Incipit Somibula: in. ¶ Inib̓

¶ Incipit vocabū larius Iuris vtri uſqꝫ. Uoniaꝫ iuri operam datu rū prius noſſe opor tet vnde nomen iu ris deſcendat. ff. de iuſti. et iu. l. i. in pͥn cipio. Etiam vt ait O Phus primo Elen coꝝ. Qui virtutes vocabulorum igno rant defacili paraloyſantur.i. decipiunt̉ Qiſi enim nomen rei ſcieris cognitio re rum perit. ſecundum vſiderum. Turpe e tiam patricio et nobili viro et cauſas ꝑ oranti ius in quo verſatur ignorare. ff. d̓ ori. iu. l. ij.§. mucij auditores. ꝟ. Nāqꝫ eum dixiſſe et de heret Cum ex iniuncto xxxviij. di. ſedulo. Ex quibus omnibꝰ ha betur. ꝙ nemo debet ignorare ſcientiam in qua verſatur. Quod attendens legiſla tor. Vulpianus dicit. et bene eſt priuſꝙͣ ad verboꝝ interpretationeꝫ perueniamᶠ pauca de ipſius ſignificatiōe tituli refer re. ff. ſi cer. pe. l. i. Idcirco quorūdā ter minorum qui in iure vtroqꝫ maxime fre quentantur neceſſarium fore duxi deſcri ptiones et ſignificationes clarius expo nere. tā ex ſummis Uzonis. quā ⁊ Goff. qͣꝫ aliunde collectorū ꝓpter iuuenes ma xime iuris vtriuſqꝫ alūpnos Et hoc bre uiter alphabeti vt eo meliꝰ memorie cō mendentur et tantocius inueniantur per ſtringendo etiam cum allegationibus in locis ſuis vt in iure modicum perfecti ꝑ ignota minime ꝓcedentes hijs cognitis principijs et terminoꝝ ſignificationibuſ acceſſum facilioreꝫ habeant ad vtriuſqꝫ iuris noticiaꝫ quia omniū habere memo riam et in nullo penitus errare potius eſt diuinitatis ꝙͣ humanitatis. C. de vete. iu. enuelian. lege. ij.§. ſi quod autentica. et ver. quia diuine. Et notat Bern̄hard de reſcrip. c. cum a deo in gl. i. de ꝯfir. vt vel inuti. c. porrecta in glo. ij. Et ſi lecto ri aliqua vocabula occurrerint. quorum expoſitio hic non inueniatur de hoc non miretur. quia nec omnium memoria po tuit occurrere. et primo de A. Quando facit ſeparationeꝫ. et quando includit. et quando excludit. no. Ao. an. de p̄ben. ca. ſtatutum li. vi. Et archi. de elec. c. i. e. li. Et a et ab in ſimili no. archiꝰ. xxxi. diſ. a liter Et de a in. c. potuit de do. et. contu. Etiam a et ab denotant ſeparationem. C. de nup. l. a caligato. ⁊ ibi ꝑ ixnum in glo. iij. l. ordinata. ff. de duobus re. et. l. ſi ex duobus. ꝟ. tex. cū glo. ff. de act. em̄. l. iij.§. fi. Item a vel ab eſt dictio ſignifi catiua primi termini a quo ſicut dicto vſ qꝫ terminū ad quem Hunc autem termi num a quo ſignificat excluſiue vel incluſi ue. de quo Bar. in. l. patronus. ff. dele. ii. Onde a vel ab ſignificat exclnſiue dicen do in ſtatuto a pulſu cāpane de ſero nul lus vadat per vicos ſub pena tali. Nam hoc ſtatutum intelligitur pulſata campa na. ideo ſi quis vadat quando pulſatur. non incidit peuaꝫ incluſiue ſignificat ibi a pulſu campane de mane quiſqꝫ poteſt domum exire. quia ſtatuens ſic videtur ī tellexiſſe et ſic de alijs. Et vide plenius d̓ iſtis dictionibus per Io. de ferrarijs in ſua practica in forma capl̓i quādo teſtes ꝓducuntur ad eternam rei memoriam. ab ¶ Abauus eſt pater ꝓaui vel ꝓauie. ſic̄ ꝓauus eſt pater aui vel auie. ¶ Abauia eſt mater ꝓaui vl̓ ꝓauie. ſic ꝓ auia eſt mater aui vel auie ſcd̓m yſi. ix. li. Ethymologiarum Et plenius. ff. d̓ gra. l iuriſconſultus.§. iiij. gradu. ⁊.§. iij. gra ¶ Abauūculus eſt frater abauie. ſcd̓m yſiderum. ¶ Abamita eſt ſoror abaui. ff. de gra. l. p̄ all̓.§. auūculus ¶ Abamatertera eſt ſoror abauie. ꝓprie eyn mume als eyn groẜmuter. LHIDES. 1 S1 MILICTIEI DeSSIIECX

¶ Abnepos eſt filiꝰ nepotis. ſicut nepos filius filij vel filie. ẜm yſi. li. ix. ¶ Abneptis eſt filia nepotis vel neptig. ſicut neptis filij vel filie filia. ſcd̓m yſide rum vbi ſupra. ¶ Abpatruꝰ eſt abaui vel abauie frater ſcd̓m yſi. vl. s. Abactor ẜm vſi. li. x. eſt fur iumentoꝝ vel pecudum. que vulgo vocamus abigeum. Nam abigeus eſt qui crimen abigeatus ꝯmittit. et ꝓprie ille qui pecora alicuius a paſcuis et alimentis vel armentis ſub ducit abigendi ſtudio. et hanc artem exer cens vt per aliquod ſignum qd̓ ſacit. ipſa animalia fugiant ſeparent̉ et diſperganī et ea ſic recipiat. ſcꝫ cuꝫ panno rubeo. vl̓ alias oues quaſdaꝫ ad nemora fugando vt alius accipiat et depredetur. Et ē abi geatus crime capitale. C. de abigeis. l. vnica. Et maximus orator apud grecos demoſcenes dr̄am ponit inter furem et abigeum dicens. ꝙ ille qui vnam ſolā pe cudem ſurripit fur eſt. et vt fur coercebi tur. ſed qui totum gregē ſubtrahit abige us eſt. et crimine abigeatus tenebitur. ¶ Abigere eſt a ſe expellere vel crimē abi geatus exercere vt premiſſum eſt. ¶ Abinteſtato ideſt ſine teſtamento. ¶ Abduci ē a veritate ſeꝑari Un̄ apl̓us Nolite abduci doctrinis varijs et extra neis. xi. di. nolite. et ad Hebre. c. xiij. ¶ Abolicio eſt accuſatōnis inſtitute per emptio vel abſolutio. qua quis nomen a licuius accuſauit cum omni inſcriptione iam facta in totum. aboletur remiſſa ne ceſſitate accuſandi. Et habet impetrari a principe vel iudice ab illo ſcꝫ qui aliꝙͣ accuſationeꝫ inſtituerat. ⁊ in ea ſe inſcri pſerat. Talis em̄ citra infamiā deſiſtere non poteſt niſi abſolutionē impetrauerit Sed quando talis impetrat ꝙ deſiſtat. et ꝙ illud qd̓ per accuſationem inchoatū erat deleatur rite fit Et eſt duplex aboli cio. ſcꝫ generalis et ſpecialis. De genera li habetur. C. de abo. gn̓a. l. vlti. Etiam ff. de abo. l. abolicio. Et per hanc eximit̉ reus ꝙ non incidit in turpilianam ſi non deferat accuſatum. ff. de abo. criminū. l ſi interueniente. Et ſi infra. xxx. dies poſt abolitionem generalem cā ꝓpoſita nō p̄t ꝓbari ad eam redire non pōt. C. de abo. ge. l. i. ¶ Abortiuus eſt puer vel alter fetus an te debitum tempus natus Et dicitur id̓ ſic ꝙ non oriatur ſed aboriatur ⁊ excidat̉ ẜm yſiderum. li. x. Et mulier que ſic abor titur dr̄ homicida occaſionaliter. xxxij. q ij. Qd̓ vero et. c. moyſes. Et. lxxxvij. di. ſi expoſitus Et paulus nominat ſe abor tiuū. prime. Thymoth i. et. xxiij. q. vi. in preſenti. de cele. miſ. c. Cum marthe ver ſu. ſane. Alias non eſt homicida qui ab ortiuū ꝓcreat anteꝙͣ animā accepit cor pori infuſam. vt eſt embrio. xxxij. q. ij. c ꝙ non formatum Et de homī. c. ſi aliqͣs Nec talis contrahit irregularitatē quo ad ꝓmotionem niſi interficiat hoīeꝫ iam animatū de homici. c. ſicut ex litterarum ¶ Aborſus infra ſub littera H de homi. c. Si aliquis. ¶ Abpatruus eſt frater abaui vl̓ abauie ¶ Abre ideſt ſine cauſa. vt habetur in. l. ſi quis ſeruo perſuaſerit. C. de furtis. et de iudi. l. conſentancū. ¶ Abrogare eſt deſtruere vl̓ delere in to to. Unde dicitur lex abrogata quādo in toto eſt ſublata vel deſtructa. Sed dero gatur ei quando in parte tollitur vel ei d̓ trahitur. ff. de ver. ſigni. l. deregare. Et etiam interdum abrogare eſt addere ali quid. Et. vij. de cauſis aliquid abrogat̉. vt. no. di. iiij.§. hoc. ⁊ ſi legibus. Primo contraria conſuetudine que nota eſt prin cipi. di. iiij. leges. et. ff. de leg. et ſe natuſ con. l. de quibus Secundo contraria cō ſtitucione. di. xxxi. ante trienniū. Tercio cauſe ceſſatione. di. lxi. neofidus. Quar to locorum varietate. di. xxxi. alit̓. Quī to nimio rigore canonis. xxxiij diſ. frater nitatis. Sexto ſi precibus occaſionē ma lignandi habeat. xvi. que.i. legi. Septīo ꝓpter malum inde ſequens. diſ. lxiij. veꝝ. Sed an abrogata lex poſſit allegari. vide glo. ver. quicūqꝫ. c. nouit de iudi. Et qua liter ppl̓us poſſit abrogare canoneꝫ quē condere non poteſt. Solutio per expreſ ſum conſenſum pape de preben. Cū iam dudum. Vel dicitur conſuetudo racio nalis et preſcripta etiam tollit. de ꝯſue c. fi. Etiam ſine ſcientia pͥncipis quia dif ficile eſſet eum omnes ꝯfuetudines ſcire vt in gl. verbi abrogare. c. in iſtis diſtin.

