A f, € /ja sc Lr,*< Wf/TLcfe c-e f XA rO/froye-n rYe
c-n
JST
etce-rj
/
Xi Ja J/
?4 /vt£ e iJu? ■
32. ft tdjeSc th^Crii S y /'jl a —
3* fie tcCny C 1t j/ 3 /cirta-rT ^
3Z foytrf/ J/n Cy Jo//ccjoAc^n -
/
, A/i<7>tirc^e -
/ /t jjje/re-mi
/ /f f/Oi CJt /t/L-f ijC/t-A /jf/f-K fr~Lc /i/ e /tt J/d .
rt- /. ;
- . 0.
JfffeAit-3 / * yf*t /L/ rej (fehiWrt l-CJ yc/ /3<7-71//<-'/?
foncfe tnt J/z/crrt
fin/Aww ZJ
f /s.
/7
JtttiJi a/Jct
rU
JorJf/ut W c f)aj£-/-/t
7j- z -rz--7l-f-r< _ —
V
(f /t -e oe /eriZJ f" We /rrvrfuz*<
f C7e<£-~/Z Whe-m. -U», -Wx>
Vt
(f/JU
f
CctJ£
/ife^c.-re ni/n ez/rt-4<fjc
- rC
JO^iJCc/eK
frp/i/uf
' y
Jfei/che /jcfn /'"'' 7 '(/*
<tf~ / 7 ^ <Z—
pJ/c HJJJ e/t~ ti/ fi-yiv
/O/vSfy, c< ^ /-7i /c</e<f-/f' p sr (/-?*.-^oa /i < I
$£ S4
//$
/<3
S7 FL
/* st-
S*
s/
7S
s/
S5
//
/J S/
J?p
S*-rt
tcc
e /c
ec r/
CSJ
e #
C , 0-tcC- 7l 07/
/rr*
/3 ss
7t-c nec
a t-t, «-V< /ca-/c / jJv-71 L-&/cJ r\t -tffy- j ~ > o/e/^ < i / n / /i /eWa 7c J
i
/ / utz C~j/ />£
< o
sp I
-J "D
0 •< _l
n> cn
co
o
o o
ro
03
o rr
i>
i)
c f { <W 7TL/- tK/ -t/< e<e'-/Je~/7L
L, .
SI JC- 77i /io-TtJc-rn.
:S
77/ /fto/e-rn e/ f / TC L- ft/ t 7/1 / r, ~yrje3. /I 10-77
'J &/ -f tcyJ 7 /r /StL/t tjrorrz */■ f/e-r/ 7Ltl-rire ■ c//i/-7c-r '-7 f- fftv _
./ . / / / r
e OCJ/, 7/7 West70AA<£.fr
<■ yy-esl /iy We re jf-f —
< / / W
ctlcetc-rf i > r /t2-//tct-r-r'/ Hzrfort/ 77r tfejf/jA J/ '/L7/«tV i/ft fJt rS/tjJ/'
*e-r%/< 4 r 'c
w
7-71 *4rcs££
V
3/
fW
4'
44
tty
,0
T
/>. />
4/\
3" 2/
5/
>5"

NORDOVlCVM,^ ANGLIAE CIVITAS
.S-Michaeb
rdkertamlvoo_
^^TrBfrrr-! _
1 <~rCeytacc "wfiere men xre alpvma
I hifhames (jate. (Tff Sumt
3 <rhe Catfiearatrcfjurcfi, cafTei Cffrifles 4. S Sbdtrtms attficTafEs pate-f cffurcfje. $ Tafe tfiorjepates
6 MaaJafrne jates
7 S Butfofdcs p S • Qfementes y S .Avguflinex
40 S- Ayu/hnes Gates
II S. Martmes Gates
il S-Martincs at tf> Oo£e /J ife rww mifles 14. 'KefTjates, tfe SufurCs tvjfmruj toit calfeft&tCa
15 ScBrnets Qates
16 S ■ (jucs (jates
17 S'StepCens (jates
18 (Brajenjsrre
15 S.erCons jfahes 2.0 I^afenam (foo.fr
11 CfappefT in tCeJicCCe
•ii«w; .W.J..

