Comenii eseliluai und Vindicationis famae et conscientiae calumniae tertia et quarta herausgegeben von Prof. Dr. Franz Mesemann, Oberlebi-er am Königl. Gymnasium zu Lissa i. P. Beilage zum Programm des Königl. Gymnasiums zu Lissa i. P., Ostern 1894. Lissa i. P. 1S£M. #■ Büchdruckerei von O. Eisermann. ^ - J , ?« -w - ; £A '-K Öttf) "V orwort Zur Klärung der neuerdings wieder in Fluss geratenen Frage nach dem etwaigen Anteile des Comenius an der Zerstörung der Stadt Lissa am 29. April 1656 sollen die hier folgenden Veröffentlichungen einen Beitrag bilden. Der erste Ausgang freilich muss immer genommen werden von den allgemeinen Quellen des grossen schwedisch-polnischen Krieges, von welchem die Lissaer Katastrophe doch nur ein Teil war; das Ereignis selber aber werden wir an der Hand der Darstellung des Comenius, wie er sie gegeben hat in dem Excidium Lesnae, Amsterdam 1656, und in der Vindicatio famcie et conscientiae, Leyden 1659, am sichersten beurteilen. Der Eindruck, den wir bei der Lesung dieser beiden Schriften überall empfangen, ist der, dass hier ein Mann redet, der es verstand, die Dinge in ihrem Zusammenhange zu erfassen und demgemäss das Wesentlich« von dem Unwesentlichen zu unterscheiden; wenn die Einzelheiten der Ereignisse, wie sie sich abspielten in der weiteren Ferne, nicht immer so klar vor ihm lagen, wie das nachträglich für uns heute der Fall ist, so werden wir die Mangelhaftigkeit der damaligen Verkehrsmittel, die für jeden, bei dem nicht vermöge seiner Stellung die Fäden zusammenliefen, den schnellen Ueberblick sehr erschweren musste, in Betracht ziehen. Was der Bericht des Comenius in Wahrheit zu bedeuten hat, das werden wir am besten würdigen, wenn wir die zwei anderen Darstellungen, die wir von den Lissaer Vorgängen noch besitzen, die von Johannes Langner ] ) und die eines Anonymus '), damit vergleichen: der erstere, Student der evangelischen Theologie in Frankfurt a. 0., zeigt bei einem edlen Ueberschwange der Gefühle zugleich doch auch die volle Unreife seiner jugendlichen Jahre und der letztere ist ein beschränkter, für die erkennende Beobachtung in keiner Weise geschickter Mann. Wenn ich sie beide für die Erklärung dennoch verwerte, so liegt der Grund auf der Hand: auch sie waren Augenzeugen dessen, was sie beschrieben, und so brachten auch sie mit Notwendigkeit das eine und das andere, was zu benutzen ist. Für das Excidium Lesnae standen mir zu Gebote der in der königl. öffentlichen Bibliothek zu Dresden vorhandene Druck und ausserdem zwei in dem Archiv der hiesigen 1 ) Johanne» Langner: LamentabileLesnae in Maiare Polonia per Polonos excidium, Frankfurt a. O. 1657, Stadtbibliothek zu Breslau; Anonymus: „Beschreibung der erbärmlichen Einäscherang der Stadt Lissa, so geschehen 1656 den 28. und 29. April", königl. Staatsarchiv zu Posen. St Johanniskirche verwahrte Handschriften, auf die ich mich in dem beigegebenen Kommentare unter der Benennung J. K. I und J. K. II mehrfach beziehe. Die Handschrift J. X. I kommt, weil in allem Wesentlichen mit dem Dresdener Drucke übereinstimmend, weniger in Betracht; anders dagegen ist das Verhältnis der Handschrift J. K. II. Es ist dieselbe die Arbeit eines Mannes, der offenbar die Schreckenstage in : Lissa damais miterlebt oder wenigstens solche gekannt und gesprochen hat, die ihm aus eigener Kenntnis der Dinge beachtenswerte Mitteilungen zu machen in der Lage waren. Er geht mit dem ihm vorliegenden Texte sehr willkürlich um: er ändert an zahlreichen Stellen ohne Not, wirft wo es ihm scheint sogar ganze Abschnitte hinaus und trägt hinwiederum die aller- gröbsten Geschmacklosigkeiten hinein, um der sprachlichen Verstösse nicht erst zu gedenken, die er sich daneben zu schulden kommen lässt; er macht aber auch Zusätze, die für das Verständnis des Ganzen wichtig sind, um so mehr als er, wie die durch und durch selbstständige Erweiterung des Einganges 2 ) beweist, die Abschrift gefertigt hat, ehe noch die geflüchteten Lissaer anfingen zurückzukehren, also noch vor Mitte 1657, so dass er für die Erklärung, wie der Kommentar sie giebt, in der That eine Hülfe bietet. Für die Vindicatio famae et conscientiae war ich zunächst allein angewiesen auf die zwei völlig übereinstimmenden Drucke der königlichen Bibliothek in Berlin und der Stadtbibliothek in Breslau; es hat mir daneben aber für die richtige Wiedergabe wenigstens einiger Stellen die wesentlichsten Dienste geleistet der in dem Breslauer Exemplar der Vindicatio mit dieser zusammengebundene Diseursus theologicics "von Nikolaus Arnold, Franeker 1859; denn beide Schriften stehen in der engsten Wechselbeziehung zu einander. Comenius hatte seine Lux in tenebris herausgegeben, Leyden 1657, und Arnold griff ihn darauf in seinem Antibidellus, Franeker 1659, an; Comenius verteidigte sich in der Vindicatio und Arnold antwortete in dem Diseursus. Es bedient sich derselbe somit, wie natürlich, vielfach der Worte der Vindicatio und er kann demgemäss da, wo diese verdorben sind, zur Richtigstellung derselben verwendet werden. Merkwürdiger Weise ist in dem Breslauer Exemplar der Diseursus der Vindicatio vorangeheftet, als ob die Zeitfolge der Schriften die umgekehrte wäre. Der Antibidellus ist bis jetzt nicht aufgefunden worden. Aus dem Gesagten geht, was die Gestaltung des Textes anbetrifft, zur Genüge hervor, dass für das Excidium Lesnae allein der Dresdener und für die Vindicatio allein der Berliner bezw. der Breslauer Druck mit der unmittelbaren Unterstützung, welche der Diseursus. gewährt, die Grundlage gewesen ist, an die ich mich denn auch, was die AVorte als solche anbetrifft, mit strengster Bindung gehalten habe. Jeder Herausgeber sieht sich, wenn er einen nicht einwandfreien Text ordnen soll, des öfteren vor' die heikle Frage gestellt, was von den anstössigen Sachen auf Rechnung des Verfassers und was auf Rechnung des Schreibers bezw. des Setzers kommt. Es liegt die Gefahr so nahe, je höher im übrigen das schriftstellerische Geschick des Autors steht, um so entschiedener demselben nur das Vollkommene zuzutrauen und alles Tadelnswerte irgend einer zweiten Hand beizulegen. Der sprachliche Wert der Schriften des Comenius 2 ) Excid. L. p. 1: Lesna . . . 'praeter fcimain nihil sui habet nee forteunquamhabitura est reliquwm* Die durch den Druck hervorgehobenen Worte sind die gedächte Besonderheit von J. K. II. - IT! ist hier glücklicher Weise von der Art, dass man von der Vorstellung, als ob man nur das Fehlerlose zu erwarten habe, sehr bald geheilt wird; denn fort und fort werden wir bei Comenius überrascht durch diejenige Sorglosigkeit des Ausdrucks, wie sie bei Schriftstellern, denen die Sache in leicht einseitiger Weise über alles geht, so gern sich findet, wozu noch kommt, dass die lateinische Bildung aller jener vorzugsweise der Theologie zugewendeten Männer weit mehr an die spätere kirchliche Litteratur als an die Muster der klassischen Zeit sich angeschlossen hatte. In dem Excidium Lesnae, welches schon unter den Aufregungen der Flucht von Schlesien nach Amsterdam geschrieben wurde, so dass es bereits im August 1656 gedruckt in England in Iiartliebs Händen war, macht sich überdies die unruhvolle Entstehung auf Schritt und Tritt fühlbar. Aus allen diesen Gründen muss bei der Prüfung der hier gebotenen schriftstellerischen Erzeugnisse des Comenius sehr vieles in den Kauf genommen werden, was oft genug sogar noch zu schützen ist gegen den Yerdacht, als könnte hier eine Verderbung der wirklichen Worte des Comenius durch die Schuld des Schreibers bez. des Setzers vorliegen, weshalb ich es nicht zum wenigsten als meine Aufgabe angesehen habe, in dein Kommentare dieUeberlieferung nach Möglichkeit zu sichern und zu vertreten. Nur wo handgreifliche und offenbare Irrtümer in der Lesung der Urschrift oder in der Greifung der Lettern vorzuliegen schienen, habe ich geändert, aber nie, ohne die Ueberlieferung unter dem Striche anzugeben, so dass, wie ich glaube behaupten zu dürfen, der wirkliche Text des Comenius geboten wird. An anderen Stellen halte ich allerdings die Urschrift auch für gefälscht, ohne aber meinerseits über eine Vermutung hinauszugehen; ich habe mich begnügt, sie unter dem Striche als solche der Beachtung zu empfehlen. So peinlich ich also in Ansehung der Worte die Vorlagen wiedergegeben habe, so bin ich dagegen betreffs der Orthographie und der Interpunktion durchaus selbstständig verfahren. Das entspricht anscheinend nicht dem Gesetze der diplomatischen Treue ; ich bin aber dazu gekommen meiner eigenen ursprünglichen Ansicht entgegen auf eine sehr einfache und natürliche Weise. Sollte nämlich auch hier die Ueberlieferung in ihrer unveränderten Gestalt wieder aufleben, dann mussten ebenso alle die Abkürzungszeichen, für die zum Teil in den heutigen Druckereien die Typen fehlen, wiedergegeben werden. Die thatsächliche Unmöglichkeit eines solchen Beginnens ergab des weiteren zunächst die Tilgung aller der sinnvernichtenden und geistverwirrenden Kommata und Kola und Semikola und Punkta und Fragezeichen mitsamt den oft ganz unbegreiflichen Accenten, in deren Anwendung jene den Sinn für die nicht zum wenigsten doch auch dem Auge zur Hülfe bestimmte Form beinahe verachtende und fast grundsätzlich verleugnende Zeit sich gefiel, und endlich auch die Beseitigung aller der in einem lateinischen Schriftsatz ebenso den Gesichtssinn beleidigenden Majuskeln, so dass der Text in dieser Beziehung hergerichtet ist nach denselben Grundsätzen, nach welchen heute die griechischen und die lateinischen Klassiker herausgegeben werden. Für die Orthographie im übrigen gilt dasselbe. Die Verweisungen auf das Excidium Lesnae geschehen in dem Kommentare nach den Seitenzahlen des Dresdener Druckes; der Text bringt dieselben am Rande, indem zu- — IV - gleich die Worte bezw. die Silben, welche die Anfänge der Seiten bilden, kenntlich gemacht sind. Bei den Berufungen auf den Anonymus, dessen Arbeit überhaupt nur wenige Blätter umfasst, kann ich die Seitenzahlen nicht geben, da ich in der vor einiger Zeit von mir genommenen Abschrift das Nötige darüber anzumerken vergessen habe. Lissa, den 22. Januar 1894. Der Herausgeber. # LESNAE EXCIDIUM, anno 1656 in Aprili factum, i icLe liistorica; naiTatum a Comenio. . — Amstelodami 1S5S. Verfasser, Verlagsort und Jahr der Herausgabe werden in dem Dresdener Druck allerdings nicht genannt, ergeben sich aber aus dem Briefwechsel mit Hartlieb. Lesiia, Poloniae Maioris urbs, ab annis fere triginta vicinis terris, imo remotis etiam P. regnis fama notescere coepit, nunc subito funditus eversa praeter famam nihil sui habet reliquum. Quae res ut a fundamento detegi possit, originem et incrementa oppidi huius repetamus paucis. Cum ante annos septingentos Poloniae dux Mieczyslaus D^mbrowkam, Boleslai Bohemiae ducis filiam, dnceret uxorem cumque illa cliristianam una suseiperet fidem, factum est, ut inter additos -illi ex nobilitate Bohema comites esset Petrus de Bernstein 1 ), quem ob egregias virtutum dotes in Polonia detinere 2 ) volens Mieczyslaus donavit opulente praediis, quorum caput erat villa Leszczyna i. e. Coryletum dicta, ad ipsissima inferioris Silesiae confinia duodecim a Yratislavia, quinque a Glogovia, decem a Posnania leucis sita. Ab hac ergo residentia sua Petrus de Bernstein denominationis accipiens more gentis initium cum tota posteritate Leszczynii dicti sunt 3 ) ad omnes postea in regno dignitates adeo admissi, ut ex hac familia capitanei, castellani, palatini, mareschalli, cancellarii, episcopi et archiepi- scopi nunquam defuerint bunc usque in diem. Sed et ad Eomanum imperatorem legationes obeundo ob egregie res gestas comitum imperii titulo 4 ) ornati fuerunt, quo et bactenus gaudent. Leszczyna vero locus ipse paulatim nomen mutare et per crasin Lesna, Germanis autem vicinis Lissa dici coepit, cui ante aliquot supra centum annos 5 ) oppidi dignitas et p. 2 titulus concessa fuere a Sigismundo Augusto rege invitatique e ) vicina e Silesia opifices et sie introduetus Germanicae linguae usus. Quantum ad religionem, reformata fuit circa idem 1) Das Ereignis gehört in das Jahr 965. Für Petrus de Bernstein heisst es in J. K. 1 hier und im F olgenden: Philippus de Bernstein. 2) Detinere: „festhalten", wie auch sonst. 3) Leszcxynii dicti sunt nach einem der älteren Prosa noch unbekannten, hernach aber um so häufigeren Gebrauche, worüber Kühner Lat. Gramm. II 1 p. 34. 35. Beispiel: ipse dux cum aliquot princi- jitbus capiuntur Liv, XXI. 60. 7. — Dicti sunt als Medium: „sie nannten sich", als mediales Passivum: „sie liessen sich nennen." — More gentis: „nach polnischer Sitte." — Denominationis initium: „Grund der Namensänderung." Ueber denominatio vergl. Cornif. ad Herenn. IV. 32. 43. 4) Kaiser Friedrich III war der Spender des Grafentitels an die Leszczynski's wie später Kaiser Franz I. der des Fftrstentitels an die Sullcowski's, die Nachfolger der. Leszczynski's in Lissa seit 1738. 5) Das Jahr ist streitig: 1534 oder 1547. 6) Invitcitiqiie in freiem Anschluss an die relative Struktur nach bekanntem Gebrauche. 