¶ Abſentia eſt quintuplex. et quādo qͥs obtentu abſentiaꝝ in integꝝ reſtituatur vide glo. l. ff. de in inte. reſti. Item abſē tiarum alia neceſſaria alia ꝓbabilis alia honeſta ſiue voluntaria Neceſſaria vt cauſa reipublice vel de mandato princi pis ꝓficiſcenti ſubuenitur. per in inte. re ſti. ff. ex qui. cau. ma. l. i. et. l. necnon Ib ſencia ꝓbabilis vt cauſa ſtudioꝝ vel mei cature Vel voluntaria vt ꝑegrinationiſ ſi ꝓcuratorem non dimiſit abſens nō ita facile ſubuenitur ei. vt. l. nec non p̄al̓. Sꝫ abſens contumaciter non auditur. vtj. C quo app. non reci. l. i. ¶ Abſens ꝓprie dr̄ qui eſt extra ꝓuinciā vt. C. de bo. aut iudi. poſſi. l. fi.§. vlt. Tn̄ qn̄qꝫ accipitur ꝓ eo qui pn̄s non ē eo loco vbi petitur. ff de ver. ſig. in. l. abſen tem Unde abſens multis capitur modi Primo ille dr̄ abſens qui aliū audire et ī telligere non pōt. ſic capit̉ ibi cū dr̄ ſtipu latio non pōt fieri inter abſentes. inſti. d̓ inuti. ſtipu.§. ita verboꝝ. Secundo ab ſens dr̄ qui non eſt in eadē ꝓuincia. vt. C de p̄ſcrip. lon. temp. l. fi. Tercio abſens dr̄ vt hic ſequit̉ teſtiū pro ductio non pōt fieri ꝑte abſente ſi velit adeſſe. ⁊ ſic dr̄ abſens qui non videt pro ducere vel iurare teſtes. vt. l. ſi qn̄. C. d̓ teſta. Quarto abſens eſt qui nō eſt in do mo ſeu reſpectu cuius nunciandū eſt no uum opus. ff. de. no. oꝑ. nū. l. de pupillo. §. ſi quis. Quinto dr̄ ille abſens qui faci liter nō pōt ꝯueniri. vt dicendo pn̄te pͥn cipali fideiuſſor non poteſt ꝯueniri. ⁊ ita abſente p̄t ꝯueniri. C. de fideiuſ. aut pu. Sic etiam accipitur in. l. preſens. ff. d̓ ꝓ cu. vbi dr̄ preſens eſt qui in ortis eſt ideſt qui faci iter poteſt ꝯueniri. Sexto abſēs dr̄. qui ad lucrandas diſtributiones ma teriales pn̄ciaꝝ abeſt. ſcꝫ qui nō eſt ī cho ro hora determinata Et ita licet ſit in ec cleſia. tamen extra choꝝ in certis horis dicitur abſens. ¶ Abſolutio differta reuocatione Naꝫ abſolutio fit a ſententia excōicatōnis ſu ſpenſionis vel interdicti iuxta formā ec cleſie cum baculo dicendo pſalmū. Miſe rere et Deprofundis. et fit cū ſolēnitate Sed reuocatio ē ſentētia verbalis ſine ſo lēnitate. Etiam abſolutio ſit ſi excōica tio tenuit. et ſi non tenuit fit reuocatio. Item abſolutio reddit qd̓ excōicatio in tulit p̄terꝙͣ fructus quos excōicatus iu ſte ꝑdidit. quia per abſolutionē tales nō recuꝑat vt in aucͣ. vt cum de app. cogno. §. generalem. ver. ſi vero poſt coll̓. viij. abſolutio ex falſa cauſa ſuper nota imꝑe trata non tenet. et eſt nulla vt no. in. c. qd̓ ſuper hijs de fi. inſtru. Sed licet excōica tio lata ſit ex falſa cauſa. tamen bene te net. xi. q. iij. c. i. et de offi. or. ex parte in glo. Et an pecunia poſſit peti vel dari ꝓ abſolutione de ſymo. ad aures. in. c. dile ctus. et. i. q. i. nullus ep̄us. ¶ Abſqꝫ eſt pͥuatiuū. vt in. l. minus. C. de act. poſſeſ. et qn̄ ponit̉ excluſiue. et qn̄ incluſiue. no. archi. de ꝓcu. qui generalit̓ li. vi. ac ¶ Acceptilatio eſt liberatio per mutuā interrogationem qua vtriſqꝫ cōtingit ab eo nexū abſolutio.i. diſſolutio. ff. e. ti. l. pluribus et. l. i. Unde acceptifero acce ꝑticuli acceptilatū ꝟbū ꝯpoſitū aqͦ veīt acceptilatio. et ē ymaginaria ſolutio q̄ ſi mulat debitorem ſuū ſibi ſoluiſſe qd̓ nō ſoluit. idqꝫ facit animo remittendi. quia illa verba dicendo quicquid tibi ꝑ ſtipu lationeꝫ ꝓmiſi vel ex ſtipulatū debūi ha bes ne acceptum et reſpondeas habeo. acceptumqꝫ fero quaſi dicas ꝓinde ha beo ac ſi accepiſſem a te ꝑ veram ſolutio nem. Et ſic ſicut vera ſolutione liberat eſſes ita hac acceptilatione liberaris vt. C. e. ti. l. i. glo. ij. Item acceptilatio inu tilis dicitur rōne acceptationis vt tra ctatur. ff. e. ti. l. an inutilis in glo. i. ¶ Acceſſio dicitur aliquid adiacens alte ri vel omne id qd̓ eſt acceſſorium ⁊ neceſ ſarium in principali. vt capiſtrū equo vl̓ veſtis ſeruo. vt. ff. de po. l. i.§. que in de poſitis. Si em̄ ſeruum emeris et veſtem in qua traditur acquiris. et ſi de eo men tio non ſit facta. Et acceſſiones ciuiles vt vſure non veniuūt in ꝯtractu ſtricti iu ris etiam poſt lit. conte. C. de condi. ind̓ l. i. in glo. et. ff. de vſu. l. mora in glo. ꝟ. difficilis Et in. c. venerabiles d̓ exceptio ¶ Acceſſorium idem eſt quod acceſſio et ſequitur naturam ſui principalis inſti. d̓

rerum diui.§. ꝙ ſi partim. ff. ſi quis cau. l. Si eum.§. Qui iniuriaꝝ et in re. acceſ ſorium de re. iu. li. vi. Et quando acceſſo rium venit officio iudicis mercenario tūc ſublato principali tollitur et acceſſoriū. C. de po. l. iiij. Secus ſi acceſſoriuꝫ venit officio iudicis nobili. ff. de condi. inde. l fi.§. lucius in glo. alias regulariter non tenet acceſſoriuꝫ vbi non tenetⁱ principa le cum ſaltem non accedat principali. vt in. c. Si diligenti de fo. comꝑe. Fallit tn̄ in caſibus. Primo in. c. debitores de iu reiu. vbi acceſſorium ſcꝫ iuramentum de ſoluendis vſuris factum tenet principali tamen ſcꝫ obligatione debitorisˡ ad vſu ras ſublato quia ad vſuras ſoluēdas nul la eſt obligatio de iure canonico et ciuili et tamen iuramentū factū de hijs ſol uen dis eſt ſeruandum. Sed regulare contra rium intelligitur qn̄ acceſſorium et prin cipale regulantur eadem ratione eodem tempore non mutato reſpectu ꝑſone. Sed illa non ſeruantur in ꝓmiſſione ⁊ iu ramento. quia ꝓmiſſio fit parti. ſed iura mentum deo. Et dixit ludo. de roma ſe ꝯ ſuluiſſe ꝙ acceſſorium etiam p̄ctoſius pͥn cipali ſibi tn̄ accedit. ff. de au et ar. lega. l. et ſi non ſicut.§. ꝑueniamus. et. l. cū au rum. ꝟ. fi. e. ti. Et facit ad queſtionē ſi le go mulieri veſtes quas ſibi feci. quod eri am in legato veniunt ornamenta aurea vel argentea veſtium. ¶ Acor et mucor ſunt vicia vini et paniſ quando acceſſit et muceſſit. ¶ Actus eſt quedā ſeruitus qua hijs cui ea debetur habet ius ꝙ pōt ꝑ fundum in quo ſibi hec ſeruitus debet̉ ducere iumen tum vel vehiculum ſuū. ſcꝫ vt non ſolum poſſit ambulare ꝑ ſe ſed etiam iumentuꝫ et quadrigam ſecū ducere. fr. de ſer. ruſti. p̄di. l. i. ver. actus et. l. inter actum. inſti. ē. ti.§. actus Aliter capitur actus ꝓ oꝑa tione dum dr̄ actus actiuoꝝ ſunt in paci ente prediſpoſito. ij. de anima. ⁊.i. q. i. ꝑ yſayam. ff. ſi qua. pau. fe. di. l. i.§. cum a rietes. et. ff. ad le. acqui. l. ſi ex plagis.