-«-HV

<••••• r'
CES ITUA vVVJ.GO} CHES TER, AN GLLS. Cryms.
 -
.*■
fcZ-rfg
LeofricuFS^^ Comes ooiit anno i qj$.
Ctuiiatv: 3. Domus Cjnscopi ^..Oomus Diaconi 3 Torujr-umcntarium
6. Porra ScjctcntriotiaHs ■
7. STfwmas
g. S.Tctrus utf crucc alta
9. ScTrimtas
lo- Torta atf Oncntcm
11. S Iofanna
12. Torta acf ajuam
13 Jkjcmo/ajratrum ccckfia 14. S.Sdartmus 13 S.Hrijctta ;<T S.Micliacf
17 S PAfariaJujKr motcm
18 S Ofauus
!p Toria afjjontem 2.0 Qafbrum jLjteCfata i_l Sufurbia tfonbrufqc li Torta nouct k Z3 2> ot«
. Tums noua
■
«P-* * ffc.
11
■■ul
T /» — I I
:
- Ur n tnrr/7- %
3.
•>*??
r.jirpiKSi
*" - $^^ 5*
© assus tcfes.

\uares.
isss^
(Dcjimj. Cjeorjws ^tfoefnajl^

'x
\A
XX\S>
$ j" p ■•$ -? ■*■*, \ x j> . '?.,*$
V
iiiiuiiiiviiuifiiUiriinHiiiiiuiiiikiiiiimuKiHiuiiiiiuiitii imuunmfviwiiuiniiiinmHiiriiiiiiiiifiiiiriiiiiiiiiiiiill' i

f
Rjjat
RH OT OM A GVSMy alhae fufj uncnji aif SejuanamJTu. OpjJ- W/vvj^ouen
y.'w
A"ii'ii'in i
A. y&ftre Dame. 3. Talais fuKgy. Q. Lc C/jafteau. T>. Le VieuxTa(ais. Jl. L'fiorIqtje. T. S\Mac(ou
G. S.Lo.
H. S Ouen.
I. JLa Court/Ouen. K. S. CroiX).
L. S Jlfarc- M..Les Cordefers.
N.LcsCarmes. _ e.Jijg S.Dcms
0. S.MartmJur ^ne/le. J\ Kjif fe (a grope:
T. Vieux, marcfje- foutatUe.
Q^jTeuf marcfe. g. (jantene.
&■ Marcfje auXjVeaux,. d. S.lune■ S. JfbftreOame fe/aJ^onfe. i. Les cosmaies.
T. Vtede tour (pfufmarcfe. £. iK.ue S. (jocfarcf
X. Tont (feJCofec. C. OLue ifLscJp.
a. (francf rue £ijront. m.Koggemarre■
b. Kjie caucfoife. n. La marcjuene
c. J\ue Martrm-Vife. o. Croix. feperre.
d. Kqe^fe (a.Maadefii"e. p. Kju S-Xicailc.