2 _ 4 — tempus per illustrissimum Andream 7a ), comitem in Lesna, palatinum Brzestensem, secundum ritus oonfessionis Bohemicae, quam 7b ) et retinuit hucusque ecclesiaram eiusdem confessionis per Maiorem Poloniam quasi metropolis facta. Cum autem post annum 1G20 adversus evangelioos in Bohemia excitata acerrima persecutio insecutaque mox ministrorum et nobili- tatis 8 ) proscriptio refugium in Polonia quaerere coegisset, recepit lios suam sub protectionem pientissimus 9 ) heros d. Raphael de Lesna 10 ), palatinus Belsensis, in asylum iilis Lesnam, Vlodavam Baranoviamque assignans. Sed cum plerique Lesnae ob vicinitatem consedissent et mox e Silesia ibi quoque animarum carnificina annis 1628 et 1629 mirum in modum incrudescente maior longe fieret confiuxus, factum eet, ut Lesna multarum platearum accessione in amplissimam excresceret civitatem babentem tria fora 11 ), quatuor templa 12 ), gymnasium illustre 13 ), platearum supra viginti, domos mille sexcentas, cives albo inscriptos ad bis 7 a ) Das ist ein Irrtum; schon des Andreas Vater Raphael IV. um 1550 that es. Zu rcformata fuit ist Lesna als Subjekt zu denken : „der Ort erfuhr in religiöser Beziehung eine Veränderung, insofern Raphael IV. die neue Lehre annahm und die bisherige katholische Kirche an der Reisener Strasse zu einer evangelischen machte; seinem Beispiele folgend wandte sich die von Aliers her vorhandene Einwohnerschaft bis auf sehr wenige Ausnahmen dem Bekenntnis der Eingewanderten zu." Dass rcformata nicht adjektivisch, sondern partizipial zu nehmen ist, beweist abgesehen von dem Gedanken die Art, wie Comenius mit Vorliebe das passive Perfekt bildet. — 7b) "Überlieferung: quem. 8) Wenn Geistliche (ministri, nämlich dei oder verbi divini oder evanc/elii) und Edelleute (nobilitas) hier ausschliesslich genannt werden, so geschieht das natürlich nur in dem Sinne der Hervorhebung, indem gegen sie vorzugsweise der habsb argische Groll sich richtete. 9) Pientissimus in der späteren Latinität häufig. 10) Gemeint ist Raphael V., der Sohn des obengenannten Andreas, der Vater des später mehrfach erwähnten Boguslaus; starb 1636. 11) Die drei öffentlichen Plätze waren nach der heutigen Benennung der Markt, der Kirchring und der neue Ring. Der heutige Sjhlossplatz kam nicht in Betracht, weil er zum herrschaftlichen Park gehörte. 12) Die vier Gotteshäuser waren 1. die alte katholische, dann seit, etwa 1550 böhmisch-reformierte und schliesslich seit 1654 wiederum katholische Kirche an der Reisener Strasse; 2. die zu Gunsten der ganz geringen Anzahl der damals noch gebliebenen Katholiken zum Ersätze für die um 1550 ihnen entzogene alte katholische Kirche in der Comeniusstrasse auf der Stelle des jetzigen Hotel de Pologne nach 1550 erbaute katholische Kapelle; 3. die 1633 begonnene und 1635 vollendete lutherische Kreuzkirche am Kirchringe; 4. die infolge der Klage des Posener Bischofs auf Befehl des königlichen Tribunales an der Comeniusstrasse 1652 begonnene und 1654 vollendete St. Johanniskirche der böhmischen Reformierten. Diese vier Gotteshäuser bezeichnet als die vier damaligen Kirchen der in dem Archiv der Kreuzkirche vorhandene Erlass' des kursächsischen Prinzen August, Administrators in dem lutherischen Erzstift Magdeburg, an die Eingesessenen des Erzstiftes d. d. Halle 4. Juli 1659, enthaltend die Genehmigung einer Kollekte für die Kreuzkirche in Lissa. 13) Das 1555 gegründete Gymnasium befand sich alter Ueberlieferung zufolge vor dem Reisener Thore und zwar bis zum Jahre 1707, wo es im nordischen Kriege durch die Russen mitsamt der Stadt zum zweiten Male ein Raub der Flammen wurde. Es war also nach dem Brande von 1656 an der alten Stelle wieder aufgebaut worden; eine bestimmtere Erinnerung an dieselbe ist nicht vorhanden. Ausgedehnte und ergiebige Sammlungen in Holland und England ermöglichten den noch heute als Mietshaus der St. Johanniskirche auf dem unmittelbaren Grund und Boden derselben an der Comeniusstrasse verwerteten Neubau, der das Gymnasium beherbergte bis zum Jahre 1845, nachdem dasselbe 1321 vom Staate — 5 — mille' 4 ) plebemque adventitiam multam. Exstructum quoque fuit pro divino cultu Angustanae confessionis rifcu peragendo amplissimum templum 15 ), cui pastores praefecti tres, viri docti, cum schola vernacula et ludi magistris aliquot praeter commune gymnasium 10 ), cui prorectoris nomine adiunctus fuit eiusdem confessionis vir doctus. Constitutaque inter cives, quam optime potuit, politia inventi sunt redituum publicorum elegantes modi, taciti et insensiles, sine cuiusquam noxa, ut esset unde annis aliquot sustentatis operariis vallo fossaque sese circummuniret civitas et portae constituerentur muratae pulclireque turritae 17 ) et denique durch Vertrag mit dir St. Johanniskirche als eine königliche Anstalt übernommen war. Im Jahre 1845 erfolgte, weil die Räume dem Bedürfnis nicht mehr entsprachen, die Uebersiedelung in das vom Staate zu diesem Zwecke wie zugleich auch für die Erfordernisse des damaligen Kreisgerichtes erworbene Sulkowski'sche Schloss. Die durch die Justizgesetze des Jahres 1879 jedoch geänderte Gerichtsverfassung liess das gemeinsame Haus für beide zu klein erscheinen; so erhielt das Gymnasium 1882 abermals einen Neubau. In dem Schlosse, welches dem neuen Landgerichte zufiel, fanden daneben noch das Hauptsteuer- amt und das Katasteramt ihre Unterkunft. 14) So auch Langner p. 6: verum, haud longe post civitas acleo auctci fuit, ut fere duo civium milia intra vallorum pomoeria yiumerarentur. Pufendorf de reb. gest. Car. Gust. IIT. 14 giebt die gesamte Einwohnerschaft auf etwa 10 000 an. Das scheint zu wenig. 15) Mit der hier genannten lutherischen Kirche wird nicht ein fünftes Gotteshaus zu den gedachten vieren hinzugefügt; es soll vielmehr nachträglich gezeigt werden, wie die obige Vierzahl herauskommt. Comenius hatte zunächst nur den die ganze Schrift erfüllenden Gegensatz des katholischen und des böhmisch-reformierten Kultus im Sinne, weshalb er streng genommen nur von drei Gotteshäusern hätte sprechen dürfen; da er nun aber zugleich auch die Gesamtheit der christlichen Gotteshäuser, welche üherhaupt entstanden, vor Augen stellen wollte, so musste er, um seiner Aufgabe gerecht, zu werden, einen Weg finden, ebenso der lutherischen Kreuzkirche besonders zu gedenken. Dass die zu diesem Zwecke gebrauchte Wendung sehr durchsichtig wäre, wird man nicht behaupten; es mildert sich jedoch die anscheinende Dunkelheit des Ausdrucks, wenn man in denselben hineinlegt den Sinn der offenbar beabsichtigten Begründung: „ich spreche von vier christlichen Gotteshäusern, was ganz richtig ist; kam es doch auch zum Bau einer sehr stattlichen lutherischen Kirche, welche auch im übrigen der böhmisch-reformierten annähernd das Gleichgewicht hielt." 16) Das commune gymnasium ist natürlich kein anderes als das schon vorher genannte gymnasium illustre, das, zuerst als bauliche Zierde der Stadt und als oberste Bildungsanstalt der böhmischen Reformierten erwähnt, hier neben der schola vernacula der lutherischen Kirche als eine auch den lutherischen Schülern geöffnete und sogar regelmässig einen lutherischen Lehrer in der Stellung eines Prorektors aufweisende Unterrichtsstätte nochmals hervorgehoben wird. Die schola vernacula erklärt sinh durch den Gegensatz gegen die in dem Gymnasium gegebene schola Latina. Ueber die damalige hohe Blüte der letzteren berichtet Langner p. 7: gymnasium fideli institutione praeeeptorum ad extremos Poloniae limites celebre non tantum indigenarum nobilium filiqs magna aeeipiebat frequentiä, sed et ex vicinis et remotioribus Ocrmaniae regionibus tantä iuventus omni,um ordinum confluebat frequentiä, ut novas dicerc Athenas multi veriti haud fuerint. Und weiter mit Rücksicht auch auf den Wohlstand der Stadt ebendort p. 7 : imo cvangelicam quasi Sorbonam et pietatis et artium omnium emporium celeberrimum illuc commigrasse fassi sint etiam Uli, qui locivni lociqitc fclicitatem limis Menke: oculis) speetasse videbantur. 17) DieUmwallung der Stadt, eine Folge des im Jahre 1635 durch kaiserliches Kriegsvolk aus Glogau versuchten Handstreiches, wurde vollendet im Jahre 1639. Vergl. Zeitschrift der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen VIII. 1. p. 41. In diesen Zusammenhang gehört auch die vom Erbherrn Boguslaus Leszczynski im Jahre 1637 als Teil einer neuen Stadtordnung erlassene Wehrordnung, welche zum Zweck der Verteilung an die Bürger im Druck vervielfältigt im Archiv der St. Johanniskirche noch jetzt verwahrt wird. 2* — 6 — curia 18 ) in medio foro antiquae urbis exstrueretur splendidissima, cui parem pi-aeterquam Posnaniae vix habuit Polonia Maior. In summa adeo hie effloruerat civilitas, opificia, mercatura P. 3. (omnia eniiii liic emi vendique potuerunt), religio, ut amoenitate quadam mirabili civifcas haec omnes Poloniae civitates a tergo relinqueret. Quae res ut laetitiae fuit non tantum variis e locis pro evangelio dispersis, liic autem sub umbra dei collectis, sed et aliis undecunque venientibus hospitibus piis christianis, ita evangelii hostes ussit vehementer utque de evertendo hoc piorum asylo nihil machinationum non tentarent, effecit, et quidem mox sub initia (annis 1628 et 1629) variis ad regem Sigismundum IIT. delationibus et calumniis: oonfluere hio hominum Caesari rebellium colluviem, obsistendum esse prineipiis etc. Verum quia malitiosis id genus molitionibus prudenter obviam ire sciebat heroica et invidiam superans magni senatoris, loci domini, sapientia 19 ), in cassum omnes isti tum adhibebantur arietes. Sed anno 1635 post enervatos in Germania Gaesaris armis Suecos eiectosque Silesia inita fuerunt Glogoviae consilia, ut emissis una et altera Caesarea legionibus 20 ) Lesnae subita fieret invasio ad loci direptionem incolarumque contrucidationem aut dissipationem. Sed quae 21 ) consilia, quia deo derigente per quosdam e medio illorum biduo ante destinatum diem fuere detecta, in fumum iverunt machinationum tarnen fumis non cessantibus. A morte enim illustrissimi palatini Belsensis 22 ), cum inter filios heredes bonorum partitione facta Lesnensis comitatus illustri d Boguslao, filio natu tertio tum a peregrinationibus reverso, cederet, non destiterunt ma chinatores huic magnae sapientiae et virtutum candidato adeo insidiari, ut bonorum pollicitationibus, ad quos non reeepta Romanocatholica religione aditus esset nullus, annis aliquot fatigatum ad Romana sacra profitendum tandem pellicerent. Quem utut honoribus mactarent variis 23 ) (capitaneatuum aliquot, mox generalatus Maioris Poloniae, archithesauriatus denique regni), illud tarnen, quod ex ipso sperarant, odium in evangelicos et subditorum dissipationem, impetrare non poterant illo promissas, oblatas P. 4, firmatasque a sanetae memoriae parente 24 ) libertates, politicas et religiosas, Lesnae suae inviolate servante. Tentarunt ergo aliud: templum parochiale antiquum 25 ) reposcere ausus est episcopus Posnaniensis, eo quod antiquae fundationis esset et haereticorum usibus relinqui diutius non posset. Regerebat d. thesaurarius ab avo suo Andrea, palatino Brzestensi, hac 18) Das damalige Rathaus gebaut von 1637 bis 1639. Vergl. Zeitschr. der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen VIII. 1. p. 33. 19) Geineint ist Raphael V., welcher 163G starb, der Vater des dann in Lissa folgenden ßoguslaus. Vergl. Anm. 10. 20) Der Ausdruck ist fehlerhaft. Entweder: emissis una et altera Caesareis legionibus oder: emissa una et altera Caesarea legione. Vergl. Dräger hist. Syntax der lat. Spr. I. p. 1. 2. 21) Ein ebenso anstössiger Gebrauch des Relativums p. 8: ut esset, pro quorum salute aerius pu- gnarent. Vergl. dort Anm. 66.- 22) Gemeint ist Raphael V., worüber oben Anm. 10 und Anm. 19. 23) Mactare lionoribus schon in der älteren Sprache = augere honoribus. 24) Der Vater wird nur deshalb besonders hervorgehoben, weil unter ihm nach der Darstellung des Comenius die Anfeindungen der Evangelischen in Lissa zuerst begannen. Oomenius sollte eben nur sagen: „Boguslaas blieb, trotzdem erselber wieder katholisch geworden war, im übrigen der Politik seines Vaters getreu." 25) Vergl. Anm. 12, wo die nötigen Aufklärungen gegeben sind. fini 26 ) exstructum esse et reditibus auctum templum arci vicinum, ut catholicis, quorum. paucissimos oppidum habnit, vix unquam supra tres quatuorve cives, ubi sacra peragerent sua, non deesset, maior autem civium pars maiori frueretur aede. Sed frustra fuit, tametsi parocho illi Romanensi in duplum auxisset salariuin 27 ). Traxerunt enim d. oomitem tanquam collatorem ad regni tribunal anno 1652, nbi causa non cadere non potuit iisdem existentibus accusatoi'ibus et testibus iudicibusque. Impetravit tarnen 28 ), ut ne subditis suis Antiquolesnen- sibus subito sacra haec aedes eriperetur, donec sibi exaedificassent novam. Quam structuram mox aggressos exterarumque ecclesiarum ope, quarum quidem auxilia rebus ubique turbatis impe- trari poterant, adiutos cum celeriter progredi maioraque moliri viderent, nec enim antiquum illud templum multitudinis civium confessionis huius iam capax erat, murmurare iterum et minari: ferri hoc,non posse ut haeretici templum maius possideant catholicis, catholicis hoc aedificari 29 ) etc. Tandem illis diu optatam non Lesnenses tantum, sed omnes per Poloniam evange- licos seu, ut hic loqui mos fuit, dissidentes a religione ßomana opprimendi atque exter- minandi occasionem attulit Suecorum in Poloniam anno 1655 facta irruptio. Tametsi enim cum adventantibus ex Pomerania Suecis ipsimet Romanenses pactis Usciensibus 39 ) trans- egerant urbesque primarias, Posnaniam, Kaiisch, Fraustadt, Meseritz, Lesnam 31 ), nominatim 2ü) Hac fini für eo consilio. Aehnlich auch Arnold XVIII. p. 80: quod a te, ut existimo, bono finc scriptum fuit, wo bono finc für bono animo. 27) J. K. II: Sed frustra fuit, tametsi parocho illi Romanensi quadringentos annui salarii adieeisset florenos. 28) J. K. II: Impetravit tarnen prece et pretio. 29) Der Ausdruck ist unvollständig. Man sollte erwarten: catholicis hoc aedificari debere. 