ELEMENTA
LOGICAE
ECLECTICAE
COMMODA TYRONIBUS METHODO ITERATIS VICIBUS ADORNATA
A
P. BARDONE HERBERTH,
O. S. B. AD S. SALVATOREM FULDAE PROFESSO, LQG. ET METAPH. IN UNIVERSITATE ADOL- PHIANA PROFESSORE PUBLICO, ORDI- —
rnlANA PROFESSORE PUBLICO, ORDI-^
wm
zmi
FULDAE, WIRCEBURGI ET BAJdBERGAE, IMPENSIS ET TYPIS J. J. STAHEL, AULAE ET UNL vkrsitatis FLLDENSIS BIBLIOPOLAS et typocraphi
17.73.

priora fieri coeperunt exemplaria Logicae ecledticae., quam
i
annis abhinc aliquot in ufum & commodum praecipue difcipulorum publicae lucis fecerat P. Conradus Eberth, Logicae tunc temporis, nunc Theologiae pariter & ITiftoriae Ecclefiafticae in Univerfitate Adol- phiana Profeffor publicus & ordinarius; eam igitur, ne aut alium, & ab ingenio proprio alienum forte ducem fequi cogeretur Docens, aut docendi, qui ab onere fcribendi nimis incommodo hactenus liberi fuerunt, eo
X de-

■83 )K .98-
dentio labore gravarentur, typis iterum exprimi neceflum fuit; atque hoc ipfum eft, quod effedfui datum hic offertur; verum ita tamen, ut, ubi opportunum efie videbatur, lima fit adhibita: quod ipfum editionem hanc alteram cum prima conferenti facile patebit. Porro, licet in ordine feu diftributione potius totius operis a priori hic nihil admodum fit immutatum, nonnulla tamen, nifi fpem eludat eventus, ad fcopum magis difpofita deprehendet, quisquis vel obiter expende- * 'rit, praecipuum hujus opufculi ufum fore in praeledtionibus; fpeciatim etiam dodtrinam de certitudine & probabilitate fufius faltem, fi non utilius, quod ultimum tamen unice ipeclatum fuit, &-per capita propofitam offendent Tyron es; qui quanto ampliorem inde fecerint profedtum, tanto finem plenius adfecutum erit opus, quod in eorum gratiam, commodum & utilitatem, praecipue eft: adornatum.
CON-

CONSPECTUS
TOTIUS OPERIS.
PROOEMIUM.
De notion», ortu, progreffu& emendatione Logicae. Pag. i.
LIBRI I. PARS I.
De ideis.
CAPUT I.
Ideae notio exponitur. 27
CAPUT IT.
Ideae divifio ratione originis. Ubi de facultatibus animae quaedam dicuntur. 29
CAPUT III.
Differentia idearum ratione objeftorum. . 38
Pauca de idearum univerfalium ortu differuntur.
CAPUT IV.
Differentia & divifio idearum ratione ipfius rcpraefenta- tionis. 4$
Notiones itidem generis, fpeciei, differentiae, generis proximi & differentiae ultimae nonnihil expenduntur.
CAPUT V.^
De defe&uum caufis in cognitionibus leu ideis. 53
CAPUT VI.
De defedtuum in cognofcendo remediis, leu modo perficiendi ideas. *3
LIBRI I. PARS II.
De vocibus ceu fignis idearum.
CAPUT I.
De vocibus in genere. 67
Ubi qttaeftiones duae de vocum fignificritione & perfectione refolvuntur, ac varii pro illarum ufu canones praeferibuntur.
CA-
X 3

) § ( 815 *
CAPUT II.
De definitione ceu fpeciali obfcuritatis in Ideis aeque ac vocabulis tollendae remedio Pag, 80
[ caput m.
De divifione obfcuritatis pariter & confufionis tollendae
remedio
De difidnftionibus itidem nominalibus,
CAPUT IV,
De categoriis
CAPUT V.
De terminis
CAPUT vr.
De terminorum adfeftionibus
LIBRI II. PARS I.
De judicio,
CAPUT I.
De notione & varietate judicii
caput ir.
De veritate logica judicii
CAPUT III,
De fontibus errorum in judiciis occurrentium, eorum- que remediis
LIBRI II. PARS II.
De propofitione.
CAPUT I.
De notione, partibus & varietate propofitionis CAPUT II,
Regulae quaedam generales pre dignofcenda propofitio num veritate
CAPUT III.
De propofitionibus complexis
CAPUT IV.
De propofitionibus compofitis
CAPUT V.
De propofitionibus fenfu compofitis CAPUT VI.
De propofitionibus oppofitis & aequipollentibus
94
J03
109
115
123
127
129
135
139
148
156
163
168
CA-

) § C 8#?-
CAPUT VII.
De methodicis propofitionunt denominationibus
LIBRI I'.. PARS I. pe ratiocinatione. CAPUT I.
Pag. 176
if
De notione & varietate ratiocinii
179
1! /.
CAPUT II.
j.V
k
t)
De principiis ratiocinii
183
CAPUT III.
%
De defeftibus ratiocinii
188
LIBRI III. PARS II.
De argumentatione.
CAPUT I.
De natura, partibus & divifione argumentationis 197
CAPUT II.
De fvllogismo 201
CAPUT IIT. _
Regulae generales fyllogismi categorici 204
CAPUT IV.
De figuris fyllogismorum 214
CAPUT V.
De quatitor figurarunt modis, regulis, ac reduftione fyllogismorum ex modis reliquarum figurarum ad modos mimae figurae '221
CAPUT VI.
De fyllogismis complexis & compofitis 224
CAPUT VII.
De fophiftarum fallaciis '244
LIBRI IV. - '
Caput praevium.
De methodo in genere; de obje£to&partitione hujus libri 249
LIBRI IV. PARS I.
De his , quae ad veritatern inveniendam pertinenti
CAPUT I.
De veritate, varia ac multiplici hujus vocis fignifica- tionc & ulu 254
CAPUT II.
Qui veritatem ha&enus impugnaverint ? 257
CA»

■KS )#( e#*
CAPUT III.
Dari veritatem, eamque certo ab homine poffe, contra fcepticos probatur
_ CAPUT IV.
De primo certitudini,-; principio
CAPUT V.
De evidentia & demonftratione
CAPUT VI.
cognofci
Pag. 261
220
275
De praecipuis errorum fontibus, & dubitatione ceu ge. neraliflimo eorundem remedio agi
CAPUT VII.
De methodo experiundi ago
CAPUT Vllt
De methodo meditandi
CAPUT IX.
De revelatione & aliorum tellimonio CAPUT X.
De probabilitate univerfe, ejus que gradibus; defufpi- cione itidem, opinione & dubio
CAPUT XI.
De probabilitate in fpecie, & quidem theoretica primum, phyfica fcilicet & morali feu praftica CAPUT XII.
De probabilitate hiftorica; de arte itidem & probabilitate hermeneutica
CAPUT XIII- Artis criticae elementa
CAPUT XIV.
De methodo legendi
LIBRI IV. PARS II.
295
302
310
3i7
324
33i
334
De iis , quae ad veritatem cum aliis communicandam pertinent- CAPUT I.
De methodo docendi univerfe
CAPUT
II.
De modo convincendi
345
CAPUT
III.
De modo docendi viva voce
348
CAPUT
IV.
De modo refutandi
35i
CAPUT
V.
De modo difputandi
353
PRO-

PROOEMIUM LOGICES.
=M*
§. I-
De notione Logicae .
Qui notionem Logicae ex graeco vocis etymo determinare conantur, Logicam alii lermodnandi, co» gitandi vero artem alii falutant: vox enim graeca Aoyoa- fermonem pariter & ratio» nem latinis lignificat. Sed nec interpretationes iftae ab ufii loquendi, ex quo verae vocum fignifi- cationes definiendae fimt, multum abhorrent: Logicae enim nomine illam philofophiae partem pa£ lim inteliigunt, in qua cogitandi regulae fyftema- tice pertractantur. Logicam inde jure definiri conflat , quod fit difciplim feti fcientia continens regu - ias rite ordinate cogitandi.
h IL

De objecto Logicae .
1" ogicam circa mentis humanae cogitationes ver- lari , casquc , quatenus per certas regulas ad verum dirigantur, primarium Logicae objectum conltitucre, cx data Logicae definitione fatis liquet ; quoniam vero cum aliis quoque hominibus conver- famur, noftrasque'cum illis cogitationes.communicare neccfTc eit, quod absque lignis fieri nequit: imo ad cogitationes ipfas rite ordinandas lignorum ufiis, 11 non abfblute neceflarius, valde tamen opportunus cft: de cogitationum porro lignis ceu objecto fccundario in Logica agendum eih
De partitione Logicae.
ogicam Peripateticofcholaftici fecundum tres, ut
ajunt, mentis operationes in perceptivam, judicativam & difcurlivam partiebantur. Verum,praeterquam quod in partibus hifce quaeltioncs Ibluni metaphylicas, ad rem minime pertinentes, ac faepe inutiles pertractabant,partcmLogicae praecipuam & vel maxime neccirariam de methodo feu.modo, quo verum , quod latet invenire, & inventum alios docere valeamus, intactam relinquebant. Quare alios notae melioris Logicos imitati Logicam in libros quatuor , ac librum porro quemlibet in duas partes diltribuimus, in prima cujusvis libri parte de cogitationibus , de earum vero lignis in altera dicturi: ac fpeciatim quidem in libro primo de ideis & vocibus, in altero de judicio & propofitione, de ratiocinio & argumentatione in tertio, & in quarto de-
§• 3 -
nique

3
nique de veri criteriis leu modo , quo cogitationibus noitris in veritatis tam indagatione, quam ex- • politione uti debeamus, per ordinem dupurabiinus.
Alia Logicae partitio. ecentiores aliqui Logicam bipartiuntur lolum,
partemque ejus unam rhcoretieam & praebeam inlcribunt alteram. Re tamen melius penlara haud multum a nobis differre, ac eadem, quae nos in libris quatuor exponimus, in duas coarctarc partes deprehenduntur.
D ite & ordinate cogitare , ni fallor, idem e Id, ac ratione bene uti ; quodli igitur, lient ex dictis conltat, Logicae regulis rite cogitare doceamur; iioc iplo manifolium ell, Logicam ad excolendam rationem plurimum conferre, eaque reftum rationis uliim inligniter perfici; unde philolbpliia quoque rationalis dici confoevit: ac liquis porro perpenderit, quam parum line reflo rationis ulli in quocunque demum vitae genere aut llatu beatum vivere cuiquam liceat; facile intelliget, liimmum efle Logicae per omnem vitam uliim , utilitatemque.
T ogica, quam omnibus utilis , tam iis fpcciatim ^ neeeffaria ell, qui ad libentias liia aliquando Rudia conferre conllituunt : qua enim, quaefb, ratione in /olida rerum, caularumque cognitione, in qua
§. 4.
§• 'v
De utilitate Logicae.
§• 6 .
De iiecejjitare Logicae.
A 2
fcien-

4 -H 1 .' .
fcientia confiflit, proficere is porerit, qui cogitandi regulas ignorat ? Unde Logica, quae Antiquis organum pafiim dida efl:, fidentiarum janua a Recentioribus falutatur.
§• 7 ‘
Siniftrum quorundam de Logica judicium .
T ogices ftudium quidam non ipli folum negligunt, fed & aliis idipftim difluadere non crubefcunt contendentes, hominem absque regularum cognitione per folum rationis lumen in cogitando fatis apte dirigi: &, quo fidem dictis aliquam concilient, experientia conltare allerunt, quod , qui Logicae nunquam ltuduere, ordinatius plerumque illis cogitent, qui in Logicae ftudio vitam confiimferunt. Verum 'fit, quod arguunt, efle tamen difficile probabitur) fi Logica ideo negligenda elt, quod, qui ejus regulis imbuti funt, eisdem plures aut non utuntur, aut abutuntur etiam; quicfni non omnes modo fidentias, fed & ipfitm quoque rationem efle alpernandam, eodem argumento concludatur? Sed & quid rite & ordinate cogitare aliud efl:, quam regulas in cogitando obfiervare ? nonne autem & regulas promtius obfervabit, qui illas diffinde in- telligit, quam qui illas aut ignorat plane, aut confide folum novit? & quonam tandem modo regulas facilius quis addifcet ? an, fi eas in fyifemate colledas ex ordine doceatur ? an vero, 11 illas i ple primum debeat colligere? Praefiimtionis certe notam (ne durius quid dicam) non effugerer, qui plus, aut aequale etiam propria folertia in hilce praeititu- rum fe confideret, quam tot viri praeftantillimi, quorum mox praeclaros labores in condendo, perfi- ciendoque Logices fyftemate laudabimus, a tot jam faeculis praeitare valuerunt. §. 8.

s
•H'
!:*
§• 8 .
De ortu Logicae.
T ogicae originem feu ortum defcripturi, ejus de- ■ L ' nuo notionem, quam potelt, accuratiflime determinandam elfe duximus : certe enim ambiguum &. minus accurate definitum Logicae nomen fecit, ut tanta inter Eruditos de ejus origine fuerit altercatio. Eli autem, Logica ex dictis §. i. fyltema feu fcientia regulas cogitandi complectens; &iftaequidem regulae non funt leges ab hominibus pro arbitrio imatutae, fed ab ipfo Auctore Deo politae fiint, & in rerum inter fe nexu , atque in earum ad nos, organa fcilicet, mentemque noftram relatione comprehenduntur, verbo: leges funt naturae feu rationis. Verum ad leges tamen iftas vel notandas etiam, ne dicam, diffinite perfpiciendas fblertia opus eft, qualem ad id mortalium paucilfimi afferunt : unde diftincta harum regularum cognitione carere plurimos neceffe findet, nili perfpicaciores quidam regulas modo has, modo illas notalfent,& a variis notatas alii in fummam collegiffent, novisque a femet obfervatis auxiffent, ac certo demum ordine difpofuiffentita, ut completum inde regularum cogitandi fyftema (Logicam id elfe, modo dicebamus) fuerit conftitutum. Ex his intelligitur, Logicam non fubito, fed paulatim & per intervalla enatam effe. Eos nunc recenfebimus, quibus quali oblfetricantibus cunas primum na£ta eft, quibusque conducentibus ad perfeftum adeo ffatum, in quo eam nunc fiifpicimus, adolevit.
A 3 S- 3*

6
4 .
§• 9 -
T)e primis Logicae Cultoribus , & an inter eos
Ada/uus, aut Patriarchae antiquijjhni ?
T)i'imum Logicae cultorem fuilfe ipfiim Mortalium A protoplaitum Adamum, non pauci contendunt. Verum, licet Adamum inligni rerum naturalium notitia imbutum fuiffc, vel ex co folum luevtienter pateat, quod nimirum Scriptura atteftantc convenientia quibuslibet nomina impofticrit, ncc negari etiam point, eum ufii rationis per nongentos & plures, quos v-ixit, annos excultae plurimum va- luiffe; quod tamen cogitandi regulas fpccialiter notaverit, easque in .fumatam collcitas Filiis, Ncpoti- busque fitis tradiderit, nec fpecicm probabilitatis habet. Patriarchae pariter anfiquiliimi, ante diluvium pafccndis gregibus & curis domeiticis intenti, de colligendis, ac in ordinem di (ponendis regulis cogitandi folliciti fuiffc non videntur, ncc exacto demum diluvio, ubi multiplicari homines, urbesque condere coeperunt, condendis fyftcmitibus locu§ fuit : fundamento faltem caret contraria affertio* Ad Logices igffur fyftemaricae culturam ncc Ada- mus, ncc Patriarchae pariter antiquiilimi aliquid contulerunt.
§. IO.
An Mofes ? Salomon &C 1 *
XJcc inter Logicae Cultores jurepotiori referuntur Mofes Dux Populi iffaclitici, falomonque Rex Iffaelis : & licet pofferior fpeciatim fuper omnes lapientia ipfo Scripturae tedimonio magnificatus fit * ac in libro Eccleliaffes dicto genus quoddam
di-

difputationis ab eo inlti. tuatur, ac impiorum argutias folidc refutet; inde tamen minus apte arguitur, eundem & cogitandi, difputandiquepraecepta fio-illatim calluiffe & eorum fyiicma quoddam aefornaffe. Idem de aliis quam plurimis, hifccfeli antiquioribus, Abrahamo. fcilicet, Jotepho&c, feu coaevis Gentis judaicac Primoribus nobis videtur cenfcndum effe.
§, II.
Di? Zenone Eleate , Socrate & Platone.
T icct porro gentibus quibusque barbaris ilii non defuerint lie didtiSo})hi , rerum fcilicet divinarum, humanarumque ferutatores, imo varias Phi- lofbphiae partes has apud Nationes inventas, excul- tasque fuiite, negari, non pollit; omnino tamen incertum ed, an aliquod regularum logicarum fylte- rna in Gentium ilbuum feholis extiterit. Unde ne conjecturis immoremur , certa tenentes afferimus, prima (y dematis logici fundamenta a graecis jacta fui fle : ac inter eos quidem primus quandam Dialecticae fjbociem nobis reliquit Zeno Eleates : quan- qmm ejus! Dialectica deteltandam potiusSophifticam referat. Piis interim quisquiliis immorari tunc temporis operae pretium vifum eft Graecis.
Socrates equidem, ejusque difeipulus Plato ceu invento ;vs Logicae mini me celebrantur; inde tamen minus argui potelt, cos ad excolendum Logicae fyite na nihil contuli ffe: Socrates enim Sophi (tarum gentem fiiam circumvenientium fallacias intclligcns, fimularioncm , fictionem, inductionemque adhibuit, ac per quadliones & ironiam veritates inculcans novam , quae eius adhuc nomine vocatur, metho-
A 4 dum

8 •H 1 —— "ifr
dum induxit ad confutandam Sophi/larum , qui ei propter ea graviter indignati /iint, mortemque in tulerunt, inanem loquacitatem apti/fimam. Methodum dialogifticam, quam a magittro acceperat, mira arte perfecit Plato, magisque, ac ille confueve- rat, fyflematice aliqua huc pertinentia, definitionem fcilicet, divifioncm, refblutionem, & ratiocinationem expofiiit.
§* 12 *
De Pythagorei.
/'■'irca idem fere tempus , quo in Graecia Socra- ^ tes, Platoque floruerunt, in Italia Pythagoras coepit celebrari. Ejus de Logica meritum quidam, contradicentibus tamen aliis, nimium quantum extollunt. Non abs re dici nobis videtur, quod ait cl. Feder §. i. bifi. log. tempus, quo Pythagoras phi- lofophabatur, excolendo Logicae fy/lcmati minus adhuc aptum extitifle, ejusque difcipulis ipfe dixit impedimento fuiffe, quo minus Logicae regulas fuerint affecuti.
§. 13 .
De Arifiotele.
Q uidquid praeter Philofophos modo laudatos Se- £lae, quae ex eorum diiciplina lfatim prodierunt, megarica fcilicet & italicaad Logicae ftudium contulifle dicantur; nondum tamen regulae logicae in certum quendam ordinem digeltae erant. Qui primo iftud conatus e/1 perficere, fuic Ari/loteles ex Stagyra Thraciae urbe oriundus , unde & Sta- gyrites dicitur, infignis Platonis difcipulus, vir ingenio

genio plane fagaci ac fyftematico praeditus. Hic plures confcripiit libros , in quibus argumenta ad Logicam pertinentia complexus ett ita, ut libri ifti omnes fyftema quoddam Logicae praecedentibus completius exhibeant: lic libro de Categoriis doctrinam de decem praedicamentis , libro de Interpretatione illam de enuntiationibus , libris duobus Analyticorum priorum de fyllogifino, totidem Ana- lyticorum poiteriorum de demonftratione, octo libris Topicorum de fyllogifino probabili, & Elenchorum fophillicorum libro de fophifmatum variis generibus expofiiit. Iftos tamen libros Ariffotelcs nec ordine illo, quo poltmodum ab Arifto teli cis collocari fimt, nec eo etiam fine fcripfifle cenfen- dus elt, ut difciplinam limul unam conftituerenr. Andronicus potilfimum hunc eis ordinem tribuiffe, nomenque Organi eisdem impofuiffe videtur.
§• i4*
De fatis librorum Arijlotelir.
TAoctrina Ariftotelis communi ftatim applaufitubi- que fere recepta elt: interim praeter alia, quae a recentioribus Philofophis in libris ariftotelicis carpi folent, fiunma in iis & faepe affectata elucet ob- icuritas : ex parte tamen , quae in Ariftotelc carpuntur , variis librorum Ariffotclis corruptionibus, & ineptis additionibus , quae ab Interpretibus, Suppletoribus, & Commentariis factae funt, jure adlcribuntur. Plurimis namque fatis & interpolatio - nibus fuere obnoxii codices a Stagyraeo Philofopho confcripti; etenim, ut enarrat Strabo, Ariftoteles, qui multos libros & propria manu confcripferat, & vanorum quoque Philofophorum volumina coi A s lege’

IO
-P‘.LJ .. , ^
legcrar, Bibliothecam fiiam difcipulo luo Thco- pfirafto tradidit, quem in fchola habuit fucccftb- rem. Theophraftus deinde Fu os pariter, & ab Ari- ftotcle acceptos libros feftamento legavit Neleo. Sceplio., qui fuerat illius, Ariftotelisque auditor,. Neleus autem Bibliothecam hanc in oppidum Sce- plin transferri curavit, camquc haeredibus illitteratis moriens reliquit, qui, cum attalicorum, (eu, ut alii dicunt, pergamenorum Regum, ad quos urbs bccpfis pertinebat, in libris undequaque conquirendis lhiduim intellexiftcnt, adquilitos hacreditatc libros ceu pretiofos thefimros, ne invenirentur & auflerrentur, in terram defoderunt; ubi centum triginta annos delituere fcpulti : tandem ab eorum lucccfibribus eruti finit, humore & blattis vitiati., ac Apelliconi Tejo librorum amatori, minus tamen erudi to , magno pretio fiint venditi, qui, cum libros holce defcribcndos curaffet , quae deerant, imperite fiipplevit, quod poftea & alii multi fecerunt, qui c.x ingenio potius , quam ex Ariftotelis fcntentiis , quas poli: tantum temporis intervallum vix iciebant, oblcuta loca emendarunt; denique poft Appelliconis mortem Bibliotheca i Ili usa Lucio Sylla Romam deportatu cftq ubi grammaticus quidam nomine Tyrannio Ariftotelicorum librorum ufiim libi permitti petiit, & cos cum Andronico Rhodio deleripfit, interpolavit, & publicae demum lucis fecit, tantisque infulcavit ineptiis, ut quae, qualisve Ariftotelis fuerit lententia, in plurimis nos lateat, recteque nonnemo dixerit, Ariftotelcm in Ariftotcle requirendum cfte , nec inveniendum. His acccftere tandem variae, multumque ineptae interpretationes & paraphrafes ab Arabibus fictae, de quibus infra. Quis autem ilia omnia ad fum-
mam,

II
•H - 1 "
mam, quam in libris Arifrotelicis querunmr, ob- fcuriratem contulitie, non intelligit?
§. 15.
De Logica Epicureorum.
"pofi Ariftotelem magnum fumfir incrementum Phiiotophia, aliacquemoxcxeitataelitat tectae, quae paritcrLogicesihiciiumnon neglexerunt.Ex hi- tce prae caeteris mentione digna videtur fcita Epicureorum, cujus primus inltitutor fuit Epicurus patria Athenienfis cx oppido Gargetti parentibus pauperibus natus. Hunc quidem in arte logica teu dialectica nudum & inermem fuiife, dicit Cicero; at cum Orator Stoicorum tectae adhaereret, mirum non e(t, hanc calumniam dc Epicuro a Cicerone proferri. Contemnebat nimirum Epicurus Stoicorum & Peripateticorum Dialecticam & Sopiti!ticcn, utpote quae contentionibus agitandis aptiores etient, quam inquirendae veritati; at artem logicocriti- cam imponfe coluit, eamque Canonicam adpclia- vit, cujus valde breve compendium tervavit Laertius, illudque deinde pluribus expotiiit Cratiendus.
Canones Epicuri videri potiunt apud Vcrncjum & Antonium Genuentcm. Nos eosdem hic nonre- centemus; quandoquidem nonnulli eorum forte ia ipfo Logicae progretiu occurrent.
§.16.
De Logica Stoicorum.
A d propagandum Logicae ttudium non parum contulit fecla Stoicorom, cuius primus AuStor eft Zeno Zitticus ,_qui, cum Cratetem, Polemonem,
alios-

II
aliosque Philofbphos au dividet , varia horum ly- ftemata in unum quali corpus conflavit, Sophilficen antea jam in Graecia ufitatam & (pinofum dilpurandi genus quam maxime excoluit j quod deinde imitati funt ejus difeipuli, & prae reliquis Chrylippus acutis dilputationibus celeberrimus , qui trecentos undecim libros logicos conferiplit adeo jGraeciae tunc temporis fophifinata amanti acceptos , ut, li apud Deos u(us Dialefficae foret , eos non alia, ac illa Chrylippi ufuros efle , aflererent. Et certe multa funt, quae de idearum inter fc comparatione , de vocum proprietatibus , de definitionibus & divilionibus, de veri criteriis, de fyllo- gifinis & fallaciis Stoici fubtilitcr tradidere, eorum- que Philofophia magnos progrelfus fecit adeo, ut Athenis, Romae, Rhodi, aliisque celeberrimis in locis multos per annos tradita fuerit, imo pleros- que legum romanarum conditores feciae Stoicae Patronos fuilTe, ex eisdem legibus haud obfeure colligitur.
ruiiolbphi coeperunt, quarum aliquae aliis adverfae mutuis fe invicem differiis, & cavillationibus exagitarunt. Sic Epicureis Stoici, Sceptici Dogmaticis opponebantur, aliisque aliae invidebant feclae, auctoritatem magis quam rationem fecutae. inde fenum Logicae (ludium negligi neceflc fuit. Et certe, fi Ciceronem (Topicam enim ejus inter opera logica quidam recenfent) exceperis, inter
§• 17 -
Di? progreffii Logicae ante Chrijium natum.
'ultiplicari exinde (yftemata, ac in feflas dividi
Ro-

*— 5 =——=*
Romanos ante Chriftum vix ullum reperire eft, qui ad excolendum Logicae fyftema {criptis aliquid contulerit. „
§• 18 «
De ProgreJJu Logicae pojl Chriftum natum „
N ec nato demum Chrifto Domino ac plantata nuper Religione Chriltiana Logicae Rudium magis hnfte exculmm videtur: primi enim Cnri- ftiani coelefti Salvatoris dodtrina imbuti, dodtri- nas Philofophorum non modo non curabant, fed ceu cane pejores & angue perhorrefcebant j dum philofophi ex Gentilitate ad Chriltiana Sacra tran- leuntes (plures numerantur tales) Philofophiam ceu Chriftiani etiam colere non de ft i tere atta- jnen, cum unumquodque Philofophorum fyftema pluribus foatere erroribus intelligerent, nullius doctrinae ex integro adhaeforunt, fod ex variis varia collegerunt , prout nimirum vel ad convertendos Gentiles, vel ad tuendam religionis Chri- ftianae veritatem, vel ad confutandos denique haereticorum errores conducere illa magis , exiftima- bant. Inde ecledtica philofophandi ratio, quam ex gentilibus jamjam Philofophis introducere quidam, Potamon foilicet & Ammojnius Alexandrinus conati fuerant, per Patres Ecclefiae magis promota eft. Non defuere tamen vel inter Chriftianos etiam, qui Platonis praecipue doctrinam in pluribus feiftatilunt, uti Hermagoras, Origenes, Tertullianus &c. Prae reliquis vero praeclarillimi hujns Philofophi dogmata calluit & excoluit landtus Au- guftinus, qui ea ad propugnandam Ecdeftae ve-

ritatcm feliciter adhibuit: 8c inter priorum qitatuor Saeculorum fcriptores chriftianos vix non unus eft, qui Logicam fcriptis illuilravit.
Di? Progreffu Logicae Syncreticae. on Chrifliani fcl.um, fcd & Gentiles ccleclicam
philofbphandi viam inierunt, & ex omnium fyftematibus, quod ipiis magis arridebat, elegerunt» Et Logicam quidem quod attinet, definiendi, dividendique artem ex Socrate & Platone, artem hermeneuticam ex Ariftotele & Stoicis, ex Ariftotele pariter, Stoicis & Sophiftis artem argumentandi decerpferunt. Syncretica .ifthaec feu ex pluribus collecta Logica circa quatuor aut quinque prima Eccleliae faecula tam inter Chrifiianos quam Gejitiles floruit, eamque multi phtlofbphi variis in locis tradiderunt»
20 »
Qualis fuerit Logica Antiquorum Syncretica.
VTon tamen Logica illa Antiquorum, Gentilium “*■ praecipue fyncretica talis fuit, qualis Recen- tiorum eft eclectica. Erat enim vere adhuc fecialia, atque in omnibus fere audloritatem unice fe- quebantur. Sed & fyncreticus ille philofbphandi modus hoc orbi litterato damnum intulit, ut verus Antiquorum fenfiis in multis nos lateat} doctrinas enim Philofbphorum, ut eas inter fe conciliarent, plane confuderunt Syncretillae.
§•

§• 21 »
Logicae ftudimn in Occidente negb'dnm„
S yncrcticus quidem iftc phiiofophandi modus in ' Oncate nniimm fuit propagatus. Iu Occidente autem circa faeculum fcilieet feptimum & octavum , cum gentium trans nugati ones, continuaque bella litteris omnibus obicem ponerent, iludium Philofophiae vix non omnino evanuit adeo, ut grafia per totam Europam ignorantia dominaretur. Interim huc illucque quaedam adhuc Logicae platonicoariflotelicae veftigia in monafleriis potif- limum reperimus : ex quibus colligi poteft, l.ogi- cam, non quidem genuinam illam, in Occidente omnino incognitam non fui ile. Artis vero criticae Ludium illa aetate omnino neglechlin fu i fle, vel ex eo fatis conflat, quod fpuria quaeque pro veris , fabulae pro hiftoriis, fa£ta omnem fidem fu- perantia ceu certa funt habita : unde tot inipoflu- rae medio huic aeVo fabrae funt, de quibus noflri temporis Theologi & Hiftorici fatis quidem acerbe,, jure tamen conqueruntur.
De Logica Arabum.
/~\irca finem faeculi ofhivi Si initium noni Ara- bes, qui antea fub duce fiio Mahomete non paucas regiones ferro fiamtnilquc devaflaverant, Logicam fioicoariftotelicam multum excoluerunt^ verum, currt gens ifla barbara graccae linguae faris gnara non eflet, nec {cripta Antiquorum, Ari- ftotelis praecipue genuina haberentur, ut quae ab
an,-

l6 -f i ■ 1
antiquioribus jam in multis corrupta, interpolata ac confula fiiiffe fiipra §§. 14. & 20. diximus; factum eft, ut Philofophorum illorum doftri- nas, fenlaque minime alfequerentur; unde, quas qui (que fibi fingebat, quaeltiones inutiles Logicae inferebat, eafque ccu partem Logicae Arido teli- cae venditabat; quae demum quaeltiones inanes (metaphyficas vocant) in tantum paulatim cumulum excreverunt, ut regulae logicae vel omnino negligerentur, vel earum aliquae fiiperficialiter tantum adtingerentur. Criticum tandem (tudium, ac fi ad Logicam plane non pertineret, omnino fuit praetermiflum.
§• 23.
De Logica fcholaftica.
TTt Logicam hanc fiiam (fi tamen hoc nomine ^ vocare liceat inanem (librilium quacftionum farraginem) Arabes promoverent magis, feholas, in quibus traderetur , erexerunt. Sed & Logicam illam Arabum aliae mox nationes avidilfime receperunt. Ex Africa enim in Europam, & primo quidem in Hifpaniam, exinde in Galliam & denique in Germaniam translata in Scholis ubique ereflis tradi coepit; unde feholallica, & quia Aridoteli porro tribuebatur, ariftotelico feu peri- pateticofeholaftica didla fuit.
§• 24»
D e praecipuis Logicae fcholaflicae Cultor ibur.
1 ogicam peripatcticofeholafticam , unit tricis ir- ^ retitam, excoluere tamen viri complures <Sc
eru-

%
I
. *■ 1 .»1-1 L .% 17
eruditione & (anilitare conlpicui, uti Petrus Abae- lardus, qui tamen ob fophidicam difputandi methodum, quaedam myderia fidei perlcrutari conabatur, a fancfo Bernardo multum fuit reprehendis. Petrus Lombardus , qui, quod fimetorum Patrum in materia theologica fententias collegit, Magider Sententiarum dicitur. Alexander Halenlis Franci- fcanus, Albertus magnus ex ordine Praedicatorum S. Dominici, nec non divus Thomas ejusdem ordinis, qui, quod lingularem Philofbphiae ac Theologiae fchola dicae operam navavit, Scholadicorum parens adpellatur , eoque ceu Antefignano fuo gloriantur Thomiftae, Joanncs Duns ex Scotia oriundus Scotiftarum protoparens, &Joannes Ochamus NominaliurnChoryphaeus \ qui cum multis aliis dialecticum artificium ad tradendas veritates theologicas , philofophicas & morales adhibuerunt.
. §• 25.
De progrejju Logicae fcholajlicae.
TLTaec itaque philofophia ari dotclica(quanquam for- • ^ te nullius minus ht, quam Ari do telis) m omnibus ordinibus magni habita, ac in omnibus fcho- lis depraedicata a faeculo duodecimo ad noftrum usque aevum primas ubique obtinuit adeo, ut ceu unica fcientiarum omnium clavis ab omnibus refpi- ceremr; donec varii viri cordati in fcholafticam hanc philofbphandi methodum infiirrexerunt, pluraque in ea carpenda litterato orbi patefecerunr.
§. 26.
Quae carpantur in Philofophia fcholaflica.
Q uae autem in fchoiadica illa philofophia a variis . luere reprehenfa , potiilimum funt fequentiau B imo.

1 8 «El ' IM "! "**—*—— 11 ?/f
imo. Quod rejecta philofophandi libertate nimia corruptis Ariftotelis libris tribuatur auctoritas, nimiaque aliis fcholarum Principibus habeatur reverentia, adeo, ut nunc haec, nunc alia Secta a tuorum fententia ne latum quidem unguem recedere aulit. -2,d°. Quod voces cum cogitationibus fuerint confotae, & multae pro vocibus regulae praefcriptae foerint, pro formandis vero cogitationibus Antiquorum canones vel omnino neglecti, vel obiter tantum pertractati fuerint: quodpotillimum in Logica & Metaphyfica carpendum erat. 3tio. Quod in ea plurimae nullius frugi quaeftiones acriter adeo foerint ventilatae, quafi ex earum tolutione totius vitae beatitudo dependeret. qA». Quod variae ejusmodi quaeftiones philotophicae non tam rationibus, quam potius Conciliorum, Pontificum, autSS. PP. auctoritate fuerint ftabilitae, & contrariae fententiae ceu fiifpe£tae, haerefive proximae fuerint explofae; cum tamen Concilia de quaeftionibus fcholafticis parum curaflent, nec circa eas quidquam definif- lent. 5 t0 - Quod fines fcienriarum fuerint confufi, unaque alteri foeri t immixta &c. Haec aliaque quam plurima in fcholafticorum Philofbphia merito reprehendenda putarunt viri praeclariffimi : nihilque fcholafticis in acceptis refert vir eruditiffimus Ver- nejus; attamen negari non poteft , artem fyllogi- fticam egregie per eos fuifle excultam,
§• 27.
De primis Philojophiae ac Logicae fpeciatim
Emendatoribus.
Q ui primum Philofbphiae ac Logicae fpeciatim StMetaphyiicae ftudium emendare conati fimt, variarum funt nationum; atque ad hunc finemfelicius
ob-

obtinendum hon unam elegere viam. Alii enim veterum Graecorum fententias ac fyftemata refu- fcitare tentarunt: lic Francifcus Georgius, & ante eum Joannes Picus de Mirandula Pythagoricam, Plethon, Beflarion Cardinalis <5c Marlilius Ficinus Platonicam, Juftus Liplius & Cafparus Scioppius Stoicam, Bernardinus Telefcius Parmenidis Eleatae Philofophiam inftaurare conati fimt.At eorum labo? pene irritus fuit.
uiaia renovarunt , adprobationem invenit Petrus Gaffendus Presbyter & Praepofitus Eccle- liae Dunienlis in Gallia & Regius in academia pariftenfi mathefeos Profeflbr, qui doctrinam Democriti & Epicuri pulcherrime ilhiftravit, & multis in locis, uti par erat, emendavit: in hoc porro de Logica bene elt meritus , quod Arifto- telis errores fpeciali libro detexerit, Logicae epi • cureae compendium pluribus expofuerit, & quomodo ejus canones fint ufurpandi, fuis commentariis demonftraverit. Verum jam ante Gaflendum Petrus Ramus ariftotelicam Logicam expellere, Sc novam introducere conatus elt j aft tot tantos- que expertus eft adverfarios, ut vita privatus, ejusque cadaver in fequanam injectum fuerit: hicphilofbphus, licet in multis fit reprehendendus , aliis tamen ftimulos addidit, ut ecle&icam in phi- lofophando viam molirentur.
"\/fajorem
§- 28 .
Gaffendus .
vero prae reliquis, qui veterum fyfte-
3B 2
§• 29,

20
•n
§♦ 29 ‘
Verulamiuf.
T^x quibus prae caeteris mentione dignus eftFran- cifcus Baco, Baro de Verulamio vicecomes S. Albani : cui, ut ait Antonius Genueniis prooemio artis logicocriticae , inflauratae per Europam literae graviores magna ex parte debentur. Is anno 1620 edidit novum organum, quo nomine non (ecus ac Ariltoteles Logicam inlignivit, plane tamen a vulgaribus Ariftotelicorum Logicis diverfiim : nam in dubium vocari praecipit principia quaedam & praejudicia communiter recepta, quae mentis idola appellat, eaque in quatuor cla(- (es diftribuit; prima vocat idola tribus, quae fimt praejudicia toti generi humano communia: altera idola (pecus (eu praejudicia naturae lingularis: tertia idola fori, per quae notat praejudicia ex commercio cum plebe orta : quarta demum idola theatri adpellat, quae juxta eum (iint praejudicatae opiniones ex philofophorum doctrinis & per- verfis demonftrationum legibus originem ducentes. Deinde pro inquirenda veritate non vult adhiberi (yllogilmum, (ed inductionem analiti- cam (eu focraticam, idque propterea, quod inductio lingularibus ideis conflet, quas omnes in- relligunt, (yllogifmus autem univerlalibus , quas loli philofophi internofcunt. De hoc organo quid fentiendum, ex Vernejo de re logica lib. 1. eap. 6 . hic addimus , qui (equentia de eo dicit: bona & utilia quaedam nos docuit Vmdamius in illo opere; plura docuiffet , Iff multo pluribus infer - vire poffet , niji dedita opera idipfum, quod enuntiat,

21
infolitis terminis if peculiari dicendi genere , tum etiam partitionibus adfeflatis cf parum necejfariis objcuraret , cSc. Quare fine interprete nequit intel- Itgi,
§• 30 .
Car te f in s.
Td, in quo fere tonis eft Vernlamius, quam ma- xime quoque monuit Renatus des Cartes feu Cartefius, nimirum ut praejudicia omnia, quantum fieri poteft, deponantur, Vir ifte, qui Bruckera tefte inftit. Hift. phil. Per . m. part. 11. L. 1. cap. vn. §. x. inter maxima orbis philofbphici ingenia numerandus, Hagae Turonum natus eft anno 1561, & peragratis pluribus regionibus philofophiae tandem emendandae fe totum dedit. Logicam integram non edidit, fcripfit tamen diflertatio- nem de methodo re£fe utendi ratione, & veritatem in fidentiis inveftigandi, quae, ut ait Antonius Genuenfis, egregia multa ad artem lo- gicocriricam pertinentia continet. Ei quoque ad- fcribkur pofthuma quaedam & imperfecta tradta- tio de mentis directione, quae gallice & latine edita eft. Quae autem in philofbphandi arte Cartefio in acceptis referunt Recentiores, ftint fe- quentia : Primum eft libertas philofbphandi: hic enim prae reliquis quam validiflime omne tyrannicum auctoritatis humanae in philofophia jugum excuftit. Alterum eft ars dubitandi : univerfalem enim dubitationem philofophis praefcripfit, cujus ope praejudicia populi, magiftrorum aut fenilium pernofci & difcuti poflent. Tertium eft Critica & fele&us idearum, nec non omiflio verborum il- B 3 lorum,

22
<g '" i' * . ?-!»
lorum, quibus nulla lignificandi vis fubje&a
elt.
§• 3T.
A i en da Cartefiu
T)Iura tamen fent, quae in Cartefio reprehendunt tur, nosque fequentiaex Vernejo memoramus. I. Abfolutam Logicam non dedit, fed Ipecimen fo- lum aliquod. 2. Immodico condendae fe£tae llu- dio abreptus innovavit multa in fententiis , imo St in verbis , quae arbitram luo definivit feepe non line obfeuritate: cumque perpetuo auctor videri cupiat, faepilfime veterum, recentiorumque philofophorum cogitata non indicatis fontibus obtrudit lectori. 3. In quibusdam fibi non conitar, nam, tametfi evidentia principia adfedtet, ea tamen interdum ratiocinationibus, five, utipfc vocat,demonftrationibus admifcet, quae non modo evidentia non funt, fed vix probabilia videntur. 4. ISimium tribuit menti humanae , a qua res omnes arcanas referari poffe credit. 5. Hypothefes generales ad fiimmum polfibiles, minime vcrofimiles, nullisque rationibus firmatas introducit, eisque fre- quenter inaedificat. Haec funt, quae in Cartefio reprehendit Vernejus; ifta tamen vitia ingentibus virtutibus redimere eum dicit.
§• 32 .
Ars Cogitandi,
■poti Cartefium ab ipfis ejus difcipulis Logica . magnum incremenmm coepit, St ab iis ars critica multum exculta fuit, ficque multae emendatio-

c 1 atiores Logicae prodierunt, inter quas eminet ars cogitandi. Quis hujus artis fit auctor, valde dubium eft : alii Arnaldo, alii pluribus ex Re-
f io Portu do£loribus illam adtribuunt: edita eft aec ars primo gallice, deinde vero ob utilitatem in varias linguas verfa eft ; plura funt hac in arte utilia Ici tu & jucundiflima ; ftylus ejus ab omni pedantifmo purgatus : interim tamen funt quoque varia , quae in ea reprehenduntur. Difplicent praeter alia nobis exempla quaedam huc illucve ex matheft addita, quae tyronibus impervia funt,
nttLuo , de inquirenda veritate edidit libros fex, in quibus errores plurimos detegit, variaque praejudicia oftendit deponenda : aft plura
funt, quae in libris hisce reprehenduntur, po- tiftimum autem, quod, cum fenfus nimium deprimant?, ad fcepticifmum inducere videantur, & varia contineant Tyronibus intelleihi difficilia.
LTisce addendus eft Cl. Edmundus Purchorius ■*" in univerfitate parifienft Reftor & Profeffor philofbphiae emerims, qui inftitutiones philofb-
f ihicas ad faciliorem veterum & recentiornm phi- ofophorum lectionem comparatas in lucein edidit, in quibus Cartefii placita faepius fe£tatur.
A/falebranchius
§• 33 *
Male&ranchiur.
hius , qui Cartefii placita pariter fe-
§• 34 -
Purchotius.
B 4
§• 35 -

~4 ' <« —= ;a»
§♦ 3 *.
Quid, ad "Loreae emendationem contulerint Itali ?
Q uos modo recenfuimus Logicae emendatores, -'ex Gallia potiflimum prognati funt: fed nec Itali hic defuerunt, & ex illis celebriores aut magis (altem noti funt, Antonius Genuenlis in Regia Neapolitana academia philofophiae Profcffor: artem hic logicocriticam libris quinque complexus elt, in quibus multa, tradit ad veritatem, (eu inveniendam feu commonltrandam valde accommoda. Cl. D. Aloyiius Vernejus Archidiaco- nus Eborenfis praeter libros quinque de re logica feripfit adparatum ad Philofophiam & Theologiam , in quo hiftoriam Philofophiae & Theologiae breviter quidem , at clare & valde erudite pertraftat. His V. P. F. Fortunatum a Brixia Ord. Min. accenfemus, qui in erudita diflertatio- ne de qualitatibus corporum fenfibilibus inaniafeho- lafticorum (omnia opportune detegit,promteque re- fiitat, multaque fenfationes concernentia, modum fcilicet, quo illae in nobis fiant, quidque ad rerum cognitionem conferant, apte exponit.
§• 36 .
emendatione fttidiorum in Germania.
Tn Germania Proteftantes, cum per philofophiam foholafticam magis inepte (aepius, quam utiliter infefiarentur, fcholafticum jugum excutere , omnemque pedantifinum abdicare, Veterum ac Recentiorum opera philofophica pervolvere , novam»

. . 2 S
vamqueinphilofbphando methodum moliri coeperunt. Inter alios tamen de re logica bene meriti , ac meliorem ei formam procurare conati funt Cl. a Tscirnhaufcn, Thomafius , Leibnitius» qui vel iis lolum , quae de ideis docuit, eminen- tiorem inter Logicae Emendatores locum fibi promeruit. Wolffius : hic logicam methodo mathematica pertractavit, eamque a fcholafticorum tricis purgare curavit : inter alia ejus opera brevis , quem de viribus humani intelledlus germa- nice exaravit, tractatus commendari meretur,
§♦ . 37 *
Prhna Catholicorum in germania pro emendatione fludiorum tentamina^
Tnterim-cum emendatio Itudiorum per Catholi- A cos exteros, Gallos Icilicet Italosque coepta r per Proteftantes in germania multum jam provecta erat; Catholici germani in Philolophia pe- ripateticolcholaltica fere omnes inftituti, Ichola- rum tricas, quaeftiones, dico, inanes, abftractas, imaginarias mordicus propugnare , omnique Itudiorum emendationi totis viribus fe opponere per- exerunt. Donec praeter ali os varii ex ordme praefer- timS. Benedifli viri excuflo praejudiciorum jugo, faniora Philofophiae recentioris dogmata, ac methodum docendi aptiorem vari i s in Academiis patefacere ac introducere tentarunt: horum quidem conati bus laudabilillimislummopere primum reftitere Regulares quidam, qui jus quafi monopolicum in cathedras germaniae libi arrogabant, nullumque non moverunt lapidem , quo , ne praevalerent illi» praepedirent. At his tamen non obllantibus Phili 5 lolophia

lofophia finior in multis germaniae Univeriitati- bus, Salisburgenfi fcilicet, Erfordienfi ac Fuldenii illorum opera coepit triumphare.
§• 38 »
Emendatio Jludiorum per fummor Imperantes promota.
T^mendatio demum ftudiorum per Summos Im* ^ perantes mirifice promota fuit. Sic jam pluribus abhinc annis Auguftilfima Romanorum Imperatrix gloriofillime regnans Therefia praecepit , ut in ditionibus fuis haereditariis miliis inanibus fcolarum quaeftionibus Philofbphia finior juxta Recentiorum fyftemata traderetur» Cujus exemplum praeclarilnmum exinde fecuti lunt nonnulli ex Imperii Principibus.Idquod animos demum viris compluribus addidit, ut Logicas praecipue ab omnibus quaeftionibus vanis & inutilibus purgatas in lucem darent. Eorum hic Iblum mentionem facimus, quorum fcriptis hic & nunc in adornando hoc opere ufi fumus, funtque cl. Feder Profeffor Philofoph. in Univerf Goettin- genfi, Joannes Georgius Ferber, P. Dominicus Beck Philofbphiae in celeberrima filis- burgenfium Univerfitate Profeffor
LIBER

LIBER PRIMUS LOGICAE
DE IDEIS, EARUMQUE SIGNIS
SEU VOCIBUS»
PARS I.
DE IDEIS.)
CAPUT I.
IDEAE NOTIO EXPONITUR.
- 1 111
§• I.
Quid ideae nomine intellexerint fcholajlici ?
Ideam Peripateticofcholaftid dicebam: quandam rei imaginem, quam intuendo mens rem ip(am ex illorum lententia aciprehendit; eamque a mente non mi- aus, quam re lpla diiiingui allerebant j Unde „
qui

qui iplim quoque mentis adprehenfionem ideam vocate coeperunt, ideam in formalem & obje- dtivam divifere. Verum ejusmodi imaginem, quae tam a mente, quam a rebus diitindta fu, nonnifi in fcholafticorum cerebro exiltere, vereque abfurdam effe fuo loco demondrabimus: unde nec data ideae divilio ffibildd, led mere icho* ladica, id elt, imaginaria eit.
§. 2 .
Idea quid fit.
Tdeae nomine illam mentis noftrae cogitationem A pallim intelligunt, qua quid nobis repracfen- tamus nude , nihil de eo affirmantes aut negantes. Unde definiri in fcholis idea folct, quod lit ali- cujus in mente repraesentatio fine affirmatione & iteratione. Idea igitur a mente non diftinguitur , red mens ipfa ed quidpiam’ fibi repraelentans: illud vero, quod a mente exhibetur, ideae obje- ftum effe dicitur.
§♦ 3 »
Idearum differentia.
Tdeae inter fe differunt vel ratione originis vel ratione objefti, vel ratione ipfius denique reprae- fentationis : unde habenmr variae idearum divilio- nes, quas diftindlis capitbus feofirm nunc exponemus.
*
*
*
CA-

CAUT II.
DIVISIO IDEARUM RATIONE ORIGINIS.
§. I.
Divijiones idearum ratione originis in fcho - . lif receptae .
I deas ratione originis in adventitias, faftitias & innatas alii, alii ommilfis innatis in adventitias &, ut ajunt, fi&itias dividiint.
§•
Divifio nojlra idearum ratione originif.
Vjobis omnis idea ratione originis vel intuitiva eft feu talis, quae per
fenlus immediate adquiritur, vel rationalis, ut quae ex intuitivis mediante Icili cet attentione, abftraftione, refle£tione &c. in nobis formatur. Ut. tamen , quae in data divifione occurrunt, a Tyronibus quoque intelligi queant, quaedam hie de animae facultatibus ex Plychologia lubjici- mus.
§* 3 -
Mentis humanae facultates.
T^acultates animae (illas hic folum attendimus, quae ■*- ad cognitionem pertinent) infuperiores& inferiores dividunt. Ad inferiores revocant lenitis, imaginationem, abftraftioaem (lenfiialem leiiicet) fiftionem , memoriam pariter lenlualem. Superioribus attentionem, refleftionem, rationem &c. comprehendunt. De lingulis leorlim differemus.
$• 7 -

Di? fenfibus , eorumque diftintiione.
Oenius eft facultas animae percipiendi objefta ex- tra nos pofita, mediante mutatione facta in organo proprii corporis, ac pro diverfitate organorum in corpore humano quintuplex diflinguitur, fenliis Icilicet vifiis , auditus, guflus, odoratus & ra&us.
gttid Jit fmfatio , & quaertam ad eam
T^ft'igitur len&tio perceptio rei extra nos pofi- ^ tac mediante mutatione fafta in organo proprii corporis : atque ex his porro intelligitur, ad omnem lenlationem tria neceflario requiri, i. Ut fiat quaedam ab obje&o extra nos polito mutatio in lenlbrio noftri corporis, a. Ut motus in organo fa&us transmittatur ulque ad cerebrum, quod nervorum ope fieri ex Anatomia conflati 5. Ut mens ipla inde adficiatur, quae mentis ad-
Quid confcientia feu fenfus intimuf?
Q uando mens ejusmodi mutationem leu adfe£H- onem in fe fieri advertit conlcientiam loori-
§• ?•
requirantur ?
§. 6 .
cam leu lenium intimum habere dicitur.
igitur

4? . . 3 i
igitur conficientia logica ieu ienius intimus (ad- perceptionem Leibnitiani vocant) conicientia eorum , quae intra nos contingunt, adfe&ionum icilicet ieu modificationum animae noftrae,
§• 7 *
An ad fmfationem requiratur con - Jcientia ?
A d fenfationem quidam neceflario requiri con- *-"*■ icientiam contendunt,aliis id contra negantibus. Cogitationibus fialtem accenieri pofle mentis adfe- ftionem, quae fit fine conficientia (an talis efle pofiit, hic non diiputabimus ) nobis non videtur.
§. 8 .
Quid fenfus internus ?
A ieniii intimo non immerito quidam diftin- ^ guunt fenfiim internum, quem efle dicunt facultatem idearum noftrarum habitudinem confufe percipiendi: eumque multiplicem efle afferunt lenium fcilicet boni , veri , pulchri
§• 9 *
Quaenam fenfibus a nobis percipi pojjint ?
T Tt igitur ienfibus aliquid a nobis percipiatur, id ^ nobis certo modo praeiens fit, necefle eft ; cumque nihil nobis fiuo modo praeiens efle pofi- fit, _ quin exiftat, intelligitur non nili exiftentia ienfibus a nobis percipi poffe: ac cum omne
porro

3" *j ' , "'“ l
goiTO exifiens lingulare fit & individuum; riianifeftum eft, lingularia efle & individua, quae fenlibus a nobis percipiuntur.
§. io.
Senfationer an , & in quantum fint in noftra poteftate ?
■^on equidem negari poteft, penes hominem ' non eiTe, an & in quantum facta ab aliquo objedto mutatione in organo proprii corporis mens inde adficiatur ; cum faepe invirus adfectio- nem in (e fieri experiatur : in tantum tamen fen- fationes in hominis potefiate jure efle dicuntur, in quantum nimirum, ne mutationes in organis corporis fiant, poteft praepedire. Imo fcnfatio- nes etiam jam factae hominis arbitrio luo modo adhuc fubfimt, quatenus nimiium animum vel eis advertendo vel ab eis avertendo, easdem vel vivaciores reddere potefi fortioresque, vel debiliores.
§ /i.
Notandum adhuc circa fenfationes.
/"''irca fenfationes autem hic adhuc notare ne- ceflum duximus , quod nimirum proprie loquendo non fentiamus nifi certam adfeitionem animae ex praefentia objecti mediante mutatione - in organo facta in nobis fubortam , ac varie modificatam , quodque ifta adfe£tionis modificatio ab organorum & medii non minus , quam ob- je£ti difpofitione dependeat, atque ad ipfiim proinde objectum non pollit continuo referri.
§• x 5«

33
•»tg-VL.S.-. 1 1 TU"
§■ 12 ,
De imaginatione,
Der imaginationem repraefentationes eorum, A quae fenfibus alias jam percepimus, in nobis reproducuntur. Ett igitur imaginatio reprodu- £tio repraefentationis per fenilis alias adquifitae. Sic, fi amicum modo quidem abfentem, ex diuturna tamen familiaritate cognitum mihi denuo repraefentem, & quali praefentcm in cogitationibus meis filiam , eum mihi imaginari dicor,
§; 13-
Differentia imaginationis a fenfatione.
A fenfetione differt imaginatio i. quod fen- ^ ditionis objectum nobis praefens ede debeat §. 12., imaginationis non ita. Per imaginationem enim objecta vel maxime a nobis remota repraefentamus, & tunc quidem abfentia ceu praefentia nobis in cogitationibus noftris Ultimus. i. quod imaginationes plerumque debiliores fint fundationibus. Vigilantes equidem fenfatio- nem inter & imaginationem ope fenfrs intimi fetis difeernimus, in fomnio ramen, Sc quan- docunque fcnfus intimi ulus praepeditur, contingere poteft , eontingitque, ut imaginationes cum fenfetionibus confundamus, quocfque nobis imaginamur folum , id nos vere fentire nobis yideamur, Ululiones ifta phantaliae vocantur,
§» 14*
Leges imaginationis. Ideae adfociatae, cpracfentationes autem objedtorum abfentium per imaginationem fecundum certas leges i» C nobis

34 «h ..
nobis reproducuntur: fic,fiquae autlimul repraefeiV' cavimus, aucilla ipfelibi fimilia liint, & eorum unum, per fcnfetionem live lir, live per imaginationem 3 denup repraefentctur, alterius quoque rcpraefema. tio per, imaginationem reproducitur : & iftae quidem leges naturales liint, ac a nobis minime dependent, ita, ut per imaginationem ideae in nobis re- producantur plerumque praeter, imo faepe contra voluntatem noltram. Poffumus tamen & ex indu- ftria per imaginationem ideas in nobis reproduce- re. Ideae, quae fe dicta ratione in nobis invicem excitant, adfociatae, legesque, fecundum quas una alteram excitat, leges adldciationis vocantur.
§. 15.
Qyemnam ifta ufum habeant ?
Px legibus illis explicari praeprimis poteft Suc- ^ celno repraefcntationum in fomnio feu lom- niorum. Sed & alius, isque fummi momenti uliis elt illarum legum in Plychologia Sc Phi- lofophia morali: etenim quali elavem illa ad
refcranda cordis humani arcana nobis praebent, quo fecretiores adtentionem noltram praeverten- tium inclinationum, affectuumque caulae detegantur. Quae de ideis praedominantibus ratione horum Auctores differunt, non abs re liint ; Tyronum tamen captum forte fuperabunt, ut- pote qui ad reftedtendum liiper ea, quae in iplis contingunt, animae feilicet adfedtiones fetis adhuc dilpofiti non lunt.
§. l6.
De abftradiom & Fitfione, Tmaginationis duae quafi loboles liint abltra- ^ itio (intellige) fenfualis, & fictio, Illa pars
folum

3S
jfolum illius, quod per lenius perceptum eft, per imaginationem reproducitur : liac vero,
quod in divertis fenfationibus percepimus, imaginando combinamus, Fictionibus poriffimum utuntur Poetae.
is adhuc adnumerant memoriam , quam definiunt , quod fit facultas ideas quascunque intuitivas ieu per imaginationem ieu per lenlationem in nobis reproductas recognolcendi pro eis, quas alias jam habuimus, Antonius Ge- nuenfis Lib. i. artis logicocrit. Cap. i. §. 14. inter nobiliilimas animae dotes memoriam re- cenfct , eamque exponit, quod fit facultas ea ad animum revocandi, quae alias fuerunt percepta aut cogitata. Verum nos iftarn animae facultatem cum aliis reminifcentiam adpellamus : ea Icilicet perceptiones in nobis quali obiitera- tae ftudio & ex indultria mediantibus nimirum variis circumdandis recuperantur.
Divifio facultatum in fuperioret inferiore /„
T^acultatibus iltis modo enarratis, quas inferi- A orum nomine comprehendunt AuCtores, anima percipit objeCta, quae & in quantum organa lenfusque noftros adficiunt: unde ideae ad eas pertinentes, quia per lenitis, & ex rerum quali intuitu a nobis adquiruntur lenliiales, inruitivae, < 5 c quia objecta fub fpcciebus fenlibilibus exhibent, phantallicae, non purae, a nonnullis etiam ideae limpliciter vocantur. Verum praeter eag
§. 17 . De memoria.
§. 18 .
C a
alus

3 ^
aliis anima noltra facultatibus gaudet, talibus ni- minux», quarum ope aut ea cognofcit, quae lenlibus minime percipi polliint, aut in illis, quae fenlibus quidem percipiuntur, ejusmodi tamen diihnguk, quae , cum fenfibus obvia non liint, nec fenlibus quoque poliunt internofci. Et hac quidem ratione, mediantibus inquam hisce facultatibus , quas ideo fiiperiores feu intellectum uno nomine vocant, cognitiones altillimas rerum a fenfuum perceptione remotillimarum adquirit homo : quas cognitiones , urpote
cum earum objecta, quae liib imagine exhiberi nequeunt, fymbolis feu lignis exprimantur, fvm- bolicac vocantur : intellectiones alias, ideae purae , rationales, notiones etiam limpliciter dici conluevcrunt.
§. 19 *
D* facu/iatiSuf animae fuperioribus > ac primo quidem de reflexione,
Q uanquam nihil nobis magis praefens fit, quam -'anima, & quae in ea contingunt, ejus Ici- licet adfeitiones, modificationes; non elt tamen fere aliud quid, in quo quali caecutiamus magis, turpiusque hallucinemur, quam II has iplas animae noltrae modificationes facultatesque, & Ipe- ciatim , de quibus nunc loquimur, fuperiores exponere adtentemus. Syltemata hoc de argumento tam inter le diverla, libique conrrariantia funt, ut vix Ipes lit, fore, ut haec fatis dilucide unquam, eoque ordine, quo curiofe inquirentibus latis fiat, exponantur. Sed nec illud forte necehanum clt Id igitur lolum hic tentabi-
inus „

37
mus, num quid Tyron ibus falrcm non inutile poterimus proferre. Quemadmodum vero , quandocunque homo in cognofcendo facultatibus fupcrioribus utitur , id cum confcientia fimul & intentione fiat, fic non inepte forfan ceu nota facultatum fuperiorum charadteriftica ftatucretur, confcientia cum intentione conjun&a : eft enim refledtio, quam inter facultates animae Superiores primam numeramus, cuique reliquas inniti Feder §. Log. 14. ait, adtentio per fingulas aut compoiiti partes , aut ideas plures inter fe connexas ea intentione ( fine confcientia haec effe nequit) continuata, ut aut fmgulae compofiti partes, aut idearum inter fe connexarum relationes melius cognofeantur. Quid autem fit adtentio , ex fenfu intimo melius , quam per verba difeimus.
Reflexione inultum ampliantur cognitio-
idfi nunc , quae refledtendo, quafi percurrimus , abftrahendo fingula feorfim reprae- fentemus, tot quali novis cognitionibus inftrui- mur, quas ad fe rurfiis referendo novas earum ad invicem relationes detegimus. En jam fatis uberem multarum cognitionum fontem, quarum objecta, cum fenfibus percipi haud quaquam polfint, lignis notamus, ut ita faltem fenfibus eadem fubjiciamus.
"Datione rerum nexum perfpicimus, feu ratio ilia mentis noftrae facultas elt, qua cognito
§. 20 .
nes noftrae.
§• 21 .
De ratione.
uno

38
uno aliud cum eo connexum cognofcimus. Dari vero ejusmodi facultatem in homine , qui inficietur, ego faltem .puto cfTe neminem. Et certe fi vel ipfam noftri, animaeque noftrac cognitionem , modumque, quo illam adquifierimus, fine praejudicio examinare voluerimus, eam in nobis aliter, quam per rationem, a modificationibus fcilicet ad illarum fubjecfum concludendo , formatam non fiiiffe, facile convincimur. Hac igitur mentis noftrae facultate naturae ar- cana penetramus, rerum caufas a fenfuum perceptione plane remotas detegimus: ipfiimque adeo hujus univerfi Auctorem Deum cognofcimus : imo, quod ait Apoftolus Rnm. Cap. i, v, 20. fempiterna ejus virtus & Divinitas intellecta a nobis confpiciuntur. Tyronibus ifta ad intelii- gendam idearum divilionem ratione originis in intuitivas &. rationales foiiicere pofTe exiftima- xnus: unde ad aliam nunc, quae cft ratione objecti, tranfgredimur.
DIFFERENTIA IDEARUM RATIONE OBJE-
D ivifio ideae in fenfualem & int%le6iualem„
ejusmodi, ut fenfibus a nobis percipiantur; vel talia fiint, ut ab eis fenfus noftri adfici haud quaquarn pollint. Eft igitur prima idearum 110- ftrarum divifio ratione objecti in fenfuales & intellectuales-
CAPUT III.
CTORUM.
idearum noftrarum omnia vel funt
Non

39
Non ignoro equidem , divilionem iftam a quibusdam impugnari arguentibus, eam non e fle ratione objecti ; urpote cum objeCta minime quidem in fe fenfibilia fub fpeciebus tamen fen- iibilibus queant exhiberi, quales objectorum in- fenlibilium fub fpeciebus fenlibilibus exhibitiones ideas per fpccies alienas vocant. Verum de ideis ejusmodi per fpccies alienas aliud nil fci- mus, quam quod abfurdum lint fcholarum figmentum.
D ivi/io idearum in concretas & abftraffas.
/~\bje£ta porro ifta vel nobis ita repraefenta- mus, ut nihil plane in cis difccrnamus, vel' plurima , quae in quolibet ejusmodi objeCtorum (de fingularibus , feu vere exitlentibus nos loqui planum elt) diltinguenda occurrunt, ab in- viaem difccrnimus, unum que fine alio nobis exhibemus. Inde e c divilio idearum in concretas <3c abftractas : ab (tractis fcilicet unum fine
alio in eodem nobis repraefentamus, in concretis vero omnia quali in cumulo percipimus.
t vero, quae di&a funt, vel a tyronibus quoque Logicis, utpote quibus nova haec & peregrina fiint, polfint intdligr, fequentia ab eis probe notari volumus : nimirum fentiendo primum objecta fenfiialia percipimus, nihil dum in eis difeernendo; fic infans, poftquam pomi
§• 2 *
§• 3«
D/cffa declarantur .
C 4
nomen