\
^iutncum, 1 J totemco m GaHia
r

-4-.
\-
-[
1$. 9L
.A
■—i
i ~£V~i a.../
i= A
^ 4 /
a ! /P> t:
iTcn -^y v /lli -
iSU...
« u.. ,"7 T"
h ~:u:.ri.
.1 ->** ...
•• • X > A*-...
i-D E " " /-i— ./• JR
I - iKomans -
- " i L I jl
.jM
iSU - );
UMi
»• Jk.:.
.lu.
 . . C 1
#4L>-.
.Nr.c . :
i/— -. _ . £ " ii -C_" 1"
\i« lacobins
WrmntZf \
[kjtm
•Cll■
h <f£ tfv* 1 ^
«> Vf^
: \
: .a_«*
/•'•' ; jL
i : : : . : .&
1 1
:£~
& ]
...., K-'^!
-fejl/u kh9' i • Tf fe fu?J tf '* • «ufl l/O^ Liil.
Tortr de Iactrue ma1
i. £.n-u^-—05]
I [ {. ^ /
Jjrft S-MaLu
1
/i/
k
II*.
V\
x\.
■ • •' - - "jT^
)
e ' i ! '•!■';» i ^ i
i; i. : ; 1 •' i
->== ±r '• , ' ' I • -
; 'liiiiH
«-*- "jflllM 11 *
» U" \V,.\\ N V'-v;'" 13 - \\s\i
"V^ %>;W \ \%|
y >M, :. 1111 • .** ^ • .TtVK" E
i l
• - - j f f i
>/? 1
Hr''
SL^f^T' Sj jjtaceau.
marche
! '
fT
tCVSIA><(M$J /arfoncnjis, ad jsaram ftwVrfs munitijlima, nunc vufcjo, vtijoannes roUus^fifct,JmJO'>
r >"'■ .'■->■■ ■■->- *£■-■ o- <f // / /- ' ' ■'jjtir ~
Vvv'/:^r / t t *
V J /Jf / ' -jdbrqt
jf > J &P&Iz fJ- ' ^ £.-
/- " -•_ - Jmkf/*y, IluV/l
Jt
f ; l P' II 'I JZEKE
vJ
/_
4rj> 9»
a '\"2 - ~-
\ i
V >.
L t s. \ \ \
:»
V«4 '
Jt u- ..£>
/i Ul
/ ^ Chapclier
-- -J tX—
!*-*—\ l\ + - * * -
• i ? t
> i \
-■> - " - y ■
£l \ %
ROMANS DELPINA TVS WIGO DAVFI \ NE IN GALLIA OPPIDV.

1
^JVeii
Autlnm
Ccmeuiar^e
ASTGVSTODVNVM, <F(auia ideduonim, ct tCeJua, af tTedorum au gurio, (jui m aerz vifijr runtur mfrfjCCceruicious concurrere, vu/fojAutfm,
Hurqunc&e Ovti
:*////,
Av3AA'\\\¥
■Porte et raui (Us xrtuliers\
(TrHrl f-ir*T M ?
La chapelle de noflrc Vame du bcut dugont
rfjW ''t t, m i $t< f (i >; nlfy ff Rfrfittffnff 11
MwiOmcNVU, ATLc/uorum O pp iuum apucf Qzjarem ( id . a fedo Cjadico VlI.Tdymerus, dVEVETLS mcfcjetat >.
&<« (f

Ktuki
' j«rn|
j.,^ ./■
?«$n/
UtJb
i SVsx^ r>_ -^-.<£k f
:'^W
/
^ XXt
Wv t**X*v«.-N, _ / £■
/
^■*1 *.y.
X
(
fer^
\
\
l
1 .4^.4
fcfefe,
x_
/' --^&V-Sj5
jLOVAAIVM, foralanticarum vrlium^ caput, vmca ^i\Lujarum ac prcc£ JntifA- marum artium Jcacs, optatjsimumjue- domicilium^ <kjlojijlj^
\ \ V Vjt
\
' | T
Jk&&\
V
t
-Wirr-nrr^
1
1
T
■ &4X\
;|R' > ■".-.
/S >-fnrts-Wj« «.«p
\
K t ■ e
X \
t-.
r^Sv^:
\ Jfcii ||4. T|
— •& » »»- r-~>^Ue ^ V
"X. f; rrrrw-t , v
Ji^ V Ul"^'■
-/ / X/
T^...
/' « i w , v
i /'X./"
i
s
%..-|ftft—WMNk,-
\ ''
-.
1 S-jL/iLfc,

« : "5.:*, vt,-
«s y*?L.