§. tabernarius de pe. diſ. i. quia diuinitatiſ et. c. medicina. ¶ Acta dicuntur publice ſcripture nego tiorum que in iudicio aguutur ordinem. eoꝝ modum et figuram continentes Ul̓ etiam ſunt ꝓceſſus ſiue geſta curie ⁊ ſūt ꝯmunia. C. de iudi. l. vlti. ff. de re iudi. l. actoꝝ verba et. l. paulus. que ꝑdita p̄n̄t ꝓbari ꝑ teſtes. C. fi. inſtru. l. emancipa tione. nec valent niſi teſtium amminicu lo fulciantur. c. cum a nobis de teſti. dn̄t ergo ſcribi per ꝑſonam publicam aut du os viros ydoneos. c. quoniam contra. de ꝓba. vbi acta originalia debent remane re apud ſcriptores et qui ea temere viola uerit non poteſt poſtmodum ea impug nare. c. cum olim. de offi. dele. Sunt autē acta triplicia. ff. iudi ſol. l. ij. nam quedā ſunt acta iudicij ordinatiua que valēt ad ordinationem iudicij vt eſt libelli. obla tio. lit. cont̓. Quedam valent ad verita tis indagationem et dicuntur indagati ua veritatis vt depoſitio teſtium editio ī ſtrumentorum et confeſſio partium. Et quedam litis deciſiua que valent ad deci ſionem cauſe. De hijs dicit ia. de are. in dicta. l. ij. ff. iudi. ſol. Et acta a iudice pre ſumuntur omnia rite celebrata de ele. bo ne. i. de renun. c. in preſentia. Item acta facta coram ſacerdote in foro penitencia li faciunt fidem eoram iudice ſeculari vt in aucͣ. hoc ius porrectum. C. de epiſ. et cle. ⁊ in. l. ſi quis in hoc genus. C. e. ti. Et acta que debent fieri coram iudice ſi fiāt coram notario non valent vt no. glo. in. l. fi. C. d̓ libe. ca. ⁊ gl. in. l. hac confultiſſi ma. C. de teſta. Item acta etiam quan doqꝫ dicimus locum in quo reſidet iud̓x iuſtructus de cauſa cognoſcens vbi acta deteguntur vt quilibet factum ſuū audi at ſeu videat. ⁊ ſuum conſequatur meri tum. qui locus aliter etiam ius appellat̉. ff. de iuſti. et iu. l. pe.§. fi. ¶ Actor eſt qui agit et pulſat alium rem aliquam ab ipſo petens in iudicio. ff. de iudi. l. in tribus. ff. fini. regum. l. iudiciuꝫ. Nam in ꝯmunibus iudicijs queritur qͦs actor ſit. Eſt ergo ille qui ſuo nomine a git vel qui conftituitur ad agendum vl̓ de fendendum cauſas vniuerſitatis vel al terius. ff. ꝙ cuiuſqꝫ vniuer. no. l. item ver borum.§. decuriones. vel dicitur qui con ſtituitur a tutore vel curatore ante lit̓. cō teſta. C. de ꝓcura. l. neqꝫ tutores. C. de acto. a tuto. vel cura. dan. in ru. ⁊ ni. Et eſt regulare ꝙ actore non probante reus

abſoluitur in. l. qui accuſare. C. de eden. vbi dicit tex. Actore enim non probante qui ꝯuenitur ⁊ ſi nihil ip̄e preſtiterit obti ueat glo. acent.i. abſoluatur. vi. q. vlti. actor. vt ec. benefi. c. vt nr̄m. ⁊. C. de ꝓ ba. l. actor. Fallit em̄ hoc in caſibꝰ ad mi nus. xv. quibus auctore non probante re us non abſoluitur Hos caſus vide in gl. p̄all̓. c. vt noſtrum. Et actor ſequi debet forum rei. c. ſi clericus. ⁊. c. Cum ſit gene rale de fo. compe. ¶ Actio ſignificat tripliciter. ſtricte. late ⁊ latiſſime. Stricte ſignificat ius ꝓſeq̄n di qd̓ oritur ex obligatione. Late ſignifi cat dum ſignificat iuriſdictionē iudicis et ita ne dum ſignificat ꝑſonales ſed etiā reales actiones. Latiſſime cuꝫ etiā ſigni ficat officium iudicis et hoc modo quere la inoffi. teſta. dr̄ actio. ff. de le. i. l. cū fili us in prin. facit. l. actionis verbo de. ꝟ. ſig. ff. ⁊. l. actionis. ꝟ. de act. ⁊ obli. Et hoc verbum actio ſignificat bene ſimul ius et factum nec eſt inconueniens. ¶ Actio ergo ſignificat officiuꝫ.i. ius ꝓ ſequendi licet officium ſit facti. Et pon tur differentia inter iuriſdictionem ⁊ of ficium. Eſt em̄ actio ius ꝓſequendi in iu dicio qd̓ ſibi debetur inſti. de act. in p̓n. Et addunt quidā qd̓ ſuū eſt vel alienum ita vt illa diffinitio includat omnē actō nem tam in rem quā in ꝑſonam. Sed illa diffinitio premiſſa ſolum ꝯp̄hendit actio nem perſonalem. Illud aūt qd̓ tuū ē tibi debetur. Si vero quod nō tuū eſt. ⁊ quic quid eſt in iudicio. debet includi diuerſi mode quo petitur. Et concluditur in ac tione reali et ꝑſonali quia in perſonali pe to mihi debitum. In reali vero actione peto aliquid vt meum. quare hoc verbuꝫ actio ſumitur aliter et aliter vt premiſſū eſt. Et nota ꝙ hoc verbum debetur quā doqꝫ large ſumit̉ et cū dicitur quicquid in iudicio tibi debetur.i. res quā petis vt rem tuam ſiue rei vendicatione actione cōmodati ſiuedepoſiti ſcd̓m azo. in ſum. ti. de eden. circa prin. Olim dicebatur a ctio conceptio verborum formata a ma giſtratibus. l. ij.§. deinde ex hijs. ff. d̓ ori iuri. vnde dicebatur formula vulgaris. ff de fur. l. ſi ſeruus nauem. Hodie autē fit ſine impetratione et conceptione verborum ſolēnium. C. de formū. ⁊ imꝑe. act. ſubla. ꝑ to. Nec hodie eſt aliqua differē tia inter interdicta et actiones cum inter dictum nihil aliud ſit quā actio p̄toria. Dicitur ergo actio ius ciuile vel p̄toriuꝫ quo debitum a te exigere poſſum vel pete re rem mihi reſtitui. ſcd̓m azo. ⁊ goff. de iudi. dilecti. et eſt actio a iure ciuili. īſti. de iur. na. gen. et ci.§. ius autem. Et ẜm canones actio dicitur cauſa. c. forus. de ꝟ. ſig. Et ſcd̓m leges actio debet poni in cauſa quia nemo ſine actione exper. tur. ff. de nego. geſt. Si pupilli in fi. et. c. exa minata de iu. ꝓhibentur tamen attentiꝰ nimis ſubtiles actionum intentationes. vt in. c. dilecti de iudi. ¶ Actionum vero quedam ſunt in rem ⁊ quedam in perſonam. Actio in rem dicit̉ vendicatio rei. quando ſcꝫ dicit aliqͥs reꝫ de qua agitur ſuam. Et aduerſarius dic̄ eam eſſe ſuam Quando ergo petis rem aliquam vt tuam rei vendi. tuūc agis ac tione in rem. Actione vero in perſonam petis ab aduerſario aliquid tibi dari vel fieri. Item actiones quedam bone fidei dicuntur. quedam ſtricti iuris. Actiones bone fidei dicuntur non ideo quia in eis debet ſeruari bona fides. quia etiā bona fides ſeruatur in actionibus ſtricti iuris Sed dicuntur bone fidei ideo quia maxi me exuberare debet bona fides inter con trahentes in eis Et vltra id etiam veni unt omnia acceſſoria et ea de quibus ni hil eſt cogitatum vt in actione emp. vel contractu vendi. Uenit etiā id quod ex preſſe non eſt actum videlicet a tempore more qui alteri non reddit iſtud ad quod te netur de natura contractus. veniūt dā pna. et intereſſe que debent reſtitui. ⁊ ſic in eis multum exuberat officium iudicis pinguius ꝙͣ in actione ſtricti iuris Sunt autem actiones bone fidei.xvij. que enu merantur inſti. de actio.§. actionuꝫ ⁊ po nuntur in glo. de excep. cum venerabilis et continentur in hijs verſibus. Empti. conducti. mandati. depoſitiqꝫ. Dignora ciſcunde. cōmuni. pro ſocioqꝫ. Dotis. et heredibus. tutele. cōmoda. geſtor. Pre ſtriptis verbis. cum extimat. atqꝫ ꝑmu tat Iſti bone fidei ſunt ſtricti ceteri iuriſ Alie vero dicuntur actiones ſtricti iuris