30) Ipsi Romanenses d. i. der römisch-katholische Adel der Palatinate Posen und Kaiisch. Der Wortlaut der am 2?. Juli 1655 zu Usch an der Netze mit dem schwedischen Generalfeldmarschall Grafen "Wittenberg geschlossenen Konvention folgt in der Beilage I. 31) Ueber den angeblichen Wunsch der Lissaer, eine schwedische Besatzung zu erhalten, und das angebliche Fraternisieren mit derselbeu vergl. Langner p. 10: cum Maioris Poloniae fines cum exercitu suo anno J65ii w j m die Julii intrasse audiretur (illustrissimus dux Wittenbergius), trcpidavit subito cohortium Carum adventu provineia (Maior Polonia) et . . . undique, Lesnac praesertim, incolae insperata consternatione pereulsi reculas suas miserrime baailantes huc illuc diff ugere, reversi dein quosdam ex hostium acie necessitate coacti . . . assumserunt; . . . mox in numero liorum sanguisugae latroeinium exercentes ubique locorum conspiciebantur. Derselbe p. 20: dicerem faisse suffusum malevolentia (Polonorum) in Lesnenses animum, quod militi Suecico non tantum cornmcatum, verum etiam devcrsoria concessissent, nisi certissimum esset ipsissimos Polonos tempore tracta- tionis sub bscz Lesnam Suecis diripiendam dedisse; at ex gratia " serenissimi regis Suecorum praesidiarium tantum mihtem aeeipere coacta obiecta offa et auri scilicet argentique iactura exitio sc exemit civitas. Derselbe p. 21: prima belli periodus miseros nos vulif timore pereulsos, dein a Suecis prave divexatos, exaetionibus imma- nissimis exhaustos et obaeratos; secunda miseriores . . . ingenti formidine omnia ad assem dcrelinquere vitamque tantum loco manubiarum expetere coaotos; tertia miserrimos exlorres, a cultu dei, quod gravissimum, distractos, hinc inde saneti foederis socios ff Dazu Arnold X\ III. p. 80: infelici ecangelicis eventu Sueciae rex arma Poloniae intulit a. 1655, Lesnac praesertim, primariae Bohcmorum et Silesiorum exulurn Pcllae, quam tarnen ipsa regni nobilitas cum aliis regiis in Polonia Maiore civitatibus, Posnania, Galissia, Vschovia*), in Suecorum manuk cum tradidisset, imtatis tarnen postca Polonis rursumque praevalentibus bona visa est occasio et color invisum dudum haereticorum nidum penilus evertendi, ut et ultimis Aprilis diebus a 1650 permissu dei factum. Derselbe XX p. 87 : non semel mihi narratum erat multos civium Lesnensium reculas suas convasatas in aedibus tuis tanquam in securiori loco deposuisse; quippe sibi sub umbra tua maxime contra Suecorum iniuriam prospectum putabant. Der in der letzten Stelle Angeredete ist Comenius. *) Fraustadt. — 8 — et expresse Suecis tradiderant, reliqui autem resistendo impares sese dediderant, rege tarnen 32 ) Suecorum in Prussia lente et pericnlose, uti videbatur, occupato arma resumendi, libertafcem P. 5. patriae religionemque catholicam, nt loquuntur, propugnandi, Suecos regno pellendi dissi- dentesque omnes in Universum exterminandi consilium iniverunt 33 ). Quod propositum ut procederet celerius urgereturque fortius, dimissi sunt quaqua versus iesuitae ao monachi, qui liaec omni multitudini intimarent ad audendumque tarn gloriosa animarent, cunctabun- dos quidem excommunicationis fulminibus adigentes, obsequiosis autem poenarum purgatorii relaxationem et aeterna praemia promittentes. Revocato itaque e Silesia Casimiro 34 ) nobilitatem ad illum confluere Suecorumque e Borussia redeunti regi occurrere iusserunt. Plebem autem ipsam 35 ) concitarunt in evangelicos ipsimet se eis furoris dando duces eo successu, ut in Polonia Minore permultae familiae (numerari nondum possunt durante hoc furoris pleno tumultul intra mensem fere, inFebruario et Martio 36 ), miserabili laniena sublatae sint caesis indiscriminatim viris et feminis iuvenibusque et senibus, solis exceptis qui se in vicinam Hungariam proripere vitamque effugio servare potuerunt. Maioris vero Poloniae nobilitas, quia potiori parte 37 ) in Silesiam secesserat, ibidem per manipulos collecta erumpere coepit Aprilis initio, quorum adventu animati reliqui per palatinatum Siradiensem et Calisiensem variam Suecorum per praesidia minorum oppidorum 38 ) ediderunt stragem, ad quos compescendum generalis Muellerus cum aliqua Suecorum manu qu^rta paschatos 32) Die Darstellung ist nicht ganz richtig. Der Gedanke der Erhebung kam den Polen nicht erst durch die Abwesenheit Karl Gustavs in Preussen, es erhielt dieselbe dadurch nur erst die rechte Nahrung. Denn veranlasst zu dem Zuge nach Preussen wurde Karl Gustav ja erst durch die schon vorher beginnende Widersetzlichkeit der Polen, zu deren voller und ganzer Bändigung er die Bundesgenossenschaft des Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg gewinnen wollte. 33) J. K. II hat hier noch den Zusatz : quod formula coniurationis eorum, quam confoederationem vocarant, a congregatis in Minore Polonia signata et iurata ostendit. Gemeint ist die Konföderation von Tyskowice, das universale vinculum vom 29. Dezember 1655. Vergl. Rudawski hist. Pol. ff. VI. 6. Arnold XVIII p. 83 will wissen, dass eine gegen die Dissidenten gerichtete Abrede schon vor dem Beginn des Krieges bestanden habe : liine in exercitu Polonico, qui regi Succiae ad Ustiam obviavit, secreto deeretum erat, quod tarnen emanavit, omnes evangelicos nobiles, quotquot in castris militarent, ad unum usque, antequam ad proe- liitm cum hoste descenderetur, neeandos esse. 34) Johann Kasimir kehrte zu Anfang Januar 1656 von Schlesien aus, wohin er im August 1655 gegangen war, nach Polen zurück. Das Gelübde, das er am 1. April 1656 zu Lemberg that, in der Beilage II. 35) Plebem autem ipsam ff: „und sogar die dienende Klasse" ff Ipsimet gehört zu se eis dando furoris duces, was nicht auffällig sein kann, da nach ganz gewöhnlichem Gebrauche dando für dantes steht. Vergl. Anm. 77. 36) Die Erhebung der Polen hatte schon im Herbst 1655 begonnen, wenn es auch richtig ist, dass sie erst zu Ende 1655 und zu Anfang 1656 zu grösserer Stärke anwuchs. 37) Das ist zu viel gesagt, wenn auch immerhin nicht wenige, um nicht unter der Fremdherrschaft- leben zu müssen, über die Grenze gegangen waren. 38) Praestdia minorum oppidorum meint minora oppida; denn praesidia steht lokal. Der Genitiv ist epexegetiscLer Natur. feria 39 ) egredi coactus fuit. Quantum ad Lesnam, descenderat hereditarius eius dominus, regni thesaurarius, affecta licet valetudine, in Borussiam 40 ) regis Sueciae salutandi causa patriaeque 41 ) saluti quoquomodo consulturus, sed illo non compellato, cum in plena actione rex esset et hine inde volitaret, redierat Lesnam sub Aprilis initium. Quae res illi et urbi mire auxit invidiam, quasi cum Suecis adversus patriam conspiraret nunquam verus ecclesiae, nunquam fidus patriae civis: tanto igitur acriores in illum et urbem spirabant flammas et eructabant minas. Non defuerunt tarnen qui occultis missitationibus veniae facerent spem, si separare P. se vellet, quod et fecit postea. Höstes autem, si non possent urbem tarn populosam vi expugnare, incendio parabant perdere multis eo inservientibus 42 ) sese instruentes armis. Qua de re licet Lesnensibus advolitabant nuntii, praevalebat tarnen fatalis securitas nihil sibi ab isto hoste nullo peditatu nulloque maiorum armorum apparatu 43 ) instructo metuendum esse. Ipso paschatos die Polonorum pars irruerunt in quaedam evangelicorum dominia prope 39) Quarta paschatos (paschatis) feria heisst: „am vierten Osterfeiertage". Das wäre, da Ostern auf den 16. April fiel, am 19. April gewesen. Wir finden aber den General Burchard Müller schon viel früher in gleicher Arbeit, so bereits im November 1655 vor Czenstochau. Was den Ausdruck anbetrifft, so beruht derselbe auf altem Kirchengebrauche, indem die sieben Tage der Osterwoche als die sieben feriae derselben gefasst werden. Was von der Osterwoche, dem Anfange des alten Kirchenjahres, gilt, hat sich sehr früh auch auf die andern Wochen übertragen, nur dass da statt der prima feria lieber (dies) dominica und statt der septima feria lieber sabbatum gesagt wird. 40) Auch hier verschieben sich die Dinge. Karl Gustav kehrte aus Preussen, wohin er Ende November 1655 gegangen war und wo er mit dem Kurfürsten Friedrich Wilhelm von Brandenburg am 17. Januar 1656 den Wehlauer Vertrag geschlossen hatte, schon Ende Januar 1656 zurück. 41) Unter der patria ist die engere Heimat des Erbherrn Boguslaus Leszczynski, also die Stadt Lissa mit dem sie umgebenden Leszczynski'schen Landgebiet zu verstehen. Denn wie hätte Boguslaus wohl hoffen können, den Schwedenkönig der Gesamtheit des polnischen Volkes gegenüber zum Nachgeben und Einlenken zu bestimmen! Vergl. Langner p. 15: nonnulli ex incolis (Lesnae), sed pauci, ea audacia fuere, ut in patria (Lesna) pernoctarent. Derselbe p. 17: incolae (Lesnae) plures in finibus Silesiae altera a patria (Lesna) lapide favillas stimulo venti advolantes notabant. Im innersten Herzen schwedenfeindlich gesinnt hatte Boguslaus an der Schmach von Usch keinen Teil gehabt und er war bei dem ersten siegreichen Ansturm der Schweden, um nicht mit dem schwedischen Regiment in Beziehung treten zu müssen, a rerum in patria tumidtu sececlens (Comenius Vindicatio III. 69) nach Breslau gegangen, ohne Zweifel seinem Statthalter in Lissa, dem Administrator Johannes von Schlichting, und der Stadt ratend, mit der schwedischen Herrschaft sich abzufinden so gut als möglich. Auf der einen Seite tobte jetzt die nationale Leidenschaft, deren Ziel die Vertreibung der Schweden und die Vernichtung der Ketzer war; auf der andern Seite sicherte die schwedische Besatzung in Lissa quoquo modo nicht bloss die Stadt, sondern auch den sonstigen Leszczynski'schen Besitz, soweit daselbst Evangelische wohnten, vor den Gewaltthaten, wie sie von den Aufständischen verübt Warden. Unter diesen Umständen war es das Augenmerk Boguslaus Leszczynski's, der Stadt und seinem gesamten Eigenthum, soweit die Evangelischen daselbst in Rede kamen, den schwedischen Schutz, sit venia verbo, womöglich verstärkt zu erhalten, bis die vorhandene Erregung sich beruhige und auf andere Weise, so oder so, wieder geordnete Zustände kämen. Eine Politik also, die mit den Vei'hältnissen rechnete, die aber freilich die wildbewegten Massen nicht gelten liessen, wovon dann wieder der Rückzug nach Breslau die Folge war. 42) Eo für ad id, eine Konstruktion die freilich unlateinisch ist, um so mehr als selbst inservire rei alieui nicht, heisst: „zu etwas dienen", sondern: „um etwas sich bemühen". 43) Der Mangel an richtigem Fussvolk wird bei den polnischen Adelshearen dieser Zeit öfters hervorgehoben. Unter dem maiorum armorum apparatus ist Artillerie zu verstehen. — 10 — Lesnam, exempli gratia Gruntk jwo a b. de B. conductum praedium 44 ). In quem sedulo facta inquisitione et cognito abesse domo, Lesnam enim secesserat sacrorum causa, res quidem mobiles diripuerunt, famulum autem Bobemum Martinum Multz appenso a collo lapide grandi in praeterfiuentem amnem praecipitatum aquis merserunt 45 ). Tertia pascbatos feria 46 ) percrebuit regem Suecorum esse caesum perditaque illorum omnia 47 ), qua de causa, cum d. tbesaurarius Vratislaviam Silesiae sese reciperet, civibus Lesnensibus metus non nibil accessit animantibus eos licet Suecorum, qui aderant, trium vexillorum equitum praefectis 48 ; urbisque et comitatus Lesnensis administratore 49 ', qui a civibus fidelitatis iuramentum denuo exigens praesentiam promittebat bonoque esse animo iubebat. Qua spe erecti venturisque iamiam novarum legionum auxiliis laetati nihil non securitatis sibi promittebant, ut nemo de fuga aut recularum suarum in tutiorem locum 50 ) translatione cogitaret excubias tarnen validas agendo iam tertiae iam mediae partis civium 51 ) nocteque dieque. Excurrebant et Sueci equites subinde 52 ), quid bostis ageret et an se in propinquo alicubi ostentaret, exploraturi. Nibil tarnen renuntiabant nisi nulla hostis vestigia aut indicia apparere; etiam illa ipsa die, qua Poloni pomeridiano advolarunt, Sueci reversi praedas tantum opimas reportabant, de hostium adventu nihil. Sed enim 53 ) circa pomeridianam tertiam (Jovis dies fuit a quasimodogeniti, 27 Aprilis) ostendit se insperato P. 7. silvis promicans et mox in apertum campum sese explicans Polonicae nobilitatis exereitus rusticana permistus colluvie 54 ) stititque se in urbis conspectu ad quinque aut sex a subur- biis stadia. Quo viso datur signum, concurrunt ad arma cives seseque per moenia dislocant, 4-4) Oruntkowo doch wohl das heutige Grünchen, polnisch jetzt freilich Qrunowlco, nördlich von l.issa. Der Name des Gutspächters wird J. IC. II genannt: baro de Btidoica. Es war derselbe also wohl ein Verwandter des Barons Waclaw Theodor von ßudowa, der in Niederschlesien angesessen Comeniu s nach der Flucht aus Lissa die erste Unterkunft gewährte. 45) J. K. II ausführlicher: res quidem mobiles diripuerunt, famulos autem trps Boltemos ad supplicium, nisi eatholicos se fieri teile promitterent, traxerunt, quorum duo furore isto territi promiserunt extortoque sibi iuramento fidem fecerunt, tertius vero, Martinus Mültx, cum eo abduei, ut conscientiae vim inferret, nollet, appenso a collo lapide grandi in praeterfiuentem amnem praeoipitatus aquis submersus est. 46) Über tertia paschatos feria Anm. 39. 47) Karl Gustav wurde, da er in seinem heldenhaften Hingen um die Behauptung Polens sich fortwährend den allergrössesten Gefabren aussetzte, in jenen Tagen wiederholentlich tot gesagt. 48) Von dreien wissen wir Bang und Namen durch den Anonymus: Major Lindwurm, Rittmeister Butler, Rittmeister Malzahn. 49) J. K. II: administratore d. Johanne Schliehtingio. Ebenso Comenius Vindicatio III. 69. Bei dem Anonymus heisst er „der alte Schlichting". 50) Uberlieferung: loeorum. Cf. p. 11: tliesaurorum tanquam ad tutiorem locum liue translatorum. Cf. Arnold XX. p. 87: reculas siias tanquam in securiori loco deposuisse. 51) Excubias agere offenbar in dem Sinne: „die Wachen aufziehen lassen." Sonst ist excubias agere soviel wie exeubare. Die Genitive iam tertiae iam mediae partis civium bilden zu excubias die Epexegese. Für mediae partis dürfte Comenius geschrieben haben: dirnidiae partis. Zu ageiulo vergl. Amn. 35 und 77. 52) Subinde, woraus franz. souvent: „wiederholentlich." 