T
l

S^w^ ^^^ ^A»>)j^g^*i.^tuja^ at:^ft v r A' ir .'...
^ J - nii^n,"
><50~ ^ ^
N Y A4. MEGE N. -;
?f--." "L" JJiemt
M U
'ttSchoel
NOVIOMAGIVM Jue Nouioma' g um vuj . Tifjmmym incjyta fucfa Trancorum { Xjjia Vrds CjelriX jirimaria

f
\
\i>
f LILLE.
\ f
WSVLj\.t
\$ l ■} L
• N 'W
\ W
'/
7,
L
,7
«&****«*•■
• C A»* f
; V^-CT 4
V /»
-. . -\ s '^. v ,. r ,
|-f
«k.ti
 '"A,.
i -- ^ '*
\.
>#*
 "V-V
-. %
.''■jT "
I (
■J
'A/
,V.r
/y ' y
Wf
K.
y.
,a(»
/n i iV^* 1
r v " vT
ciSv^"
:.w/
./
3Ci ?/
\ \>.J /
\ w/
 ;.
■*£»*
/ & .-.-..„. " ' ,
I -
^ -■/ !", rnn- h , ,/ / / 1
• rfA. -•!."■/ j> * / -
l '-'-"'"':/ / / > -.a 4 . i -•- \itm ■ .' / ' v
"VI
~\-&j
'-S&.
J^.V'
"..V
jifOfc,
s^"
%
L
fa?"
L\ I i V /
f. Lij j>ortc de S. Ticrre. 2.. Ln jiortr Je courtraij.
3, La jiorte de reneau .
4. La jtortr de fie.
3. La jortr de S Sautueur.
6. La porte de ma(ade.
7. La porte de motcnters
8. La porte de fare. p. Lejffe de S Pterre.
10. Lejffe de S Hfhiennc.
11. LegSse de S d\£aurice ,
/x. Lejffe de S Catferma . 17. Lej&e Je S. Sau(ueur—>. 14. LoffttaC Je S. Saufteur. jS. Lpfjttuf de S.Jfean.
16. Loffttaf de S fHtcapn .
17. Les CordeGers
IQ. LoffitaC de Contejjc . /p, Le court de (enjtreur . 10, La matfon de fa Vifle-J ■
L3J'
y >
«* e*. \
"N X %
I"',
t"* \\
$ V '\k^j
iw
m
&
::h-A
/ot
w
M
7. 1
fC_
>' ....vr,-.
L^V*? ..
■» » V .'' V'.
<>
•^<sir<a . , ?
S*
-^tr - _r

I
1
* \

jjumejny~
OVOBILIS TJANNONIAE COM
Pajs de iTajnauJt tenu
ZACaCft- 'PotetTr- $Cccourt. CourouCte. Croix- ^Danfejnj- Tereuuers■ S.Qemjs. Jtufegnje
Louuec/nies
m
m
m
ClM AY.
Jrfcujnr 4 Afarraje
EEROEVX
SOGNYES.
Qfartam
yv
9
JAfouttay
LESiI GNE . tCertpont. PES QjVT  COV#RT
'Fromatef
tUeulav
uifle ' Soj. nne
9 S ■'VuauCdrut.
!£s
Vtcojite. S-Dcms- J-icjp- CamSrcm Marcene- SJutflmn.
Cote de JCamur
S-VlTjcent
BAVAI
'Beaumortt
BLATMslOIVT
SauftcUn
I
/TT*
'TfnufWfimus iucunfjfimusj^ 1/anTLOni X tCorhdus, tanta(<x(i, acrisjue amocmtatx; tanta rerum omnium et necejlanaru, et difflimis inferuientium, copa, vndifr confertus, vt amoemfftmis Cidtissrmis^ tvtius pvpcmodwn £uropf rejionifus, optrno ture, prffc*? j ritv cfefeat- £tsi enim amfitii tantumJito-, fecem et septem, tam m fontjum, quam m Catum, miffiaria, cofijat; vrfes tamen, va& . muris,propujnacuiis fafet munitifimas 2.3 'Barcnias, puffca miftif Jijna,Jeu Vexifla, jeffantes, tohfem- (jmtttatus■ J. *** | cjuos vufjo, Paresfjfeahnis nuncupant 12.^j4ffatitis j.2.. fajos, turrijens ifdifPres &cc(ejijs 1100. tjs, jui Campfn carent, omjjis- j rimanp fijnivatis Trmceps Qftmajjp* - "a.
ITATV S DES CRIP TIO. de Dieu cE~ du SoJeil
Daffcf. Boujjc. T eneje. Dcfcaufort. Lafaie■ X
afentn
atirc
Cantenef
Houfav
Hrianc
Tqflef (Terofan
oCafhon. Maroiffe. -Andn. lCauftmot. Crejfm. " Sji
Conte dcTcrraa- _ (
tUarefcfaf. CfafeOay
ffSL
Cintjtrevat. Coh CcSvrfal Contc taucjhe
'Wafccourt
Vianne.
tCarcfies.