4° 41 1- "■ 1 ' _ z*
nomen didicit, pomum videt, pomum tangit, pomum gultat, verbo : quidquid in pomo ien- tit, pomum dicit: & ita infans, & quisquis alius pomum hoc modo fibi repraelentat, ideam pomi in concreto leu concretam habet. At reflectendo tandem liiper fenfationes noftras experimur , ab uno codemque objecto diverfimode nos adfici, & ita quali multa in uno v. g. pomo diftinguimus , tot fcilicet, quot inde fen- Fationes divertas habemus, eaque qualitates ejus phylicas, feu fenfibiles adpcllamus. Quae , fi. nobis exinde leorlim unum line alio repraelen- tamus, abltrahcre dicimur: & ideae, quibus ita unum fine alio nobis exhibemus, abltradtae vocantur. Exemplum , quo ad ilta declaranda ufi fumus, ad cognitionem quidem lenlualem pertinet; feti nec in intellectualibus abftractioni minus locus eft; imo vel ipfa fenfiialia fiib determinationibus abflractis mere intellectualibus non raro exhibemus.
§* 4 *
Quisnam abfiraSlionis nfus fit ?
Abltrahendo equidem, quod ex diCtis patet, ^ objecta inter fe unita, feu, ut verius dicam, objectum vere unum idemque in plura quali per mentem dividimus : etenim nec qualitates iltae phylicae, de quibus modo diximus , nec caetera, quae abltrahendo ab objectis quali le- paramus , & ita leparata leorlim unum fine aliis repraelentamus , vel a le invicem, vel ab objeitis iplis vere Sc reipla dillinguuntur, led ipfiim objeCtum limt varie Iblum modificatum leu determinatum , unde & modificationes

11 . . " — u* 4*
cationes /eu determinationes objectorum vocantur , quo nomine ad ea fignificanda in fe- quentibus laepius adhuc utemur. Interim ifte repraefentandi modus nec fundamento nec ufii caret amplillimo ; cit enim quali uberrimus nobis plurimarum cognitionum fons , eique ceu bafi innititur cognitionum noftrarum perfe&io „ uti ex lubfequentibus melius patebit.
§• 5 -
De ideis fvngularibus & univerfalibus.
Tdeae porro ratione objeftorum in fingulares & univerlales dividuntur : eftque idea lingularis, quae objeftum in concreto, id eft, vere exiftens, lingulare ac omnimode determinatum exhibet: idea contra univerlalis nobis illa eft, qua determinationes ab objectis fmgularibus, quibus illae communes leu in quibus limiles fimt, abftractae conliderantur. Abftraetioni igitur innituntur ideae univerlales : imo ideae potius abftractae omnes univerlales fimt, utpote cum determinationes quaecunque leorfim fine aliis confideratae pluribus conveniant: ficuti contra determinationes omnes cujuscunque demum ob~ jedti realis, in concreto leu limul liimtae ,| ipfi foli ita funt propriae , ut praeter illud nulli alteri polluit convenire: unde definitionem quo- rundam ideae univerlalis, qui ideam univerlalem illam efie dicunt, qua plura poliunt exhiberi fin- gularia feu inferiora, ceu contradicentem rejicimus»
C $ §,

42
$. 6 .
Determinatione* in concreto, feu objetfi fingularis quaenam fint ?
eterminationes in concreto, feu objefto cui-
cunque reali , vere exiftenti proprias, & per quas illud ceu tale cognofcitur,, philofbphi quidam fequcnti comprehendunt verficulo :
forma , figura , locus , tempus , fiirps , patria ,
Verum tamen determinationes iftae omnes fimul- que fumtae fere praeter hominem nulli convenient , nec praeter has multas adhuc alias in homine detegere difficile eft.
Ideae univerfalis comprehmjio & extenfio.
ideas univerfales adhuc obfervandum eft, ^ quod nimirum in eis duo jure diftinguantur, eomprehenfio fcilicet & extenfio. Per ideae univerfalis compreheniionem denotantur determinationes in idea univerfali repraefentatae : extenfio- nem vero conftituunt plura illa, quibus determinationes in idea univerfali repraefentatae communes fiint, quaeque ideo ejus inferiora feu fiibje- £ta in fcholis vocantur: cumque ideae univerfalis extenfio augeri poffit vel minui (augetur autem , quando minuitur eomprehenfio, & quando eomprehenfio augetur, minuitur) facium eft, ut inde quidam inter ideas univerfales ordo fit conftifutus, vi cujus fibi invicem fubordinantur ita, ut aliae fuperiores , inferiores aliae dicantur.
nomen.
§• 7 *
8

43
=-i 1 ""'iir sB»
§• 8 *
Ve ortu idearum univerfalium.
Q uid de idearum univerfalium origine, feli -ortu, de quo tanta hactenus contentione a philofbphis difputatum eft, fentiamus, ex di£tis cuique manifeftum cffc poteft : ac nihil certe aliud, quam quod ait. Feder §. ii t Log. nimirum quod, fi etiam ceu plane certum & indubitatum propugnari nequeat, ideas univerfales ex intui- tivis mediante feilicet abftractione in nobis formari , eas tamen hac ratione in nobis oriri po£ fc , jure defendatur. Cur ergo eas nobis innatas cfre dicamus, praefertim cum id nullis rationibus fat firmis evinci poflit. Quodfi nunc porro perpendamus, quod, qui fenfii quodam caret, is notionibus fimul objectorum univerfalibus de- fhtuatur, quae ad illum fenfum pertinent; fic homo a nativitate caecus lucis aut coloris ideas non habet: & quas , putas, haberet, fi fenfibus omnibus privatus effet? adhaec quid prodeffet homini ideas habere innatas , nifi vocabulorum fimul fcire fignificationem ipfi fit congenitum ? vocibus enim illas nobis exprimimus, earumque vere fignificata flmt. Habeat igitur , per me licet, aliquis ideas omnes univerfales fibi congenitas ! loquar autem ego ipfi de juftiria, vel aequitate, quo modo me inteiliget? adhibendo ideam fuam innaram ? fed quamnam? plures enirn, imo, ut fubponimus, univerfales omnes innatas habet. Ut igitur me intelligat, ut fciat, de quo loquar, ut eam cum voce a me prolata norionem conjungat, quam ego & alii cum illa conjungimus, quid agendum ? vocis fignificationem debet
edo-

44 .t_
edoceri; at quo modo illam docebitur ? nonne ad fenlationcs five internas live externas eundem reducendo ? ex fenfatiombus igitur vocis ligni- ficationem, leu fcnificatum potius intelliget: ideit, velint, nolint adverlarii id fateri, notionem ad- quiret. Sed nec quid fint notiones iftae innatae , unquam poterit mente comprehendi : notiones enim feu cognitiones elle dicuntur eorum, quae nondum novimus, & nunquam forte cognolcemus : quot enim limt eorum, qui
quid ens in genere, quid fubllantia & quid fexcenta alia abltracta, quorum notiones innatae elfc dicuntur, nunquam lavere, nec unquam fcient ? led verba , ais , nelciunt , vocabulorum fignificationes non intelligunt, notiones tamen habent. Verba igitur addilcant illi, notionem interim adquiram ego.
§• 9-
Hic notanda .
Tnterim tamen, quod bene notat Fedcr <K. 12.
Log. fi notiones leu ideas univerfales ex len- fationibus mediante abftractione formari, adlera- tur, non id de lenlationibus folum externis in- telligendum eft, led vel maxime etiam de internis, < 3 c de conlcientia, qua eorum, quae intra nos contingunt, nobishimus conlcii: ex his enim, ut liipra jam advertimus, a modificationibus ad fubje£tum concludendo animae praeprimis propriae , & ita porro Ipirirus ideam adquirimus.
§. 10.
Divi/io ideae in (implicem & compojitam. Tdeas denique ratione obje£H in fimplices & compofitas Iere omnes dividunt, ita tamen, ut
in

•ft .. ... . 4 ?
in definitione ideae fimplicis multum ab invicem difrentiant. Ideam enim fimplicem alii eam efie dicunt, in qua unum exhibetur objectum, utut illud ht compofitum ac in partes refolubile: alii vero ideam fimplicem definiunt, quod fit illa, in qua repraefentatur objectum, quod nullis conitar partibus 8c in fe fimplex eft: alii demum ideae fimplicis notionem magis adhuc reftrin- gunt, illamque folum fimplicem vere dici poffe contendunt, quae in plures refblvi nequit, feu cujus obje£tum tale eft, ut ne per mentem quidem plura in eo poilint diftingui. Cum his & nos fentimus : unde ideam compofitam, quam alii diverlimode, pro modo nimirum, quo ideam fimplicem definierunt, determinant, dicimus eiTe illam , quae in plures adhuc poteft refblvi. Ideam itaque eo ipfb compofitam dic fcimus , li in ejus objecto aliqua adhuc diftingucre , eamque in plures refolvere fciamus ; ideam vero limpli- cem effe, adferere continuo non poffumus, eo- quod plura in ejus objecto difcernere non valeamus : in quo enim nulla nos difcernimus , plura forte alius in eo poterit diftingucre.
CAPIIT IV.
DIFFERENTIA ET DIVISIO IDEARUM RATI- ONE REPRAESENTATIONIS.
§. I.
Differentia idearum ratione repraefetitationir praecipua*
I deae porro inter Ie difFem.it ratione ipfius re* praefentationis feu modi , quo objectum a nobis percipitur-; eftque illa inter ideas dif-
feren-

46 -f l 1 L t-
fcrenria (formalem, liibjeflivam vocant) notatu certe dignillima, & tyronibus quoque Logicis (citu neeeffaria: ab eo enim, quo modo nobis objectum repraelenramus , idearum noltra- rum perfedtio pene dependet.
§. 2 .
Quomodo differant ideae ratione repraesentationis ?
D ifferunt autem ideae ratione repraefentationis, aut, quod tam illius, quod percipimus, quam ipfius perceptionis magis, minusque nobis limus conlcii: aut, quod vel plures, vel pauciores ob-
i 'e£ti determinationes cognofcamus: aut, quod las ipfas obje£ti determinationes vel confufe fo- lUm & quali in cumulo inter eas fcilicet minime dilcernendo, vel ita percipiamus, ut inter eas rite diftinguendo lingulas leorlim nobis re- praelentare valeamus, &c.
§• 3 *
Quid objefti determinatio ?
N e quem tamen nomen determinationum, quo laepe jam ufi fumus , faepiusque utemur adhuc , offendat, & ut tyrones etiam vocis hujus fignificationem mente comple£lantur; declaramus , determinationum nomine, cum Recentiori- bus quibusdam nos omnia ea comprehendere, quae in objecto aliquo oblervari aut, de eo dici poffunt.
§• 4 *

4 /
■K
§. 4.
'Determinationes intrinfecae , extrinfecae.
T^t quoniam, quae in objecto obfervari, aut de ^ eo dici poffunt, vel ei revera infiint, illud- que ceu pars aut-vere-, aut fecundum nollrum faltem concipiendi modum conftituunt, vel quali extra objectum reperiuntur , eique non nili propter relationem acf alia conveniunt; determinatio- nes aliae, priores fcilicet, intrinfecae, aliae, puta, polteriores extrinfecae vocantur.
§; 5*
Determinationes effentiales , accidentales. Individuum, univerfale.
■pVterminationes poixo vel funt ejusmodi, Ut fi» ^ ne illis objectum nec efle, nec cogitari etiam a nobis polfit; & lic effentiales, vel tales fent, ut objecto modo adeffe, modo autem ab eo ab- effe deprehendantur ; & illae accidentales adpel- lanmr. Determinationes tam effentiales quam accidentales in concreto , feu in fubje£lo vere exi- flentes individuum, in abllra£lo vero & feorlim conlideratae, quatenus pluribus individuis com munes limt, univerfale conftiruunt. Individuum itaque exiftit, reale eft, ac omnimode determinatum. Univerlalia non exillunt, fed individuorum determinationes limt per mentem ab eis abiiradtae, poffuntque magis, minusque determinari.
§• 6 .
Species , genus , differentia.
/“'omprehenlio determinationum effentialium om nium effentia, addimus, tota dicitur, lndivi
dua

48
dua quibus tota effentia communis eft, ad eandem fpeciem feu claffem revocantur, & i pia quoque effentia tota , feu comprehendo determinationum effentialium pluribus individuis communium omnium fpecies vocatur. Individua contra , quibus pars folum effentiae communis eft , ad idem genus referuntur, & pars effentiae feu determinationes effentiaies aliquae non omnes pluribus communes genus dicuntur. Determinationes demum, per quas individua ad unam fpeciem pertinentia ab individuis alterius fpeciei efc fenualiter differunt, differentia vocantur»
Quid genut proximum , genera fubalter-
um, quod refpeclu aliquorum partem folum
effentiae comprehendit, refpeffu aliorum totam effentiam pollit continere j fic quod refpc- flu aliquorum genus eft, refpeffu aliorum fpecies effe poteft. Inde habetur univerfalium, fpe- cierum fcilicet generumque fubordinatio , quae tot diviflonibus fcholalticis anfam praebuit, ita, ut genus aliud proximum, remotum aliud, alia fubalterna, remotillimum- denique aliud feu fii- premum &c. adpellaretur. Similes quoque denominationes in fpeciebus adhibuere, ex quibus famofae in fcholis peripateticis categoriae coaluerunt. Nimis tamen i fta intricata funt, minusque u- tilitatis habent, quam ut iis exponendis diu immorandum ducamus: unicum quod hic adhuc exponimus , eft genus proximum, utpote cum ejus circa definitiones frequens fit ufus. Eft autem genus pro-
na , remoiium &c. ?
ximum B

»- a 'I U!! ? — tfr 49
jdmum juxta definitionem in fcholis receptam, per quod definitum convenit cum omnibus, cum quibus habet aliquid praecipuum commune,
§. 8 -
Quid differentia, ultima ?
TY.fferentiae porro ultimae circa definitiones in- ira mentionem faepius faciemus; quare, quid ejus nomine intelligatur, paucis declaramus. Differentia ultima determinationes illae dicuntur, per quas inferiora alicujus fpecici ab inferioribus alterius cujuscunque Ipeciei elientiaiiter dirferunt & dilcernuntur,
§• 9 *
Quomodo dividantur ideae ratione repraesentationis ?
TTis ita praemillis ad iplam nunc idearum divi- fionem ratione repraclentationis digredimur. Dividuntur autem ideae ratione repraclentationis feu modi, quo objeftum a nobis percipitur, primo in claras & obfcuras , diftinftas & confiifas. Idea porro diltincta in completam <Sc incompletam, determinatam & indeterminatam, item in adaequatam & inadaequatam fubdividirur.
§• IO.
Quid idea clara ? quid obfcura ?
Tdeam claram communiter definiunt, quod fit il- A ia, qua objectum, ita repraelemarur, ut illud D ab

5 ® .n ' .■"
ab aliis quidem internofcamus, notas tamen, per quas illud ab aliis internolcimus, leorlim nobis repraelentare, & requifiti aliis indicare non pof- limus. Unde intelligis ideam claram ede eam, quam jam fiipra cognitionem obje&i in concreto effe diximus, ubi nimirum inter objecli determinationes minime diftinguimus, led eas quali in cumulo nobis exhibemus, ita tamen, ut obje- £lum cognitum ab aliis pollimus internofcere j lecus effc oblcura. Quemadmodum vero nullum unquam obje£tum cognolcimus ita, ut illud ab uno laltem aut altero internolcere haud valeamus, lic ideam omnino ac abfolute , ut aiunt, obleuram non dari, & oblcuriratem non effe nili minorem claritatis gradum manifeftum eft. Ferber §. 17. Log. ideam oblcuram effe dicit, qua determinationes lolum extrinlecae, vel negativae etiam ob- je£li exhibentur ; ut li de Chriffo Domino v. g. nihil aliud Icias, quam effe eum, a quo religio chriftiana ortum ducit ; aut de religione chriffiana hoc lolum cognolcas, quod non fit a Moyle ac prophetis inftituta. Unde claram contra definit, quod lit illa, qua determinationes rei intrinlecae, pofitivae repraelentantur; fic i- deam contra claram Chrifti Domini haberet, qui Iciret eum effe Mediam in lege promilfum , verum veri Dei filium , &c. religionis porro chri- ftianae ideam claram haberet, qui Iciret, illam a Chriffo Domino inftitutam, per Evangelium inundo promulgatam, ac per Apoftolos primitus effe praedicatam &c. Verum fic ideam claram a diftindta minus adeurate diffinguit, illamque cum hac confundit, quod ex mox dicendis patebit..
§. II.

■f; 1 ■ " — zfr 5?
§. II.
Quid idea dijlmcta ? quid confufa ?
Tdea diltincta definitur, quod fit, qua objeftum ita repraelentatur, ut illud non lolum ab aliis interno (cer e polfimus , fcd notas quoque, per quas illud ab aliis internolcimus, feoriim nobis repraefentare, ac requifiri aliis adfignare valeamus : quanquam hoc ultimum ad ideam diftin» £tam non ita requiri nobis videatur , ut absque eo nunquam eue polfit. In fenfualibus juxta Wolffianos diftinctio locum non habet, quod verum ell fi ad modum cognolcendi (eu ad facultates animae mere fenfuales referatur , fecus, fi de objcdtis fenfibilibus Icilieet inrelligatur: nam duo objecta lenfibilia duos v. g, libros ita ab invicem dilcerno, ut Sc notas per quas inter le differunt, «Sc per quas unum ab alio internolco , polfim adfignare. Quandocunque autem objectum ita folum repraelentamus, ut illud ab aliis quidem inrernolcere Iciamus, ea tamen , per quae illud internolcimus, ieorfim nobis exhibere non polfimus, idea confula ell. In quocunque igitur plura non diftinguimus, illius confulam lolum ideam habemus, & in quo plura dillinguere haud unquam poflumus, illius non nifi confidam , nec unquam dillintlam ideam adquirere poterimus.
§• 12 »
Quid idea completa ? quid incompleta ?
Jea diltincta tot objecti notas exhibens , quot requiruntur ad illud ab omni alio in quocunque ftatu , tempore, aut calu di-cernem J.) a (*um»

5 2
dum , completa, fecus incompleta dicitur, fic ideam v. g. hominis completam habes, fi fcias eum effc creaturam ex corpore organico & anima rationali phylice inter (e unitis conflantem, incompletam vero fi fblum varios , qui in eo fiunt, motus organicos noveris. Individua nimis multa complectuntur, quam ut eorum ideae completae facile haberi queant,
§• 15 *
Quid idea determinata ? quid indeterminata ?
Tdca eas praecife objefti notas exhibens, quae requiruntur <Sc fufficiunt ad illud ab omni alio difcernendum, determinata; qua vero vel plures vel "p austo ces. objefti notae exhibentur, quam requiruntur & fufficiunt ad illud ab omni a- lio difcernendum , indeterminata dicitur. Unde intelligere eft, 1. in idea determinata determinationes obje£li eflenriales primarias omnes folas- que, genus inquam proximum & differentiam ultimam debere exhiberi; unde idea determinata verbis rite exprefla dat definitionem flridte Logicam. 1 . Ideam modo effe indeterminatam, quia determinationes in ea deficiunt, modo autem quia determinationes in ea abundant j determinationes autem in idea porro abundant, aut quia in aliis jamjam continentur, aut quia ad objeclum minime pertinent,
§. 14 .
Quid idea adaequata ? quid inadaequat a ? non datur comprehenjiva.
Jdeam adaequatam definiunt aliqui, quod fit illa , * quae omnes objedi partes > adnibuta, pro-
prieta-

. ■'■■■ ' — 53
prietates , relationes, verbo , determinationes objetiti omnes tam intrinfecas quam extrin- fecas exhibet. Sed ejusmodi idea , quam com- prehenfivam nos adpellamus, inter homines non datur ; nec minimum enim pulvilculum, & quidquid minus, ac noltris laltem in oculis vilius elt, ex integro cognolcimus, quod vel Ibla corporum in partes quali infinitas divilibilitas, de qua in Cosmologia , fatis evincit, idea igitur adaequata nobis elt, qua non objecti folum , led notarum porro notas ita diltinguimus, ut leorfim nobis illas exhibere valeamus; idea leilicet adaequata diltincta notarum leu determinationum ob- jc£ti cognitio eft: ejusque plures danmr gradus, quemadmodum objectorum determinationes iri plures ultra , quas comprehendunt, & ex quibus quali componuntur, relolvi poliunt: fic Ipccies in genus & differentiam refolvitur; led & genus rurfum ceu Ipccies confidcratum genus & differentiam complectitur , ac in ea relolvi poteft „ & hoc quidem ita pergendo, donec ad plane fimplicia, -in quibus plura amplius dilcernere nora pollumus, fuerit perventum.
CAPUT V.
DE DEFECTUUM CAUSIS IN COGNITIONIBUS SEU IDEIS NOSTRIS.
§• I*
Quare hic de defettuum caujjs in ideis agamus ?
Ideae, quod faepiue jam di£tiim eft,cognitiones ^ fimt feu repraelentationes objectorum. Quem- D % ad-

$4 -f» . .u - — i _ i ' - ii i>
admodum vero omnis cogitationum noftrarum perfectio a. cognitionis perfectione dependet; quo enim melius aliquid cognovimus, eo ab erroris periculo remotiores 'emirius de illo judicamus, ac ratiocinamur promtius; fic contra quemlibet in obiectoiUin cognitione defectum defe- Ctus mille aiii in cogitationibus noftris fiiblequim- tur, ita ut ideae feu cognitiones objectorum imperfectae indar luridi fint fontis , ex quo judicia quaecunque falfa & erronea non minus ac inepta ratiocinia promanant. Operae igitur pretium efle exiitimamus, iitorum defectuum caulas. quantum fieri poteft, adeurarius exponere, ut «torum exinde remedia polfimus adfignare.
§• 2 .
Defefiuum caujae •variat Jutit.
p T , am multiplices autem lunt defcCtus illi, & tam variae fimt illorum caufae , ut five has, five illos figillatim enarrare nimirum foret. Quare, ut brevitati in hifce, quantum quidem fieri poteit, ltudeamus , ad praecipua quaedam capita omnes revocamus. In exponendis autem defectuum caufis iplum cognitionum ordinem fe- quemur.
§• 3 *
Ignorantia in qua nafeimar.
Tnfimtes nafeimur omnium ignari adeo» ut ta- bulae nudae feu ralae hominum animas in ortu fuo adfimilare non vereantur Philofoplii: ac licet, quam adhibent, fimilitudo minus forte adaequata
fit»

. ..
fit, atque vel ideo ab aliis foleat explodi; id tamen , quod arguunt, confulta experientia veritati omnino conforme deprehenditur.. Etenim quam infans ex utero materno prodiens hujus univerfi aut eorum, quae in eo continentur, cognitionem habet? nonne vel ipfae infantis a£tio- nes , gcftusque plus , quam fatis elt, produnt, nova haec ei atque incognita hactenus fuiffe omnia , quae modo perfentifeit ?
§• 4 *
Senfur primur humanae cognitionis fons.
Ccnfuum exinde ufii informes quasdam obje£lo- ^ rum nos ambientium ideas paulatim nobis comparamus. Verum quam iltae paucae firnt? Patrem matremque , & quae eundem continuo circumdant, fi per annum infans difeat internofee- re, magnum reputabitur: fed quid illa funt ad rerum hujus univerfi multitudinem ? paulatim tamen & cum ufii fcnfuum idearum quoque numerus aderefat.
§• 5 -
Senfuum limitatio .
A ttamene x quo fummam ftatim in idearum adqui- fitione remoram patimur , eft ipfa fenfiium limitatio : fenfibus enim percipi non poffunt, nili objcfta nobis ira praefentia, ut debita ab eis in organis fieri queat mutatio, qualis non fit:„ nifi in certa objefli ab organo diftantia. Imo in objefiis quoque nobis praefentibus multa fenfiium aciem fugiunt, quae a nobis proinde minime co gnofeuntur,
D 4 §• 9-

5 $
§. 6 .
~.t-
Defefliif alii , a fenjibuf oriuntur.
Centiendo porro non tam ipfa obje£ta, quam ad- ^ fectionem in nobis ab iis fubortam, varie tamen modificatam percipimus : quam adfedtio-
nem aeque, ac ejus modificationes tam ab organi ac medii, quam objecti difpofitione dependere confiat. Nos tamen inter ea , quamdiu folis in cognofcendo fenfibus utimur, minime diicer- nentes omnem in adfedtione varietatem ad objectum ipfum referimus, atque ab eo folum profi- cifci, quidquid in adfectione variatum deprehendimus, nobis perfuafum eft; cum tamen vel ipfa etiam major minorque objecti ab organo diftan- tia haud modicam in adfeCtione varietatem poflit inducere : unde tot falfa de qualitatibus corporum phylicis, de magnitudine, colore &c. judicia pro- manant. Sed & quod fentiendo in objecto percipimus , non eft nifi objecti qualitas , aliquid ex e - partium multitudine aut difpofitione &c. re- fiiltans: at qualitates ejusmodi quam plurimae in quolibet objecto habentur, & perceptio unius alteriusve ex illis qualitatibus parum adhuc ad completam objeCti cognitionem confert. Scnfi- bus tandem exteriorem modo objecti fupcrficiem, id eft paucas qualitates in objecti fiiperficie repe- riundas conftife & in concrero folum cognofci- mus. Ex quibus manifeftum eft, cognitiones fenftiales, in quantum fenfiiales funt, admodum confiifas effe & incompletas: Inde tamen cuin Woffianis male quis argueret, fenfibilium ideas nunquam pofle effe di it i netas: quod Wolffiano* rum praejudicium inde videtur enatum, quod inter

4 ; . 57
ter cognitionem objc&i fenlibilis & cognitionem ■ fenfualem non diffinxerint,
§* 7 *
Vocabulorum abufus multorum defettuum cauja.
VTocabula quoque fcu eorum potius abufus mul- * torum in cogitationibus noftris defectuum caufi eft. At quoniam fpecialiter de his infra dicturi fumus , generalia quaedam hic folum notabimus.
§• 8 .
Vocabula quomodo difeamus ? quid nobis primum figmficent ?
■\7ocabula infantes ex aliorum ore prius quam prO- * ferre nos eadem pollimus,addifeimus,ac cum ideis earumque objeblis conjungimus.Verum quemadmodum tunc omnes ideae noftrae lingulares adhuc fiint & individuae , fenfationes fcilicct obje- florum vere exiftentium, ita voces pariter omnes nobis fiint lingulares , & objecta folum lingularia , exiftentia fignifieanr. lic infans Matris nomen audiens, Matrem circumfpicit, quam non nili ex fenfationibus agnofeit, nec praeter hanc fiiarn aliam effe matrem novit. Pomum infanti nutrix porrigit, faepiusque interim , dum infans pomum recipit, illudque manu tenet, pomi nomen repetit; fic infans pomi nomen cum fenfationibus praefentibus conjungit ita, ut quoties non redit, quidquid in praefenti fenfatione percipit » toties riec pomum adede putet. Unde manifolium eft , pomi nomen infanti in oonfufo fignifi- D 5 care

58
care omne illud, quod pomo praefente fenfiit » & efle ipli primum fmgularc.
§* 9 *
Quomodo vocer fiant univerfakr. T)omum exinde feepius opponitur infanti varia- tis hinc & nunc circumllantiis: quam varietatem infans aut plane non advertit, aut, li advertit, tandem intelligit, ad pomum non pertinere neceffario omne illud, quod praefente pomo fenfiit, & fic conflantia in pomo a variatis fecer- nens , ideam pomi generalem adquirit, nomenque pomi ipli generale evadit. Quod hic de pomo oiximus, idem de aliis intelligendum ell.
§. IO.
Quinam exinde defettus feqttantur in cogi - tationibur nojirir ?
Xfoces igitur , quod ex di£lis intelligitur, tan- ’ tum iignificant, quantum , qui illis utitur , cognofcit & per illas exprimere intendit, vocum igitur lignificatio varia ell, non Iblum quando a diverfis adhibentur, fcd eidem quoque homini modo minus modo plus fignificant, prout objefli , quod per vocem quis exprimit, minus, inagisque completam ideam habet. Interim plerumque contingit, ut audito vocabulo nollram continuo ideam , feu illud omne quod nobis lig- nifkat, cum illo conjungamus,
Di tfedut m cognitionibus rationalibur. jP\efectus, quos hactenus expoliiiinus, ad co- gnitiones potillimum intumvas feu fenfuales
perti-

»-!_ 59
pertinent, (ed & quando refleXere demum ac facultatibus in cognofcendo fuperionbus uti incipimus , defectus porro multiplices in cognitionibus noltns deprehenduntur.
§• 12 .
Mentis limitatio.
\Tens enim noftra multum limitata eft, ita ut ^ plura (imul cognolcere non pollimus , ad- tentio (altem noltra per hoc valde diftrahitur ad objectum rite cognofcendum adeo neceflaria, juxta tritum illud: pluribus intentus mitior ejl ad fingula fenfus . Imo non pauca (unt, quae mentis hu* manae captum plane excedunt, quaeque proinde (iipra ejus horizontem elTe communiter dicuntur.
§• 13 -
Impedimenta a corpore
T Ttut tamen limitata fit mentis noftrae in cogno* ^ fcendo capacittas, id tamen non impedit, quo minus adhibita adtentione, reflexione caet<*- risque facultatibus cognitiones rerum alti (limas ad* quirat homo. Et quamvis in hisce cognofcendi modis a corpore dependere mens minime videatur ; eft tamen inter utramque hanc hominis (iib- ftantiam tam arXus pro tempore conjunXionis nexus, vinculum adeo indiflolubile, ut quoties fuas anima vires exerit, facultatesque intendit, corpus inde lafletur , laflatumque mentem retardet : imo tot propter illud curis ac (olicitudini- bus mens occupatur, ut vix mediationi fit locus. Corpus (ingemifeit (apiens ) Corpus , quod corrumpitur

pitur aJgravat animam , Z? terrena inhabitatio de-> primit fenjum multa cogitantem.
§. 14*
Impedimenta a fenfihtr.
Cenfus quoque, quam homini ad adquiren- ^ das primum rerum cognitiones neceffarii firnt (fine eis enim nullas fibi rerum cognitiones poffet comparare) tanto ei exinde impedimento funt, quando , quae in confufis fenfuum ideis comprehenduntur, rite diftinguere, abltrahcndo comta mia a variabilibus feparare, ac ratiocinando novas & ab his, quae fenlibus percepta funt, plane divertas fibi comparare notiones adlaborat: adtentionem enim, fine qua feliciter ilthoc negotium noti fuccedit, interturbant, & ad novaf' has fenfuum perceptiones diftrahunt.
§• 15 -
Impedimenta ab imaginatione .
phantafia quoque feu imaginatio hominem in adquirendis rerum cognitionibus abftraCtis non parum impedit, objeCtis enim mere intellectualibus corporeas admifeet fpecics , mentemque , eum eam per impertinentia vagari facit, a feria ■& adtenra objeCti contemplatione abftrahit. Atque haec ab imaginatione profecta impedimenta eo frequentiora fiint, quo imaginatio hominem ad fecretiora contra fenfuum turbas afy- Ia profequitur»
§. l&o

Vhantafia unde vim fuam habeat-%
'phantafia autem vim fiiam a corporis temperie, •*- feu varia humorum miitione in corpore humano accipit. Temperamentum vocant Medici, & quadruplex diltinguunt, phlegmaticum ici- licet, fanguineum , cholericum, dc melancholicum. cl, herber §. 16. Log. de Categoriis Ari fi . cholericum, quod ftudiis communiter aptilhmum reputatur , categorice exponit. Quemadmodum vero hominis temperamentum a cibi potusque tam quantitate quam qualitate, & ab omnibus demum, quibus ad nutriendum corpus utitur, dependet : iic ifta pariter omnia ad augendam. Yet minuendam phantaliae vim conferunt.
§• J 7*
Impedimenta ab adfetfibus inordinatis.
A/fultum quoque idearum perfectioni obfuntad- fectus inordinati : adtentionem enim pariter avertunt, Sc mentis acumen retundunt. Nam, qui aut nimia feu geftiente laetitia , amore, de- nderio 3cc. laborat, animum nullis adplicare i ludiis , nec feriae objectorum contemplationi vacare poteft. Mens enim per arctum illum eam inter & corpus nexum a vehementioribus fem- per imprellionibus abripitur: raro autem feu fe* re nunquam vividiorem amor veritatis, quam adfectus, imprellionem facit; corruptionis is tamen effectus elt. Mentis quoque acumen retundunt adfectus inordinati, eamque ad abfha- <£ta contemplanda ineptam reddunt : iroo quidam
eorum

-f;■■■■ ■■ I IIt.
eorum hominem pene amentem efficiunt, velutl ira rimor, liupor &c. nili dicendum fit potius, omnes adfectus, dum maxime fervent, brevem efTe infaniaxn feu amentiam.
§. I8-
D efe&ut qui, a /ciendi libidine oriuntur.
TTis tandem omnibus accedit infinita quaedam *• ^ (ciendi ac prae aliis eminendi libido, quae hominum animos pallim occupat, nobisque quafi connata eft, ex qua innumeros in cognolcendo defectus oriri neceiTe eft. Cognitiones enim rerum , ficuti res ipfae ab invicem dependent ita ut cognitio unius non habita cognitione alterius adquiri prorfus nequeat. Alia vero mentis no- ftrae captum plane excedunt adeo, ut omni adhibito conatu ad eorum cognitionem pertingere non valeat homo. Ad omnem tandem cujuscun- que objefti cognitionem perfectam fedula requiritur adtentio , meditatio continuata: at di£to fciendi ac eminendi pruritu efficitur, ut in rerum cognitiones nullo fervaco ordine inquiramus, ut inter res ipfiis minime difeernentes earum quoque cognitiones nobis comparare adla- boremus, quas adfequi tamen minime polTumus, ut interrupta tandem adeentione ab uno ad aliud cito quali transvolemus,
§. 19.
D efeffus ab educatione inftruflione &C*
■plurimum tandem hominem in vera rerum co- A gmtione anquirenda retardant educatio, Ma-
giliro’

*r 1 ^3
giftrorum inftru£tio, praejudicia vulgo communia &c. his enim impeditur, quo minus ideas , quas alte imbibit, rite difeutiat, quaeque comprehendunt impertinentia faepe etiam repugnantia, cognofcat.
CAPUT VI.
DE DEFECTUUM IN COGNOSCENDO REMEDIIS, SEU MODO IDEAS PERFICIENDI,
§•
I.
Ad evitandos defechir in cognitionibus nojlris
eorum caufas habere perfpeclas, primum efl, .
xpofitis hucusque defedtuum caulis in cogni- tionibus fen ideis noftris , nunc eorum quoque remedia explicare necefle ed: parum enim defectus eorumque caufas cognofcere nobis proderit, nili, quibus eisdem falubriter occurri pollit, remedia fliamus; quemadmodum parum fublevat aegrotum, quod morbi datus conftet, nili medicum quoque paramm inveniat» qui falubribus medicaminibus morbum curare fci- at. Interim, ficuti majorem jure coniequendae fa- luris fpem concipit aegrotus, quando morbi datus Medico cognitus cd, quam li is eum lateat; ita cognitis quoque defeffuum caufis, eorum remedia multo confidentius adlignare & adhibere poterimus. Imo ad evitandos dcfc&us in cognitionibus nodris remedium primum ed, eorum: caufas rite perfectas habere.

«ra=—j- ssz*
§• a.
Media perficiendi cognitioner fenfualer .
Ad perficiendas vero cognitiones fenfuales ceu ^ media falutaria fequentes communiter prae- feribuntur canones.
1. Senfus cum adtentione adhibendi funt. Hoc enim nili fiat, imprefilones folum debiles iride in nobis fequentur, quae facile iterum delentur & evaneflunt.
2. ObjeEium fub tot fenfus redigatur., fub quot redigi poteft. Ita enim plures objecti qualitates nobis innotefcent, uberiorque reflectendi mate- yies menti fiippeditabitur, quo objectum ipfum diftin£tius cognofcat.
3. Senfationes circa idem objeflum faepius repe - tantur. Sic enim , quod in prima fenfatione non percepirnus, in fecunda forte aut tertia a nobis percipietur.
4. Objetfum ipfum varie tranfponatur^ nifi ipfum aliunde tranfponi contingat. Sic enim ex circumflantiis loci, temporis &c. variatis colligere licebit, quid in eo conflans, quid fit variabile.
5. Compofvta , quantum fieri potefl refohantur , sc refoluta rurfus componantut. Sic enim melius lingulas compotiti partes,percipiendo claram & diflinctam compofiti ideam nobis comparamus : ipfi etiam componendi modus rite cognitus ad clariorem ac plane diltindtam compofiti notionem adquirendam plurimum confert.
6. Sea*

6. Senfmmi quoque organis infinimenta 23 * quidem v quae haberi pojjunt optima , adhibeantur : ira enim multa adhuc in objecto detegentur, quae organis non armatis minime percipiebantur.
7. £<? quoque , quae obje&um noftrum aut praecedunt , fubfequuntur , aut eidem coexijhint , diligenter adnatentur.
8. Exinde refle£lendo lingula, quae in objefto obfervara lunt, adtenta mente recogitentur, & ab invicem rite difcernantur , quod lignorum ulu , qualia communirer adhiberi folent voces , facilius conficietur. Ad objectum rutius referantur, ut ita intrinleca ab extrinlecis , conflantia a variabilibus , ab accidentalibus elTentialia internofci & feorlim fine aliis repraefentari queant. Objectum ipfum cum aliis conferatur, ut quaenam ex illis, quae ipli conveniunt, cum aliis communia, quaenam libi propria habeat, dignofcatur. Adtendatur praecipue, cum quibusnam totam, & cum quibus partem folum eflentiae Communem habeat: ut, ad quam fpeciem pertineat, fub quo genere contineatur, & quae fit ejus differentia fpecifica, patefiat. Genus porro in ea , quae comprehendit, refolvatur &c.
Ita a polteriori feu per experientiam ideae rerum fenfibilium, quae fenlibus noltris obviae fiint, clarae, diftin£tae &-completae &c. adquiruntur & ex fmgnlaribus evadunt univerfales. Ex quibus exinde ceu a priori alias ratiocinando deducimus. Eodem fere modo refle£tendo fcilicet fiiper ea s quae fenfii intimo in nobismet iplis percipimus, ideae fpiritualium perficiuntur. Aliter tamen perficiendae funt ideae , quae ex vocibute immediate
E hau-

66 . **—• ?>
hauriuntur, quarumque objefta per voces primum nbbis innotefcunt: in his perficiendis utimur prae* cipue definitione , & divifione, de quibus infra.
Sed ex his omnibus me quoque non monente quisque intelligit, ad perficiendas rerum cognitiones folertia opus ene & adtentione , ac proinde amoveri debere, quidquid aut languidum reddit animum , ejusque acumen retundit , aut adtentionem noftram ad varia & impertinentia diftrahit, velufi fiint nimia corporis cura , luxus, cibus potusque nimius & inordinatus, ludi, aliae- que voluptates , adfeftus , phantalia &c.
Ne Parentum denique educatio , Magiftrorum inftitutio, ac vulgi praejudicia in adquirendis rerum cognitionibus claris & diftinflis cuidam tibi impedimento fint; ideas omnes hac ratione adqui- fitas tamdiu fuipeftas habeto, donec eas {hieto examine difcuffiis veras effe & legitimas compereris.
rg&pTA
.sute
LIBER

LIBRI PRIMI LOGICAE
PARS II.
DE VOCIBUS 5 QUAE SUNT SIGNA IDEARUM. NUSTRARWM*
CAPUT L
De vocibus in genere,
§* i*
Cur de ‘Vocibus- in Logica agatur *
,Um voces, ut ante diximus 4 iint ligna idearum noftfarum, & noti raro ob fuam obieuntarem idearum claritati obllnt; merito de vocibus hic. agendum,idque (equentcs ob rationes, quas quoque receniet Antonius Genuenfis Artis Logic ocnt, /,* 2 * c* 8* harum prima sit,eoquod magria EA huma-

•n;
68
inhumanae fapientiae pars in eo fica fit, ut -aliorum cogitata probe inteiligamus, quod ope vocabulorum fit; fic enim aliorum quoque notitiae participes evadimus: hinc voces, earumque clara cognitio multum ad rite cogitandum conferunt. Altera eft, quia Logica aci docendum quoque ordinatur, quod cum fiat uffi vocabulorum, eft fa- ne, cur de vocabulis pariter rite feligendis praecipiat logicus. Tertia demum eft, eoquoa habita vocabulorum notitia ea quoque , quae ad mentis noftrae ideas pertinent, clarius explicentur ; fiint enim ideae , cum vocabulis quali conjunctae , & adeo colligatae , ut difficillimum fit» rerum habere fcientiam absque notitia vocabulorum. Cum autem voces fint figna cogitationum & rerum , antequam ulterius progrediamur, de (ignis agendum.
§. 2 .
Quid quotuplex fit fignum .
Cignum eft, quod ex cognitione fui nos in al- terius cognitionem deducit, vel, ut optime ab Auguftino definitur : res praeter fpeciem fui , quasn ingerit fenfibus , aliquid aliud ex fe faciens vi cognitionem venire. Advertes igitur ex polita definitione, fignum duas in nobis excitare ideas, unam fui ipfius , alteram rei, quam fignificat. Caeterum una res habet vim fignificandae alterius propter mutuam utriusque inter fe connexio nem. Haec connexio enim quafi anima figni eft, qua per rem cognitam excitatur alterius etiam rei nodo undecunque gdquiiita.

§• 3 ‘
TUviJio Jigni in naturale arbitrarium .
TTaec connexio autem vel eft naturalis, quae nimirum ex ipfa rerum natura fluit: vel arbitraria, quae habetur a libera inftituentium voluntate. Hinc lignum pariter aliud naturale, a- liud morale feu arbitrarium elt. Signum naturale illud dicitur, quod ex ipfa natura lua vim habet deducendi hominem in cognitionem alterius , leu potius , quod naturalem habet connexionem cum re indicata. Sic fumus elt lignum naturale ignis. Signum arbitrarium elt, quod habet aliquem cum re lignificata nexum vel ex aliqua conliietudine » uti mappa menlae inftrata elt lignum prandii vel coenae: vel ex mero hominum arbitrio, qui illud ceu lignum inftitucrunt. Uti falces erant lignum Romanis dignitatis confularis.
§• 4 *
Signum naturale in certum, probabile & falfum fubdividitur.
Cigna naturalia alia lunt certa, inter quae nimi- ^ rum certo datur ejusmodi naturalis connexio adeo, ut cuivis menti adtendenti flatim pateat. Sic refpiratio & pullus arteriarum elt lignum certum vitae, fumus elt lignum certum ignis. Alia, probabilia, ubi tantum probabiliter, aut verofi- militer datur connexio inter fignum & rem figni- ficatam: fic pallor vulms , aliave lymtomata lunt ligna probabilia morborum. Ubi autem nulla aclefl talis connexio naturalis, eenfetur tamen ex^ fello erroneo ve judicio adefle, fignum fallum di-' E 3 ci
\

jo.
ci potefh Vulgus enim , dum aliqua poft alia evenire videt, fuhfequentium praecedentia ligna effe putat; uti comoera elt lignum faKiim belli ? aliarumvae aerumnarum.
Signum porra aliud prafticum y aliud fpeculati* vum: Subpofnroum aliud , aliud mera
mamfejiativum .
Q uodfi fignum efficiat fimuj fiium lignificatum, .✓lignum pracheum audit; lic v. g. facra novae legis facramenta dicuntur ligna praefica gratiae, quamfignificant, &limul producunt. Quodfi autem rem , quam lignificat, non producit, fed prius eifc fubpqnit, lignum fpeculativum dieitiu'. Nec praetermittenda figni divifio eif in liibpoliti- vum, & mere manifeftativum. Signum mere ma- nifeliativum eif , quod quidem indicat rem , non autem pro illa fibllituimr, talia figna funt v, g. fumus refpedfu ignis, hedera foris adpenfa re- fpedfu vini venalis fumus enim tantum manife- fW ignem, non autem pro illo ponitur- Signum fiibpofitivum dicitur illudj quod non tantum rem quomodocunque lignificat, verum etiam fublH- tuitur pro ipfa re : talia ligna funt voces humanae , quae non tantum res indicant, verum etiam pro rebus ponuntur; hinc ea praedicata de nomine quodam dicuntur , quae non tam nomini, fed potius rei per nomen illud lignificatae conveniunt. At non tantum res , verum ipfas quoque ideas indicant & fignificant voces,
$•«

°frz ' vt i» Trr tt» ^ i
§. 6 .
De [igni perfectione.
pum fignum ex definitione figni fiiperius da- ^ ta fit illud, quod cx cognitione fui in cognitionem alterius facit nos venire •, manifeftum efi, fignum eo efie perfectius, quo illud, cujus cft fignum , plenius perfectiusque exprimit, quoque ex ejus cognitione facilius completam , perfccfamque fignificati cognitionem adfequimur. Ad figni perfectionem ultra requiritur, ut pro fignificato fubponi & in ejus locum poffit fitbfti- tui, (eu, ut alii exprimunt, ut theoria figni cum theoria fignificati eadem lit; ut nimirum , quidquid de lignificato dici poteft, id omne defigno non minus dici queat: & ut in noftra potertate fit politum ita j ut quoties volumus, promte ac facile co uti valeamus.
§• 7 -
Quid & quotupkx fit vox,.
Y7ox ab Ariftotele L. de anima Cap. 8* deferibitur: [mus ex animalis ore prodiens Eri per adpulfionem aeris e pulmonibus in fauces incurrentis Eri adlifi formatus. Haec definitio, quam effe geneticam infra audiemus , tam vocibus articulatis, quam inarticulatis convenit. Voces inarticulatae fiint, quae non literis & fyllabis componuntur, feu adeura- tius , quae non iem quandam externam, fed potius quandam animi adfeclionem indicant, Tales voces inarticulatae fiint gemitus & fiifpiria, Vo- E 4 ces

7 * 4 * 1 ' -. ' ' . .
ces articulatae dicuntur, quae certis ex (yllabls confiant, ut homo , brutum Voces articulatae a logicis Ipeclantur; & dicuntur fmi articulati gb homine prolati ad exprimendas mentis cogita - tioms.
§. 8 .
Quaenam in vocibus potijjimum articulatis diflinguantur ?
Tn vocibus ejusmodi articularis varia diftingui queunt Primo fonitus, ratione cujus ad mu- ficam {pectant, item literae & iyllabac, quibus conltant, licque ad grammaticam pertinent. Deinde fignificatio , propter quam partim ad gram- maricam , partim ad logicam trahuntur. Significant autem voces imprimis’ cogitationes mentis noftrae, & harum plerumque fimt ligna mani- feftauva. Deinde fignificant res, quae cogitatis noltris {iibftanr , feu quae fimt objefta cogitationum noftrarum. Imo etiam quaelibet voces humano more prolatae fignificant voluntatem generalem aliquid alteri manifeltandi.
§• 9 -
Divi/io vocum in fingulares & mu verjales ,
Q uemadmodum ideae, ita & voces in fingula- -»res & univerfales jure dividuntur. Singulares fiint, quae rem, feu objectum vere exillens, fingulare, omnimode determi utum fignifieant: univerfales vero, quae indicant rerum determinationes pluribus communes. Ad inveniendas ejusmodi

modi voces univerfalcs homines brevitatis ftudi- um imo neceilitas quaedam permovit. .Nam (ut praedare adnotat eruditiiTimus Verne jus) fi ad lingulas res exprimendas diftinftis uti vocabulis necelfe foret, quis quacfb vocabulorum fingendorum modus effer? quis enim omnes vel unius capitis capillos fuis propriis diftinguere nominibus valeat ? vel unius arboris foliorum quod* liber proprio inlignire nomine pollit? Univerfa- lium autem quinque fpecies diftinguunmr, genus fcilicer, fpecies, differentia, proprium & accidens. Genus, quod nomen eft partem effentiae pluribus communem exprimens, triplex in fcholis fta- tuitur, infimum, intermedium & iiimmum ; eodem modo fpecies, quae totam effentiam exprimit , alia infima, alia fiibalterna vocatur. Differentia determinationes elfentiales denotat, per quas fpecies una ab altera differt & di (cernitur* Proprium quadruplex in fcholis diftinguitur : at proprium, quod quarto modo dicitur, nimirum quod exprimit determinationem omnibus & folis fpeciei inferioribus femperque convenientem , folum vere proprium eft. Accidens (quod a Porphyrio definitur, quod fit id, quod adeft aut abeft fine fiibjedti, quod adficit aut cui inhaeret, corruptione) eft nomen exprimens determinationem accidentalem pluribus communem.
§. IO.
Ab fur da fcholafiicorujn de unfaerfaMbut doffrina.
He univerfalibus tot, tamque abfiirda com- mentati funt fcholaftici, tantumque eorum E 5 abu-

74 .. “tfr
abufutn fecere, ut dodfrina de univcrfalibus inter ludibria fcholarum pene reputata, & ab omnibus odio habita fit.
§- II.
An vocer fint figna naturalia , an vero arbitraria.
D e vocibus igitur ceu fignis cogitationum ac objeftorum cogitationibus exhibitorum quaeritur i. An'ligna fmt naturalia, an vero arbitraria? Quam quaelhonem, nepote cum jam inter Antiquos celebris fuerit, nec a Rccenrioribus quoque ommittatur, filentio non effe praetereundam duximus. Ad eam autem adeuratius dif lolvendam aliqua ceu certa hic praenotamus ac i. Non diffitendum, imo certum elt, effe quasdam voces, quae naturalem quandam connexionem cum iis , quae fignificant, habent, aft eam valde imperfecbim. Sic murmur naturalem quen- dam nexum habet cum clamore illo , quo plu- res alteri obfkepunt: mugitus <Sc pipitus natu- raliter lonos boum & pafferum exprimere videntur : at id de paucis vocabulis dici potelh a. Certum quoque effe videtur, voces inarticulatas plerumque naturaliter lignificare adfedtionem animi: llc Ah! naturaliter lignificar triffitiam. &c. 3. Certum quoque eft voces quaslibet articulatas naturaliter lignificare hominem loquentem , & voluntatem proferendi hanc vocem, alterique fua cogitata manifeffandi. Voces enim funt ef- fcdlqs hominis loquentis. Item liint effedtus, ut ita dicam , mediati voluntatis, qua quis deter-, rr'. natur ad ideam, vel cogitationem litam cum
altero

4? **———“■w"» 1 7 5
altero communicandam, aut (altem talem Voli- tionem & cogitationem ordinarie praehibponunt tanquam aliquam neccflfariam conditionem. Nemo enim loquitur , nifi antea cogitaverit ca, quae loquitur , & voluerit ca proferre. Hinc cum effectus naturaliter flgnificar caufam, uti fumus naturaliter ligni ficat ignem ; lic voces naturaliter lignificant "hominem loquentem, item ideas indeterminate (iuntas , item voluntatem alteri quid manifeftandi, cum horum effectus dici queant. Quaeftio igitur procedit, an voces fignificent res fpcciales , item ideas aut cogitationes determinatas ; ad quam quaeftionem Refponfio (equitur.
§. 12 .
Statuitur propofitio.
V oces non fiint ligna naturalia idearum determinatarum, neque rerum, quae ideis reprae- (entantur , fed fiint ligna arbitraria, quae ex inftitutione hominum ideas live res determinatas lignificant.
Probatur i. Haec enim namralis connexio omnino nobis incognita eft & minime perlpecta , confequcnter absque ulla (ufficiente ratione ad feritur ab illis, qui eam ftatuunt. z. Deinde li naturalis daretur inter vocabula & ideas (pedales nexus , unde tanta vocabulorum diverfitas, quibus quandoque caedem rclpondent ideae, eaedem indicantur res? 3. Certe tanta idiomatunr. diverfitas minime foret, (I vel unius linguae vc-,
eabuk

76
cabula omnia naturaliter res quasque fpeciales indicarent. Quis ergo rtatuat naturalem connexionem hujus vocis nomo cum re lignificata, cum illa lati ne dicatur homo, germanice cttt 5 }?cnfcf), , gallice 1’homme, italice huomo, graece av^u-iras ccc. 4. Probari poteft ulterius ex mira & frequenti plurimarum linguarum variatione ; multae enim linguae nunc hoc, nunc aliud eadem voce indicant. Unde canit Horatius:
Multa renajceutur , quae jam cecidere , cadent- que,
Quae nunc ftwt in honore vocabula , fi volet tifus ,
Quem penes arbitrium efi , U 5 jus , U norma loquendi.
Hinc ex libero pendet aut fi Item pependit arbitrio , qualem quisque ideam cuidam voci velit aut voluerit adtribuere.
An voces fint figna fatis perjefta. oces idearum, rerumque figna efle non naturalia fed mere arbitraria, hactenus com- monftratum cft. Unde de vocibus nunc ultra quaeritur, an figna filtem latis perfefta fint? quam quaeftionem paucis ita refolvimus. Voces non fignificare modo, fed & pro rebus praecipue, quas fignificant, pofle fubftitui, jam fupra commemoravimus. Voces porro magis, quam alia quaccunque figna, quibus carum loco uti poflemus, in noftra poteflate fiint politae ita, ut eas facile , & quin opus fit ambagibus adhi-
§• I?-
bere

imi - m I " i*. 77
bere valeamus. Unde manifolium elt, vocibus farione horum prae lignis aliis perfectionem aliquam competere. Quodli vero iplam lignifican- di vim, a qua figni perfeCtio potillimum dependet, in vocibus adtenderis, eas clfe ligna admodum imperfecta facile comperies: etenim
1. Cum voces figna fint mere arbitraria ; non nifi ex ufii & confuetudine ullam fignificandi vim habent, unde vocis fignificationcm ramdiu quisque ignorat, quamdiu loquendi uliis iplx perlpe- Ctus non elt.
2 . Hic iple loquendi uliis non raro immutatur ita quidem; ut vox liibinde aliam & a priori plane ciiverfam lignificationem lortiatur: exemplo fit nomen magi, quod cum primo lapientem & arcanorum praecipue Icienria pollentem , exinde veteratorem quendam nequilfimum lignificavit , hominem tandem humani generis holti arcano foedere junCtum, ejusque opera & artibus mira ac vires naturae excedentia patrantem iignificare coepit: quod nifi caute notetur, errores inde innumeros oriri neceffe elt.
g. Fert uliis iple loquendi, ut vox plane eadem , eodem etiam tempore & ab iisdem ad res omnino diverfas figni ncagidas adhibeatur : fic nomen tauri modo conltellationem , modo bruti animantis Ipeciem fignificat. Ejusmodi vocabula, quorum non parvus elt numerus, aequiyo- ca vocantur.
4. Voces porro non lemper uliii loquendi con- formiter a loquentibus aut Icribentibus folent adhiberi , aut quia vel ipli eum non latis mente ad-
fecud

I
78 *=-=—=—==-*
fecuti lunt, aut quia a*b eo fingularitatis ftudio abrepti ultro recedunt.
5. Sectarum , fyftematumque diverfitas diver- fiim quoque loquendi ulum non raro inducit, ali- amque vox eadem in alio fyftemate aut lecta fig- nificationem habet: lic Dei nomen aliud Ethnico , Spinoziftae aliud, & aliud tandem Chriili- ano figmficat»
6. Sed & voces pro eodem etiam fignificando live a variis live ab eodem divcrfo tamen tempore adhibitae divcrlam habere fignifkationem, ac modo plus modo autem minus poliunt ligni- ficare, prout nimirum ille , qui & quando voce , quadam utitur , plus minusque in objecto, quod i per vocem exprimit, cognofcit, ejusque vel per- redtiorem vel minus perfeciam notionem habet:
lic vocibus praelertim Icicntifiris amplior plerumque a Recentioribus, quam a Veteribus lig- mficatio adncctimr, propterca quod plura in Ici- entiis, quae Veteres plane latebant, a Recsntiofi- bus detecta liilt. Voces enim nihil aeque primario fignificant quam ipfam notionem proferentis.
Et lecundario folum, feu mediante notione obje- dtum feu res ipfae per voces lignificantur; unde porro
7. Voces non nunquam omni fignificatione de- ftituuntur, fi nempe nulla illis in mente proferentis notio relpondeat, vel ii tales lintj ut nullus cum illis conceptus pollit conjungi, eoquod oppolita leu inter ie pugnantia complectantur : uti lunt Icho- larum accidentia abfoluta, haecceitas &c. ejusmodi voces , quarum ihlignem quali adparatum re- 1
condi-

conditum habebant feholaftici, mente caffae dici confiieverunt.
8. Obfervandum porro venit, quod vocibus etiam iis, quae proprie quidem aequivocae ii&n fiinr, fecundaria quaedam lignificatio foleat cite adnexa , atque a propria fua iigitificatione ad a- liam impropriam (dicant transferri: exempio lint metaphorae, tropi, figurae &c.
9. Demum ex vario loquentis adfeclu, intentione , temporis locique opportunitate, &. vel ex ipfo etiam oris habitu nova quaedam fignificandi vis vocibus accedit adeo, ut eadem vox diverfi- mode prolata modo decora ac officiofa fit &. ridicula, modo levitatis, audaciae, contemtusque notam habeat adjunftam.
§. 14.
Traefcribuntur canones.
TTis circa vocabula breviter obfervatis, fequen- 1 ^ tes fiatuuntur canones, quorum primi audientem dirigunt & legentem : ad loquentem vero vel feribentem polteriores pertinent.
1. Vocabula non funt primario referenda ad' res ipfas , fed ad notiones aut loquentis vel feri- bentis, aut eorum , unde accepit, gentem , ie- &am &c.
i. Nec ex notionibus quoque propriis interpretanda funt vocabula, (ed ex ejus meme, qui, illis utitur*
, 3* Ut vero vel iplarn et:a n loquentis vd fer. bent.s mentem citius adfequaris, ufum pr.i ;

mis loquendi (huic enim quisque conformiter adhibuilfe vocem praefumitur, donec confiet, quod ab eo ultro receflcrit) auctoris peritiam, finem, tempus, locum &c. adtende.
Loquem autem Jcu feribens
1. Caute evitet voces mente caffas, aequivo- cas, & translatas.
2. Vocibus etiam, quae jam conjunitam habent certam fignificationem, aliam ipfe non tribuat : fed verbis utatur fecundum ufum & con- fuerudinem.
3. Nec ad exprimenda fenfa vocibus uratur ob- {curis, confufis & indeterminatis.
§• 15 -
Quid buc conferant definitio & dhifio ?
H is equidem circa vocabulorum ufum obferva* tis , obfcuritas confiifioque , quae ex vocabulorum abufu in ideis noftris oriuntur, magna ex parte auferentur. At quum vel ipfi canones hic praeferipti & praefertim ultimus fine defini- tionum, divifionumque ufu fatis obfervari nequeant •, de definitione nunc & divifione feorfim diri putabimus.
CAPUT VI.
DE DEFINITIONE CEU SFECIALI OBSCURITATIS IN IDEIS AEQUE AC ‘ OCEBULIS TOLLENDAE MEDIO.
§. I.
Quid fit definitio & quotuplex ?
A d idearum aeque ac vocabulorum claritatem adquirendam praeter alios canones ha&enus
recen-

reeenfitos militum conferre definitionum ufiim, Vel ex ip£a definitionis notione luculenter patet. Eft enim definiti© ejusmodi oratio , qua quod in nomine aut re per nomen ligiiificata obfcUrwm eft, exponitur. Unde definitio quoque duplex vulga diitinguitur, nominis nimirum alia, alia rei.
*■
£«< .7 ih “Varie definitio tam nominis quam rei exponi {oleat.
D efinitionem equidem eo, quo diximus, modo omnes tam veteres quam recCntiores dividunt, aliam nimirum nominis, & rei aliam efte adferentes j attamen Circa ipfam utri usque expolitionem, mirum eft, quantum inter fo dilienriant: duas veteres definitionis nominalis fpecies dilfinguebarit: \in&m xaT tTuixokayidtv, xoiru kihv alteram vCcabantj eamqtie inter & definitionem rei di (crimen iftiid ftatuebant, quod definitio lidminis Vocis fignifica- tum utcunque, definitio vero rei per praecipua ejusdem adrributa illud debeat exponere. Receiitio res Veio praeiertini Mathematici praeeunte Ilh Wolffio ejusmodi foliim rei declarationem , iit qua rei genefis feu modus, quo res orta eft , vel oriri faltern poteft , explicatur , realem; caeteras vero quascunque rei expolitiones nominales folum efte adleverant, contradicentibus tamen compluribus aliis, qiii rei expofitionem per adrributa ejusdem praecipua definitionem non minus, ac illam, qua rei genefis deferibirur, quamque ideo geneticam vocant, realem die contendunt-.

83
•n
S*
§• 3 -
Quid definitio nominis ?
U t igitur, quid per definitionem nominis intel- ligamus, palam fiat omnibus, definitionem nominis primo cum etymologia male confundi ad- feveramus : neque ceu fpecies definitionis nominalis confiderari poteft etymologia , aliud eft enim nominis originem indagare , quod etymologia praedat, aliud vocis lignificationem declarare, quod definitio nominis docet. Nec ad definitionem nominis fiifficit, quascunque fignificati notas adfignarc ", definitio enim oratio eft fignificati notas iingillatim exprimens, quae ad illud pro omni ftitu ac tempore agnofccndum , & ab omnibus aliis facile difccrnendum requiruntur & diffidunt, verbo : definitio oratio eft, licuti fiipra jam monuimus , completam non abundantem , notionem inquam proprie determinatam exprimens. Id, cujus notionem exponit definitio , definitum adpel- iatur.
§• 4 «
'Definitio rei quid fit ?
P er definitionem vero rei intelligimus illam, qua, quando de vocis fignificato vere jam conftat; illas, ficut modo dictum eft, ejus notas adfignamus quae illi pro omni cadi & tempore agnofeendo, <Sc ab omnibus aliis facile difeernendo praccife diffidunt. Unde intelligitur definitionem rei non minus ac nominis diftinctam , completamquc , ac proprie determinatam definitinotionem exprimere debere : fecus non erit nili deferiptio \ cumque indi- i
Yiduo-

+ 7 '
83
viduoriim ideae completae vix vel nC Vix quidem haberi queant; in individuis exponendis non definitionibus led dderiptionibus folum loctim effe$ inanifeltiim eft. Genera igitur * Xpeeiesque pro* prie folum definiuntur.
§, 5 -
Differentia inter definitionem hominis & rei .
D efinitiones itaque iiominis & rei, quanquam in Co,ficuraudiVimusqnter £ plane conveniant, quod determinatam utraque definiti notionem debeat exprimere; in eO tamen Vel maxime inter fe differunt, quod iil definitione nominis definitum incertum adhuc lit, & per definitionem nominis primum determinetbr : in definitione enim nominis, ficut perquam accommode obfervat ancior artis Cogitandi, voces ceti omnilignificatione deftitiitae retpiciUntUr, eisqile per definitionem nominis idea certa ac determinata adtribuitur ; in definitione Vero rei definitum jam certum effe cenfetur, & ita dbjceti certi notio determinata exprimi debet.
§* 6 .
Definitio nominis in quantum airbiirdria fit ?
I 'x hisniinc inteiligere eft, cur definitio nominis j communiter dicatur, & in qUantUm fit arbitraria. Definitiones fcilicet ndmimim iil tantum arbitrariae fiint, in quantum cuilibet liberum eff, vocent, quae determinatam noriditm ex ufii <Sc confiictudine fignificationem habet, ad fignifican- dum quodcunque adhibere, ac pro arbitrio deter- ffunare. Caeterum nori licet; aut faltem inconve- F a ruens

84 «n 1 ' 11 ‘ t»
niens ac definitionis fini plane contrarium eft , vocabulis fenfiun jam fixum ac uiitatum habentibus per definitionem nominis aliam lignificationem tribuere, De prioribus enim, non autem de pofte- rioribus obtinet, quod de definitione nominis monuimus , ut nimirum ceu omni iignificatlone cici liturae refpiciantur, ac per definitionem nominis ad certum aliquid fignificandum pro lubitu determinentur; nili forte, quod abiit, definitiones nominum , quae claritatis caufa adhibentur, oblcuritatis ac confufionis fons futurae fint.
Obfervanda
§• 7*
circa ufum definitionum nominalium.
E x his fequentia circa ufiim definitionum nominalium obfervanda , ceu totidem corrollaria deducimus :
I. Non definienda fimt vocabula, quorum figni- ficationem omnibus iam aliunde notam efte , confiat.
II. Nec definitioni locus eft in vocabulis plane fimplicibus , quorumque fignificata non nili con- fufe ex fenlatione novimus.
III. Notae rcceptaeque nominum definitiones facile immutandae non fimt , nili aliquid in eis occurrat culpandum : culpari tamen in eis nihil poteft, quam quod aut i. ab ulli loquendi ultro & line caufa gravi recedatur, aut quod 2. illud, ad quod fignificandum vox aliqua determinatur , nihil fit feu impolfibile, velfaltem non exiftat, fi id porr® adferatmv
IV.