53) Sed enim Gräzismus: „doch es ereignete sich bald, was allerdings zu erwarten war; denn ff." 54) Der Dresdener Druck wiederholt hier noch einmal die Worte: circa pomeridianam tertiam. Rühren dieselben wirklich von Comenius her, dann hat er sie zu streichen vergessen. — 11 — tametsi adhuc, qui sint et quo animo veniant, ignari et, cur tubicinem ex more non prae- mittant, mirabundi. Nam' quod postea sparserunt et multi fortassis credunt Lesnenses hostilitati dedisse occasionem 55 ) occiso tubicine suo, id nihil est 5ü ); fingi haec ad palliandam facti atrocitatem caelum et terra testes erunt. Faciuüt tandem initium accensa officina laterar-ia non procul a suburbiis sita 57 ). Suecorum ergo turmae, quae iam conscensis equis ad eentum quinquagiuta 58 ) novos illos hospites observaium nrbe egressae erant, progressae ulterius levibus velitationibus ita per biliorium cum hoste confligunt, ut Poloriorum multi, Suecorum etiam aliqui caderent. Dum autem Iii a civibus auxilia sollicitant quasi ab ulteriore incendio suburbia defensuris 59 ), protracti sunt aliqui, circiter septuaginta iuniores civium, temere nulloque ordine equitibus se inlermiscentes. Quo viso Poloni fugani simulant silvam versus recedendo. Ut autem satis abstractos a moeniis fio j autuinant, vertunt se partim per obliquum viam Lesnensibus praeclusuri et ad suos reditu prohibituri, partim recta in eosdem pleno agiiiine se effusuri. Equites Sueci hoc viso terga vertunt Polonis eos ita insequentibus, dum reliqui peditibus obtruncandis dant operam, ut duo illorum vexilla, quadringenti circiter, per suburbium ad ipsam Risinensem portam penetrarint 01 ), parumque abfuit, quin ipsam uibem simul intrassent, nisi civium aliquis confidenti ausu repagulum maius („Schlagbaum") opposuisset, «Iii vero sclopetariarum glandium imbre hostem repulissent. Ita factum, ut Poloni sistere se, imo recipere coacti sub ipsissimum solis occasum extrema suburbii istius, borrea scilicet aliquot et molas alatas, accenderint nobisque noctem luminosam reddiderint totam; ipsi per silvam ad oppidum Oseczno (Germauis „Storchnest") reversi. Oppleta sie terroribus urbe insomnem omnes dueunt noctem, eives quidem per moenia exeubando, im- ltcllis autem sexus per fora et coemeteria hortosque patentiores sese conglobando atque p. 8. ibi cantibus et ad deum clamoribus caelos (i2, 'j fatigando. Mane facto hosteque nullo apparente cives portis egressi interfectos ad sepulturam conquisiverunt 1,3 ' 0 ), quorum reperti ad quadra- ginta e civibus, supra centum vero e Polonis et in bis ipse copiarum duetor, Czesky, qui 5b) Occasionem dare : „herausfordern", genau wie Vindicatio III. 75. 50) Id nihil est könnte verdorben sein aus id nihili est. 57) Die Ziegelei lag, wie der Anonymus sagt, „hinter der Juden Begräbnisplatz". Das stimmt mit den noch heute bestehenden Verhältnissen auffallend. Das Terrain ist im Osten der Stadt zu denken, wo auch die Wälder, natürlich vermindert, noch heute vorhanden sind. 58) Der geringe Mannschaftsbestand der drei Schwadronen schwedischer Dragoner wird auch von dem Anonymus mehrfach hervorgehoben. 59) Quasi suburbia defensuris: „indem die Meinung die war, dass sie, wie selbstverständlich, der Aufforderung folgen würden." Eine namentlich bei Tacitus sehr häufige Ausdrucksweise. (>>"') Moeniis für moenibus auch p. ü. Nach Gell. XIX. 8 hat Cäsar diese Form für lateinisch gehalten. 61) Die reliqui sind ebenso wie die illi in duo illorum vexilla natürlich Polen. Das Beisener Thor am Südende der Stadt. 62") Cäsar erklärte nach Gell. XIX. 8 einen Plural von caelum für unmöglich. Neuere, wie sogar noch Ilemsterhuys, griffen deshalb, um nicht caela zu sagen, zum Himmelsgotte Caelus, indem sie von dem Namen desselben den appellativen Plural caeli bildeten. 62 b ) Zur Bestattung der Leichen aber kam man nicht in dem Drange der Ereignisse, vergl. Anm 84. 3 sub Baniero Sueco stipendia fecerat ceterisque habebatur exercitatior 63 ). Percrebuerat interim administratorem comitatus desiderari cum .suis egressum 64 ), unde civium animi labascere senatumque adeundo uxorurn cum liberis dimissionem urgere coeperunt, ut, si rediret hostis, ad sese defendendum essent animosiores mulierum clamoribus ac fletu non obtusi. Dissuadebant nonnulli bonis rationibus 65 ): illos, qui sub praetextu suos in tutum deducendi semel portis emissi fuerint, non redituros reliquosque cives fore timidiores: Sparfcanos olim uxores et liberos ad proelia educere solitos, ut esset pro quorum salute acrius pugnarent eos intuiti 66 ]. Sed frustra fuerunt. Yolebant et militiae Suecicae praefecti fugam istam opulentiorum 07 ) prohibere, sed victi multitudinis clamoribus non potuerunt. Suadebant et 63) Wenn Cbceslcy genannt wird copiarum ductor, so kann das nur dahin verstanden werden, dass er den betreffenden Teil des polnischen Adelsheeres befehligte; der Oberanfiihrer war der von Comenius nirgends, in J. K. II aber an mehreren Stellen hervorgehobene Peter Op.ilenski, der Palatin von Podlachien, der Vetter des Ende 1655 gestorbenen Christoph Opalenski, Palatins von Posen und Urhebers der Konvention von Usch. Von den schwedischen Verlusten wird offenbar deshalb nicht gesprochen, weil nach p. 7 nur wenige (aliqui) gefallen waren. 64) Aus dem Anonymus ersehen wir, dass Schlichting von den Polen gehasst wurde. Die Polen, so heisst es dort, trafen, als sie zuerst gegen Lissa anrückten, in der Kankeler Heide einen Lissaer Bürger, seines Gewerbes einen Fleischer, und trugen ihm auf, den Lissaern zu sagen, dass sie Gnade erwarten könnten, wenn sie sich zur Auslieferung des „alten" Schlichting, des Rates und der Schweden verstehen wollten. Die Befürchtung war also die, dass er, Schlichting, von den Polen aufgegriffen sei. In J. K. II heisst es statt des einfachen cum suis egressum etwas deutlicher: noctu cum suis cgressum. Der nächtliche Ausgang in der Begleitung der Hofleute zu denken im Sinne der Kundschaftung. 65) Das könnte klingen, als ob Comenius in diesem Sinne damals thätig gewesen wäre. Er selber hat sich ausdrücklich dagegen verwahrt in der Vindicatio IV. 79. Aus der Stelle hier folgt nur, dass er für seine Person mit den Gründen des Verstandes gegen das Auseinandergehen war. 66) Esset steht unpersönlich. Der Sinn ist; „sie wollten eine Veranlassung haben, um so tapferer kämpfen zu können für Weib und Kind dadurch, dass sie des Aublicks derselben teilhaftig würden". Die sehr auffällige Konstruktion, für die einfach zu sagen gewesen wäre: quo fortius pro iis pugnarc possent aspectu eorum ad summam virtutem incensi et excitati , hat ihren Grund in der irrigen Anwendung desiRelativums, von der wir schon oben p. 3 ein Beispiel gehabt haben: sed quae consilia, quia fuere detecta, in fumum iverunt, wofür es hätte heissen müssen entweder: sed ea consilia ff. oder: quae consilia ff. Zur Sache sei bemerkt, dass es den betreffenden, die so sprachen, wohl schwer würde geworden sein, aus der Geschichte Spartas ein derartiges Beispiel anzuführen; hatten doch selbst die Wagenburgen der Gei'manen, an die hier gedacht werden könnte, einen ganz anderen Sinn. 67) Für die Hervorhebung der opulentiores in der überlieferten fuga opulentiorum fehlt es in dem Vorangehenden an einem Anhalt. Wenn wir aber bedenken, dass an Stelle der im Druck überlieferten Worte; sed victi multitudinis clamoribus non potuerunt in J. K. II die merkwürdige Gegensetzung sich findet: ■vidi autem donativis non tantum permiserunt, sed etiam comitandis Ulis quinquaginta equites addiderunt, so könnte die fuga opulentiorum, welche die schwedischen Offiziere zu hindern suchten, sehr wohl verstanden werden: die schwedischen Offiziere waren im grossen und ganzen gegen jede Flucht, namentlich aber gegen die der Begüterteren, weil sie in diesen den kräftigsten Rückhalt für die Verteidigung erblickten, bis sie durch grossartige Geldgeschenke bezwungen auch den letzteren sich gefügig erwiesen. Das war die berüchtigte schwedische Habgier, welche Salvius Adler 1651 ganz offen in Lübeck bekundet hatte: „andere Völker führen Krieg, weil sie reich sind; wir müssen dasselbe thun, weil wir arm sind." Eine solche Erklärung publice gegeben galt natürlich für die Beteiligten auch privatim. Vergl. Anm. 31. — 13 aliqui ecclesiasticorum 08 ) ad aliquot dies dimissionem, cum se inprimis petat anti christianus ille furor, quorum conscientiae id permisit senatus, an populum tali casu, cum admonitionibus et solatiis egerent maxime praesertim vulnerati et moribundi, deserere vellent. Sed per- rexerunt instare alii ü11 ) egressique sunt ante meridiem circa trecenti currus, quotquot scilicet in urbe baberi potuerunt. Insecuta fuit tranquillitas cum spe bostem non reversurum post factum pridie, quomodo se et sua defendere sciant Lesnenses, experimentum. Et forte non rediisset, inno- tuit post, nisi diffugio illo civium factus fuisset animosior. Ecce enim post secundam po- meredianam eadem die, 2\ April, epistola traditur consuli a copiarum Polonicarum ducibus, qua deditionem urbis flagitant 70 ) cum gratiae spe, quam si amplecti nolint, ferro et flamma deletum iri, eo quod peditatu aucti undique civitatcm ag'gredi vellent Addebant et domini P. 9, tbesaurarii ad se datas literas, quibus, ut Lesnae suae supplici factae parcerent, intercedebat illisque hoc iam in mandatis esse datum, ut portas aperiant, significabat. Quod mandatum si vere 71 ) fuit datum, suppressum oportuit ab aliquo, ne civibus innotesceret: prospexissent alioqui saluti suae rerumque suarum aliter. Sed ita fieri necesse fuit, ut peccata nostra, etiam aliena interveniente perfidia, traberentur ad poenam. Haec ergo Polonorum ad senatum legatio civium animos vehementer perculit, postquam ista non in secreto liabita erant, sed, antequam consul senatum militiaeque praefectos convocare posset, totam civitatem rumor hie (sicut et pulveris nitrati vix aliquid superesse nec fore, quo se defendant) pervaserat, ut cives panico inde concepto metu arma et animos abicerent fugaeque se darent, praesertim cum mox postea hostile agmen per eandem qua pridie viam redire viderent, qui in exeubiis erant; Iii enim relicta quisque statione sua domum properantes uxores, liberos, vicinos ad fugam hortabantur armis aut mox in moeniis 72 ) ipsis et intra portas relictis aut postea per carnpos, ne oneri essent, abiectis. Visa trepidatione hac et diffugio civium milites Sneci auxiliaque Fraustadio sperata frustra exspectari 7:! ) ipsi quoque insilierunt equos celeriter non in occursum hosti, ut pridie, ituri, sed ab hostis conspeotu quoque fagituri. Quos insecutus senatus adeo pavide, ut ruentibus, qua cuique data porta, aut per ipsa valla 74 ) et fossas intra unius horae spatium populosissima urbs civibus suis appareret vacua sola remanente imbelli turba morbis aut senio gravata paucisque aliis 75 ) cito se expedire nequeuntibus öö) Statt aliqui ecelcsiasticorum J. K. II: ccclesiastici, extranei praesertim Gcrmani. C9) Statt perrexerurt imtare alii J. IC. II: sccl perrexerunt cum aliis. 70) Statt epistola traditur consuli a copiarum Polonicarum ducibus, qua deditionem urbis flagitant, J. K. II: epistolium traditur consuli a palatino Podlackiensi, copiarum Polonicarum duee, quo deditionem urbis flcigitat. 4 71) Es war doch wohl gelogen, um einen weiteren Zwiespalt in die Bürgerschaft zu bringen. Vergl. die spätere Behandlung von Schloss und Park. 72) Moeniis ebenso p. 7. Vergl. Anm. 60. 73) Ans visa trepidatione hac et diffugio ist zu auxiliaque frustra exspectari ein allgemeineres viso zu denken. 74) Der Plural valla hervorgerufen durch die Angleichuug an fossas. 75) Die paucitas darf nur relativ verstanden werden; es müsian absolut immer noch genug gewesen sein, 3* — 14 — aut quacunque tandem causa eventum exspectare coactis. Festinabant vero omnes ad paludosas istas silvas, quibus bic loci Polonia disterminatur a Silesia 76 ), tarn confuse, nt, cum proximi transifcus versus Tharlang et Kraschen non sufficerent, ad alios quoque distantiores (Striese- P. 10. witz, Priebiscb, Kundslocli) agminatiui sese volverent, Suecorum autem cobortes Fraustadium et iude assumto Fraustadiensi praesidio Mesericium versus. Difficilis autem fuit per palu- des istas transitus, cum alii alios urgendo, quasi iamiam a tergo instaret bostis, liou baererent tantum profundo luto varii 77 ) frustra a praetereuntibus auxilium vociferati, cum quisque suae tantum conservandae vitae intentus esset, sed et mergerentur perirentque. Amittebant liic liberi parentes, parentes liberos, uxores viros, amici amicos, ut vix iutra biduum, triduum, quadriduum alii alios reperirent. Hostis misso ad Posnaniensem portam tubiciue, quid civibus esset animi, exquirebat, ad quem Jolianues Kolichen 78 ), civis litteratus et multis e nobilitate familiariter notus, qua et fiducia uxore emissa remansit, prodiit, portas patere, hostes Suecos iam abesse, cives reliquos gratiam petere dixit. Yeuit igitur paulo post ad eaudem portam illustris Grzymal- towsky 70 ) multa cum nobilitate cumque idem Kolicben altero comitatus 80 j prodiisset aegreque Ulis urbem civibus orbam et sine insidiis persuasisset, ingressi sunt perque proximas splendidiores aedes dispositi et lauta cena (parabatur enim, ut demulceri possent) excepti multoque vino ex ditissima Dlugossii 81 ) senatoris cella liilarati; suppoti demum Kolichium minis aggressi captivare instituuut, qui tarnen mirabiliter e manibus illorum elapsus fuga se servavit. Illi vero pernoctare iu urbe veriti, ne a Suecis et civibus ex insidiis opprime- 76) Gemeint die Sümpfe der Bartsch bei Guhrau. 