I.
• -Jt »
: <>

#

MJliminiiMWffl'1
r ~Otm fortrejjenA
rmiabadhuyien bempj e» Qpofteren fiaetfeit—i
c»ic JfrdibHj.
) r T*>eJter dsJier r
x STjommewfpxk
J r &crucct:ncuoiteP' 4- Tfuyder floe/br
J liutkevdt "
6 Grootetuxet
7 Uieuwen Soelrn
r imatcrwffhe ) l)nu£: ao ti
x UJmttr
J riantuatmater ± 'TKootjheoeftr, <„ H thiinnen iant
S T)tf~vaejr
7 DlrUOrfteijmrt
S <SJudt mofen^'
9 UfbftoffelftooreiLj
1 o r6us tooretLj
~J 1 Aleerdrrpomt
7 x.Alcenar
-V - ~\r. - 4. . ..i 1
f TM£ nrnnjancw^, f r
1 o ife*Y6uwen' nMno> -f 1 7)ir rzndnctf ) ~ l~x jJin, Irelftrert J J Die karnicCctfirari j ±. frmrnftrart
WM ^rferaet 7 7' Wefterftralt j i fiertrs ftteih 1 a Stmnt jftnet Xo Viftnayfl 1 / 7Vovrt hAHcndMcr
en L S\ /- L. ...
f 7 irxffcherf ha-UKti
i jj 1Wp JivodA\<ater
fe
xJ IMieuaen epjlach XX Dtr Opfter nieuht. x 5 Stadt-faeyen^ um
xx Hi fftejMt
2t Dierfde . xg ffofterfandt lif C&tjderqat XS ffsetkejh Xt %)te f aT
■3) T)ie~deeuerL.* JX Ooude bttuen_j J J Paek booft . 3 4. DPrtqefl be-d
3S ~ SuffSdrdncfj
JS Stjydet ffoort 7 AHeiteven fnuun
J S Keitenti ,
_? 5 Techten- 4- o Timmertveruc
X.j tQudehrfkfff^
■ftraet rnftraet
17 Nieurpf hie 2H Thctneurve i xa Ntcuwe ftn 50 Tto/km-fttei 7l nduuivekaei
La Ville f &rcifrs£ Jftuci en ftfofande comme elJefe comport
%
v/

i

\

LlBRRA. ET LTAN.SEATI' CA VRBIS DAVENTRL ENSIS DELINEATIOVL

♦
I. Qie ftrote ^erc X. S> Hergitte c(j
3 Die Sette (sruder-
4 5 • ~4.jncten _f. S. Cj ertrut ^
6. Die rmder
7. Den 'Jfeylujen ^ 8 • Die fscerte Su/lers. p. Onser JraWen , lo.Dat Ina
II. Den fuupfen.
IZ.Die kiyHcjjorte. IZ.DieVis forte. /4. 'Dic Vctntn £oor If. Die leltruers for. iS.Dic ,rvcr jsorte. 17. 'Dic ]\jhtcr fici ^