4 * — ;- 8 5
IV. Ex quo porro fluit, nec a pofita femel nominis definitione facile & line gravi caula efle recedendum : cum audientes alias vel legentes in errorem facile deducantur, nec verum vocabulorum fenfum promte queant adfcqui.
§. 8.
D e finitiones nominales quandonam poti(Jimum adhibendae Jint?
E X diftis porro colligere licet, definitiones nominales potifllmutn adhibendas efle
I. Siquae voces peregrinae & iis , quibuscum communicamus adhuc incognitae adducantur.
II. In vocibus valde compofitis , quae diverfos faepe fenlus, diverfasque fignificationes facile admittunt.
III. In vocibus aequivocis Sc translatis : quales tamen non nili deficientibus aliis a philofopho adhibendas efle fupra jam monuimus.
IV. Denique in vocibus novis, qu rumqueufus recenter introductus eft, aut quae aa novam faltem fignificationem funt determinatae.
i-3
§♦ 9 ‘
Summa definitionum praefertim nominalium utilitas necefiitasque.
C aercrum in omni rerum pertractatione nihil aeque utile, imo neceffarium cfl, quam ad- curatae nominum definitiones. Hac enim fi con-
F 3 tinuo

86
tinuo adhiberentur, inanes, ut merito vacantur, lites de nomine ceffarent, nec tot vanae inter di- fputantes forent altercationes. Unde praeclare monet Cicero L. i, de officiis Gap. 7. omnis , quae a ratione Jufcipitur de aliqua re infiitutio , debet q definitione prpficifci , ut intelligatuv , quid fit ,fie quo difputqtur. Quod egregie praelbmt Geometrae nihil proponentes, nec demonftrantes aliquid, nili fenlum prius vocum, quas adhibent, adeurate ex- potuerint. Quam lape infignem docendi, dilpu- tandique methodum (ait Corfinus) li philolbphis caeteris aemulari libuiffet ; non adeo de folis vocibus , neque de incognitis, ambiguis confufisque ^ebus certaretur,
D finitio rei an & in quantum necejfariq fit. uemadmodum audivimus, definitiones nominum arbitrarias ellc; lic rei contra definitio neceflaria efie perhibetur. Et certe, cum rei definitio objecti certi notionem determinatam lifiere debeat, notio vero rei determinata ejusdem effen- tiam comprehendat; eo ipfo manifeftum elt, in definitione rei ejusdem e dentiam efie exprimendam : cumque rei porro elfentia neceffaria Iit 8c immutabilis, quemadmodum inOntologiademon- ftratur ; &. iplain quoque rei definitionem nccefi fariam efie patet, Quod tamen ita inteUigcndum non elt, ac 11 ad reiri definiendam certis vocabulis necellarjo uti quis debeat; utpote cum illa ligna efie plane arbitraria feepius jam dictum Iit. Definitionem tamen rei arbitrariam efie nec immerito contendunt illi , qui rem per determinationes «flcunajcs fecundanas feu ut vocant adtributa
§* IO,
aeque,

aeque, ac per eftentiales primarias definiri polle, ajunt.
§. II.
An unius rei unica folwn detur definitio re alis.
E x his porro manifeftum eft, unius rei fub eodem refpectu confideratae non nili unicam elle definitionem, utpote cum unius rei fiib eodem relpebtu confideratae unicafolum detur eflbntia :bene tamen eadem res fiib diverfo refpectu confiderata plures habere poteft dfentias , unde & plures ejus ita confideratae definitiones dari manifeftum eft. At de his pluribus in Ontologia agemus.
§■ 12 .
Definitionis Regulae.
Q uandoquidem vero definitiones rerum condere, aut ab aliis conditas caeca fide adoptare , periculofae plcnurn opus fit aleae , regulae quaedam ftatuendae fiint, ad quas definitiones quaecunque live a nobis live ab aliis conditae vcluti ad lapidem quendam lydium examinentur : eaequeex dictis intelliguntur efle lequentes:
Regula I. ac praecipua eft: definitio conflare debet genere proximo cf differentia ultima , Definitio enim oratio eft notionem rei determinatam exprimens §§. 3. 4. & notio rei determinata genus proximum & differentiam ultimam comprehendit §. 13. Cap. 4. Sed hoc ita porro demonftramus : in definitione rei tota rei eflenriaexprimi debet, debet enim rei definitio ideam ejus completam & determi- satam exprimere. Atqui tota rei elfentia eft genus F 4 pro-

8 8 1 li ^ -—in"!il i.n wni,^.
proximum & differentia ultima. Ergo. Minorem, quae ex §§. 6, 7. Cap. 4. fatis quidem liquet, hoc modo probamus: tota rei edentia fimt determina- tioftcs effentiales primariae omnes. Atqui determinationes effentiales primariae omnes funt genus proximum & differentia tilfima. Ergo. Probamus ultra minorent: Determinationes rei effentiales primariae omnes, omnes quoque fimt, quas vel res cum aliis ad aliam fpeciem pertinentibus communes habet, vel per quas res, ah omnibus aliis ad aliam quamcunque fpeciem pertinentibus differt & di- gnofeitur. Atqui determinationes effentiales onu nes , quas res cum aliis ad aliam quandam fpeciem pertinentibus communes habet, genus proximumj illae vero, per quas ab aliis ad aliam quamcunquc fpeciem pertinentibus differt St dignofeitur, differentia ultima fiint. Ergo, Unde fi cujus notio adeo, fit limplex, ut in plures notas genus fcilicet St differentiam refblvf nequeat, neque definitioni locus elt. Ex quo intelligis, quid fit, quod plane fim- plicia non effe definienda dicantur. Nec magis illa omnia definire valemus, quorum totam edendam perfpeffarn non habemus ; nifi tamen , quod neri immerito quidam arguunt, per adtributa feu per determinationes rei effentiales non praecife prima* rias fcd fecundarias etiam fatis, apte definiri quid poffe, com edamus,
Regula ll Dcjinitio non fit negativa. Quae re-
f ula ex eodem porro principio,, fcilicet quod de- nido notionem rei diffinciam, completam ac determinatam. debeat exprimere, manitefte fiui.r ; in definitione enim negativa fbium dicitur, quid, res: non ut; per hoc autem ,, quod innotefeat fbium, quid res non fit, idea rei diffincta, completa St de*. ftQnduai obtmetm

«p ' ■ ' — 1 ■ 89
Non cft tamen & haec quoque regula ejusmodi, ut nullam plane pariatur exceptionem, nec definitiones negativae unquam tollerandae fint. Tollerandaefiint autem
1. Si ex duobus membris immediate oppofitis unum jam fuerit pofirive definitum. Uri v. g. in Ontologia, poilquam ens compofitum politi ve definitum fuit per ejusmodi, quod confiat partibus; ens fimplex fatis faltem definitur, quod nullis partibus confiat, Ejusmodi tamen definitiones, quarum non paucae in omni fdenriarum genere occurrunt, fignum manifeftum ffint, obfcuritatem adhuc aliquam in illis fiibclTc, cujus tollendae modus nondum ah aliquoperfpecrus fit. Unde, fi quando politivae loco negativarum a quodam inveniantur, illae eo minus refpuendae fiunt, q»o negativis po- fitivac praedant.
a. Non modo iuftinendae fiint definitiones negativae , fed & unicae fimt, quae ibi adhiberi potiunt , fi nimirum definitum ipftim fit non ens, negativum: fic tenebrae non aliter nifi per abfenriam lucis negafive fcilicet definiri poffunt.
Regula III. Definitio integra debet convenire omni U 5 foli definito , ficu ut ajii hanc regulam exprimunt : definitio nec latior fit nec angnfiior fm definito , fed fit cura eo convertibilis ita ut defininun & definifio mutuo fibi pollint fiibftititi. Alias enim vel non diffidet definitio ad definitum in quocim- que ltatu aut tempore agnofeendum, puta, fi angu-. ftior fit definitio fito definito ; vel definitum per dcfi.nitio.ncm ab omnibus aliis difeerni non poterit, fi latior nimirum fuerit fito definito. Clarior ta~. men fuo definito debet effe definitio. . Unde
F 5 Re»

$0 I
Regula IV. In definitione utendum cfi verbis , propriis fixisque , aut certe jam ante rite detenni- natis : per verba enim obicura, ambigua ac indeterminata notio dittincta in mente haud fufcitabi- tur. Ac porro
Regula V, In definitione non debet idem explicari fer idem , nec definitum rurjus poni in definitione : Hoc enim h fiat, idea definiti difiincta mediante definitione haud quaquam obtinebitur. Ejusmodi definitionibus fcatent fcholalticorum libri ; iic quantitatem v. g. definiunt, quod fit id, per quod res dicitur quanta, qualitatem vero , quod fit id, per quod res qualis adpellatur. Idem tamen per idem minime explicatur , nec definitum in definitione poni jure arguitur , fi definitum nomen fit complexum, ejusque pars jam ante definita definitionem exinde complexi ingrediatur : ut fi, poft- quam, quid fit Religio, nimirum quod fit modus colendi Deum, Religionem exinde chriltianamdefinias, quod fit Religio ab ipfo Chrifto Domino in- ftiruta.
Regula VI. In definiendo non efl committendus circulus vitiofus. Committitur autem ejusmodi circulus, quando definitionem prioris definiti definitum pollerius, ■ & rurfiis definitionem definiti po- fterioris definitum prius ingreditur. Ut fi miraculum v. g. definias, quod fit effedtus , qui non eft naturalis, & naturale rurfum definias, quod fit, quidquid absque miraculo fit. Unde patet non Unica fiatim definitione conftare, an circulus talis fit cammitiiis ; ied ex definitionibus demum non nunquam pluribus inter fe collatis id erui debere.
Regula

f u . », ... j — ■tu 9 1
Regula VI! Definitio tandem fit brevis , id cft nihil contineat fitpcrfiui. Definitio itaque determinationes quidem eflcntjales primarias omnes non tamen fecurjdarias exprimat, utpote cum hae in illis jam contineantur, ac inde facili negotio erui queant. Multo minus autem in definitione determinationes feu notae rei variabiles & accidentales exprimantur: hoc enim fi fiat, in deferiptionem degenerabit definitio,
Quo modo forma.ndae : jint definitiones 1
C >um,quod crebro jam difium fuit, definitio fit ora- ^ tio diftindfam completamque definiti notionem exprimens, manifeftum efi, eum, qui alicujus definitionem formare cupit, ante omnia eniti debere, ut ejus diftinitam completamque libi prius ipfe ideam comparet; quam fi exinde verbis rite exprimat, formata efi: definitio. Unde porro liquet, modum formandi definitiones alium non efle , quam eum, quo & notiones rerum diftin£tae & completae ad~ quiruntur ; quj cum duplex fit, ficut audivimus, alius nimirum a pofieriori feu per experientiam, a priori vero leu per determinationem notionum univcrlalium alius, fic & modus formandi definitiones duplex efi. Tutior tamen,&errandi periculo» minus obnoxius efi ille, quo definitiones apofic- riori feu per experientiam, quam quo aptiori feu per determinationem notionum univcrlalium formantur; in determinandis enim ideis univei feiibus facile contingere poteft , faepiusque contingit, ut determinationes oppolitae combinentur , praefer- tim fi lingulae feorlim non nili conrufc fuerint cognitae , lic defimtiotus loco, voces mente cafiae
pio-*

proferantur, ficut ici trifii nimis exemplo docuere leholaltici, utpote qui quascunque rerum definitiones hac ratione formare adlaborabanr. Definitiones tandem per analogiam quoque formari queunt. Imo non pauca funt, quorum definitiones aliter quam per analogiam condi non poliunt, quemadmodum ncc aliter a nobis cognofcuntur : veluti praeter alia quam plurima funt Perfectiones DEI infinitae, fpiritus perfectillimus,
Canones pro ufu definitionum.
Pcod efinitionum denique ufu fequentes a nonnullis canones praeferibi folent.
Canon I. Ufus definitionum moderatus fit. Contra hoc peccaverunt ex antiquioribus aliqui, qui ne olus quidam antea non definitum emere volebant.
Canon II. Definitionem nominis inter ctf rei ad~ curate difiinguendum . Illa enim, ut audivimus arbitraria , haec vero neceffaria elt. Neque enim ab hominis pendet arbitrio , quam res e dentiam habeat, fed naec rei neceffaria eft.
Infignis defimitionum ttfius , atque utilitas . efinitionum praeter eum, quem jarnjam commemoravimus, quod rebus fcilicet agnofccn- djs ab aliis difeernendis inferviant, alius valde infignis fummique momenti ufus eft , quod de- monftrandi principia & praemiflas formandis ratiociniis evidentibus aptas fiippeditent, fine quibus
14 *
§•
illa

*==———* n
iftaaur non inchoari, aut finiri faltem nunquam po£ fient: Ex definitione enim deduci demum debet» quidquid rei vel convenit, vel convenire faltem poted.
§. 16.
De deferiptionibui,
C um non individua modo, fed & res in fpecie conlidcratae, utpote cum earum edendae faepe nos lateant, proprie definiri crebro non pollint, definitionum loco deferiptionibusopusefi. Quare, cum de definitionibus hactenus multis a nobis di- {putatum fit, de deferiptionibus modo pauca fiib* jicimus.
§• 17*
D eferiptio quid?
S unt autem deferiptiones ejusmodi rei declaratio» nes, in quibus res exponitur & declaratur, non per determinationes ejus intrinfecas eflenriales, fesd per exrrinfecas folum & accidentales, quae vel rei ad tempus folum , vel etiam conftanter quamdiu exiltit , contingentur tamen inefie depreben* duntur.
§. 18 -
Regula deferiptionnm,
Q uanquam res eadem varie quidem poflit de» . feribi j deferiptionnm ramen haec regula generalis elt, quod in quacunque rei deferiprione tot talesque rei notae exprimi debeant, quae ad rem pro eo faltcm tempore ac flatu, pro quo deferibi*

94 •*?-'—-
tur, agnofccndam & ab aliis difcernendam plane fiifficiant: leeus dcfcriptioms nomine omnino eit indigna*
§• 19 »
Defcriptionum ufur.
F requentem e fle dafcriptionum ufiim, vel ex eo fatis liquet * quod, ficut audivimus, non individua modo, fed & res in fpecie confideratae proprie definiri faepe nequeant, eas tamen declarari non ideo minus neceffe fit, & ira quidem, ut mediante tali declaratione agnofci & ab aliis quoque difcerni queant. Unde non probantur nobis lyitemata illa logica , in quibus de definitionibus multa fcrupulofe difputantur , de defcriptionibus autem altum efl: filentium.
CAPUT 111.
DE DIVISIONE OBSCURITATIS PARITER
ET CONFUSIONIS TOLLENDAE REMEDIO*
§*' I*
"QivifiO quidt
D ivifid iri geriere totius efl: in partes refolutiri* Totum , quod dividitur divifum, partes autem i in quas lefolvitur * membra dividentia vocariturv

2 .
:n»
9S
§•
D/^/yzo quotuplex ?
Q uemadmodum vero tota , quae dividuntur» -vana funt, fic ipfa quoque divilio multiplex eft. Sic, cum totum aliud phylicum fit feu reale, mctaphylicum vero feu intentionalc aliud, & aliud denique logicum; divilio quoque modo phylica eft, modo metaphylica , & modo tandem logica audit. Totius feu phylici feu metaphyfici in fiias partes refolutio partitio vocatur, totius vero logici in fuas partes diftributia divifio logica feu proprie talis eft.
§• 3 -
Partitio phy fica quid & quotuplex ?
P artitio phyfica eft refolutio totius phylici in partes phylicas, reales fcu tales, ex quibus illud vere conftat 8c componitur : haecque rurfom duplex eft alia feil: qua totum in partes elfentiales , qua in partes folum integrantes refoivitur, alia eft* Prioris exemplum habes in refolurione hominis ia corpus & animam, pofterioris vero in diftributio- ne corporis humani in tres cavitates, infimam follicet mediam & lummarn.
§. 4»
Quid partitio metaphylica ?
P artitio autem metaphylica eft diftributio totius metaphyfici, quale quoque vere fimplex efte poteft, in partes mctaphylicas feu tales, ex quibus res non vere fed noftro folum concipiendi modo conftat; cumque ejusmodi panes, quae ita in aliquo concipiuntur, vel effentiales vel accidentales

9 $ 4 ;» "
tales efle queant, &hacc quoque duplex eft. Ut- ijusque exemplum cape cx fcquendbus , ubi homo in animal & rationale dividitur, aut pietas in homine & eruditio difcernuntur. Partitionis meta- phyficae elfentialis membra gradus metaphylici i©lent adpellari.
§* 8 .
Qyid divi/io logica feu proprie talis & quouiplex fit ?
D ivifio tandem logica feu proprie talis e fi totius logici feu notionis cujusdam fuperioris in partes fubjectivas feu inferiora diftributio, atque haec quoque rurfom varia eft, pro diverfitate foi- licet partium, in quas notio fuperior refolvitur. Etenim notio fuperior genericav. g. fobftantiae vel in Tuas fpecies, corpus fcilicct & fpiritum , vel ita refolvitur, ut eidem notioni fiipeiiori genericae determinationes (pecierum differendales disjunctive addantur : veluti li lubltannam vel excenfam vel cogitantem elTe dicas.
§. 6 ,
Quid Analyjis , quid Synthefis ?
D uo in Recentiorum quorundam fyftematibus valde ulitata vocabula font Analylis & Synthefis. Quaue ad quid lignilicandum illa adhibeant paucis exponimus. Ac primo quidem per Anaiyfm aliud non intelligunt, quam refoludonem idearum univerfalium compolitarum in limpliciores , ex quibus quafi conditui concipiundir : Synthefinvera pro combinatione fou compolitione idearum univerfalium accipiunt. Unde intelligis , Anaiyfm aliud non elfc , atque eam > f quam modo expofui»
mus,

. . t* 9?
mus, partitionem metaphyficam eflentialem; fyn» thefin vero ejusmodi divilionem logicam , in qua determinationibus in notione generica comprehen- lis determinationes Ipecierum difierentiales adduntur, & cum illis conjunguntur,
§* 7 ‘
Quid in utraque Qhftrmndum ?
I n analyii obferVare oportet, ne quid, quod in notione (cu nomine minime comprehenditur, eidem inelle credatur ; cujusmodi error facilius (altem evitabitur , fi in refolvendis notionibus uni- verlalibus ad ideas intuitivas (eu (enfitiones, ex quibus originem trahunt, laepius & adcurate reflectendo reipiciatiir. In fyntheli vero cavendum elt, ne vocabula determinationes (eu notas oppofi- tas (ignifleantia conjungantur, quod eo minus continget, quo notiones lingulae vocabulis quibuscunque refpondentes & ad fixae diligentius (eorlim prius per analyfin fuerint examinatae. Unde patet, ordine naturali fynthefin analyfl efle pofte- rioremu
§. %
Utriusque finis,
Q uemadmodum in analyfi per varios uramus (eu (calas quafl alcendere, ftc in fyntheli per eas quafl defeendere licet, ita tamen , ut utriusque demum finis detur: & analyfis quidem in notionibus leu vocibus fimpliciflimis, & in quibus plura amplius diftinguere noti poflumus ; fynthelis in individuis finitur
G

98
£*
§• 9 *
/in in hifce & prafenim in analyfi ad finem usque fit progrediendum ?
N eque tamen in hifce femper & in analyfi praecipue ad finem usque progrediendum efi; quantum vero & quoadusque in ea procedendum fit, a fine poti (limum feu fcopo propoiito pendet. In metaphyficis, quando prima humanae cognitionis principia , ejusque limites determinandi fiint, in ejusmodi analyfi feu refolutione , quoadusque illud modo-polfibile eft, progredi adeo vituperandum non eft , ut illud potius omnino fit ne- ceffe : in aliis vero, & quando analylis ex fpeciali fine inflituitur, ultra, quam finis propofitus exigit, afcendere luxuriantis, parumque moderati ingenii argumentum efle folet. Per analylin igitur notiones rerum adaequatae ; completae & determinatae mediante fyntheli adquiruntur.
io.
Quaedam aliae diuifionum fpecies.
R eflant adhuc aliae quaedam divifionum fpecies, Ac i. fubjedtum per fua accidentia feu modos accidentales vel relationes etiam dividitur,velurifi homines in eruditos & plebejos, vel in fupcriores & inferiores dividantur. 2 . Modus dividitur per fua fubjedta v. g. bona vel corporis, vel animae fiint, 3. Caufa dividitur per fuos effectus v. g. medicina alia calefacit, alia refrigerat. 4. Effectus per fiias caufas, uti peccatum aliud commilfionis, ommilHo- nis vero aliud eft. Ac 5. demum qualitas per fua

,n 1 1 99
objeita v, g, amor cit vei Dei, vel proximi, vel ilii ipfius.
Qjiid fubdivifio ? quid membra fubordinata ?
Q uoties divifionis alicuius membrum ceu totum coniideratum in partes ruidus refoivitur, to» ries fubdivifio fieri dicirur: lic, fi, poftquam ideam in claram & obfcuram, diftin£tam& confufam divi- filti, difiinctam rUidiis in completam <Sc incompletam dividis , iubdividere diceris. Subdiviiionum partes membra fubordinata vocari folenr.
§. 12.
Quid condivifiones ? quid mmbra coordiwitdZ
Q uoties vero idem torum ex diverfo tamen fum . damento varie dividimr, ejusdem condivi- fiones fieri dicuntur v. g. cum ideas fupra ratione originis in intuitivas & rationales, ratione objecti vero in lingulares potiffimum & univerfales, 5c ratione iplius modi repraefentandi in claras Sc ob~ fcuras &c. divifimus, tres ideae condi viliones dedimus. Condivilionum partes membracoordinata ad» pellantur.
§. 13.
Quid diftmffio nominali r ?
A b enarratis ha&enusdivifionumfpeciebus probe difeernenda eft diffinitio nominalis, quaealiud non elt, quam adlignario diverfae fignificationis , quam vox aliqua feu ex confiietudine & ufu jana communi, feu ex unius akeriusve verum ejus {ea- G a fism

IOO
^,-j.CSE»
fum detorquentium abufii habet, aut habere faltem
J -)Oteft. Dantur quoque fubdiftinctiones : quando cilicet ejusmodi vocis fignificatio adhibita diftin- itione prima nondum fatis determinatur.
Ufus & utilitas tam difiintfionum nominalium *
E ft aurem tam diftinftionum nominalium, qitain diviiionum uliis valde infignis ac (limma utilitas : etenim diftin£tiones primum nominales, ut- pote cum quodlibet diftinclionis nominalis membrum definitio quoque nominalis dici queat, praecidendis logomachiis , finiendisque de nomine litibus multum inlerviunt : a divifionibus vero i. M folidus rerum ordo, feu ordinata partium lingula- | rum dilpofitio dependet, qua nihil in Icientiis tum difcendis, tum tradendis opportunius ac magis ne- j j cellarium eft. ct. Notionum claritas & diltin£tio divifionibus augetur, & ex diftin£la lingularum par- j tium cognitione ad cognitionem totius completam facile proceditur. 3. Demum memoriae per divi- fiones plurimum confiilitur , id quod ex iis, quae de memoria in Pfychologia dicentur, uberius patebit.
erum quam utiles divifiones diftin£lionesque
nominales elfe poliunt, li legitimae fint, & opportune adhibeantur; tam contra noxiae evadunt, fi aut vitiolae fint, aut praepollere laltem ad- plicentur. Unde regulis opus eft, quibus dirigan-
§♦ 14 «
quam divifionum.
§•
Diviji&num regulae .

10 !
^ fun unii i .
tur. Ejusmodi vero regulae pro divilionibus primum facile intelliguntur eflc fequentes:
Regula L Membris dividentibus exhauriri debet totum divijum, Quae regula aliis verbis fic exprimitur : divilionis membra ftmul iiimta adaequent totum divifum. Totum enim <Sc omnes ejus partes idem fiint. Praeterea , fi non omnes totius partes adlignarentur, quaedam earum manerent incognitae , & fic obfeuritatem & confufio- nem non modo non tolleret, feci potius augeret divifio. Sic bona eft divifio numeri in parem 8c imparem: omnis enim numerus quicunque demum poifibilis vel par eft, vel impar. Contra vero vi* tiofa eft divifio ejusdem numeri in fra£lum & quadratum; cum multi fint numeri, qui nec fra£U fiint, nec quadrati:
Regula II. Divifianis membra fint tnter fe oppo- fita , unumqne alterum excludat . Unde mala eft: divifio entis in limplex, compofitum & Ipiritum; utpote cum ipiritus ens fimplex fit.
Regula III. Divifio fiat in membra immediats. non Jub-aut coordmata. Alii hanc regulam ita ponunt : Divifio non fiat per faltum. Quod in mb- divifionibus quoque obfervandum eft. Contra hanc regulam peccant divifiones fequentes, i. Idea vel eft clara, vel incompleta. %. idea vel eft intuitiva, vel obfeura.
Regula IV: Quodlibet divifionis membrum totam divifi notionem participet , non autem divifum membrorum. Ex duplici hac regula corollaria multa valde utilia fluunt : quorum tamen expolitionem ficut alia quam plurima, quae de divifione dici adhuc merentur, praele&ionibus refervamus.
G 3 Regu-

xoa
4 ** ' • m im St " SZmmt' £mSSlfr
Regulae hic politae non divifiones modo & fubdivi- fiono6,led&parritiones quoque, tres faltem priores concernunt ita tamen, ut prima circa partitiones pro diverfitate finis feu fcopi exceptionem nonnum quam patiatur.
§•
Qbfervanda pro ufu divtfionum.
C >aetenim circa divifionum ufiim hic adhuc cum > aliis monendum e fle duximus; quod divifio Icilicct nec in membra nimis generalia, nec in partes etiam nimis minutas fieri debeat : utrum que enim divifionis fcopo repugnat. Ac primo quidem, fi membra adhuc nimis generalia funt, claritas & diftin£tio, quae per divihonem quaeritur, minime obtinetur; fi vero partes nimis minutae nimisque multae funt, carum numerus memoriam conturbat, & obtundit adtentionem. Unde recte monet Seneca Epifi ■ 89- idem habet vitium nimia , quod nulla divifio-. (f funile confufo eft, quidquid in pulverem felium efi.
Regulae dijlinftionunt nominalium.
R egula I, Quodlibet difdncHonis nominalis: ■membrum vera Iit nominis definitio. Ex hac re-
§ ula, quae pofitiva efi, alia fcquitur negativa qui- emilla, non ideo tamen minus utilis ac neceflaria.
Regula II. Pro difiinctione nominali non proferantur voces mente cajjae , fed voces fixum fgmficatum habentes. Vitium hoc fcholafiicorum erat, quemadmodum ejusmodi fchemata vocabulorum
nihil

*i ■ i i " — u. I0 3
nihil fignificantium , quae diftincffonum tamen loco adhiberi volebant, in celeberrimis eorum dialecticis adhuc legere eft.
CAPUT IV.
DE CATEGORIIS.
§. r.
Quare de Categoriis agatur ?
Q uanquam probe fciam, Categorias in eorum pene cenfiim relatas effe, de quibus vel loqui etiam inter aevi noftri eruditos, & triconis limul notam effligere, nemini fit concefliim. Ne tamen, quid earum nomine veniat, tyrones plane ignorent, pauca de illis dicere ftatutum eff. Sed & domeffica quaedam caufa hanc de categoriis pauca differendi necellitatem mihi impofuit. Quare fit.
§• 2 .
De natione Categoriae.
C ategoriae etymologiam quod adtinet, fiqui- dem Porphyrio habenda fit fides, nomen iftud ab Ariftotele Peripateticorum Principe ad Gymnalia ab ufii forenfi tradudhim eft. Praevaluit tamen, ac nobis etiam aliorum magis probatur opinio, qui vocabulum iftud a graeca voce xx-TY,yofcu latine praedico aut enuntio derivari cen- fent ita, ut Categoria idem ac enuntiatio , prae-
G 4 dica-

I0 4 « n 1 ■ 1 • 1 - «»
dicamentum fignificet, quemadmodum interpretatur Boetius. Unde Categoriae vulgo definiuntur efie fuprema quaedam genera feti claffes in quibus omnia fubftantiae fingularis adtributa Jeu praedicata continentur. Categoria tamen aliquando quidem pro tota ferie ex fiiperioribus & inferioribus conftituta, aliquando vero pro fuprema tantum genere cujusque praedicamenti folet ufurpari,
§• 3 “
De numero Categoriarum , earumque Autioribus.
D e Categoriarum leu praedicamentorum numero tam veteres, quam recentiores admodum inter fe difcrepant. Plato tefte Ariftotele 111. Metapbyf. cap. 5. unum tantum admifit omnium genus & praedicamentum. Xenocrates & Andronicus duo itatuebant fubftantiae unum, altemm accidentis: quibus a£tionis tertium adjecit Valla. Stoici, ut auditor eft Plotinus L. 1. Eneade. 6. cap. 29. quatuor pofiiere: ipfe vero Plotinus
quinarium Categoriarum numerum videtur ele- gifle: quem tefte Simplicio ad novenarium usque produxit Nicoftratus. Archytas tandem Tarentinus , ut plurimi cenfent, praeeunte fibi Magi ftro Pythagora ad Categoriarum decadem omnia redegit; quem deinde numerum in ordinem digdfit, ac certa ratione methodoque pertractavit Ariftoteles: Hic, quemadmodum Anteceffores fu os philofophos difcipulorum numero ac nominis celebritate vicit, primusque fyftematice foa pertractavit, decem illis praedicamentis tantam conciliavit audloritatetn, ut nefas exinde plerisque
vifum

« 1 =====*
vifum fir, denarium hunc Categoriarum numerum velle immutare, aut eidem repugnare.
§• 4 .
Qu inam fini decem iftae Categoriae ?
C ategorias vero illas decem fequenti difticho comprehendunt.
Subft. q itant, relatio, hialit. aSlio. pajfux Arbor , fex, fervos , ardore , refrigerat ullos Ubi. quando, (itus. habitus.
Ruri cras flabo , nec tunicaius ero. Verum vel ipfae tamen voces femmam Categoriarum illarum barbariem nimis jam produnt, quam ut multis illam oftendere fit necefle,
§• 5 “
Decem iflarum Categoriarum exijlimatio apud Peripateticojcholafticos,
D ecem has Categorias jam tunc poft Ariflote- lem fummam auctoritatem naftas effc, modo commemoravimus, fed nec minor tandem earum apud Peripateticofeholallicos exillimatio fuit adeo, ut ab eis aut recedere, aut earum quoque numerum quomodocunque impugnare religioni prope duceretur, utpote cum eas ceu omnis tam facrae quam profanae feientiae fontem, ac brevem qua-» n epitomen revererentur. Unde de ratione tandem, qua denarium hunc categoriarum numeruna flabilireat, cogitare coeperunt»

io 6
’ 4 *
§. 6 .
Quanam id.ratione evincere conati fint ?
R ationem vero , qua didftum Categoriarum numerum firmare conati funt, praeter (aeratam Ariftotelis auctoritatem , a qua vel latum unguem recedere nefandum penes ipfos facinus erat, fe- quentem adferebant. Tot, ajebant, ftamendae funt Categoriae, quot de re fingulari fieri poflunt quaeftiones; atqui ejusmodi quaeftiones de re fingulari decem fieri poflunt: de re enim quaeri poteft i.quid? a. quanta? 3. qualisve fit? 4. ad quid referatur? 5. quid agat? 6. quid patiatur? 7. quo in loco ? quove 8. tempore fit? 9. quomodo fe habeat ad fuum ? an fiet, an fedat, an jaceat? ac tandem 10. quem habitum gerat? an ftt togata, an galeata? ergo, occlamabant, ergo decem ftatuendae fimt Categoriae.
§• 7 *
Quid de hac argumentatione fit cenjendum ?
V erum , quam infirmum , quamque omni robore deftitutum fit argumentum iftud, quod ceu demonftrativum illi ja&itabant, nemo non intelligit. Quodfi enim, quod in majore arguitur, verum fit, tot efle ftatuendas Categorias, quot de re fingulari fieri quaeftiones queunt; non decem modo, led innumerae quafi Categoriae forent ftatuendae. De re enim lingulari v. g. Petro praeter quaeftiones modo enarratas multae adhuc aliae polRint inftitui. Sic quaeri adhuc po- teft de Petro v. g. cujus ftatus fit ? an caelebs, an uxoratus? cujus dignitatis? an Rex, an Princeps,

. . —i ^ ^ 4 , IO?
ceps, an confiil? cujus conditionis? an civis an peregrinus? &c. Nec obftat, denominationes has effe externas , relativas & morales ; utpote cum talium & ipfi, loci fcilicet, temporis fpecia- les Categorias ponant.
8 .
Perniciofltftmur alius Categoriarum abufns.
S uftineri tamen forte adhuc poffent abufus jam didti Categoriarum ; dummodo in iplis his Categoriis non vocesplerumque mente calfas om- nique fignificatione deftitutas coacervaffent, ac per illas res demum quaslibet definire praefiimfif ient: etenim, quod bene notat Clericus Praef. Log. 3. 4. qUotiescunque de re fingulari fermo habentlus erat, difpiciebant, ad quodnam univer- lale , aut ad quam Categoriam referri pollet; ac de ea ex regulis pofitis non cx intima rei cognitione loquebantur. :Itaque haec dialecticae pars nomenclatura feti dichonarium fuit, cujus ope nomina quaedam rebus imponebant, & memoriter ex regulis feu veris feu falfis ratiocinabantur. Unde , pergit idem, faftum eft, ut res vulgares admodum & omnibus notas quafi reconditas do- ftrinas enuntiarent, propter artem, ad quam fua didta exigebant; feu potius propter didtionarium, quo conffanter utebantur, & in quo etiam erant voces novae, quibus fermo quotidianus deftituri videbatur. Ita fi quis quaereret quid fit homo ? repofiiiffet Logicus, e fle animal rationale ex ordine Categoriarum fuarum: quod idem erat, ac fi dixrffet homini imponi nomen animal. Quaerenti , quid fit planta ? Vivens anima vegetativa praeditum, repofuiffet. Scifcitanti quomodo ani-

*o8 4-1' 1 1 ..
fnal & vivens differant ? regefliffet, vivens effe
f enus animalis, animal vero fpecie/n viventis, quod uc redit, nempe in diltributione entium apud philofophos, vivens ede nomen generalius , feu quod pluribus tribuitur quam animal. Siquis quae- fiviflet, quid fit anima .rationalis , quid vegetati- va ? refponfum accepidet animam rationalem hominis , animam vero vegctativam plantarum formam effe fuhfiafitialem. Urgenti nihil repofiiiffet praeter alia dielionarii vocabula ; quibus exhauftis denuo imcpiffet, fi modo in iram non erupiflet. Hucusque Clericus.
§. 9 •
Abufus ifti in quantum per Recentiores fub - lati [int%
R ecentiores fervile auctoritatis jugum in tantum quidem excudere, ut denario Categoriarum numero adftringi fe amplius palli non fint: Categorias enim Recentiorum aliqui duas fblum, fubftantiae fcilicet unam , & accidentis alteram ftatuere, quibus relationis tertiam alii adjecerunt. Ac feptem tandem aliis, aliis fex fblum ponere libuit, quas, cui id operae pretium effe videtur fequentibus inclufas verfibus legere poterit:
I. 2. 3. 4. 5. 6.
Mens, menfura, quies, motus, pofitura, figura 7 -
Sunt cum materia cundtarum exordia rerum. 1. 2. 3. 4. ,5. 6.
Mens, corpus, motus, nexus, menfura, figura. Scholarum tamen praejudicium, ex Categoriarum fcilicet ordine & legibus veras rerum definitiones

nes & formandas elTe, & dijudicandas, deponere nondum valuerunt, quemadmodum decantata Re- centiorcs inter & fcholalticos conrroverfia de vera hominis definitione teftatum facit. Et fi, quod certum nobis cft, Recentiores definitionem hominis animal rationale rejiciendo, ejus- que loco hanc fubjlantia feti creatura conflans mente cf corpore pbyfke unitis fiibftituendo naturam hominis multo adeuratius expofuerint, Categoriarum tamen ufui in acceptis id minime referimus. Quanquam caereroquin jure arguantur fcho- laftici, quod hominem per animal rationale definiendo contra Categorias , & definitionum regulas inde ab ipfis ftatutas peccaverint.
CAPUT V.
DE TERMINIS.
§. i,
Terminus quid ?
Y oces ad propofitionem comparatae, five quatenus propolitioncm ceu fubjefhun aut prae- dicamm confiituunt, termini vocantur.
§. 2 .
D ivifio termini in catcgorematicum, fyucategore - maticum & mixtum.
U nde, cum voces aliae quidem folaefine aliis, aliae vero non nili cum aliis fubjcclum aut praedicatum propofitionis effe queant, terminus in cate- gorematicum fi»u talem , qui folus fine alio, &
fyn-

IIO
..
fyncategorematicum, qui non nili oiun alio quodam fubjedtum aut praedicatum propofitionis efle potefl. Termini categorematici funr nomina fub- jtantiva, adjedtiva & pleraque participia in cafu rC- dto: fyncategoreraatici vero ligna tam univerfalia, quam particularia, de quibus infra , adverbia, imo nomina quoque fubflantiva, adjectiva & participia in cafibus obliquis. Terminus utrumque tam ca- tegorematicum quam fyncatcgorematicum complectens mixtus vocatur :• velujti fiint nemo, nihil &c.
§• 5 *
Dtvijlo ternuni in fimplicem & complexum ,
Hj 'erminus categorematicus in fimplicem & com- X plexum communiter lubflividitur. Terminus ftmplex dicitur ille, qui rem line modo fignificat, ut homo, brutum &c. : terminus complexus ille vocatur , qui rem cum modo indicat v. g. homo doctus, domus rumae proxima <5cc.
§• 4 *
Obfervanda circa terminum complexum .
C irca terminum complexum ex arte cogitandi adverte, duo efle additamentorum genera, ex- plicativum fcilicet aliud , aliud determinativum. Additamentum explicativum dilertius folum explicat, quod in comprehenlione termini jam continetur, aut inde (altem fluit, &rei per terminum {igmficataeconftanterfaltem, licet contingenter competit : veluti flint ilia refpedtu hominis, ratione praeditas , felicitatis capax , corruptioni obnoxius . Ejusmodi additamenta mere explicativa plerumque
funt

III
fimt adjcftiva terminis fmgularibus (eu individuis addita, v. g\ Reverendissimus ac Celsissimus Princeps ac Dominus HENRICUS &c» Additamentum determinativum eft, quod in teiK mini comprehenlione nec continetur, nec inde deduci quoque potefl, & rei per terminum fignifi- catac non nili in certis circumdanti is, fiib certa fo~ lum conditione , & fic haud conflantor convenit v. g. homo pius, eruditus , cera fluens , lapis calefactus &c. Quod ideo monendum efle duximus, quia per additamentum determinativum terminus, cui tale adjicitur, reflringitur , minime vero per additamentum mere explicativum. De reftri ditione autem termini infra audiemus.
Divifio termini in concretum & akjlratfum. erminus in concretum porro & abflractum
fubdividitur. Terminus concretus efl, qui lubjeclum limul & formam fignificat: abftradtus efl, qui folam formam denotat. Efl autem for* ma ejusmodi, a quo aliquid denominationem accipit v. g. albedo, a qua album quid denominatur. Album efl concretum.
Concretum quotupliciter pojjit jtmi ?
/"'oncretum quidem quadruplici modo fumi po~ teft, concretivc fcilicet (ut ajunt) cornpoliti- ve, fpecificative feu fubjedtivc, & reduplicauve feu formaliter. Attamen cum duo priores concretum aliquod accipiendi modi rarym ve$.
(ut

112
(ut verius dicam) nullum plane ufum habeant, duos folum pofteriores Concretum aliquod accipiendi modos hic exponimus» Et quidem concretum fubjective primum (umi dicitur, quando praedicatum, quod de concreto in propofitione dicitur, concreto ratione ipfius fubjetti non vero ratione formae competit, v. g. in hac propoli- tione: Epifcopus habere poteft jus vitae & necis\ Nimirum 11 Dominus limul territorialis fuerit. Ubi praedicatum habere jus vitae Sc necis Epifcopo non ratione formae, dignitatis feilicet feu ordinis Epifcopalis, fed ratione fubjedn folum competit. Formaliter vero feu (ut ajunt) reduplicative fii- mitur concretum, fi praedicatum, quod de eo dicitur in propofitione, eidem conveniat ratione formae, veluti in hac propofitione: Epifcopus prae - efi Ciero. Ubi praedicatum praeelTe Clero Epifcopo convenit ratione formae. Unde intelligis, ad di- gnofoendum, quomodo concretum aliquod fumatur, illud in propofitione effe oportere. Concreti formaliter fumti lignum elfe dicunt, fi concreto adjici polfint fequentes particulae : qua , quatenus &c. Quas & ideo reduplicati vas vocant Sic in polita prius propofitione: Epifcopus praeeft Ckro. concretum reduplicative fumi , fignum effe dicunt „ quia in refolutione illius propofitionis concreto Epifcopus dictae particulae, v. g. Epifcopus qua Epifcopus , feu quatenus ordine feu dignitate Epi- fcopali infignitus eft , Clero praeeft, Concreti vero fiibjective fomti fignum effe ajunt, fi manente propofitionis veritate in refolutione propofitionis diftae particulae concreto adjici haud pollint, fed earum loco addi potius debeat relativum qui v. g» in altera propofitione prius adlignata: Epifeopus habere poteft jus vitae & necis. Haec eni :ci»

- -— !—* «3
pnAtio, ut ejus maneat verita^, ita, ajunt, refolvi debet: Epifcopus qui feu, non quatenus Epifcopus, fed quatenus Dominus eft territorialis, jus vitae & necis habere poreih
§• 7 »
Quot & quaenam concretorum genera in fcholis hadenm diftinfta fint ?
Q uatuor concretorum genera in fcholis hadtenus diffin&a fcint, concretum fcilicet phvAcum, metaphyAcum, logicum & morale. Concretum porro aliqui lubftantiale aliud, aliud accidentale elTe ajunt. Verum haec nobis ejusmodi efTe videntur, de quibus hic ialtem Alere fatius lit, quam multa loqui.
& 8 .
Divijio termini in fingidar em $J? communem feu umverfalem. item in univocum t aequi- vocum & analoganu
T erminus in Angularem rurfus & univerfalem fcu communem, ac communis porro in univocum, aequi vocum & analogum fcibdividitnr, Dc Angulari &univcrfalij de univoco item & aequi- voco Aipra de vocibus jam di£tum cft. Quare quinam analogus dicatur, paucis exponimus. Terminus igitur analogus eAe dicitur, qui tribuitur pluribus propter aliquam inter illa analogiam, proportionem aut Amilitudinem : Sic nomen pedis analogum eft refpedtu pedis hominis & pedis men- Aie, quia, quemadmodum pes hominis hominem, ita pes menfae menfam fuAentau
H §• 9 4

Divifiotermini in diftributivum c? colle Clivum.
T erminus univerlalis leu communis ultra vel diftributivus vel collectivus elfe dicitur. Diftributivus ille vocatur, qui pluribus tribuitur ita, ut de lingulis leorlim dici queat: Collectivus contra ille adpellatur, qui de pluribus , quibus convenit, non nili limul lumtis praedicari poteft. Sic termini v. g. diftributivi liint: homo , brutum &c,, collectivi vero : exercitus, civitas &c.
Divifio termini in absolutum & relativum.
•T^erminus ultra abfolutus alius,alius relativus elfe dicitur. Abfolutus audit, qui intelligi poteft line relpe£tu ad alium , uti homo v. g. Angelus &c. Relativus contra vocatur, qui line relatione aut refpectu ad alium nequit intelligi, v. g. Creatura , fervus, minor &c.
D ivifio termini in pojitivum, negativum
erminus tandem in politivum, negativum &.
privativum lubdividitur. Pofitivum nominant, qui reale quid , realitatem exprimit v. g. magnes, ferrum, vilio &c. Negativus vero dicitur, qui negationem realitatis, leu formae potius po- fitivae aut realis ablentiam denotat : hicque denuo vel privativus , puta , li ejusmodi formae ablentiam in fubjecio ejusdem capaci, li vero talis for'
§. IO.
§• II.
zd privativum.
mae

mae abfenriam in fubjefto illius incapaci denotet„ ftridte negativus effe dicitur. Sic caecitas refpechj hominis privativus , rclpedtu vero lapidis terminus ftridte negativus cffc.
CAPUT VI.
DE TERMINORUM ADFECTIONIBUS.
P er adredbionem termini hic aliud non inteliigi* mus, quam certum illius ufum, c<?rtam unius ad alium * eorumqUe ad invicem relationem.
Quot adfeflioncs terminorum diverfae in Jcboks numerentur ?
O fto autem diverfae terminorum adfedtiones in fch olis numerari folent, funtqiie fcquentes: Oppofitin, flatus , ampliatio , diflra&io , reflri&io » dimimitio , alienatio &f tandem jubpojitio „
Oppofitio quid & quotuplex ?
o terminorum , de qua hic agitur, eit
v-iuuntm terminorum in aliquo pugna; eaque duplex eftvel lata fcilicet, vel ftridte talis. Oppoli» tio ftridte talis inter illos terminos dari cenletur* qui ipeciali repugnandi modo fibi opponuntur
Adjeffio termini quid%
H 3
Ejus-

n6
Ejusmodi autem Ipecialis repugnandi modus quadruplex in fcholis nec immerito difiinguitur, contrarius fcilicet, relativus , privativus & contradi- florius. Oppolitio contra lata inter illos quoque terminos admittitur, qui fpecialem repugnandi modum non habent, nec aliterfibi opponuntur, quam quod unus non includat alium. Termini late oppo- fiti dilparati quoque dici confiieverunt.
Quotuplicis generis fint termini ftrifte oppofiti ?
Q uemadmodum vero, licut modo audivimus, fpecialis repugnandi modus quadruplex elt, ita termini ftrifle oppofiti quadruplicis generis funt: termini fcilicet contrarie , relative , privative & contradictorie oppofiti.
Quid termini contrarie oppofiti ? ermini contrarie oppofiti funt, quorum uter-
que formam politivam exprimit, quarum una tollit alteram, v. g. Calor & frigus. Hae formae li fuerint ejusmodi, ut inter illas media non detur, uti inter paritatem & imparitatem refpeflu numeri, termini immediate contrarii dicuntur; fi vero inter illas forma adhuc intermedia habeatur , ficut calorem inter & frigus media habetur tepiditas , mediate contrarii vocantur.
Termini relative oppofiti quid ?
1 1 ''ermini relative oppofiti fiint, quorum neuter . -*■ fine ordine fcu refpeflu ad aiium potefi intel-
ligi

'-!!■ *■ ”7
Jio-;, veluti funt Parer & Filius, Princeps & fubdi- tus, herus & famulus &c.
§• 7 *
Quid termini privative oppofiti ?
T ermini privative oppofiti funt, quorum unus formam politivam , ejus abfcntiam in fubjecto capaci alter fignifkat. Ejusmodi termini funt vita & mors, viiio & caecitas refpectu hominis &c.
§. 8 .
Termini contr aditione oppofiti quid?
r T'ermini tandem contradictorie oppofiti funt, quorum unus praccife tollit, quod alter ponit v. g. a & — a. Ens & nonens &c.
§♦ 9 ‘
Ufus hujus de oppofitis dotirinae.
f
TTtvero intentum ex hac de oppofitis doCtrina ufiim capere quis poifit, advertendum eft, ex combinati one terminorum inter fe oppofitorum nafei , quod contradictorium feu impoffibile vocamus. Etenim fieri non potefl, ut terminis oppofitis inter fe unitis aliqua in mente notio refpon- deat; impoffibile efl enim, ut a — a~a, aut nonens ens effe cogitemus. At cui nulla in mente notio refpondet, quodque cogitari non poteft, im- polfibile cft feu nihilum. Ergo , quotiescunque termini oppofiti combinantur , adeft impoffibile, nihilum finite tale. Advertendum porro , ejusmodi contradictionem nunc quidem manifeftam effe, ut fi dicam triangulum fine angulis : nunc autem latere illam , veluti fi dicam figura rectilinea
H 3 bian-

s*8 . . . . . .
b angularis, Deus non exiitens. Mani fe fle contradictorium abfurdum pbilofopbicum efl. In quo autem contradidtio latet, chymaeram illud Antiquiores vocare confueverant.
§* IO.
Quid flatus i ampliatio & diflratTio ?
T erminus pro flatu fumi dicitur, fi pro tempore per copulam importato accipiatur, v. g, in lii- fce propolitionibus : Religio Cbriftiana per Apoflo- los primitus fuit praedicata. Religio Chrifiiana ubique terrarum nota efl. Religio Chrifliana usque ad finem mundi perfeverabit, nec portae inferi aaverfus eam praevalebunt unquam. Terminus ampliari feu ampliative fumi dicitur, fi pro omni plane tempore ufurperur v, g. in hac propofitione : rofa efl jlos<. Diflrahitur tandem feu dii tracti ve fumitur terminus , li pro alio tempore fumatur , quam quod per copulam indicatur, v. g. in propofitionibus hi- « fce evangelicis : Caeci vident. Claudi ambulant . Unde intelligis , flatum effe ufinn termini pro tempore per copulam importato : ampliationem vero effe ufiirpationem termini pro omni tempore, & diflradlionem tandem effe ufum termini pro tempore alio, quam quod per copulam denotatur. Quanquam has adfedtiones copulae potius quam terminorum effe, libenter concedamus. Adfeilio- nes iflas noffe multum juvat ad intelligendum pro- pofitionum feafum, ftcut infra de propofitione audiemus,
§. ii.
Reftrittio quid ? quid dimimtio ?
R eftridlio efl reductio termini a majori ad minorem extenftonem. Ejusmodi autem reductio
fieri
4
f

<&!. . ■*— Vt- 11 9
fieri poteft vel per additionem nominis adje&ivi, ut marmor laevigatmn : vel addendo cafiim obliquum v. g'. Pallium Petri. Corona Imperatoris Romani: vel per exprdfionem circumftantiae loci, aut temporis , uti Epifcopus Fuldenfis. Haerefes naviter exortae : vel per adjectionem denique ligni particularis v. g. quidam pauperes, aliqua fe£ta &c. Terminus communis per praefixionem pronominis demonfirativi lingularis evadit. Diminu- tio termini elt acceptio rei per terminum lignifica- tae non fecundum omnes , fed fecundum aliquam ejus partem v. g. fi dicam : Aethiops efl albus fecundum dentes. Ubi notandum elt, faepe diminui feu diminutive fumi terminum , licet particulae diminuentes minime addantur. Ex termino feu diminuto feu reftricto oritur, quod vocant, diclum fecundum quid , quod ad elidendas Sophiilarum argutias probe advertendum efl.
§• 12 .
Alienatio quid?
A lienatio efl translatio termini a propria fignifi- jf\ catione ad alienam v. g. rugiet Leo de tribu juda. Terminos feu voces translatas errorum facile caufas effe poffe , <St ab his proinde abftinen- dum elfe Philofopho, fupra jam di£tum efl.
§• ^ 3 *
Quid fubpofitio, & quotuplex?
S ubpofitio eft acceptio termini feiriutajunt) vocis in oratione politae pro fiio fignificato. Duplex vero vocis fignificatum communiter difhnguunt, primarium fcilicer, reale feu tale, ad quod indicanti 4 dum

120
. 1 ■■■' ' n-
dum vox primitus inditum eft, & fecundarium, in- tcntionale feu tale , quod praeter iignificatum vocis primarium eidem per artem poltealiiit adtributum. Sic eile maturavi conflantem mente corpore phy - fice zrazfAfignib catum hominisprimarium, eile vero fpcciem , jubjeclmn aut praedicatum propofitionis , ii- gnificatum hominis /camelarium ell. Unde Sub- poiitioprimum duplex itatuitur perfonalis foilicetdc iimplex. .Subpoiitio perfonalis eit acceptio vocis pro Iignificato primario ; acceptio vero vocis pro Iignificato fecundario fubpofitio iimplex eit.
§• X4*
jDivifienes variae fubpofitionu.
fubpofitio porro perfonalis lingularis alia, alia i communis eit. Et fubpofitio communifl\num~ verfalem & particularem , univerjalis in ditlribu- tivam & collectivam, diflributiva in diitributivam in fenili abfoluto & in fenfii accommodo, item ia diftributivam pro lingulis generum & pro generibus lingulorum, Se, particularis tandem in disjun- dtivam & disjunctam fubdividitur.
§•
Species Subpofitiotns adfignatae exponuntur.
U t vero, quid adfignatae fiibpofitionis fpecies efTe dicantur , tyrones, in quorum gratiam haec unice adferuntur, mente comprehendant, fcorlim illas nunc exponimus. Ac primo quidem fiibpofitio fingularis effe dicitur acceptio vocis pro retina certa ac omnimode determinata, v. g. In hac pro- poiitione: josfiPHusll. Romanorum imperator eft;
aut

■rr
iai
aut etiam in ifta: hic homo inter omnes emineh Subpolino communis cit acceptio termini (eu vocis communis pro luis inferioribus, & quidem unirer- falis , ii pro omnibus aut plurimis (altem ex inferioribus; livero pro uno (blum alterove ex interioribus accipiatur, particularis elt. Sic (iibjecturnpro- poiitionis (equentis : omnis homo naturaliter appetit beatitudinem. Univer(alitcr; hujus vero : quidam pauperes egeftatem aeque fuftinent. Subponitur particulariter. Subpolino univerfalis riiftributiva elt acceptio termini (eu vocis pro (ius inferioribus feorlim:collectiva vero pro illis limul (imitis. U- triusque exemplum datur in propofitionibus (equen- tibus : Milites ad vim hofHwm a patria repellendam confcribuntur , cf communibus jhpendiis aluntur. Milites conjlituunt exercitum. Quarum primae (iibjeCtum ctitlributive , collective vero fubjectum alterius (iibponitur. Subpolitio diftributiva in (cn(u abloluto elt acceptio termini communis pro inferioribus omnibus nullo excepto. Ita diltributive in (cnlii abloluto accipitur (iibjectum propolitionis (equentis : omnis homo naturaliter averfatur malum., Subpofitio diitributiva vero in (cnlii accommodo elt acceptio termini communis pro (iris inferioribus non ablblute omnibus (cd ita, ut unum alterumve inferius (it excipiendum : quemadmodum (itbponi- tur fubjectum hujus propolitionis: omnis homo peccavit in Alam. Subpolitionis diltribiuivae pro lingulis generum exemplum habes in propofitionibus motio adductis. Subpolitionis autem diltributivac pro generibus Ungulorum fpccimen accipe ex propoii- tionc (ecjuenti: omne animal fuit in arca Noe : ubi
f jer omne animal non omnia individua, led amma- ium folum (pecics omnes indicantur. Subpolitio disjunctiva cit acceptio termini communis pio uno H 5 aite-

12Z
alterove folum ex ejus inferioribus ita tamen, ut fim* gula disjunctive enumerando ad illud perveniri queat in quo , licut ajunt, vcrificetur propofitio. v. g. in hac propofitione , aliquis Apoftolus prodidit Chriftum Magiftrum fuum. Subpolitio vero dis- junCta eft acceptio termini communis pro uno al- tdrove ex inferioribus , ita ut lingula disjunCtive enumerando ad nullum perveniri poffit, in quo ve- rificetur propofitio. v. g. Aliquis calamus eft tieceft- farius ad feribendutn <dfc. Quis hic cum Viro quodam celeberrimo, ohe jam fatis eft! non exclamet? At reflant aliqua neceflario adhuc exponenda.
§. 16.
Obfervanda pro terminorum fubpofitione dignofeenda.
A d dignofeendam termini cujuscunque fiubpofi- tionem adverre fequcnria i. locum termini in propofitione : anfcilicct fubje£tumfit,an vero praedicatum : fi praedicatum; adverte a. an propofitio adfirmativa fit , an vero negativa. Praedicatum namquepropofitionisadfirmativae disjunctive , di- ftributivevero fiibponitur praedicatum propolitionis negativae. Si fubjeCtum; adverte 3. an & quale ei ugnum fit praefixum, an univerfale, an particulare. Si nullum fubjecto fignum praefixum fit, ejus fubpofitio ex fola praedicati ad illud relatione aeftimanda eft. Si vero fignum habeat praefixum, ex figno limul & praedicati ad illud relatione dijudicanda eft ejus fubpofitio. De praedicati tamen ad fubjectum relatione infra dicetur.
* *
*
LIBER

/ < «/*■.
LIBER II. LOGICAE
©E JUDICIO ET PROPOSITIONE.
PARS I.
DE JUDICIO.
C A P U T I.
DE NOTIONE et VARIETATE JUDICII.
i.
De varia hujus vocis fignificatione .
Y
Judicium a variis varie accipirur : Ac, nequid de multiplici fcnfu dicam,
_ „_ quem vox haec apud juris Confulros
habet, vel ab iplis etiam Philolbphis ad diveria fignificanda folet adhiberi; judicium namque Phi- lofopho facultatem modo animae ; ejus vero adfe» £lionem, atlualem, inquam ejus cogitationem Quare, priusquam ad exponendas
«nodo fignificat.