77) Ad varii ist, so unglücklich der Ausdruck auch gewählt erscheint filr non pauci oder das ungefähr gleichwertige nonnuüi, nicht zu rütteln; es würde ja sonst ein Subjekt fehlen zu haererent, wie auch neben den haerentes die praetereuntes, zu denen aus varii zeugmatisch ein satis multi zu denken ist, eines Subjektes entbehren würden. Denn diese praetereuntes sind nicht irgend welche Fremde, welche zufällig auch des Weges gezogen kommen; sie gehören zur Masse der Flüchtigen ebensogut wie die liacrentes , welche in den Sümpfen zu Grunde gehen, während sie sich hindurchzubringen wissen. Der Widerspruch, der in dem vorangehenden alii alios urgendo gefunden werden könnte, ist ohne weiteres beseitigt, sobald man sich die zusammengezogene Satzform vergegenwärtigt: das alii alios urgendo gilt für ,,alle" ; die haerentes und die praetereuntes sind die Teile, in welche diese „alle" zerfallen. Filr urgendo kann ebensogut urgentes gedacht werden, worüber bereits Anm, 35. Dass so das Ganze und die Teile in ein koordiniertes Konstruktionsverhältnis treten können, ist bekannt; es gilt für beide alte Sprachen überall da, wo der Ton auf das Ganze, nicht auf die Teile fällt, wie hier, wo die grosse Not „aller" veranschaulicht werden soll, denn sie war fürchterlich auch für die, welche noch sich retteten, insofern sie allermeist irgendwelche der Ihrigen verloren. 78) Statt Kolichen J. K. II und ein Privatbrief aus jener Zeit im Archiv der St. Johanniskirche: Kolichen. J. K. I: Kolichen. Mir ist der Name weder in der einen noch in der andern Form bekannt. Wenn ich aber davon ausgehe, dass ich öfter schon den Namen Koli bez. Kolili gehört und gelesen habe, so möchte ich Kolichen, das Deminutivum hierzu, für das richtige halten. 79) Statt illustris Grxymaltowslcy J. K. II : palatinus Podlachiensis Opalinslci. Nicht sehr wahrscheinlich. 80) Altero comitatus wirkt befremdend, da es anklingt an das bekannte puero comitatus, während wir doch ohne Zweifel an einen zweiten nicht weniger vornehmen Bürger zu denken haben. Vielleicht jedoch ist altero gemeint in demSinne von iterum und comitatus wäre dann; „versteht sich (von noch anderen) begleitet wie Qrxymaltowshy." 81) Langnerp. 15: praeclara et pietate non minus quam virtute candorequa erga quemlibet praestantissima domina Dlugoscha, niarita consultissimi d. Andreae Dlugoschi carissima, quae hostem venturum domi exspectabat, venientem laute excepit. — 15 — rentur metu, redierunt ad suos maneque demuni toto agmine et multis centenis curvibus urbem ingressi obvios, qui forte supererant, mactarunt spoliisque colligendis sese dediderunt singularibus editis ibi barbarae crudelitatis, hie stupidae stoliditatis speeiminibus. Taraetsi enim nemo iam resistebat, illi tarnen ut rabidi eanes in omnes latebris sive prodeiintes sive vi protractos ita 82 ) saevierunt: nonnullis oculos effoderunt, aliis nasos et linguas praesciderunt 83 ), alios manibus pedibusque truncarunt, alios innumeris vulneribus caesim punetimque ita P. 11. dilaniarunt,' ut dignosci non possent. Et quod maius, mortuo etiam celsissimo prineipi, Friderico Hassiae landgravio, non pepercerunt 84 ), qui cum hostiliter ab illis ante semestre ad Oostenam trucidatus 85 ), a Lesnensibus autem honeste pollinctus et in novi templi saorario super theatrum 86 ) ad transportationis usque in patriam tempus depositus asservaretur, huius 82) Ita könnte fehlen, weil man zu leicht sich versucht fiihlt, eine ungeschickte Beziehung auf das Folgende darin zu sehen; es weist aber zurück auf ut rabidi eanes. 83) Praesciderunt von praescindere für das in diesem Talle in der klassischen Sprache gebräuchliche praeeidere. 84) Die Leichenschändung hatte überhaupt ein weites Feld, da die Toten von dem Gefechte des 27. April noch nicht beerdigt waren. Langtier p. 16: defuneti capulis iam impositi a sceleratissimis rustieis spoliati fuere. Quod heros nunquam non victor Artisxewslcy senex laude militari etiam apud exteros inelitus post mortem tma cum aliis, proh dolor, expertus, euius cadavcr devestituvi atra ferali eieiebatur. Vergl. Anm. 62b. 85) Er war am 5. Okt. 1655 bei Kosten gefallen, nachdem die Polen am Tage zuvor Kosten durch Überfall wiedergewonnen hatten. Beide Ereignisse sind ausführlich dargestellt von dem Anonjnnus. 86) Der neuen Kirchen gab es damals in Lissa zwei: die lutherische Kreuzkirche seit 1635 und die bölimisch-reformierte St. Johanniskirche seit 1654. Yergl. Anm. 12. Hier ist offenbar die letztere gemeint, einmal weil sie von den zwei neuen Kirchen die neueste war, sodann weil die Landgrafen von Hessen schon seit geraumer Zeit dem schweizerischen Bekenntnis, mit welchem die hiesige böhmisch- reformierte Kirche gleichfalls längst Fühlung gewonnen hatte, zugehörten. Was aber ist unter dem saerarium und was unter dem theatrum zu verstehen, auf welchem in dem saerarium die balsamierte Leiche des Landgrafen in geschlossenem Sarge für die etwaige Überführung in die Heimat aufgebahrt war? Das saerarium wird die Sakristei der St. Johanniskirche, deren Umfassungsmauern in dem damaligen Brande sich erhielten, gewesen sein; der Raum, in welchem zahlreiche alte Schätze wie Kelche und Altardecken verwahrt werden und der auf Veranlassung des Gottesdienstes von den Geistlichen nicht betreten wird, da dieselben in dem Schiff der Kirche ihre Plätze haben, ist durchaus von der Art, dass er als vorübergehender Standort für eine fürstliche Leiche sehr wohl dienen konnte. Bezüglich des theatrum sehe ich die einzige Auskunft einer möglichen Erklärung in der Annahme, dass Comenius unter dem theatrum einen Katafalk verstanden wissen wollte. Nach Härder „Werden und Wandern unserer Wörter", Leipzig 1884, ist „Katafalk", ital. catafalco, aus dem romanischen catare „schauen" (lat. captarc, nämlich oeulis) und ahd. paleho „Gerüst, Gebälk" (nhd. „Balken") zusammengesetzt und bedeutet demnach ein „Schaugerüst" d. h. „ein Gerüst, auf dem ein Geschauetes sich befindet", wie das franz. eehafaud, woraus das deutsche „Schafott" wurde. Für das griech. ■9'SCitqov gilt allerdings auch die aktive Bedeutung: „ein Ort, an dem Schauende sich versammeln"; die passive „de3 Ortes, wo etwas zum Schauen geboten wird" ist. aber ebenso vorhanden, weshalb denn auch Schiller, die passive Bedeutung nur etwas begrenzend, ohne Anstand die Orchestra allein schon ein „Theater" nennt: „sie horchen von dem Schaugertiste des Chores grauser Melodie, der streng und ernst nach alter Sitte umwandelnd des Theaters Rund hervortritt aus dem Hintergrund." Die xXivt] smrcccpiog und die tcvqÜ der Griechen, der lectus funebris und der rogus des Römer boten nichts, was in diesem Falle anzuwenden gewesen wäre; bei Griechen und Römern hätte eben die Ausstellung auf dem Paradebetto für kurze Zeit und dann die Verbrennung mit der Sammlung der Asche in der Urne stattgehabt. Wir mögen dazu bedenken, dass für den Begriff des theatrum die Vorstellung eines Gebäudes zu Comenius Zeit etwas entfernter lag. — 16 — illi primo loculum decore adornatum diripuerunt extractis argenteis deauratis claviculis detractoque circumcirca holoserico, post ipsum principis corpus adorti veste serica lynceis pellibus subducta 87 ) exuerunt atque sie iterato denudatum et humi proieetum reliquerunt Qui tarnen reperto post urbis deflagrationem ibidem corpore ab igne non temerato ab- Antiquolesnensibus dermo vestitus, loculo inclusus certoque ]oco sepultus adhuc servatur honorifice 8S ). Stultitiae vero documenta furiosorum illa colluvies in eo edidit, quod, cum Lesnam possent sive in nidum sibi munitissimis provinciae 89 ) locis Suecoram iam praesidio firmatis constituere sive saltem opimiora inde colligere spolia (tanta quippe rerum, victu- alium, mercium, supellectilis variae 90 ) thesaurorumque aiiunde tanquam ad tutioiem locum huc translatorum copia fuit, quanta millenis etiam curribus vix multis diebns avelii pösset), illi tarnen nimio urbem invisam perdendi desiderio mox eadem die et quidem non exspectato etiam meridie ignem multis locis per oixines urbis et suburbiorum plateas (non enim vaeuos eurrus, sed praeparatis ad incendia materiis, taeda, pice, stramentis onustos adduxerant) subiecerunt et sie amoenissimam urbem cum omni rerum abundantiae apparatu 91 ) immanissime perdiderunt. Durabat incendium hoc triduurn totum incendiariis, ut ne quid esset reliquum, admodum tentis 92 ). Nam cum novorum templorum exempli gratia recentes strueturae non facile flammas admitterent 93 ), illi stramentis aridisque lignis picatisque faeibus aliquoties sub tecta et in turrium interiora illatis ignem concipere vi cogebant iterumque tertia die, P. 12. Maii prima, regressi, quiequid domuncularum superesse videbant, fiaminis admotis ustulabant, ipsa etiam molendina alata, quorum in urbis circuitu ad septuaginta erant, et viridarium comitis amoenissimum arci adiunetum 94 ), ut nullus non locus crudelitatis impleretur spectaculis. tandemque dicendum veniat 95 ): en cineres, ubi Lesna fuit! Cives incendia haec eminus 87) Was ist die vestis serica lynceis pellibus subclucta? Aus J. IC. II lässt sich nichts ersehen, da dort die Episode ganz fehlt. Gemeint sein muss ein innen mit Pelzwerk ausgelegtes seidenes Gewand. Dieser Gebrauch von subdtico, wie es scheint ohne Beispiel, dürfte hervorgerufen worden se ; n durch den Gedanken an das gegenteilige obäueo. 88) Die Bestattung des Landgrafen fand sehr bald nach dem Brande statt, da, was mehrfach bezeugt wird, einzelne Lissaer auf Zeit demnächst fort und fort wiederkamen, um zu sehen, ob sie nicht noch einiges von ihrer früheren Habe wiederfänden. Der Wiederaufbau der Stadt begann erst im Sommer 1657, die Schrift ist aber verfasst im Sommer 16TA 89) Provincia — Grosspolen, So auch bei Langner p. 10 in deutlichem Wechsel mit Maior Polonia, vergl. Antn. 31. y0) Die merces wohl gleichbedeutend mit den merces pretiosae p. 1?, ebenso die supellex varia mit der supellex dornest ica varia p. 12. 91) Rerum abundantiae appäratus ist alles, was zur Annehmlichkeit des Lebens dient. Zum Teil war es zu finden in den Haushaltungen der Bürger, zum Teil in den Wareilniederlagen der Kaufleute. 92) Tentis — attentis, wie J. K 1 und J. K. II haben. 93) Über die zwei neuen Kirchen vergl. Anm. 86. 9 i) Dass nicht bloss der herrschaftliche Park durch das Feuer verwüstet, sondern auch das Schloss ein Raub der Flammen wurde, zeigt ein im Archiv der hiesigen St. Johannislcircho vorhandenes deutsches Gedicht aus jener Zeit. 9">) Comenius kann so nicht geschrieben haben, auch wenn man sich tanclem in dem Sinne von postremo genommen denkt. Ich vermute: in mentemrim dieeitdum veniat d. i. „und sich einem aufdrängt das — 17 — per unurn et alterum milliare triste spectantes accurrebant postridie agminatim, seu flammas exstinguendi si possibile es-et seu flammis aliquid eripiendi (plerique enim vacuis egressi erant panico illo perculsi terrore manibus) desiderio: sed a superveniente hoste strenue licet sese defendentes et multos hostium sternentes trucidati fuere multi sicut et sequentibus diebus, cum pagi aliqui ad Lesnensem comitatum spectantes et ab evangelicis habitati exurerentur. Perierunt hoc incendio aliquammulti, senes et aegroti eripere se nec eripi ab aliis valentes, aedificioru cn vero et supellectilis domesticae variae et mercium pretiosarum et frumenti ad multa milia modiorum liuc convecti et bibliothecarum aliaru nque rerum tantus apparatus, ut multis auri tonnis iactura aestimari non valeat millenique ad miserrimam mendicitatem redacti sint. Super omnia vero lamentabile ecclesiam fidelium variis e locis et gentibus purioris divini cultus gratia buc loci collectorum ita penitus eversam, ut cum antiqua a Babyloniis eversa Sione exelamare necesse babeat: o vos omnes, qui transitis per viarn, videte, an dolor sit similis dolori meo, quo nie implevit dominus in die furoris sui! Immisit enim ignem ossibus meis et subvertit me: posuit me desolationem, ut nequeam surgere. Perditi sunt filii mei, quia praevaluit inimicus. Expandit Sion manus suas nec est, qui consoletur earn. Vocabam amicos meos et illi deceperunt me. Thren. 1,12 etc. Yenatione ceperunt me quasi avem inimici mei, lapsa est in lacum 96 ) vita mea, tametsi, qua die invocabam te, dicere soleres: ne timeas. Misericordia tarnen dei est, quod non consumpti sumus, quia non deficiunt miserationes eius etc. Thren 3. Kon reticendum est, quid mirum acciderit prima incendii die sub vosperam. Czirnae 97 ) (primum est Silesiae oppidum Lesnaeque vieinissimum duarum leucarum distantia) prodierant P. 13 tristes patriae spectaturi fumos aliqui Lesnenses. Et ecce e nubibus fuinos illos super Silesiam fsrentibus decidentes fuligines et cum illis chartae ambustae folium ! Quod ut tollunt, vident ex Bobemicis bibliis folium caput evangelii Mattbaei sextum cum septimi parte cont nens, ubi verba Christi qua mensura mensi fueritis eadem remetientur vobis primum inspec- tantibus obiecta sunt cum multis Christi ad fidendum paternae dei providentiae exliortationibus 98 ). Dichterwort, das liier eine Stelle hat"; denn ein Dichterwort ist es allerdings, das, versteht sich den Verhältnissen entsprechend geändert, dem Gefühlsergusse zu Grunde liegt: iam seges est, ubi Troia fait! Ovid. Heroid. 1,53. Dass es sich hier in der That nicht handelt um einen ureigenen und selbständigen Schmerzens- schrei des Comenius, der in diesem Falle die metrische Form als eine Künstelei gewiss verschmähet hätte, beweist der Umstand, dass die Sache, natürlich wieder in anderer Fassung,'auch in einem Privatbriefe aus Danzig d.d. 7. Juni 1656 im Archiv der hiesigen St. Johanniskirche sich findet: en campos, ubi Lesnci fuit\ Der Betreffende war sicher ausser Verbindung mit Comenins; sonst hätte er sich ohne Zweifel das ungleich bezeichnendere und wirkungsvollere en cineres zu eigen gemacht, statt mit en campos noch einen grammatischen Fehler hinzuzufügen. 96) Lacus — Vertiefung, Grube. Vergl. lacuna— Lücke. 97) Tschirnau. 