vt actō ex mutuo ex ſtipulatū ex arbitrio et conſimiles. Et in iſtis non venit acceſ ſorium. nec ea de quibus nō eſt cogitatū vt no. bern. in glo. p̄all̓. Nec in hijs a tē pore more qui alteri non reddidit illd̓ ad quod teuetur de natura contractus veni unt damna et intereſſe que dicuntur reſti tui? Item actionum realium alie compe tunt pro rebus corporeis et ſic habet lo cum rei vendicatio. alie pro incorꝑalibuſ et pro ſeruitutibus acquirendis ſeruien di et defendendi. et ſic comperunt due a ctiones quarum vna vocatur ꝯfeſſoria alia negatoria. Item nota ꝙ actiones ꝑ ſonales vlqꝫ in inetas. xxx. annoꝝ exten duntur vt. E. de conſti. pec. l. ij. ⁊ ibi no. tex. ꝙ ponibile eſt omnes res in pecuniā conuerti. C. de preſcrip. xxx. annorum. l. ſicut inrem. Reales autem vſqꝫ ad me tas..xl. annorum. vt. de vendi. ping. l. i. ⁊ in glo. de vtroqꝫ caſū. Eſt ergo vt clariꝰ dicatur actio realis que obligatum eum contra quem dirigitur nō ſupponit. Sed ideo ꝯpetit qꝛ quis ꝯtendit reſtitui rē cō tra quā talis actio dirigitur. verbigr̄a in traſti domū meā violenter ego peto poſ ſeſſionem meā quā occupaſ. tu nullo iure mihi obligatus es. Nec aliquid mihi ꝓ miſiſti nec tecū cōtraxi ſed tm̄ te ꝯuenio qꝛ res meā apud te eſt. Sed ꝑſonalis ac tio preſupponit debitorē ꝯtra quē diri gitur obligatum ex contractu vel malefi cio. ſeu er varijs cauſarū figuris. Et illa datur etiam ad rem ſed preſupponit obli gationem ꝑſone vt vendigiſti mihi librū vel locaſti domū. tū mihi obligaris ex cō tractu licet agam ad rem ſcilicet librum vel domum. ¶ Actio ad exhibendū dat̉ ꝯtra poſſeſſo rem vel aduerſus eū qui dolo malo poſſi det vt rem exhiheat.i. in publicum dedu cat. vt fiat aduerſario copia vendicandi ſcd̓m azo. in ſum. ti. ad exhi. in prin. Nā exhibere eſt rem in publicum deducere ⁊ videndi tangendiqꝫ ꝯp̄hendiqꝫ rei facul tatem p̄bere et oſfendere vt aduerſarius copiā habeat rem ſuā eſſe contendendi vt cum quis dicit hec res eſt mea quia ta cta ſeu viſa ab eo ſibi ſua videtur. ff. ad exhibendum. l. ij. cum ibi no. Et ſi erat in ſtrumentum res ipſa exhibenda debet fi eri facultas legendi ⁊ etiam tranſcriben di. ff. quē ad teſta. api. l. i. ⁊. iij.§. ſtipulari Et ſic exhibere dicitur ꝓprie quaſi extra ſecretum habere. Et ſcd̓m pla. quaſi exͣ ſe habere ſicut redibere quaſi retro habe re dicit̉. ff. de edi. edic. l. redibere in pͥn cipio. ¶ Actio arboꝝ furtim ceſaruꝫ habet cō dempnationem aduerſus eū qui arbores furtim cedit inſcio et inuito domino. Et ꝯpetit contra ipſum dampnū dantē ad duplum dampni dati in quo caſu etiā cō petit huic actio legis acquilie. ita tamen vt deducere poſſit a condemnatione qd̓ actor conſecutus eſt altera actione vt. fꝫ arbor. furtim ceſa. l. i. Et appellatiōe ar boꝝ etiā vices obtinent̉. ff. de arbo. cedē l. i.§. arboris. Item ꝯtinent̉ edera q̄ im proprie dr̄ arbor ex interpretatōe ⁊ ple rūqꝫ arboribus heret. ff. ar. fur. ce. l. vitē et in glo. Etiam ⁊ arundo non male dicet̉ arbor. et idem de ſalicto qn̄ iam redices īmiſit. vt. e. l. vitē. iūcta. glo. ¶ Actio caluiſiana eſt per quā reuocant̉ ea que in fraudem patroni libertus alie nauit vbi etiam locum habet actio faui āna. ff. d̓ iuxͣ. pa. l. ſi liberatus ſecundum Placen̄. ¶ Actio fauiana et pauliana ſic dicta ſunt ab auctoribus et earum inuentoribꝰ Et habent locuꝫ quando debitor in frau dem creditoriſ alienauit ea que alienata fuerunt creditori vt reuocetur ipſa alie natio. Datur etiam actio fauiana patro no ad reuocandum alienata ꝑ libertuꝫ v ꝑ debitorem in fraudem patroni vel cre ditoris in qua veniunt fructus etiā poſt lit. cōte. percepti vt no. ff. ſi quid in frau. pa. l. ij. et ibi ꝑ to. Sed pauliana datur ꝓ prie creditori ad reuocanda alienata in fraudem ꝑ debitorem de qua. ff. que in frau. credi. l. i.§. fi. ⁊. l. hoc factum in qͣ etiam veniūt fructus vt. ē. ti. l. pretor ait §. hanc et.§. p̄teria quod intellige iuxta. l. fi.§. non ſolum. e. ti. de quibus amba bus. ff. de vſuca. l. videamus.§. in fauia na. Et inſti. de actio. item ſi quis in frau dem.

¶ Actiones ciuiles que ſint et quot requi re in ſpe. ti. de act. et excep. ꝓpone.§. po ſtremo. Et nota ꝙ quandoqꝫ diſtinguit̉. actio ciuilis contra criminalem et tūc idē eſt ꝙ actio intentata pro aliquo intereſſe Quandoqꝫ diſtinguitur contra pretoriā tunc idem eſt ꝙ actio ſaffina directa ī re. pretoria autem dicitur que datur officio iudicis. vt. jͣ. actiones pretorie. ¶ Actio commodati eſt triplex ſcilicꝫ di recta vtilis et contraria. Unde directa competit ei qui rem aliquam cōmodauit contra cōmodatarium ad repetendum ipſam rem vt ei res ad eius acceſſiones reſtituantur facto et expleto vſu ꝓpt̓ quē commodata. eſt. ff. commo. l. i. ſecunduꝫ pla. Actio cōmodati contraria ei compe tit qui cōmodatuꝫ accepit in eum qui co modauit. et impenſas in re accōmodata factas veluti ſi egrum ſeruum curauit qd̓ nomine cibariorum impendit non reꝑe tit. ff. como. l. in rebus.§. poſſum cum.§ ſe. Actio cōmodati vtilis ſcd̓m pla. com petit vbi non eſt vere cōmodatum ſed in terpretatiue. vt ſi amicus ex confidentia rem amici ex ꝓpria auctoritate accepit. Et pone melius exemplum ꝑ. l. i.§. fi. cū l. ij. et. iij. in prin. ff. cōmoda. ¶ Actio confeſſoria eſt que competit ei qui dicit ſe habere ius vel ſeruitutem ꝑ fundum viam eundi vel agendi vel altiuſ edes ſuos leuandi vel quamcūqꝫ aliam ſeruitutem in re ipſius etiam inuito eo. hec autem actio in rem dicitur vel realis quia rem tuam corporalē ſcilicet ius eun di perfundum petis ꝙͣ ius ipſa ſeruitus ſit incorporalis. vt. ff. ſi ſerui. vendi. l. ij. in prin. Et dicitur confeſſoria quia ver bis affirmatiuis conſtituitur. et eius cō traria. verbis negatiuis proponitur. que dicitur actio negatoria ſecundum pla. ff. ſi ſerui. ven. l. ſi quandoqꝫ.§. Cum in do mo et ibi nota. Ande actio negatoria competit ei qui dicit aliquem non habe re ius vel ſeruitutem ad aliquid quod fa cere volebat alter et ipſum per hanc acti onem prohibet vt quando dominus fun di intentat aduerſus te ſolitum ire per fū dum ſuum dicens. Non eſt tibi ius ire per fundum meum. et hec actio ſimiliter in rem dicitur quiā dominus fundi ven dicat libertatem dum ipſam intendant verbis negatiuis dicens ꝙ alter non ha bet ius eundi vel agendi per fundum nec alcius edificandi edes ne ſumi nr̄bus ſu is noceat et ſic per hanc dominus fundi ad hoc agit vt fundus ſuus declaretur: liber et alter deſiſtat et prohibeatur ne eum de cetero inquietet. ff. fi ſeruiti. ven di. lege. ij. et. l. loci. corpus.§. competit. et inſtitu. de actio.§. econtra. Et actio non competit de dominio ſed de iure pre diorum. ſicut et confeſſoria vt in preal le. lege. ſecunda. in principio. Et licet ſecundum Placen̄. dicatur ideo nega toriā quia verbis negatiuis intentatur. Tamen contrarium notatur in lege. ij. ⁊ §. econtra ſupra. allegata. Nam queli bet earum ſcilicet actio confeſſoria et ne gatoriā poteſt dari per verba affirmatī ua et etiam per negatiua. Non ergo ſumunt differentiam per formam verbo rum ſed differunt ratione materie. vnde breuiter concludendo ſiue per affirmat onem ſiue per negationem dentur tamē in hoc differunt quia confeſſoria datur ad tuendam ſibi ſeruitutem debitam: et negatoria datur ad tuendam libertatem ſuam. Et notant doctores exempla in quibus confeſſoria intentatur verbis ne gatiuis et negatoria verbis affirmatiuis in. c. cum eceleſia ſuterina. de cauſa poſ ſeſſio. et proprie. vbi bona glo. de hijs ⁊ et ide iudi. in. c. examinata. et in dicta. l. ij ff. ſi ſerui. vendi. ¶ Actio communidiuidundo inter eos datur qui ſine ſocietate nec ex cauſa here ditaria aliquid commune habent vt id diuidatur ſecundum. Placen. et Uo. habet ergo locum hec actio inter eos ad quos res aliqua cōmunis pertinet non per ſocietatem nec per hereditatem ad hoc ꝙ res illa diuidatur. Item ſi ex contractu ſocietatis res illa ſit commu nis habet locum hec actio. ff. cōmo. l. i. Et de iſta actione. ff. de iudi. l. in rebus. alias in tribus.