12,4 «ragmL.L! ;i"', , ; ■ s 11 : : ty
das judicii proprietates transgrediamur , ejus ante notionem , in quantum id quidem fieri poffibi- le eft , adcuratc determinandam effe, duximus. Sit igitur*
2 .
Judicii genefis defcribitur .
Tudicii, quod pro actu , feu pro aftuali mentis J adfectione hic accipimus, fequentemcffc gene- fin facile intelligitur, quodli ad ea, quae intra nos contingunt, quando judicare dicimur , adtenda- mus, caque refleftendo lingula adtente percurramus : nimirum i. duae menti ideae occurrunt* Ubi adverte, ideas illas non femper ejusmodi effe opponere, ut illis objecta vere , leti, ut fchoiae loquuntur,realiter inter fe diftineta refpondcant: led liifficit, dummodo per mentpm illa falcem diltin- guantur. 2. Ideas illas ad invicem mens refert. Ex qua earum ad invicem relatione feti comparatione mutua 3. eas inter fevel convenire vel pugnare deprehendit feu cognofcit. Cui cognitioni fi tandem 4. interne mens adnuit, adquiefeit, autquocunque demum vocabulo ad exprimendum illum mentis adfenfiim , feu adprobationem internam con-vel difeonvenientiae inter ideas cognitae uti quis velit, judicare dicitur.
§• 3 -
In quo c&nfiftat judicium.
J udicium igitur, quod ex diditis colligitur; infblo ilio mentis adnutu, qui cognitam inter ideas adsnvicem relatas con-vel difeonvenientiam fiibfe- quitur, conliftit: & caetera non nifi ad illud re-
qui-

125
quilita dic intelliguntur. Atque ad determinandam judicii notionem ilia incerim tufficiant , donec ad- curata <$c logicae regulis conformata ejusdem definitio a quodam producatur, in qua conden- da inaniter hucusque plures laborarunt.
Quid per judicium alii intelligant ?
N on defunt tamen , qui judicium cum ipfa perceptione feu cognitione con-aut dilconveni- entiae inter ideas confundunt : atque inter hos Vir elide re logica caeteroquin valde meritus Vernejus qui L . 3. de re logica P* 1. Cap. 1. ita ait: habeam ideam bovis & ideam canis : referam imam ad aliam , inteUigam ideam bovis ejje majorem , id efl, repraefentare aliquid majus , quam ideam canis. Cognitio, qua animadverto ideam bovis effe majorem idea canis, judicium vocatur .
Quid de /ementia hac cenfeamus 'i erum lententia tamen illa, utut Virorum cla-
riUlmorum cll, nobis non placet, camque vel lola ratione lequenti perlitafi rejicimus; quia, fi verum elt , quod dicla lententia arguit, vana elt & inanis lex adeo decantata & vel ab iplis etiam,' quorum illa lententia cll, ceu primum aptillimurn- que ad evitanda judicia lalla remedium depraedi- cata: quod in confuge folum cognitis adfeufum five judicium (nili tamen, quod non Iperavero , aliud adlcnliim illum, & aliud cilii judicium tricari quis velit) cohibere tamdiu debeamus , donec diflinfle
demum

126 -i ———— }jf.
demum cognoscantur. Qua enim, quaelb! ratione judicium limm in confule lolum cognitis ri fpendere quis poteA cuin per iplam cognitionem jam adiit judicium \ niil forte cognitionem modo diitin- dam, non aeque confufam con- aut difeonvenientiae inter ideas judicium eiTe, Adverfariorum aliquis praetendat. Quo ad dandam difparitatis rationem lcmet obligabit, quam expedabimus , led diffidentem.
§. 6 .
Quidjentiendum fit dequaefiione inter Philofopbo* controverfa: judicium an ad intelleftum, an vero ad voluntatem pertineat ?
D e judido inter Philofophos controvertitur: ad quamnam animae noltrae facultatem, an ad in- telledum, an vero ad voluntatem pertineat. Quam quaeftionem, licet inanem illam & fine ufu non efle, perlualiim nobis habeamus, in logica tamen praepollere moveri exifiimamus, utpote quae ex principiis demum plychologicis latis dirimi pofie, conflat.
§• 7 *
‘Judicium in adfirmativum & negativum bene dividitur.
I n folo quidem ac indivilibili mentis adnutu judicium, fient didum efi, conliftit. Adnuere tamen poffumus vel cognitae inter ideas convenientiae, vel cognitae inter easdem pugnae leu dilcon- veniennae. Judicium inde in adfirmativum & negativum nec immerito dividitur ita , ut adfirmativum dicatur judicium, in quo cognitae inter ideas
con-

convenientiae interne adnuimus ; in quo vero cognitae inter eas pugnae fcu difeonvenientiae adnuimus , negativum vocetur.
CAPUT 11.
DE VERITATE LOGICA JUDICII, et DE ERRORE EI OPPOSITO.
Cur} & in quantum de veritate hic agatur ?
I nter proprietates judicii, quas logica adtendit, praecipua cft veritas. Hinc, quanquam habita ordinis ratione de veritate in quarto primum hujus operis libro dilputare, nobis fit pro- poiitum , ubi cogitationibus limul ad verum dirigendis regulae praeferibentur: hic tamen quali per tranfennam pauca quaedam eaque magis generalia, in quantum judicii veritatem fpedlant, explanabimus , caetera magis fpecialia ad di£lum jam librum quartum adhuc differentes.
Veritas quid & quotuplex ? eritas in genere per conformitatem, convenientiam eorum, quae limul effe perhibentur* folct definiri; & quadruplex in fcholis nec immerito diftinguitur: metaphyfica fcilicet, phylica, logica & moralis. Metbapbyjica in conformirate , convenientia determinationum feu notarum alicu-
§• I
§• 2 ,
JUS

“ 24 *
jus effentiaiium, ex quibus illud noftro (altem concipiendi modo conftituitur, confidit. Phy fica habetur, ii qualitates, quae per nomen, quo exprimitur , lignificantur , alicui reipfi inlint. Sic verum dicitur aurum, li qualitates, quae per nomen illud denotantur, eidem vere feu reipfi infuit- Logica eonformiratem cogitationum cum re cogitata denotat. Moralis per conformitatcm feu convenientiam locutionis cum cognitione fo- let definiri.
Judicium quod, & quando noerum fit ? ntc, quam ad qvraeiiionum hic propofitam re-
fpondeamus, monendum effe ducimus , de veritate folum logica judicii hic nobis (ermonem effe. Quo monito praemiffo judicium verum cfe fe dicimus, in quo & quando ea, quae inter (e reipfi conveniunt, convenire , & quae di (conveniunt, difeonvenire, quis judicat. Nec ad veritatem judicii logicam (afficit , ut quis judicet ea convenire, quae convenire ipfi videntur & quae difeonvenire videntur , difeonvenire judicet. Etenim vel inter ea quoque , quae vel maxime inter Te pugnant, convenientia, & inter illa, quae conveniuni, pugna non raro dari videtur j prae- fertim fi confofe (blum cognita fuerint.
Judicium quod , <fir quando fdjum fit ?
E x his porro liquet, quid, & quando judicium lit falfiim ? judicium nimirumfallit msii, quo- tiescunque ea, quae conveniunt, difeonvenire,,
§• 4 -
quid errori

129
3c , quae dilconvcniunt, convenire, quis judicat,, Judicium quodcunque logice falliim error eft,
Quaejliones quaedam Jckolafticorum de ju« dicti veritate.
S cholaftici more luo quaeftiones non paucas de vericare judicii agitare confuererant: ex quibus duas hic lolum adducimus lequentes : quaerebant fcholaftici i. an veritas actui judicativo fit ef fentialis ? i. an unum judicium poilir effe verius altero ? Atque ad ultimum communiter reponebant, judicium unum polle altero verius effe intenlive, non aurem extenlive. At cui vel audire ilia nau- feam non creat, aut bilem non movet?
CAPUT lll
DE FONTIBUS ERRORUM IN JUDICIIS OCCURRENTIUM.
Errores quam frequentes fint ? eur Ae earum fontibus agatur ?
J udicium quodcunque falliim errorem effe, modo meminimus. Unde, quam varia in omni fere (ciendarum ac artium genere judicia faila occurrunt , occurrunt autem quam plurima, quot enim ab aliis ceu certa ubique ja<9antur, quae alii ne ve- rolimilia quidem exillimant, & non raro, quod
I,
l
■falfa

I 3° . . . — > 4 .
falfafint, demonltrant; tam frequentes efle errores conliat. Hos vero errores ieu eorum potius fontesperfpccfoshabeamus, oportet, nifiinfimi- les laepius errores prolabi nobis lit perinde, elfe autem non debet.
§• 2 .
Quotuplicis generis fitit errorum fontes ?
E t quanquam varii fint ac quali innumeri errorum fontes 5 ad duo tamen capita feu clalfes apte omnes revocari polfunt ita, ut proximiores alii, alii remotiores adpellentur.
§• 3 *
Errorum fontes proximiores quinam fint ?
E rrorum fontes proximiores jure merito efle dicuntur ignorantia, & mentis in judicando praecipitantia. Ex duobus his fontibus errores quoscunque promanare, facile deprehenditur: erramus enim judicando, vel illa inter fe convenire, quae dilconveniunt, vel dilconvenire, quae vere conveniunt §. 4. Cap. praeccd : jam vero quae caula utriusque alia efl:, quam & ignorantia, & mentis in judicando praecipitantia ? Et certe, li ignorantia primo non laboraret mens noftra, li ideas rerum diftinftas, completas, ac determinatas haberemus , li cujusque determinationes fufli- cienter cognolceremus; non utique inter fe convenire nobis viderentur, quae tamen dilconveniunt, nec difeonvenire, quae inter le vere conveniunt; fed vere femper con-aut dilconvenientiam perlpiceremus. Sed& quod de objedlis non flatis cognitis, quorumque proinde con-aut dilcon-
venien-

■*=======*
Veniendam nondum perficimus , nihilo tamen minus judicare praefumimus, quid aliud eft, quam mentis in judicando praecipitantia ?
i
i
r. f'
§• 4’
Ignorantia ifthaec quanta fit?
E t illa quidem ignorantia, quam in infante re- i center nato pene omnigenam efie jam lupra jL. i. p. x. Cap. 5. §. 3. meminimus , per omnem exinde vitam in hominum mentibus dominatur adeo, ut eam minuere quidem pollit, extinguere pon pollit homo.
§• Sr
Errorum fontes remotiores.
R emotioribus errorum fontibus jure adnume- ratur, quidquid vel ignorantiam auget, aut impedit faltem , quo minus eam minuere pollit homo. Qualia funt omnes defectuum in cognitionibus noftris caufae fitpra L. 1. p. I. Cap. 5. a nobis adfignatae \ vel mentis in judicando praecipitantiam nutrit; veluti funt nimia fcu in nobismet ipfis feu in aliis etiam confidenda, opiniones prae? judicatae.&c.
§, 6,
Vocabulorum a&ufus multorum errorum fons.
I nter fontes errorum remotiores praecipuos, vel, ut melius dicam , furame perniciofos e!t vocabulorum abufiis; quot enim judicia falfa <Sc erronea inde promanant, aut quod homine? longe
l Z quid

* 3 2 , •i.j-
quid aliud fiib vocibus iibi cogitent, quam illae revera fignificant j aut quod earum faltem fignifi- cara ex parte folum , <Sc non fatis complete & determinate cognofcant.
§• 7 *
Generalia contra error et remedia.
E x his, quae di£ta funt, difficile non eft colligere media faltem generalia, quibus erroribus lit obviandum. Ac primo quidem, ut ignorantia minuatur, rerum cognitiones in nobis perficiantur. Ut vero mentis in judicando praecipitantia refrenetur, errores, in quos illa fedufti prolapfi fumus, adtenta mente recogitentur, (vix tamen ali ter de corrigenda illa mentis in judicando praecipitantia fol- licitus quis erit, nifi poftquam errores per illam ad- miffos lincera mente recogitare & exeerari inceperit) Regulam, quod nifi de diffinite cognitis fecure unquam judicare quis poffit, alte menti imprimamus: & ita non noftras modo cognitiones, fed & aliorum quoque fenfa in tantum fufpeita habeamus, ut plenum nunquam nifi dijHnBe cognitis adfenfum praebeamus.
§• 8 .
Quam id ad deponenda praejudicia neceffarium fit ? ubi fimul, quid praejudicium fit y exponitur.
E t iftud quidem, quodfi ad evitandos quoscunque errores conducat, licut omnino conducit, ad deponenda praeprimis praejudicia neceffarium eft adeo, ut fine eo nec fpes fit, fore , ut aliquis praejudicia fua unquam deponat. Eft vero praejudicium

•t^ *——— m. 1 3 3
dicium judicium quoddam anticipatum , quod vel a nobis ipfis cx confufis fenfuum repraefcntationi- bus L. i. p. i. Cap. 5. §• 6. & adfe&ibus inordinatis formatum cft , vel ab aliis formatum absque examine & fine diftin£ta objectorum cognitione ob eorum folum auctoritatem a nobis admilltim fuit.
§• 9 *
Quam perniciofa fint praejudicia ?
Q uanquam igitur non omne quidem praejudicium continuo fit, effe tamen poteft, imo plerumque error elt. Hicque eo perniciofior, quo praejudicia difficilius deponuntur, ac veritati, prae- fertim fi univerfaliora fuerint, ad mentem aditum praecludunt: quemadmodum id pulchra fimilitu- dine declarat Malcbranch: de inquirenda veritate : praejudicia (ait ille) funt humanae menti id, quod Principum miuifiri funt ipfis Principibus. Quemadmodum illi a Dominorum tuorum confpectu arcent omnes, qui pro ipfis non ftant, vel qui eos deturbare poliunt; ita praejudicia impediunt, quo minus homo in eorum cognitionem inquirat, quibus di(tin£te cognitis fua deponere praejudicia cogeretur.
§. IO.
Quantum pondus praejudiciis addere foleam 'vulgi opiniones ?
P raejudiciis, quae cx vulgi opinionibus non raro hauriuntur, hae ipfae vulgi opiniones ftm- mum exinde robur addere fblent. Quot vero dentur tales vulgi opiniones, quas, fi vel leviter folum difeutiantur, mera praejudicia, pudendos in-
I 3 quam

1 34 *i' 1 11 1 -^ 4 »
quam errores efle , deprehenditur , nemo facile poteft ignorare. I-iibet hic -aliquas faltem enarrare., Sepas ajunt Fcflo S, Benedicti fatas crajfas feri, divum Chrifopborum Patronum ejfe tbefaurorum; /luo- rum alii daemonem cufiodem ejfe dicunt. Sagas per anguftos vitri poros, vel tenuia faltem voyanlina tran- fire, fcopis fuis per aera ad loca remotiffima cito Volare, has ipfasfe in feles, aliaque animantia bruta & ex his in homines rurfum commutare, credunt , Quae figmenta, utut abfurda fimr, adeo tamen fa- crata habet vulgus , ut* fi eis refragari volueris* Jeiolus forte vel apud eos quoque eruditos audias* qui vulgi opinionibus plus aequo adhaerent.
§* ii*
Praejudicia quo fnodo deponenda fintt
A d deponenda tandem praejudicia praeter legerri fiipra §. 7. adfignatam necefle e(t * ut quis opiniones, qtiae ilndc & quando mentem primum fiibierint, iibiconleius non eft , fiilpe&as habeat, easque ad rigidum examen revocet: ideas omnes praefer tini magis compolitas (circa tales enim praejudicia verlari plerumque folent) probe relolvat, ut ita earum con- aut difeonveriientiam diftincle
S dicere, & errorem, fiquis admilfiiis fuerit* t corrigere.
LIBER

LIBRI II. LOGICAE
PARS II.
DE PROPOSITIONE.
CAPUT I.
DE NOTIONE , PARTIBUS , et VARIETATE PROPOSITIONIS.
§■ i.
Propojitio quid?
5icut ideas nominibus , ita propofitio- nibus judicia exprimimus. Unde pro- politionem non pauci, reccntiores praecipue definiunt, quod fit oratio exprimens 1 judicium, in fcholis tamen communiter definiri lolct propofitio, quod iit oratio unum de alio immediate enuntians. In qua definitione
I 4 vox

j 36 . . ■■■■■■ . f>
vox immediate idem ac fine refpecht ad pfsecc- denria quaedam fignificat, uriraab argumentatione differat & difeernatur propofitio,
§• 2 .
Propofitionis pai‘tes. Extremapropofitionis quae- liam dicantur ? Quid copula ?
T^x definitione propofitionis data liquet, adpro- politionem quamcunque tria ,■ ex quibus illa ceu partibus conflat & componitur, necdlario requiri, unum fciliccr, de quo enuntiatur, & fubje- £tnm dicitur, alterum, quod enuntiatur, &praedi~ catam vacatur, & tertium denique, per quod enuntiatur, & copula audit. Subjecdum & praedicatum propofitionis ejiui extrema feu termini vocantur. Copula’ efle nequit nifi verbum fubftanrivum Jum in modo indicativo.
§• 3 -
Tria ijia an tribus fernper vocabulis exprimenda Jint?
N eceffe tamen non eft, ut tria ifla tribus fernper vocabulis exprimantur. Dantur contra pro- pofirioncs, quae duobus, imo quae unico fblum vocabulo' conflant v.g, ifla: pluit. Quod tamen ejusmodi effe oportet, ut tria illa comple£datur, & ita in illa refolvi queat, quemadmodum pluit refolvi potefl: pluvia fji eadem*
4 ^
T)e quantitate & qualitate propofitionis.
I riter alia circa propofitionem obfervanda, primo loco nobis*-veniunf quantitas & qualitas. Illam
uni-

. . 1 1 37
univerlafitas & parricularitas conftiniunt; hacc duplex efle dicitur , primaria Icilicet & lecnndaria. Per primariam adfirmatio <Sc negatio , veritas & fallitas per fecundariam denotantur. Ex quantitate & qualitate primaria quatuor propoiitionum fpe- cies diverlae enafeuntur , univerfalis fcilicct adfir- mativa, univerfalis negativa , particularis adfirma- tiva, Sc particularis negativa , quas litteris fequerj- tibus A. E. I. O. indicant Diale£tici ita , ut A pro- politionem univerlalem adfirmativam, E univerlalem negativam, I particularem adfirmativam, Sc O denique particularem negativam delignet juxta le- quentes verius:
AdficritA, negat E, verum generaliter ambo. Adjerit 1 , negat O , fed particulariter ambo.
§♦ 5 »
Fropofitionis quantitas unde aefiimanda ? an ex Jola terminorum relatione ? quidpropojitio indefinita?
S unt, qui propofitionis quantitatem ex lola terminorum , praedicati Icilicet ad fubjeclum relatione aeftimandam efle dicant adeo, ut propolitio univerfalis & adfirmativa quidem Iit , quoties praedicatum liibjedfti determinatio intrinfeca cflen- tialiseft, adeoque neceflario eidem convenit: uni- verlalis contra negativa, quando praedicatum liib- jccto repugnat, & ei proinde haud quaquam com- venire poteft. Primam in materia neceflaria, in materia impollibili alteram in fcholis vocant. Propolitio contra particularis ex eorum lententia eft, quando praedicatum fubjeeti determinatio fo- lum extrinleca, accidentalis eft:, ac ei proinde &; con- Sc dilconvenire poteft. Propolitio in materia
I 5 con-

*38 4^—. . ■ . ^
contingenti feu poffibiii talisin fcholis dicitur. Verum tamen haec regula non obtinet nili de proportionibus, quarum fubjccto lignum nullum eft praefixum , quaeque indefinitae ideo vocantur. Propolitionis autem definitae quantitas ex ligno lub* jefto praefixo aeltimanda elb
§. 6 .
Qiialitas propofitionis unde aeflimauda [it ?
P ropofitionis vero qualitas (de primaria hic lo- lum loquimur) ex copula unice aeltimanda elt ita, ut, fi copula adfirmans fit, propofitio adfirmativa, &fi copula negans fit, propofitio negativa habeatur. Ut vero copula negans elTe ccnleatur, particula negativa eandemadficiat. Ubi adverte, inpropofitio- nibus complexis, de quibus infra dicetur, duplicem occurrere copulam principalem unam , alteram incidentem , fed principalem ratione qualitatis folum effe adtendendam.
§• ?*
Quantum interfit tam quantitatem quam qualitatem cujusvit propofitionir rite interuofeere ?
M ultum fine interelt tam quantitatem quam qualitatem cujusvis propolitionis rite interno- fiere. Etenim a qualitate primum pendet propofitionis relblutio aut copulativa Ici licet aut disjunctiva, nec non praedicati liibpofitioZ. i. p. 2. Cap. 6. §• 16. ejus item acceptio fecundum comprehenfio- nem, ficut infra dicetur. Quae ad intelligendum propofitionis fenlitm, ejusque qualitatem fecunda-
riam

■k ' 1 "'■« 1 11 '■■""" s* *39
fiam veritatem fcilicer aut falfitatem agnofcendam fcitu plane neceffaria funt. Nec a quantitate minus propofitionis veritas aut falfitas dependet. Ubi adverte , propofitionem particularem conditione fub- jccto addita in univerfalem mutari polle.
Antequam ad reliquas propolitionum divifiones tranfearmis, lubet hic paulifper liftere, & propo- fitionum hactenus definitarum regulas hermenev- ricas ponere, ne pluribus divilionibus & regulis ty- ronum ingenia confundantur.
CAPUT II.
REGULAE QUAEDAM GENERALES PRO DIGNOSCENDA PROPOSITIONUM VERITATE.
§■ I.
Regula I.
P rimaria & maxime generalis, per quam an pro- pofitic vero fit, nec ne, difcerni potcll, regula cenfctur illa ex ipfa definitione propofitionis verae defumta ; fi nempe objechim ita je habeat , ut propofitio enuntiat , vera eji; /z obje&um aliter je habeat , falfa cfl propofitio. Aliae igitur regulae vel ex hac defiimuntur, vel propolitionum fenftim magis declarant, ut hoc declarato clarius polfit inteliigi, an objectum fe ita habeat, an non. Unde, etfi quaedam de veritate judiciorum jam dicta fmt, quae non minus veritati propofitionum, ut- pote quae judicia enuntiant, conveniunt, reflant
tamen

140 .
tamen alia eisdem addenda, quae recepto in Icholis more hic addi (olent, & tam judiciis, quam pro- politionibus adplicari poliunt.
§. 2 .
Regula 11.
P oteji eadem propofitio in aliquo fcnfu ejfe vera , in alio falfa. Ratio cit, quia eadem propofitio faepe admittit diverfos lenius & explicationes, quojum unus poreft effc conformis objecto , -alter dif- formis, ergo etiam propofitio in uno lenfii vera, in altero falfa elTe poteft. Sic haec propofitio Davi- dis : omnis homo mendax tft, veraeft, fi intelliga- tur de Adae polleris in peccato conceptis & natis, utpote qui omnes mentiri poterant , <Sc poliunt. Falla autem elt, fi comprehendit Deum hominem. Irem propolitiones liipramemorate: Cacci vident, claudi ambulant, verae fiint in lenfii divilb, fallae vero in lenfii compofito, ficut negative contra enuntiantes v. g. nullus caecus videt , nullus claudus ambulat verae in lenfii compofito , in lenfii divilo falfie fiint. Unde liquet, quam ad dignolcendam propolitionis veritatem verum ejus lenfiim nolle omnino lit neceffe, quem ex terminorum liibpo- fitione, caeterisque eorum ad lectionibus, ex quantitate item & qualitate propolitionis potiflimum dc- lumendum elTe, dictum jam fuit.
An propofitio duplicem habens fenfum in uno fem - per vera in altero falfa fit ?
E x eo tamen, quod propofitio duplicem habat lenium, minime fequitur, cam in uno veram, in
altero

4======* J 4*
altero falfam effe oportere. Sic Sacrae (cripturae fenfus ab ejus interpretibus dividitur primo in genuinum «Stadcomodatiriuin. Scnfus genuinus ille eft„ quem folum Spiritus S. per verba S. Scripturae nobis infinuarc voluit; adeomodatitius contra, qui a Spiritu (ancto non intentus, ab ingenio potius humano in (anctum finem adinventus eft. Senfiis genuinus ulterius dividitur in litcralem «Se myfticum: (enlus literalis eft, quem Spiritus S. in Scriptura per verba primario atque immediate intendit. Et (en- fus myfticus, quem per verba tantum mediate, per res iplae vero live gcftas, live gerendas immediate defignat, adeo, ut non jam verba, (ed res ip(ae per modum ligni immediate in notitiam lignificati inducant. Sic dum in Ub. Gen* venditio Jolephipro triginta argenteis a fratribus freta refertur : verba quidem hoc enarrant effe factum ; ipfa vero res defignat venditionem Chrifti a Jnda proditore, quem ceu Apoftolum , & fratrem habuerat, factam. Senfiis myiticus dividi- tur ulterius in allegoricum, tropologicum, «Stanagogicum pro cHvcrliratc rerum fignificatarum: li enim res (piritualiter indicatae ad fidem (pe£tcnt, atque ad Eecleiiam Chrifti militantem, allegoricus, fi ad mores referantur , moralis (eu tropologicus , fi demum ad res futuras (eu (perandas, quo & re(ur- redtio mortuorum «Sc poena aeterna reducuntur, pertineant, (enfus tum anagogicus dici confiievit. Pro exemplo vulgari adduci (olet vox fanfalem, quae literaliter civitatem in Palaeftina, allegorice Ecclefiam Chrifti, tropologice (eu moraliter animam chriltianam , anagogice Patriam coeleftem, (eu aeternam beatitudinem defignat. In omnibus tamen hifce (enilbus veras cite (aerae (cripturae propoliciones, Chriftianus nullus ambigit. Ubi ad-
yarte,

*4 2 -H EHiL-l ■' i . i — >.fr
verre, vel profanos eriam foriprores in Icriprisprae^ ferrim humanioribus talia aemulari,
§• 4 ,
Regula III,
S ubjecto propofitionis adfirmativae tribuitur praedi-’ catum fecundum totam fuam comprehenfionem , hoc ejli quoad omnes determinationes in notione praedicati comprehenfas : fabjecto tamen commenfuratur praedicati exten/io. E, G. hujus propofitionis: Plato efi Philofophus , praedicatum ita de Platone enuntiatur, ut quidquid notio Philofophi complectitur, Platoni vere tribuatur ; ait non adfirmantur illi homines omnes de Platone , qui nomen Philofophi participant. Ratio imieft: ut detur veritas pro- pofirionis, debet adelfe vera connexio inter fubje- ctum Sc praedicatum, & confequenter praedicatum debet quodammodo inelfe fubjerio, ergo etiam adtributa praedicati debent inelfe fubjecto Sc fimul adfirmari de eo. Ratio adi elt: 11 extenlio praedicati excederet liibjectum, de fubjedto adfir- maretur , quod in eo non continetur, livero extenlio praedicati deficeret ab extenlione fubje£ti, fubjectum contineret aliqua, quibus praedicatum non conveniret, utrumque dici nequit, ergo praedicati extenlio commenfuranda elt fubjecto. Ita T. Hauffer.
§• 5 -
Regula IV.
D e fubjeflo negativae propofitionis negatur praedicatum quoad totam extenfionem: fed sion quoad totam comprehenfiomm. Ratio imi elt: per extern

- I " 1 '■ li w tf. 143
tenfionem intclliguntur fubjeda lub praedicato eontenta, atqui i ita omnia de fitbjedo negantur per propofitionem negativam, ut patet in hae pro* politione : Petrus non eji lupis-, ubi omnis lapis de Petro negatur, ergo etiam de lubje&o propofitio- nis negativae negatur praedicatum fecundum luam totam exteniionem. Ratio adi eft : quia per com- prehenilonem intclliguntur adtributa in notione illius praedicati neceflario contenta , atqui illa noa omnia negantur de fubjedo , ergo etiam praedicatum non negatur de lubjecto quoad totam com- jrehenfionem : res in exemplo clarius patebit. Sit taec propofirio negativa : homo non eft brutum» n hac propolitione omnia plane inferiora lub notione bruti contenta negantur de homine. Sed non omnia praedicata in notione bruti contenta per hanc de homine negantur. Nam v. g. in notione bruti continetur animal , vivens , ftnfitivuni , fubftantia„ atqui iita per hanc propofitionem non negantur de homine , alias eo ipfo propofitio effet falla , erga etiam brutum non negatur de homine fecundum totam comprehenlionem.
§. 6 .
Regula V.
P ropofitiones ad firmant es in materia neceffaria fem - per funt verae ; tiegantes autem femperfunt falfae,. Ratio efi : illae propofitiones, ut ex ante dictis confiat , dicuntur in materia neceffaria, quarum praedicatum neceffariam habet connexionem cum iubje- do, atqui per propofitionem afiirmantem in materia neceffaria adfirmatur talis nexus, per propofitionem yero negantem negatur talis convenienti^
ergo

144
ergo propofitio adfirmans in materia neceflaria debet eflc neceffario vera , negans vero debet effe neceffario falfa. Sic haec propofitio : homo efifub- ftantia,ei\ necefTario vera, haec autem r ho?no no?i efi fubjhmtia , neceffario eft falfa. Econtra in materia impoffibili adfirmans efi femper falfa ; cjf neg ins efi femper vera. Rado eft ferme eadem ac ante: in materia enim impoffibili manifefta datur disconvenientia inter fubjcftum & praedicatum, confe- quenter, fi adfirmetur praedicatum convenire fubje- tto , propofitio neceffario debet effe falfa, & fi id negetur, debet effe vera ; uti fi dico: homo efi lapis, cum duo i fla homo c~' lapis flbi convenire nequeant, propofitio eft: falfa, fi negetur hominem effe lapidem v. g. homo non efi lapis, propofitio eft vera.
P ropofitio adfirmativa in materia contingente ut fit vera, r ' 't xmo identitatem inter reflumfub-
 ■prae ,
tempore per verbumfignificato. Quodfi unum ex his requifitis non adfit, falfa cenfenda eft propofitio. E. g. Si dico : Antichrifius efi impius : propofitio haec in rigore dialectico facit hunc fenfiim : <if exi- ftit Antichrifius , cf exifiit impius , cf Antichrifius efi idem hic impius. In qua propofitione cum exiftentia Anticnrifti adfirmetur , quam tamen nondum dari fubponimus , propofitio falfa reputanda eft; copula enim his in propofitionibus fiimi fecundum ftatum dicitur. Quod adtinet obliquos fiibje&um vel praedicatum adficientes, debent illi ea quoque ratione exiftere, qua propofitio
§• 7 .
Regula VI.

i4r
eos adfirmat, e. g. Pbi/rfopbus efi docius. Si haec propofitio ponatur vera , debet cari Philolophus, debet dari doctrina, & i ita doctrina debet inefle Philofopho : nam propoiitiones adfirmativae in materia contingenti copulative ad mentem Diale-
TD m c.
cticorum ilta enuntiant.
§• 8 -
Hic notanda,
H ic tamen notandum , intelligenda hacc elle de propolitionibus, quarum praedicatum nequit convenire lubjefto nili vere exiilenti, ut fieri amat , fi praedicatur actio aut forma quaedam accidentalis &c. Aliter dicendum, fi praedicatum non exigit ltarum copulae. E. g. Auticlrrifius efi cognitus i haec propofitio non adfirmat cxiltenriam adtualem, fed , ut ajunt, intcntionalem ; adeoque vera e It.
Nota 2. Propofitiones ejusmodi accidentales leu contingentes, quarum lubjectum non exillit juxta exigentiam copulae, vulgo dicuntur de lub- jecto non fubponente, eaeque tallae habentur: luImponunt enim aliquem Itatum fubjecti, quem iltud non habet: Sia e. g. Antirbrifius efi wjpoflor. Hacc | propofitio habenda ell talla - , cum enim lubjectum ! non exiitat, nfcquc tale praedicatum illi convenire | potclt. Si tamen copula in talibus propolitionibus 'l dicatur fiimi ampliative, ira ut in praecedenti efi » idem fit -ac erit, verae dici poliunt. Sic vcracen- feturilta: Plato ell Pbilofopbus, cum efi bac in propoli tionc idem Ihnet ac fuit..

146
§• 9 -
Regula VII.
T)ropofitio negativa in materia contingenti efl vera , fi vel fola identitas recloru/n deficiat , aut fi non exiftat vellus vel obliquus pro tempore per copulam fi- gnificato. Unde vera efl: v. g. haec propolluo : An- ticbriftus non efl doclus ; deeft enim re£tus fubjeftij tales enim negativae propoiitipnes faciunt hunc fen- fiim disjunctivum : vel non 'cxiitic Antichriltus, vel non exiflit do£tus, vel Antichriflus non eft illud ens doctum. Imo, II juxta regulas Diale£ticae exponitur, vera eft fequens etiam propolitio, An- tichriftus non efi impius : facit enim hunc fenfum: vel non exiltit Antichriltus, vel non exiftit impius, vel Antichriltus non eft ille impius; in qua refblu- tione disjunftiva , cum tantum unum membrum lit verum, tota prop.ofirio habetur vera.
§. 10.
Recula VIII.
V eritas propofitionis in materia necejjaria & in objeflis creatis non requirit abfolutam exiftenti- am fubjefli , fed fufficit conditionata. E. g. Haec propofitio, homo efl fubftantia , vera eft, edi nullus homo etiam exilteret; nam praedicatum continetur in fubje£topro omni ftatu, adeoquepro omniftatu efferre illud licet. Aft negativae propofitiones in materia neceffaria femper falfae funt,live fubjectum exiftat, live non. Sic haec propofitio : homo non eft fubftantia, falfa elt, five exiltat homo , live non: repugnat enim homini tam exiflenti quam pollibiii non effe fubftantiam.
Pariter

Pariter propofitio adfirmativa in materia im- poffibili jemper falfa cfi , five exi jiat jubjechtm aut praedicatum , Jive non. Sic v. g. haec propofitio , hinno eft Iapis , falfa eft , five exiftat homo , live non. Econtra negativa vera eft * five exiftat re- £tus fubje£ti aut praedicati, five non, dummodo femper illa in unum conjungi nequeant. Sic haec propofitio, homo non ejl brutum , vera eft, five nullus homo exiftat, five nullum brutum exiftat, eft tamen *Sc manet vera haec propofitio.
l 1 *
Regula IX,
Tiropofitiones modales ut fuit verae-, requiritur ve- vitas tum di&i , tum modi; hoc eft , ut praedicatum eo jrndo conveniat aut dijconverdat jub- jech , quo modo adfirmatur aut negatur per propo- fitionem. Sic vera eft haec modalis : hominem ejje Jubftantiam eft neceffe. Econtra falfa eft haec: contingens eft hominem ejje jubftantiam ; imo dictum quoque falfiim efte poteft, dummodo modus verus fit. Sic haec propofitio : Deum non ejje ens Jumme perfe&um eft inipojfibile , licet dictum fit falfiim , cum tamen modus fit verus , vera eft. Modales prepofitiones a pluribus revocantur ad complexas , de quibus nunc fequenti capite agendum.
*
K %
CAPUT

148
CAPUT III.
DE PROPOSITIONIBUS COMPLEXIS.
Differentia inter propofitionem complexam & compofitam.
P riusquam progrediamur ad explicationem pro- pofitionum compolitarum , obfervandum venit, quasdam videri compolitas, cum tamen fimplices lintj limplicitas enim propolitionis de- lumitur ab unitate fubjedti , & praedicati : funt autem quaedam propofitiones , quae tinum tantum liibje&um, unicuinque praedicatum habent, led quarum fiibjcctum live praedicatum terminus complexus eft alias propolitiones includens, quas incidentes vocare licet, quaeque pars tantum fiib- jefti five praedicati liint, illis Icilicet conjunctae per pronomen qui , cujus natura elt plures propolitiones conncctere ita , ut in unum omnes coalelcant. Sic cum Chriltus dicit : Oui facit voluntatem Patris mei , qui in coelis eft, is regnum coelorum poffulebit. Subjectum hujus propoiitionis duas alias propolitiones continet , cum duo verba habeat, quae vero per pronomen relativum qui conjunctae unius liibjecti partes funt. Cum autem dico: bona 'a mala a Deo proveniunt , vere duo liibjedta liint in hac propofitione, quandoquidem de utrisque dicitur , quod a Deo proveniant. Prima igitur adhuc ad lin
plici complexa dicitur : altera vero compofita eft, utpote quae plura lubjeda habe!.
tinet; veruntamen ad diftinctionem
a plane lim
Pro-

«i'? —— ^49
Propofiriones igitur complexae ftri&e compotitae nonfunt, coquod propoiirioncsaliisper pronomen qui immixtae vel imperfectae tantum propoli- tioncsfiint, prout ex dicendis adhuc patebit, vel confidcranrur non ut nunc fa£tae , fed ut olim, quas proinde concipimus idearum inltar. Hinc etiam perinde eft, an has propofitiones enuntiemus per nomina adjectiva, leu per participia fine omni verbo aut pronomine , an per verba &
J ironomina. Sic idem eft dicere : Deus invifibi- is creavit mundum vifibilem , ac dicere : Deus qui eft invifibilis , creavit mundum , qui eft vifibi- lis. Utrobique enim primario non adfirmatur Deum effe invilibilcm, fed hoc pro prius adfcrto habentes adfirmamus Deum invifibilcm mundum vilibilcm creaffe; ii vero dicerem Deum effe in- vilibilem & creaffe mundum vilibilcm , evidens eft, me utrumque adferere. Sic haec ultima com- poiita eftet, prior vero complexa eft dicenda.
§• 2 *
Quidquotuplex fitpropofitio complexat
P ropoiitio igitur complexa dicitur illa, in qua habetur terminus complexus : quid vero fit terminus complexus L.i.p. 2. Cap. ^.§.3. expolitum fuit. Hinc tria ftatuuntur propolitionum complexarum genera; vel enim complexio cadit in fubjectum , id eft , vel lubje&um eft terminus complexus, & dicitur propoiitio complexa ratione fubjecti: qualis eft haec : Alex an dea -, qui fuit Philippi filius , fuit nepos Amynthae , vel praedicatum eft terminus complexus, & dicitur propoiitio complexa ratione praedicati, qualis eft haec: Petrus eft logicus reliquorum doplijfimus , vel utrum-
K 3 ' que

150 " ■ m i . —
que fimul eft terminus complexus , & dicitur pro- pofitio ex omni parte complexa, qualis eft haec: Paulus , qui fuit a Cbrifto vocatus i fuit Apojfolus frac reliquis ferventiffiinus.
§• 3 -
De altis propofitionibus complexis.
propofitionibus complexis hadlcnUsrccenfitis aliud earum genus addit Purchotiusj interdum enim, ait ille, non in fiibjedfcum duntaxat vel adtributum complexio cadit, led quandoque etiam in iplam adfirmationem , aut negationem, fcilicct cum ad- firmationi aut negationi robur quoddam additur: ftc ubi dico ; certum eft terram effe rotundam , noil (impliciter adfirmo rotunditatem de terra , fed in- luper addo, id certum cfte : iimiles funt hac qUO- que propolitiones : contendo , mentem humanam effe immortalem ; fapientes docent > Deum effe colendum;
& omnes demum propolitiones modales ad ejus^ ! modi complexas pertinent, de quibus jam fupra egimus*
O i
De propofitionibus incidentibus.
O blervationes qiiaedani utiles hic praemittendae funt de natura propolitionum incidentium, quae partes firnt fubje&i aut praedicati in propofitionibus corUplexi9.
I. Propolitiones incidentes, fi tamen propoli- I tiones dicendae lint, fiint illae, quarum ftibjeclum I Oft pronomen qui; ut fi dico: homines , qui fuitt | creati ad cognofcenduni cf amandum Deum , fiib- t lato termino homines , quod refiduum eft, dicitur ' propqlitio incidens* II-

- - - IJI
II. In memoriam hic revocanda funt, quaeZ. r. p. 2. Cap. 5. §. 4. advertimus circa terminum complexum : nimirum terminorum additamenta efle duplicis generis : unum {impliciter explicativum vocari poteft, cum additio nihil in notione termini immutat, fedtantum clarius exponit ipfiun termini notionem. Tale additamentum eft hoc: homines , qui funt creati ad colendum Deum. Alterum quod ,, determinativum adpellavimus, quia cum adjeiftus | terminus non integrae nominis extentioni conve- j niat, illius lignificationcm reftringit ac determi- I nat. v. g. Homines qui funt pii; ubi additamentum ' pii determinativum eft. A11 vero propoiitio incidens Iit mere explicativa, an vero dcterminativa, ex eo colligi pofte dicit ars cogitandi, quando unum pronomen tolli potcft ab incidente, illudque lim- ' pliciter adfirmatur de {ubje£to adeo, ut vera maneat propoiitio , tunc additamentum explicativum efte •, ft vero hoc fieri nonpollit, tunc addita- mentum determinativum tore. Id exemplis cla- rius patebit. Sit haec propofitio complexa: om- 1 ’ nis homo , qui facit voluntatem patris mei , qui in coe- « lis eft , regnum coelorum pofjidebit. Duplex in hac complexa eft incidens. Prima eft determinativa, ■I nam fi tollatur pronomen qui , propofitio faftacva- , dit. v. g. Omnis homo facit voluntatem Patris mei , quod falfiim eft : altera eft explicativa , poterat ff enim a Chrifto dici cum veritate : Pater meus in coelis eft. His praenotatis
§. S-
An faljitas incidentis obfit principali pra- pofitioni ?
Q uaeritur, an falfitas incidentium polfit obefle veritati propofitionis principalis ? ad quam K 4 quae-

J 5 2 »—- i- -
quaeftioncm rcfpondet Auctor artis cogitandi: pro- politionis incidentis falfitarcm ordinarie propohtio- nisprimariae veritatem non tollere, non vero fatis exponit, quando eam tollat, & quando non. Hinc refpondco : talfitas propolitionis incidentis tollit veritatem propolitionis primariae, ubi praedicatum elt ita cum incidente connexum, ut quali caufafit, quare praedicaturo fiibjecto conveniat, aut non conveniat j exemplo id declaratur : v. g. haec propofitio: silex ander, qui fuit Philippi filius, Perfns fiiperuuit: haec vera elt, licet propofitio incidens a variis in dubium vocetur. Praedicatum enim fuperans Perfas nullam habet cum incidefctc connexionem. Econtra haec : Alexander , qui fuit filius Philippi , fuit slmynthae nepos : haec falfa. redditur, Ii propofitio incidens falfa Iit; nam Ii filius Philippi non fuerit, neque nepos Amynthac , qui fuit Pater Philippi, effe potuit. Propofitionis igitur principalis ad tributum nepos Amynthac cum incidente propofitione elt connexum, & convenit fiibjecto ratione incidentis; fi igitur incidens falfa fit, principalis quoque falfa fit, neceffc- elt.
I1L Titulis, quas quibusdam dignitatibus”ad- tribuerc folcmus , ii poffunt cohoneftari, qui iri talibus fime dignitatibus conftkuri, quamvis forte fignificent aliquid,quod iis minime conveniat. Sic quia olim Epifcopi Sancti & Sanftiflimi faluraban- tur, in colloquio ChartagincnfiEpifcopi Catholici non dubitarunt l>onatilias fic compellare : Sanclif- fimus Pctilianus dixit , quamvis notum illis fatis effet, in Epifcopum fchismaticurn non cadere fan- £titarem. Sic etiam in actibus Apoftolorum Paulus Feflum Judaeae procuratorem Optimum iP pxcelkntifjhnum dixit , quia ita procuratores ex
ufr.

• m . .!_? *» 1 53
ufii compellabantur. Eodem plane modo Miniflri feu Praedicantes Lutherani & Calvinittae, corum- que Antilhtcs & Superintendentes Reverendi. <jf Ro- verendiflimi dici poliunt non fecus ac lacerdotcs noftri , licet a noltrac verae Religionis faccrdoti- bus multum differant, ne exacerbentur eorum animi.
IV. Aliter fe fc res habet, fiquis proprio marte honorarium titulum procudat , eoque utatur ad alium decorandum ex propria opinione, erroreve populari. Quando itaque quis dicit: Arifioteles , qui efi Princeps pbilofophorwn vel limpliciter : Ari- Jhtcles Princeps pbilnfopborum adferuit nervos a corde uriginem ducar , opponi jure non debet, hoc fal- fum ede, quia Ariltoteles Princeps philofophorum non elt , eum hoc nomine hadtenus in fcholis fuerit adpellatus. Siquis vero diceret’, Purchntius philosopharum Princeps docuit , vacuum effe impojji- bile , talis jure accufari poffet, quod titulum proprio marte excogitatum Purchotio adtribuerit, quem nullus hactenus ei tribuere cogitavit.
6 .
De incidentibus determinat reis.
Q uod propofitiones incidentes adtinet, quarum pronomen elt determinativum feu reltrin- gens fubjeetum, quales .funt hae : homines , qui funt pii , funt laude digni : Reges , qui fubditos amant , <Scc. litae juxta artem cogitandi falfitatis capaces non funt, eoquod praedicatum propofi- tionis incidentis de fub|e£to, ad quod pronomen refertur, ncutiquam adfirmetur. Si enim e. g. dicerem : 'Judices qui nihil prece vel pretio fsatuiint , K 5 dignos

*54 .i.j . . *
dignos cjfe laudibus-, exinde nolo adfirmare , cxifterc revera judices, qui nihil prece vel pretio ftatuant. Nunc ad aliud propofitionum complexarum genus contemplandum tranleamus.
§• 7 *
P raeter propofitiones, quarum fubjectum aut praedicatum terminus complexus eft, aliae etiam, ut jam ante diximus, complexae funt circa iptam adfirmationem aut negationem , quia illis inrerfe- runtur termini vel propofitiones incidentes , quae non terminum, fed adfirmationem aut negationem per verbum eft notatam adficiunt; ut cum dico: Ego contendo milium dari vacuum in rerum natura: Ego contendo diciturpropolido incidens, parsque propolitionis principalis; evidens tamen elt, quod illa nec fubjedlum nec praedicatum adficiat, quia nihil in iis immutat. Imo eodem modo conciperetur , fi fimpliciter diceretur : nullum datur vacuum in rerum natura , ac proinde propofitio incidens hic in folam adfirmationem cadit; quae duobus poteft modis exprimi, vel per verbum eft , ut ordinarie fit; vel per verba Adfero, contendo, rationes evincunt , verum eft , certum eft &c. Circa ejusmodi propofitiones
Obferva i. Accidit quandoque , ut propofitio principalis ab incidente in ejusmodi enuntiationibus vix difeerni queat. E. g. Si hanc propolitio- nem proferam: Omnes Philofopbi fcholaftici docent, gravia corpora in terram fponte ac nullo impellente decidere : vel (copus meus eft adfirmare, quod gravia corpora (ponte in terram decidant, & tum prior
pars

«, ' ' — * *5S
pars: fcilicct mines Pbilofopbi fcbolaftici elocent , erit propofitio incidens: vel volo tantum adferere, hanc fententiam defendi a fcholafticis: & tunc altera pars propolitio incidens habenda erit. Ut igitur rite dijudices , quaenam propolitio principalis, quae- namve incidens habenda fit, fcopum Aurhoris co- gnolcas, oportet. Et hunc ex antecedentibus, & confequentibus colligere poteris. Ut ejusmodi propolitioncs lint verae, requiritur, ut propofitio principalis llt vera, & fallitas incidentis non nocet veritati propofitionis principalis.
Obferva 2. Inter propolitioncs complexas quarum copula, non vero liibje&um aut praedicatum termino complexo adficitur , Philolbphi haclenus ipeciatim illas notarunt, quas modales dixere, quii adfirmatio vel negatio in iis modificatur aliquo qua- tuor modorum, qui funt necejje , impofjibile , contingens , po/fibile , de hilce jam fupra egimus. Id hic addendum rcltat, propolitioncs modales, quarum modi funt neceffe aut impollibile v. g, necejfe eft hominem ejje fubftantiam; impofjibile eft hominem effe lapidem, revocari ad univerfales, cum fere idem fit, ac dicere: Omnis bomo eft animal , nullus bomto eft lapis. Caeteras vero revocari ad particulares*. Haec de propofitionibus complexis liifficiant; qui plura petit, legat artem cogitandi, ex qua pleri- que hic di£ta deliimfimus.
CAPUT

156
•rerffsasg-TJ. 1 .. 1
G A P U T IV.
DE PROPOSITIONIBUS COMPOSITIS.
§• i-
Quotuplicis generis fint propofitiones compofitae ?
P ropofitiones compofitae dicuntur illae, in quibus plures repenuntur fimplices propofitiones ad invicem connexae. Duo autem propoli- tionum compoiitarum genera primaria ab omnibus ftatuuntur ; vel enim earum compolitio ftatim patet, & dicuntur explicitc compofitae. Qualis «eft haec : Petrus ambulat, cP Paulus ftrnlct : vel carum compolitio aliquantum latet, & dicuntur im-
? licite compofitae leu exponibiles. Qualis eft haoc: 'etrus tantum eft muficus <pc. Circa haec
Nota. Copula alia dicitur verbalis, quae eft verbum fum, fubje&um cum praedicato conjungens; | alia grammaticalis, quae particulis grammaticalibus fignificatur. Propofidones enim limplices, quibus conftat compofita propofitio, non adfirman- tur omnino difparate, fed cum aliqua connexione ad invicem, quae per copulam grammaticalem exprimitur. Particulae autem ejusmodi grammatica- j les propofitiones fimplices conjungentes ftint: i
nee, vel, Ji , quia, & hae vocantur copulae prin- ' cipales refbeclu propofitionum compofitarum. I Nunc de propofitionibus explicite compolitis. '
§• 2 .

Df? propofitiombus explicite compofitis.
P ropofitioncs explicirc compofitae ab diiis plures» ab aliis pauciores recenfentur. Nos dim pluribus Gilrem recentioribus fex admittendas putamus ; quarum regulas hic iimul ponimus, Sunt autem propofitioncs compoiitae vel copulativae, vel disjunctivae , vel cauGiles, vel conditionales, vel relativae , vel denique discretivac.
De propofitimibus copulativis. ropolitiones copulativae dicuntur illae, quae
plura liibjecta vel praedicata habent per conjunctionem adfirmativam , vel per negativam nec connexa, e. g. mors r cf vita in inanibus linguaefunt. Nec homo nec brutum eft lapis. Harum propo- litionum tres folent diltingui Ipecies. i. Quando in iis occurrunt plura lubjefta •, uti mors vita in manibus linguae funt. 2. Quando plura occurrunt praedicata 5 uti fhidiofus diligens fatisfacit Deo U" hominibus. Et 3. quando plura fubjecta & plura praedicata occurrunt ; uti Mathaeus iff Joannes fuere Npofloli Evangelifiae. Ejusmodi propolluo in quatuor limplices refolvi poteft.
Regula Hermeneutica pro hifee propoluioni- bus elt fequens. Ut propolitio copulativa lit vera, requiritur ambarum propolitionum veritas, & ubi una tantum pars falla elt, tota propolitio habetur falGi. Sic falla elt haec : U" fides U" divitiae adfa- lutem aeternam ncccjjaria funt , cum divitiae non 11 nt neceffariae, & lic una pars lit falla.
Ad

i 5 8
Ad has propofitiones a quibusdam revocantur propoiitiones , ut dici folent, quantitativae, qualis eit haec : Petrus eft tantus , quantus eft Paulus. Qualitativae v. g. quale eft meritum , talis eft merces. Temporales, in quibus tempus quoddam exprimitur : quando Petrus ftudet, Paulus dormit, & locales: ubi eft Petrus, ibi quoque eft Paulus. Ad quarum veritatem requiritur quidem, ut utraque propolitio fit vera, nihilo tamen minus has potius ad relativas revocandas duco.
§• 4 *
De disjunctivis.
D isjunCti'vae propofitiones dicuntur duae autplu- res propofitiones per particulas vel, aut, feu & his aequivalentes connexae: v. g. vel Petrus ftudet, vel ludit. Alia disjundtiva dicitur proprie & ftriCte disjunCtiva; in qua duae propofitiones conjunguntur, quarum una, fi ita le habeat, altera neceffirio debet elfe falfa. Talis efl haecpro- pofitio: quodlibet eft , vel non eft. Alia eft minus proprie & ftricte disjunctiva, in qua nempe duae aut plures propoiitiones perparticulam vel conjunguntur , quarum utraque vel vera , vel falfa efle
? otelt. Talis eft haec : vel Petrus ftudet, vel aulus dormit.
Ad propolitionis disjunctivae proprie &ftriCte <3i£tae veritatem requiritur, ut partes neceffario fibi opponatur, nec pollit dari inter illas medium. Sicque unum membrum neccflario verum eft , & alterum falftim. Ad propolitionis minus ftriCte «disjunCtivac veritatem requiritur, ut faltem unum membrum lit verum, nec obelt, liambolintvera,
Falfa

Falfa ramea forer, fi nullum membrum verum effer, fic fallaefthaec : fffudas vel efi in coelo , vel in purgatorio, cum utrumque membrum falfum fit.
§. 5.
De propofitionibus conditionctlibus,
propofmo conditionalis elt illa , in qua plures *■ propofiriones fimplices connechmtur per particulam fi , vel, ut alii melius dicunt , in qua enuntiatur exiftentiaobjeiH fub conditione expreffa per particulam fi. v. g. Sz Petrus fiudebit , erit doclus: fi fol efi , dies efi. Haec varie dividitur 5 led antea
Advertendum efi : propofitio conditionalis includit duo, fcilicet conditionem & conditionatum. Conditio vocatur hypothelis leu antecedens: conditionatum adpellatur conlequens , live terminus. Sic hujus propoiitionis : fi petieris eleemofy- nnm, dabo tibi, petitio ekemofynae cft hypothelis, dabo tibi elt terminus, feu conditionatum. Conditio lemper debet habere vel connexionem cum conditionato, vel laltem conducere ad illud ponendum - , & prout Ic varie habet conditio ad conditionatum, lic quoque
Propofitio Conditionalis varie dividitur: primo alia elt illativa, quando neceffaria datur connexio inter conditionem & conditionatum adeo, ut unum ex alio inferri polfit. Quales lunt: fi fol efi, dies efi; fi mortuus effet in peccato mortali, in aeternum damnatus effet. ifc. Alia dicitur enuntiativa, quando nimirum ex le non infere conditionatum, utilis tamen eft, & conducit ad
illud

i6o
•f*
illud ponendum ; feu etiam infert illud ratione promi fiionis, aut alterius accidentalis circumftan- tiae. Tales fimt hae propofitiones : Si Petrus audierit concionem , convertetur. Si cras fueris in fchola, examinaberis. cirV.
Conditionalis illativa., prout ars cogitandi docet, ulterius dividitur in mediatam , & immediatam. Mediata eft, quando nihil eft in terminis, quod utramque partem conjungatuti: fi terra fiat, fol movetur. Haec confequentia quidem legitima eft, fed non immediata. Alt fi confequentia eft immediata , oportet plerumque , ut utraque pars idem fiubjcchuu habeat; c. g. Si mors eft tranfitus ad vitam meliorem , ?norseft expetibilis: feu, ut utra- que habear idem praedicatum; uti haec: Si ^quidquid Deus immittit , nobis debet ejfe charum , ?norbi nobis debent ejfe chari. Seu praedicatum imae partis debet efle {abjectum ad ac; uti, fi poenitentia eji virtus , quaedam virtus molefta eft. Vel denique oportet, ut fubjethim imae partis fit praedicatum adae , quod fieri non poteft, nifi ada pars fit negativa : v. g. Si omnes veri milites intrepido animo boftes adgrediuntur , multi non funt veri milites : ita ars cogitandi.
Ad veritatem propofitionis conditionalis non requiritur abfoluta exiftentia conditionis aut con- ditionati, fed fufficit exiftentia conditionata, ita feilicct, ut fi exifteret conditio , etiam exi fieret conditionatum, & hinc vera eft haec propofitio: fi jfudas fuiffet mortuus pocnitens , veniffet in coelum , licet nec conditio , nec conditionatum fit unquam extiturum : imo, etfi conditiofit impolfi- bilis, tamen potefi propofitio conditionalis elle vera; ficut haec : fi. mundus e fiet ab aeterno , non
efiet

i6i
effet vera cteaturu , veraelt, licet conditio fit im- poflibilis. Ad propolirionem enim conditionalem requiritur tantum connexio inter conditionem & conditionatum, vi cujus connexionis polita conditione poneretur conditionatum. At fi pofita conditione non exifieret conditionatum, tunc pro- pofitio efiet falfa, uti ed ida: jijudas fuit Chrifii difcipuhis , fuit falvcttus.
§• 6 .
De propojitiotiibns caudalibus,
C aufales propofitiones finit illae, quarum partes quadam caitfali particula conjunctae fiint. Caufales autem particulae £\mx.quia,eoqaad , &c. Tales cau- files propofitiones funt hae: quia vidijii me, Thonkt! credidijH* Rex fuit infelix, quia talrtempore natui. &c. Pars prior vocatur caufans, altera caufata. Vis illa, qua pars eaufali particula adfecta in caufa- tam influit, caufalitas adpcllatur.
Ad veritatem propofitionis caufalis requiritur non tantum, ut utraque ejus pars fit Vera , fed & ut una fit caufa veritatis alterius. E. g, verd eft ifta caufalis : dies efi, quia fol adeji i naiti fol vocatur caufa diei. At non elt vera ifta: Petitus cur-* vit , quia vefatus eft i nam licet currat, atque etiam fit veftitus, cum tamen veftis non fit caufa cur- fus, haec propofitio habetur falfin
§* 7 *
De relativis,
R elativa propofitio dicitur, cujus membra habent relationem ad fc invicem particulis relativis fi- 5

i6l
gnificatam. v. g. Qualis vita , talis mors. Eadem men- fura, qua emenji fueritis, remetietur vobis. Harum propofitionum veritas a comparationis (eu relationis adeuratione & bonitate dependet, haec quod- fi deficiat, propofitio faha evadit.
De propofitionibus diferetivir. I
iferetivae propofitiones dicunnir illae , quae
varia judicia denotant, haecque varietas particulis adverlantibus,/^/, verum, tamen, aliisque fimilibus indicatur vel exprdlis, vel fubintelledtis. Tales fiint: fortuna opes auferre, non animum po- tefi Petrus doElus eji , fed non pius ifc. Veritas harum propofitionum a veritate ambarum partium, dilcretionisque adhibitae pendet 5 quamvis enim utraque pars vera eflet, abfiirda tamen foret propofitio , 11 inter illas nulla intercederet oppofirio.
Enumeratis nunc propofitionibus explicite compofitis, & traditis inluper pro unaquaque regulis, per quas colligi pollit, an vera fit, necne, nunc alias fenfii compofitas enumerare lequenti capite adgredimur.
§. 8
CAPUT

4 - 3 '■ !! 1 ‘ 1^3
CAPUT V.
DE PROPOSITIONIBUS SENSU
COMPOSITIS.
i.
Qitot fint propofitiones fenfn compofitae*
P ropofitionum fenili compofitarum fex communiter recenfentur fpecies, illaetjue fimt fcquen- tes. r. Exclufivae. 2. Exceptivae. 3. Redupli- cativae. 4. Comparativae. 5. Inceptivae. 6. Defi~ nitivae, cie quibus nunc, quantum fieri potell, Breviter agendum.
§• 2 .
De propofitiombus exclufivif.
P ropofitiones exclufivae funt, in quibus habentur propofitiones limplices per particulam exclufivam falas , tantum &c. inter fe connexae, v. g. Iflac : /olus Deus efi faber omnia, amandus. Quas dederis , falas femper babebis opes. Revocantur vero interpropofitiop.es implicite feu (cntii compoiitas, quia propofitiones, quas complebitur propoiitio exclufiva , fimplices non cuique flarim patent.
Particulae vero exclufivae fotus , tantum Sae. interdum adficiunt fubjebum, huicquc foli praedicatum adtribui fignificant, uti in 'hac propoiitio- me : Solus jfofepbns fecundus efi Imperator Roma-
L z WHSt

164 +r
nus. Interdum adficiunt praedicatum , hocque unum fubje£to convenire denotant ; uti Petrus eft tantum grammaticus. An vero ejusmodi ligna adficianr fubjedtum , an vero praedicatum , non raro dubium eft; id tamen colligi poteft vel cx ipfa particula , li fit adjectiva aut adverbium ; ad- jeftiva enim potilfimum fubje£tum adficiunt, ad- verbiavero praedicatum. Haec tamen regula generalis non eft, quandoque enim adverbia etiam fubjedtum adficiunt, ut fi dico : Petrus tantum fuit Princeps fupremum Apoftolormn caput. Quod idem eft ac dicere : folus Petrus fuit Princeps Apoftolormn. Hinc an particula exclufiva lub- je£tum, an praedicatum adficiat, ex antecedentibus & confequentibus colligendum eft : nec non ex hoc: fi nempe propolitio ftante ejus veritate pollit converti adeo, ut praedicatum generaliter feu fecundum omnem fuam exrenlionem fumtum fiat fubje£tum, tunc particula exclufiva videtur ad- ficere fubjedtum : ut hanc propolitionem folus homo conflat mente corpore pbyfice unitis po filum convertere fequcnti modo : omne conftans mente cf corpore phy fice unitis eft homo.
Ut ejusmodi propofitiones fint verae, requiritur, ut ambae limplices, in quas refblvi poliunt, verae finthinc aliquo modo videntur coincidere cum propofitione copulativa ; haec enim propoli- tio : Solus Deus efi fuper omnia amandus , lic refbl- vitur: Deus eft fuper omnia amandus , <ef nullus alius eft fuper omnia amandus. Bene tamen advertendum eft, an particula exclufiva fiubje-ftum , an praedicatum, an rectum , an obliquum adficiat; ldque cx ipfa loquentis intentione colligi debet.

| §' 3 -
|> De propofitienibus exceptivis.
i - TTxceptivae, quae non adeo multum ab exclufivis !j Hi differunt, funt illae, in quibus aliquid de inte- ;| gro fubjefto adfirmatur excepto aliquo inferiorum
ejusdem fubjedti, addita exceptionis panicula, qua
ii fignificatur, illud, quod praedicatur, ifti inferiori jfi' non convenire : ubi manifeftum eft, duo formari
judicia , ac proinde tales propolitiones effe fenfu !* compofitas. E.g. fi dicam : nullae feffae antiquo- rum Pbilofophorum praeter platonicas agnoverunt Deum effe incorporeum. Hic duo habentur: primo omnes antiquos Philofbphos Deum credidiffe cor- , poreum : 2 do Platonicos contrarium adferuiffe.
Nota. Circa propofitionem exceptivam tria requiri : imo ut vox praeter non idem fignificet ac Jt- mttl , alias enim propolitio non poterit dici proprie ; exceptiva. Sic non eft exceptiva haec : p-aeter - Andrcam Petrus efi cruci adfixus. edo. Id quod excipitur, contineri debet in termino univerfali, a quo fit exceptio : unde inepta effet haec propofi- tio : Omnis \homo praeter brutum eft rationalis. 3tio. Terminus, a quo fit exceptio, debet effe univerfalis. Sic male di dium effet: aliquis ftudio- g. fus praeter Andream ambulat ,
Ut ejusmodi propofitiones fint verae, utraque denuopropofitio debet effe vera, tam illa, quae , univemliter dicit praedicatum convenire, quam I, illa, quae dicit unum ab hoe termino univerfcli 1 effc exceptum.

i66
4t'
IMS»
§• 4 »
De propofitionibus reduplicaiivis.
R eduplicativae dicuntur illae propofiriones, in quibus per particulas reduplicativas, ut , qtia y in quantum tyc. defignatur ratio, fiib qua adtri- butu,n> conveniat aut repugnet fuhjecfo : tales
fiunt: Reges in quantum Rege s foli Deo fubfunt. Principibus ut poteftatcm a Deo habentibus efi obe- dkndmn £fc. Hae propofiriones in varias alias re- folvi polfunt. Prima fic refblvi poteft : Reges foli Deo fubfunt, & ideo fbli Deo fubfunt , quia fune Reges. Hinc a quibusdam hae propofiriones ad canfales revocantur.
Ad veritatem harum propofitionum requiritur ucramque partem elfe veram y & infuper unamefle alterius parris rationem; feu brevius: requiritur, ut
S racdicaram ea quoque ratione conveniat fubjccto, ib qua nota rednplicativaindicat: fic v. g. haec pro-
f ofitio quorundarn Ltitheranorum falla eft: Chrias qm homo eft ubique : efie enim ubique Chrifio non convenit ratione humanitatis.
§• 5 -
De comparativi
C Comparativae propofiriones fiint, in quibus ad- v tributam fecundum aliquem gradum de fiibje- cto- enuntiatur per comparationem ad aliud, cui xpfiim admhutum jungitur, v g.
Fortior eft , qui fe , qnam qui fortiflbna vincit Moenia.
Ubi enuntiatur, illum efie fortem, qui fortillima moenia vincit r magis tamen effe fortem illum,
qui

qui feipfum vincit. Di (putari tamen hic poteft: an neceffe fit in ejusmodi propofitionibus , ut pofiti- vum comparativi utrisque comparationis membris conveniat, anfcilicete g. (iibponendum fit, duas res bonas effe, ut poifimus dicere , alteram altera effe meliorem? rcfpondetur, id quidem in rigore logico effe dicendum , veruntamen ufus obtinuit, ut quandoque unum duntaxat membrorum , quandoque neutrum conveniat fiibje£to. Sic hac pro- politione : ?nelius efi fervire Deo , quam fervire diabolo , indicatur quidem bonum effe fervire Deo, non tamen etiam bonum effe fervire diabolo. Hac vero: melius efl habitare cum dracone , quam cum muliere litigiofa , neutrum efie bonum lignificatur; fed (b- lum exprimitur , mulierem litigiofam effe pejorem dracone . Qui quoque comparandi modus tam in Scriptura, quam in fanetis Patribus non raro deprehenditur. Ut bene obfervat P. Opffermann Parte 2. Logices §. CLXIX.
§.6.
De inceptivis & defitivis.'
P ropofitiones inceptivae dicuntur illae, quarum objectum nondum cft, incipit tamen effe v. g. v Juventus otio diffluere incipit. Hae inter fenfii compotitas referuntur, eoquod duo judicia contineant, unum de eo, quod erat ante tempus , dc quo loquimur , alterum de eo , quod fit illo tempore. Defitivae funt, quarum objectum enuntiatur defi- rierc. E. g. Lingua latina defiit effe vulgaris. Ha- Kum propofitionum modicus eft ufus. Hinc etiam, quid ad veritatem earum requiratur,hic fuperfedc- mus memorare, Cum ex earum notione & ufii fatis pateat.
L 4
Nota.

1*>8
Nota, Hae funr fex propofitionum fenili com- pofitanim fpecies, quibus alias adhuc fenfu aeque compofitas adnecli poffe cenfct clari ili mus Corfini. Uti h anc : Cicero romanae reipublicae tranquillitatem repatuit, fenfu compofitam dicit, cuin limul enuntiep, romanam rempubicaw antea fuiffe perturbatam- Item ubi dico : Julianus Imperator Cbrifiianam Religionem deferuit-: inferri facile poterit , ipfum Cbnfiianae Religioni pius fuiffe^ addictum- At quidquid fit de ejusmodi propofitioni- bus, ego easdem ad inceptivas aut defitivas revocari poife, aut faltem quandam cum iis fimilitudi- nem habere cenfeo. Nunc ad ipfas propofitionum adfe invicem relatarum adfe&iones.
CAPUT VI.
DE PROPOSITIONIBUS OPPOSITIS ET AEQUIPOLLENTIBUS.
§. i,
Divifio propofitionum in oppofitas & aequi* pollentes ,
P ropofitionum proprietates, quas hadtenus expendimus, abfolutaefiint feu tales, quaepro- pofitionibus feorfirn & fine aliquo unius ad aliam refpedlu confideratis competunt: fed nunc eas porro perpendemus, quae propofitionibus ad invicem relatis competunt, quasque relativas ideo dicere Jicebip Dividuntur autem propofiriones, in quantum ad invicem relatae funt, in oppofitas & aequipollentes.
§• s.

§• 2 .
fropofitiones oppofitae quid fint ?
I n definitione oppofitarum non confentiunt Auctores. Oppofitas quidam ita definiunt, ut definitio folis conveniat contradictoriis , cum illas effe ajunt duas propofitiones, quarum una praecife negat, quod altera adfirmat. Aliter adhuc alii easdem acclarant. At nos tritae fcholarum viae infiften- tes oppofitas exponimus, quod fint propofitiones duae idem fubjectum & praedicatum commune habentes , pugnantes vel in quantitate, vel in qualitate, vel in utraque fimul.
§• 3 *
Q uot fint propofitionum oppofitarum fpecies ?
Q uatuor itaque oppofitarum fpecies diverfae jure admittuntur, contrariae fcilicet feu duae propofitiones univerfales pugnantes in qualitate, fiii)contrariae feu duae propofitiones particulares pugnantes in qualitate , [ubalternae feu duae pro- politiones, quarum aut urraque adfirmativa efl, vel ambae funt negativae, univerfalis una, altera particularis eft, & ita in fiola quantitate pugnant, & tandem contradictoriae , quae tam in quantitate quam qualitate pugnant, & quarum una praecife tantum dicit, quantum requiritur ad alteram refellendam.
§. 4*
Divi/io propofitionum oppofitarum in oppgfitar de modo & de lege tales ,
P ropofitiones oppofitae ex more in fcholis recepto in oppofitas de modo & de lege tales divi- L 5 duntur*

170 - ——■ >+
duntur. Oppofuae de modo tales funt , quales hactenus defcripfimus, propofitiones fciliccr de fub- je£to communi caetera ad oppofitas requifira habentes. Ad oppofitas de lege tales revocantur pro- politiones de fubjeCto fingulari , complexae ex parte copulae feu modales & compotitae, quatenus libi opponuntur. Vocantur autem oppofitae de lege tales, quia oppofitarum leges in illis obfervan- ?>ir: quod ex mox dicendis melius patebit.
§• 5 *
Oppofitarum leges .
/""Ippofitarum vero leges fiint fequentes : contra- di&oriae nec fimul verae , nec Ji/nitl falfae ejfe poffunt. Contrariae nunquam fimul verae , in materia tamen contingenti poffunt ejfe fimul falfae. Sub- contrariae non poffunt effe fimul verae, poffunt tamen ejfe fimul falfae in materia fcilicet contmgenti, Subalternae tandem his legibus diriguntur j ex veritate fubalternantis feu nniverfalis fequitur veritas fubalter- natae feu particularis , ex falfitate fubaltcrnatae fequitur falfitas fubalternantis.
§. 6 .
D iftae oppofitarum leges certae funt & infallibiles.
E t iltae quidem leges omnes fiint ejusmodi, ut ■ ad principium contradictionis facile reduci queant ita, ut quoties ex his regulis una pollit fallere, idem fequatur effe & non effe : quod in lege contradictoriarum omnino manifeftum eft,& in aliis haud difficile oftenditur; praelectionibus tamen

* * ' — K7*
men idipffim refervamus. Unde conflat, oppofitarum leges omnes certas efle & infallibiles.
§• 7 -
Oppofitarum diverfarum proprietates.
P ropofitionum oppofitarum diverfarum proprietates funt, quod contrariarum una plus, fub- contrariarum vero una minus, & contradi£loriarum tandem una praecife tantum dicat, quantum requiritur ad aliam refellendam. Subalternae llri£le oppo- fitae non funt.
§• 8 »
Ad quid conferat has oppofitarum proprier tates nojfe ?
H as autem oppofitarum proprietates nolle mui- tum confert ad facile ponendas propofitiones quascunque oppofitas,praefcrtim delege tales,quales ponere difficultatem non raro parit tyronibus: quibus ut laborem reddamus faciliorem ; fequeiv- tia oppofitarum fchemata hic exhibemus, unurc fcilicet oppofitarum de modo, caetera de lege talium.
* * *
SCHEMA

172 ,
+r
i*
SCHEMA
OPPOSITARUM de MODO.
Gmnis homo CONTRARIAE Nullus homo Salvabitur. falvabitur .
cn
S
?!
H
P5
R
>
W
°o.
.0*
.0
,v° s %.
\
co
C
C3
>
r
H
R
?o
>
R
Aliquis bomo SUBCONTRAR. Aliquis homo falvabitur. non falvabitur.
SCHEMA
OPPOSITARUM MODAL1UM. Necejje efi ' CONTRARIAE JmpoffMe efi hominem currere. hominem currere.
Fojjibile efi SUBCONTRARIAE Nonefinecefie hominem currere. hominem currere .