98) Etwas abweichend J. K. II: Quod ut tollunt, vident ex evangeliis dominicalibus Bremae antehae quatuor Unguis (Oraeee, TSohemice, Germcmiee Latinegue) exeusis esse partum evangelii dommicae XI' trinitatis verbis istis: eadem mensura, qua mensi fueritis, remetientur vobis. Neenon in areis Czirnensis areain, deeidit ex Bolwmicis bibliis folium caput Matthaei sextum cum septimi parte continans, tibi eadem Uta verba de reddenda mensura primum inspectantibus obiecta sunt cum multis Christi exliortationibus. Bei Langner p. 17 findet sich noch ai\deres der Art. — 18 — Folium lioc loci domino, generoso d. A. Sto. P9a ), ab aulicis praesentatum legit 09b ) et interpretatus est casu fortuito praesens d. H. M., Lesnensis medicus 100 ), et alii complures, qui hoc testantur; dominus vero loci inter cimelia sua id reposuit. Quid hic nisi oppressa immanitate hostili exclamet Sion 101 ): redde eis vicem, domine, iuxta opera manuum suarum! Thren. 3,64. Coepit etiam ulcisci deus iaiurias populi sui quarto post die, cum furiose Costenam, quarto a Lesna lapide situm oppidum, aggressi a praesidio Suecico aliquoties animose repulsi magnamque cladem passi ad quingentos suorum desideratis magna confusicne recipere se coacti sunt 102 . 1 , similia passi ad Calissiam et alibi a Suecis caesi et in fagam acti, ut eandem propemodum experiri videantur fortimam quam a subversa Magdeburgs l0J ) TiJlyus olim deo ultionum ultorem se suorum exhibente. Incipiuntque agnoscere et sibi in vicem exprobrare stultitiam suarn ipsimet, tum nobiles quod sibi emporium -et gazophylacium d.ssipassent suum 104 ), tum clerici videntes aliud et aliter evenisse quam proposuerant ipsi Ipsorum quippe intentio fuit haereticos, ut vocant, evertere funditus una cum nidj suo; nunc videntes hunc quidem vastatum, illos autem servatos magis dolent ac ringuntur quam gaudent. Dens enim, quod olim Barucho promiserat, hic praestitit: dabo tibi in rnediis patriae r-uiais 09 a ) J. K. II: generoso d. Alexandro Stosch. 99 b ) Legit — recitavit. 100) J. K. II: d. llmricus Martini Dantiscanus, medicus Lesnensis, wo Dantiscanus gebraucht ist für das sonst vielleicht bekanntere Gedanensis. Es ist aber Dantiseum für Gedanum in der Latinität dieser Zeit gleichfalls nicht selten. 101) Die Worte bedeuten: „Da kann Zion überwältigt durch der Feinde Bosheit nichts anderes thun als ausrufen" ff. Die Sache ist ohne weiteres klar, sowie man sich an die in solchen Fällen sehr gewöhnliche Unterdrückung eines Begriffes wie facere oder agere erinnert; sie wird hier bloss dadurch verdunkelt, dass quid nisi steht, wo man quidni erwarten sollte. Die Trennung von quid und ut ist in der älteren Latinität häufig. 10'.') Kosten war den Schweden am 4. Okt. 1G!>5 entrissen worden. Vergl. Arnn. 8P. Von den Schweden wiedergewonnen wurde es jetzt siegreich gegen die Poli-n verteidigt. 103) Magdeburgum als Femininum gebraucht nach der allgemeinen iJegel von d'?n Städtenamen. Das würde freilich kein Lateiner bei neutraler Endung sich gestattet haben. 104) Üeber den Wohlstand der Stadt vor dem Brande hat Comenins selber schon berichtet p. ?,3: omnia hie emi vendique potuerunl. Ich füge dazu aus Langner p. 7: in quam urbem Poloni cum suis mereibus confluebant. Ad quam aureae flos nobilitatis huiusque subditi agminatim concursabant; quam intu.cnt.es delectarnenta, incolenics emolumenta uberrime habere notabantur. Unde proverbium superioris temporis „in der Liss' ist wenig G en i ss u , Lissa fruetu parum spissa, imendatins andiebatur: „zu der Liss : ist woh 1 noch gen i ess", L / ssa fruetu multutn spissa. Jmo nisi illam haluisscnt loloni, ob fclicissimae medworum citratwnts, chirurgiae ac pharmacorwn artiumque mechaniearum abundantiam omni commoäitatc eos carcre, summa rerum inopia prtrni multi fatebantur et plcriqüc eomperiebant. Und dem entsprechend p. 19,20: periit cum nrbe Polonis eommoda ipsa Polonorum commoditas. Es mag bei dem Anlass gedacht werden der Pulvermühle des Martin Zugehür bei Langner p. 9: feriis Francisci anni quinquagesimi quinti supra millesimum sexceniesimum, quarto mensis Oetobris die, eonsidtissimi, prudeniia et arte praestantissimi ac honoratissimi (Urmini, Martini Z/ugelioeri, her/ eo tempore mei hencroli, ergasterium pulveris pyrii immensa incensi pulvaris iam praeparati copia- in aerem dissipct- tum fragore irigenti toti civitaii terrorem, omnibus adeenis stuporem, vicinis consternationem, animi iniecit. Wenn Martin Zugehör eo tempore der herus benevolus Langners war, so ist das so zu verstehen : Langner, in der Frankfurter Matrikel vom 14. Mai 1G56 als Punieiensis Polonus bezeichnet, war am 4. Okt. 1655 hier noch Schüler und wohnte in dem Hause bez. in der Familie des Martin Zugehör. Eine Palvergasso giebt es noch heute am äussersten Ostende der Stadt. — 19 — spolii loco vitam. Jerem. 45,5. Dedit enim tot millenis cnltoribus suis e media illa subversione ereptis spolii loco vitam posito furoribus Satanae termino, quem transgredi xion potuit non minus atque olim 105 ), cum Jobuiii illi obiecisset, quantum ad facultates, ita P. 14. tarnen, ut ne noceret vitae. Nomen domini sit benedictum! Cantare enim revera habemus cum Davide: nisi dominus adfuisset nobis, nisi dominus adfuisset nobis, cum insurrexerunt contra nos homines, tunc vivos absorbuissent nos exardescente ira eorum in nos, tunc aquae illae inundassent nos, torrens ille superavisset nos, torrens ille aquae sup erbi ssimae. Benedictus Jehova, qui nos non exposuit praedae dentibus eorum! Axiimanostra ut avicula erepta estalaqueo aucupantium: laqueo enim disrupto nos erepti sumus. Auxilium nostrum fuifc a domino, qui fecit caelum et terram. Psalm. 124. 0 admirabilis Providentia dei nostri, quae tum servat cum deseruisse videtur, tum vivificat cum occidisse putatur! Periissemus certe nos, nisi periissemus 10G ). Periissemus vita agglomeratis mox postea per maiora longe agmina furiosis istis, nisi periissemus facultatibus nostris ipso diffugio nostro, quod maiora mala praecavens procuraverat terrore istoc immisso paterna dei Providentia, illis in praedam obiectis. Nomen domini iterum iterumque sit benedictum! Nos interim tarnen cum aliis adhuc afflictis, quos ubiubi gentium absorbere quaerit superbissimus iste Babylonicarum aquarum torrens, clamare non mtermittemus: quousque, domine, irasceris populo tuo? quousque ut ignis accendetur zelus tuus? Ne recorderis, domine, ini- quitatum nostrarum antiquarum, cito praeveniant nos miserationes tuae! Psalm. 79. et 107 ) cum animabus mactatorum hucusque propter verbum dei iacentibus sub altari meriti Christi, propter cuius fiduciam mactamur: usque quo, domine, sancte et verax, non iudicas et sanguinem nostrum vindicas reposcendo eum ab iis, qui habitant in. terra? Apocal. 6, 9.10. 105) Sollte heissen: non marjis quam olim: „ebensowenig als einstmals". 106) Wolil Erinnerung an Plut. Them. 29: txmov de rov OffiiffToyJJtt (padiv ijä/j fisycxv ovr« (naQcc ßadilst) xal ■d-eQcenevöfievov vno no '/j .ow ka^,7TQag tcoxs TQanstjjg 7raqcns'}d(j ^g noog toig 7 ratöag elnelv ä> ncfidsg, dnoo^ofisü-a äv, sl [lij djiooXoiisd-a. Etwas anders die Achäer nach ihrer Niederwerfung durch Rom: ei [iij ruyßük (x7iüi?.6[j£^cc, ovx äv EßtoS-tifiev. Polyb. 40, 5, 12. 107) Et: „und ebenso" mit dem Verbum von oben: clamare non mtermittemus. Zu Anm, 86 trage ich noch nach, dass im Französischen theätre geradezu auch die „Bühne" bedeutet ■und ebenso einen „Holzstoss auf einem Holzplatz". 4 Beilage X. Rudawski hist Pol. IT. Y. 7. Arfciculi compositionis pacis serenissimi regis Suecorum nomine inter regni Sueciae generalem campi mareschalcum, illustrissimnm dominum Arnolpbum cijmitem de "Wittenberg, et inter utriusque palatinatus Posnaniensis et Calissiensis illustrissimos dominos palatinos et castellanos, senatores totamque nobilitatem unanimiter mediante illustrissimo domino Radzieiewski, Poloniae prooancellario, sanciti et promulgati die ^ Julii anno 1655. Postquam serenissimi regis Suecorum exercitus sub directione illustrissimi domini generalis campi mareschalci comitis de "Wittenberg ad oppidum Husce 1 ) pervenisset et nobilitatem utriusque palatinatus Posnaniensis et Calissiensis cum exercitu similiter suo in campo offendisset, factum est, ut consilio et persuasione illustrissimi domini Radzieiewski, regni Poloniae procancellarii, rebus ultro citroque probe pensitatis omnes et singuli cum praenominato illustrissimo domino generali mareschalco convenerint et ad serenissimi Suecorum regis futuram ratificationem hanc pacis universalis compositionem iniverint tali nimirum modo et pacto Primo ut a principio compositionis ab hac die nunc et Semper palatinatus uterque Posnaniensis et Calissiensis maneat sub protectione serenissimi regis Suecorum, cui fidelitatem quoque et obsequium, sicut hactenus regi Poloniae praestiterunt, pari tenore praestituros sese promittunt. Secundo serenissimus rex Sueciae bona regalia quaecunque, tarn spiritualia quam saecularia, pro arbitrio suo disponendi facultatem liabebit. Telonia quoque eorumque reditus ad usum suum et reipublicae convertet. Tertio citra moram illico Posnaniam, Calissiam, Miezerice 2 ) et reliqua loca praesidiariis militibus firmabit, ne quis in posterum occasionem arripiat utrumque palatinatum turbandi. Quarto nobilitas ad nullum universalem motum 3 ), sicuti hactenus cum maximo ipsius damno factum est* provocetur, verum militibus ex aerario conducendis 4 ) adversus hostem pugnetur 1) Usch an der Netze. 2) Meseritz. 3) Gemeint ist das Adelsaufgebot, worüber Rudawski YI. 2. Anm. 68. 4) Es waren dies die sogenannten Quartianer, die daher ihren Namen hatten, dass der vierte Teil der königlichen Einkünfte auf ihre Unterhaltung verwendet wurde. - 21 - Hinc fidelitate et observantia satis superque contestata vicissim serenissimi Suecorum regis nomine illustrissimus dominus generalis mareschalcus fide publica promittit universis et singulis, cuiuscunque status et condioionis fuerint, libertatem religionis. Secundo nullam legum vel constitutionum mutationem in regnum introducendam, sed pro maiori tranquillitate omnium normam vetustiorem observare et retinere spondet. Tertio nobilibus nulla molestia fiet a militibus aerario publico sustentandis, sive stationem hibernam sive viatioum petere voluerint; secus si fecerint, poena cuilibet facto condigna irrogabitur. Quarto iudicia more solito per nationales Poloniae nobiles et alios de gente subde- legatos agentur. Quodsi forsitan aliquis refractarius liisce compositionis articulis contradicere prae- sumserit et si qui regi Poloniae denuo adliaerere voluerit, proscriptione palatinatus utriusque et confiscatione omnium bonorum suorum punietur. In quorum fidem et securitatem tarn serenissimi regis Suecorum generalis campiductor quam illustrissimi domini senatores et proceres palatinatus utriusque subscripserunt et sigillis propriis obsignarunt. Factum in castris. Die et anno ut supra. Arnolplius comes de "Wittenberg, serenissimi regis Suecorum nomine. Andreas Carolus Grudzinski, palatinus Calissiensis, suo et totius palatinatus nomine. Maximiiianus Mieczkowski, castellanus. Christopborus de Bnin Opalinski, palatinus Posnaniensis, suo et totius- palatinatus nomine. Paulus Gembicki, castellanus. Andreas Slupecki. Beilage XX. Pufendorr Frid. Gull M. El. ¥1. 80. Rudawski bist. Pol. II. ¥1.8. Votum solenne a serenissimo Johanne Casimiro, rege Poloniae, in templo catbedrali ad altare maias coram imagine beatissimae Mariae virginis, intra missae sacrificium ab illustrissimo et reverendissimo domino nuntio apostolico celebratum, immediate ante eleya- tionem venerabilis hostiae universo clero et populo audiente et annuente senatuque ac tota 4* — 22 — aula verba legia excipiente seque iisdem obligante factum Leopoli 1 ) I. die Aprilis anno domini 1656. Magna dei, hominis mater et virgo sanctissima, ego, Johannes Casimirus, tui filii, regis regum ac domini mei, tuaque miseratione rex, sanctissimis tuis advolutus pedibus te in patronam meam meorumque dominiorum reginam hodie deligo atque me meumque regnum Poloniarum, magnam ducatum Lituaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Livoniae, Czerniechoviae etc., exercitus utriusque gentis 2 ), populos universos tuae singulari tutelae atque patrocinio commendo, tuam opem ac misericordiam hoc in calamitoso ancipitique regni mei statu contra hostes sanctae Romanae ecclesiae supplex imploro. Et quia maximis obligatus beneficiis tuis impellor una cum gente mea ad novum idque fervidum tibi ser- viendi desiderium, promitto deinceps meo, satraparum populorumque meorum nomine tibi tuoque filio, domino Jesu Christo, me cultum ubique et honorem tuum per diciones regni mei omni studio propagaturum. Promitto praeterea ac voveo me, ubi praepotenti tua intercessione et filii tui magna miseratione de hostibus et praecipue Suecis victoriam obtinuero, apud sanctam sedem apostolicam procuraturum tibi tuoque filio in gratiarum actionem, ut dies hic quotannis solennis et festus idque in perpetuum habeatur, daturumque cum episcopis regni mei operam, ut id, quod promitto, a populis meis impleatur. Cum vero magno animi mei dolore luculenter videam propter gemitum et oppressionem hominum condicionis plebeiae in regua mea immissa a tuo filio, iusto iudice, flagella pestis, bellorum et aliorum malorum per hoc septennium, promitto insuper ac voveo me serio cum universis ordinibus pace constituta rationes omnes initurum, ut a gravaminibus iniustis et oppressionibus populus regni mei eximatur. Fac, o misericordissima regina et domina, sicut eam mentem mihi ad haec concipienda vota dedisti, ita gratiam apud tuum filium ad eadem implenda impetrem 3 ). Similiter quoque factum a senatoribus regni. 1) Lemberg. 2) Polen und Lithauen. 