grl.;" :J
I-
r ff* ,p f - r jL l
 — ""
y r / ,<"' I Rta&Ly*' .••' .,«"1
- _
k'.:''';..,^^-. :^» ^.?- -
- r •-• -"> ■z3&'
^^3i^^^§il§!iil§Siii§!=§!§iiillllllii^®5^ !
"- M** r- ' " ~~" '- r'- .^ul V
Kfywn c£«r J70rf
S-Ouin i tin
<5
SpittaC
7?v« i er jjort
k> h'-irl^ vn» ^gqy-ir-^*-r ny^gy^ wl- ,wk t:jj. . . -~ff:- : -/fcrfp»y'a : &--„ : 1 '. &'/:',s\
MO^WSgi •: '1 ~S*
^®E^»i65S8Sa&Sitis?< -.Jw5WS>®^i rHbi
17*).' ;»v . i»if •,_ jffyr«: JjT» v 'mH
g ~h4^- ^4$'' > r 'im^' "otd&^.r 't i£$r' 'zjfttf0is r ' 'jfi0p£-'z
Ei
—->^..y- ^ - - _

•one, auam
nomcorum I Ot
.ottn"
VAVnV - W

7 h ^A«Cv :£**** ., x
k*»..-^ 'V£ .
.'- " stfc; _
J£ -^-sc L •*-•<■* • Ity .
& t 2rf& - c "' -" - ' •-• > *3»~.
" -*V #S' > :.-3« id
- vV^ J^- . - „ . Av • -
' * ^ -"- ^ "jj., ...y l - s '
-> .A. ■< »v r" v ^. «5^5=: " :. . .K ' v
■ _ W ' .. 1 " ^ 1 ■■' 'iili-:-.. " lSVV . '"' I #^' r " ' j ' V .— ' i^nK i j^i ■ . k :'- ^in' V——_i— fflt .. :■ -
#>«5 P - v- M J&4mjkps&$gg M -- %•
R1 (yA ,jHrcommock acfDuria
amncm nta, Cmponum ccCc
r (~\ ' ' /C~~-0 r brc, ol 4 momcc Wictropolis.
\j ri~ V\V

4

gpF^ALBERJl ^RHENI VTRl VNICO NOSTRI Si
DEPrNTG. ^EORGI VS 3 k, VHtTVTE DVClf ifei- MOVACI. I 1

it.riw u h i
jwnhitt''
m***»
DieJTacfit
nrn^ittnji
iorace
?atauia,?affauia,Jiue fatauium, quondam 3occ(urum, vuljojtdf- fciSt: T^rfs irjeriorit SauariuejTorcntij?. Qanudij, Oeni, jfHcetiJlw minum propinauitatc, nobi(is. (uius accuratifsima (fcfmeationefKm recHJ JlluJtJjimusJPrmceps ac Jominus, D. ^Drfanus,'ProenobiK cf Cques tri 1 1 renfacfn a jfam ilia cfarus ?atauiensium^Antifhs, orndmetu ac tfcus, opcn nos (ro (jeocjraplnco plurimum Jjpfencforis ct ornamenti cCemcntijJime contulit^_j.^£nno C. ctd . jd . lxxvi .
>..yfrr ■ 'i h. .-i r.

iKKHiiii^tiinmumitinun rrri ii iCimd rn ( uT t \ i i CTttT c t c. c r a t rr rrrrrr-rr—
»4«, nrtOTW
t < crrrrn rrr < < < ; tt? s m s '■
iinniiuiiiiin u iu\n - i t eTT rtrrn fer v trm rrFrrr i: ' "-TCS
amsiE
21
■>