‘r-h
»71
*«
§• 9 *
Qflenditur oppofitas has modales oppofitarum pro» pnetatcs legesque vere obfervare.
A tque modalibus iic difpofitis, quodii illas paulo adcuratius examinaveris, proprietates oppofitarum inefle , earumque leges in illis obfervari, facile deprehendes, quod, ne circa haec nimii efle videamur, de contrariis folum oftendimus. Contrariarum proprietas eft, ut earum una plus dicat, quam requiritur ad refellendam alteram , & quis ambiget, proprietatem hanc modalibus fic diipoii- tis inelTe ? nonne enim ad refellendam adfirmati- vam neceffe eft hominem currere jam iuffeciflet dicere, non eft neceffe hominem currere ? & nonne etiam manifeftum elt, plus dici, ii dicatur : impojjibile eft hominem currere , quam fi dicatur : non eft neceffe hominem currere ? Propofitiones porro iftae tales iimt, ut nunquam poilint fimul effe verae, imo ambae contra utpote in materia contingenti intelliguntur efle falfae &c.
§. IO.
Notandum circa oppofitas modaks.
C irca propofitiones oppofitas modales id adhuc adverte, quod in modalibus nil nifi modus debeat mutari. Sic huic propofitioni: neceffe eft omnem hominem currere , ita debet contradici: non eft neceffe omnem hominem currere non autem ita : noit eft neceffe aliquem hominem currere: quod de reliquis oppofitarum ipeciebus pariter notandum.
SCHEMA

*74
SCHEMA
OPPOSITARUM COMPOSITARUM. CONTRARIAE
Et Petras eft
Nec Petrus eft
do ftus, & Paulus
doclus
jiec Paulus
eftdoElus.
eft
doElus».
SUBALT
4P 0
t r>
S
fS
h
m
m
2; ^ > n V
\
50
SUBCONTRARIAE
Vel Petrus eft
Vel Petrus non eft
do£ius,vel Paulus
doElus , vel Paulus
eft doctus»
non eft doclus.
§. Ii.
Proportiones aequipullentes quid fint ?
P ropofitiones aequipollentes {une, quae fub vocibus variis, aut varie faltem politis eundem habent fenfum. Ejusmodi propofitiones funt v. g. Pater amat me , ego amor a Patre , Pater amore me profequitur £?&
12 $

*MO
1 I >
§. 12 .
De aequipollentia & converfione quemadmodum in fcholir ufitatae funt.
propofitiones vero licet vaniis modis fieri poilint aequipollentes, ex his duo tamen in fcholie prae aliis erant famofi, aequipollentia fcilicet &con- verlio. Aequipollentiam dicebant reduCtionem duarum propolitionum oppolitarum ad eundem fenlum ope particulae non: ejusque regulas hoc carmine mutilatis vocibus Prae contraditi, pofl con- trar. prae poftrjite fubaltern. complectebantur. Converlionem adpellabant eum modum, quo pro- pofmonis terminos invertendo, lubjeChim fcilicet in praedicatum, & praedicatum in lubjeCtum commutando propofitiones fiunt aequipollentes. Ac hujus porro regulas fe que uti veriu comprehendebant: fEclfimpliciter , convertitur EvAper accid. (piorum expolitionem praelectionibus refervamus.
§• 13 *
Uftu hujus de oppofitis & aequipolientibus dodrinae.
E t quanquam negari non pofllt, hanc de oppofitis & aequipolientibus doctrinam ulum habere» utpote cum confcquentiam , ut ajunt, fimplicem fundent, quatenus fcilicet ab una vera aut talla ad veritatem aut falfitatem alterius licet concludere •, is tamen momenti tam gravis efle nobis non videtur, ut tanta de his contentione difputetur, quanta id ia fcholis fieri confuevit.
CAPUT

* i ' 1 1 "J 1 1 - 1
CAPUT Vlf.
DE METHODICIS PROPOSITIONUM
DENOMINATIONIBUS.
§. i.
P ropofitiones demum , quatenus in fyftemate adhiberi, feuratione methodi confiderari Iblent varie denominantur : atque fic primo
loco veniunt definitiones, exinde axiomata & po- ftulata, haec theoremata & problemata lubfequun- fuivquibus corollaria tandem &fcholia fubne&untur.
§. 2 .
Quid propofitio theoretica ? quid prailica ?
P rius tamen, quam ad exponendas horum notiones rranleamus, duo alia propofiponum nomina declaramus, propolitionis theoreticae Icilicet & pra£ficae. Propofitio theoretica vocatur, quae praedicatum fubjedlo con-aut difconvenire enuntiat. Pra&ica dicitur, quae aliquid faciendnjn docet, vel modum, quo quid fa&um elt, aut fi&ri faltem poteft, defcribit.
§. 3*
Quid definitio ?
D efinitio eft propofitio, in qua de definito praedicatur definitio, primumque demonftrandi principium cfle communiter dicitur, utpote cum ex definitione demum deduci debeat, quidquid alicui aut convenit, aut convenire laltem potelh
4 5

177
§• 4 *
Quid Axiomata ? quid pofiulittci ?
A xioma propofitio theoretica e it, praefica efipo- ftulatum. Axiomata &pofiulata propofitiones vocantur indcmonftrabiles, quatenus fcilicerdemon- ftratione non indigent ad perfpiciendam earum veritatem; aut quia ex unica fiatim definitione fluunt, fient ajunt alii; aut quia carum veritas cuilibet terminos inrelligcnticontinuo innotefiit, quemadmodum id alii exponunt; quae in idem tamen pene coi n- cidunt. Axiomata & pofiulata inter demonfirandi principia jure recenfeittur»
e c
De Axiomatibus jcholaflicorum.
S chokfiici quoque Ilia decantabant axiomara;
quae tamen nil minus erant quam vera axiomata : etenim propofitiones plerumque erant terminis obfcuris, ambiguisque ficu aequivocis, quarumque veri rate nihil incertius, quas tamen ceu veras certasque gratuito ac fine rarione adfumebamv
§• 6 .
£iiid theorema ? quid problema ?
T heoremata propolitionibus theoreticis,praeficis problemaraadnumcrantur. Et tam theoremata quam problemata propofitiones vocantur demon- firabiles, quatenus nimirum vel ex pluribus foluin definitionibus deducuntur , vel, quod vere idem cft, ut de carum veritate confiet, debent demonfirarfi
5 - 7 .
M

*78
Quid corollaria feu confeflaria? orollaria feu confectaria , quemadmodum jam
ipfa vox fat prodere videtur , propofitiones fiint, quae ex axiomatibus & poftulatis , vel ex theorematibus etiam & problematibus anteceden*- ter tamen demonltratis per legitimam confequen- tiam derivantur.
fjchoba dicuntur ejusmodi propofitiones , in qifi- fc “' bu vel obfcura declarantur, vel ad dubia re- fpondetur, vel ufiis doCtrinae indicatur, authifto- ria, vel fontes inventorum enarrantur , aut denique nonnulla leCtori monita fuppeditantur.
U bi adverte, quod , licet Mathematici has pro- pofitionum fpecics ceu methodo, quam vocant, fiiae proprias vindicent, eae tamen in aliis quibusvis fcientiis debito ordine pertractatis aeque occurrant, quamvis in aliis non ita , licut in mathematicis, femper exprimantur.
§• 8 -
Quid fcbolia ?
§• 9 -
Hic notanda.
LIBER

LIBER III. LOGICAE
DE RATIOCINATIONE ET ARGUMENTATIONE.
PARS I.
DE RATIOCINIO.
CAPUT I.
DE NOTIONE et VARIETATE RATIOCINII.
u
Qiiid ratiocinari ?
&?Non tantum mens noftra res pkt- rimas variasguc percipit , nec .^AJEr •convenientiam ranrunn idearum in-
y
ree & pertpiciens eas per adrmtum conjungit, aut icparap verum mira ejus vis 3c 'fagackas in eo le quam maxime marufeftat-, quod -convenientiam. & proportionem aut fimUitudieem ■quandam Idearum ad- M 2, ver-

I&O
vertens unam veritatem ex alia jam cognita deducat. Plurima enim, imo fere innumera dantur judicia, ex quibus deinde alia adhuc facili fequcla fluunt. Quando igitur mens nolfra fiipra alia judicia refiedtens ex his alia cum eisdem connexa deducit, ratiocinari dicitur.
Natura & definitio ratiocinii .
X quo facile colligitur natura ratiocinii, quae
in illatione unitis ex alio ponenda elt, cum ca in omnibus plane ratiociniis obveniat: fiquid enim adfirmatur aut negatur ideo , quod id ipliim jam antea adfirmatum aut negatum fuerit, habetur ratiocinium; fed fic adfirmare, aut negare, quid ctt aliud, nili unum ex alio inferre? a Cicerone dicitur ratio , quae ex rebus perceptis ad id , quod non percipiebatur , inducit.
Q uod duobus modis contingere advertimus 5 vel enim ad unum judicium antea habitum reflectentes aliud cum eodem connexum ex priori inferimus ; vel duas ideas cum tertia quadam comparantes illas vel in tertia unitas, vel diltinCtas obler- vamus, iicque easdem pariter uniendas aut diltin- guendas colligimus: primum ratiocinium inven- tivum, alterum vero demonftrativum dicere celebri Hollmanno placuit. Inter haec duo ratiocinii genera illud potiflimum deprehendimus dilcrimen, quod in priore imprimis occurrat generale quoddam judicium , ex quo deinde novum cum 00-
\o ratiocinii ,
dem

dem connexum infertur, fiicque nova quafi veritas invenitur : in altero autem primo occurrunt duae ideae, quarum inter fc convenientia aut di- fconvenienria non (ratim patet; quod non raro ob idearum obfcuritatem contingit: comparantur hae duae ideae deinde cum tertia quadam, ubi igitur cum tertia quadam conveniunt, inter fc quoque easdem convenientes ede infertur; ubi autem una a tertia dillinguitur , una vero cum ‘tertia convenit, inter fc easdem diftindfas e(Te, concluditur.
§• 4 *
De ratiocinio adfirmativo & negativo.
S i vero ideas quasdam cum tertia quadam conferamus , easque cum tertia convenire advertentes, illas pariter inter fc convenire inferamus, hocce ratiocinii genus adfirmarivum ett ; iicut negativum contra, fi una idea cum tertia illa conveniat, altera vero ab eadem tertia dillinguatur , cum duas hafce ideas, a fc invicem di (linctas effc , inferendum fit. Quare ratiocinium uti judicium, in adfirmativum & negativum merito ell dividendum.
§♦ 5b
De ratiocinio certo probabili.
R atiocinando itaque judicium unum ex aliis inferimus : cum vero judick illa, ex quibus deinde alia inferri po(funt, non fcmpcr certa fint & evidentia, fcdlacpius probabilia tantum, ea pariter, quae ex hifce fcquuntur , probabilia tantum fcnt, & cum quadam formidine de oppofito conjundla imo non raro ipfc etiam connexio , quae conclu-
M 3 fionern

182 4. ” 1 'i» 111 . — ^
{Ionem inter & praecedentia judicia datur, non certa, fed probabilis tantum eft, hinc non inepte ratiocinationem in certam & probabilem dividi poffe puto. Ratiocinatio certa olt; ubi & praecedentia judicia, ex quibus deinde conclufum fequitur, certa lunt & 1
evidentia, & certa pariter datur inter pracmifFa judicia, & id r quod concluditur, connexio : ratiocinatio probabilis autem habetur, ubi vel praecedentium judiciorum aliquod probabile tantum eft, vel non evidens datur praecedentia inter <St id, quod infertur, connexio.
ff. 6.
Quaedam corollaria .
E x his, quae dicta fimt, fequentia fluunt corollaria.
I. Ratiocinatio in aliquo convenit cum judicio (ut vocant) immediato, in aliquo ab eodem differt: \
convenit in hoc , quod aeque ac judicium duas ideas inter fe conjungat, aut a fe invicem fepa- ret, unde ejusdem eft cum judicio naturae : differt in hoc a judicio, quod in ratiocinatione fiat reflexio quaedam ad praecedentia judicia aut comparatio 1 idearum per adnutnm combinatarum cum alia quadam idea, quod non femper occurrit in judicio.
P. Udalricns Weis omne quidem judicium ratiocinium efle dicit, eoquod. nullum absque ratione flat y verum nobis id haud videtur : dantur enim quaedam ideae, quarum connexio per fe & absque comparatione eum tertia patet.. j).
II. Ex his porro facile folvitur quaefiio, an ra- - tiocinatio fit fimplex mentis a&tis ? fi enim folum ! sdnutum fpeebare lubet, qui ex aliis infertur,. in :
hoc^

4-i '
hoc fane nulla reperitur compofirio , uti patet cx illis, quae de judicio di£ba funt ; 11 vero ad illationem adtendere lubet, quae absque praecedentibus judiciis adefle neutiqiiam poteft, ratiocinationem quid compofitum dicere, non prohibuero. In- terim requiruntur aeque ad judicium praeviae quaedam ideae, quae tamen judicium non conftituunt; ita pariter licet illationem neccffario praecedant alia judicia, illa tamen tantum requifita, non conltitutiva ratiocinationis dicenda effe, videntur.
CAPUT II
DE PRINCIPIIS RATIOCINII.
§• i*
Principia Ratiocinii adfirmativi.
U t rite unam veritatem cx alia inferamus, varia ilatuuntur & dantur principia , quae tamen plerumque magis ratiocinia demonftra- tiva, quam inventiva dirigunt; dividuntur autem haec principia communiter in mctaphyfica & logica. Metaphylica dicuntur ea, quae ab identitate aut diftinclione rerum petuntur: cum de hifce agat mctaphyfica. Logica autem ea adpellantur, quae ad extenfionem aut comprchenfioncm idearum, de quibus logica tractat, Reflant.
Ratiocinium irt adfirmarivum & negativum dividi polle, jam liipra diximus, alia autem pariter principia ratiocinium adfirmarivum , alia negativum dirigunt. Principium meraphyiicum pro ra-
M 4 rio-

Xit-
184
tiociniis adfirmativis flatuitur fequens: quaecunque funt eadem uni tertio, funt eadem interfe; live, quae fiib eadem idea generali repraelentari poliunt, inter fe quoque conveniunt. Quod principium ut teneat, illud tertium generaliter liimi debet: li- cut idipfum clarius edocebit principium , quod adpellant logicum.
Eli autem hoc : quidquid continetur in compre- benfiove ideae cujusdam universalis , illud etiam de quovis in extenfione ideae contento adfirmari potefl. Hoc principium fat clare patebit cuivis, qui, quid per comprehenfioncm Sc quid per extenflonem ideae generalis intelligamr, lat bene novit. Siein comprehenlione ideae hominis continetur ede fuh- ftantiam; igitur hoc quoque adfirmari poteft de Petro, qui in extenfione hominis continetur. Hinc bene fic ratiocinor : omnis homo efi fubflantia , Petrus efi homo, ergo Petrus efi fubfiantia.
§. 2 .
Principia ratiocinii negativi.
P rincipia , quae ratiocinationem negantem dirigunt , pariter duo communiter ftatuuntur, quorum unum metaphylicum, alterum logicum audit. Metaphylicum efl hoc : quaecunque funt diftinfla in uno tertio , difiinSta pariter funt inter fe. Alt, ut duo in uno tertio dillinguanrur, unum cum ilio tertio idem , alterum ab eo diverfiim fit, oportet. Logicum autem principium , quod ad ratiocinium negativum pertinet, efl hoc : quidquid repugnat comprchenfioni cujusdam ideae, illud quoque 'cuivis inferiori, fuh ejus extenfione contento repugnat. Sic comprehenlioni ideae hominis repugnat

+?-
-:}•
185
elfe lapidem , cum igitur in extenfione Imminis contineatur Petrus, etiam ejje lapidem Petro repugnat; quare lic ratiocinari iicct : nullus homo efi lapis, Petrus eft homo , ergo Petrus non eft lapis. Ut autem haec principia melius adhibeas, oportet te claras rerum habere ideas & diftin- das ; de obfcuris enim, li ratiocinatus fueris , facile in errores incides; necefle eft pariter, ut bene adtendas, an aliquid in comprehenfione, an in ex- tenlione contineatur.
§• 3 *
Quaedam Corollaria.
E x his, quae didita funt, {equitur I. tria in quovis ratiocinio judicia obvenire, quorum primum adierit in comprehenfione ideae contineri hoc adtributum, alterum adfirmat in extenfione ideae reperiri hoc fobjedum , tertium demum concludit etiam hoc adtributum convenire huic fobje- do : aut fi ratiocinatio fit negativa, unum judicium negat adtributum contineri in comprehen- ilone ideae generalis , alterum adfirmat hoc fub- jedum contineri in extenfione ideae generalis, iicque denique concluditur negando, hoc adtributum huic fiibjedo convenire.
Tres poro in ratiocinatione occurrunt ideae; duae fcilicet, de quarum con-vel dfteonvenientia quaeritur, & tertia, cum qua duae illae comparantur, quaeque media dici confucvit. Media ifta femel confiderarur ratione comprehenfioms, & {emet ratione extenfionis; fic in pofita antea ratiocinatione adfirmativa idea hominis quae media eft, cum qua Petrus & fuhfiantia comparannir : in primo judicio foedatur ratione compre-
M 5 hen-

*86 »?>—•.■' »>■■■■ «—. .
henfionis, five adtribuitur illi idea, quae in ejus comprehcnfionc continetur , in altero (pectatur ratione extenfionis , live conjungitur cum idea, quae in ejus extenffone continetur. Duae aliae extremae quafi (imt, quibus cum tertia comparatis concluditur, illas inter (e convenire. Clarius ilia patebunt , quando de principiis fyllogifini agemus, quae cum his coincidunt.
III. Principia ratiocinii adfirmativi licet unum logicum, alterum mctaphylicum dicatur, verbis quidem, (en (ii tamen parum inter (e differunt. Idem de principiis ratiocinii negativi dicendum. Principia illa deduci pofliint ex principio contradictionis: quidlibet efti vel non efi vel idem non potefi fimul ejje nm ejje. Quomodo autem haec principia ex eodem deducantur, in collegiis noftris explanabitur.
§• 4 *
Quid antecedens ? quid confequens ? quam inter utrumque connexio fu neceffarta ?
C um ergo in ratiocinio quovis tria occurrant judicia , duo priora antecedens, tertium vero confequens dici poliunt. Praeterea iffhoc principium gencraliffimum pro quovis ratiocinio, imo St qualibet argumentatione ftatui poreff: inter antecedens cT confeejuens vera detur adeurata connexio. An autem ejusmodi connexio adiit, & data pnneipia St dandae adhuc regulae argumentationum mani fellabunt: imo cuivis menti latis adten- clenti, & praejudiciis liberae haec connexio facile iunotelcit.
§•

§• 5 *
"Regulae quaedam generales concludendi.
G enerales quasdam regulas, utpote cum principiis antea pofitis connexas coronidis loco hic adponimus: quarum
I. Eli: ex vero nonnifi fequitur verum\ illud enim, quod loquitur, cum antecedente debet effe connexum, alias lequcla nulla eft. Conlequen- ter id, quod ex vero bene loquitur, verum elFe debet.
II. Ex fiilfo tamen quandoque potefi [equi verum.
III. Ex neceffario Jemper ['equitur ncceffarium. Ratio eft, quia,ut ante dictum elt, ex vero non le- quitur falfiim, qucxl tamen effer, fi ex neceflario fequeretut contingens, quandoquidem contingens eft id , quod poteft efte vel non effe, conlequori' ter fubponi potelt effe falfiim.
IV. Ex contingenti [equitur contingens , nunquam tamen impojfibile: pars prima pater ab experientia, cum non saro inferamus contingens, atqui illud non poteft inferri ex neceffario, ergo debet inferri ex contingenti. Quod nunquam impolfi- bilo fequatur, patet iterum ex regula prima, quia alias ex vero poffet fcqui falfiim ; contingens enim poteft effe verum , impolfibile autem fem- per eft fallum, ergo fi ex contingenti poffet fcqui impolfibile, ex vero poffet fcqui falfum.
V. Ex poffihili [equitur pojjibile: nam, fi duo poffunt idenriftcari cum medio in pracmilfis, etiam poffunt identificari in conclufione*
VI. Ex contingenti poteft quandoque [equi necef- Jarimn, uti patet E. G. in hoc lyllogifmo : qi/idquid currit , eft animal , nliauis canis currit. ergo eft animal.
CAPUT

188
•fr!~ . .. 1 " H.
CAPUT III.
DE DEFECTIBUS RATIOCINIORUM.
§• !•
Quinam fint ratiociniorum de fetius ?
M agna quidem elt Ratiocinationis humanae vis, dos eft foli menti fpirituali conveniens; ait multa pariter funt, quae eam deficere faciunt, & in complures faepe errores detrudunt: ea enim omnia, quae in primo logicae libro idearum claritati obeffe diximus, ratiociniorum aeque defeftus caufant. Magis autem ratiociniorum veritati obflint praejudicia & nimia mentis praecipitantia; cum enim ex quovis fere judicio facili faepe fequela alia adhuc judicia fluant; mirum non Git, quod ex praejudicatis fallis opinionibus alia erronea judicia per ratiocinationem deducantur. Praecipitantia mentis pariter impedit, ne confe- quentis cum antecedente connexio ea, qua decet, adtentione examinetur, quare pueriles incidunt in errores ii, qui animo non adtendunt vel ad ideas, vel ad relationem illam, quae mediam inter extremasve ideas datur. Egimus quidem in praecedentibus logicae libris de defectibus hujusmodi: lubet tamen hic addere nonnulla ex Antonio Ge- nuenfi, quae adtentionem in ratiocinando quam maxime neceflariam turbant aut minuunt.
§♦ 2 .
De ‘voluptatibus.
Q uae vero animi noltri adtentionem avertunt, funt potiflimum ea, quae mentem corporis
vo-

*> - -
voluptatibus mancipant: cum enim nullae voluptates imt intentiores, quam quae corpus adficiunt, voluptatibus autem & doloribus quam maxime moveatur animus, inde fit, ut ille in voluptatibus ejusmodi aut doloribus ab omni plane inqui- fitione & adtentione fit plurimum remotus; hinc optime monet Antonius Genuenlis : Lib. 5. artis logicocrit. 3. Pbilofophus, qui veritatem quaerit » fcito fe non primum illam detegere poffe , ac fincere intueri , quam a vehementioribus hujusmodi voluptatibus oef doloribus animum vindicaverit.
§• 3 -
De adfettibur.
A lterum, quod adtentionem quam vehementi!- fime perturbat, quin eam omnino tollit, funt adibilius : liquidem illi maximam in mente imprefi fionem faciunt, & juxta citatum Auctorem inten- fiifimas quandoque voluptates aut dolores excitant: certum autem eft, animum intenfiori femper imprdfioni cedere: cum igitur adfedhis ex caulis lingularibus progignantur, ceu ex lingularibus bonis vel malis, lingularibus quoque objectis animum adfigunt, ut nulli alii rei contemplandae, neque ideis abltractis perferutandis fit aptus. Hinc Pbilofophus pra reliquis adfeEhis ab animo cohibere debet , aut fi eum invaferint , abjlinere ab omni ratiocinatione <af judicio.
§• 4 -
De philauna.
N ulli autem adfectus nos turpius Iiallucinari faciunt, quam philftutia; haec iane eit, quae
plu-

plurimorum judicii aequilibrium inclinat, Se ex cujus praeferipto non pauci de multis judicant . Haec illa eff, quae in fententia ferenda primo con- fulitur, & quae latam jubet effe quam ratiflimann Nec aliae probadones hic adducendae, quam quae | quotidianae funt. Cur enim quaefo ab integra faepe natione varia judicantur ccrtiUIma effe con tradicentibus licet omnibus aliis nationibus, quam quod ifta eorum bonis, famae, honoribus, fi vera fint, faveant? Haec igitur philautia prohibet, nc aliarum nationum rationes libera mente perpen- dantur: perfeveratur igitur in hifce ratiocisiis fal- fis ufque ad cineres, eoquod proprio commodo favere videantur. Nonne faepius iftud ratiocinium occurrit’? huic ordini nomen dedi , ergo pro vero habendum iftud ordinis privilegium. Ita bene monet ars cogitandi. Pag . 3. c. 'lo.fehf. 1.
Afthaec fallacia magis elueefeit variatis nonnun- quam adfedtibus: quot enim videmus, qui nullas dotes naturales acquifirasve agnofeunt in iis, quos odio habent, feu quos divertit a fe tientieutes fuis- que cupiditatibus aut commodis repererint contrarios? hoc fatis eft , ut illico pro temerariis, (u- perbis, perfidis, intitmibus & impiis traducantur .; fiquis vero nofhis utilitatibus, tiententiis aut honoribus faveat, hoc non raro facit, ut eum vitae integrum Sc fceleris purum reputemus adeo, ut ■quamvis haec formalis ratiocinatio in intelle&u non fiat: amo hunc , ergo eji hominum optimus: odi ilium-, ergo ejl peffimus: fiat tamen clam aliquo modo interius in ipfii mente, ut hae aberrationes polline dici fophismata & deceptiones cordis.
Ivadem philautia feu nimis honorifica de fe ingenioque fiio praeconcepra opinio multis perfuiri
det ; ,

I 9 I
det, omnes fiias fentcntias efTc clarifiimas atque evidentes adeo, ut illas propofuiffc ad ad lenium & fidem a quovis extorquendam lufficiat. Hinc nonnulli hoc vitio laborantes, cum authoritatem a ratione nunquam difiinxerint, parum curant, pro- prias fentcntias ffabilire rationibus, imo & oppo- fitas aliorum rationes negligunr, & non raro eos, qui aliter fentiunt, temerarios reputant.
Hinc fimt, qui quafi non alia ad contrariandum quibusdam fententiis ratione utuntur, quam hac plane frivola : fi id effet verum , ego non ejjem vir doftus , ergo id non efi vtnim. Haec (ane ratio
f dures in contemptum celeberrimorum & acutiff imorum fyftcmutum, negle£tum utiliifimarum experientiarum, celeberrimorum librorum odium inciuxit. Quare Philofophus de fuis humiliter fen- tiat , nec aliorum inventa negligat, fed ea acute perferutari coneiur.
Deteffabilius adhuc eft illud philautiae vitium, quo adverfarios a nobis diffundentes aliis odiofbs reddere volumus. Saepius enim homines , dum alios contraria fentire perfpiciunt, eos variis con- viriis laceffunt. Vix bmos (ait ars cogitandi) repereris caufidicos , qui fihi invicem pmcraftinatas lites, sxritatemque fuhdole occultatam non objiciant; ade ? ut zy qui recle c ? qui perperam fentiunt , eadem loquantur, de iisdemque queratstur, atque eosdem fibi mutuo errores Erf vitia adfingant. Qieo tamen vix eft majus inter homines malum. Quare laepius dubium manet, quid hac in materia credendum , cui parti fit adhaerendum ; hinenue viri prudentes ac moderati materiam dubiam contro- ( verfamque tradhnres omnino ab omnibus verborum I «culeis abftineant, quam diu veritas aequitasqu?
caulae

*9* a*
caulae, quam defendunt,abunde non fuerit adlerca. nunquam adverfarios pervicaces, temerarios, fenfiis communis expertes, Eccleliam ipfam impugnantes , cumque haereticis fentientes dicent, priusquam hoc optime fuerit comprobatum; nec unquam cffabuntur, nili prius oftenderint, eos abfurdas intolerabilesque ineptias effutire , cum tantundem dici ex altera parte pollit line ullo utrinque fructu. Sufficiat igitur Philofopho feu fapientjae amatori veritatem iis propugnare armis, quae veritati propria fiint, & quae a mendacio tractari non poffunt, id eft, claras folidasque tantum rationes in medium producet; ubi autem ejusmodi rationes deficiunt, lententia in dubio relinquenda , aut faltem adverfarios verolimiles pariter rationes pro fe habere non dilfimulabit.
§. 5 -
De ambitione.
A mbitio fere individua philautiae comes effe videtur, & plurimorum faepe animos poffidet, eosque in caeteros fufpicaces, invidos, malignos reddit, ut non nili gravate ferant alios laudari, quia fbli laudari cupiunt: cumque alter veritatem inveniffe, aut novam aliquam lucem mundo often- diffe laudetur , occulte cupiunt ei hanc laudem furripere. Quae res facit, ut homines ambitio (i aliorum dogmata line ulla rationis umbra impugnent, inventaque extenuent, haneque abfuudam ratiocinationem quafi in animo adftruant: hoc ego non dixi , aut docui , ergo eft faljum feu inutile , hunc ego librum non fcripji , ergo matus eft & ineptus. Haec igitur ambitio contradictionis fpiri- tumparir, quofuadente, dunj aliena aut leguntur
aut

'93
aut audiuntur, iis leviter & perfunctorie , quae, ad ca ftabilienda (eu probanda adducuntur, praelibatis toti fc conferunt ad ea rimanda, quae in contrarium dici pofliint, ut lic veritatis luci tenebras offundant. Quare merito rimet clarilli- mus Antonius Genuenfis, ne , 11 iite contradi- dlionis fpiritus adhuc diutius in orbe terrarum fullineatur, totus mundus in fcepiicifmum incidat/
Q uae cum dicimus, non probamus illos, qui cum probe norint, quam ingrata lit contradicentium temperies , viam inftftunr prorfus oppo- litam, id eft, nemini contradicunt, omnia laudant, omnia adprobant, & hoc illud eft, quod obfequio- litas live complacentia dici potefh Quae licet fortunis adaugendis lit adeommodatior, rationi tamen vitiandae non minus eft exitialis: nam
licut contradicentes verum quandoque pronuntiant , quod aliorum effatis contrarium eft , ita complacentes Sc obfequiofi omnia habent pro veris. Quae confuetudo primo judicium corrumpit, deinde mentem ipfam. Plura circa haec videantur in arte cogitandi parte 3. capite 20. ex qua varia circa hanc materiam defundimus.
T ertiam caufam, quae adrentionerr) ad ratiocinium rieccftariam interturbat, adducit Antonius Ge- nuefdis phantaftam. Haec, ubi, ajente illo, paulo
§. 6 .
De obfequio fit cite.
§• 8 °
De phaniafici «
N
vivar-

J 94 •H 11 "*'*
vivacior eft, & imaginibus corporeis gravida, po- riffimum iis, quae animum intenfiori voluptate aut dolore agitare poftimt, continenter intelleitum a contemplatione revocat; haec, inquam, phanta- fia caufat, quod mortalium plurimi res incorporeas meditari non fatis valeant & intelligere; fi- quidcm fe non raro abftradtis quoque contemplationibus immifceat, & res incorporeas formis corporeis adulteret; praeterea corporeis imaginibus vehementer intellectum adficit, ut is continuo a fiiblimi meditatione deturbetur. Inter reliquas caufas, quae adtentionem nollram perturbant, eft haec difficillima curatu ; nam cum illa ab infantia usque dominari confiieverit, atque nobis perpetuo inter res fenfibiles verfantibus corporeis figuris fit repleta, difficillimum profecto eft adtentionem fervare neceffariam in ratiocinio de rebus plane fpi- ritualibus : continuata tamen rerum abftractarun%
meditatione & ufii phantalia in obfequium adigi poteft. Ita Antonius Genuenfis Artis logicocriticae lib. 5. cap. 3.
§. 9 .
De fmfibut.
S enfiis denique, cum animum voluptatibus variis dcliniant, corporeisque impreihonibus perpetuo divertant, adtentionem non fblum perturbant, fed eam ab objefto propofito quandoque omnino avertunt: cumque fieri nequeat, quin unquam fine fenfibus fimus, aut iis non utamur, eft haec perturbatio frequentilfima ; lic quolibet lumine paulo infolentiori, fbno magis acuto, odore fua- viori aut difficiliori &c. diftrahemur , faltem ut quequo meditationis habitum nondum contraxerimus. Quare necefle eft , ut veri inquifitio &
amor

—— I* 1 9 >
amor magis nos movear, quam ulla lenlitum commodo. Hae igitur litnt generales caulae, quae -adrentionem ad ratiocinia neccllariam perturbant aut avertunt: fpeciales autem fere innumerae efle poliunt; nam eae omnes caulae, quae aut dolores & voluptates in nobis excitant, aut adfcftus in nobis intendunt, aut phantafiam commovent & pervigilem reddunt, aut fenliisudliciunt & libi mancipant, adrentionem noltram perturbant. Ita Antonius Gcnucnlis.
§. IO.
De mediis adtentionem conciliandi.
V idimus ha&enus, quot & quae fint ea, quae adrentionem noftram perturbant aut minuunt; inquiramus nunc pariter media, quibus illa conciliari pollit. Et quidem, cum, ut lupra diftum eft, animus plerumque intenfiofi imprdfioni cedat, respuamus voluptates illas, quae animum nimis intendunt & occupant; curandum pariter, ut in nobis amorem lapiendae excitemus , quo animum quali irretiamus & detineamus. SaepiJJime obfervavi (ait Antonius Gcnucnlis) tum me immotam fervaffe adtentionem , cum vehementi defiderio veri inveniendi impellerer , aut rerum , quas meditabar aut. legebam , intentiori voluptate demulcerer. Ut autem excitetur in nobis verus fapientiae amor, faepius perpendantur ingentes fapientiae fruefus, quos iplamet etiam lacra Scriptura pluribus in locis laudat & commendat. Sunt autem juxta Antonium Genucnlem i. noltri cura & conlervado, i. honores & dignitates, quae fdentias cum morum hone- Itateconjun&as plerumque conlequuntur, 3. bona
N 2 &

196 jp . — .i.. . — M
& divitiae, quas fecum adfert, ubi illa in publicam utilitatem confertur, cui promovendae homini datur, 4. voluptates animae, quas ii fentiunt, qui veritates caeteris ignotas contemplantur ; fiqnidem pariter ab erroribus humanae vitae infclhs, aliisque adfectibus mifere homines agitantibus liberantur. Unde bene canit Lucretius:
Suave mari magno turbantibus aquor a ventis E terra magnum alterius fpc&are laborem;
Non quia vexari quemquam efi jucunda voluptas , Sed quibus ipfe malis careas , quia cernere fuave efi .
Praeterea ea ipfa, quae hactenus adtentionem noftram perturbare diximus, ad eandem excitandam & retinendam non nihil conferre poliunt, fi bene impendantur: fic funt quaedam voluptates licitae, quae ubi moderatae fuerint, adtentionem acuunt: adfectus pariter veri inquifitionem promovent, uti prae reliquis honoris cupido, & aemulatio : nec non fcnfus & experientiae nonfemper adtentionem turbant, fcd quandoque intendunt; cum enim ob unionem corporis & animae rebus omnino abftra- £tis minus tangamur, juvabit non nunquam res abftraetas imaginibus phantafticis aut fenfibilibus depingere, ut in iis animus detineatur; cavendum tamen , ne his imaginibus ita veritates intellectuales incruftentur, ut non amplius adpareant. Plura adtentionis fovendae & intendendae enumerat media Antonius Gcnuenfis L. 5. c. 3. §pbis 10, 11. Sf fequent-ibus , qui circa haec confuli poteft.
* *
*
LIBER

LIBER III. LOGICAE
PARS II.
DE ARGUMENTATIONE.
CAPUT I.
DE NATURA, PARTIBUS AC DIVISIONE ARGUMENTATIONIS.
5- i-
Quid fit argumentatio ?
*Sicut ideas nominibus , & propofitio- nibus judicia, ita ratiocinationes argu- mentationibus exprimimus. Unde ar- * gumentationem aliqui ratiocinium verbis expreffum ede ajunt. Potcft tamen, ac in fcholis communiter folet definiri argumentatio , quod fit oratio , in qua unum ex alio infertur. Nobis argumentationis natura melius exponi non videtur, quam fi dicatur oratio unum de alio
N 3 mediate ,

i$8
mediate , mediante fcilicet eorum cum tertio comparatione, enuntians.
Principia argumentationis.
A rgumentatio in adfirmati vam & negativam bene \
dividitur. Propriis utraejue principiis dirigitur, :
& adfirmariva quidem fequentibus : quaecunque funt eadem uni tertio , fimt etiam eadem inter fe, quod metaphyfieum dic fupra de ratiocinatione jam dictum fuit: & logico i(to : quidquid in com- prebenjione termini alicujus continetur, id de omnibus in extenfione ejusdem termini contentis bene adfir- matur. Dietum de omni vocabant fcholaltici. Argumentatio contra negativa dirigitur principiis, metaphyiico : quaecunque in uno tertio di\\inguun- tur , ea inter fe quoque diftinfta funt, logico: quidquid comprebeufioni cujusdam termini repugnat, . id omnibus quoque in extenfione ejusdem termini contentis repugnat. Dictum de nullo in fcholis iltud adpellabant. Unde intelligis eadem cfle argumentationis, quae funt ratiocinii, principia.
£_uae fint argumentationis partes ? nde , quemadmodum in ratiocinatione ideae
tres, <Sc tria itidem judicia, ita in argumentatione quacunque completa tres termini & tres pariter propolitiones occurrunt; duae fcilicct, in quibus extrema (ita vocantur termini, de quorum con-vd difeonvenientia quaeritur) cum tertio quodam, quem medium vocant, comparantur, quae duae propolitiones antecedens feu prae-
r
miffae

«f» ' 1 x 99
miflae funt argumentationis ; & tertia, in qua ipfa extremorum con-vel difconvenientia enuntiatur, haecque confequens feu conclufio iblet adpellari.
In argumentatione quoque quacunque incompleta duae faltem habeantur propofitiones , quarum prior feu illa, ex qua quid infertur, antecedens, potlerior, feu quae ex alia infertur, confequens vocatur.
§• 4 *
Quid majus, quid minus extremum? Quid major , quid minor propofitio ?
C ^onclufionis feu confequentis terminos extrema > vocari argumentationis, modo didlumfiiit; & fpecialitcr quidem majus extremum dicitur praedi- ^ canim conclufionis, ejusdem vero fiibje&um minus extremum dicitur. Inde praemiffarum quoque altera major, minor altera vocatur : major, in qua habetur majus extremum, in qua minus extremum habetur, minor adpellatur: & quanquam in refpondendo illa non ita adtendantur, propter ea tamen , quae de fyilogifmo infra didturi fumus» probe obfervanda funt.
$• 5 -
De argumentationis bonitate.
Q uanquam, ut argumentatio quaevis bona ft & legitima, omnino requiratur, ut & propofitiones lingulae in ea occurrentes verae lint, & confequens cum antecedente fit connexum ita, ut, quia verum cft antecedens, & confequens quoque verum fit: quam confequentis cum antecedente connexionem conlequentiam vocamus. Unde N 4 in-

200
‘t+
intclligis confequens verum cfle pofTe , quin tamen vera fit confequentia, vcluti in hac argumentatione: Judas fuit Chrifti difeipuhis, ergo cfl damna - ius. Ufii tamen obtinet, ut argumentatio modo ratione materiae, modo ratione formae dicatur elfe bona : Aigumenratio ratione materiae bona dicitur, cujus lingulae propolitiones verae lunt, licet confequens cum antecedente connexum non fit, nec ex eo proinde fequatur : argumentatio contra vi formae bona dicitur , cujus confequens cum antecedente legitime connexum eft ita , ut quoties antecedens admittitur ede verum, toties <3c confequens verum efle , admittendum fit j licet utrumque forte fit falfiim.
§. 6 .
Conclufio formalis & materialis „
D iftin&io- ifthaec inter argumentationem vi materiae & vi formae bonam, utut inanis fit & merefcholaftica, diftinefionibus tamen adhuc aliis anfam praebuit, & prae ferti m huic, qua conclufio- nem formalem inter & materialem diftinguitnr. Conclufio materialis dicitur propofitio de fe , ut ajunt, fcufine refpedfu ad praemiffas confiderata, quodfi vero ut deducia cx praemilfisfpecletur, con- clufio formalis dicitur»
§• 7 *
Argumentationis fpeeies .
P aeter tonfequentiam, quam vocant fimplicem feu immediatam , quae talis argumentandi modus elfe dicitur, quo una propofitione polita, fimul ponitur altera, juxta regulas feilicet logicas
rlcfi*

201
4? ."V T H-
definitionis, divifionis, oppofitarum & aequipol- lentium antecedenter politas & declaratas, reptem adhuc aliae argumentationum fpecies in fcholis communiter folent reccnferi , funtque fequentes: inductio, exemplum , fontes, dilcmma , enthymema , epicbmma, & tandem fydogij,'mus.
§♦ 8 *
Quo ordine de his agere nobis conjli- tutum jit?
Q uoniam vero recenfitae argumentationis fpecies pene omnes tales finit, ut ad fyllogi£ mum facile unum aut plures faltem revocari pot fint; de fyllogifmo primum, ac exinde de aliis quoque argumentationis fpeciebus agere coafti- tuimus. Sit itaque
CAPUT II.
DE SYLLOGISMO.
§. i.
Quid fit Jyllogismus ?
I n fyllogifmo definiendo parum confentiunt Auctores. Syllogifmus ab Ariftotele deferibitur: oratio , in qua quibusdam pojitis neceffe eft aliud diverfum a pojitis evenire , quia haec pofita finite quae definitio clarius traditur ab aliis fequenti modo: eft oratio , in qua duabus propofitionibus pojitis , quarum altera major , altera minor vocatur , quaedam propofitio fcilicet conclufio /equitur nccejfarb ex N s eft,

202
eo , quod verae fuit duae priores. Antonius Genu- eniis (yllogifinum dicit argumentationem , per quam pofito toto aliquid efficitur necefifiario de parte , quae in eo continetur. Alii dicunt : efi argumentatio, in qua quibusdam propojitionibus conceffis necejje efi, aliam concedere , eoquod priores fiunt concejfiae. Alii dicunt: fiyllogifimus efi argumentatio tribus propofitionibns coufians ita inter fie connexis, ut tertia , quae vocatur conclufio , in altera praemififiarum contineatur, ej per alteram ofiendatur eam contineri , atque adeo fialfia efifie mn pofifit, fi illae fint verae. Ut tamen, quid de definitionibus hic pofiris fentiamus, ingenue (atcamur, nulla nobis placet ; nec fyllo- gifrnum melius exponi polFe credimus, quam fi argumentatio completa ede dicatur.
§. 2 .
Divifio fyllogifmi in categoriam, complexu?n & compofitum.
S yllogifinus varie dividitur, ac primo quidem in limplicem & compofitum. Syllogifinus fimplex in categoricum (eu talem, cujus omnes propofirio- n^s terminis (implicibus confiant, & complexum fiibdividitur. Syllogifinus complexus ab Amfiore artis cogitandi ille dicitur, cujus conclulionis termini, complexi cum fint, non toti & integri in prae- milfis (umebantur, fed pars tannim utriusque termini ; veluti efi (equens (yllogifinus : fiol efi res fienfu carens ; Pafiae adorarunt fiolem; ago Perfiae adorarunt rem fienfiu ementem. Syllogifinus com- pofitus efi , cujus una (altem praemifia efi compo- fita; hicque varie rurfiim pro divcrlitatc (cilicet propofitionum cornpofitarum fiibdividitur,
§• 3 *

2©3
+>:
!H-
§• 3 -
Divifio)yllogifmi in perjedum & imperfettum.
S yllogifinus porro alius dicitur efle perfectus, imperfectus alius. Syllogifinus perfeCtus dicitur , cujus forma utpote maxime naturalis cuique manifclta elt & evidens. Syllogifinus imperfectus eft, cujus forma quodammodo involuta eft, nec proinde tam facile a quolibet perfpicitur.
§• 4 *
Principia fyllogiftica.
E x his, quae de fyllogifino diCta fitnt, iritelkgis, principia fyllogiftica alia non efle, quam quae argumentationis fupra cap. pracceJ. efle diximus; unde illa hic repetere, nccefle non eft.
§♦ 5 *
fhtid regulae fyllogiflicac?
U t vero, num principia in fyllogifino praeferrim categorico rite obfervata fint, facilius difpici queat; Logicis generales quasdam regulas ftatuere placuit, de quibus nunc agendum.
CAPUT

204 -
4 :r* gT—T“~T"1» b
CAPUT III.
REGULAE GENERALES SYLLOGISMI CATEG 0 R 1 CI.
§• i-
Quot & quaertam fint regulae generales fyllo - gifmi categorici ?
0 &o communiter ila tuuntur fyllogifmi ca- tcgorici regulae fundamentales; quarum duae extrema, duae medium, duae prae- miffas, duae denique conclulionem dirigunt, & fequentibus vcrfibus continentur:
i, Terminus eft triplex, major, mediufque mi- norque.
2. Latius hunc , quam praemijjde , conclufio non vult.
3. Nequaquam medium capiat conclufio oportet.
4. Aut femel, aut iterum medium generaliter efio.
5. Utraque fi precemiffa negat , nil inde Jcquetur.
6. Nil j'equitur gemmis ex particularibus unquam.
7. Ambae adfirmantes nequeunt generare negantem.
8. Eft parti fimilis conclufio deteriori.
Hae, inquam, regulae praefenti capite fiifius ex- pondae furit.
§. 2 .
Exponitur regula ima.
R egula ima eft: terminus efi triplex BA. feu in quoiibet fyllogifmo categorico debent e (Te tantum tres termini, fcilicet majus extremum, minus

■ U - L - - - 20 5
nus extremum & medium, nec poliunt e fle pauciores nec plures, quod evidenter demonllrari po- tcft. Imprimis non pofllmt.efle pauciores;, ii enim pauciores eflent v. g. tantum duo, ergo non daretur tertium, cum quo illa duo extrema comparari potuiflent, atqui tale tertium dari debet, uc patet in principiis fyllogilticis, ergo. Deinde non poflime e fle plures; fi enim eflent v. g. quanior termini, tum vel omnes ponerentur in praemiflis, & iic bis poni nequit medius terminus, neque duo extrema cum illo pollent comparari, quod tamen exigitur, ut ex antedi&is patet, aut unum extremum identificari pollet cum uno, alterum cum alio termino, licque pariter deficiet identitas aut diftindtio duorum in eodem tertio j vel non ponuntur omnes quatuor in praemiflis, afl: fic duo identificabuntur aut diflinguentur in conclufione, quae non lunr comparata cum medio in praemifl fis, leu quorum identitas non datur in praemiflis. Hinc ratio fundamentalis utriufque partis ell illa: quia principia fyllogiltica metaphylica non plures quam tres terminos requirunt, nec paucioribus lalvantur; principia enim methaphyfica funt: quaecunque funt eadem uni tertio , funt eadem ititer fe , D 5 quaecunque funt diftiufla in uno tertio., funt etiam diftinEla inter fr, atqui lic requiritur tertium, cum quo lint eadem, requiruntur duo, quae cum tertio lint eadem, aut quae in tertio diflinguan- tur, ergo principia mctaphyfica requirunt tres terminos , nec paucioribus lalvari poliunt.
Obferva. Hanc regulam, quod lyilogilmus tantum tres debeat habere terminos, celeberrimus Vcrnejus cum quibusdam aliis ceu crenerale omnium principium llatuit, & ad hocce omnes reliquas
fvJ-

aotf . . . » +
fyllogifmorum regulas revocari poffe adfirmar, Haec lex (fonant ejus verba) li re dic intelligatur, fufficir, ut omnium fyllogifmorum varietatem recte compingamus; nam reliquae leges ad hanc revocantur. Vcruntamcn funt quaedam leges, uti nequaquam medium capiat cojiclufio oportet. Item haec: eft partiJimiiis conclufio deteriori , quae valde difficulter ad hanc primam revocari queunt. Hinc an haec regula ceu generalis fit admittenda, hic non difquirimus; fuperfluum tamen non putamus, ei reliquas fundamentales fyllogifmorum regulas addere,
§■ 3 -
Exponitur regula 2 da.
A ltera fundamentalis fyllogifmorum regula eft: latius bunc , quam praemiffae , conclufio non vult. Id eft: nullus terminus fumatur univerfaliter in conclufione, qui non etiam fumtus fuerit univerfaliter in praemiffis. Haec regula variis modis exprimitur: V. g. non procedatur a non diflributo ad diftributum, feu nihil diltribuendum in conclufio ne , quod non fuerit diftributum in praemiffis, iive extrema non fumantur latius, id eft univerfalius in conclufione, ac fiunta fuerant in praemiffis. Ratio hujus regulae eft: tam late poffunt connecti duo extrema fcilicet majus & minus extremum inter fe in conckifione, quam late connexa fuerant in praemiffis cum medio ; rerminus enim medius eft menuira connexionis extremorum ; atqui fi unum extremum non fuit diftributum in praemifi fis, feu non fuerit acceptum tam late quam late fumi poterat, &diftribueretur in conclufione; tum in majori amplitudine connedtererur alteri extremo,
quam

quum medio termino : ergo, fi aliquod extremum non eft diftributum in praemillis, neque in conclufione diltribucndum elt.
Contra hanc regulam peccant fequentes fyllo- gifmi: quod ego fum , tu non es ; ego fum homo ; ergo tu non es homo. In hoc homo non di (tribuitur in minore, cum fit praedicatum propofitio- nis adfirmativae , & dillribuitur in conclufione, ubi elt praedicatum propofitionis negativae, quod femper dillribuitur.
1. Francofurtum eft in Europa\ Moguntia non eft Francofiirtum •, ergo Moguntia non eft in Europa ♦ ln hoc quoque proceditur a non diflributo ad diftributum ex parte majoris extremi, quod eft exi- ftens in mundo ; illud non dillribuitur in majore, & dillribuitur in conclufione,
3. Quam diu Petrus eft in templo, eft pius ; fed per femiboram quotidie tantum eft in templo ; ago per femihoram quotidie tantum eft pius : pius enim
latius lumitur in conclufione, ac fumrum fuerat in praemillis ob particulam tantum , quae eft aequi- valenter diilributiva.
§• 4 *
Exponitur regula pftia.
T ertia lyilogifinorum lex eft : nequaquam medium capiat conclufio oportet. Id eft, medium quamedium nonpoteft ingredi conclufionem. Probatur : medium eft id, per quod probatur duo extrema effe eadem aut dillindla inter fe 5 fed id,per quod probatur duo extrema efle eadem aut dillindla inter fe, non poteft ingredi conclufionem; cum id

20B +» ■ —— ■ " ..
ipfiim in conclufione alias diceretur, & probaretur idem per idem.
Collige : cum medium in conclulionc efte nequeat, Uiud bis ponitur in praemiflis; cum illo enim utrunjque extremum comparari debet, ut deinde concludi poftit, duo extrema efte eadem, aut diftindta inter fe.
§• 5 *
Exponitur regula 4 ta.
Q uarta fyllogifmorum regula eft: aut femel aut iterum medium generaliter efio. Id eft: medium vel in una praemiffa, vel in utraque diftri- buatur, feu fumatur univerfaliter, id eft, tam late, quam late fumi poteft, fecundum totam fcilicet extentionem : terminus autem di (tribuitur, quando eft fubjcdtum propotitionis univerfalis feu adhnnativae feu negativae, aut praedicatum propotitionis negativae , uve haec fit univerfalis , live particularis. Quod autem medium debeat diftribui, patet ex eo, quod terminus communis disjunctive feu particulariter acceptus non fumatur pro omnibus filisfignificatis, fed tantum pro quibusdam; fi ergo in majore & minore medium fumatur tantum particulariter, poterit fumi in majore pro una parte & in minore pro altera parte fuorum inferiorum, ficque dividetur in duas partes, quarum uni comparabitur unum extremmum, alteri alterum extremum ; non ergo extrema comparabuntur uni & eidem, quod tamen principia prima fuperius tradita requirunt. Deinde principia quoque docent, quaecunque fiint eadem uni tertio adaequate fiimto, illa effe eadem inter fe. Quodfi
ergo

‘SiT—
ergo medium, quod eit illud tertium, non diftri- buatur, nunquam fumirur adaequate, id cft, nunquam pro omnibus omnino inferioribus, pro quibus deber fiuni, femper oriam tantum pro aliquibus fiimitur; ergo ii medium non dii tribuatur, peccatur contra principia metaphylica. Imo etiam principia logica non obfcrvantur , ii medium non diilribuitur ; haec enim fiint: quidquid dicitur de Jubjecto imivttjaliter Jumto , 'pf quidquid negatur de quodam Jubjecto nniverjaliter Jumto , illud de quovis contento adfirinari aut negari potejl y ergo debet adede aliquod univerfaiirer fumtum» idque eit medium.
6 .
Exponitur regula ‘Jtn.
Q uinta fundamentalis fyllogifmorumregula efi: utr aquae fi praemijja neget , ni hi1 inde Jequetur. id cft, ii ambae praemillae negativae fuerint, nulk fequetur concluiio fodicer neque adnrrnativa, neque negariva: quia principia fyllogiitica requirunt, ut una lakem praemiffa fit adfirmativa ; quod probatur : principium fyHogiiticum imprimis metha- phyficum pro fyllogifmo negativo eit : qnaecun- que Jimt dijlin&a in uno tertio , Junt dijhntfa inter /r, atqui hoc principium non fervatur: nam, h ambae praemiflae fuerint negativae, ambo extrema diftinguuntur ab uno tertio; ergo non di- ftinguuntur in uno tertio. Probatur -ulterius : ut duo diifinguantur in uno tertio, unum extremum debet efle idem cum tertio; atqui, ii ambae prae- millaefuerint negativae, nullum extremum dicitur ede idem cum tertio; ergo. Deinde quoque principium logicum, quod fyllogismum negati-
O vum

'210
♦as 1 _ ' -V. a 'z*
vum dirigit, requirit, ut una praemiife iit adhr- mans: nam principium logicum negativum iyllo gifmum dirigens elt hoc: quidquid negatur de fub- jcclo univerfaliter fumto , negatur etiam de quovis contento fub illo ; atqui hoc quoque requirit unam praemifliun efle adfirmantem; ergo. Nam, li utraque praemifla eft negans, tum non oftenditur, quomodo unum fub alio contineatur , quod una tamen propoiitio oftendere debet.
§• 7 *
Exponitur regula 6ta.
S exta fyllogismorum regula fundamentalis eft: nil fequitur geminis ex particularibus unquanr. id eft : ii ambae praemiflae fint particulares, conclufio legitima non fequetur. Syllogilmus enim conftans meris particularibus peccat contra principia iyllogiimorum dire£tiva tam logica , quam metaphylica , quod probatur per partes : imprimis peccat contra principia logica f, quae funt: quidquid dicitur de fubje&o univerfaliter fumto , poteft etiam dici de quovis contento fub illo ; item quidquid negatur de fub - jeclo univerfaliter fumto , negari etiam poteft de quovis contento fub illo ; fed ubi utraque prae- mifla eft particularis, nullibi iitbje&um fumitur univerfaliter, fed ubique ftimitur particulariter; ergo. Neque fervantur principia metaphylica: ubi enim ambae praemiftae fiint particulares, non oftenditur ulla liifficiens connexio duorum cum uno tertio, ergo non fervantur prin- cipa metaphyfica. Probatur antecedetis . Quaecunque conne£hmtur cum medio disjunctive folum fumto , non conne&untur imi certo
uni-

an
i , ■ .. 1 . tt»
univerlaliter fuinto, fed rantum indeterminate fiimto ; atqui h-icc connexio non lufficit, ut duo dicant ur efie eadem inter le ; ergo. Rado ell ado; ubi ambae praemillke liint particulares, vel medium non diltribuitur , uti contingit, (i ambae fint adfirmantes, vel proceditur a non diftributo ad difiributum , uti quandoque contingit, li una ex praemilfis fit negans; fed hoc utrumque regulae praecedentes vetant; ergo. Ex quo patet, hanc regulam necelfariam non elfe, fed ex prioribus deduci: interim tamen ponitur, ut fyllogi£ morum vitia eo facilius deprehendi queant.
§. 8 -
Exponitur regula jma .
Ceptima fundamentalis fyllogifinorum regula eft: ambae adfirmantes nequeunt generare negantem. Id eft: li ambae praemilfae fuerint adfirmativae, conclujio negativa loqui nequit. Probatur. Si ambae praemilfae fuerint adfirmativae, duo extrema cum medio funt conjun&a; ergo in conclu- lione a le invicem diltingui leu lepnrari nequeunt, quod fieret per conclulionem negativam. Haec regula cum per le fatis clara lit, in ea probanda nolumus diutius verlari.
§• 9 -
Exponitur %va fyllogifmorum regula .
N unc demum ad ultimam fyllogifmorum regulam devenimus, quae fic fanat : eft parti fi- milis conclufio deteriori. Quae regula lic intelli- genda elf, quod nimirum, quoties unapraemilTa
O 2 fit

212
4 _
fit particularis, conclulio quoque debeat ede particularis , li praemiffarum una negativa, conclulio quoque negativa, & ii una praemiffa lit folum probabilis , aut contingens, concludo etiam lolum pod lit e fle probabilis.
Probatur. Imprimis li una praemiffa e It particularis, conclulio quoque brparticularis; alias enim procedetur a non diltributoaddilfribunun, feu plus dicetur in conclufione, ac dictum fuit in praemilfis; eo namque modo extrema inter le liint unienda aut diltinguenda in conclufione, quo unita aut dis- jundta fuere in pracmillis cum medio; led li una praemiffa fit particularis, extremum aliquod tantum particulariter cum medio unitum aut disjundum fuit j ergo etiam in conclufione tantum particulariter inter fe liint unienda, aut diltinguenda.
2. Si una praemiffa lit negans, conclulio pariter negativa fit, clt necclfe. Alias inferretur extrema effc eadem inter fe, quae non fuerant eadem cum tertio in pracmillis.
3. Concludo addmilaturpraemiffae imperfectiori adeo, ut, d una praemiffi fuerit contingens, concludo quoque contingens lit dicenda: ideo enirn conncctenda liint quacltionis probandae extrema, eoquod in pracmillis fuerant conjuncta cum medio ; ergo etiam in concludone tam fortiter debent conjungi, quam fortiter fuerant connexa cum medio; atqui cum medio tantum contingenrer aut fallo aut probabiliter conncctebantur, d nimirum una praemiffa lit contingens, falfa aut probabilis; ergo etiam in concludone tantum contingenter ‘ aut probabiliter aut fallo conjunguntur. Probatur 1 ulterius : concludo prout clt concludo, individ-
bili-

bili ter dependet ab utraque praemifla; ergo nullo modo una influit line snrora, confequenter fi una praemifFarum fuerit debilis, jpfa etiam conclufio debilis fit, necelfe efl.
§. IO.
Hic obfervanda.
S ed hic obfervandum venit, quod lex ifta uti & pleraeque praecedentes non compolitos fed fimplices adfiringant fyllogifinos; hinc valet v. g. fequens fyllogifinus disjunctivus S. Bernardi: vel mundus fallitur-, vel Cbriftus errat; Cbriftus non potefi errare ; ergo mundus fallitur ; fyllogifino- rum enim compolitorum fpeciales fimt leges inferius pertractandae.
a. Hae leges ad pauciores revocari poflent, & juxta varios quidem ad has tres; fyllogifinus confiet tribus terminis ; medium fcmper difiribuatur, & non procedatur a non diftributo ad diftribu- tum: imo non pauci recentiores regulas has omnes ab hoc principio: una praemiffa contineat conclnfionem , cf altera manifeftet , conclufionem contineri in ea , dependere putant. Aft cum non raro valde obfcurum fit, quomodo conclufio in
E raemiflis contineatur, attendendae funt merito & abendae generales fyllogifinorum regulae, illi- que, qui has regulas fiiperfluas, & inutiles dicunt non fatis perpendere videntur, tyrones fublidiis non raro indigere, quibus provectiores forfan poterunt carere. Quare horum crifin non metuentes, ipfas quoque fyllogifinorum figuras fpeciales- que .cujuscunque regulas trademus.
O 3
GAPUT

214
■H —. . mu -
CAPUT IV.
DE FIGURIS SYLLOGISMORUM.
§. i.
Quid fit majus , quid minus extremum ?
Q anquam quid majoris, quidve minoris extremi nomine veniat, jam fiipra Cap. i. §.4. dictum fit; hic tamen, ubi de figuris fyl* logifticis agendum eft, adeurate denuo utrumque definiendum effe ducimus, utpotc cum ab adeu- rata utriufque determinatione figurarum numerus dependeat. Peripatetici, qui tres folum figuras fyliogifticas admittunt, quartamque rejiciunt, in- ugnem patiuntur in definitione majoris extremi difficultatem ; hinc fere tot majoris extremi definitiones, quot Diale&icae aut Logicae vulgares dantur : pleraeque tamen majus extremum dicunt effe id, quod nobiliorem locum obtinet inpraemiffis; nobilioremque locum dicunt effe praedicanim majoris. At cum in ada figura, ficut infra dicetur, triedium fit praedicanim majoris, an medium effe quoque majus extremum admittent ? fi vero haec majoris extremi definitio tantum ad primam ipe- ftare figuram dicitur, peccatur contra regulam definitionis, quae jubet definitionem convenire omni & foli. Alias majoris extremi definitiones filentio praeterimus', cum omnes vel vitio laborent, vel fi non viriolae fint, ex eisdem quarta figura induci poffit. Vera igitur & generalis ma- i joris extremi definitio videtur nobis effe fequens: j majus extremum efi id , quod per fyllogifimim de
ali-

«=—=—-=* 21 5
ali quo probatur : qua'e definitio eft generalis, &
omni cujuslibet figurae majori extremo convenit; hinc & bona & retinenda. Cum autem id, quod probatur, femper fit 'praedicatum conclufionis, majus extremum quoque eft praedicatum conclufionis ; et demum, cum conclulio debeat refpon- dere quacftioni, etiam majus extremum praedicatum quaeltionis eft dicendum. Minus extremum eft iJ, de quo aliquid in fylhgifmo probatur ; cjf medium eft, cum quo ambo extrema comparantur , ut inter fe uniri ant disjungi queant.
§. 2 .
Quae propofiti» major , quae minor fit'i
C ommuni porro , quemadmodum id fupra eodem §. meminimus,refumentium & relponden- tium ufii receptum efi:, ut illa propoiitio, quae in fyllogifmis primo loco ponitur, adpelletur major; illa vero, quae ado loco ponitur, minor vocetur; veruntamen, fifyllogifini naturaadeura- tius inlpiciatur, illa potius propofitio major vocanda eft, quae habet majus extremum, & illa minor, quae minus extremum comple&itur: quocumque demum loco illae propofidones iint politae.
§• 3 *
Qjiidfit Figura* & unde figurarum diverfitas de fumatur?
F igura juxta communem Philofophorum fenten- tiam eft apta extremorum cum termino medio gd concludendum difpofitio ; hinc antequam prae- O 4 miflae

21 6 4 ^ —————
mifTae ponantur , jam concludo (eu quaeftio habetur in mente; ideo enim extrema cum medio termino comparantur, ut deinde concludi poiiit, illa efle eadem aut divcrla inter fe : confequenter antequam praernifiae ponantur, quaeitio refiolvenda in mente exiurgit, cui concluho deinde aequalis efle debet: & hac ratione, quot diverlis modis medius terminus cum duobus exucmis comparari poteft, tot eveniunt figurae: hinc cum terminus medius quaiuor tantum modis cum extremis comparari pollit, vel enim medium fubjicitur in majore & praedicatur in minore, & habetur prima figura: vel praedicatur in majore & minore, & ada adeft figura: vel (abjicitur tam in majore quam minore & 3ria figura habetur: vel demum praedicatur in majore & fubjicitur in minore, & qta figura dicitur: alia termini medii cum extremis comparatio dari minime poteft, unde quatuor tantum & non plures figurae efle queunt. Hoc clarius adhuc patet ex ipfis conbinationum regulis: per has enim certum eft, tres terminos fex tantum vicihus aliter & aliter collocari poiTe adeo, ut unus quisque bis primo , his altero, bis tertio toco ponatur; & cum terminus medius tertio (eu conclufio nis loco poni nequeat, fiquidemin con- clufione ponendus non fit, ut regula (uperius tradita'docet, fatis manifeftum eft , quatuor nec plures dari medii cum extremis combmationes.
§• 4 -
De quarta figura.
T res priores figuras, quas praecedente §pho re- cenflnmus, omnes quidem philofophi admittunt ; at quartam, quam Averroes aliique Galeui-
cam

tam vocant, non pauci rejiciunt, eoquod eam ex fola minoris propofitionis in majorem transmutatione exoriri putent, illamque minus naturaliter concludere dicant. Verum hanc quartam figuram plures moderno tempore recipiunt variis eam rationibus fiabilientes: hanc enim admittunt Verne- jus, illuffris Woltfius, Autfor artis cogitandi, Purchotius, (Jorlinus, jacobus Zarabella aliique hujus temporis (at multi egregii Philofophi. Hujus figurae hutoriam tradit jam dictus Jacobus Zarabella in Prooemio libri lingularis de quarta fyl- logitmorum figura (ut ex eodem refert Nicolaus Frobefius in compendio logicae Woifhanae) his verbis differens: Quamvis Ariftotelcs in prioribus Analyticis firma ratione folidisque fundamentis nixus tres tantum pofucrit [yllogifmorum figuras', tamen non defuere, qui eum mancum ac diminutum fuiffe exifHmaverint, quod quartam 'praeter- miferit, quam invenit Galenus , ut ei adtribuit Averroes in Caput oclavum L. x. priorum Analy- ticorumj in libris enim Galeni, qui nunc extant , ml de bac figura legimus, fed in aliis fortaffe, qui defiderantuv, quos Averroes legit, bac de rc fer- Vionan fecit Galenus ; quoniam autem credendum efi , tantum virum non fine valida ratione aujum ejfe , adverfus Ariftotekm hanc fententiam proferre , non defuere viri eruditi/fimi , qui Galeni defendendi provinciam fuj ceperunt, SuT 5 ejus dogma contra Ari- Jiotelem tueri, validis que argumentis munire, <d? a rationibus Avcnois vindicare conati funt . Cum celeberrimis hifce viris, a quibus quartam figuram defendi refert Zarabella, nos quoque fenti- mus, quartamque dari figuram fequenti §pho offendemus,
Of §.5.