¶ Actio conducti competit ei qui cōdu xit a locante vel locatore fundum vel pre dium vel domum et competit ei ad hoc ꝙ liceac ſibi inhabitare vel in vſu habe re rem conductam etiam competit cōtra locatorem ſi aliquas expenſas vtiles vel neceſſarias. ibi fecerit. ¶ Actio directa eſt quando aliquid dire cte petitur in ius vt ex cōmodato vel de poſito et huiuſmodi. ¶ Actio vtilis eſt que datur non ex iure aliquo directo ſed vtiliter et ex equitate competit vt in publiciana et huiuſmodi ſcd̓m placen̄. et azo. De iſta actione vti li habetur et notatur. ff. de nego. geſ. l. ac tio et. ff. ſi quadru. pau. fe. di. i. penul. Et nota ꝙ actio directa ⁊ vtilis. eiuſdeꝫ ſunt effectus vt in. l. actio p̄all̓ et. in. l. dif ferunt licet ſcd̓m quoſdam differant vt nota. in. l. ex legato. C. de llegibus ⁊ pl̓e ꝑ cy. l. i. C. de acti. et obli. vnde directa. datur ſcd̓m verba et mentem vt interdi ctum vnde vi directuꝫ datur tm̄ ꝯtra ſpō liantem vel mandantem ſeu ratam habē tem ſpoliationem ſuo nomine factam qꝛ verba et intentio p̄toris hoc volunt in hͦ interdicto ſed idem interdictum vtile da tur ex mente tm̄ de equitate quadam nō virtute verborum. Datur etiam contra eum qui alias ex iniuſta cauſa rem poſſi det non tamen predictis tribus modis. ſed forte poſſeſſionem vacuam intrauit vel rem in domo ſua inuenit credens eſſe ſuam de quo in. c. cum ad ſedem de reſti. ſpoli. Et dicit angelus ꝙ habens ius vti le et intentans directum male libellat et quando in principio detecta fuit inepti tudo ſuccumbere debet. ¶ Actio depoſiti eſt duplex ſcꝫ directa et contraria. Actio depoſiti directa com petit depoſitori ad repetendum depoſi tum et acceſſiones eius ⁊ competit ī ſim plū niſi forte res ſint incendio ruina nau fragio depoſite. Hoc.n. caſu qui depoſi tum ſic receperit ſi negauerit ⁊ inficietur et de hoc conuincatur in duplo condemp nabitur hec probantur. fr. depoſiti. l. i.§ ait pretor. Sed actio depoſiti contraria competit ei penes quem res depoſita eff ad petendum impenſas ſi quas circa reꝫ imꝑenderit vt illas repetit vel dampnū datum per ſeruum depoſitum ſcd̓m pla cen. De illa contraria actione habetur. ff. de poſi. l. apud in principio et. l. actio ¶ Actio de dolo competit michi quādo damnum dolo malo alicuius eſt mihi da tum vel ſi quis aduerſus me verſetur do loſe ꝯſulendo vel malicioſe negocia mea adminiſtrando nec ſupereſt aliqua alia a ctio qua poſſum experiri. ff. de dolo. l. i.§ verba. Sed non datur niſi citra duos au reos excedat. hec autem non datur liberꝭ contra patres. racio quia odioſa eſt vt in ra condempnatus infamis efficitur Nec datur libertis contra patronos ſed loco eius datur actio in factum verbis ſic tem perandis in condicione libelli in qua nul la eſt facienda mencio doli. Hec proban tur. ff. de dolo. l. ſi oleum.§. fi. cum. lege ſequenti. ¶ Actio de dolo et furtū eorum qui mini ſterio cauponum ſtabilarium vel nauem exercent datur aduerſus frabilarios. et nautas qui quando officio malorum ho minum vtuntur. in duplo ſeu in duplum tenentur. qͥ dolo vel furtum ꝯmiſſum eſt hijs rebus. quas ſaluas fore reciꝑe. ff. fur ti. ad ꝟna. ca. ſta. l. i. ⁊. j. actio in factū ¶ Actō de conſtituta pecunia competit aduerſus eū qui ſine ſtipulatione conſti tuit ꝓ ſe vel ꝓ alio ſoluere. C. de conſti. pecu. l. ij. Nam omnia conſtituere eſt de bitorem ſe facere ſcd̓m Placen̄. ¶ Actio in rē verſo datur aduerſus dn̄m vel pr̄em ſi ẜuus vel filius pecuniā in rē pr̄is vel dn̄i impendit quā mutuo accepit ff. de inrem. ver. l. i. in prin. ¶ Actio de tigno iniuncto datur ei cuiuſ tignū alieno edificio iniunctū ē ab eo qͥ ē ſtimabat ſuū tignū eſſe Si vero ſciēs ali enum id doloſe fecerit tenetur de tigno immiſſo et furti et actione ad exhibendū non ꝙ tignum cogatur eximere ſed ꝙ int̓ ſit preſtare. Et hec ꝓbantur. ff. de tig. in iunct. l. i. et. ff. de rei ven. l. in rem.§. i. cū ibi notatis. ¶ Actio de rebus eccleſiaſticis venditis cuſtodibus earum datur aduerſus eos qͥ ſacras res emerunt citra formam. nulla eis actione relicta contra ſacroſanctas eccīas de precio quod dederunt repeten

do hec autem actio datur in factum cuꝫ res in aliam rem eſt mutata vt ex phiola factus ē ciphus. Si vero in forma ſua ſit rei vendicatio locum habet ⁊ ſi alienetur quod ex lege datur. ¶ Actio de pauperie competit aduerſus eum cuius al̓ dampnū dedit ꝯtra naturā ſui generis. verbi gr̄a vt ſi equus nō ex lo ci anguſtia vel non inſtigatus calce ꝑcu ciat vel bos cornu petat ex naturali feri tate. Secus tamen ſi inſtigatus vel ex lo ci anguſtia dampnum dederit in hmōi a ctionis ꝯdempnatione venit dampni re ſarcio aut in ſolutione venit ex lege. xij. ta. noxe. deditio. dn̄s enim noxali iudicō ſerui ſui nomine ꝯuentus. ſeruum actore nox e. dedendo liberatur. inſti. de nox. ac tio.§. i. Et ſi animalia noxe dedantur ꝓfi ciunt reo ad liberationem. inſti. ſi qͣ pau. fe. di. Et vtrum malit. vt ſoluendo dam pnum ſufferat. aut alias pro noxa det. ſa nimal hoc per eum ſtat. Et ꝓbantur hec ff. ſi qua pau. fe. di. l. i. in prin. et inſti. eo. ti.§. i. Et noxia ſignificat delictum. ſed delinquens vocatur noxa. inſti. de nox. act. iniglo. in. ꝟ. noxa. vn̄ verſus. Noxia delictū deliquens noxa vocatur. et tamē ſepe vnū ꝓ reliquo dicitur ſeu accipitur vt ibidem dicitur. ¶ Actio de appoſito vel ſuſpēſo quo iter eſt vulgo cuius caſus nocere poterit da tur aduerſus eum qui in ſub grūda ꝓte cto ve habet id appoſitum vel ſuſpenſuꝫ quod nocere potuit cuius ꝯdempnatio ē x. ſolidoꝝ. ff. de hͦ. qui de ie. et eſu. l. ſi ve ro.§. ait p̄tor. ¶ Actio d̓ effuſis et eiectis datur aduer ſus eum ex cuius habitatione vel habita culo aliquid effuſum vel eiectum eſt con tra iter publicum vnde dampnum datuꝫ alicui tranſeunti. reſtauranduꝫ eſt in du plum et ſi liber homo inde ꝑgiſſe dicat̉ ī quinqͣginta aureos hec datur actio. Si vero nociturum eſt libero homini datūr quantum videtur iudici ex bono et equo compenſatis impenſis factis ⁊ operibꝰ quibus eſt cariturus inutiliter. ff. de hijs qui eie. vel effu. l. i. in prin. ¶ Actio edilicia competit multis modiſ Et primo ſi res vendita ſit redibita ꝓpter vicium ſiue morbum. nec tamen a vendi tore reſtituitur precium emptori cū actō nibus et alijs que ediles inhibent. ⁊ in hͦ caſu eſt ꝑpetua. De hac habetur. ff. d̓ edi edic. l. ediles in pͥn.