- r'
im S. 'Fchns x. Qa &eftum . Vetus 3. Qaf iellum S ' f etm 4.. Qifla Trantra j. S. JVCantiuL-j
—•Jfil --■ : - v - v ^ .'. - " "•.•fisjsovr _ ..«i»x*sj>cs^s.f>-2fi
.L' ■'* J _. v >
.rf3MAVXo,;0/-r>. /vJ^rifsJHv-f.. . -* . ... *=c • '/(Ts^»,
X-
^9ii
r . - .JS^r -5 ^ S *S5^£
.• ^yyyy
-./)> j
ukw^mAmkWkkwk^xmkm^mksmNvsWA'vi
f^t
VEROA T A,
celcfarima, amj)lij]v maj^ Qnomanorum Vrdsf^toQmeo; Qiuja neo^P(imo;^ermanis Vero, Qiefrhysf&ern
h.
=^fc
^^^^aSmTHEATWM I?f FORO
BOABaO SITj- X/M. ^ «tfc
X

ir-$g '"-jJ «■*"- -?;
-<ii
Wk&,Z^- ,-•' '^f ~W
^Cj^WMM^L.

$ma huiusmoai EjTptiaca c\j J|| r ^orjido marmore jdola 'Tidur S| ti conffieua Junt >.
A. Vi emvlum Sidillcc Tidurtm^ hoJic nuHo Jeruiens Vsui
|| JB. f/umen Tmerona cuius mi- rabiLem naturam ac jui etum (Jtagni ijlur)Juf Jnjentifus rupifus exitum ~4.brafamus Ortelius ac (Je orgius tToeJrLaj LeJhiJiose jjum euntjt Fefru^

*

1

ct » TiVr?:.?:.

«f
w L0 mflf?K A £iif
*^W>WW NS.V\V» M »Wl\V,
TOfoiimiiwwff ff
^^■"■"""■ihmniiyi"'"^
wn v ■M J W rr
^rt nV ^i W M
f wTj r»
A. m rrhenum
B. 'Tromontonum Jbfisenum o(m mons ritrius, nunc JMifaius Jicjvs a 3J?seno Aneg r Twficine jbijcvulto ■ Vercj: 6~; -£.neuf. jn mcCce fmius montis cr>y ta effjftujoendi ojoeris <ju$ Vuljo jrotta Jracnonara apjellatur >■
C. 'Procfnjta fnsula ■
D - jscCia injufa que etiam ^ienarid et 'PitnecuJa cfiftajuit
E. JXfare mortuum
F. jn VCscerifms ffuiusjstfmi jiscina mtrafifs est <juam Q_ fucufli domusfon
famentajiijie jjerfibetur, Vjuntur etiam jn fisce rujtifus (ufterranea ecffi tia jue vufjo af Jncofs Ce cento camarefe avjefantur, et fuvra montem locus jngens es~t jn arcuitu nHeatn jnfta^ (ncjentes oftecfens ruinas, pfi | ofm ceffrafantur cjumcjuatria jti honcrem Jltineruf hocfe mercato def j Jafato cfcitur.
G. Caslrum oaianum
H. Sinus faianus
X. 1 lenmfum fercufis, fauf, Vuljc trujjfo di faie
L. Baincum 1 IrituC, jiuc frituf-
hafet eadem f(c rupts jn viscerifus crjjtam manu cauatam, acfmodum arftam pcr ijcenjiim muftvrum jradaum jn Concjitudmem jorotejam, odoris JfffJ fuauist Jn <jua,Ji juis ereftus jrujrediatur, Jlatim fiuiore prjer.diturjijoro ■■ nus et jjiexus Jryct; Vufjo Judatorio apjjcllatur
^Vf,'Uicjtih mare via videtur Jifcifus cojhrata jue fjUmam ducefat. Vifmtur et fondammta et mofes clajlrorum *-■ 1
Cacus Ci>
crtni.
IN". tdic cjp JoCCat Ctojs Cicrtnus cuius adfuc jjauca fuperfunt Ve/hjia, ter remotu ^tnno isj8- terra ojrjrftus.
O. d\£bns fic af Jncofs 3fonteJiJfla diatur <juod~ir. jffus radicifus anr trum fit Cumane Jifflp
P. Z.acwjjduernus, jui et jafus jicferjia cfcitur jjoft cutus montes ofm Juit diues Qajjua-
CK^Jtfons nouusJeu jurmceus, terremotu anni IS3$. incendio<j formfif die vftmo Jejtemfris Vna nofle ifi concjeftus, vuljo J\fontc nouefo ^Antvjuihis htc efe JoCCant ( drijercjcle.
R. SMxms (jaurus hodie monte farfaro.
S. Smus Puteolanus.
X Ojjidum Puteofi djarcfia dic ra jrimo.
~V. Stfeils (Jt jcrCifetur, jontts O C-afjufe. <-
X. Hd. juc jcr montem offamtm,' 1 featrum juteofanum, faCjrintfum, jer montesJCjrfos, et Cucojfos ,JiueJorum Vufani, jui focus focfie (a JofJataria cfcitur, jerjue (acumdnianum, jtafcj antrum- Ofiajo: fm ducit-
Y. ^TTmjfmjjinticjuum, ofm joui, focfe Z>. Procuf Jacrum ex cancfdo JXfarmore mira arte eiaboratum■ terremotifus conjujfJatum >