3) Überlieferung: impetres. Vindicatio iiBi@ ei eaaseteatiae Johannis Comenii a calumniis Nicolai ^Vi-iiolc li, Poloni, sanctae theologiae professoris Franekerani, cum exhortatione ad meliora et super editionem libri LVX IN TENEBRIS informatione. Lugdnni Batayorum ex officina Henrici Yerbiest 1659. Herausgehoben: tertia et quarta. Vindicatio famae et eonseientiae. Calumnia III. 68. Grandis calumnia est et capitale crimen intentans, quod panegyricus meus regi Sueciae scriptus Lesnensis exci'iii cos 1 ) incendiique taeda fuit 2 ). Hanc diabolen recitata ex vero facti historia diluet; recitabo itaque sancta fide. Tu, mens obtrectator, attende et ad veritatis tribunal pudefieri disce. 69 Postquam se tota iam utraque Polonia 3 ) sicut et Lithuania regi Sueciae subdiderat ad ipsum usque regni caput Cracoviam, re versus inde d. Joh. Sclilichting, urbis et comitatus Lesnensis administrator, accersivit ad se in arcem superattendentem 4 ) ecclesiarum nostrarum 5 ), d. Gertichium, avunculum tuum, et me narrans nobis de heroicis Sueciae regis virtutibus multa et quomodo sibi tantum regem gratulari habeat Polonia brevique celebranda esse regni comitia ad regis coronationem peragendam, referens etiam catholicos ipsos in laudem regis gratulatoria scribere carmina ut canonicum quendam Gnesnensem et Samuelem Twar- dovium, virum nobilem nobilemque poetam, ipsum quoque pontificium, Latine et Polonice typis iam exscriptos applausus etc.: indecorum fore, si evangelici prorsus taceant. Respon- debamus non aeque tutum nobis eo descendere; instabat tarnen aliquoties me inprimis eo sollicitans argumentumqne scriptioni suggerens. Concepi ergo tandem quiddam, quod ille perlectum ita excepit, ut diceret nihil unquam sapientius scripsisti, habebunt cur tibi gratias agant catholici et evangelici etc. Cum adhuc tergiversarer, vocavit me iterum post dies 1) Die Überlieferung ist cos. Dass cos aber von Comenius geschrieben war, beweist die Yer- gleichling der bezüglichen Stelle bei Arnold XVIII p. 80: et quidcm tertio me te calumniatum esse seribis, quod dixeram in pracfatione (Antibidelli) ■panegyrieum tuum regi Sueciae scriptum fuisse excidii Lesnensis cotem atque. incendii taedam. Und einige Znilen darauf noch einmal: quare cum istum panegyrieum dixi cotem et taedam, excidii et incendii Lesnensis, mens mea non fuit ff. Und ebenso einige Zeilen weiter zum dritten Male: taedam illam non porrexisti studio, sed quod a te, ut existimo, bono fin& scriptum fuit, ab Ulis in taedam et cotem fuit aeeeptum. Der "Wetzstein war für die Messer und für die Schwerter, die Fackel für den Brand. 2) Der Indikativ ebenso Excid. L. p. 9: intercedebat signifieabat. 3) Grosspolen und Kleinpolen. 4) Arnold schreibt regelmäs-ig: superin tendens. 5) Ecclesiarum nostrarum mit dem unbestimmten Artikel partitiv nach bekanntem Gebrauche. Beispiel: villa mea 1. meine Besitzung, wenn ich nur eine habe; 2. eine von meinen Besitzungen, wenn deren mehrere sind. In dem letzteren Falle treten auch Erweiterungen des Ausdrucks ein wie z. B. nulla villa mea, nonnullae villae meae , wie hernach IV, 79 : nostros quosdam idem imitari volentes. aliquot consulemque urbis iturum esse Yratislaviam Silesiorum, ubi tum illustrissimus comes, dominus noster, regni archithesaurarius, a rerum in patria tumultu secedens residebat, seque scriptum illud ad censuram illi missurum significavit, cuius si accesserit calculus, nihil fore quod metuerem. Respondi maoulaturas mitti non posse. Ille: describi ergo cura, consulem ad crastinum manere iubebo. Quid multis ? factum. Illustrissimus autem mox, mox, mox typis exscribi mandavit. 70. Habes, cuius iussu et qua spe panegyricus ille scriptus editusque fuerit. Atque utinam monita fuissent secuti utrimque! Ad illas extremitates numquam fuisset ventum. Sperabant autem magni illi politici, alter evangelicus alter catholicus 6 ). Si spei non respondit eventus, quid tum? Viles animae consilia ex eventu aestimant, quibus te accedere indecorum, ansam vero tarn atrocis inde calumniae arripere impium. Quid enim? Propterea ego, quod superiorum 7 ) voluntati parui, quod regem Sueciae reverenter fortunam habere docui, quod omnes in tanto rerum tumultu prudentis modestiae admonui, propterea, inquam, ego Lesnae tuae 8 ) incendiarius audire 9 ) debeo ? Quis tales consequentias nectere docuit? Nihilne viderunt, qui ante te panegyricum hunc viderunt saluberrimaque messe theologica et politica monita iudicarunt eoque illum eundem, ut plurium subiret oculos, suis typis exscripserunt Noribergae, Francofurti, Londini et, ut audio, Parisiis, quam tarnen editionem non vidi? Omnes scilicet hi delirarunt; solus Franekeranus professor configendis cornicum oculis natus sapit. 71. Quod magis, calnmniarum 10 ) te ipsa adversariorum, qui Lesnam exusserunt, confessione convincam, ex qua patebit I. pontificios panegyricum hunc ab aliquo Lesnae hospite fuisse scriptum non solum ante Lesnam eversam, ut inde concitari potuissent, sed et post ignorasse et forsan adhuc ignorare, nisi id ex te buccinatore iam discant, II. scripto illo non fuisse irritatos, quippe quod ipsi etiam, quantum ad substantialia, laudarunt, excepto quod iura et libertates ad omnes in commune, etiam haereticos suo sensu, extendi aegre tulerunt. Faciam utriusque fidem. 72. Sesquiennio post eversam Lesnam recepta fuit a Polonis Cracovia ibique paulo post excusus tractatus tali titulo: Apologeticus contra panegyricum Oarolo Gustavo Magno, Suecorum G-othorum Yandalorumque regi, dedicatum ad religionis, regis legisque Polonae defensionem productus. In cujus mox ingressu auctorem panegyrici se ignorare ostendunt 11 ) his verbis: quisquis es, Polonum autem et haereticum te conicio 12 J, qui panegyricum regi Suecorum nuper dedicatum in lucem 6) Gemeint Karl Gustav und Johann Kasimir. 7) Zu denken der Administrator Johannes von Sohlichting und der Erbherr Boguslaus Leszczyiiski. 8) Arnold war ein geborener Lissaer. Wenn er sich trotzdem gelegentlich Polonus nennt, so hat das nicht mehr zu bedeuten als wenn Langner es thut; beide meinen sie damit die territoriale Gebiirtigkeit. 9) Audire: „irgend eine Anrede, irgend eine Benennung zu hören bekommen". Beispiel: rexque patcrque audisti coram. Hör. Epist. I. 7. 38. 10) Galumniarum ist abhängig von convincam. Um der Häufung der nicht zusammengehörigen Genitive vorzubeugen, konnte auch verbal gesprochen werden: calumniatorem te esse convincam. 11) Subjekt: qui Lesnam exusserunt, cf. III. 71 oben. 12) Hier tritt der Verfasser persönlich ein. — 27 — edidisti etc. Et paulo post: subtraxisti tarn personae quam nominis tui copiam etc. Ecce, ecce, ipsi adversarii te ob panegyricum Lesnae scriptum in Lesnam eos fuisse concitatos testantem mendacia loqui testantur. 73. Neque panegyricum hunc tarn absurde ab illis fuisse acceptum, ut propterea furere vollent, fatentur eodem scripto subinde 13 ). Exsignabo quaedam vel saltem ex ultimo bifolio ipsorummet verbis: ne quid inusitatae infelicitatis maguae se intermisceret felicitati, ut timeret, monuisti Grustavum; optime fecisti. Nescit enim pennata dea ac brevi evolatura stabiles Semper continuae felicitatis gressus figere. Et mox: b enev olentiam quia commendasti Gustavo erga Polonos, laudo animum; sine illa enim nec retineri possunt imperia nec manceps 14 ) populi fieri spiritus etc. Et post unam et alteram periodum denuo: partes defensoris in tuendis Polonae nobilitatis libertatibus apud Grustavum quodsusceperis, multaseademnobilitas et Labet et agit tibi gratias; liber-tatis enim amorem tenacissime vel te ipso fatente retinent mori paratiores quam illa privari. Quod autem non aliquos Polonae gentis liberos esse debere, sed omnes et singulos in Universum, proceres regni, nobilitatem inferiorem, civitates et oppida 15 ) plebemque ipsam rusticanam suo modo et gradu censuisti, nec etiam 16 ) deviasti; et penes enim 17 ) excelsam abietem humilis humi libere serpit viola etc. Illud autem quod nu garis, ut manus libere in caelum attollantur etiam diverse 18 ) de deo sentientium, dum modo deum colant, non blasphement etc., ostendis 19a ) ex caenosa lutulenti Lutheri te prodiisse hara, non in Eomanae ecclesiae ministrum esse ara; non enim sola irreligiositas aut blasphemiae interdicta 19b ) esse debent, ut ais tu, sed et diversae religionis 20 ) ritus colendi deum etc. Mox iterum: quod in praeceptis dederis, ut se augustum Semper, prudentem, strenuum, magnanimum, iustum, liberalem, pacificum, pium, dementem tuus rex praestaret, dignus es quem posteri etiam suis concelebrent laudibus; hae virtutes enim optimorum regum propriae sunt. Religione dissidentibus civibus 21 ) tolerantiam retinendam cum suasisti, denuo Eomaiiae ecclesiae orthodoxaeque fidei hostem te ostendisti. 13) Subinde • „wiederholentlich". Versrl. Excid. L. p. 6. 14) Manceps: „Barge für die Sicherheit der Herrschaft 14 . Das zweite nec, wie so häufig, dem ersten nec logisch subordiniert: „das erste kann nicht geschehen, weil das zweite unmöglich ist". 15) Civitates et oppida : „grosse und kleine Städte". 16) Nec etiam = ne in ea quidem rc. 17) Et penes enim = etenim penes. 18) Diverse nicht: „verschieden unter sich", sondern: „anders als die Katholiken". Dieser Gebrauch von diversus schon bei Tacitus sehr häufig. 19a) Uberlieferung: ostendit. 191)) Comenius Paneg.: sola irreligiositas et consueta eheu! deum blas- phemandi et peccatis irritandi libido interdicta esto; danach möchte man interdictae vermuten. 20) Diversa religio: „jedes von dem katholischen Lehrbegriff abweichende Bekenntnis". Yergl.Anm. 19 a . 21) Religione dissidentes eives: „alle die, welche in Ansehung der Religion nicht zur katholischen Seite halten". Vergl. Anm. 19 a . 5 — 23 — An ignoras advenam haeresin 22 ) venerandae matrifamilias, fidei catholicae, in republica Polona sine gravi iniuria aequari non posse etc? Tandem addit: in reliquo orationis tuae cursu vela contraho; digna enim tuo regi suasisti votisque salutaribus, si 23 ) illis morem gessisset, prosecutus es. .' 74. Si apologeticus ille Cracoviae typis excusus ad manum tibi est, inspice: ista sie verbotenus scripta reperies. Quid autem ex omnibns istis ad verbis tuis fidem faciendam 24 ) „Polonos panegyrico isto irritatos de evangelicis extirpandis Lesnaque evertenda consilia cepisse" elicies, obsecro? Annon omnia baec te vanum, sed virulentum, ealumniatorem esse ostendnnt? cuins verba similia sagittis, comparanda iuniperorum prunis 25 ) (Psalm. 120, 4), vere 26 ) prunis candentibus aut potius faeibus ardentibus, quibus pyram, cui me ceu publicum incendiarium 27 ) imposuisti, sub me acceudis, ut tua causa mihi cum Davide clamandum sit: bei mihi, quod peregrinor tarn diu, babito inter osorespacis; ego enim pacem diligo, at cum loquor (etiam certe isto panegyrico meo nihil nisi pacem locutus fui), illi ad bellum conclamant. Psalm. 120, 5. 6. 7. 75. Quod magis, apologeticus ille Polonorum mihi adversus praesentem calumniam tuam apologiae loco est, quippe ubi illi fatentur I. me tolerantiam suasisse; II. tolerantiam tarnen concedi non posse propter prineipium suum „religionem nisi u'nam uno in regno tolerari non debere"; III. qui contrarium suadeat, hostem esse Eomanae ecclesiae fideique orthodoxae. Videsne, quis eos adversus evangelicos illorumque in Polonia ceu metropolin Lesnam con- citaverit ? Si nihilominus meum scriptum tolerantiam optans et orans occasionem dedisse 28 ) dixeris, perinde feceris atque olim christiani fecissent, si Justinum Märtyrern, Tatianum, Athenagoram ineusare voluissent, quod suis pro se intercessionibus ethnicis ad persecutiones movendas aut continuandas occasionem dedissent. At quis illorum tarn perversus, ut id faceret, fuit, quemadmoduun tu faciendo te esse ostendis? 76. Nam ut te non calumniandi causa hoc adversus me scripsisse, sed vere sio opinari hac via hostilem accensum fuisse furorem credam, adduci non possum, quia te tarn puerum imaginari non possum, qui veritatis hostium indolem ignores, ut, tametsi illi expresse 22) Advena schon in der älteren Sprache bisweilen mit Femininen verbunden : grues hiemis, cj,coniae aestatis advenae Plin. H. N. X. 61. Freilich sind das persönliche Begriffe; doch auch die haeresis ist, weil im Bilde der meretrix gefasst, persönlich gedacht. 23) Si : „nur wenn", schon in der älteren Sprache sehr gewöhnlich. 24) Auffallende Wortstellung für: ad fidem verbis tuis faeiendam. 25) Die Kohlen aus Ginster, versteht sich die glühenden (Serv. zu Yerg. Aen. XI. 788: pruna, quam diu ardet, dieitur; cum autem exstineta fuerit, carbo nominatur), in Anbetracht der langen Dauer der Hitze im A. T. öfters Sinnbild der Feindseligkeit. Hupfeld schlägt, wie mir von kundiger Seite mitgeteilt wird, vermöge einer Konjektur, welche nur einen Buchstaben ändert-, an Stelle der „Kohlen aus Ginster" zu lesen vor; „die Zelte im Ginster", indem er an irgend eine der Grenzpforten des Landes, die für eine solche Benennung geeignet war, denkt. 26) Vere wie inquam oben III. 70, was dem Gebrauche zuwider aber logisch begründet ist, da verus auch den Gegensatz gegen die Übertreibung bezeichnet. 27) Incendiarius: „Brandstifter", also anders als Excid. L. p. 11, wo es den „Brandschürer" bedeutet. 28) Occasionem dare: „herausfordernd wirken". Yergl. Excid. L. p. 7. — 29 — hac de causa id fieri dicerent, non causa tarnen esset, sed ngorfctCi; et color? 29 ) Impossibile te inter legendum codicem dei et historiam ecclesiasticam et martyrologia non id observasse, nisi forte, sicut in prato bos gramen, apis mel, ciconia lacertas, quaerit ita disputationum magister nihil in omnibus libris nisi syllogismos illationumque, exceptionum et limitationum formulas. Quod si etiam non causas ut causas expresse allegantibus 34 ) bostibus credendum non est, quia apud illos Semper agnus lupo aquam turbat, quomodo alicui fratrum accusatori tale quid fingenti credemus? Deo et ecclesiae te iudicandum trado. 