ai8
'■tV
$• 5 -
Pro&atyr dari quartam figuram.
P raeter tres reliquas figuras admittenda eft etiam quarta. Probatur : tot dantur figurae, quot dantur variae medii cum extremis combinationes ; atqui quatuor dantur medii cum extremis difpofitio- nes; ergo etiam quatuor dantur figurae. Probatur min. De medio vel poteft praedicari majus extremum , <Sc ipfum praedicari de minore extremo, ut fit in prima figura : vel medium poteft praedicari de majore & minore extremo, ut in 2da figura accidit: vel de medio poteft praedicari tam majus quam minus extremum, ut m tertia figura habetur: vel demum medium poteft praedicari de majore extremo, & de medio praedicari minus extremum, & tunc quarta oritur figura; atqui hae funt qrnor medii cum extremis combinatio- nes y ergo quatuor dantur figurae.
Complures Peripatetici aliique quartam figuram impugnantes non diffitentur quidem quatuor dari extremorum cum medio combinatipnes: afl quam quartam adfignavimus , non efle a prima extremorum cum medio combinatione diverfam adierunt: hinc quartam quidem figuram adftrui pofTe concedunt; verum illam a prima diverfam & diftin&am efle negant. Contra hos fit
§. 6.
Quarta figura efi revera diftinHa a prima figura.
P robatur 1 . Illa figura eft diftin£ta a prima figura , quae plane altam habet combinationem ex-
tre-

4-i i ' " J ' ■ ■ ' — 21 9
tremorum cum medio; atqui quarta figura plane aliam habet extremorum cum medio combinatio- nem ; ergo eft diftinda & diverfa a prima. Probatio' rnin. In prima figura de medio praedicatur majus extremum & medium praedicatur de minore extremo; & in quarta figura medium praedicatur de majore extremo, & minus extremum praedicatur de medio: atqui haec eft plane alia cum extremis combinatio: aliud enim plane dl, medium praedicari dc majore extremo, ut fit in quarta figura, aliud majus extremum praedicari de medio , ut in prima figura contingit ; ergo.
Probatur 2. Quarta figura habet aliam plane condufionem ac prima figura, & prout conclulio requirit, etiam praemifTae funt diipofitae; fed in conclufione edentia fyllogifmi connftit, uti fatentur complures Dialedici & Logici; ergo qta figura eft effentialiter diftinda a prima figura.
Probatur 3. Quarta figura alios plane modos habet ac prima figura; item fpeciales ac alias habet regulas, quam prima figura habet, ut patebit ex inferius dicendis; ergo etiam differre debet a prima figura.
Nec dicas 4tae figurae modos effe indiredos» confequenter non efle adaequate diftindos a primae figurae modis : non enim conclufio juxta praemiffas, fed potius praemifTae juxta exigentiam conclufionis funt dirigendae. Hinc modi indi redi a nobis rejiciuntur: talis enim debet effe & manere conclufio, qualis eft praecedens in mente quaeftio, & juxta hujus deinde conclufionis exigentiam praemifTae quoque diriguntur; Sc deinde aliarum quoque figurarum modi funt in-

direfti, fcu minus naturaliter concludentes, uti fatetur P. Hohn, aliique Diale ilici: cur autem duae aliae figurae pro reliquis modis ftatuuntur, & cur quarta rejicitur?
De modis indirectis.
Q ui quartam figuram negant, quinque indirectos primae figurae modos introducunt fequentibus vocabulis comprehenfos; Baralip, celantes , dabitis ■> fapesmo , frifcfom: quos modos ideo indirectos adpeilant, eoquod eorum con- clufio fit indirecta , id cft , non ira facta , prout pracmifiae exigant. Atsnim nos meliori jure non tam conclufionem juxta pramiflas faciendam, fed potius, prout conclufio exigit , praemiflas efle dilponendas adierimus: conclufio enim debet cflc talis, qualis eft praecedens in mente quaeftio; ficque debent difponi praemiflae, ut conclufio ex iis rite deducatur. Unde merito pro modis hiicc indirectis quartam figuram fiib- ilituimus, omnesque modos diredlos dicimus, eoquod fic fint diipoliti , prout conclufio feu quaeftio probanda exigat.
CAPUT
-u

I
•fl — ' f ' "
CAPUT V.
DE QUATUOR FIGURARUM MODIS, REGUIJS, AC REDUCTIONE SYLLOGISMORUM EX MODIS RELIQUARUM FIGURARUM AD MODOS PRIMAE FIGURAE.
I.
Modus quid ? quinam perfectus, quinam imperfectus dicatur ?
M odus eft trium propofitionum fyllogifticarum apta fecundum quantitatem cu quaiitaton di- fpofitio . Alius elt pertectus, alius imperfectus. Pertedtus dicitur ille , ia quo concluiionis curn pracmillis connexio Itatim pcrlpicirur : imperfectus dicitur, in quo concluiionis cum pracmillis connexio non adeo clare patet, Soli primae figurae modi fiint perfeCti: at trium reliquarum figurarum modi imperfecti dici queunt, cura quoque praemillarum, vd concluiionis inveriione, praemiflarum transpolitione ad primos quatuor } exceptis duobus, revocari aut reduci polluit.
§. 2 .
Quot dentur modii
E xcombinntionumdoCtrinanovimus quatuor i minos, quales lunt: A. E. I. O. Si eorum tres fumantur, quoniam fyllogifmus tribus tantum conitar propolitionibus, non pluribus quam fexaginta quatuor vicibus aliter ac aliter dilponi pofle, id quod ex tabula in Purchorio parte 3. logicae cap. 3. deii- neara ad oculum paret, jam vero ex lito numero
propter

propter r«gulas generales, quae docent, nihil concludi ex duabus negantibus, aut ex duabus particularibus, excluduntur E, E, A, & E, E, 1 . item I, I, A, «Se C), 1 , A. &c. quorum liint viginti o£to, deinde per regulam , quae docet conclulionem lequi partem debiliorem, excluduntur A, O, A. A, O, E. E,
0, I. &c. quorum liint ottodecim : porro per regulam, quae docet ex duabus adfirmantibus conclulionem negantem deduci non pofle , excluduntur lex : A, A, E. A, A, O. &c. Praeterea per regulam, qua dicitur non polle generalibus liimi terminum in conclufione, quam in praemillis , modus
1, E, O. expungendus elt, Denique quia concludi
non potelt O. poltA.E. quin etiam concludatur E. Modus A, E, O. elt removendus, & lic ex 64. modis , quibus difponi poliunt qwatuor termini, removeri debent 54. & proinde rclidui liint tantum 10. quorum 4- lunt adfirmarivi , idelr, quorum conclulio elt adfirmans , & 6. negativi, quorum conclulio elt negans : hi autem 10.
propter divertam medii difpoiitioncm lingulis figuris propriam 19. modis ad concludendum aptis ordinari polluat, & exprimuntur lequentibus vocabulis:
Barbara, celarent , darii, ferio. Bamalipion,
C'amentes , diruatis, fefapno, frefifo morum. Cefare , camejires, fetlino, baroco. Dor apti, Felapton, difamis , datifi, hoc ardo, ferifou.
§• 3 *
Exponuntur hi modi.
C >irca haec vocabula, quae de le barbara liint, m- ^ hilque certi fignificant, ut tamen eorum my-
fticas,

•f / 11 ■ M. 2a 3
Iticas , ut ita dicam , fignifieationes rite intelli- gas, adtende i. quodlibet tale vocabulum tribus lyllabis coni fare exceptis barnalipton , <5c frefifo?no- rum, ubi autem ultimae (yllabae ton , 8c inorum metri tantum caula additae funt j tres ilbae fylla- bae ternas lyllogifmi cujuslibet propofitiones indicant, juxta illos verfiis ihpra jam expolitos:
Adierit A-, negat £, verum gena-aliter ambo\
AJferit 1, negat 0, fed particulariter ambo .
Id elt: vocalis in lyllaba quadam occurrens majoris aut minoris, item conclulionis quantitatem aut qualitatem denotat. Sic A lignificat propofitio- nem univerlalem adfirmativam ; hinc lyllogilmus in Barbara tribus conflat propolirionibus univer- falibus adfirmativis. Celarent fignifiat lyllogi£ mum conflantem majore univerfali negativa, minore univerlali adfirmativa, conclufione univer- fali negativa. Ex hifce modis quatuor primi lunt perfedti & ad imam figuram, in qua medium in majore lubjicitur, & in minore praedicatur , pertinent , qui funt Barbara , celarent , darii , ferio. Reliqui omnes lunt imperfedti, & reduci poliunt ad unum ex quatuor hifce modis primae figurae : hinc etiam omnia reliqua vocabula eisdem literis inchoantur , quibus primi 4. ; ex quibus colligi poreft , ad quem primae figurae modum poffint reliqui reduci; fic Bamalip. eandem literam initialem habet ac Barbara , hinc ad Barbara reducitur, camentes ad celarent , cum quoque per C inchoetur &c. led de hac redudtione inferius plura.
ido. Reliqui modi, qui, ut jam diximus, omnes funt imperfedti, adhuc in tres figuras dividuntur: hinc quinque loquentia vocabula : Bamalip, comentes.

224 41 =====—=.'*
mentes , (limatis, fefapno , frejijom. ad quartam figuram fpcctanr, in qua medium in majori praedicatur, & in minori fiibjicitur. Qirauor (equentes ad adam figuram pertinent, in qua tam in majore quam in minore medium praedicatur : ifti modi {unt, cefare , camcjhxs, fefiino , baroco. . Sex demum adhuc reliqui, nimirum darapti , felapton , difa- mis , datifi, bncardo , fcnfon ad tertiam figuram fpe- £lant; in qua medium bis fiibjicitur. Quartior autem figurae fiequenti verficulo indicantur.
i a 3 4
Sub prae, dum prae prae, dumfubfub, denique prae Juli
Sub prae indicat, quomodo medium ponatur in prima , hoc eft, quod fit fubjeftum in majore, & praedicatum in minore. Dum prae prae indicat adam figuram, ubi medium bis cft praedicatum; dum fubjiib tertiam, ubi medium bis fiibjectumeft. Denique prae Jitb quartam figuram firmificat , in qua medium praedicatur in majore , & fiibjicitur in minore. Pro hisce figuris (pedales quoque regulae dantur fequenti §pho exponendae.
§• 4 *
Exponuntur regulae cujuscunque figurae.
D uae fiunt regulae primae figurae ; prima eft: jit minor ad firmans , hoc eft; illapropolitio, in qua eft minus extremum, fit adfirmativa; quia, fi foret negans , conclufio quoque deberet cfie negans , cum (equatur partem debiliorem, & major deberet efte adfirmans: alias praemiffiae ambae forent negantes: cx meris vero negativis nihil (equitur, ut fiipra oftendimus : fed li major fit ad firmans, ejus praedicatum , quod cft majus extremum non diftribuitur, quod tamen in conclufione

*
^
negante diftribueretur, cum illius quoque fit praedicatum ; con/equcnter procederetur a non diftri- buto ad diftributum, vel terminus /umeretur latius in concluiione, ac (iimtus fui/Ietin praemilfis: quare in hac figura minor debet efle adnrmans.
Secunda regula eft, ut major fit univerfalis : fi enim particularis efiet, medium, quod eft ejusfiib- jcftum , feu quod fubjicitur in majore , /umeretur particulariter ; cumque minor debeat e/fe adfir- mans, ut ante oftendimus , medium , quod eft praedicatum minoris, iterum /umeretur particula- ter, adeoque medium non diftribueretur} con/e- quenter major in hac figura debet e/fe univer/alis: alias enim medium non diftribuitur. Duae hae regulae /equenti ver/ii exponuntur:
Sii minor adfinhans, major rxro generalis.
Quatuor primae figurae modi, quo facilius memoria teneri po/fint, /equentibus vocibus technicis notari /olent: barbara, Celarent, darii, ferio, quibus /equentes rc/pondent fyllogifini:
i,
Bar- Omnis /piritus eft cogitans }
ba- Omnis anima hominis eft /piritus;
fa. Ergo omnis anima hominis eft cogitans.
2 .
Ce- Nullum creatum eft aeternumj
•iV Omnis angelus eft creatus j
rent. Ergo nullus Angelus eft aeternus.
19 a- omnis diligenter ftu- dens eft laudandus; rh Quidam Logicus eft diligenter /ludens} i, Ergo quidam Logicus eft laudandus.
4 *
Fe- Nullum peccamino* fum eft denderandum; vi~ Quaedam voluptas eft peccamino/a \ o. Ergo quaedam voluptas non eft de/ideranda.
II.
P

226'
■n r .” . r
II. Figura eft, in qua medius terminus bis praedicatur : haec , ut bene concludat, obfervandae Htnt pariter duae regulae, quarum ima eft: una ex praemi/Jis fit negativa. Demonftratur. Medium in 2da figura bis eft praedicatum: quare, II utraque praemifla efTet adfirmativa, medium bis eflet praedicatum propolitionis adfirmantis ; atqui hoc efle non poteftj quia medium alias non diftribueretur: cum bis ellct praedicatum propolitionis adfirmantis, quod non diftribuirur; ergo.
ida Regula eft : maior debet effe univerfalis: nam, cum conclufio lit negativa, ut ex praecedenti regula patet, major terminus vel majus extremum, quod eft praedicatum conclufionis fumetur univer- faliter \ jam vero hoc idem majus extremum fiib- jicitur in majori •, debet itaque & ibi fumi univerfa- liter : alias enim majus extremum fiunenir latius in conclulione, ac fumtum fuerat in pracmillis. Speciales iffae duae regulae fequenti verliculo continentur:
Una negans efto , nec major fit J'pedalis .
Quatitor autem finit modi 2dae hujus figurae his vocibus lignificati : ccfare, cameftres , fejiino , ba- roco : quibus fequentes fyllogifmos adponimus:
i.
Ce- Nullus mendax eft fide dignus •,
fa- Omnis homo pius eft fide dignus j
re. Ergo nullus homo pius eft mendax.
2 .
Crt7tf-Omncs,qui fuotjefu Chrifti , crucifigunt carnem fuam; es- Nullus mollis & vo- luptuofiis crucifigit carnem fiiam; tres. Ergo nullus mollis & voluptuofiis eft Jcftt Chrifti*
3. Fcs~

^
+2:
Fes~ Nullum peccatum eft lici tu rn;
ti- Aliqua oblectatio eft licita ;
no. Ergo aliqua oble&atio non eft peccatum.
Ba- Omnis virtus prudentiam comitem habet ;
ro~ Quidam zelus non habet prudentiam comitem ;
co. Ergo quidam zelus non eft virtus.
III. Figura eft, in qua medium tam in majori, quam minori fubjicitur; illaque duas pariter regulas fpecialcs habet, quarum prima eft, ut minor Jit adfirmans; 11 enim foret negans , conclufio quoque negans efte deberet, cum lequatur partem deteriorem : major vero deberet efte adfirmans,cum negans efte non poilit : quin alias ambae prae- iniftae forent negantes , ficque majus extremum, quod eftet praedicatum eonclufionis negantis , di- Itribueretur in conclulione, & non eftet diftribu- tum in praemillis; quod eft contra regulas generales lyllogifini.
id a Regula eft , ut conciujio fitparticularis: minor enim in tertia figura debet ene adfirmans, ut modo diximus; confequenter minus extremum, quod illius eft praedicatum, non diftribuitur : ficque condufio debet efte particularis : alias enim minus extremum furheretur latius in conclulione, ac lumtum fuilfct in praemillis. Hae duae regulae tertiae figurae hoc verlii continentur:
Sit minor adfirmans , conclufio particularis .
Sex autem funt modi hujus figurae, cum ex decem modis per primam regulam excludantur, A, E,E. & A, O, Q. per adam autem A, A, A. & E, A, E. ergo fex adhuc modi fuperfunt: fcilicet darapti ,
P a fel

--8 . .. . ■ m »
felapton , difamis , datifi , bocardo , fcrijo?! , quibus hi correlpondcntlyllogifini:
i.
Da- Omne myfterium eft obfcurum;
rap- Omne myfterium eft certum;
fi. Ergo aliquod certum eft obfcurum.
3 *
Di- Aliquis nomo eft ftu- dioliis;
Jam- Omnis homo eft rationalis ;
is, Ergo aliquod rationale eftftudioius.
7 - .
Bo- Quaedam ira non eft peccatum;
ra-Omnis ira eft adfectio animi;
do. Ergo quaedam adfe- £fto animi non eft peccatum.
2 .
Fe- Nullus homo eft brutum;
lap- Omnis homo eft animal;
ton. Ergo aliquod animal non eft brutum.
4 -
Da- Omnis Dei fcrvus eft rex;
ti- Aliquis Dei fcrvus eft pauper;
Ji. Ergo aliquis pauper eft rex.
6 .
Fe- Nullum brutum eft homo;
vi- Aliquod brutum eftru- gibile;
fon. Ergo aliquod rugibi- le non eft homo,
IV. Figura eft in cujus majore medium praedicatur & (abjicitur in minori : hujus tres dantur quoque Regulae a regulis primae figurae plane di- verlae ; ex quo colliges hanc iptam figuram a prima differre, i ma Regula eft: Ji major Jit adjirmans, tum minor eft m/iverj'alis: nam medium in hac figura lu- mitur particulariter in majore ad firmante, cum fit illius praedicatum; ergo juxta quartam regulam fundamen-

■ ■ ' : 21 9
damentalem antea expofitam debet univerfali- ler in minore fumi , & eam reddere univer-
falem, cum fit illius fubjectum ; caeteroquin enim medium nunquam di ftribucretur. 2 da Regula eft: dum minor cfl adfir/nans, conclufio debet ejje particularis. Etenim minus extremum , quod eft adtributum minoris , fiimitur in ca particulariter ; ergo & in condulione, cujus eft fubjedum, iumendum eft particulariter: alias enim plus diceretur in conclulione, ac di dum fuiifet in praena illis. 3 tia Regula eft: in modis negantibus, velquorum conclujio eft negativa, major debet effc universalis ; ratio eft, quia major terminus fiimitur univcrialiter in conclulione negante , cujus eft praedicatum; ergo etiam requiritur, ut fumatur univerfaliter in majore, cujus eft fubjcdum. Hae tres Regulae iequentibus verlibus includuntur:
1. Major ubi adftrmat, generalem fume minorem.
1. Si minor adfirmet, conclujio Jit fpedalis.
3. Cumque jiegans modus eft, minor generalis habetor.
Quinque pariter funt modi hujus figurae lequen- tibus vocabulis exprelli : bamalip , camentes, di- matis, fefapno, frejifom : quibus lequentes fyllo- gifmi correlpondent.
1.
Bam- Omnis homo eft creatura j
Cam- Omnis homo Deo ferviens venit ad coelum;
P 3
f,- Om-

+ 3 °
«H!
t*
a- Omnis creatura dependet ab alio;
lip . Ergo aliquod dependens ab alio eft homo.
3 *
Dittt- Aliquod animal eft brutum;
a- Omne brutum eft irrationale ;
tis. Ergo aliquod irrationale eft animal.
en. Nullum veniens ad coelum eft coinquinatum;
tes. Ergonullum coinquinatum eft Deo fervi- ens.
4 -
Fes- Nulla materia eft cogitans ;
ap- Omne cogitans eft beatitudinis capax;
no. Ergo aliquod beatitudinis capax non eft materia.
S-
Fres -Nullus mifer eft (ua forte contentus; is- Aliqui (ua forte contenti funt pauperes; Om. Ergo quidam pauperes non funt miferi.
§• 5 -
Dtf reduftione fyllogifmorum ex modis trium po- fteriormnfigurarum ad modos primae figurae.
Q uatuor primae, totidemque fecundae , (ex tertiae, ac quatuor plus uno quartae figurae modos efle, ex dictis conftat: qui cum in (iimmarn collefti efficiant novendecim, novendecim diverfos dari modos liquet. At ex modis illis novendecim nonnifi quatuor primae figurae modos perfoftos, caeteros reliquarum figurarum imperfe£tos , ac (yllogismos proinde in illis modis ad modos primae figurae efle ^educendos, fopra jam innuimus. Unde, quid fit rcdu£tio, & quanam ratione fieri poflit ac debeat, paucis nunc exponendum.

+r
H-
■i'3 1
§. 6 .
Reduflio quid & quotuplex ?
R eductionem, de qua loquimur , non efle nifi talem lyllogilmi immutationem , ut ex fyl- logiftno in modo quocunque trium polteriorum figurarum fiat fyllogifmus in modo quodam primae figurae, ex didis manifolium ell; quod, cum duobus modis fieri poflir, per oftenlionemlciticct & per impoilibile leu ad incommodum , redudio porro duplex llatuitur, per oltenlioncm altera, altera per impoilibile leu ad incommodum.
§. 7-
Quinam JyUogifrni per ftflettfimem quinam per tmpojjilile fim reducendi ?
P er ollenfioncm reduci pofiunt fyllogilmi in medo quocunque trium reliquarum figurarum exceptis lolum bavoco Icilicct infecunda, &. bocardo in tertia figura, qui non nifi per impoilibile reduci pofiunt; quod litera C. indicatur , licut infra dicetur.
§. 8 .
Qua ratione fiat redufiio per oftenfionem ?
U t artem fyllogilrnum quemcunque per oftenfionem facile reducas, adverte i. in qua figura, ac in quo illius figurae modo fit fyllogifi- mus reducendus : quod ex quo colligi polfit, jam fupra §. 3. dictum fuit. Lireram exinde initialem modi illius imperfedti adnota : ad illum enim primae figurae modum reduci debet, qui eandem cum
modo

23-2 - --- -
modo imperfecto litcram habet initialem : fic
fyllogifinus v. g. ex cefarc in fecunda figura ad celarent'm prima figura reducendus elb lnmod» imperfeCto ulterius adtende confbnantes S. P. &M. ut intelligas, qua ratione fingulaefyllogilmi imperfecti propolitiones immutandae iint, ut fiat perfectus : confonantes namque S. & P. indicant pro- politionem, quamlubiequuntur,efle convertendam, & S. quidem fimplicircr P. vero per accidens. M, autem denotat praemiflas elfe transponendas, ita, ut major fiat minor. C., fi quando occurrat, li- cut occurrit in modis baroco & bocardo , indicat, fyllogifmum non nili per impofiibik polie reduci, juxta verius lequentes :
S. vult (Impliciter verti: P. vero per accide
M . vult transponi: C.perimpofjmkduci,
§■ 9 «
Quo modo jiat reducito per impojjibile ?
Q uanquam finguli non modo trium pofterio- rum, led vel primae etiam figurae fyllo- gifmi per impoffibile feu ad incommodum, ut ajunt, reduci queant; non hic tamen nili lyilogiimos in modis duobus baroco Icilicet & bocardo , ut- pote qui per oitenlionem reduci non poliunt, per impolftbile reducendi modum regulasque indicabimus. Fit autem reductio per impofiibile, fi contradictoria adiumarur conclufionis, eaqucloco unius pracmifiae <Sc in baroco quidem loco minoris, in bocardo autem loco majoris ponatur, & ex hac fimul & altera praemiffa retenta inferaturcon- clufio, quae inde fequitur juxta hos verius:
Ser-

•t ^ 1 ' i ». ■■ ■i^ t» 2 3 3
Servnt majorem , mutatque baroco minorem.
Majorem mutat , retinetque bocarch minorem . Addunt quidam reductionem quandam annoma- lam, in qua loco medii communis lingulare ponitur; fed ad fyllogifmos modo tertiae figurae pertinet, nec reductio proprie talis eft: per expolitionem illam vocant.
CAPUT VI.
DE SYLLOGISMIS COMPLEXIS ET
COMPOSITIS.
§• i-
Syllogifmus complexus quinam dicatur ?
D ari quosdam fyllogifmos , quos complexos vocat Auctor artis cogitandi , jam fiipra meminimus. Sunt autem fyllogifmi complexi juxta eundem Auctorem artis cogitandi ejusmodi, quorum conclulionis termini, complexi cum lint, toti & integri in praemiflis non Tumebantur, nec integri termino medio uniebantur, fed pars tantum utriusque termini; veluti fiint fyllogifmi fe- quentes : pecunia eft res inanimata ; multi homines Jerviunt pecuniae ; ergo multi homines Jerviunt rei inanimatae. In omni fcientia adferta debent demon- ftrari ; Logica eft /cientia ; ergo in Logica adferta debent demonftrari.
P5

-34 * * ' " ■ " " 4J i »
§• 2 .
Syllogifmi complexi cur cryptici quandoque vocentur 'l
J n hilce fyllogilmis primo ilatim intuitu plurumque plures quam tres adefle termini, ac ipfi proinde impingercvidentur in primam ex regulis fyl- Iogilmorum generalibus; cum tamen nonnili tribus vere &rcipfa conllent, quod ex eorum relb- lutione facile cuique patet; cum vero fyllogifini, qui contra generales (vllogifmorum regulas peccare videntur , re tamen ipfa easdem obler«ant, cryptici vocentur", intelligis , cur fyllogifini complexi crypticis adnumerentur.
§• 3 -
Syllogifmorum complexorum bonitas unde aestimanda ?
U t vero, an fyllogi fimis quicunque complexus bonus fit & legitimus, an vero vitiofus, facilius deprehendas: adtendas, an ejusdem termini ad tres pollint reduci, an non ? Alii in fyllogifinis complexis locum habere contendunt principium illud generale: praemiffarum ima contineat conclufio- : nem , altera eam continerioftendat, atque ex eo plane dijudicandam efie ajunt fyllogifini complexi bonitatem : de quorum tamen adlertione quid lentia- jhus, jamfupra Cap. 3. §. 10. fat declaravimus*
§• 4 *
De fyllogifinis compofitir.
\
S yllogifinicompofiti, linon omnes, laltempleri- queadfunplices &categoricos revocari poliunt;
unde

4:======* 2 3S
unde & regulae, quas fupra pro fyliogifmo cate- gorico tradidimus, eisdem adplicari, nec non per hafce regulas compofitorum fyllogifmorum vitia deprehendi queunt. Undo non omnium fyllogi£ morum compolitorum mentionem hic facimus, fed tantum eorum, quorum ufiis in argumentando faepius occurrit, funtque (equentes : conditionalis fcilicet fcu hypotheticus , disjunSHvus & copulativus.
§-
5*
De fyllogifmo conditiouah.
Qyllogifmus conditionalis ieu hypotheticus eft v l» cujus major etl propofitio conditionalis: veluti cft fcquens lyllogismus: fi fol nobis lucet , dies efi $ atqui fol nolns lucet; ergo dies e fi.
§. 6.
Regulae fyllogifmi conditionalis feu hypothetici
R egulae lyllogilmi conditionalis funt: i. Ad-
firmato in minore antecedente bene in conclujione adfirmatuY confequens: if negato in minore conje- quente , bene in conclujione negatur antecedens. Contra i. negato in minore antecedente non continuo licet in conclujione negare etiam confequens , nec adfiy- viato confequente licet adfirmare antecedens , nifi antecedens unica fit ratio fufficiens confequentis. Horum exempla vide in fyllogifmis fequentibus: Exemplum i. fi anima cogitat , Jimplex efi ; atqui anima cogitat; ergo fimplex efi. 2. Si mens hominis efi compojita , corruptioni efi obnoxia; atqui mens humana corruptioni non efi obnoxia ; ergd non efi compofvta.' 3 . Si materia cogitat , materia efi
fub-
*

236 *r
fubftantia; atqui materia non cogitat; ergo materia non cfl fubftantia. 4. Si Petrus blasphemas efl, reus cfl mortis; atqui Petrus reus cfl mortis; ergo blasphemas cfi, 5. & 6. Si mens humana fpintus efl , intel-
leffu gaudet &r' voluntate. Hic quocunque adfir- mato , aut negato ef alterum adfirmare licet, aut negare.
§• 7 -
De fyllogi/nto disjunctivo.
S yllogilmus disjunttiviis eft, cujus major eft pro- poiirio disjunctiva , vcluri eit hic fyllogifmus: mima velfimplex cfl, vel cfl compofita; atqui anima compofita non efl; ergo fimplex efl.
§. 8 .
Notandum, circa Jyllogifmum disjunctivum.
C irca fyllogifmum tamen disjunCtivum hic ob~ {erva, quod , cum propofltio disjunctiva duplex fit, alia icilicet proprie <Sc ftricte disjunctiva, alia improprie (eu minus ftri£te disjunctiva L, 2. P . 2. Cap, 4. §.4. iicipfe quoque fyllogifmus in ftricte & minus ftricte disjunctivum dividi pollit : fyllogifmus porro ftriCte disjunctivus vel duobus fblum vel pluribus conftat membris*
§. 9.
Regulae fyllogifmi disjunflivi.
I n fyllogifmo Itricte disjunctivo, II duobus folum membris conflet, quocunque membro in mi~ nori adfirmato, alterum membrum negare licet in
con~

. a 37
conclujione , <y quocunque membro in minore negato , alterum in conclujione licet infirmare. Veluti in hoc fyllogifmo : anima vel jimplex efl vel cfi compajita ] atqui anima compojita non efl; ergo Jimplex efl. Vel etiam : atqui anima jimplex efl; ergo non efl compojita. In fyllogifmo lincte disjunctivo , pluribus quam duobus membris con- itante membro uno in minore adfirmato , caetera negantur in conclufione , & uno negato in minore , caetera disjunctive poffunt ad firmati in conclujione. V. g. jjudas vel efl in inferno , vel in coelo , ve! in purgatorio \ atqui efl in inferno; ergo nec in coelo nec in purgatorio efl. Sive: atqui non efl in coelo ; ago vel in purgatorio, vel inferno efl. Syllogilmo improprie feu minus ftrictc disjunctivo nolumus immorari.
§• IO.
De fyllogifmo copulativo.
S yllogifmus copulativus eft , cujus major elt pro- politio copulativa & quidem negativa v. g. non potefl homo fervire Deo &f mammonae; atqui avarus mammonae Jervit; ergo avarus non fervit Deo.
§. ii.
Notanda circafyllogifmum copulativum. Ejusdem regulae.
C irca fyllogifmum vero copulativum obfervan» dum venit, quod ejus membra libi invicem ita opponi debeant, ut fimul vera effe nequeant; unde nuit regula: in fyllogifmo copulativo uno membro in minore adfirmato in conclujione alterum negare licet : non autem uno membro in minore negato in conclujione alterum licet adfirmare , nijt immediate jibi jint oppojita. §♦ 12 -

238
+ 2 !
-i-
§• 12 .
Quare reliqui fyllogifmi compofiti praeter - mittantur %
R ecenfitis hactenus fyllogifmorum compofito- rum (pcciebus plures adhuc alii adjiciunt.
Sic aliqui commemorant fyllogifmum exclulivum, exceptivum alii; alii fyllogifmi reduplicativi fpc- cialem mentionem faciunt, & alii tandem de his omnibus fingillatim difputant, Verum , cum fyllogifmi hi omnes adfimplices facile reduci queant, quemadmodum id fupra §.4. buj: Cap. meminimus, nec aliunde ex propolitionum fcilicet compofita- rum, quibus conltant, natura & proprietatibus fpe- ciales eorundem regulae haud difhculter colligi pof fmt, ftudio hic eos lilentio praeterimus.
§• I 3*
De fyllogifmi i modalibus.
C irca fyllogifmos tandem modales hic adhuc ob- fervandum venit, quod facile reduci polfint ; ad fyllogifmos limplices & categoricos; unde eisdem regulis, quas fupra pro nmplicibus tradidimus, funt dirigendi; id tamen adtende, ut modus illi termino, cui efl adfixus, femper maneat ad- fixus; dc caeterocave, ne in aliquam ex regulis fyllogifmorum fimplicium impingas, v. g. mutando 1 fubpoiitionem diltributivam in collectivam : lic impingit ifte fyllogifmus modalis : moraliter im- j
pojfibile eji fine gratia Dei extraordinaria vitare omne {
peccatum veniale', atqui mendacium jocofum efl pec- . ratum veniale ; ergo mor aliter impojjibik e)\fine gratia

*==———=* -39
tia Dei extraordinaria "citare mendacium yocofutm Praeterea ne ponas praemiftus ambas aequivalenter negativas, uti fit in hoc fophismare : impojjibile eft oculum corporeum elevari ad videndum Deum; atqui impoffibile eft intellectum ejje oculum corporeum ; ergo impoffibile eft intelktlum elevari ad videndum Deum. Haec cie modalibus fofficiant.
CAPUT VII.
DE RELIQUIS ARGUMENTATIO-
NUM SPECIEBUS.
§. I.
Quaenam fint reliquae argumentationi/ fpecies ?
E xpofitis ha&enus, quae ad fyllogifrnum pertinent , reftat, ut cie reliquis porro argumentationis fpeciebus aliquid dicamus. Sunt autem reliquae illae argumentationis fpecies, quemadmodum nos eas jam fiipra Cap. i. hujus Part. §. 7. reccnfuimus, praeter confequentiam, quam vocant , immediatam inductio , exemplum , forites , dilemma , enthymema , epicherema.
§• 2 .
De inductione.
I nductio eft argumentatio , in qua de genere aut fpecie univerfe adfirmatur aut negatur,

2 4° 4- J"... " — z*
quod de contentis fub eo inferioribus fmgillatim antea adfirmutum aut negatum fuit, Inductio , ut valeat, completa fit, necelie elr; unde inrelligis, per inductionem ab individuis de fpecie non polle facile aliquid efficaciter probari , nifi forte oden- datur, determinationem individuo , quatenus ad Ipeciem quandam pertinet, elfc elfentialem. In phylicis & adronomicis , ubi hoc argumenti genus frequ.entiffimum ed, analogiae multum tribuitur, adeo, utadtributum, quod cognitis omnibus Ipeciei inferioribus fingilatim convenire deprehenditur, & ignotis quoque dicatur incile : hac ratione pleraeque veritates phylicae detectae liint. In moralibus quoque praclertim in divinandis humanae voluntatis determinationibus uliii elt. Caere- rum vitiola elt inductio, quoties vel unum adlig- nari poffit inferius, cui , quod caeteris tribuitur, non conveniar. Ad lyllogilmum reducitur inductio , quodli majoris loco lequens , cui innititur, addas principium : quidquid de Jingulis inferioribus univerfe adfirmari poteft aut negari , id etiam /impliciter de toto genere vel fpecie , fub quo illa ceu inferiora continentur, adfirnihnlfum eft vel negandum .
§• 3 »
Cautio tjeceffaria.
/^aveas tamen, ne vitia & errores, quos in Uno ^ akerove communitatis, feCtae &c. membro deprehenderis , omnibus ejusdem communitatis feCtae &c. communes ede, argumento ab inductione ibi perluadeas, & ita in multos, totamque communitatcu injurius evadas 5 nihil enim invita focian hoc convitiandi genere frequentius , fed
nec

241
nec exitialiue aliquid clle videtur.
§• 4 »
De exemplo.
amentatio efl, qua ab uno altero-
E xemplum argumentatio efl, qua ab uno altero - ve Jingulari ad aliud fingidare concluditur ob quondam inter ea [militudineni aut paritatis rationem. Talis erat argumentatio S. AugulKni, qua fc ad lectandam morum honeftatem iple excita* bat: potuerunt hi df hi, cur non &7 ego ? iteni illa: Petrus poenitentiam agens faluteni confecutuS efl; ergo ego , Jl poenitentiam egero , faluteni confequi poffunl. Argumentatio ifta principio ni* 5 | titur , quod [milium eadem fit conditio , qiio ad* i’ hibito ad fyllogufnunl facile reducitur. Unde ad analogiam pertinere argumentum illud, nec ple* nam facere probationem, nili lingularia quoad ea laltem, de quibus concluditur, omnino ikniliafus* rint, nemo non intelligin
S orites argumenti io»
nibus ita inter fc connexis, ut praedicatum prae* cedentis fubfequentis fiat fubjeflum, donec in conCliifio » ne praedicatum poflerioris de fubjeclo primae praedicentur ; veluti eft leqtiens argumentatio : mens hominis fui rmmiqve extra fe pofitariim diflincle [ibi « conjaa efl; omne ens fui rerumque extra fi pojita* \ rum fibi diflinBe confciiim cogitans 'efl t, omne co*
, gitans fmplex efl; omne [mplex incorruptibile efl‘ } | ergo mens hominis incomiptibilis efl .
Di for ite.
i ;
a
§• < 5 *

24-2
•*V
:n*
§. 6 .
Refolutio foritis.
S orites in tot fyllogifinos primae figurae refol- vitur, quot primam inter & ultimam habentur propofirioncs ilta lege , ut fecunda propofitio fiat major primi fyllogifini, prima minor; conclulio, quae inde (equitur, fit minor fyllogifini iubfe- quentis, tertia vero foritis propofitio fit major, & ita pergendo. Sic forites praecedens reducitur hoc modo : omne ens fui rerumque extra fe poftarum fibi diftincle confcium eft cogitans ; atqui mens hominis fui rerumque extra fe pojitarum fibi di- ftinSle confcia eft; ergo mens hominis eft cogitans. Omne cogitans fimplex eft ; atqui mens hominis cogitans eft j ergo mens hominis fimplex eft. Omne fimplex incorruptibile eft ; atqui mens hominis fimplex eft; ergo tnens hominis incorruptibilis eft.
§• 7 -
Regulae foritis.
E x quo intelligis duasefleforitis regulas: i me,sit omnes foritis propofitiones exceptis prima & ultima fint univerfales. 2.da , ut omnes exceptis duabus pofterioribus fint affirmativae.
§• 8 .
De dile?nmeite.
D ilemma fyllogifmus hypotheticus disjunftivus eft , cujus nempe maioris hypotheticae confequens disjunctivum eft, atque in minore lingula disjunctionis membra vel adfirnaantur, vel negantur, ut in
con-

•f? ■ z» 3 43
conchificneporro vel adfirmetur, vel negetur ante*» cedens. Talis elt fequcns argumentatio : *SV compostum cogitat , ergo vel fiugulae compofiti parte S feorfim , vel omnes fimul , in quantum Scilicet certo modo inter fe unitae funt , cogitant; fed nec Jingulat compofiti partes feorfim-, nec omnes fimul , inquam tam certo modo inter fe unitae funt , cogitant \ ergo compofitinn non cogitat. Ad valorem di- lernmaris requiritur- i. ut disju.nftiouis membra ad - curate fibi opponantur ita., ut nullum inter ea medium poffit adfignari. 2 . ut minoris veritas manifeftt oftendatur. Quodfi plura quam duo linr disjunctionis membra v. g. tria, trilemma dicitur 5tc. Vocatur quandoque etiam fyllogilmus cornutus, eo- quod per illud adverlarius, quocunque (e vertat» Valide impetatur*
§• 9*
De enthymemate.
E nthymema argumentatio eft , in qua una pracmif- 1 farum reticetur ; vel uti fi dicas : Petrus honio eft; ergo Petrus eft rationalis. Ad fyllogilmum reducitur enthymema, 11 praemifla , quae omifla efi, addatur. Ut vero, quaenam ex praemilfis fit omilFa , facile intelligas » adverte » quodnam ini praemifla exprefla extremum habeatur, an majus fcilicet» an vero minus ? Sic, cum in enthymema* tis modo adduCti praemifla exprefla habeatur minus extremum, fcilicet Petrus, manifeftum eft» adede minorem, majorem vero efle omiffam, quam fi addas, prodibit fyllogilmus : omnis homo eft rationales ■ Petrus ejl homo ergo Petrus eft ratio- ndii .

244
.—■ ■ ■
§. io.
De confequentia immediata.
A b enthymemate haud multum differt confe- quentia, quam vocant, immediata; quae, ut diximus, talis argumentandi modus eft, in quo una propolitionc polita juxta regulas logicae ponitur altera. In hoc argumentandi genere ipfa regula logica majoris loco eft ; unde, ft addatur, habebitur fyllogifmus.
$.n.
De epicheremate.
F 'pic1xrema fyllogifmus efi, cujus alterutri , vel utri- t que etiam praemiffirumfua additur probatio v. g. Omne quod cogitat , exiflit: fieri enim nequit , ut, quod non exiflit, aliquid aut agat, aut patiatur; atqui ego cogito : nam mei , rerumque extra me pofitarum aiftmBe mihi fum confcius\ ergo exiflo. Epicherema itaque non nunquam plures comple&itur fyllogift mos, in quos, fi res exigat, facile refolvi poteft.
CAPUT VIII.
DE SOPHISTARUM FALLACIIS.
§• T »
Argwnentatio quandonam vitiofa fit ?
Q uemadmodum, ut argumentatio quaelibet bona fit & legitima, ex dictis hac part. Cap.l. §. 5 . requiritur, ut & propofitiones in ea occurrentes omnes fuit verae, & confequens cum ante-
ceden-

245
cedentibus connexum lit ita, ut inde fequatur fic argumentatio contra vitiola eft, quoties vel propolluo quaedam falfa in eam admittitur, vel conle- quens inter & antecedentia feu pr<£miffas non datur legitima connexio.
Fallacia feu paralogifmut quid ? Unde fophii - mata dicantur ?
\ rgumentatio, in qua vitium ftudio ad decipien-
dum fcilicet incautos admittitur, fallacia leu paralogilmus dicitur. Sophismata vocantur ejusmodi argumentationes vidolac , eoquod Sophi- ftae, quo titulo olim honorifico dicebantur omnes, qui lapiendam profitebantur, a tempore Socratis veram lapiendam prodentes omne in id ftudium contulerunt, quo homines ingenuos argutiis, ambiguis Icilicet falfisque argumentationibus circumvenirent.
Cur de fallaciis hic agatur ? quam 'variae fint fallaciae ?
t quanquam ex traditis ha<ftenus principiis regu
lisque difficile non fit, argumentationes viriolas a legitimis dilcernere ; utile tamen vilum eft , fontes laltem praecipuos vitiorum, quae ratiocinia, argumentationesque noftras corrumpunt, adfig- nare, ne vel alios decipiamus, vel decipiamur ipli. Sunt autem petitio principii, ignoratio elenchi , fallacia accidentis feu emnnr .itio incompleta , fallacia fenfus divifiZ? compofiti , non caufa pro caufa , ac variae demum aequivocationes .
0.3
§, 4.

24 $
■»?
§• 4 .
Petitio principii.
P etitio principii committitur, fi idipfiim, quod quaeritur, vel faltem aequivalens medii fcu principii loco adftruitur , veluti faciunt Protellantes, quando , ut probent Catholicos fupcrftitiofbs, imo idololatras effe, hocce argumento utuntur : Quisquis imaginibus cultum exhibet , cf fanci os adorat, fuperjhtiofus eji cf idololatra; atqui Catholici imaginibus cultum exhibent , 'a fanclos adorant ; ergo Catholici fuperjlitiofiJunt & idololatrae. Quis enim Catholicorum cultum exhibet imaginibus, aut quis eorum fandum unquam putavit adorandum? petitioni principii adfineeft aliud in argumentando vitium, quod circulum vocant vitiofum. Committitur autem circulus,quoties, quod ex alio probatum fuit, hoc ipfitm rurfiis ad illud probandum adfumitur; veluti fieret, fi quis acrem effe elafticum probaret ex eo, quod nifiim continuum habeat fefe expandendi, & rurfus continuum hunc aeris nifiim fefe expandendi inde argueret, quod aer fit elafticus.
$• 5 «
Ignoratio elenchi .
I gnoratio elenchi efi:, fi quis aliud quid probet, quam quod contravenitur. Ab hoc porro vitio immunes non finit Proteftantes, quoties dc Clericorum caelibatu apud nos Catholicos quaefiionem movent: etenim in eo plerumque occupantur, ut probent, nuptias effe licitas, quodque expediat nubere , quam uri; cum tamen Catholicorum nullus hoc inficietur.
$. 6 ,

24 ?
§. 6 .
Fallacia accidentis.
F allacia accidentis contingit , quando quis de re limpliciter & abfolutc pronuntiat, quod illi Colum per accidens convenit. Sic multi in artem medicam injurii evadunt fequenti contra eam argumentatione utentes : ars, cujus remedia non raro nocent , reprobanda efi: atqui artis medicae remedia non raro nocent ; ergo ars medica reprobanda e fi. Similibus, nec minus ineptis argumentis in (ciendas quascunque, earumque amatores debacchantur alii , quibus , ut lapiant, precamur. Fallaciae accidentis liaud multum abfimilis eft fallacia incompletae enumerationis ; hoc vitio laborat lequens argumentatio : Qajus in lite fitccubuit ob iniquitatem vel caufae, vel judicis ; atqui non fuccubuit ob iniquitatem caufae; ergo fuccubuit ob iniquitatem judiciis : potuit enim in caufa licet aequillima, 8c judice haud qua- quam iniquo (uccumbere ob defectum probationis.
Fallacia fmfus divifi & eompofiti. allacia fenfus divifi & eompofiti committitur,
quoties ab uno ad alterum ducitur argumentum; veluti fit in (equenti argumentatione : corpus non potefi moveri fmml Ejf quiefeere ; fed lapis ex alto ruens movetur; ergo lapis non potefi quiefeere.
F allacia non caufae pro caufa eft, fi, quae alicu- jus caufa non eft, pro caufa venditatur. Tale
§• 7 -
§. 8-
Non caufa pro caufa.
cu
fiiit

248 — il,
fuit fequens Paganorum argumentum: ex quo fides chriftiana viguit , mille calamitatibus opprcffum efi imperium romanum >' ergo Religio chrifiiana caufa efi calamitatum , Cujus tamen nullitatem jam olim commonliravit S. Auguft. Lib+ de civitate Deu
§• 9 *
jdequivocationef'
F allacia aequjvocationis varie committitur: verum cum fallaciae in aequivocationibus conliftentes fere omnes tales fint, ut non nifx lfcupidillimum quemque facile decipiant, operae pretium haud putamus, illis exponendis diu immorari.
ilPimg
LIBER

LIBER IV. LOGICAE
DE METHODO.
CAPUT PRAEVIUM
PE METHODO IN GENERE , OBJECTO ET PARTITIONE HUJUS LIBRI.
§• i-
Cur Liber ifieLogicae de methodo injcribatur%
'Hverfis cogitationum Ipeciebus earum- -]uc fignis hactenus expofitis reftat, ut de modo , quo iisdem in veritate tam 'ffi invenienda quam docenda uti debeamus, '% data opera loquamur: qui modus, cum aliud non fit, quam quod methodum vocamus, in- telligis cur liber ifte Logicae (Logicam practicam adpdlant alii) de methodo infaibatur.
ar
§’ s »

250
•i 3«
§.
2 .
Methodus quid & quot up lex?
M ethodum cjfe viam feu modum verum , quod latet , inveniendi , & illud, cum jam inventum efi, & alios docendi, confemiunt Auctores ; nec magis circa ipfem methodi divilionem diferepant; utpote cum methodum in analyticam & fyntheticam pene omnes dividant, ita tamen, ut divifionishujus fundamentum alii ex duplici methodi officio feu objecto potius in ipfa ejus definitione jam indicato, quatenus methodus circa vdrum vel inveniendum fcili- cet, vel docendum occupatur , alii contra & jove quidem aequiore fentientes ex vario in verum tam inveniendum quam docendum tendendi modo re-- petant.
§• 3 -
Quid methodus analytica ? quid fynthetica ?
Q uare, quid methodi utriusque nomine intelli- gatur , paucis declaramus : ac methodus primo analytica nobis illa eft, qua a pofteriori feu per experientiam cognitiones primum lingulares, atque ex his notiones rerum univerfales, atque ex notionibus porro univerfalibus veritates generales colliguntur; methodus autem fynthetica eft , qua ex no rionibus rerum generalibus (pedales eruuntur, ac ex veritatibus univerfalibus {pedales deducuntur, demonftranturquc. In methodo igitur analytica a Angularibus afcenditur ad univerfalia; in methodo autem fynthetica a generalibus ad fpecia- lia defeenditur. Utraque in veritate tam invenienda quam docenda apte poteft adhiberi.
S- 4 .

erhodus porro, praecipue quatenus in veritatibus tradendis adhiberi folet, in fcholafticam,
ramiflicam, dialogifticam, eroteinaticam, mathematicam &c. dividitur.
Methodus fcholaflica in co coniiflit , ut / praemittantur notamina tam definitionibus quam > divifionibus ponendis , tum formando quacflionis ' flatui deflinata : ex quo lententia ipfa proponitur,
I & fyllogiftice probatur; objedliones denique ponuntur, caeque fyllogiilicc folvuntur. Praecipui hujus methodi, fi non audtores, cultores faltem fuere Petrus Lombardus , Albertus Magnus , Thomas Aquinas &alii aevi mediiDoctores.
Methodus ramiflica, quae & caufalis dicitur, univerfam rei tractationem praemiffa ejusdem de- ! finitione ac divhione ad quatuor caufarum genera i revocat, & primum cautam materialem iive fubje- | £tum quacllionis, exinde caufam formalem five differentiam fpecificam , tum caufam efficientem, ac caufam denique finalem expendit. Praeterea, fi quando res ita tulerit, ad contraria , quae rem 1 i ceffare faciunt, dilabitur. Primus hujus methodi au£lor, a quo & nomen ducit , dicitur effe Pe- 1 txus Ramus Philofophus olim parifienfis.
Methodus dialogillica efl, in qua traflatio cujus- dam quacflionis placito ac reciprocato hinc inde fermonc deducitur. Hanc feribendi, inftrucndi- que methodum in deliciis olim habuere varii Phi- lofophi, Socrates, Plato, Aefchines, Xcncphon
alii-

2 5 2 «ta j—nq—w ■. ?-y
alii que pcnc multi, quorum dialogi de variis quae- ftionibus philofophicis hodiedum exrant.
Methodus erotemarica tra&ationern omnem per quaefiiones & breves refponfiones abfblvit. Exempla hujus methodi praebent rudimenta fidei, Catechifini St c.
Methodus mathematica, fi vel ipfos Mathematicorum libros & (cripta , ac fpeciatim ili; Wolffii de methodo mathematica commentationem confii- lamus, in eo confifiit, ut definitiones, axiomata &pofiulata, & in Mathcli mixta etiam experientiae ceu demonftrandi principia praemittantur, exinde ponantur theoremata St problemata, atque ex his porro rite prius demonftratis corollaria deducantur, quae , fi e re vifum fuerit, fubjun&is icholiis illulirantur, confirmanturque.
Sed de his, ac de methodo praefertim mathematica , an St in quantum illa a methodo naturali, fcientifica differat, pluribus infra difputabitar.
§•
Specialior methodi divifio .
P ro div.erfitate tandem mediorum, quibus in veritate feu inquirenda, feu tradenda utimur, dividitur methodus in methodum experiundi, legendi, interpretandi, meditandi, convincendi, difputandi &c.: de quibus toto hoc quarto logices libro feor- fim differetur.
§. 6t

Totius libri hujus diflributio.
uandoquidem vero de veritate fsu inquirenda, feu tradenda & cum aliis communicanda toto
hoc Logicae libro dilputare conftitutumlit, induas eum partes diftribuimus ita, ut quae ad veritatem inveniendam pertinent , in prima , quae ad eam eum aliis communicandam Ipectant, in altera eiusdem parte complectamur.
LIBER

/ <* Jv
LIBRI IV. LOGICAE
PARS I.
DE HIS, QUAE AD VERITATEM INVENIENDAM PERTINENT.
CAPUT I.
DE VERITATE, VARIA AC MULTIPLICI
HUJUS VOCIS SIGNIFICATIONE ET USU.
§. I.
Veritas quid , & quotuplex ? cur ejus notio hic demo exponatur ?
Veritatem in genere per conformitatem conveniendam eorum , quae fimul efle perhibentur , definiri, ejusque quituor in (cholis fpecies communiter diftingui, mctaphy™ ficam fcilicet, phylicam, moralem 6 c logicam jam fiipra Lib. a. part. i. Cap. 2. §. 2. diximus; at quia de veritate hic ex inftituto eft agendum, ejus antea nodonem hic dentio exponere neceflum ducimus.
§. 2 »

+?:
2 5S
§•
2 .
Verum quid > & quotuplici fenfu dicatilr ?
I ''fle verum idem plerumque fonat, ac eflc reipla;
j in quo fenfu illud modo verum efl:, quod re- ipfa cxiltit, & quod non exiftir, falliim efl, Attamen fert ufus ipfe loquendi, ut verum quandoque etiam dicatur, quod, licet rcipfa non exiftat, nec unquam forte extiturum fit, efle tamen non repugnat ; atque in hoc lenlii verum potillimum accipiunt Philofophi , quando veritatem in cogno- Icibilitare, ut ajunt, objefliva conftituunt, vorum- que efle dicunt, quidquid concipi (eu cogitari po- telt & quidquid contra cogitari nequit, cogno- fcibilitatem non habet, lallum elfe arguunt. Verum utroque hoc fenlii acceptum obje&iye , & prius quidem veritate phy fica, reali , exiftentiae, veritate autem metaphylica, idcali feu merae polii- bilitatispofterius verum elfe dicitur.
§• 3 -
T)e veritate logica cogitatiotium.
C ogitationibus porro noftris veritas tribuitur, eacque dicuntur elfe varae, quatenus rebus ceu objedis luis liint conformes , feu quatenus id- ipliim & non aliud in cogitatione continetur, quam quod objedlo convenit: Hanc veritatis Ipeciem logicam adpellant, eoquod Logica eam potillimum adtendit", eamque duplicem praelertim in ideis aliqui diftinguunt formalem Icilicet & obje&ivam • veritatem formalem tribuunt ideis, in quantum ea, quae in idea exhibentur, limul & ceu determinationes aut praedicata fubje&i unius cogitari polTunt;
qu2*

2 5 5 *—————
quatenus autem haec ipfa praedicata objedto, ad quod referuntur, reipfa conveniunt, ideam obje- dtive veram effe ajunt: quam diftin&ionem &nos omnino faciendam effe putamus, licet illa aliis admodum difplicear , qui aliud ideae objectum agnofeere nolunt, quam , quae in idea exhibentur, praedicata feu determinationes,
§• 4 -
De veritate propofitionum.
S ermo quoque feu propofitiones quandoque verae funt: imo triplex ratione harum veritas diltin- guitur, moralis, logica & hernjeneutica. Sermo moraliter cenfetur efle verus, fi cognitioni proferentis iit conformis, feu li fermonem proferens id & non aliud, ac reipfa cognofcit, eloqui intendat: logice verus eft ferino, fi, quod fermone enuntiatur , reipfa & ita quidem fe habeat, iicuti fermo enuntiat, Unde intelligis , veritatem fermonis /o- gicam non minus ac cogitationum in conformitate cum objcclo, moralem vero in conformitate ejusdem cum cognitione conftitui. In eo tandem, quod quis fermonem quendam audiens vel legens intentum a loquente vel feribente fenfiim adfequatur, veritas fermonis feu propofitionum hermeneutica conlillit.
* *
CA-

257
■H ' I" ! 1 . 1 . -J_V '■!
CAPUT II.
DE HIS, QUI VERITATEM HACTENUS
IMPUGNAVERUNT.
§. i.
Quod finitum fit, de veritate univerfe dubitare; quod plures tamen eandem inficiati fint , qui fceptici propter e a cognominantur\
a uanquam nihil aeque certum ac indubitatum efle omnibus oporteat, quam dari veritatem: cui enim nili mente capto in mentem veniat ambigere, num re ipfa aliqua exiitant? num praeterea, quae exiftunt, multa adhuc aliaexiite- rc queant, fintque poffibilia ? Certe non abs re arguit nonnemo, ei, qui non ore fblum, fed ex animo dubitat, num verum quid uspiam liceat offendere, hunc modo infaniae ac furoris gradum efle reliquum, ut dubitet porro, utrum revera dubitet. Hoc tamen non obftante fuere homines tam bardi dicam, an fupra modum lapientes, qui omnem univerfe veritatem in dubium vocare non funt veriti, fceptici propterea cognominati.
§. 2 .
Scepticorum claffes.
S cepticorum tamen clafles in fcholis diflinguim- tur j alii nimirum rigidi, moderati autem alii dicuntur. Illi, fl propriam cujusque exiflentiam exceperis, hanc enim, qui inficias iverit, quan-
R tum

258 -H " . ' - rvj.
tum novimus, nullus adhuc fuit, nihil cfTe verum edixere; quaedam ilti vera admilere, fed veris tamen omnibus femper falfa elfe admixta, nec inter utraque difeerni fatis polle, adeoque nihil ad- ferendum, verum de omnibus contra dubitandum die, (latuerunt. An & quinam utriufque cladis fccptici extiterint, ex mox dicendis, ubi praecipuas faltem fcepticorum feclas, eorumque' doctrinas paucis indicabimus, uberius patebit.
§• 3 *
Sefta Pyrrhonica.
I nter primos ac praecipuos veritatis holtes Pyrr- honici jure recenlentur. Philofophi ilii (ii tamen hoc nomine digni fint homines omne philo- fophiae fundamentum fubvertentes) nihil efte certum, fed in aeterna incertitudinis caligine omnia jacere fepulta docuere; quam doctrinam eorundem anteiignanus Pyrrho Eleus ex lectione phi- lofophiae f)emocriteac, cujus haec quafi epitome fuit, praeter atomos nihil effe verum, opinione caetera conflare, hauliffe cenfetur.
§• 4 -
Schola Academica .
I dem doftrinae argumentum mox alia philofo- phorum fchola, academica fcilicet adoptavit; fchola illa, quae principem reverebatur Platonem, magiltri primum placitis diu fideliter adhaefit. At ex quo Arcelilaus fcholac huic praedic coepit, rcjefta Platonis do£trina res fenfum ferientes incertas elfe omnes, imo mera phaenomena, feu
inania

«h . .g f* 2 59
inania potius phantasmata e fle, nec poffe etiam ratione verum quid intcjligi, verbo, non effe quid- quam, quod fciri poilk , docuit.
§• 5-
Idealiftae . Egoiftae.
I dealiftae dicti funt, quicunquc nullam rebus corporeis extra mentem exiftentiam tribuerunt, plures tamen animas feu mentes, in quarum fcilicet ideis res omnes corporeae conflarent, non negarunt: Qui vero nec plures quoque animas exiftere, aut earum faltcm exiftentiam in dubium jure vocari, docuerunt ita, ut fili tamen ipfius, animae fcilicet propriae exiftentiam quisque non inficiare- tur, Egoiftae funt vocati.
§♦ 6 »
Sceptici recentiores.
E xinde, cum fceptici nomen probrofum effe coepit, rarius equidem inventi fimt, qui fcepticiftnum, iicut haftenus recenfiti, palam profiterentur; non defuere tamen, imo nec modo definit, qui veritati, quam palam impugnare verentur , occultas quafi inlidias ftruere non eru- befcunt. Atque hi tales plerumque prima humanae cognitionis principia fontesque doiofe adoriuntur, fenfiium fallacias exaggerant, rationis imbecillitatem objiciunt, concludendi formas vituperant, veritates omnibus certas in controver- liam trahunt, & per experientiam evincere conantur, non effe veritatem, circa quam plane con- fendant mortales, fcd contra, quae aliis certa R 1 funt,

160 4 r .i — . . .
fiint, hacc ab aliis non raro lalla ollendi: fcepticis illi li non rigidis, moderatis tamen omnes jure ad- numerantur.
§• 7 -
An fcepticifrai jure rei arguantur Cartejius aliique dubitationem Commendante si
S cepticiftni a quibusdam infimulari lolenr viri a lludii praelertim philofophici emendatione celeberrimi veluti Cartefius aliique, eoquod dubitationem generalem omnibus commendandam efle duxerint. Verum ex livore tamen, non ex aequitate, aut veritatis lludio profectam effc ejusmodi criminationem , confideranti facile patebit: Viri
namque illi, inter quos eminet Cartelius, videntes barbariem Icholafticam ubique invalui (le, ni- miamque corruptis Arillotelis, aliorumque philo- lophorum dogmatis reverentiam haberi, <Sc figmenta quaevis abfiirdilfima pro veritatibus, quin & pro principiis veritatis obtrudi, malis hifce dubitationem ceu medium, quo nullum opportunius, adhibuere; nihil Icilicet fine adeurato examine ceu verum efie admittendum, & ita de omnibus femel feltem in vita dubitandum efle llatu- erunt: quem dubitandi modum a Icepricifini vitio longilfimc abelTe, nemo non intelligit. Interi in negari tamen etiam non poteft, in dubitatione illa aliquos liibinde excelfille ita, ut ex Icepticorum cenfii eximi vix queant, & alios quidem, ut ingenii vim portenderent, veluti inter reliquos magis notus elt Bailius, qui, quemadmodum nonnemo ait, in deliciis habuifie videtur, ut homines in fide perturbaretj alios, quod revelationis nece (fi-

261
•tt*
-t:-
ccflitarem inde efficacius probar' libi perffiadcbant; atque ex illorum numero fuille videntur, Petrus DanieI Huetius Epilcopus Abriccnlis in Lib. de imbecillitate mentis humanae , & Hieronymus Hirn- haim Abbas praemonitiatenfis in Lib. de Typho generis humani.
CAPUT III.
DARI VERITATEM, EAMQUE CERTO AB HOMINE COGNOSCI POSSE CONTRA SCEPTICOS ADSERITUR.
§■ i-
Quaedam effe vera, eaque certo vera cognofci ex ipfa fcepticonm jententia probatur.
I uotquot veritatem hactenus impugnaverunt, fcepticorum nullus adhuc propriam negavit exiitentiam. Aclco hanc omnes femper certam habuerunt. Undcnam vero tanta de veritate illa, quod cxiltat, cuivis certitudo ? nili quod Senili intimo clare quisque percipit, le elle fui rerumque extra le politarum aut laltem ceu extra le politarum fibi confcium, adeoque cogitare, nec poffe cogitantem non cxiltere; quare fceptici hoc ipfo, quod veritatem hujus judicii, ego exiflo, ceu certam admittant, quemadmodum admittunt omnes, in- ficiari amplius nequeunt veritatem duorum judiciorum: quis piis cogitat , exifiit ; ego cogito; ex
R 3 qui-

~ •“ “fra """ *■
quibus ceu a priori deducitur veritas illius: ego ex- ifio. En.’ qualiter in ipfa fcepti eorum lententia quaedam certo vera cognofcantur.
§. 2 .
Dari corpora feu res extra nos pofitas Jenfibi- les , item corpus proprium ex fenfatio- nibus probatur.
Q uemadmodum leniri primum intimo ilii ipfiuS, feu animae potius propriae exiilentia certo cuivis conflat; fic ex fenfationibus porro aliis exi flentia rerum extra nos politarum corporearum, exiilentia itidem corporis proprii certo nobis innotefeir. Senfationes rationem fufficientem exiflentiae in nobismet ipfis feu in mente noftra non habent, quemadmodum id conflat i vio claro fenfus intimi teflimonio, quo patet, fenfationes in nobis non tam agendo quam patiendo produci. Ejusdem porro ope fenfus intimi adeurate diftin- guimus fenfationem inter & imaginationem , feu talem rei perceptionem, qua illam nobis reipfa praefentem ita, ut organa noflra ab illa adfician- tur, percipimus, & aliam, qua rem nobis quidem abfentena ceu praefentem in cogitationibus noflris fiflimus. 2 do, ex fenfationum qualitate: fenfationes enim alias nobis gratas, alias ingratas effe & moleftas, quas libenter a nobis amoliremur, fenfit intimo conflat. Quodfi vero anima fiias ipfa fenfationes produceret ita, ut totalis ipfa & adaequata earum caufa elTet; non utique moleflas, fibique contrarias & in deflrudlionem quali fili ipfius tgndentes in fe formaret, fed has plane a fe arceret, 'itio , ex ordine & perfectione in fen-
fatio-

*» ._ . — =* 2^3
farionibus : quodli enim admiffo, quod univerfitm vere exiftat, ex difpoiitione ordinatillima partium ejusdem, quae fen&um primum ope nobis inno- tefcunt, ad ens aliquod Sapicntillimum, imo fum- mc & infinite perfectum, hujus univerfi Audtorem efficaciter concluditur, quemadmodum Theologia naturalis docebit; quidni animam, fi haec rebus non exiftentibus rerum ipfa repraefentationes ac eodem quidem ordine, eadem perfedtione in fe produceret, fapientiilimam imo fumme & infinite perfectam effe adfirmehir? fed id genus fapien- tiam perfectionemque animae haud inefle experientia intima confiat. 4 to , ex fiiccellione fenfa- tionurn: etenim fenfationes in nobis contingentes effe, experientia intima nemo non convincitur; unde patet, eas in anima ejusque effentia ceu caufa adaequata fundari haud poffc; nihil igitur efi reliquum, quam ut cum harmoniftis dicatur, fenla- riones in fe invicem fundari ita, ut praecedens femper contineat rationem fiibfequentis. Verum haec hypothefis, praeterquam quod rationem fe illationum diffidentem & adaequatam haud fiippe- diter, experientiae repugnat. Senfationcs igitur ab ente extra nos polito vere exifiente neceflario dependent. Ex quibus omnibus manifeftum efi, exifterc vere extra nos vel res ipfas, quas fentien- do ceu extra nos pofitas nobis repraefentamus, vel faltem ens aliquod unum fumme & infinite perfectum, quod rebus hifce corporeis minime exifientibus rerum tamen, ac fi re ipfa exifterent, repraefentationes in nobis producat: unum nccel- fario videtur effe admittendum, & alterutro ad- xniffo aliud haud difficulter evincitur; quemadmodum in Theologia naturali ex contingentium exifientia, & filmmo in iis ordine & perfe&ione R 4 exifien-

-64 -fi * **" m mmmmm — . 4 .
exiftcntia entis necefiarii, fumma ac infinita ejusdem fapientia & perfedlio demonftratur: & hoc ente infinite perfedto femcl admifTo fequitur, illud ceu veracilfimum & infinite bonum non pofle nos infalfum inducere, quod fieret, fi corpora minime exifterent: etenim vel ii etiam, qui corpora re ipla extra nos cxificre inficiantur, negare tamen non audent, nos fentiendo illa nobis ceu extra nos pofita repraefentare, atque in hac ipfa repraefen- tatione contineri mutationem factam in organis proprii corporis; ut ita mens nollra fentiendo tacita quafi vi impellatur ad judicandum imo, feunitam efic fiibftantiae cuidam corporeae, 2do exifte- re alia extra fc corpora, quae mediante mutatione ab ipfis quomodocunque tacta in organis proprii corporis percipiat ? Accedit, quod Deus ceu ens illud infinite bonum & perfedtum vchementilli- mum quoddam ac infatiabile fciendi verumque cognofcendi defiderium animae imprefTcrit; quod cerre Conditoris infinite boni donum tormentum potius foret nominandum; fi non modo nulla ad veri cognitionem via nobis pateret, fcd &, quod fecundum difpofinoncm naturalem verum reputatur, falfum tamen foret.
* Cl. Feder §. 62. log. totam hanc de corporum exis- tentia controvcrfiam litem elTe de nomine opinatur, ac cum Idealifla trantigere fe pofTe putat, tranfigit- que fatis quidem ingeniofe, fed ita tamen, nt nimium permittat Idealiftae, nec rerum exiflentiatn,
rcalem inquam non modo idealcm , vere ftabiliat.
§• 3 *

265
:n-
§■ 3 -
An in quantum qualitates corporum phy ex jenjationibus nobis innotefcant ?
Q uodfi ceu verum fcmel admittatur, quemadmodum id modo demonftratum dedimus, exiftere revera res, quas corpora vocamus, atque ab iis dependere fenfationes noltras; ek ipfis porro fenfationibus probatu difficile non eft, in corporibus cxillcrc etiam, quod qualitates eorum phy- ficas vocamus, aliquid nimirum ex certa partium difpofirione nexuque rcffiltans, per quod fenfa- tiones noftrae varie modificantur. Verum cum ifta Icniationum modificatio , utut eam a certa objecti ejusque partium difpofitionc fcu nexu dependere conflat, nihilo tamen minus a proprii quoque corporis ejusque organorum ac medii confti- tutionc multum varietur, quemadmodum id fupra Lib. L Part. 1. cap. 2 §. 11. notarum fuit; non immerito exquiritur, an & in quantum verae corporum qualitates ex fenfationibus nobis innotefcant, fcu an & in quantum conflare poffit, fen- fationis modificationem ab ipfo demum objecto ejusque partium difpofitione reipfa proficifci: ■quam quaeftionem hic paucis enodabimus. Experientia certum efl, in quo vel ipfios iterum Ideali- ftas habemus confentientes, quod objedta plurima a multis, imo, fi paucos exceperis, ab omnibus eodem ferme modo percipiantur ita, ut fenfatio- nes fimiles, fimiliter modificatae in omnibus aut plcrifque falrem ab iisdem objectis producantur. Sic mei effit dulce, amarum abfinthium, vel tales faltem in fe fenfationes ab objeftis iftis five re- aliter five etiam idealiter folum exiftentibus pro- R 5 duci,

2 66 . . . — ;,fr.
duci fatentur omnes, quales ad objecta referendo eadem aut dulcia dicimus ant amara; abfit enim, ut qualitates corporum phylicas aliquid in rebus fimilc fenfationibus inde in nobis fubortis eJTc dicamus, quas modo meminimus non ede nili aliquid ex certa partium difpofitione feu nexu reful- tans. Jam vero quid obfiat, quo minus adferatur, ejusmodi modificationem fenfationis in omnibu 3 aut faltem plerisque fimilem, qua idem objectum a plerisque eodem plane modo percipitur, ab objecto proficifci, eamque ad illud referendo ejus dici qualitatem. Sed nunc ipfa porro «xperienria edocti novimus, aut feire faltem poftumus, an & in quantum fenfationes noftrae non modo uni- verfe, fed & feorfim fingulae fenfationibus reliquorum lint conformes, & ita, quam in fenfatione modificationem deprehendimus, ab objecti difpo- fitione vere dependeat. Ex fenfationibus itaque & rerum quoque qualitates phylicae certo cog- nofei pofiunt.
§* 4 *
An & quomodo ex fenfationibus ideas rerum univerfaks adqmramus ?
Q uae fenfibus percipimus fingularia modo fiint & individua, Lw. i. Part. i. Cap. 2. §. 9. item §. proxime pracced. 2. at hoc tamen non ob- ftante facile intclligimr, qua ratione ideas rerum univerfiiles ex fenfationibus adquiramus : etenim, cum res aliter nobis, quam per qualitates haud in- notefeant, nec tamen qualitates iftae una omnes, fed feorfim modo & per intervalla ope fcpfuum a nobis percipiantur, easdem nobis non omnes
fimul

267
fimul fcd feorfim unam line aliis repraefentare folemus. Unde fit, ut rei primum qualitates, ac prae- fertim illam, cujus nobis primo ac prae aliis in re fumus confcii, cum re ipfa confundamus, ac, fi exinde in re quadam alia qualitatem huic fimilem deprehendimus, ambae res, aut plures etiam menti fimul obverfentur, & nos inter eas minime difeer- nentes illas nobis ceu unam quafi rem exhibeamus. En! qua ratione ex fenfationibus formentur ideae univerfales.
§• 5 *
Quomodo ex fmfationibus notiones rertim universales dijlinftae &) completae ad- quirantur ?
I deae univerfales, de quibus modo diximus, quae & in quantum, nobis id quafi non advertentibus, formantur, incompletae omnes adhuc funt & confufae; fcd quando tandem adcrefcente rationis ufii rcfledbere , ac rcfle&endo fingulas rei qualitates, quae & in quantum primum ope fenfuum cognitae fuerunt, explorare adftiefachis eft homo, inter illas quidem alias conflantes, variabiles autem alias, alias rei cum rebus aliis communes, alias eidem proprias & per quas illa a rebus aliis difcernimr, & quasdam denique ceu reliquarum rationem continentes deprehendit, atque has libi feorfim fine aliis repraefentando notiones rerum univerfales difiin&as & completas- adi- pifcitur,
§. 6 .