l£i'c es~xIrctroitus A\ r.A /rV ^Sr
tjofz, nunc mons nouus, Anno 1*38- terremotu corujes tus, omnia teerit- ^
VUUJILIV5 VI. JLneicU
EXCISV EVBOXGE. LATVS IG&KVTTS mATRVM QVO LAXT ISVCVNT ADTTVS CENTV OSIXA CETV VVDE BVVNTT TOTIDE VOCES KESPOBESJL
VE3LGILIVS VI AENEIDOS QuamJuper faucfvflcepotcrant impune Vo /Stes VTcnfere itcr pennis, tansjese falitus atris Taucifus JJunJensJupera atfconuexaJerefat
X>ncf (ocum JJraij cfxerunt nominc \
XOTNON.
-Apoifnis CTCmpli af ji (is J Jicuntur Jje ru
J-os ^ hosce montes juit Qapua, nunc pau parent Ves n jria
A. OrteSus et X/ • t£oejnagSius func \ (acum fodie non cssc ~£ojvop \x animaduertentes.
jrJera / defmatio (acus Ani anjj/intricp ftafsjn montem fafti non s4m,
cctrcns rams
nusptscii
catens
(^haroneum antrumjiue Jliracufm, mortijxrum ex- fafansJjpnitum, puocf vul jo appeuatur (jrotta de
C cam jvuuuuuulxjjuul ^
'esinentis
ammai
Huum
ritur, Si tamen reperre e) tum In fuCicftum (acun proijaatun, paufatim a, (f rccft ac reuiuifcit, 1t
ifus Jcpe Jaffo
pericuto.

/p/Sfira&liurTL } JrSulj>hureorum c\JF\ f tiunj/ipucfTutco (os T (carnpos ^FlecjrcosJtin- , Vulcanijvrum Strafo Vulcjo nuncjoffataria Vo cant J\ r eapohtaru)penum accurahjimap aJ Vraum i k devida revrelcntatio M_

mmipiiHi
ifDas hoche Slochs- 8■ Dcr Luccrne. u-Das TttyeWetcnhaus. 2.\lHr 'Kew kajhe
i.Das Slochs p, Das Deutfch haus- 16. Das 'Bjfchops hjus. 2.3 H^ejHtjofle
3. Die ]mg'JCenyime haus ic- Das Irahanten haus. 17. Der Criche ksrche. 14 S lohan aofle ■
l.Dic Slocbs lcircbe II- Dit Tfersope 18 Das j^achaus. if Der Qetken _
5- S.Barbara kirch. li- Die bernardmer clofh- ig.Das SMosiowitrn heff c.6 Cletkens Jor K'v1
6-Der Schatz,mei&er haus- (3. Die Cancefru- i.o.DieJch*>artzc munchc. 2.7 Die Isrjark. 7. Der Kdny ihall. 14. S- lohan kirche 21. Das hofjnbd ■ 2.$Vber wjfer,