§. i. et fi. ⁊. l. iſtud ſci. ij. rn̄ſo. et. l. redibitoria. e. ti. Secundo cō petit quando venditio fit. vt ſi res vendi ta non placet vt reddatur. et tunc eſt tꝰ poralis vſqꝫ ad. lx. dies. vt. ff. eo. ti. l. ꝙ ſi nolit.§. ſi quid ita venerit Tercio com petit ſi venditor non vult tradere ſeruum vel mancipium. vel iumentum cum orna mento cum quo oſtenderat tempore ven ditionis pro ipſo ornamento. vel vt fiat redibitio rei principalis ꝓpter acceſſoria et tunc competit etiam vſqꝫ ad. lx. dies. ff. e. ti. l. ediles in prin.§. vedendi. Quar to vero competit quādo eo loco quo iter eſt. vulgo habet quis canem lupum vr ſum aprum verrem pantherem. leonē ⁊ vl̓ animal aliud quod nocere poſſet. ſiue ſit ligatum. ſiue ſolutum. ff. e. ti. l. Hij em̄ §. deinde autem vide de hijs wilhel. in ſpe. in tractatu libelli de emptionē ⁊ ve̓ di.§. nunc dicendum eſt. ¶ Actio de ſuperficie in rem competit ei qui ſuperficiem habet in alieno ſolo no mine conducti ad repetendum ſuperfici em̄ ſi poſſiderat. ff. de ſuperfi. l. i.§. qui ſu perficiem in fine. et.§. ait pretor. verſi. ⁊ ¶ Actiolempti competit emptori ad rem petendam ꝙ emerat. in qua venit como dum quod acceſſit. Et ſi quid in ſpeciali pacto comprehenditur in hac actione at tenditur ꝓut quiſqꝫ ſibi paciſcitur. ff. de actio. emptio. l. emptor in prin. Et inſti. de emp. et vendi.§. ſed noſtra in fi. huius contraria eſt actio venditi. que competit venditori ad petendum precium et inter eſſe et vſuras tempore more. prout inter partes conuentum ſeu contractum eſt. De iſta habetur in l. iulianus.§. ex ven ditio. e. ti. et de emp. et vendi. inſti. in.§. prealle. ſed noſtra. ¶ Actio ex ſtipulatu naſcitur cum de re certa in genere. ſed incerta in ſpecie fit ſtipulatio. vt inſti. de ver. ob. in pͥn. Nā ſi eſſet res ſimpliciter incerta ſtipulatio non valeret. ff. eo. ti. lege. ita ſtipulatus

in principio. Et ſtipulatio eſt concepta. vt cum te ſpondes dare ſeruū vel ſpon des te facturum domū. Et pertinet hec actio ad actiones in perſonam. que oriun tur ex contractu verboꝝ. et hec colligunt̉ ff. de act. l. i.§. i. et. l. actionū genera.§. ī perſonam. et inſti. de obli.§. fi. et de act. §. primo. et. ver. nanqꝫ cum ſimilibus. Et nota ꝙ actio deſcendens ex ſtipulatō ne non habet dilationem anni. ſicut actō de dote. l. i.§. exactor. C. de rei vx. ac. ⁊. §. cum aut. de hoc bar. in. l. ſi diuorcium ff. de ver. obli. ¶ Actiones ex contractu. ſicut de actio nibꝰ ī ꝑſonā inſt. d̓ act.§. i. q̄ naſcūt̉ ex pa ctu ſiue pactū ſiue obligatō ſurgit ex te vt condicio certi demū. pecu. condicio certi tudinaria. Condicio ob cauſam actio cō modati. depoſiti pignoraticia. de quibuſ omnibus ſuo loco dicetur. ſiue etiā ꝯſui git obligatio ex verbis. ſicut in actiōe ex ſtipulatū quando res certa in ſtipulatōni bus deducta eſt Siue etiā oriatur obliga tio ex lr̄is. de quibus ꝯdicio odio deſidie datur in eum qui cum ſpe future nūeratō niſ ſcribit ſe de bere quod ei non eſt nume ratum. Numeratione aucͣ. non ſecuta in fra bienniū non repetit cirographum Et eſt introducta ⁊ excluſa exceptione non numera te pecunie cum minime cogatur ſo luere quod ſcripſit ſe debere. ſiue etiā oriatur obligatio ex conſenſu veluti. em̄ pti venditi locati conducti ꝓ ſocio man dati p̄ſcriptis verbis. et actio de ꝯſtitu ta pecc Necnon actio in factum. de iuri iurͣ. Et de actionibus hijs in ꝓprijs ſcd̓m ordinem patebit. et iſte ſunt ſpēs actio num in ꝑſonam que ortuntur ex ꝯtractu ſiue re verbis lr̄is aut ꝯſenſu obligatio oriatur. De quibus omnibus vide. ff. di act. et obli. l. i. et. ij. et inſti. de obli.§. i. cum.§. et ti. ſequentibus vſqꝫ ad ti. d̓ ob li. que ex quaſi contra naſcuntur. ¶ Actiones ex quaſi contractu ſunt d̓ ac tionibus in perſonaꝫ. inſti. de act.§. i. cū ibi notatis. que neqꝫ ex pacto neqꝫ ex ma leficio oriuntur. ſed tamen maiorem ha bent ꝯuenientiam et affinitatem cum pa ctis ꝙͣ cum maleficijs. et ſunt iſte ſcꝫ con dicio indebiti. condicio libere actionis. ¶ Actio negocioꝝ geſtoꝝ tutele ſubſidi aria cōmunidiuidūdo finiū regundoꝝ fa milie herciſcunde peticio hereditatis di recta ⁊ vtilis poſſeſſoria fidei cōmiſſoria et actio ex teſtamento. De hijs omnibus ff. de actioni. et obli. l. de maleficijs.§. ſi quis ſequentis. et.§. ſequenti. et inſti. de obli. que ex quaſi contra naſcuntur. cum ibidem notatis. ¶ Actio de peculio et proiuſſu et de ī rē verſo actio tributaria inſtitoria exercito ria actio funeraria ad exhibendum de ti gno iniūcto. actio in factum. de re. ⁊ vē. actio de pauperie interdictum quorum bonoruꝫ vti poſſidetis vtrobi interdictū ſaluianum. De quibus require in loco ¶ Actiones vl̓ obligationes ex maleficō ſunt actiones in perſonaꝫ. inſti. de act.§ i. cum ibi notatis Quibus delicta ho minum cohercentur quod publice inter eſt. ff. de fide iuſ. l. ſi aureo.§. fi. et. ff. ad. l. acqui. l. ita vulneratus cum ſimilibus. vt eſt conditio rei furtiue. ¶ Actio arborum furtim ceſarum. actio furti. actio vi bonorum raptorum actio legis acquilie. actio iniuriaꝝ quod metꝰ cauſa de dolo. actio ſerui corrupti. actio rerum amotarum conditio ob turpē cau ſam interdictum. vnde vi interdictum. quod vi aut clam. interdictum de libero homine exbibenda. de vxore ducenda. d̓ liberis exercendis. interdictum quorum legatorum. interdictum prohibitorum. ne quid in flumine rip̄a. vel pubſica pena eius fiat. nec in via publica interdictum de itinere actuqꝫ priuato. de quibus om nibus require. jͣ. de. i. ſuo loco. ¶ Actioneſ vel obligatiōes ex quaſi ma leficio ſunt actiones in perſonam. inſti. d̓ act.§. i. que neqꝫ ad pacta accedunt. neqꝫ ad maleficia. ſunt tamen ſimiliores ma leficijs ꝙͣ pact. vt actio in factum aduer ſus iudicem. qui litem fecit ſuam. ⁊ actō in factum deiectis ⁊ effuſis. Et actio in factum de appoſito. vel ſuſpenſo quoruꝫ intereſt et actio in facto de dolo et furtu eorum qui miniſterium cauponum aut ſtabiliarum aut nauem exercent. ff. de ob liga. et actio. lege ex maleficijs.§. ſi iu dex vſqꝫ ad finem. et inſti. de obliga. que ex quaſi maleficio naſcuntur per totum.