268
•nr
n-
§. 6 .
Quomodo ex fenfationibus notionem Spiritui formemus ?
N ec rerum tamen modo corporearum ideas uni- verlales diffindas & completas ex fenfationibus mediante, licutdidum cft, abfiradione, reflecti o- ne, &c. nobis comparamus; fed vel ipfam quoque notionem fpiritus motio haud multum diiiimili ex fenfationibus formamus: reflcdendo enim fuper ca, quae in nobismet ipfis, inanima, dico, propria contingere fcnfli intimo percipimus, facultates primum viresque , quibus illa pollet, deprehendimus, atque inter has exinde non minus ac inter corporis qualitates quasdam reliquarum quali rationem continere intelligimus , hasque leor- fim fine aliis notione comprehendendo notionem nobis fpiritus generalem comparamus. Quomodo exhilce per analogiam & ope rationis ad notionem ulque fpiritus perfectilfimi ceu entis (impliciter & infinite perfecit afeendamus, alibi dicetur.
§• 7 *
An £ 5 * in quantum ex notionibus utiiverfalibus probetur veritas, ac primo quidem i de alis ?
V eritatem in praecedentibus confidcravimus , in quantum illa folo vere fenfuum udi nobis in- notefeit. Verum licut ipfa veritatis cognitio non ad lenius , led ad rationem, leu ad facultates animae non inferiores, led luperiores, quas rationis nomine hic comprehendimus, pertinet; lic per
rati-

2^9
rationem denique uberius patefcit veritas: quodfi enim rationis demum ufu varias rerum notiones generales homo libi comparaverit; quam illas faepe inter fe convenientes deprehendet ita, ut earundem convenientiam haud quaquam ipfc queat inficiari, casque vere inter fe convenire vel invitus cogatur admittere; hc habitis totius, partisque item & majoriratis notionibus, totum eire majus fua parte, aut qui novit, quid duo, quid quatuor, quidve fit duo bis fumi, bis duo elfe quatuor nemo vel IdeaMa etiam, licet nec totum ille, ac confequenter nec partes reipfa dari tribuat, inficias ibit: veritate faltem idcali haec vera efie, admittere cogetur.
§. 8 -
Quomodo ex ipfis porro notionibus probetur veritas realis ?
S ed nec difficilius eft veritatem quoque realem ex notionibus probare; quod ut praellemus efficacius, duplicem hic denuo notiones adqui- rendi modum diftinguimus, analyfin fcilicct feii refolutionem, & Synthefin feu compolirionem. Illa ex fenfationibus, ficuti modo §§. praeced. 5. 6. dictum fuit, abftrahendo, refleitendo &c. notiones univerfales adquiruntur: hac notiones univerfales aliunde jam adquifitas magis magisque determinando novas rerum notiones univerfales nobis comparamus. Nullum porro, nec Idcaliftam quoque obiti nati Ulmum negare putem, veritati cognitionum idcali realem refpondere, li modo fiibjefti notio realis lit, feu aliquod reipfa exiftat objeftum, cui determinationes, praedicata, vel
quo-

270
43 !
:n>
quocunque alio vocabulo quis fignificare eadem voluerit, in lubjedli notione comprchenfii conveniant. jam vero, licet ideas univerlalesper Syn- rhelin determinando, quas ita formamus, notiones alias reales ede continuo haud condet: multa enim podibilia limt, ac proinde concipi & cogitari queunt, quae non ideo tamen continuo etiam exiflunt. Quodfl autem notiones univerla- lcs per analyfin ex ideis fcilicet intiutivis fuerint formatae ira, ut, quod lendi intimo conflare po- teli:, nihil, quod in ideis intuidvis haud continebatur, foerit admixtum; eas ede reales hoc ipfo conflabit, quod ideae fenfuales feu intuiti vae, ex quibus formantur, reales lint; nunc autem jam lupra probatum dedimus, de idearum lenfualium, intuitivarum realitate certos nos elle polle; quid igitur obftat, quo minus de notionum quoque «nivcrfalium per anaiylin formatarum realitate, & ita de veritate cognitionum reali ex notionibus umverlalibus certi elle valeamus ?
CAPUT IV.
DEPRIMO CERTITUDINIS PRINCIPIO,
§. i.
De certitudine in genere ejusqne divifione.
C Certitudinis quidem nomen in praecedentibus > jamjam nonlemel adhibuimus, ita tamen, ut quaenam voci huic notio relpondear, nondum lit expolitum; unde iciipftim nunc, ubi de primo cer-
titu*

■H — - ■ 1 - ■ 2 7 1
tudinis principio agere conltituimus, praeftandf locus erir. Certitudo in fcholis duplex communiter diltinguitur fubjectiva Icilicct leu formalis, & objectiva. Certitudo objectiva rei tribuitur, quatenus illa determinata elt ita, ut ex praedicatis contradifloric oppolitis unum rei iniit; cumque ex praedicatis contradictorie oppolitis unum fem- per rei iniit, nec, quod inelt, pollit iimul non inelTe, omne verum objedtive certum elfe conltat, leu certitudo rei objectiva femper competit. Qiian- doquidem vero ex praedicatis ejusmodi contradictorie oppofitis vel unum rei necellario convenrc ita, ut alterum eidem haud unquam ineffe pollit, vel alterutrum eidem fuccellive laltem convenire poteft; certitudo objedtiva in neceHariam & contingentem, & necellaria in ablolutam porro & conditionaram feu hypotheticam dividitur. Alt de his plura in metaphylica, ubi notiones neccllarii & contingentis fulius exponendae limt. Certitudo quoque lubjectiva leu formalis , quae deleribi po- telt, qnocl Jit firmus ac indubius mentis adfenfius ab veritatem fatis cognitam, varie dividitur; ac primo quidem in metaphylicam, phylicam, & moralem; quae divilio communior eft, atque inter alias frequentius occurrit. Certitudo methsphy- fica, quae ablbluta elt, nonnunquam geometrica, thcoretica etiam feu fyltematica vocatur. Phylica non elt nili conditionata feu hypothetica , licut & moralis; illa innititur hypotheii, quod naturae leges extent, quae nec interveniente miraculo mutatae iint. Haec quod dentur leges Habiles, ad quas entium intelligentium actiones liberae componantur; quanquam circa notionem certitudinis moralis haud ita confentiant AuCtores; fed nec noltri id initium elt,ut Ungulorum hic opiniones
enar-

- - - -- -
enarremus. De certitudine igitur lubjcCtiva unum illud hic adhuc notaffe fufficiat, quod illa folum relativa fit, eamque ex cujusque cognitione folum liceat metiri. Unde quod ratione hujus certum eit, ratione alterius id minus effe potelt. Idem tamen ejusque contradictorium uni eidemque fimul nequit effe certum.
§. 2 -
De convictione & perfuajione,
V eritati certo cognitae non poffumus non ad- fientiri, imo potius veritas in tantum nobis certa elt, in quantum momentis omnibus fofficien- ter expenlis ceu verum quid admittere, vi quali tacita impellimur; cum autem de veritate quoque convictus effe dicatur , quisquis veritatem ira per- Ipicit, ut quali coactus ceu verum quid admittat; convictionem a certitudine nonnili gradu forte diffinitionis differre manifeffimeff A convictione tamen adeurate dilcernenda elt perfualio; de veritate enim perlualus effe dicitur, quisquis ceu verum quid admittit, quin cur illud verum fit, curque ceu verum id admittat, fiifficientem lpfe foiat rationem.
§•
3 -
Principium quid $ quotuplex?
P rincipium in genere definiunt, quod fit id, quod alicujus continet rationem. Fer rationem autem intelligunt omne illud, ex quo cognolcitur, cur aliquid fit potius, quam non fit, cur potius fit hoc, quam alio modo, ac duplex in Icholis
com-

•K. .- 2 73
communiter diftinguuntefTendifcilicet aliud, & aliud cognofcendi; hoc, utpote quod hic unice fpefta- mus, juxta datam principii definitionem eft, quod continet rationem, cur aliquid revera cognofcatur.
§• 4 -
Quid primum certitudinis principium1
uodfi principium, puta, cognofcendi effe di- va catur, quidquid rationem continet, cur aliquid revera cognofcatur, - principium certitudinis oc quidem primum effe mani felium ell, quod rationem continet, cur cactera lint certa, necipfum rurfiis, cur certum lit, rationem habeat in alio.
§• 5 *
An detur aliquod primum certitudinis principium, kfj quodnam jit illudi
S ed quaeritur, an revera detur principium aliquod primum certitudinis, & li quod detur, quodnam fit illud? &, licet circa primum quae- ltionis hujus membrum facile confentiant Au£tores, admittendum fcilicet effe aliquod primum certitudinis principium; circa alterum tamen multaha&e- nus contentione inter philofophos difceptatum, nec tamen res fatis decifa, fed adhuc quafi fub judice lis eft: alii enim ceu primum certitudinis principium admittunt, ac pro eo ceu pro aris & focis pugnant, principium lic di£tum contradictionis, quod fequenti propofitione exprimitur: idem non potefl fimul effe zf non effe. Alii contra praefertim poft Cartelium ceu primum flatuunt principium evidentiae, fcquentipropofitioneexpreffum: quid
S quid

274 **=—=—===»
quid in idea clara & diftincla alicujus continetur , id de eo certijpme potefl adfirmari\ ac pro eo pariter acerrime decerranr. Quae tanta philofopnorum circa rem hanc diffcnlio id tandem effecit, ut quidam duo admiferint, admittantque cdamnunc aliqui principia prima certitudinis, unum fcilicet ob- je£livum, fubje£tivum aliud, illud contradictionis, hoc evidentiae effe adfirmatens. Atque hoc ipfum forte inter philofophos dillidium nos animos de- fpondere faceret, nosque cohiberet, ne circa rem hanc aliquid ftatuere praefumamus, nili haec plane ignorari haud polfe, aut faltem non debere, nobis perfiialum haberemus. Macti igitur animis! ten- tabimus, num forte fpes lit, ex perturbato hoc agmine evadendi, & an determinatum hic flatui quidpollif, neque tamen ad aliud quid, quam ad ipfam primum experientiam recurrimus; ut, quaenam homines pro certis habeant, hoc modo co- gnofeamus; conftat autem experientia, homines pro certis habere, quaecunque aut fenlii clare percipiuntur, aut evidenter vera eognofcunrur, aut denique cum alterutro ex his evidenter intelligun- tur effe connexa: quid enim elt, quod omnibus adeofemper certum fuerit, fe percipere, judicare, adpetere, averfari, nili quod haec fenlu intimo clare quisque percipiat? quid elt, quod nullus ambigat* omne totum effe majus fiia parte, nili quod evidenter idipfum cognofcatur? quid elt tandem, quod ceu ftultos & fiibmota mente delirantes communiter defjaiciant Idcaliltas corporum exiflentiam negantes? quideft, inquam, quod vel ipli etiam Idealiffae & his proterviores adhuc Egoiitae propriam tamen fui, feu animae potius propriae exi- ltentiam negare non fint auli, li non, quod haec cum iis, quae fenfibus clare percipiuntur, connexa
effe

275
effe evidenter cognofcantur? Quodfi nunc in rationem, cur, quae ita cognofcunrur, ceu certa ab omnibus femper fuerint admiffa, & etiamnunc admittantur, inquirere quis velit; facile comperiet, eam aliam non effe, quam quod, quae ita cogno- fcuntur, ceu vera non admittere haud valeamus, feu quod necellxtate quadam naturae quafi coaddi pro veris illa habeamus. Unde non video, quid obiter, quominus propofitionem hanc: quidquid omnibus fu fidenter expenfis ceu verum admittere vi quafi impellimur , certum e fi, utpote quae omnis demum certitudinis rationem continet, primum certitudinis principium effe ftatuamus.
CAPUT V,
DE EVIDENTIA ET DEMONSTRATIONE.
§. i.
Evidentia quid & quotuplex?
O mne evidens effe certum Cap. praeced. §. ult.
diefum eft. Quare quid evidentiae nomine veniat, diftindtius nunc erit exponendum. Eft autem evidentia juxta definitionem in fcholis jam receptam clarus ac dilhnetus intuitus veritatis feu convenientiae, quae veritatis character eft praecipuus,- & quia convenientia haec vel inter iplas fta- tim notiones & immediate, vel mediante primum notionum refblutione, aut unius ad alia quaecun-
S 2 que

27 6 *1 — ' • '■ '- tfc
que certa relatione diftindte innotefcit, evidentia quoque vel immediata eft, vel mediata.
§• 2 .
An qualem utraque in nobis certitudinem pariat ?
E videntiam in nobis certitudinem parere ex di- ctis manifcftum eft. Unde illud modo reltat disquirendum, qualem in nobis utraque pariat. Circa evidentiam immediatam, quod illa fcilicet certitudinem in nobis mctaphyficam & abfolutam femper pariat, confendunt Audtores. idem de evidentia quoque mediata adfeverant alii, aliis id contra negantibus: nobis videtur, quemadmodum id ipfum hic mox dicenda comprobabunt, evidentiam mediatam certitudinem in nobis modo quidem mctaphyficam & abfolutam, modo folum phyficam aut moralem parere; prout nimirum ea, ad quae aliud quid referimus, ac cum illis convenire id deprehendimus, fuerint vel metaphylice & abfolute, vel phyfice folum aut moraliter certa. Sic, quod cum lenfatione folum externa connexum elfe intelligitur, non potcll effe nifi phyfice certum, utpote cum certitudo, quae per fenfiishabetur, fit folum phylica; necpollit, quod per aliud certum evadit, eo, per quod certum eft, majorem habere certitudinem. De lenfadonibus tamen modo externis haec intellige: etenim quae fenfu demum intimo clare percipiuntur, metaphylice feu abfolute certa funt.
S* 3*

277
§• 3 -
De demonftratione univerfe.
D emonftrarc ia genere eft veritatem quandam adhuc incertam ex veritat.bus aliis certis & indubiis legitimo nexu deducere. Veritates illae certae & indubiae, ex quibus alia deducitur, de- monftrandi principia cap. praeced. §. i. quae vero cx illis deducta eft, vocatur demonftrata; veritas demonftrata evidens evidentia nimirum mediata, ac proinde certa eft, potcftque exinde principii loco adhiberi in dcmonftrando. Demonftrandi habitus, (eu facilitas quaedam veritates quascunque adhuc incertas ex aliis certis & indubiis deducendi (cientia (alutatur; (cientia igitut, ficut habitus quiscunque alius, nonnifx repetitis a£tibus ac frequenti exercitio adquiritur.
§• 4 '
De demonftratione a priori & a pofte - riori.
D emonftrationis variae (unt (pecies, ac primo quidem demonftratio alia a priori, & a po- fteriori alia eft, pro diverfitate (cilicer principiorum, quae in demonftratione adhibentur. De- monftratio a priori dicitur, in qua principiorum loco non adhibentur nili veritates modo univerfa- les, quales furit definitiones, axiomata & poftu- lata, vel theoremata etiam & problemata > a priori tamen jam demonftrata. Demonftratio a pofte- riori vocatur, (i loco principii in eam admittatur experientia quaedam, certa tamenj experientiarum autem nomine veniunt cognitiones quaecun-
S 3 que

278 n . - ' i *
que intuirivae feu per fenlus immediate adquifitae. Demonftratio a priori legitima metaphylicam, a pofteriori itidem legitima non nili phylicam parit certitudinem.
5 *
De demonstratione analjtica £ 5 * fyntbetica.
D emonftratio porro vel analytica eft vel fynthe- tica. Analytica eft demonftratio, in qua a veritatibus (pedalibus adhuc incertis ad vcritare-s generaliores tamdiu afeenditur, donec ad principia plane certa ac indubia, definitiones fcilicet axiomata vel experientias edam certas lit perventum. In demonftratione autem fyntbetica a principiis generalibus feu veritatibus quibuscunque certis ac indubiis ad fpecialia defcenditur. Haec, utaTyro- nibus magis capiantur, exemplo illuftrabimus: fit itaque demonftrandum, animam hominis interire non pojje nifi per anmlnlationem; quod analytice fic demonftrabitur.
Ens fimplex interire non pote fi, nifi per annihila- tionem ;
atqui anima hominis ens fimplex eft; ergo anima hominis interire non potefi, nifi per annihilat ionem.
Majorem lupponimus efle certam utpote jam de- monftratam alibi, aut adhuc demonftrandam;
pbrr min:
Spiritus ens fimplex eft;
atqui anima hominis fpintus eft;
ergo anima hominis ens fimplex eft.
Majorem denuo aliunde certam efte fupponimus;
pbtr

279
•H — ■ H-
pbtr min:
Ginne em intellettu £/ voluntate praeditum fpi- ritus eft;
atqui anima hominis ens inteUeclu voluntate praeditum eft;
ergo anima hominis fpiritus eft.
Major in hoc fyllogismo per definitionem fpiritus, cujus eft convertens, certa eft; minor conitat experientia.
Synthetice hoc ipfiim demonftrando ordine, quo {equitur, inverfo procedetur;
Omne ens intelleflu voluntate praeditum fpiritus eft;
Atqui anima hominis ens intelleSlu voluntate praeditum eft;
ergo anima hominis fpiritus eft.
Spiritus ens Jimplex eft;
atqui anima hominis fpiritus eft;
ergo anima hominis ens Jimplex eft.
Ens Jimplex interire nequit nift per annihilationem\ anima hominis ens Jimplex eft; ergo anima hominis interire nequit nift per anni - hilationem.
§. 6.
De demonftratione direda feu apodidica 0 indi reda feu apagogica.
T^cmonftratio rurfiim vel dire&a eft feu apodi&i- •*-'* ca, vel indirecta feu apagogica. Demonftra- tio directa eft, in qua veritas adhuc incerta vel no-
S 4 tio-

—« z-i.
tionum refolutione, vel ejusdem ad veritatem qnan- dam aliam certam & indubiam relatione certo comprobatur. Indirecta eft, in qua non ipfa veritas, fed ejus contradictorii falfitas certo demonftratur. Dicitur autem hac ratione veritas ipfa (altem indi- re£le demonftrnri; quia, cum duo contradictoria fimul (eu vcrafcu falfa effe nequeant, unius fallirate demojiftrata, alterum ut verum lit neccffe eft. Sic animae immortalitatem indirecte faltem demon- ftrat, quisquis animam effe mortalem falfum effe evidenter oftendit.
§• 7 -
De demonstratione ordinata k!) inordinata, completa & incompleta, confummata k!) non confummata.
r\emonftrario in ordinatam tandem & inordina- tam, completam & incompletam, item in confummatam & non confiimmatam dividitur. Demonitratio ordinata dicitur, li judicia feu pro- pofitiones omnes eo & ordine excipiant, quo in ratiociniorum lerie continentur, fecus eft inordinata. Completa eft demonftrario, in qua omnia de- monftrandi principia adeurate indicantur; in qua nonnulla reticentur, incompleta. Demonftratio tandem confummata eft, quando & ordinata fimul eft & completa; quaccunque vero demonftratio vel inordinata eft» vel incompleta, conluminata non eft.

812
•!+
§. 8 -
Quaedam corollaria.
E x d'i£fis ceu corollaria certa elicimus fequenda: Demonftration m imo abfbivi aut confuin- mari haud polle nifi per certam ratiociniorum vel argumentationum rite ordinatarumferiemj ex quo porro confequitur, demonftrationem quamcunque confummatam certum fyllogismorum numerum complecti; necefle tamen non cft, ut in demon» fixatione etiam verbis expreffa propofitiones lingulae omnesque exprimantur, fed lufficit, fi modo rite indicentur, ficut in mathematicis id fieri confucvit.
CAPUT VI.
DE PRAECIPUIS ERRORUM FONTIBUS, ET DUBITATIONE CEU GENERALISSIMO EORUNDEM REMEDIO.
§. i.
Quod humana cognitio admodum limitata fit C5* imgerfetta , ita erroribus obnoxia.
Q uanquam, quod ex dictis conflat, fcientia leu certa & evidente rerum naturalium cognitione gaudeant mortales; omnem tamen fidentiam humanam admodum limitatam ac valde im-
S 5 per-

a8a . . . .— .. q.
perfectam efTe liquet: etenim, cum vel minimi etiam pulvilculi corticem modo (eu nonnifi exteriorem fuperficiem nolcamus. Lib. i. P. i. cap. 4, §. 14. Quid erit, fi tota haec rerum creatarum univerfitas, ac infinitae quafi lingularum ad lingulas omniumque ad creatorem relationes expendantur? quis hic fateri non cogetur, infinita efle, quae Iciri queant, pauca, quae Iciantur? unde innumeros in cognitione humana delectus, erroresque fequi necefle eft, licut ex mox dicendis magis adhuc patefiet.
Defectuum in cognitione humana fons primus ac praecipuus animae cum corpore conjundio.
T~\efe£tus equidem in ente quovis contingente abfolute neceffarius elt adeo, ut, fi fieri id poflet, ens definat efle contingens, quamprimum incipiat omni carere defedtu vid. Ontolog. \ fiint tamen iftorum in cognitione humana defeCtuum fontes quidam ultronei, & minus, ablblutelaltem, neceflarii; ae inter eos fere primus ac praecipuus eft animae cum corpore conjundtio; etenim anima pars haec hominis nobilillxma, munus hoc excel- lentillimum, immortale morralibus a Deo immortali conccfliim omnigenis a Deo donis leu facultatibus pracftantillimis dotata non res modo, led rerum quoque nexum caulasque, atque litum ita Auctorem cognolccndi, amandique capax in ufu tamen virium fuarum a corpore mafla hac lutea propter arctiflimam inter utramque hanc hominis fubitan- tiatn conjunctionem dependet ita, ut primum

«H »~— H* 283
quidem exerere easdem fine corpore haud polle videatur, nec exinde etiam, ne a realibus ad idea- lia, a veris ad imaginaria ac confidta deflectat, plane carere eo in cognitionibus fuis poffit. Quae, cum experientia certa fint, argumentis ultra ftabi- lire fuperfedemus, unicum id adhuc admonentes, quod capere non poffimus, qua ratione ii, qui ingenuo veritatis zelo a£li temeritatem fcholadicis improperant, quod rerum cognitiones non per experientias feu ex intuitu hujus univerfi, utpote earum fonte proprio haurire, fed excerebro confingere praelumferint, ac etiamnunc praefumant; capere, inquam, non poffiimus, qua ratione viri ifti veritatem hic propofitam in dubium vocare audeant.
§• 3 *
Immoderata Jciendi libido errorum in cognitionibus humanis fons alius .
A lius priori fuppar, fi non exitialior errorum in cognitionibus humanis fons eft nimius ac immoderatus fciendi pruritus cum mentis limitatione in homine conjunctus; etenim, quod homines in cogitationibus a vero faepius aberrent, II verius fateri fas fit, non tam eft, quod cognitio humana anguffis circumfcripra fit limitibus, quam quod inordinata {ciendi libidine feduiti mortales intra limites holce fibi praeferiptos fe fc non contineant, {ed eos contra tranfire aufii temerario prae fumant: etfi enim vires mentis humanae ingenti ac quafi infinita rerum vel hujus folum univerfi copia, ne quid de perfeftionibus entis infiniti a creatura haud comprehendendis dicam, longe minores fint; ita tamen

284 - m.
men lapientiftimo fupremi Numinis confilio ordinata (unt omnia, ut, quae ad vitam & pietatem pertinent, noffe datum iit mortalibus. Sed fa- pientiilima hac Dei ter optimi maximi diipoiitione non contenti mortales ingrati altius plerumque co- gnoicendo quafi volare attentant. 'Unde fit, ut in errores quosque abiurdiffimos praecipites ruant, & cerebri figmenta pro veritatibus avide prehendant maxime, fi huic fciendi pruritui nimia aut in femetiplis aut in aliis confidentia, de qua mox pluribus dicendum eft, accedat.
§• 4 *
Quanti errores ex nimia aut in femetipfo aut in aliis confidentia emanent?
C um nimia & immoderata foiendi libidine, de qua §. praeced. didtum eft, in homine plerumque conjungitur nimia aut in femetipfo aut in aliis confidentia §. eodem ; ex qua ceu turbido quodam fonte innumeros in cogitando errores ftaturire necclfe eft: facit enim nimia haec, quam in nobis- met ipfis aut in aliis etiam habemus, confidentia, ut, quidqu d aut nobis videtur, aut alii, in quibus confid mus, inconfulte di&itant; ceu veritates certas ac indubias indiforete recipiamus - , quod malum cer e pcftimum eo femper eft perniciofius, quo errores illi generaliores fuerint: etenim, II- cuti ex veritate quadam cognita univerfali veritates plures alias cum ea connexas ratiocinando deducimus Lib. 3. Part. i. Cap. i. §. i. adeo, ut pro- pte cognitum has inter & illam nexum feu con- ve ientiam certae nobis fiant: boc Lib. Cap. 5. §. 3. lic vel ex uno quoque errore praefertim uni-

■n — .. . -85
verfaliori errores alios quam plurimos oriri pronum eft. Accedit, quod errorem quemcunque femel admiffum, quales , li univerfaliores fuerint, praejudicia vocantur, deponere admodum fit difficile. Lib. i Part. i. cap. 3. §. 8- cf fqtbs. quem enim philautia, feu immodicus ac inordinatus fui ipiius amor homini poft lapfiim proprius, quod erraverit, fateri facile permittit? imo verius difficile hoc alicui perffiadebitur.
§. 5 .
Adfeclus inordinati cognitionum veritati multum officiunt.
E rrorum fontes hactenus recenfiti, quos per ignorantiam & mentis in judicando praecipitantiam limul comprehendere licebit, generaliores modo funt, & qui humanas cognitiones univerfe corrumpunt; quodfi nunc fpeciales quosque errorum fontes feorfim enarrare quis vellet, nullus narrandi foret finis; unum tamen altcrumve & ad- feidus primum inordinatos lilentio hic praeterire plane non poliumus. Hi certe, quantum veritatis cognitioni obfinr, quotque in cogitando errores ab iispromanent, credi vix poterit; adfecius enim "quiscunque inordinatus hominis mentem quafi loco fuo movet, rationis ufiim turbat, & vel ipfas etiam fenfationes non raro vitiat, aliena ipfls ad- mifcendo ita, ut fentire nobis faepe videamur, quod minime tamen fenrimus, & nonnifi per imaginationem ipfi nobis fingimus.

28 6
•H'.!. 1 ." i. 1 "- 1 .. 111 ".'■-■yvrs»
§. 6 .
Praejudicia fenfuum quam fint frequentia?
Q uot quantique a feniibus in cogitando errores proficifcantur jam fiipra Lib. i. Part. i. Cap. 5. § 5. i? Jqtbs. fatis oftenfum eft; unde hic eadem repetere fiipervacancum exiilimamus, id modo tacitum non praetermittentes, quod, licet omnis rerum cognitio a feniibus primam trahat originem ibidem § 4., ii tamen ad rerum effundas caulasque. determinandas minime fuHiciant; rationis namque illud opus eft. Quare judicium; quodcunque, quo de rerum effentiis caufisque ex feniibus immediate judicatur, non eft nili praejudicium; quin & praejudiciis porro adnumeranda fiint judicia, in quibus de qualitatibus corporum phylicis nulla diftantiae, medii, organorum etc. habita ratione fecundum fenfus, feu eorum potius adfediones judicatur. Ex quibus intelligis, praejudicia fenfuum frequen- tiflima efte, eaque caeteris plerumque eo difficilius deponi, quo illa citius & a primis quaft incunabulis imbibita ufu diuturniori in animo obfirmantur. Sic John palmaris effe magnitudinis^ cumque circa globum hunc noferum terraqueum diebus fulgidis moveri , firmamentum montibus extimis Jub adjpcclum eujusque cadentibus incumbere ; quam praejudicia ifta fenfuum hisque limilia nonnunquam fero nimis ac difficulter tandem dedifeimus.
§• 7 -
Signorum necejfitas, eorwnque fimul imperfectio multorum in cogitando errorum fons.
S ignis utimur non ad cogitationes modo cum aliis communicandas, fed ad has ipias etiam inter

4 i . .. . . . 287
ter fe ordinandas diftinguendasque: etenim fignis non adhibitis fummam cogitationibus confufionem ineffe, neceffe eft; <Sc quidem quod mali fummam abfolvit, voces, quibus ceu fignis ad exprimendas mentis noftrae cogitationes utimur, licet inter fi- gna haftenus cognita magis apta fuit & adeom- moda, fere in omnibus tamen, quae ad figni perfectionem requiruntur, multum adhuc deficiunt, Lib. 1. Part.i. cap. 1, §. 6 . £7 13. voces namque figna fatis charaCteriftica nonfiint, ut cogitationes diftinCte, ne dicam, complete & adaequate exprimant. Accedit frequentiffimus earumdem abufiis: nam, ut caetera taceam, de quibus partim jam dictum eft §. fupra citato 1 3 , quam non abutuntur faepe homines vel folis vocibus poffibilis & impollibilis, poffibile dicendo, in quo contradi* Ctionem modo non vident; & impoffibile contra,
S .iidquid poffibile effe diftinCte non intelligunt.
x quo folo vocabulorum abufu innumeros fequi errores neceffe eft.
§. 8.
De dubitatione ceu remedio contra errores generalijfimo.
E rrorum fontes hadtenus, quantum neceffe vi- fumeft, exponere fategimusj unde de eorum nunc remediis faltem generalioribus breviter agendum elt. Ceu remedium vero inter alia ficun ge- neraliffimum, ita aptilfimum a veteribus jamjam praeferipta eft, & a rccentioribus adhuc commendatur opportuna dubitatio. Sic enim jam olim Marcum filium admonet Cicero, ne incognira pro cognitis habeat, iisque temereadfentiatur, fed
ad

-88 . —. ^
ad confidcrandas res & tempus adhibeat 8c diligentiam Lib. i. de officiis: & poft Carteiium fere con- fentiunt, neminem, qui opportune dubitare ne- Jfciat, philofophum fore. Verum cum dubitationis nomen valde incertum fit & indeterminatum, nec non, qui dubitat, in dubitando facile excedere pollit, - dubitationis nomen modumque in dubitando obfervandum paucis hic exponimus.
§• 9 *
Dubitare quid ,.
TVibitare nonnunquam idem eft ac non efTe cer- tum: iic de veritate dubitare eum dicimus, qui illam ceu certam non admittit. Ita dubitantem oppoiitum faltem ut poftibile libi repraefentare eft neceflc. Sed haec dubitationis notio vulgaris, nec illa eft, quam hic {pectamus, quatenus nempe dubitationem feu medium ad evitandos in cogitando errores aptilftmum poft alios quam plurimos prae- feribimus ac commendamus: dubitare enim hoc intuitu nobis aliud non eft, quam cogitationes omnes fenfaque adeurato examini fubjicere, & nonnifi momentis omnibus fcdulo fatisque expen- lis ceu verum quid admittere: quam dubitationis defcriptionem illi Oratoris §. praeced. allatae, nec non recentiorum poft Carteiium philofophorum delcriptionibus plane conformem effc, facile deprehenditur.
§. IO.
Alodus in dubitando obfervandus. TVibitationem §. praeced. delcriptam ad evitandos in cogitando errores & ad veritatem certo
eo-

•fr» —.. ■"■"■ >4.
cognolcendam medium, fi quod aliud, opportunum eflc nemo non intelligit. Sed & hic tamen obtinet illud Poetae: efi modus in rebus-, funt certi denique fines , quos ultra citraque nequit confiflere re- Qum . Certae videlicet in dubitando regulae ob- fervandae funt, nec fine fine dubitandum.
$■ II-
Regulae in dubitando obfervandae.
S unt autem inter regulas a dubitante oblervandas praecipuae 1. ut dubitet ex folo & fincero veritatis amore 2. ne dubitationem ipfam praecipitet, led, quemadmodum Ciceronem fitpra monuifle didicimus, ad confiderandas res & tempus adhibeat & diligentiam, ut denique 3. debito procedat ordine, ac fecundum.nexum, quem cogitationes ip- lae inter fe habent, in earum veritatem inquirat, nullam quafi tranfiliendo, fed omnes & lingulas adcurate explorando.
§• 12 .
Dubitationis fines.
Q uodfi dubitationem non aliter, quam medium ad veritatem certo agnolcendam adhibere velimus ; quemadmodum id velle debent omnes, qui illa abuti nolunt; manifeftum eft, juftos dubitandi fines tranfire quemcunque, qui, poftquam veritatem fatis fuperque agnovit, dubitare tamen pergit, imo cum in paucis modo abfolutam leu metaphy- ficam habere certitudinem conceffum fit mortalibus, & certitudine non raro hypothetica, phyfica wempe leu morali contentos nos elfe decear, nec ilii
T por-

29 O 4'; ———*■———— tfr
porro intra debitos dubitationis limites fele continere convincuntur, qui certitudinem ubique meta- phyficam leu abfolutam requirunt.
CAPU T VII.
DE METHODO EXPERIUNDI.
§. i.
Afetbodus experiundi quid?
M ethodus experiundi juxta delcriptionem methodi hoc Lih. cap. praec. §. 2. datam aliud non eft, quam viafeu modus veritatem a pofterio- ri leu per experientiam certo cognolcendi, atque omnes in hoc cognitionum galere errores evitandi.
§. 2 .
Experientia quid & quotuplext
I^xperientiae nomine veniunt cognitiones quae- cunque intuiti vae leu per lenius immediate ad- quifitae. Experientia vero duplex communiter & jure quidem diftinguitur, plebeja Icilicct leu vulgaris & philolophica. Experientia vulgaris eft, qua res, prout lenfibus objiciuntur, {impliciter & fine ullo ad alia relpc£lu cognofcuntur. Philofo- phica eft, qua quis cognitioni rerum hujus uni- verli intuitivae ex induftria & eo quidem fine intendit, ut ex ea vel qualitates rerum phyficas co- gnolcat, vel vires , fi quibus gaudeant, intelligat,

*2 11 11 ^9 *
vel nexum denique, qui inter res hujus univerfi datur, ejusque leges certo conjiciat. Experientia porro philofophica vel naturalis dt, vel artificialis. Experientia naturalis eft, qua res in eo flatu, quem habent a natura, nihil nempe circa illas immutando confiderantur. Artificialis eft, qua res, earum flatu naturali de indultria mutat®, &, quae hic contingunt, mutationes annotantur. Experientia naturalis obfervatio, experimentum artificialis dici confiievit: ufii tamen obtinet, ut & inftru- menta, quibus quis utitur in experimento exhibendo, experimenta vocentur.
§• 3 *
Experientiae vulgares an & quomodo ad philofophicas pojfmt elevari ?
E xperientiae quidem vulgares a philofophicis haud parum differunt, atque his longe fiint inferiores; poffunt tamen & experientiae primum modo vulgares ad philofophicas elevari, elevan- turque, fiquis illas jam quidem praeteritas, fed per imaginationem tamen in fe reprodudfas caute di- fcernat, eisque ad ulteriorem, ficut modo di&um eft, rerum cognitionem utatur.
§• 4 *
De ob-& fubreptione, vitiis in observando caute vitandis.
/■"Auanquam, quod & quomodo fentimus, id & ita vere femper certoque fentiamus, nec con- fequenter erremus fentiendo; quo folvitur quaeflio inter philofophos hactenus controverfa, num fenfus
T a fal -

2 - 9 - *-===========*
fallant , facis quidem confide propofita; ne ramen per fcnfiis obfcrvando feilicer in errores plurimqs proni labamur, duo nobis viria in obfcrvando frequentia came vitanda fiint, obreptionis nempe <Sc fiibreptionis - , illud admittitur, fi objectum fugitivo quafi fcnfii praetervolantes aliqua & ea praefertim, quae praecipue & prae aliis notafle hic intererat, non adverramus: illud autem, quoties fenfationi- bus phanrafias, repraefientationes in imaginatione conlificntes, admifcemus.
§• 5.
Quibusnam mediis duobus hifce vitiis Jit oc~ currendum?
P ro evitando obreptionis vitio praeter media jam fupra Lib. i. rart. i. cap. 6 . §. a. adlignata duo adhuc adverte fequenria, i. ut organorum fi- mul mediique difpolitioncm (naturalem utriusque aliunde jam notam tibi efife decet) in cafu quovis individuo rite examines, 2. utdiftantiam obje£ti majorem, quoties illud propius accedere non licet, probe adtendas. Subreptionis vitium ut quis declinet, caveat i. ne animo adfeftibus agitato, opinionibus aliunde jam praeoccupato etc. obfcr- vare inrtituat, a. ne vocabulis utatur minus determinatis ad fenfationes luas exprimendas, 3. ne, quae folius rationis fiint objeclum, & nonnifi ex fenfationibus per rationem, concludendo fcilicet co-
g nofci queunt, per experientiam immediate conare pofie putet, veluti fiunt relationes rerum quaecunque occultiores, mutationum caulae, modusque quo caufia influit in effedtum &c.
§. 6 .

293
§• 6 .
Regulae quaedam generaliores pro experimentis rite instituendis .
E xperimentum capere volenti opus eft certis in- lirumentis, quorum iple bonitatem ufumque plane debet habere pcrfpecta, ut ita illorum ope incertas rerum qualitates, mutationes, &c. tuto poffit inquirere. Ad experimentum itaque rite infti tuendum major & quali duplicata requiritur adtentio partimadea, quae obfcrvantur, partim ad inftrumenta, quibus quis utitur in oblervando. Porro i ad experimentum rite inftituendum requiritur aut multum faltem conferre poteft jam praevia quaedem comitio eorum, in quae per experimentum aliquod inquirimus. Regulas has ceu generaliores hic poliiimus, fpecialiores Phylicis relinquimus determinandas.
§• 7 *
An & in quantum rerum caufae per experientiam cognofci queant?
L icet rerum caulae non lenliium led rationis fint objcclum; poliunt tamen, quemadmodum id liipra de clTentiis leu notionibus abftracfis uni- verlalibus monuimus, & rerum quoque caulae ex lenlarionibus & per experientiam non quidem immediate, led mediante primum ratione leu facultatibus animae luperioribus certo nonnunquam co-
g nofei: led & hic certae iterum cautiones ad- ibendae, <Sc ex illis quidem generaliores fimt fequentes: i.ne, quaefimul limt aut fiunt, eorum unum alterius elfe caufam, continuo exiftimemus:
T 3 2. ne,

294 _ i\.
a. ne, quod alterius vere caulam effe novimus, totalem ftatim & adaequatam effe cenfeamus. Inierim ex effectu fimili fimilem jure caulam argui, nili contrarium plane conltet, metaphylica as caufis docebit.
§. 8 *
De ufu fetifus interni in veritatum cognitione.
S enliis internus aliud non eft, quam facultas idearum noltrarum habitudinem confufe percipiendi, isque varie dividitur, in lenfurn fcilicet boni , veri , pulchri &c. vkl.Lib. i. Pavt. i. Cap.i. §. 8- unde nunc quaeritur, an & quatenus ope talis lenius de veritate certi effe valeamus, & liideffepos- fit, quae hic veniant cavenda? Sc certe ficu tteftan- te experientia circa qualitates rerum phylicas ex fenlationibus non raro confentiunt mortales, fic nec in judiciis circa objecta illa lenius interni continuo difeere, imo contra in multis pene convenire deprehenduntur ita, ut, fi paucos forte malc- fanos & nec ideo reputandos excipias, quaedam omnes vera , pulchra effe alia, alia honefia judicent, & ita quidem judicent, ut, fi requiras, cur ita fen- tiant, aliud non reponant, quam interne conviftos, non utique nili lenius interni convictione, aliter fenore fe haud poffe. Non itaque video, cur & quomodo lenlui interno certitudo deneganda fit. Verum cum &c hic tamen in multos iterum errores labi pronum lit; cautionibus quibusdam opus eft: ceu generaliores notamus lequentes: i. cave tibi perluadeas, voces, verum-, pulchrum cfc. idem omnibus lignific^re, aut, quibus idem etiam
furni-

295
lignifkant, fignificaricncm omnibus aeque amplam habere; unde cave, a, ne quos verbis hic conlentientes habes, reipla conlenrire continuo exiltimes, ficuti nec lenfu lemper dilcrepare cen- lendi funt, qui verbis contradicunt. Cacterum, quae circa lenius in genere cavenda cfle diximus, pleraque circa lenium quoque internum obtinent.
'De fettfu naturae communi . ommunis plurimorum & conltan; circa objecta lenius interni conlenliis lenliis naturae communis dici conliicvit; quem ex rccentioribus quidam adeo depraedicant, & inter prima demon- ltrandi principia praclerrim in moralibus nec immerito recenlent; cum tamen plerumque minus adeurate derermmant vid. P. Srattl. Log. Part. i. Seft. V. eat), i. §. 282. cave autem: commune quoddam lenluum praejudicium hoc Lib. Cap. 6. §. 6. cum fenlii naturae communi confundas.
Methodus meditandi quid?
M editari nobis cum Baumeilt. aliisque elt, circa cogitationes earumque objecta verlari ita, ut ex cognitis incognita, ex certis incerta mediante
§• 9 *
CAPUT VIII.
DE METHODO MEDITANDL
T4
Icili-

296 «te " 1 ..' H.
fcilicet eorum nexu certo emantur. Unde medi* tandi methodum efle intelligis modum feu ordinem, quo cogitationes ad praefatum hunc finem feliciter obtinendum, feu ad veritates incognitas ex cognitis, ex certis incertas certo eruendas difponendae funt. Ex his ceu corollaria eerta deducimus fequentia.
I. Feliciter meditari volentem animo plane pacato, & a perturbationibus quibuscunque libero ad meditandum accedere oportet : etenim cum medi* tans veritates ex veritatibus mediante fcilicet earum inter fe nexu certo eruere intendat §. praeced. eum hunc ipfem veritatum nexum diftindle perfpeclum habere necefle eft hoc Lib. cap. 5. §. 1. £f fequenti- bus; cum autem ad hujufeemodi nexum diftincte perfpiciendum adtentione eaque continuata opus lit, nec pofiit eam habere, nifi qui animo plane pacato & a perturbationibus quibuscunque libero fuerit, manifeflum eli, quod diximus, feliciter meditari volentem animo plane pacato & a perturbationibus libero ad meditandum accedere debere.
II. Meditari volens ante omnia de principiis certis &r indubiis folicitus Jit oportet. Cum enim meditantis fit veritates adhuc incertas ex aliis certis & indubiis certo deducere §. praeced. ; necefle eft, ut meditari volens ante omnia de veritatibus ejusmodi certis & indubiis fit folicitus 5 cum vero veritates quaecunque certae & indubiae, quatenus ex illis aliae adhuc incertae certo eruuntur, principia vocentur hoc Lib. cap. 5. §. 3. ; extra dubium pofitum eft, meditari volentem de principiis certis & indubiis ante omnia folicitum efle oportere. Unde porro

. . 1 —- i*. "97
III. Meditantis efle liquet, ut ad definitiones, ttxiomata & pofiulata , experientias itidem certas indubias animum prae reliquis advertat. 1 )e experientiis uim hadtenus cap. praeced. Cit diftum, axiomata vero & poftulata ex definitionibus primum erui necefle ut, de definitionibus ceu primo reliquorum fonte ante alia agendum eft.
§. 2 .
Definitiones quot quibusve modis for- mari queant ?
D efinitione notionem definiti completam & determinatam efle exprimendam di&um eft Lib. i. Part. a. cap. 6 . §§. 3. 0J 3 4. quod idem eft, ac fi, ut (olent alii, definitionem efle dicas notionem rei completam ac determinatam verbis rite expreffam : unde liquet, tot dfe modos formandi definitiones, quot dantur modi notiones rerum completas & determinatas adquirendi; & cum modi notiones rerum completas & determinatas adquirendi tres jure diftinguannir, analyfis (cilicet (eu refolutio & lynthefis (eu compofitio, ac analogia demum, qua ex notione quadam fimili fimilem aliam formamus Lib. 1. Part. 2. cap. 6 . §. 13. > tribus porro modis formari pofle definitiones, manifeftum eft.
§• 3 -
Quomodo per analyfin formentur definitiones?
Tn definidonibus per analyfin a pofteriori (eu per experiendam formandis (pro uno enim eodem- que iftapallim accipiuntur) praeprimis adverten-
T 5 dum

298 «fo **—"*™—' M *—~*~ ?-fr
dum eft , an res, an vero nomen rei qualitatem, vim, mutationem, vel relationem foHtm exprimens & definiendum. Ad rem ( fenfibilem illam {eu {enfibus live in-five externis perceptibilem efte oportet) a pofteriori rite definiendam necefte eft, ut cognitione prius intuitiva omnes ejus qualitates, mutationes &c. adeurate innotelcant, ac re- je£tis exinde accidentalibus eflentialia & quae inter haec praecipua fimt & reliquorum quali rationem continent, retineantur, ac verbis denique juxta canones. Lib, 1. Part. 2. cap. 1. 14.
alibi praeferiptos rite exprimantur. In defini- t onibus nominum loquendi ufiis praecipue imo unice fere adtendendus eft Lib. 1. Part. 2. cap. 6 .
7, coroll, 3. hinc, fi definiendum fit nomen, cafiis illi fpeciales, in quibus ejusmodi nomen adhiberi folet, omnes adnotentur, ac tot exinde pro cafii quolibet judicia formentur intuitiva, quot ille fuppeditat, quibus inter fe collaris patebit, quaenam eflentialia, quacnam fblum accidentalia fuerint, atque his dentio rejectis, fi verbis illa rite exprimantur, nominis habebitur definitio. Quomodo per experientiam formanda fint judicia intuitiva tam adfirmativa quam negativa, in praelectionibus coram oftendetur.
§. 4.
Quomodo a. pofteriori /eu per experientiam ab accidentalibus ejjentialia, & ab ejjen- tialibus fecundariis primaria difcernantur ?
U t vero, quod ad definitiones a pofteriori formandas ex dictis §. pracced. plane requiritur,
ab

+!==——=* 29 9
ab accidentalibus effentialia, ab effentialibus focun- dariis primaria rite difoernas; rem, ii fieri id pofi fit, nec aliunde fine opera tua contingat, varie transpone, ut ita variatis rei adjunctis, quaenam illi conflantor «St in omnibus quibuscunque, & quaenam in his modo vel iliis adjundtis conditurae ac proinde variabiliter folum inlinr, deprehendas: fic praedicata primum conflantia a variabilibus, quae hoc ipfo folum accidentalia effe nofcuntur, difcernes: cum vero, quae rei etiam conftanter ineffe deprehenduntur, non ideo flatim effentialia fint, fod inter conflantia quoque quaedam folum accidentalia effe queant; ut eflentialia ab accidentalibus probe internofeas, praedicata, Ii poflis, a re foorfim tolle, ac quibus foblatis rem perire comperics, ca effentialia, accidentalia vero cae- tera effe jure cenfebis. Ut demum inter ipfa quoque effentialia a focundariis primaria rite diflinguas, adverte 3tio, quaenam reliquorum rationem contineant ita, ut cur ifta reiinfint, ex illis primum intelligi poflit & debeat. Hac demum ratione inter praedicata rei adeurate difeernere ac definitionem definito nec latiorem nec anguftiorem, fod cum definito vere convertibilem, ac definitionis bonae legibus plane conformem a pofteriori formare poteris, lnterim negari non poteft, folertia ad id opus effe <Sc frequenti exercitio, cui materia in ipfis praelectionibus fubminiftrabitur.
§• 5 *
Quomodo d priori feu per fynthefin formentur definitiones?
D efinitiones a priori fcu per fynthefin formantur, li nempe definitionibus fimplicioribus
ge-

3 00 «H rr ..
generum v. g. determinationes novae differentia- les fpecierum adjiciantur; veluti ii definitioni ge- nericae figurae, quod Jit fpatium lineis claufum , addas determinationes differentiales trianguli, ac fpatium tribus lineis claufum concipias, definitionem trianguli a priori feu per fynthefin formatam habes.
§. 6 .
Quaenam obfervanda circa definitiones a priori feu per fynthefin formandas?
( "firca definitiones autem a priori formandas ob- ^ fervandum eft primo, nc voces mente caffae, quibusque nulla in mente notio refpondet, inter fe jungantur; neque definitum nihilum fit inane & contradiftorium, veluti fiint Deus non cxiftens , creatura infinita, figura biangularis rcctilinea ; fecundo ne, fi definitum etiam cogitari queat, fit- que abfolute quidem poflibile, illud ideo exiftere, vel in hoc mundo exiftere etiam fblumpoffe credamus : & ita de illis feu ut exiftentibus, feu ut poffibilibus in hoc mundo aliqua exinde adfirme- mus aut negemus: veluti fi de republica platoni- ca, corporibus non gravibus in hoc mundo quis differat. Sed de his adeuratius in Metaphylica, Ontologia, fcilicet & Cosmologia.
§• 7-
Quod in definitione quacunque vera legitima plures contineantur veritates.
Tn definitione quacunque vera & legitima plures contineri veritates liquet: definitio enim notionem definiti determinatam debet exprimere.
Lib.

*l 'i . . . 301
Lib. 1. Part. 1. Cap. 6 . 3. E/ 4.; in norione
autem alicujus determinata praedicata feu determinationes ejusdem eflentiales primarias omnes comprehendi oportet, eod. Lib. Part. 1, cap. 4.
§ 13.-, praedicata porro effentialia primaria non elTentialium modo fecundariorum feu adtnbuto- rum, fed pollibilitatis etiam accidentalium feu modorum rationem in fe continent ita, ut, cur & infuit ea, & ineffe ifta polfint, ex illis demum <Sc poflit & debeat intelligi conful. Ontolog.
§. 8 .
Qua ratione veritates in definitionibus con‘ tentae eruantur?
U t autem veritates in definitionibus contentae facilius feliciusque eruantur; modum, quo id fieri poflit & debeat, docere conari funt Auctores, atque non unam ad id regulam praefcripfe- runt. Quae regulae, licet eas minime contemnendas effe putem, nefeio, an eum tamen ufiim
E raeltenr, quem inde libi promiferunt. Tironi- us fuffidet advertere imo, quod, cui convenit definitio, ei conveniant etiam determinationes in definitione comprehenfae tam omnes fimul, quam lingulae feorfim; & 2do cui non convenit definitio, illi nec determinationes in definitione comprehenfae omnes falcem convenire poliunt; quas regulas invertendo facile determinarionibus quoque adplicare quis poterit; atque hac ratione axiomata vel polhllata etiam in definitione prae- fertim genetica contenta facili negotio deprehen? det, atque his porro mediantibus theoremata & problemata legitimam concludendi formam adhibendo poterit invenire.

3 02
•H!
:n*
§• 9 -
Regulae quaedam generaliores in meditando obfervandae.
C aeterum, qui meditando, ficut diftum eit, veritates invenire cupit, rem, de qua meditari infiituit, imo non una, fed repetitis vicibus & diveriis etiam temporibus adtente confideret; & praefertim ido quae momentis interdum felicioribus adfulgcnt, cognitiones non negdig'at, fed eas caute libi adnotet; nec tandem 3tio nimium libimet fidat, fed cogitata fiia cum aliis porro communicet ac illorum quoque fenfa requirat. Hac enim ratione non ab errandi modo periculis erit remotior, fed & ad veritates adhuc incognitas facile deducetur.
CAPUT IX,
DE REVELATIONE ET ALIORUM TESTIMONIO.
§. i."
Cur de revelatione aliorum tejlimonio hic agatur.
O peram hucusque dedimus, quo offenderemus, an & qua ratione vel ope fenfiium ex ipfo rerum intuitu, vel per rationem & ex notionibus rerum univerfalibus, quas fuper fenfationibus reflectendo, abltrahendo, cx vol alio quocunque
de-

«ft - '■ ■ ■ 3°3
demum modo ipfi nobis comparavimus, de veritate certo conftare nobis poflit & oporteat. At cum fenfuum nodrorum fphaera (aris angufta , ac rerum modo nobis praefentium, &, quae in rebus nobis praefencibus contingunt, mutationum cognitionem intuitivam habere datum (it; nec per rationem etiam ad diftinctam rerum quarumcunque intelligentiam, (ed earum modo, quae cum (enfationibus aliquam qualemcunque habent connexionem, liceat adfurgere; oportet, ut, (i -.e iis, quae aut extra (phaeram fenilium noftrorum conftituta (lint, utpote cum vel aliquo ante nos tempore contigerint, vel etiam nunc in locis tamen a nobis remotioribus contingant, aut cum fenfiitionibus minime connexa (unt, (cire tamen aliquid velimus, aliorum quoad ifta teftimonio vel revelationi fidem habeamus. Quare, ne fidem cuilibet line dilcrimine adhibendo, aut pro revelato quidlibet accipiendo (aepius fallamur, ac in errores graviffimos proni dilabamur, necefle eft, ut de revelatione nunc & aliorum teftimonio pariter agamus.
§. 2 .
Quisnam revelationis fit AuUor?
P er revelationem nobis innotelcerc debere, quae rationem humanam plane tranfcendtmt, modo di<ftum eft §. p-aeced.\ unde revelationis Au «itor efle nequit homo; (ed nec alium, quam Deum ip(um revelationis Auftorem agno(cimus & reveremur; unde liquet imo, certum efle, quidquid revelatum efle conftat: Deus enim utpote vera- ciflimus falfum eloqui non potelt; an autem & quomodo conftare poflit, efle aliquid revera reve-,
lacum,

3°4 «h ...
latum, Theologis relinquimus difeutiendum. 2do Nonpoffe, quod revelato contradicit, ex ratione verum demonftrari: cum alias contradictoria fimul forent veru.
§• 5 *
Qnaenam aliorum tejlimonio certo nobis pojfint innotefeere ?
Q uanquam non de iis modo, quae fenlii aliquo percipiuntur, veluti limt res vere exiltentes, & quae in exiftentibus vel olim contigerunt, vel etiam nunc contingunt, mutationes, fadta Icili- cet & lingularia; fed de iis etiam, quae rationis ulu cognofcuntur (rerum intellige ellentias, relationes praefertim occultiores, oc mutationum in hoc univerlb caulas) & ita de veritatibus quoque univerfalibus teftari queant homines; proprium tamen humani teftimonii objeCtum illa modo, lingularia fcilicet & fa£ta conftituunt, nec nili de illis aliorum teftimonio certo conflare poteft, praelertim philofopho, utpote quem in quaeftionibus ex ratione decidendis non au&orirate, fed rationibus & argumentis ex ratione delumtis niti decet.
§• 4 *
Quare cognitiones , quas ex aliorum tefiimo - nio haurimus, fymbolicae dicantur ?
S ymbolicam vocari cognitionem, qua aliquid non ipliun, fed ejus modo lymboluin feu lignum intuendo cognolcimus, jam alibi innuimus; unde, licet in aliis praefertim univerfalibus rerum cognitioni-

•s - » 3°5
norubus, utut cx rerum intuitu primum adquili- tis, ad eas magis ordinandas diltinguendasque lignis veluti vocibus utamur ; & ita cognitiones illae, cum intuitivae primum fuerint, fymbolicae exinde evadant; cognitiones tamen, quas ex aliorum tcihmonio adquirimus, fymbolicae proprie vocantur j utpote cum, quaecunque aliorum tefti- monio cognofcimus, per ligna modo feu fymboia nobis innotclcanr*
$• 5 *
Generalia quaedam circa aliorum teftimonium probe advertenda .
tamen aliorum teftimonio facile decipiamur, ' ac in errores quosque abfurdillimos proni delabamur; quaedam circa iilud probe advertenda funt; ac rmo quidem difeernendum inter tefies (eu perfbnas facium aliquod narrantes; edo fidum cum omnibus ejusdem adjundis rite expendendum; ac 3 tio demum modus ipfe narrandi, qui Hilus alias vocari folet-, bene ditlinguendus eft-
§♦ 6 .
Tefiium diflinSio,
T^illinguuntur vero teftes rmo ratione inteliedus; ^ quo relpcdu alii quidem dodi liint Sc eruditi, alii vero rudes & plebeji; ;do ratione voluntatis; cujus intuitu vel probi fimr & veritatis ftudioli, vel improbi 8t veritatis inimici tales laltem, qui eam propriis commodis poltponere non erube- feant; cjrio ratione temporis refles vel funt coaevi, aut quali coaevi, vel fodo juniores. Teltes
U coaevi

3° 6 »" ■ " r_ - . i' - ' vr ■ " ■'■ v t*
coaevi vocantur, qui eo tempore vixerunt, quo facium, quod narratur, contigit. Teftes quafi coaevi dicuntur, qui cum illis adhuc converfati fiint, quorum aetate illud, quod refertur, accidit, ur illis id narrantibus difcere potuerint, imo vero didicerint. Quoad teftes fadto juniores advertendum, num fa£to fint multo, an paulo juniores. 4to demum diflinguuntur teftes. ratione modi, quo fa£tum iofi primum cognoverunt: Tefhis namque vel intuitivam ipfi illius, quod narrant, cognitionem habuerunt; vel illud conti giflc ex aliorum modo narratione didicerunt. Oculati priores, pofte- xiores auriti vocibus, ut liquet, barbaris dicuntur.
& 7 .
De partium jludio.
Tn tefte tandem nihil aeque follicite confideran- -*• dum occurrit, quam utrum partium Itudio forte non teneatur; quod vitium, quam alienum a te- ftium conditione, tam familiare eft reftibufs. Dicitur autem teftis partium ftudio teneri, quodli eorum, quorum res geftas narrat, amore inordinato vel odio abripi fe patiatur; quo fiet, ut mox in favorem iftoruin, mox in illorum odium aut vera reticeat, aut falfa confingat.
§. 8 *
An quomodo conflare poftit kftdebeat , qualis fit teftis ?
F Tt teftis coaevus aut quafi coaevus a tefte quovis ^ juniore difeernatur, in tempus tam fa&iquam
teftis

fl
tebis diligenter inquifeMiQlri eb; quo comperto patebit^ ntim tettis ea aetate vixerit, qua fadtum contigit, an Vero fit fadlo ipfe poiterior* Num tebis (Ut cum fcholis, quamvis barbare , loquar) oculatus fit, an Vero auritus, ex ipfo ejus teflimo- nio potiliittlum colligi debet Tebis peritia probitasque, item quod a partium fit budio immunis» VeleX aiiis ejusdem {criptis, factisqlie, vitae ge* nere &c., vel aliorum tebimonio conitare queunt» licet, qui nullam adhuc fadtorum notitiam aliunde jam habet, inter ea haud facile difeernen
§* 9 -
Quaenam ratione faBi , ejusqne adjunBortm adtendenda fint ?
T) atione fadti, quod narratur, advertendum eft, ne * *■ vel ipfiim factum, Vel in ejus adjimdtis aliquid re» pugnans fit Sc impofibile; ubi diftinguendttm ta» men erit inter divertas impoffibilitatis fpecies,me» taphyficam fcilicet feti abfolutam, & hypotheticam, phylicam nempe & moralem. Porro, ubi de facti poffibili&ate jam conflat, difpiclcndum ad» huc erit, ne illud fit infolitum feu tale, quale juxta confuetum rerum in hoc univerfo curfum rarius atlt fere nunquam contingat; quod iterum patebit, fictum, omniaqlte ejus adjundta adeuratius expendendo.
§. IO»
Adtendenda ratione Jiili.
TV/lodum, quo factum aliquod narratur, ftiltim dici, jam fiipra meminimus» Stilus autem U a tri»

3°8
triplex communiter diftinguitur, oratorius (cilicet, poeticus & narratorius (eu iimplex. Inter itilum caute dircernendum efle, ex infra dicendis magis patebit.
Quod aliorum teftimonio de veritate faliorum
uae aliorum teftimonio cognofcimus, adeo
non nunquam certa nobis funt, ut de eorum veritate ambigere haud quaquam valeamus. Sic extitifle aliquando Ciceronem, efleque illum librorum, qui ejus adhuc nomen prae fr ferunt, auctorem: Hierofolymam a Romanis, quemadmodum id Dominus ac Redemptor nofter praedixerat, expugnatam ac penitus everfam efle: (ub Nerone aliisque Romanorum Imperatoribus Chriftia- nos variis exquifitisque tormentorum generibus excruciatos efle, multosque eorum pro JEfuChri- fti fide (anguinem vitamque dedifle: haec, inquam, aliaque quam plurima lolo aliorum teftimonio nobis plane certa (unr.
Quid requiratur , ut aliorum teftimonio de veritate certo nobis conflet?
U t tamen de veritate fa&orum teftimonio aliarum certi evadamus, minime (ufficit, ut fadtumab uno folum alterove referatur; (ed omnino requiritur , ut faftum illud eodem plane modo & cum eisdem adjunftis plures, omnes coaevi aut (altem quafi coaevi, ac diverlae infuper indolis, conditionis, (e<ftae, Religionis &c. adteftentur.
aliquando certo nobis conflet.
§• 12 .
§. 13,

§• 13 -
Utidemm ijla de fadorum veritate certitudo ex aliorum tejlimonio habeatur?
/Certitudo autem, quam de fa&orum veritate ex ^ aliorum teftimonio habemus, principiis fe- quentibus potillimum innititur: Non poliunt plu- res in fafto aliquo confifto falfbque, & in ejus praecipue adjunfbs fallis pariter & confiftis facile convenire, nifi inter fe confpiravcrint; praefumi nequit, plures diverfee indolis, conditionis &c., de falfb adteltando inter fe confpirafle, praefertim* fi. aliquorum ultra interfit, illud haud ita contigifie. Porro omnis homo naturaliter inclinatur ad dicendum verum, raroque nifi propriis commodis fedudtus falfum quis eloquitur. &c.
§♦ 14.
Quod aliorum teftimonia de veritate fa$o* rum fidem plerumque folum probabilem faciant.
\7erum rariora tamen funt teftimonia, quae cum * principiis modo di£tis omnino cohaereant, adeoque de veritate certos nos reddant. Caetero- quin autem vel unius etiam alteriusve teftimonium fidem jam aliquam de veritate fafti, nunc quidem minus, nunc magis probabilem facit, pro diver- fitate fcilicet & teftium, & facti, & ipfius tandem ftili.