77. Antequam tarnen ab hac recedo calumnia, revoco tibi in mentem legem dei Deut. 19 v. 16 etc., quam et Erasmus tractatu de lingua allegat his verbis: quin et gentium leges calumniatorem ad talionis poenam vocant, non solum lex Mosaica. Sce- leratior est, qui crimen falsum intendit proximo, quam mendax testis; nam et hunc ille subornat. Et tarnen in Deuteronomio deus testem calumniae convictum iubet eodem affici supplicio, quo afficiendus erat is, qui delatus erat, si convinci potuisset: non miseraberis eius, inquit deus, sed animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro deute, manum pro manu, pedem pro pede exiges. Qua lege si standum hic esset, quid fieret? Quia nempe incendiariis supplicium ignis leges irrogant: si ego ut incendiarius civitatis tuae 31 ) convinci possum, flammis tradendus sum; si tu criminis falsi convinci, tu. Ego tarnen contentus ero, si ad iustitiae tribuna] illa tarn bonis perniciosa credulitas tua 32 j et quibus eam illivisti mendaciis chartae 33 ), tetrum denique illud in me conceptum odium tuum tamquam infernalis vere flamma igne caritatis dei exurantur. Calumnia IV. 78. Cum te nuper privatis ad te litteris 34 ) tot iniuriarum, quibus me inconsiderata illa in Antibidellum tuum praefatione affecisti, commonefacerem, tu respondendo aliam addidisti alio colore tinctam calumniam his verbis : Lesna, Lesna inquam, habet quod de vobis conqueratur aeternum. Tarn altas enim radices apud vos egerant istae prophetiae, ut iniurius in dei providentiam videretur, illis qui non crederet. Multi illorum reculis suis convasatis de 35 ) asylo aliquo sibi prospexisssent, nisi conatus illi per haec talia fuissent sufflaminati. Hoc autem quid est? Nugari profecto et tarnen simul fortiter calumniari. Nam: 29) In der Überlieferung sind die Worte hac de causa id fieri schräg gedruckt; id ist also, wie ja auch die Tempora beweisen, deiktisch und generell zugleich gemeint. Der Gedanke würde deutlicher geworden sein, wenn Comenius geschrieben hätte : ut, ctiamsi illi expresse certa aliqua de causa ficri aliquid dicunt, non causa tarnen sit, sed ngocpccdig et color. Vielleicht ist ut, tametsi verdorben aus: quibus, etsi. Für die eigentümliche Verwendung von Uli vergl. Excid. L. p. 7: duo illorum vexilla. 30) Non causas ut causas allegare: „Gründe, die keine sind, als solche geltend machen". 31) Vergl. Anm. 8. 32) Auffallende Wortstellung für: illa bonis tarn perniciosa credulitas tua. 33) Überlieferung: mendaces. Die mendacia chartae sind die Erfindungen des Antibidellus. Zu illinere vergl. Ovid. Heroid. 9, 163: illita Nesseo misi tibi texta veneno. Liv. V. 2.3.: id donum inimicorum veneno illitum fore. 34) Überlieferung: liberis. 35) Die Präposition de, welche in der Überlieferung fehlt, wird gesichert durch Arnold Up. 9 : multi illorum reculis suis convasatis de asylo aliquo sibi prospexissent. Derselbe schreibt XX p. 87 genau ebenso. — 30 — 79. Totine Lesnensium civitati prophetiae hae innotaerant ? Omnesne illis fidem habendo dementari se et a 3ß ) quaerendo asylo sufflaininari passi? Atqui paucissimi de illis aliquid scibant 37 ), non millesima certe Lesnensium pars; pauciores etiam credebant adeoque 38 ) praeter unum et alterum, uti solet, nemo. Tu tarnen credulitate deceptos pronuntias et quidem tanta confidentia, ut aeternas super nos devoces querelas. Si hoc non est calumniari tarn pathetice in aliquem odia concitare, quid calumnia sit nescire me fatebor. Certe si qui credulitate peccasse dici posset, id Bohemi mei essent 39 ) soli harum (quamquam quotacunque iterum illorum pars?) conscii; sed neque Iii possunt conscientiae alias 40 ) suae illaturi vim. Nam cum alii agminatim bona sua in vicinam Silesiam eveherent, nostros autem quosdam 41 ) idem imitari volentes exemplo meo, qui nihil emittebam, retrahi audirem, monendo« publice putavi providentiae divinae fiduciam non excludere humanam prudentiam, sed includere. Die itaque ieiuniorum toti civitati a magistratu in singulos menses indictorum 42 ), sumpto ex Geneseos capite 32 v. I ad. 12 textu, quid homini christiano in angustiis constituto faciendum sit, Jacobi patriarchae exemplo docui: nempe I. utendum omnibus liumanae prudentiae mediis 43 ) (in specie ursi 44 ), quomodo ille omnia sua in duas turmas diviserit, ratione addita, si altera hostili percussa furore esset, altera ut servaretur, v. 7. 8) ; II. orandum III. deoque fidendum, qui et angelorum satis habeat ad suos tutandum (v. 1. 2) et corda hostium ad misericordiam flectere sit potens (cap. 33. 4). 80. Privatim ad quosdam meorum dicebam, non diffiteor, non eandem nobis atque Germanis et Polonis esse rationem. Istos enim in Silesiam profugere tamquam in patriam, ubi non tantum linguae consortes, sed et notos atque cognatos habentes facilius sive aperte degere sive latere posse 45 ). Nos esse a Caesare patria hereditariisque provinciis proscriptos ; si vel captivemur vel bona nostra diripiantur, neminem fore, qui nostram suscipiat causam. In angustiis' itaque nos prae aliis esse; tutissimum videi'i nos committere manibus dei, sive ad vitam sive ad mortem. Hoc totum est in quo mihi non quaesiti alibi asyli culpa tribui possit, sed a meis et me ipso, non autem ab omnibus Lesnensibus, qui consilia mea nec 36) Arnold XX p. 87 auch hier : de quaerendo asylo. 37) Seibant auch Arnold XX p. 87. In der älteren Sprache, zumal bei den Dichtern, nicht selten. 38) Adeoque: „oder richtiger". 39) So wunderbar die Überlieferung auih ist, so wird man sie doch lassen müssen. Si qui für si quis ; der Singular mit Rücksicht darauf, dass es eigentlich keiner war. Dieser Auffassung ist auch wohl das befremdliche id entsprungen. Die bezügliche Attraktion ist ja freilich für die Späteren nicht mehr die Kegel, doch gilt diese Freiheit auch für sie nur bei unpersönlichen Begriffen; Beispiele der Art von Personen wie quod ego fui ad Trasumenum, id tu hodie es, Liv. XXX 30. 12, sind anderer Natur. 40) Alias für aliter. 41) "Über nostros quosdam vergl. Anm. 5. 42) "Überlieferung: die itaque ieiunii ac toti eivitati a magistratu in singulos menses indietarum. 43) 'Media für „Hilfsmittel", geistig und materiell, in der späteren Latinität nicht selten. 44) In specie: „"besonders, namentlich"; ursi: „betonte, hob hervor". 45) Man sollte erwarten ; possent.. Doch nahm wohl Comenius ubi in dem Sinne von ibique. — 31 — requisiverunt nee audiverunt, fuitque culpa, si fuit, humanae imprudentiae, non autem atrocis alicuius, ob quam aeterna provocanda sint lamenta, ut tu, pessime declamator, faois, malitiae. 81. Pudendum autem profecto hominem theologum de divinis iudiciis propter publica peccata publicis poenis regna et populos involventibus tarn frigidum, imo perversum ferre iudicium, ut attractarum poeriarum culpam in unum aliquem vel paucos coniciat remque tarn tragice exaggeret. Deus tibi ignoscat, sive crassa ignorantia sive destinata malitia sie peccas. 0 quam aliud erat gravissimi theologi, superattendentis vestri, patrui tui et collegae mei, de his iudicium! Qui Lesnam augeri vicorum 46 ) amplitudine, moeniis 47 ), pompa 48 ), opibus, sed et simul crescere fastu, luxu, dissolutis moribus enormibusque peccatia eoque maturescere ad poenas heu! 49 ) quam saepe privatim et publice pro suggestu cum lacrimis etiam questus fuit! Post eversionem vero factam non vanum se fuisse vatem agnovit divina iustificans iudicia. Tu autem, si 50 ) absque uno aliquo hostium irritatore fuisset, Lesnam tuam 51 ) in aeterno futuram fuisse flore autumas? Plebeium et puerile iudicium, ne dicam insanum et contra deum et providentiam rebelle. Ex propheticis enim oraculis, quae terribilium dei iudiciorum soleant esse causae et cur a domo sua inchoare illa gaudeat deus, discere debebas, theologe, nempe nihil venire mali nisi praeeipiente domino nec esse cur murmuret vivens homo nisi adversus peccata sua, scrutandas esse potius vias nostras ut revertamur ad Jehovam Thren. 3, 37 etc.; passerculum etiam unum in terram non cadere sine voluntate caelestis patris doeuit Christus Matth. 10, 29. Tibi autem hominum milia integraeque urbes in gratiam alicuius 52 ) inprudenter aliquid sentientis aut facientis pereunt? Quis theologiam hanc docait? Publica peccata et publicae plagae annon correlata sunt, essentialis nempe causa cum essentiali cohaerens effectu suo ? Nonne theologus cogitationes tales verbo dei et sanetorum praxi conformes fovere easdemque in popularibus et confratribus suis excitare debebat potius quam impoenitentis castigationisque suae culpam in alios reicientis populi pessimos et verbo dei damnatos imitari mores? Imo cogitare debebas, annon tuae 53 ) quoque iuventutis peccata incendii Lesnensis aggregare iuverint fomenta, orareque cum Davide: delicta iuventutis meae ne memineris, domine! Psalm. 25, 7. 82. Quin tu potius cum propheta et nobiscum benignitatem dei, quam in media ira sua erga Lesnam exseruit, celebras dicendo: misericordia domini est, quod non sumus consumpti, quia non defecerunt miserationes eius? Thren. 3, 22. Numquid enim 46) Vic,i: „Strassenzllge", wie Hör. Sat. I. 9. 13. und sonst, durch moenia sogleich veranschaulicht. 47) Moenia ; „Häuser" wie Verg. Aen. II. 252 und öfter, aber freilich nur insoweit sie sich zu „Häusergruppen" und „Häusermassen" zusammenschliessen. Moeniis wie Excid. L. p. 7, p. 9. 48) Pompa: „Reichtum, der in die Augen fällt", durch opibus begründet. 49) Überlieferung: seu. 50) Si für etiamsi, wie auch sonst oft, namentlich in negativen Sätzen. 51) Yergl. Anm. 8 und Anm. 31. 52) In gratiam alicuius: „um der Verschuldung eines einzelnen willen". Schärfer wäre unius alicuius gewesen wie einige Zeilen vorher: absque uno aliquo liostium irritatore. Der Ausdruck bedeutet sonst „zu Gunsten jemandes, ihm zu Gefallen". 53) Überlieferung: tua. 31 — requisivermit nec audiverun atrocis alicuius, ob quam a< facis, malitiae. 81. Pudenduni aute peccata publicis poenis regni iudicium, ut attractarum tarn tragice exaggeret. Denis peccas. 0 quam aliud erat collegae mei, de bis iudicium! opibus, sed et simul cresce^ maturescere ad poeuas heu ! 4 etiam questus fuit! Post eve iustificans iudicia. Tu aute tuam 51 ) in aeterno futuram f insanum et contra deum terribilium dei iudiciorum so) discere debebas, tbeologe, murmuret vivens homo nis revertamur ad Jebovam Thre| sine voluntate caelestis patr. integraeque urbes in gratiam Quis theologiam banc docuii essentialis nempe causa cum tales verbo dei et sanctorum suis excitare debebat potii reicientis populi pessimos et tuae 53 ) quoque iuventutis pecc Davide: delicta iuventutis 82. Quin tu potius ci| sua erga Lesnam exseruit, cel consumpti, quia non defe 46) Vici: „Strassenzilge' 47) Moenia■ : „Häuser" wie „Häusergruppen" uncl „Häuserma 48) Pompa: „Reichtum, 50) Si für etiamsi, wie a 1 51) Yergl. Anrn. 8 und 52) In gratiam alicuius: alicuius gewesen wie einige Zeilen sonst „zu Gunsten jemandes, ihm .) imprudentiae, non autem ut tu, pessime declamator, vinis iudiciis propter publica idum, imo perversum ferre fei paucos coniciat remque ia sive destinata malitia sie entis vestri, patrui tui et itudine, moeniis 47 ), pompa 48 ), normibusque peccatis eoque pro suggestu cum lacrimis fuisse vatem agnovit divina |i irritatore fuisset, Lesnam puerile iudicium, ne dicam beticis enim oraculis, quae Ii ineboare illa gaudeat deus, piente domino nec esse cur esse potius vias nostras ut .num in terram non cadere Tibi autem bominum milia ientis aut facientis pereunt? igae annon correlata sunt, onne tbeologus cogitationes popularibus et confratribus isque suae culpam in alios Tmo cogitare debebas, annon erint fomenta, orareque cum Psalm. 25, 7. tem dei, quam in media ira ini est, quod non sumus hren. 3, 22. Numquid enim moenia sogleich veranschaulicht, .lieh nur insoweit sie sich zu fixcid. L. p. 7, p. 9. ründet. 49) Überlieferung: seu. iltzen. willen". Schärfer wäre unius \atore. Der Ausdruck bedeutet - 32 — iuxta plagam percutientis se 54 ) percussit eam aut, sicut interficiuntur interfectores, ita oocisi sumus ? Jes. 27, 7. Percntientium nos consilium fuit ipsis postea fatentibns occidione occidere nos demumque liaereticum illum nidum Tedigere in cinerem. Sed miserationes dei non permisere prius illud, posterius tantum. Praemisso enim ab adventu hostium terrore panico expulit nos et transtulit in tutiora liostibus furorem suum nonnisi in strues istas lignorum ad comburendum compositas, ut hospes Italus de Poloniois urbibus dixit, efiundere valentibus. Annon gratis vocibus exclamandum nobis et tibi est: non secundum peccata nostra fecit nobis neqne secundum iniquitates nostras retribuit nobis? Psalm. 103, 10. Apud Persas si facinus, ob quod plebeii fustium plagis subiciebantur, vir nobilis aamisit,. non ille, sed toga eius vapulabat 55 ). Nobili ergo castigationis genere dignatus est Lesnenses deus, quos plagis bostilibus non ipsosmet submisit, sed tegumenta eorum, ab ulterioribus plagis, quibus subdebantur alii, simul et semel emovens. Scriptum enim postea e vicinia 56 ) fuit beatos praedicari Lesnenses, qui subito defuncti fuissent miseriis suis; memini. At exusta tarnen civitas? Factum ita mandante domino Thren. 3, 37, sed non exustae vicinae silvae, ex quibus restaurari poterit adeoque 57 ) iam restauratur, o si non ante diem adbuc! Orandum est. 54) Juxta = praeter. Die plaga percutientis se ist der Schlag, welchen die Bürgerschaft durch ihre Sünden sich selber beigebracht hat: plaga, qua se ipsa percussit eivitas. 55) Das kann in einem einzelnen Falle ja wolil geschehen sein; die Sache sich aber als feststehende Einrichtung zu denken widerstreitet den Grundsätzen und der thatsächlichen Art des gesamten morgenländischen Despotismus aus mehr als einem Grunde. 56) Überlieferung: e vicina. Vielleicht jedoch ist auch fuit verdorben aus fuisse, in welchem Falle das Semikolon hinter miseriis suis in ein Komma zu verwandeln wäre. 57) Zu adeoque Aom. 3P.