¶ Actio exercitoria ẜm azo. in ſū. e. ti. da tur ꝯͣhentibus cū magiſtro nauis ꝓpt̓ na uigandi neceſſitatē ꝯtra exercitorē nauiſ qui magiſtrū naui p̄poſuit quē equū fuit teneri vt tenetur. q̄ inſtitore taberne vel negocio p̄poſuit. ff. de exercito. act. l. i. Hec ergo actio nō dat̉ ꝯtra magiſtrū na uis. ſꝫ ꝯtra eū qͦ magiſtrū nauis p̄poſuit in eam cām in quā p̄poſitus eſt exp̄ſſe vl̓ tacito. vt in eadem. l. i.§. non aūt. et.§. p̄ po. igitur. Eſt aūt magiſter cui tociꝰ na uis anchora et cura mandata ē. l. e.§. ma giſtrū nauis. qui in vulgari lūbardoꝝ ⁊ ꝓ uincialium comitus dr̄. ⁊ in theutonico ⁊ in almanico dr̄ ſtyerām Nec diſtinguit̉ an iſte magiſter ſit liber vel ẜuus maior vel minor. Et ſibi imputatur qui eū p̄po ſuit. vt. l. i. p̄all̓.§. cuius autē ꝯditionis. Sed exercitor dr̄ is ad quē obuentiones cottidiane. aut redditus queſtus ⁊ vtili tates nauis ꝑueniunt ⁊ ꝑtinent. vt. e. le. §. exercitorem. ſiue verus dominꝰ nauis ſit. ſiue a domino. nauis ꝯduxerit ad tem pus vel imꝑpetuū vt dicitur ibidem. ¶ Actio eſtimatoria vel extimatoria.i. actis p̄ſcriptis verbis ſic cognominata eſt actio qͦ ex eſtimato ꝓponit̉ gr̄a dubita tionis tollende qn̄ res eſtimata vendēda dat̉. Dubitatū em̄ eſt an ex vendito ſit a ctō. an ex locato an ex ꝯducto an mādati vt ſi rē meā do tibi. ⁊ eſtimo vt eā vēdas ꝓ. x. ⁊ inde. x. reddas mihi. aut reꝫ vt no. ff. de exti. act. in rubrica. ⁊. l. i. ⁊ infti. de aet.§. actōem. ¶ Actio ex teſtamēto nō ſolū ſcripto he redi ꝯpetit ad petendum hereditatem. Sed etiā ꝯtra heredē ſcriptū legatarijs et fideicōmiſſarijs. C. coīa dele. et fidei cōmiſſarijs. l. i. Et ſapit naturā actionis. bone fidei. ff. d̓ legi. l. arrare. Tn̄ dic̄ bar. ꝙ reuera eſt ſtricti iuris cū nō numeretur inter actiones bone fidei in.§. actionum inſti. de act. vt no. ipſe in. l. huiuſmodi. edes. ff. de lega.i. ¶ Actō familieherciſcunde inter eos cō petit qui ꝯmunem hn̄t hereditatē diuidē dam. ff. fa. herciſ. l. i. ⁊. ij. Et dr̄ fami. her ciſ.i. hereditatis diuidende ſcd̓m azo. in ſum. vt no. ff. e. ti. in rubri. Nomē aūt fa milia qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ cognatione vt cū di citur illi ſunt de familia priami. Et qn̄qꝫ ꝓſeruitute ⁊ ptāte. vt cū dr̄ pater famili as filiuſfamilias. h̓ tn̄ ꝓ ſubſtantia ⁊ he reditate. vt. C. de. ꝟ. ſig. l. fi. Sed herciſ co eſt verbū grecū idem ꝙ diuido. inde herciſcunde.i. diuidende no. glo. ff. e. ti. ī rubri. Et vtimur hoc verbo ſicut reperi mus apud antiquos qui gerundia ſua ꝓ nunciabant in vndo vt legundo audiun do diuidundo herciſcundo ſcd̓m azo. in ſum. ſua Et ita etiam hodie dicere poſſu mus familie herciſcunde ꝓ familie herciſ cende. ¶ Actio fauiana et pauliana habite ſūt ſupra circa actionem clauiſianam. ¶ Actio finiū regundoꝝ ꝯpetit fiuibꝰ ad diſtinguendum vel ad iudicandū. ff. e. ti. l. i.§. iudici. cum. l. ſe. inter eos qui agros ꝯfines habent vel p̄dia inſti. de act.§. itē finium regundoꝝ ⁊ habet locū in ruſticiſ predijs. tm̄. ff. e. ti. l. ij. ⁊ nō in vrbanis qꝛ vrbana predia non ſunt cōfinia ſed vicīa quia parietibus diſtingui ꝯſueuere. ſꝫ cō finia dicimus que adeo ſunt proxima vt nullus paries in medio interponatur. ff. ē. ti. l. ſed ⁊ loci.§. in iudicio cū ibi no. Orbana predia dicunt̉ omnia predia q̄ habent edificia etiam ſi ſint in villa quia vrbanum predium non facit locus. ſꝫ ma teria habitandi cā facta Unde ſi in vrbe edificium cauſa nō habitandi ſed gr̄a re ponendoꝝ fructuū fiat dicetur predium ruſticum. Sedet orti in edificijs ꝯſtituti niſi plurimū ſint redditus vinearij forte et ſic alitorie ꝯtinentur appellatione vr banorum predioꝝ. ff. de. ꝟ. ſig. l. vrbana Ruſtica autem predia vocantur agri nō habentes edificia. Et ſi inter te et me cō tra quem ago finiū regundorum via pub lica vel publicum iteruenit non habet lo cum hec actio quia ꝯfinium non intelligi tur ſecus ſi riuus priuatus interuenerit quia finium regundorum agi poteſt con tra dominū riui. ff. e. ti. l. ſed et loci.§. fi. cū. l. ſe. ⁊ ibi no. Eſt aūt hec actio duplex qꝛ vterqꝫ ē actor ⁊ reꝰ d̓ ꝓba. ex lr̄is. ff. e. l. iudiciū.ſ. ꝯmūidiuidūdo et familieher ciſcunde. Et. l. inter. coheredes.§. ſi fami lie. ff. e. Itē eſt mixta qꝛ eſt in re ⁊ in ꝑſo nā. inſt. de act.§. q̄dā gͦ. et.§. itē finium. regundoꝝ. ¶ Actio funeraria ꝯtra he redem bonoꝝ vel poſſeſſorem datur. ff. d̓

re. et ſump. fu. l. ⁊ ſi quis.§. ſi. et datur ei qui funerauit vt non heres defunctum. ſꝫ cauſa pietatis. ff. e. ti. l. ſed interdū. ⁊.§. ſi quis cum ibi nota. per hanc em̄ actōeꝫ veniunt reficiende expenſe ibideꝫ a fune ratore facte. ¶ Actio furti manifeſti ſcd̓m azo. locuꝫ habet quando furrē tenens viſus vel de p̄henſus fuerit ſiue in publico ſiue in pri uato vel a dn̄o vel alio antequā ꝑueniat ad locum quo ꝑferre rem deſtinauit. Sꝫ talis deprehendatur vel cum re videat̉ ⁊ ad eum dep̄hendendum occurſuꝫ ſit ei lꝫ abiecto furto aufugerit furti manifeſti te netur. l. ſi quis.§. cenſus. ff. e. ti. niſi ſurri pientis mutetur ſtatus vt tu michi ſurri ꝑuiſti in ſeruitute ⁊ manumiſſus furto de p̄henderis cum re furtiuā. vel ſi ꝑ tuleriſ quo deſtinabis teneris furti non manife ſti tunc em̄ dep̄henderis cū re furtiua pri uſꝙͣ eo loco ꝑtuleris quo deſtinaneras il lo die manere cum furto tūc fur es mani feſtus. Hec oīa dicuntur. ff. de fur. et de pe. di. i. c. vulgaris. vtꝝ qui ꝑtem acerui frumenti furatur tocius acerui furtuꝫ fa ciat. et datur actio furti manifeſti in qua drupluꝫ inſti. de obli. que ex mal.§. pena manifeſti. ¶ Actō furti non manifeſti competit qn̄ cunqꝫ p̄dictis modis furtum non manife ſtum ꝓbatur. ff. e. ti. l. manifeſtum inſti. de obli. que ex ma. naſ.§. nec manifeſtuꝫ Et etiam ſi vidiſti furtum fieri te tamen abſcondiſti cū furtū faceret ne te occide ret non eſt manifeſtū. ff. e. ti. l. ſi. quis in ſeruiture.§. ceteꝝ. Et datur hec actio in duplum inſti. d̓ obli. que ma. naſ.§. pena preall̓. ¶ Actiones hereditarie dicuntur q̄ tran ſeunt ad heredes vel ꝯtra heredes ſcd̓m azo. Item que ab heredibus incipiūt vl̓ ꝯtra heredeſ. vt aūt plene ſciatur que trā ſeunt ad heredes vel non. Diſtingue aut naſcitur actio ex maleficio vel quaſi. aut ex ꝯtractu vel quaſi ꝓut proſequit̉ azo. in ſum. e. ti. et ſcd̓m pla. in ſum. ſua. e. ti. hijs actionibus conueniunt hij qui ſucce dunt in ius. et non hij qui ſuccedunt in rē vt donatarij vel legatarij. ¶ Actio in factuꝫ aduerſus iudicem qui litem fecit ſuam. datur aduerſus iudicē qui per impericiā male iudicauit inqͣtū iudicat religionem videbitur eſſe ex qua ſi maleficio inſti. d̓ obli. queex quaſi ma. naſ. in princi. et. ff. de varijs et extraor. cong. l. fi. Si vero dolo malo iudicauit ve re eſt ex maleficio obligatus actione ī fa ctum vel actione de dolo ad omne inter eſſe ei quā leſit et infamis eſt. Item tene tur crimine falſi qui penam deportatōis vel vltimi ſupplicij continet ſecundū azo probantur hec. C. de pe. iu. qui male iu dicauit. l. ij. et ibi no. in gl. fi. iuncta aucͣ. nouo iure ibidem poſita. et. l. ſi filiuſfami lias. ff. de iudicijs. Iudex autem eccleſi aſticus male inductus per graciam vel ꝑ ſordes ab executione officij ꝑannū eſt ſu ſpenſus ad extimationem ꝑti quā leſit ni hilominus ꝯdemnandus Et ſi durante ſuſpenſione ſe diuinis ingeſſerit trregula ris eſt. nec cū eo niſi ꝑ ſe. apoſtolicā pote rit diſpenſari vt in. c. cū eterni de re. iud. li. vi. ¶ Actio in factuꝫ de eo qd̓ certo loco dr̄ vbi aliquid eſt ꝓmiſſuꝫ dari certo loco ſi iudiciuꝫ in illo loco ꝯſtitui nō poſſit. Ir troducta tn̄ eſt quedam actio arbitraria vt poſſit etiam in alio loco agi. Pretor em̄ iniquū eſſe arbitratur non poſſe ꝯue nire debitorē in alio loco quā in loco de ſtinato ſolutioni. Et hec actio arbitraria ex ſui natura eſt ſtricti iuris in qua habi ta ꝯſideratione aliaꝝ actionū ſtricti iuriſ quicquid eſſet omiſſum deberet hr̄i omiſ ſum tn̄ in illa venit etiam quicquid equū et iuſtum viſum fuerit religioni. iudican tis. Et ꝓpter hoc appellatur hec actio at bitraria irregularis quia ꝯtra naturā ali arum actionū ſtricti iuris eſt et hoc ē qd̓ dicit glo. rubri. ff. de eo quod certo loco quid ſit actio irregularis ¶ Actio in factum ex edicto pretoris de alienatione iudicij mutandi cauſa facta datur ei in cuius fraudem et illuſionem facta eſt alienatio et ſuis heredibus ad uerſus eum qui rem alienauit quē ad in tereſſe conuenit quanti intereſt actoris coram ordinario vl̓ delegato de qua goſ fre. in ſum. de alie. iudi. mu. cau. fac. et. c i. e. ti. in glo.