3io
•f-j k-»."'’.'” - - ■ ■ -!——^
§• 15 ’
Cur nullae adhuc reculae hujuscemodi probabilitatis- Jiatuantur?
E x diclis difficile haud foret,generaleshujuscemo-- di probabilitatis (hiltoricam vocant) regulas {latuere; quo tamen ordinatius id fiat i de probabilitate prius univerfim, cjusque gradibus agentium effe duximus - , unde fit
CAPUT X.
DE PROBABILITATE UNIVERSE E- JUSQUE GRADIBUS, DE SUSPICIONE ITiDEM, OPINIONE ET DUBIO.
& L
Quam fit necefie, hanc de probabilitate materiam fldcurate pertrahi ari?
I nter alia a Logico rite pertrailanda probabilitas jure recenletur; etenim, quam pauca fint, in quibus certitudinem, non dico, abfolutam, Ed aliquam modo habeamus, nemo rerum gnarus ignorat, unde in plurimis fola probabilitate contentos nos efle decet.
2 .
Quod ijla tamen materia plerumque minus apte pertrahi at a jit.
Tnterim negari tamen haud poteft, iftud de pro- habilitate argumentum plerumque minus apte
ex-

■n . . U. 3 11
«xpofitum fiiilTe; quod vel ipfae probabilitatis definitiones plerumque latis ineptae produnt, quemadmodum id coram oftendetur.
3 -
Probabile quid? quid probabilitas?
Ci ufiim loquendi Ipedtemus, probabile nobis ali- quid dici intelligcmus, fi quando ad adlenftim alicui praeftandum mens noftra propendeat, quin de ejus adhuc veritate plane nobis confiet - , ut ita intelligas, probabilitatem effe mentis noftrae pro- penfionem ad adlenftim alicui praeftandum, de cujus tamen veritate nondum certo nobis confiat.
§• 4 -
Divijio probabilitatis in ob- & fubjettiuant.
‘C’ fi autem, quam modo expoluimus, probabi- •*—' litas, ut vocant, fubjedhva; a qua dilcernunt objedtivam, quam efie ajunt momenta leu rationes , quae mentem ad adlenftim hunc propendere faciunt. A probabilitate lubje-dtiva fiilpicio haud multum differt, quae in prudentem feu cum ratione conjundtam, & temerariam leu ratione defti- tutam dividi folet. Probabilitas ftibjeddiva omni ratione deftituta mere fiibjedfiva dici conluevit, eaque hoc nomine minus apte infignitur, nec ejus impofterum a nobis fiet mentio.
§• 5.
Quod omnis probabilitas fit relativa.
Drobabilitas igitur, five ob- five lubjedfive ean- dem confideres, momenta femper aliqua, &
U 4 quan-

— I*
V 1
quandam eiusmodi momentorum cognitionem involvit. Unde pat't, probabilitatem omnem efle relativam, relate fclicet ad mentem cognofcentis. Porro cum omne v rarri objecti ve cerrum lit, hoc Lilh cap. 4, §. i. fartum autem objective, fi vocem hancftricteaccipias, probabileefflenonpoflit; mani tertum eft, probabilitatem etiam objectivam elle vere relativam.
§. 6 .
Probabilitas femper aliquem in, cognitione de~ feidmn ejje denotat.
T) - obnbilitas porro, quod ex dictis fluit, femper ■*- aliquem in cognitione defeftum effle denotat: etenim, ut verum objective femper certum eft, ita etiam fubjeclive certum eft dirtincfe illud inte/Ii- genti & a fallo fatis difeernenti; fle ratione Dei veritatem omnem diftinctc perfpicientis nihil ert probabile, feci omnia certa fiint; nobis autem, ut- pote qui a perfecta veri cognitione multum adhuc deficimus, pleraque fitnt folum probabilia*
§- 7 -
Quod probabile eft , poieft ejfefalfum.
Q uandoquidem vero, quod jam fupra probatum dedimus, probabilitas relativa lit, relate fcilicet ad mentem cognofcentis, & quatenus aliquis quasdam pro veritate alieujus rationes aut momenta cognolcens ad praeftandum ei adfenfum mente propendet; polfit autem fieri, fiatque, ut ejusmodi momenta adelfe nobis videantur, quando rcipfa talia non adfunt, quemadmodum expe-
ri-

rienria elocemur; in aprico eft, quod illud, quod probabile cft, polfitefte falfum.
8 - _
Opinio quid ? quod opiniones pojjint ej[e fa/fae.
Ci cui, quod nobis folumeftprobabile, adfenfiim ^ praebeamus, ejusmodi adfenfiis opinio vocatur: interdum etiam imo communiter id ipliim, cui ceu probabili reipfa adfcnrimur, opinionis nomine notatur. In quocumque autem ex duplici hoc fenfu opinionem acceperis, opiniones falfas effe poffe, ex dictis §. pratced. argumento valido concluditur.
§* 9 -
Probabilitas admittit gradus.
T^x iis, quae de probabilitate haitenus dedu&a funt, & iftud porro liquet, quod probabilitas gradus admittat, & quidem non in eo folum, quod unum altero, fed & unum idemque uni quam alteri, imo eidem etiam per intervalla tamen & fucccffu temporis pollit effe probabilius. Probabilitatis autem tres communiter diftinguuntur gradus, infimus fcilicct medius & fummus, qui ultimus certitudini aequiparatur, nec citra temeritatis notam eidem licet refragari.
O
§. IO.
De collijione probabilitatis. Quid dubium ? duplex diftinguitur pofitivum Jcilicet & negativum.
P^ontingere poteft, imo faepiuscontingit, utpro ^ aliquo & ejus fimul oppofito momenta habe-
U 5 an-

3M *r —=!=»==— =!*
antur.. Quod ii fiat, probabilitates inter fe collidi ei cuntur; & quidem probabilitas major femper elidit minorem, ita ut probabile quid elTe delinat,quamprimum ejus oppoiitum probabilius evadit, quod adeo verum eft, quam quod vertflimum: quodfi enim, quoties pro oppoiitis momenta feu rationes omnino aequales habentur, neutrum vere iit probabile; utpote cum mens in tali cafii ad adlenfum uni prae altero praedandum jure non propendeat, fed vere relinquatur in dubio, puta, pofitivo(dubium namque negativum elTe ajunt, quando nec pro aliquo, nec pro ejus etiam oppoiito momenta &dfunt, quae cognofcantur) qua, quaefo! ratione probabile quis elTe adfirmabit, cujus oppoii» tum reipfa probabilius eft.
§. ii.
In collijione probabilitatis adfentiri non pojju- mus niji probabiliori.
Q uanquam ad adfentiendum ei, quod nobis fo- lum eft probabile, quali vi quadam minime trahamur, quemadmodum contingit, li de veritate plane nobis conftet: probabilitas enim errandi periculum nondum omnino excludit: unde fit, ut, liquando probabilibus adfenfum praebeamus (plenum nunquam praebere deberemus hoc lib. cap. 6. §§• 8. fqtbus, df pafjuii alibi ) non fine formidine id faciamus; non poffumus tamen, quoties probabilitates inter fe colliduntur, adfentiri nifi probabiliori; quod quam verum fit, patebit, fi modo propriam experientiam quis confulat; quare argumentis illud tueri hic fuperfedemus, unicum id adhuc adfirmantes, hanc Icilicet elTe legem adfen-

. .. . . . 3 1 $
fus, ut ficuti vero fblum, minime autem falfb, puta, reipfa cognito, lic in collifione probabilitatis, probabiliori modo, minime autem minus probabili adfentiri valeamus: parem enim tmiusque rationem effe, coram offendetur,
§, 12 ,
Ad quid /cire baec conducat ?
\ dcuratius autem exponenda haec effe, nobis vifiim eft: eoquod argumentum quoddam plane folidum praebent ad refutandam quorundam iUiolafticorum fententiam longe abiurdillimam, adferentium, quod in moralibus in confli&u, ut ajimt, fententiae probabilis cum probabiliore minus probabilem relicia probabiliore (equi liceat, quodque, qui eam fequitur, in confcientia fit tutus; quodfi enim ex di£tis §. praec. nequidem adfentiri ejusmodi fententiae valemus; qua, quae- fb! raione dicitur, quod in rebus gravifKmis, Sc a quibus aeterna falusnoffra dependet, fequieam liceat. Accedit, quod homines ifti fententiam probabilem effe adfeverent, -quam vel duo, imo vel unus etiam do£lor, ut ajunt, gravis adprabat,
§< 13 -
Probabilitatis fpecies; intrinfeca extrinfe- ca 0V.
Ti/fomenta aurem feu rationes, quae ad adfenfum mentem propendere faciunt, vel in re ipfa vel extra eam deprehenduntur, inde habentur laedes probabilitatis, intrinfeca fcilicet& extrinfeca. Intrinfeca in theoreticam rurfits, phyficam, pra-
£ti-

3x6
6ticam & hermencuticam lubdividitur; quam pofteriorcm, puta, hermeneuticairi ad extrin- lecam tamen, quae hiftorica vocari folet, referemus.
Divifio probabilitatis in dire&am Qj indi-
Drobabilitas porro in diredlam & indire&am iiib- * dividitur. Diredta dicitur, ii pro ipfe alicujus veritate momenta habeantur; quodfi autem pro fellitate foium oppoliti ejusmodi momenta adfint & cognofcantur, indire&a vocatur probabilitas.
Regula generalis pro determinando probabili-
x his pro determinando probabilitatis gradu
regulam hanc generalem (Ipeciales enim luo quaevis loco exponentur) deducimus: eo aliquid probabilius eft & probabilitate quidem direfta, quo plura habentur pro ejus veritate momenta, & quo haec ipfe momenta plenius ab aliquo peripi- ciuntur, indiredla autem, fi pro fellitate iblum op- pofiti ejusmodi momenta habeantur, cognofcan- turque.
§• 14*
§• I 5-
tatis gradu.
CA-

3*7
«H ry M ■■■ ;r-afr
CAPUT XI,
DE PROBABILITATE IN SPECIE, ET QUIDEM THEORETICA PRIMUM, PIIYSICA ET MORALI SEU
PRACTICA.
§. i.
Argumentum feu fcopus hujus $ fequentis capitis.
N on equidem, quod ex didliscap. praeced.eon- flat, adfentiri nos poffumus, nili veritati aut certo aut probabiliter faltem cognitae, & in colli- fione quidem probabilitatis folijm probabiliori; lex haec adfenfus eft in ipfa natura animae fundata; at fieri tamen poteft & fit faepius, ut probabile nobis videatur, vel, fi vis, fiibjcflive fit probabile, quod vere feu objedtive probabile non eft; eodem quoque modo circa gradum probabilitatis non raro decipimur ita, ut, quod minus eft probabile, probabilius nobis cfte videatur. Quare opus eft regulis, quibus in dignofcenda probabilitate, ejusque gradu rite aellimando dirigamur: ejusmodi quidem regulam jam fupra cap. praeccd.. §. ult. adfignavimus; fed nimis illa generalis eft, quam ut in calibus quibusvis occurrentibus poffit fuificcrc; unde neceflum eft alias dari {pedaliores; atque hoc ipfum eft, ejusmodi fcilicet regulas fla- tuere, quoa in hoc exfequenti capite praellare nobis eft propofitum; in hoc quidem pro probabilitate primum theoretica, phyfica & morali; pre
bifto-

■=?M*
318
hiftorica aufem fimul & hermeneutica ia lequen- te.
§. 2 .
Qiio ordine hic procedere nobis confiitutum fit ?
Q uandoquidem vero regulas has fpeciales pro diverlitate probabilitatis, & momentorum praecipue cuique probabilitatis Ipeciei propriorum diverfas efle oportet.; quamlibet praeprimis probabilitatis Ipeciem leorfim, ejus objcdfum, quo termino Icholallico denotatur id, circa quod ali® quid veiTatur, ac momenta eidem propria dilucide exponere ftudebimus; & regulas exinde Ipecia» lioses cuique proprias fubjiciemtis»
§‘ 3 *
Probabilitatis cb ar affer 3 momenta probabilitatis in genere *
A d Icopum autem hunc noftrum felicius adle- quendum fupervacaneum non erit, iplum prius characterem generalem probabilitatis nolle, qui utique alius non eft, quam ipiius veritatis ia genere, convenientia fcilicer, led non omnimoda, aut nem plane cognita; probabili enim non nili lub ratione veri, led veri nondum omnino & evidenter cogniti adlentimur; quae convenientia, quatenus ab aliquo cognolcitur, momentum eft probabilitatis* led momenta tamen ilta adhuc diverla funt pro diverfitate potilumum eorum, inter quae talis datur convenientia; quemadmodum conflabit ex mox dicendis.
§. 4 *

•H**"*^ '.i. -
§• 4 -
De probabilitate theoretica, ejusque objetto.
Probabilitatem theoreticam vocamus illam, quae ■*- circa univcrlalia, notiones fcilicct feu carum potius nexum occupatur; unde & notionalem alibi eandem adpellavimus; & fi quem forte utraque haec denominatio offendat, vocet illam, per me licet, quamcunquelibuerit, nos ita vocamus, quin tamen cum aliquo tricari propterea velimus. Probabilitas igitur theoretica, quam nos ita nominamus , pro objecto habet notiones generales feu earum potius nexum.
§• 5 -
Regulae pro determinando gradu probabilitatis tbeoreticae.
TTnde pro determinando gradu probabilitatis theoreticae ceu regulae {pedales fluunt corollaria fequentia:
I. Eo aliquid probabilius eft & probabilitate quidem diredta, quo notiones magis inter fe aut cum aliis etiam veris conveniunt, <Sc quo haec ipfa notionum convenientia melius ab aliquo per- fpicitur. Ubi adverte, quod, fi notionum nexus ex earum cum aliis veris convenientia in- telligatur, vel illa non omnino certa & evidentia, vel earum iaitem cum illis covenientiam non omnino certam & evidentem efle, oporteat j alias non probabilitas, fed certitudo habebitur, vid. hoc lib. cap. 4. 5.

310
II. Probabilitate autem indirecta, quo notiones pofiti magis vel inter fe, vel cum aliis veritatibus pugnare deprehenduntur.Sic immortalitas animae humanae ex pugna oppofiti, quod iit mortalis, cum veritatibus plane 'evidentibus ( ftrije ?0a'tc6 5 )icni>els|oim Phaedon uerMTmc Ibiflnqc ©efprdcb ©rite 125.) indire&e quidem probatur ita, ut ad iummum probabilitatis gradum, cui, ficut dictum eit, citra temeritatis notam refragari non licet, evehatur; fi tamen, evidenter illam hoc argumento demonftrari, dicere nolueris.
De probabilitate pbyjica ejusque objeclo.
■probabilitas, quam phyficam adpellamus, circa res hujus univerfi praefertim materiales & fen* hbiles, earum fciiicet naturas, proprietates, relationes , eam praecipue, qua una ceu caula (altem occafionalis rationem exifientiae alterius, (eu mu. rationis etiam in ea fa£tae continet: phyficam nominamus, quia nititur experientiis; ex quarum etiam convenientia ejus gradus debet aefiimari.
§• 7 -
Hypotbefis quid ?
Q uandoquidem vero ad cognitionem eorum, quae modo §. praeced. commemorata funt, & circa quae phyfiea vertatur probabilitas, non ita facile perveniatur; pro veris interim admitti quae*' dam (olent, ut cum experientiis exinde comparentur; quod fi fiat, hypothefis fieri dicitur; ut ita inteiligas, hypothefin efie pofitionem feu adfum-
tio-

tionem alicuius pr ) vero, de cujus tamen veritate minime adhuc condat*
§. 8 -
Qitid de hypotkefibus fit fient)endum ?
Cunt, qu. in hyporhefes quascunquc 'acriter in* ^ v:huntur, quique ex phiiolbphu eas plane eliminandas clie .d.everainj verum non latis i.ti perpendere mihi videntur, quam hypoihefes non modo utiles, utpote cum occationem falcem praebeant veritati melius & diligentius invedigaudae, ejusque citi uS inveniendae aliquod fint medium, fed & in phylkis praefertiin laepe line neceffia- iriae*
§• 9 *
Notanda circa hypothefek
TTypothefes igitur non fitftineri modo pofTunr, -*-■* fed & laudandae fiunt; cavendum tamen, ne pro hypothclibus infima delirantis cerebri figmenta obtrudantur j quod ne fiat, non prae fumat aliquis ponere hypotheiin , ubi fufiieientem nondum phaenomenorum feu eorum omnium, ad quae explicanda hypothelis ilia adhibetur, cognitionem habet.
§• ' 0 *
Regulae pro determinando gfddu probabilitas tisphjficae kfi fipeciatirn hjpotbejium»,
Q uo tandem gradus probabilitatis phyficae & fipeciatirn hypothefium diitinclius mtelliga- tur, & aelhmetur melius, fequentia ceu totidem
X regue

regifas pro determinando gradu probabilitatis phyiicae leu hypothefmm advertere expediet.
I. Quo magis hypothelis aliqua cum experientiis convenit, id eu, quo plura in ea phaenomena, quove in ea brevius faciliusque explicantur, eo probabilior eit hypothelis
II. Siquando in aliqua hypotheli omnia omnino phoenomena apte explicentur} hypothelis fum- me probabilis & phy fice certa cll, <Sc loco principii exinde poteft adhiberi j ficuti contra
III. Sicui hypotheli vel unica etiam experientia liu phaenomenum certum manifefte repugnat, hypothelis abliirda elt, & hoc nomine indigna.
Qua ratione formandae fint hypotbefes ? ypoLhcfin formare ex di£tis aliud non eft,
quam ex lenfationibus leu per experientiam ad rerum naturas, proprietates, ex mutationibus ad caulas illarum mutationum, modumque, quo producuntur, probabiliter concludere. Quare ad hypotheles rite formandas conducent, imo p anc fufficient, quae fiipra, capite 7. de methodo expe- riundi dicta funt; eaque hic repetere luperfluum
Probabilitas prabdic a quid $quotuplex? quid conjeftura?
probabilitas practica leu moralis dupliciter conli- 4 derari poteft; imo quatenus ex perlonae cujus-
§. II.
foret.
§. 12
dam

.■ ..'”*.TT2» 3^3
dam actionibus exterioribus ad internam animi indolem Concluditur; qualis ratiocinandi modus conjectura vocatur, ado quando ex concUrfu caularum, live moralium, live phylicarum aut naturalium* actiones vel eventus adhuc futuri praefagiuntur; Prognofis ilta divinatio rationalis dici folet, e >6 non nili fedula praeteritorum meditatione* & adtenta pracfentium contemplatione comparatur.
§; 13 *
Divinatio rationalis cum naturali aut fuper* Jlitiofa minime confundenda e fi,
"p\iffert autem divinatio ilthaec rationalis ac pro- be dilcernenda elt, io a divinatione naturali* quam elTe ajUnt praefenfionem futuri ex quadam animi concitatione fluentem, qUalemque dormientibus, moribundis, Sc hominibus vivaciori phantalia praeditis nonnunquam contingere, vel ibla fatis probat experientia; 20 a fuperftidofa* quae ex fignis aut plane nugatoriis alit faltem in- fuffiaentibus futura praecognolcere, ac certo praedicere atifu temerario praefumit. Hanc olirn inter gentiles viguiffe , adeo mirandum non e'l; quod vero inter Chriftianos adhuc hodie locum obtineat, & multorum fuperLlitioforum animos occupet, deteflari fatis non polliimus»
§• T 4*
fhiod probabilitatis praHicae infipnis in omni vita humana jit ufus; quod cautiones ta - men circa illam adbibendae jint. /^aeterum praeclara fiint commoda, & ufiiS pia- ^ ne infignis elt* quem duplex illud ratiocinan-
X a di

3*4 n i Illi muni ■■■ t.fc
di genus, probabilitas, inquam, praflira cuique ea bene utenti per omnem vitam praeltat; e/i enim prudentiae fundamentum, qua nihil homini ad vitam beate ducendam utilius, ne dicam, magis neceflarium e It: fed nec error etiam in alio quocunque ratiocinandi genere magis periculofus e-l & noxius, quam fit in eo; cautionibus igitur, fi alibi, hic maxime opus elt; carum aliquas hic indicabimus. io Cave! omnimodam & abfolutan in alterutro hoc argumento certitudinem quaeras. 2,0 Cave! ex una ftatimque alteravc hominis aftio- ne ad ejus indolem concludas: nili tamen aftio fit talis, ut eam manifdte prodat. 30 Cave! tibi perluadeas, animi indolem haud unquam murari. Plura addentur in Praelectionibus, ubi exemplis er.am hic dicta illudi abuntur.
CAPUT XII.
DE PROBABILITATE HISTORICA; DE ARTE iTiDEM ET PROBABILITATE HERMENEUTiCA.
§. I.
Probabilitas bijlorica quid? quodnam ejus fit objectum ?
P robabilitas hiftorica c(t, qua ad alicujus verita» tem ab aliorum teitimonio condudiuir. Proprium iraque probabilitatis hiltoricae objectum lingularia leu facta conlluuuat, &. facta quidem,
quo-

quorum intuitivam ipfi cognitionem non habe- u us: etenim quod univerfiuia, quaeltiones foiicet de rerum natura, proprietatibus, relationibus & Ciulis adtincr, ex ratione tales decidendae funt, nec aliorum quoad iihs teltimonia valere plus polTunt, qram valent rationes, quae ab eis adducuntur. Ejusmodi autem rationes, etiamfi forte adductae nonlint, adeife aliquando quidem merito prae- fuminnq veluti ii viri graves, nihil alias fine ratione fufficicnte adferere /bliti quidquam adfeverent; hac tamen praediintione contentum efle philofb- phum haud decet, nec argumentis ab auctoritate petitis in quaeftionibus ad rationem pertinentibus, nili contra ltupidos forte & tardioris ingenii homines, qui teltium numero, quam rationum pondere malint convinci, Philofophus facile utatur. Facta porro, quorum intuitivam i pii cognitionem habemus, cx aliorum te flamonio a nobis primum addiici, necclfe non cft.
§. 2 .
Quid ars , quid probabilitas itidem hermeneu - tica ? Interpres quis dicatur ?
\ d probabilitatem hlftoricam omnino & ante omnia requiritur, ut quis flnflun verborum, quibus teflimonium profertur, plane adfequatur: /ecus enim nequidem feire poterit, quid lit, quod factum e fle perhibetur; hoc autem cum faepe difficile, & fenfus verborum non raro valde lit ob- /curus j opus elt regulis feu modo, quo in verum hunc verborum fenfum inquiratur, qui modus juxta regulas in verum verborum fenfum inquirendi, eumque probabiliter inveniendi Ars-, ipfa
X 3 autem

ih 11 "” linum- iiun ■—
autem cognitio laltem probabilis iftius lenius Probabilitas hermeneutica vocatur. Interpres tandem dicitur, qui in verum verborum lenium juxta regulas inquirit, eumque probabiliter laltem detegit;
Fundamentum probabilitatis bermeneuticae ,
probabilitas hermcncutica ceu fundamento nititur potillimum lequentibus: jure praefiunitur 10 verbis ab aliquo quocunque adhibitis lemper aliquem , & eum quidem fenfum omnino adtribui, qui cum genio,^moribus & ufu loquendi tum temporis, quo Icriptum confignatum elt, cum ipfius etiam Scriptoris maxime convenit, Praeliimem dum efl porro 20, neminem fibimet ipfi velle contradicere, aut aliquid proferre, quodlitabfiirdum, quod fcopo lalicet, quem libi propofliit, repugnet, &c.
§* 4 »
Regulae pro determinando gradu pro habilitatis bermeneuticae.
Tndepro determinando gradu probabilitatis her- im neuricae fluunt regulae fequentes: eo probabilius eft, hunc vel illum efle verum verborum fcnli m, quo lendis ilio 10 cum genio, moribus Sc ufli loquendi tum temporis, cum ipfius etiam Scriptoris, 20 eum fine leu fcopo Icribenris, item 39 cum actoris ejusdem feriptis &c magis convenit; flenti contra, fi cui ex dictis minus conveniat, improbabilis, & li praue repugnet, falfus erit; nili
tamen

+ 1 *
" 1 +
tamen verum e (Te, aliunde & per momenta forte OKtrinfeea probetur.
§• . 5 *
Dotes in Interprete r equi fit ac.
E x his porro manifeftum eft, plures in Interprete dotes requiri, earumque potiores'(altem ede fcquentes, io ut genium linguae, qua Scriptor u (iis «ft, mores etiam & ufum loquendi tam temporis, quo (eriptum contignatum eft, quam Scriptoris habeat pcrfpeCta ; 20 ut finem (copumque (cribentis probe internofeat; 30 trt cacteraejus (cripta habeat •omperta, 40 ut eorum quoque, ad quae (eriptum pertinet, fufficiente polleat cognitione, ac 50 tandem , ut veritatis fimul & aequitatis omnino (it ftudiofus.
§. 6 .
Cur bic omittantur regulae , quae ab aliis addi adhuc /olent?
^Ton equidem ignoramus, alias adhuc complures ab aliis regulas hic addi; quas (ludio hic prae- termittimus, aut quod in aliis jam pofitis contineantur, aut quod ad alias plane (ciendas, veluti Theologiam, aut Jurisprudentiam, minime vero ad Logicam pertineant; in ipfis tamen praelectionibus quarundam adhuc fiet mentio, ubi modus pariter regulas has rite adplicandi tyronibus explanabitur.

Speciale
% ?•
artis bermeneuticae adjumentum petitur ex antecedentibus ..
(Oaercrum ccu (peciale artis hermcneutkae adju- ^ mentum confiderari debent, quae de : vocibus fupra Lib. i. Fort. 2. de propofitionibus itidem, L. 2 Part 2. a nobis difputata fluit, quaeque hic repetere fupcrvacuuin foret*
§. 8 .
Probabilitas hiftorica unde aefiimanda ?
/'agnito jam vero verborum fenfu neceflum eft ^ .porro, ut 10 inter tcftes. rite difcernanuq 2© factum, omniaque ejus adjuncta adeurate expendantur; 30 (filus adtendatur: etenim ex ttibus hifce p. obabiiitas, hutonca e jusque gradus acitimandus en»
$• 9 -
Quid ad probabilitatem kijloricam Jiilus conferat ?
Crilum triplicem diftingui, oratorium fcilicet, poii- ^ ticum & fimpliccm jam iupra Cap. 9. § 10. memoratum fuit; jam vero ex triplici hoc ftilo fiinplex, qui narratorius etiam feu hidoricus vocatur, in factorum narratione jure praefertur, ita, ut factum, quod hiitorice, feu itilo funplici narratur, plus h ei quoad lingula praefertim adjuneda mereatur, quam li poStice aut oratorie perhibeatur: i^ilus namque poeticus, fictiones amat, ornatum
quae-

^ r»—«-nnn i . . 3*9
quaerit oratorius, nudam fine foco, fine ornatu exquifito veritatem fimplex exprimit.
§, io.
Quid interfit facium ejusque adjun&a adcurate expendi ?
"Emacium porro, ejusque adjuncta adcurate ex- ■*- pendenda funt, ut ita inteliigatur, an fafturn in fe jam &inrrinfece probabile, an vero infoiitum fit & improbabile, aut plane impollibile: factum enim in fe jam & intrinfece probabile accedente vel unius etiam tcltimonio admodum probabile evadit j cum fa> .um contra infoiitum & improbabile, ut aliquam habeat probabilitatem, aut plures, aut tcftis faltem omni exceptione major perhibere debeat. Quod impollibile eft, ctfi plures forte id factum elie adtcfteinur, nunquam probabile effe poteft.
ii-
Regulae ratione tejlium obfervande.
13 egulae tandem ratione tertium obfervandae po- •*-tiores faltem funt fequentes:
I. Probabilius eft teftimonium viri prudentis, 8c judicandi dexteritate pollentis, quam hominis plebeji <Se rudis; nili fadtum forte iit ejusmodi, ut ad illud rite obfervandum folertia plane opus non fit, ied folos fine arto fenfus adhibere fuffi- ciat; quo in cafu teftimonium hominis indocti minusque fagacis teftimonio prudentis fimulque callidioris jure praeferri nonnunquam poterit, X 5 prae-

33® 4? "1—-!— .* l/ fr
praesertim fi cum facto conjunctae fiat fequelac minus commodae.
II, Tcfti, quem pardum ftudio occupatum efie conftat, nullam habendam efie fidem, ratio dictitat, ficut nec illi fides habenda eft, quem in falfo aliquando deprehendimus.
III, Auctoritas tcftis, ut ajunt, oculati, feu qui intuiti vam ipfe faCti cognitionem habuit, potior eft tcftis auriti, feu qui aliquid contigifie ex aliorum narratione feu teifimonio didicit; imoteftis, ut ita dicam, auritus auftoritatem ex fe nullam, atque ita majorem non habet, quam habet ille, quo narrante factum ipfe primum didicit.
IV, Probabilius efi factum, quod perhibet teftis coaevus aut quafi coaevus, quam quod alius facto multo pofterior refert.
V, Advertendum eft denique, num teftimonium publicae ftatim lucis fit faftum; an vero inter privatos parietes concinnatum: major namque publico, quam privato teftimonio fides communiter nec immerito tribui fbler. Ex his porro alias probabilitatis hiftoricae regulas legesque fta- tucre difficile non eft, quarum declarationem praelectionibus refervamus.
§. 12 .
Refolvitar quaejlio notatu digna-,
Coler, fi quando teftes juniores fafti mentionem ^ faciant, quod filentio praetereunt antiquiores, iftud anteriorum filentium pro argumento falfita- tis vel improbabilitatis faltem adduci; fed jure
quae-

33 *
quaeritur: an 5t in quantum ex ejusmodi filentia ceu argumento negativo aliquid revera probetur ? ad quam quaellionem refpandemus, quod, 11 factum memoratu dignum fit, nec ullus coaevorum ejus mentionem faciat, factum hoc ipfb reddatur improbabile, nec polteriorum teitimonio probabile evadat; non enim facile praefum_ndum eft, quod homines rem notatu dignam fui temporis plane neglexerint, nili forte praegnans quaedam hujuscemodi filcntii caufadoceri queat; voluti fi magna inde incommoda Scriptori fuilfent perri- mefcenda, Validius tamen argumentum idud negativum cenfcbitur, fi ne privati etiam hiltorici de re illa aliquid meminerint: in privatis namque tcilimoniis pro lege oblervari conluevit: ne quid veri non audeant; cum in publicis contra tenenda lex Iit; ne quidfalfi audeant commemorare.
CAPUT Xilf.
ARTIS CRITICAE ELEMENTA,
Ars critica quid? rs critica latius nonnunquam accipitur ita, ut
hoc nomine ars de veritate tum certa, cum probabili rite dijudicandi fignidcetur; verum cum aliis ejus'fignificationem hic paulo reftringimus; nec aliud ejus nomine intelligi volumus, quam artem de Scriptorum operibus judicandi, verosque ac genuinos Au&orum partus a fpuriis, fubpofids fcilicet, mutilatis, aut interpolatis difcer nendi,
§. 2 ,

33 a
■a?
-i-:*
§•
2 .
Quod revera dentur opera fpuria^fubpofita fcili- cet mutilat a 1$ interpolata.
T~Yiri autem opera fpuria, fub polita fodicet, muti- lata & interpolata, adeo notum cffc omnibus, ut ad illud probandum argumenta proferre aiium foret agere: nonne enim jam primis Lcclcfiae faeculis queruntur Patres, ab haereticis, ut auctoritatem fomniis fuis conciliarent, libros celeberrimis Eccieliae Doctoribus, iplisque adeo Apoito- lis (ubpoldtos, & fub illorum nominibus vulgatos fudfe: iiosque jam fiipra in Prooemio Logicae probatum dedimus, libros Ari.lotelis mutilatio- nibus, interpolationibus, ineptisque variorum commentariis & inteipretationibus corruptos efT® & vitiatos; fed nec unus modo liber Phiiofopho huic tribuitur, quem nullius tamen minus, quam ejus ellepartum, conitar.
§• 3 -
Criticum in doctrina de probabilitate verfatwn ejje decet.
/^ritica vero momentis nititur partim extrinfecis, aliorum fcilicet teldimoniis, partim intrinfecis, infiifficientibus tamen & plerumque folum probabilibus; Criticum itaque in dodtrina de probabilitate bene verfatu.n, & modum praecipue Illius gradum determinandi nolTe, oportet.
§• 4*

333
_l._!_ "! •VZlb
§• 4 .
Repulae Criticae .
o
C riticae igitur regulae legesque probabilitatis in ' praecedentibus expolitae onines adtommedari bene poliunt, nec {pedalibus pro ea opus ciie videtur : Atcamen in gratiam tyronum notamus ie- quentes:
I. Liber /uctoris e (Te cenlctur, cujus nomen nemine ex Scriptoribus coaevis contradicente prae fe fert.
II. Si libro Auftoris nomen praefixum non fit * ejus effe cenlebitur, cui eum tribuunt Scriptores ejt 9 aetati propiores, nec juniorum hac in re teiti- monia adtendi merentur, nili rationibus forte roborentur.
III. labrum Audrori {iibpofitum ede, fufpido cd, io li demum longo pod illum tempore in lucem prodierit, nec aliunde dc contrario condet; ao na genio, moribus, vitae indituro, dilo &c. Auctoris, item ab nili loquendi illius aevi' multum abhorreat*
IV. Interpolatum efle librum, argumento eft, fi quid in exemplaribus poderioribus reperiatur, quod in prioribus non habetur; praelertim li pod mortem demum Aadoris ejusmodi exemplaria publicae lucis facta hnt.
V. Mutilatum tandem ede librum, jure praedi- mitur, li quae in exemplaribus poderioribus de- fiderentur, quae in codicibus vetudis leguntur, &c.

334
5 - 5 -
Piifn/im AuBcres hac de re 'egi poffint?
1 P egulas .'«ic aliquas eaSque generaliores modo '' acu<g/*Hvhr:us: liquis vero ipffi h-jus non minus .nem., ie, quam uniis & ncceffariac arris pe- neuaha ingredi cupiar; duces ilii indicamus Clan . Mabillonium, & P. Hetimannum de re di- piomatica; Benediclinos irem ex Congregatione & Mauri, qui noviim de rebus diplomaticis iyfte- ma condiderunt, quod iil idioma no (irum translatum prodiit Erfurti 1759, Danielcm pariter Barin- gi, qui elavem ad rem diplomaricam una cum bibliotheca Auctorum ca de re differentium exhibet.
CAPUT XV,
DE METHODO LEGENDL
§. 1.
LeBionis utilitas necejjitasque *
Q uam parum in adquirenda rerum cognitione multiplici libimet horno (officiat, notum eft Omnibus j aliorum igitur fubfidiis hoc in negotio longe graviffimo indiget; qualia in libris optimorum quorumvis Scriptorum fuppeditantur, & ordi- i ta eorundem ledtione percipiuntur; quo patet, i .ignem effe lectionis bene ordinatae utilitatem t.sceffitatemque.
§. 2.

335
Quod circa leilionem opus fit: regulis.
/'Viam utile vero, imo quam aliquando neceila- rium eft, hominem aliorum tcripta librosque pervolvere, tam illud ei faepe perniciofumeft, fi praepollere fcilicet & fine ordine fiat. Unde confiat, opus effe regulis, quibus lectio dirigatur, ut rite & ordinate initituatur.
Regula ima pro lectione obfervanda. ices vero ad lectionem bene ordinandam
iw-alae praelcribuntur, quarum prima & principalis eft, ut inter ipfos primum libros legendos rite dilcernatur.
T ibri autem tam ratione argumenti, quam ratio- ne modi, quo argumentum illud in iis pertractatur, varie dividi poftimr, ac primo quidem ratione argumenti, quod pertrahant, vel dogmatici fiint, vel hiftorici, utiles alii, alii pcrniciofi: quan- quam, utrum liber reipla perniciofus fit, ex conditione &. indole legentis aeftimari plerumque debeat; polfitque liber argumentum perutile trablans pro legentis indole & conditione inutilis, imo per- niciofiis effe. Ratione modi, quo argumentum pertra&atur, libri vel fvftcmatici fiint & bene ordinati, vel contuli & inordinati &c.
§• 3 ‘
4 *
Quotuplicis generis fitit libri ?

336
5 -
Regula 2da pro lectione observanda t
"O egula altera pro leftione oVe vanda efl, iit miliis libris inutilibus & perniciofis Icg.ntur utiles. Unde finit
f-Tyrones & quicunque fufficienti inter libros fatis -*• ditcemendi facultate haud potient, ahos & vi* ros quidem prudentes hac de re confidant, nec tine illorum coniilio iegcre librum aliquem, de cujus utilitate haelitandi ratio cit, praefiunant.
I n ipfa porro le&ione ferVandus eft ordo; qUlor- clo in legendo obfervandus potiffimum con etit in fequentibus: loutlibrum, quem legendum juis acifumit, a capite legere incipiat, nihilque praetermittat', quod de praefatione etiam libro praefix i debet inteliigi' 2 o ut leifa etiam adtenda mente recogitentur 1 , & 30, quae notatu digniora videntur, feriptis acinorentur; 40 ne nimium una vice legatur, nec tamen 50 iedtio etiam diu interrumpa» nu\
Regula 3tia,
?■
Regula ai a*
o *

337
§. 8 .
Regula fta
Tn lectione librorum dogmaticorum pracprimis coanitcndum elt, ut verus verborum tcutiis, ipfiim fcilicet dogma rite, intcnigatu: ; rationes exinde, quas pio dogma.is veritate Auctor adducit, bene ponderandae, & ad tbrmam ordinariam argumentationum reducendae luat. forro non inutile, imo valde proficuum erit, jam ante lectionem de argumento fcu dogmate legendo meditationem quandam initituere.
§• 9 -
Re nui a 6ta*
o
Fn le&ione autem librorum hiftoricorum non -*• facta modo memoriae mandentur; ted reflexione faepe adhibita in factorum caulas, occationes &c, inquiratur; qua demum ratione verus e k&ione librorum hiftoricorum fructus percipietur.
§• lo»
Quantum interfit fenfa fua cum aliis communicare ?
\ d veritatem denique facilius feliciusque invenien- dam, & ad evitandos complures in cogitando errores medium inter alia valde opportunum elt, tua cum aliis fenfa frequenter conferre, Sc eorum defuper arbitrium requirere: homo enim, utut fmcero veritatis amore teneri fibi videatur, imo vero teneatur, non tamen multiplices philauriae il-
Y luiio-

338
lufiones facile effugiet, ita ut, quaefiimmum probabilia fiint, pro certis non habeat & indubitatis, aut pro veritatibus etiam figmenta non admittat, nifi cum aliis opiniones, fententiasque foas frequenter conferat, rationes etiam & momenta cum iis perpendat.
LIBRI

LIBRI IV. LOGICAE
PARS M
DE IIS, QUAE AD VERITATEM CUM ALIIS COMMUNICANDAM PER» TINENT.
CAPUT I.
DE METHODO DOCENDI UNIVERSE.
§• i.
Docere alium quid Jit?
quirat.
ocere quemqnam aliud non eft, quam
efficere, ut is veritatum antea fibi in- cognitarum notitiam diltmaam ad-
V 2
$• a*

340
'i;'
Afethodus docendi quid fit ?
TTt autem veritatum antea fibi incognitarum no- ^ ririam diftinctam quis adquirat, omnino requiritur, ut veritates illae certo modo feu ordine & nexu proponantur; qui modus veritates eo ordine (eu nexu proponendi, ut inde (ciendam, feu difiinclam veritatum antea incognitarum notitiam alius adquirat, methodus docendi eft.
§• 3 *
An kd) quomodo methodus docendi a methodo inveniendi differat ?
V/fethodus docendi a methodo inveniendi com- muniter diitinguitur; attamen re melius pen- fata facile intelligitur, rion tantum effe inter utramque hanc methodum difcrimen, quantum plerumque exiftimatur: veritatem namque faepius docere melius haud poflumus, quam fi modum, quo ad ejus primum cognitionem pervenerimus, diftin&e exponamus.
Afethodi divifio.
A/Iethodus in analyticam primum & fyntheticamj ■*-*-*■ fcholafticam item,ramiiticam,dialogifi:icam &c. dividitur vid. hoc lib. Cap. praev. Porro celebriora aevo hoc noftro fafta fiint nomina methodi naturalis, fcientificae, mathematicae &c. Halluci- qui diverlis hisce vocibus res ad- arfas fignificari fibipcrfiiaderet; quem-
naretur tamen.
m
-bv
admodum ex i*idx dicendis uberius patebit.

34*
S- 5-
Alethodi Dotes ,
M ethodi doces praecipuae fimt tres {equentes, claritas fcilicet leu perfpicuitas, foliditas & brevitas. Claritati confulitur ftilo immuni ab omni ornatu luperfluo, qui obicuritatem parere, animumque ad alia a re aliena poffet diftrahere; definitionibus itidem nominalibus. Soliditas obtinetur per principia certa & evidentia, & per legitimam ratiocinandi formam conftanter & per omnia fcrvatam. Brevitati ftudebitur citationibus, ubi opus eft, utendo, nec eademfaepius & variis in locis repetendo,
6 .
Aletbodi leges ,
Tnde fluunt regulae feu leges methodi fcqucn- tes.
I. Utendum non eft nili terminis claris & per- fpicuis, aut per definitiones faltem nominales adcurate prius explicatis. Jn definiendo tamen fervandus eft modus, quem argumenti ratio Sc fcopus intelligentem docebit.
II. Nulla propofitio principii loco adhibenda, quae omnino certa non fit & indubitata. Propofi- tiones alibi jam demonftratae principiorum loco bene poflunt adhiberi.
III. Summopere ftudendum eft definitionibus rea- libus, nec definitio principii loco eft adfumen- da prius, quam de illius realitate plane conflet:
Y 3 de-

definitiones eni'Ti, de quaruni realitarc nondum coalar, ventate fii.nmum ideali gaudent, nec qucl inde demonllrarur, evidens eil nifi evidentia fotum ideali & hypothetica, fub conditione fi-ilicet, fi definitum fitreale.
IV. Veritates omnes eo inter fe ordine leu ftexu dirponend,;- finit, ut eae femper praemittantur* ex quibus reliquae deduci debent ac demon- fimi.
V. In ipfis porro demonftrationibus legitima ra« tiocinandi forma continuo fervanda elt.
VI. Quae alibi jam difta fimt, fi forte vel ad complendas demonftrationes, vel ad alium quemcunque finem requirantur, citationibus potius in memoriam revocanda fimt, quam quod lae- pius repetantur-, citationes tamen adeuratas <Sc fideles, non nimis frequentes & luperfluas elfe oportet.
$■ 7 '
In quanam methodo hae leges obfervandae fmt?
T eges aurem a nobis haftenuspropofitae in omni quacunque methodo bene ordinata obfervan- daefimt: methodi namque finis elt Icientia, feu diftinfta & evidens veritatum cognitio, qualis line legibus his obtineri haud poterit.
§■ «■

/■%■ i-
Confirmatur , methodum quamcunque bene ordinatam a mathematica non differre .
T Tnde intelligitur, quam verum fit, quod fupra ^ §. 4. jam meminimus,methodum fcilicet quamcunque bene ordinatam, live naturalem illam, fi- ve fcienrificam &c. eandem dixeris, a methodo, quam vocant, mathematica haud multum differre: methodus enim mathematica, fi vel ipfos Mathematicorum libros fcriptaque confidas, his ipfis legibus abfolvitur: quanquam negari tamen non pos- nt, in difciplinis mathematicis ffriclius plerumque & multo adcuratius quam in aliis quibuscunque hanc methodum obfervari: cujus tamen quaenam caufafit, hic nolumus tricari.
§• 9 *
Satisfit objeSioni .
Ced erit fortafTe, qui objiciat, methodum mathe- maticam hac ratione difciplinis omnibus fore communem. Verum quid inde fequitur abfurdi? nihil fane meo quidem judicio. Cave tamen: methodum mathematicam aeftimandam efle putes ex praxi quorundam, qui res quafi innumeras, definitiones fcilicet, axiomata, corollaria &c. prius ad- cumulant, quam thefis ulla adpareat inde demon- ftranda: methodi namque abufus eft praxis ifta,
nonipfa methodus mathematica; quem methodi mathematicae abufiim femper conqueffi funt, & adhuc queruntur viri cordati.

344
<f2
5- i o.
An fer methodi leges hypothefes excludantur ?
TTypothefes nonnnnquam adeo vituperandas non offe, ut potius laudandae fint, alibi dc probabilitate fci/icct phy fica dictum fuit. Sed quaeritur» an a fydemadbus (altem per leges bonae methodi hypothefes non excludantur? & mihi quidem omnino perfuafum eft, hypothefes omnes e difei- plints etiam methodo fcicntifica pcrtra&atis minime eliminandas effe: hypothefes namque, licet certa veritatis demonltrandae principia non fint, hec feientiam proinde veritatum, quae principalis, aut li velis, unicus eft finis methodi, necdum conficiant; ad eam tamen haud modicum faepe conducunt. Et certe! quam iteriles & mancae forent pleracque difciplinae, fi non nifi veritatibus certis Si '-'videntibus locus in eis permitteretur: Hypo- th.-f.s tamen, & quidquid ex eis infertur, a. veritatibus certis 8i conclufionibtri inde deduelis bene difeernendae, nec cum cis confundendae funt.
§■ ii.
Quam inaniter contra methodum e jusque leges hactenus expofitas varia objiciantur?
/"''actorum contra methodum ejusque leges hafte- nus expolitas varia objiciuntur: veluti quod formam fyHdgilHcam excludat; quod hominum naturae, & Tyronum praofertim captui minus ad- commodata, quodque ipli adeo religioni revelatae fu mfcfli Sic. Verum criminationes tamen iftae
omnes

4 v"" . . . . .. ■■■■■ yy tfr 345
omres liint ejusmodi, ut vel per ipfas methodi leges latis refutentur, vel refutari plane non mereantur.
CAPUT 11
DE MODO CONVINCENDI.
§. i.
AHquem convincere quid Jit?
D e ventate aliquem convincere, eft veritatem ipli ea ratione proponere, ut is diftinftam 8c evidentem illius cognitionem, quaque ad adfen- tiendum ei vi quafi abripiatur, inde adfequatur.
Qjiaedam confeffiaria.
‘VTon igirur convinci quis poterit nifi de veritate plane certa; imo potius veritas hoc iplo certa eft alicui, quod de ea fit convictus; & qui de veritate alium convincere intendit, illam ea methodo feu tali ratione proponat, ut evidentem inde illius cognitionem alter adquirat.
§■ 3-
Ad alium convincendum nonnunquarn fola terminorum expojitione, nonnunquarn etiam demonjiratione opus eji.
"\7eritates autem vel fimtejusmodi, ut fola termi- * norum expolitione evidenter a quovis perfpi-
Y 5 cian-

34-6 ^ 1 '■—* * t*>
dantur; veluti lunt veritates primae & indemon- ftrabiles; vel ad eas diftinde intelligendas opus eft, ut ex aliis primum veritatibus certis & indubitatis deducantur ac demonftrentur. Unde manifeftum eft, ad convincendum alium ncnnunquam fola terminorum expolitione, nonnunquam demonftra- lione opus elie.
§. 4 .
De veritatibus alios convincere volens demon * ftrandi habitu polleat , necejje eji.
Q uandoquidem vero, ut de veritatibus alii convincantur, non raro opus fit demonftratio- ne §. praeced. manifeftum eft, quod dicitur, de ve-, ritatibus nempe alios convincere volentem demon- ftrandihabitu imbutum elie oportere, vid.boc Lib. Part.I. Cap. 5. §. 3,
$• 5 *
Alium convincere intendens adtentionem in eo excitet ac confervet.
Pum porro ad veritatem mediante demonftratio- ^ ne evidenter intelligendam opus fit adtentione 8 c laepe quidem continuata, puta, fi demonftra- tiones aliquanto prolixiores fuerint; conlequens eft, utis, qui de veritate alium convincere intendit, adtentionem in eo excitare debeat & conservare.

34 ?
Alium conducere volens fedulo caveat , quidquid illius animum pojjit exacerbare.
\ lium convincere volens adtentionem ineo exci-
tare & confervare debet§- praeced. iam vero ad- tentionem nihil fere magis dillrahit, quam adf«£tus conciti & turbulenti; unde patet, alium convincere volenti ab omni eo effe abitinendum, quo ad- feclus concitari, & animus alterius poilic exacer-
Convinci quinam pojfint? e veritate tandem convinci non poliunt, nifi
qui veritatis evidentiam percipiendi, ac de» monltrationis vim perficiendi facultate pollent. Secus convi&ionis plane erunt incapaces; profecto aethiopem lavandum (ufciperer, qui hujuscemodi hominem convincere adlaboraret.
quando ejusmodi argumento uti expe-
Q uodfi pro certis quidam aliqua admittar, quae certa tamen non funt; atque haec ipfa alius, licet eorum ipfe incertitudinem, imo forte fallita- tem fatis perfpiciat, ceu principia ad demonftran- dam quandam veritatem adfumat, argumento ad hominem uti dicitur j & licet ejusmodi argumen-
§. 8 .
Argumentum ad hominem quid jit? an &

348 .r"" jL " , m "
to urgeri plane pofftt ille, qui talia, licet forte fal- (a, pro veris tamen certisque admittit; hujuscemodi tamen argumento facile utendum non eft» nili alter principia quaevis alia certa & evidentia, ex quibus illa veritas demonltranda elt, .temere inficietur.
CAPUT III.
DE MODO DOCENDI VIVA VOCE.
§ i-
Quaenam in boc capite fpecialiter exponenda fint?
D e methodo docendi univerfe pluribus difputa- tum elt Capit, i. huj part. ac quae ibi dicta funt, quemcunque (eu (cripto (eu viva voce docentem (pe£tant, ut veritates (cilicet ordinata methodo (eu taliter proponat, quo alter, qui docendus elt, diltindtam inde veritatum prius libi incognitarum notitiam conlequi pollit, imo vere confe- quatur; quod ut fiat viva voce docendo, (pecialia quaedam & alia quidem in docente, alia in modo, quo utitur in docendo, & alia tandem in ipfis docendis requiruntur; quae requilita in capite hoc praefente paucis exponenda funt.

349
Dotes in docente requijitae. ores in docente requifirae piures funt, quam
quod in compendio omnes recenfcri queantj quasdam igitur, easque magis generales modo hic indicare nobis fiifficiet; funt autem fequentes: i. docere volens non ipfam modo difciplinam, quam traditurus eft, ’ fed & fcientias cum eo connexas omnino calieat; praeterea i. polleat habitu de- monftrandi; item 3. inftru£tus lit dono veritatem perfpicue, expedite &. cum fiiavitate, quadam proponendi ; quae fiquis fibi deelie deprehenderit a- deo, ut nec data opera illa libi comparare queat: quaedam enim ab indole magis, quam ab arte &in- dultria pendent j ejusmodi omnino fiiadendum foret, ut mittam faciat docendi provinciam , aliam- que vitae rationem ineat: fatius enim eft, quemadmodum nonnemo ait, non docere, quam cum aliorum ludibrio, irrilione, & utinam non etiam cum damno docere.
Q uoad modum a docente illud prae reliquis eft advertendum, 1. ut in veritatibus quibusque proponendis demonftrandisque bona femper & ordinata methodo viJ* hac part. Cap. 1. utatui' ita» uta. Auditorum tamen genio & capacitati, quam fcilcitando experiri ftudebit, fele adeommodet. 3. Quae difficiliora funt exemplis illuftrarc conabitur. 4. Ut fervorem in Auditoribus excitet, eosque fe- dulos reddat <St adrentos, ufiirn difeendorum con-
§• 3 *
Obfervanda quoad modum.
unuo

3 5® «n— —— ■ —— t»
tinuo indicet & reipfa offendat. 5. Ne denique continuata in feriis adrentione juniorum animi nimis defatigentur, jucundis aliquando digrcflionibus, moderatis tamen, & quae ad argumentum, de quo ttgitur, aliquid adhuc faciant, uti poterit.
§• 4 *
Intuitu docendorum obfervanda .
Q uandoquidem vero docens, utur praecepta Is* gesque omnes adcuratiflime obfervet, opta» tum tamen operae finem, Auditorum feilicet pro» feftum fperarenon polfit, nifi & ipfi quoque Auditores fuum ad id conferant. Requiritur autem ex pane docendorum 1. capacitas ad ea, quae docentur, mente comprehendenda; quam cum docens docendo tribuere non poffit; remittat potius, quos minus capaces, aut ineptos deprehenderit. 2. Difeendi ftudium affiduum & indefeffum; hoc in docendo excitare non raro penes docentem eft, qui nihil proprerea intermittat, quo illud excitetur. 3. Bona de docente exifiimano; hanc fi- bi apud docendos comparare & conftanter confer» vare adlaborabit docens.

35 «
•fo 1 1 — z*
CAPUT IV.
DE MODO REFUTANDI.
§. i.
Refutare alium quid? quot modis fieri id pojfit?
R efutare quemquam eft eum erroris convincere. Unde qui refurare alium intendit, aut illius, quod adierit, falfitatem, aut oppofiti veritatem oftendat perfpicue, vel evidenter demonftret; fi prius, directe, indireite vero refutabit, fipofte- rius praeltiterit.
§. 2 .
Refutatio quomodo differat ab impugnatione qualicunque ?
H inc intelligi etiam poteft, quomodo refutatio ab impugnatione qualicunque differat: impugnare enim alium dicimur, fi errafTe eum fnfuffici- enter, nec perfpicue fcilicer, nec evidenter compro- bamus, aut difficultates folum aliquas contra illiui adfertum obmovemus.
§• 3 *
Quaenam refutari, quaenam impugnari folum queant?
pxhis porro intelligitur, adfertum legitime de- monftratum refutari nunquam poffe: quomam
alias

35 - ♦===— 4 .
alias idipfum verum fimul & fallum forer. Impugnari tamen illud adhuc poterit; poterunt nimirum varia illi dubia & difficultates in fpeciem obverti.
§• 4 *
Qua ratione fui refutandi periculum aliquis evadat ?
Q uo igitur aliquis adfcrta hia ab aliis aliquando refutari haud pertimelcat, necefle efi, ut eadem legitime demonftret; quo i pio adferta op- polita indirecte faltem refutat.
§- 5 -
An kp) quantum liceat propofitionem legitime demonjlratam impugnare ?
propofitionem legitime demonftratam refutari •*- quidem nunquam, bene tamen impugnari polle, liquet ex praecedentibus; fed quaeritur, an & in quantum illud licear, conveniatque? licebit autem imo conveniet intuitu Tyronum, ad capiendum fci- licet periculum, num demonftrationis evidentiam fat mente comprehendant; quem in finem tam publica quam privata difputationum exercitia, de quibus mox infra dicetur, inftitui fblcnt. Licebit porro,li de ipfa forte demonllrationis bonitate nondum plane confiet, aut difficultates laltem aliquae ratione coniequentiarum occurrant.
I- 6.

353
§. 6 .
Quid ratione confequentiarum obfervandum
fit1
a confequentiarum mentionem hic aliquam
jam fecimus, easque rationem impugnandi propofitionem etiam demonftraram effe diximus \ quaedam circa confequentias ex theli feu propofi- tione adferta formandas probe notanda feu cavenda potius filentio praeterire non pofTumus. Cavendum autem i. ne confequentiae formentur animo nocendi potius, quam impugnandi. 2. Ne, quod ex propofitione adferta minime fluit, inde tamen fequi malo animo adferatur. 3. Ne tandem, quod ex thefi reipfa confequitur, eam adferenti continuo imputetur: efle enim poteft, ut ejusmodi fequelam minime perfpexerit. Qui plura hac de relegere cupit, legat Baumeiff. Infiit. Philojopb. ration. §. ^ 07. fequentibus.
D ifputatio eft mutua duorum unius adferentis, qui defendens, alterius impugnantis, qui opponens dicitur, de eodem concertatio.
CAPllT V.
DE MODO DISPUTANDI.
§. 1.
Difp utatio quid?
Z

354
§. 2 .
Difputationes quotuplicis fint generis ?
I 'Vfputationes autem varie dividi folent: fic difpu» tationcs primum vel publicae funt vel privatae; porro aliae fiint, quae unice veritatis (eu inveftigan- dae feu tuendae caufa, aliae, quae exercitii fimul gratia inftituuntur.
Tn omni quocunque difputationis genere velmaxi- me obfervandum venit, ut difputantes fele fatis &, adcurate intelligant: alias enim duorum concertatio de eodem, <Sc ita difputatio effe definet, feci in inanem logomachiam feu litem de nomine degenerabit.
Qua ratione in difputando evitandae jint logo - machiae ?
Q uales logomachiae ut in difputando evitentur, ■^nccefle erit, ut difputantes terminis claris & perfpicuis utantur, aut definitionibus faltem nominalibus obfcuritatem, fi qua in terminis habeatur,, omnem tollant mature, prius utique, quam difputationis filum longius jam in vanum fit produ-
5 - 3 *
omni quocunque difputationis genere vel maxime jit obfervandum ?
£tum.

355
*i “ . . . ■ ' """— — H.
§‘ s*
Sophismata in difputationibus vitanda.
I n difputationibus, ptaefertim quae unice inftituun- tur veritatis (eu invefiigandae feu tuendaecaufe, omnia cujusvis generis fophismata vid. lib.^.p-O.. cap. 8. omnino evitentur» in difputationibusetiam, quae exercitii gratia fiunt, talia rarius, imo rarilfi- me occurrant.
§. 6 .
Regulae /pedaliores in di/putando oh/ervan-
dae.
Tllud porro, de quo difputantes inter fe concertant, vel adferitur ut certum, (eu, quodajunt, tbefis eflg vel ut probabile, 8c e(t hypotbeiis. Unde fluunt regulae quaedam fpeciaiiores, quarum aliae .defendentem, opponentem aliae fpecbant; funtque (eqitentes:
I. Defendentis eft, ante omnia thcfin dilucide explicare & rite demonftrare; nili thelis forte omnino fit perfpicua, ejusque demOnftrationetn opponenti, aliisque jarn notam cite, fciatur.
II. Qui hypothcfin defendendam (iifcipit, rationes (altem probabilitatis adcurate exponat.
III. Opponentis eft, ut fludeat verum primo adferti lenium, exinde intelligerc etiam, an ceu thefis propugnetur, vel ut hypothelis defendatur»

3 5 6 -fi"".' m : ■ ..
IV. Thefin impugnans eandem vel dire£le vel in» dire&e falcem refutare conetur.
V. Hypothefin impugnans aut nullasj aut infuffi- cientes tamen efle rationes pro hypothefis probabilitate adduitas offendat; quod porro vel di- re£fe vel indirecte faltem praedare conabitur.
VI. Opponens claritati, foliditati, item brevitati etiam lfudeat; ac quidquid defendentis animum exacerbare, & ejus adtentionem quomodocun- que turbare queat, follicite evitet.
VII. Quodfi argumentum ab opponente propofl- tumjamfit; defendentis partes funr i. Illud fideliter refumere, ut ita pateat, num illud fatis perceperit, a. Argumentum probe examinare, ut difpiciat, num illius conclufio adferto fiio vere opponatur, vel ne: fipofferius, 3. totum concedere poterit argumentum; fi prius advertat, an forma argumenti legitima fit; li vitium fit in forma, 4. illud offendat; fi forma fuerit legitima, praemiffas examinet, & fiquam falfam deprehenderit, 5. eam neget; fi ambiguam, 6. transmittat, aut denique 7. eandem diftinguendo refpondeat.
§• ?•
In difputationibus, quae exercitii gratia injli- tuuntur , argumentum nimium urgeri non debet .
uanquam veritatis ffudium alteri cuicunque jure praeferatur: in difputationibus tamen, prae er-
tim,
q:

... 357
tim quae exercitii gratia inftituuntur, argumentum nimium urgeri non debet, maxime ii fine laefione charitatis fieri id haud poilit. Quandonam vero abrumpendum fit filium argumenti, facile in- telliget prudens.