¶ Actio in factū de dolo et furto eoꝝ qͦꝫ mīſterio qͦs cauponē aut nauē vl̓ ſtabilū exercet dat̉ aduerſus eos qui p̄ſunt cau poni aūt naui vel ſtabulo qui qm̄ officio maloꝝ hominū vtunt̉ in duplo tenent̉ qd̓ dolo aūt furto eoꝝ ꝯmiſſum ē in hijs rebꝰ quas ſaluaſ fore receperūt. ff. nautē cau. ſta. l. i. in pͥn. ꝯͣ.§. idē pōponius. ⁊. l. ⁊ ita §. idem ⁊.§. ait p̄tor iūcta. l. fi.§. hec ac tio. e. ti. ⁊. ff. fur. aduer. nau. ca. ſta. l. i. ⁊ inſti. de obli. que ex ma. naſ.§. item ex excitor. ¶ Actio in ꝑſonā dr̄ ꝯditio qn̄ ꝯtendis aliquē dare aut facere tibi oportere. Qn̄ vero agis vt reſtituat̉ tibi res tua et ſpēa le nomē accipit et in depoſito dr̄ ſimplici ter actio ꝑſonal̓ ⁊ nō ꝯditio. hͦ aūt nomē ꝯditio inde deſcende bat qꝛ olim iudicia erant ordinaria ⁊ certa ꝟba ⁊ q̄ oportuit ꝯdici.i. ſimul dici vt ſi quis caderet a ſil laba caderet a tota cā. Sꝫ poſtea ille ſo lēnitates in diſuetudine abierūtt attam̄ nomē remā ſit vt adhuc ⁊ ꝑſonales actio nes q̄ ſolēnibꝰ verbis interp̄tabant̉ ſeu ī terp̄tabant̉ ꝯditiōes vocent̉. Et hec col ligunt̉ inſt. d̓ act.§. appellamꝰ cū ibi no. ⁊ ff. e. ti. l. actōnū gna. Et haꝝ actionū gn̓a quedā naſcūtur ex ꝯtractu q̄dā ex qͣſi cō tractu. q̄dam ex maleficio ⁊ qͣſi male. in ſti. de obli.§. ſequens ⁊ de act.§. omniū. Re.ſ. de omnibus hijs ſupra actōnes ex ontractu. ¶ Actio in rē dr̄ vēdicatio rei. ſcꝫ qn̄ di cis re d̓ qua agit̉ tuā eē ⁊ aduerſarius di cit vel on̄dit ip̄aꝫ rē eſſe ſuā. ff. d̓ ac. ⁊ ob li. l. actionū gna ⁊ inſti. e. ti.§. appellamꝰ p̄all̓. Et haꝝ actionū alia ē directa in reꝫ actio vt rei vēdicatio actō ꝯfeſſoria ⁊ ne gatoria Alia ē actō in rē vtilis que ſūt a ctiones de dominio nō directe ſed vtiles q̄ ex equitate dantur. qn̄qꝫ nō dn̄is vt ſūt publiciane qͦ ex aduerſis cauſis ꝯꝑetunt Et actio ꝑ quā queritur an actor iurauit et actō in rē de ſuꝑficie ⁊ actio fauiana ⁊ pauliana ⁊ caluiſiana ⁊ actio in rē q̄ ꝯpe tit inter dn̄m tabule ⁊ pictorē Sūt ⁊ alie in rē actōes in qͥbꝰ nō de dominio ſed d̓ pignore agitur ſic̄ ſeruiana ⁊ qͣſi ẜuiana. d̓ quibꝰ vide loco ſuo. Et noͣ. ꝙ actō ꝑſo nalis nō ſeqͥtur fundū. ff. d̓ ꝯͣhen. emp. et ven. l. minus.§. lucius ticius. ff. ad treb. l. i.§. ſi odio. ff. de iudi. l. fideicōmiſſuꝫ.§ͦ tractatū. C. de ẜui. l. ij.§. ꝓinde ⁊. ff. de ali. iudi. mu. ca. fac. l. iij.§. opus in glo. ꝑ dy. in. l. fi. ff. de noui oꝑis nuncia. Itē actō ꝑſonalis ē ita affixa oſſibus credito ris ꝙ in aliū tranſferre nō pōt niſi fixiōe iuris. ff. de pecu. l. ſi quis ergo. ¶ Actio iniuriaꝝ ꝯpetit ei q̄ iniuriā paſ ſus ē vt no. inſti. de iniur. in rubri. ꝯtra eū qui intulit iniuriā vel inferri ꝓcurauit. in ſti. e. ti.§. nō ſolum. Et pulſauit vel ver berauit vel famoſum carmē ad alterius ꝯtumeliā ſcripſit vel quoqūo iniuria ali quē affecit inſti. e. ti.§. iniuria ī qua iud̓x ꝯdempnauit quāti actor iurauerit ſe nol le illā iniuriā ſuſtinuiſſe p̄miſſa tn̄ iudiciſ taxatione. īſti. e. ti.§. pena. ⁊. ff. e. ti. l. īſti tutionibꝰ. Quidā eī dicūt ꝙ iurare debꝫ pociꝰ d̓ ſuo ꝑdidiſſe tm̄ vel tm̄. ꝙͣ talē in iuriā ſuſtinuiſſe. Et hͦ vid̓r approbare ho ſti. in ſum. de iniur̄. ⁊ damp. dato. ⁊ ſpe. e. ti. Alij dicūt ꝙ ſufficiat eū iurare ſic ꝙ nollet lucrari tantū vel tm̄ ꝓ eo ꝙ talē in iuriā ſuſtineret vel ſuſtinuiſſet. Primum tn̄ vr̄ veriꝰ. ⁊ actō iniuriaꝝ ex pacto nna ſcitur ſꝫ ex ꝯtumelia. l. ſi. vnꝰ.§. ſꝫ ſi pac tū. ff. e. ti. vbi tex. inqͥt. illa nō eī ex pacto iniuriaꝝ naſcit̉ actio ſꝫ ex ꝯtumelia Et ex bono ⁊ eqͦ ⁊ diſſimulatōe abolet̉. Nā ſi q̓s iniuriā reliq̄rit hͦ ē ſi ſtatī paſſꝰ ad ani mū nō reuocauerit poſtea ex pn̄ia remiſ ſam iniuriā nō poterit recolere. l. nō ſolū §. i. ff. de iniur̄. Et neqꝫ in heredē neqꝫ he redibus datur. l. iniuriaꝝ actio. ff. e. ti. ¶ Actio inſtitoria ẜm azo. datur ei qͥ cuꝫ aliquo ꝯtraxit in illa negociatōe in qͣ pre poſitus ē ꝯtra eū qui p̄poſuit aliquā ſtatī onē vel negociatōem gerendo de ꝯͣhenti bus cū p̄poſito ſiue p̄poſitꝰ ſit expreſſus ſiue tacitus vt. ff. d̓ inſti. act. l. i. et. ij. et. l ait.§. non tamen cum ibi no. et dicitur in ſtitoria ab inſtitore p̄poſito tanꝙͣ exerti toria nominetur a preponēte inſti. ꝙ cū eo.§. exercitoria ⁊.§. ſe. Nam inſtitor di ctuſ eſt ex eo ꝙ negocio gerēdo inſtet nec refert an tabernis ſit p̄poſitus vel cuiqꝫ alteri negociationi. vt. ff. e. ti. l. quicunqꝫ et. l. inſtitor. ij. et inſtitor dicitur ille qui tabernis vinis vendendis vel alicui alte ri negociationi prepoſitus eſt.

¶ Actio legis aquilie duo continet capi ta vel tria lꝫ vnū nō ſit in vſu. ff. e. ti. l. ſi ſeruꝰ ſeruū.§huius legis ⁊ inſti. e. t. Pri mū caput ē d̓ ẜuis occiſis vel quadrupe dibus qui numero pecudū ꝯtinent̉. vt ī. l lege aquilia. ff. e. ti. vbi dicitur de anima libus que gregatim habent̉ ⁊ paſcunt̉ ſic̄ oues capre ⁊ boues equi muli. aſini. Et ẜm labionē ſues. ſed nō canes. Et lon geminꝰ beſtie fere vrſi ⁊ leones ⁊cͣ. Sed elephātes ⁊ cameli quaſi mixti ſunt. Et ideo pͥmo capite eos ꝯtineri oportꝫ. quo caſu tanti fit ꝯdempnatio quāti plurimi ipſa res valuit āno p̄terito vt īdicta.ſ. le ge aquilia. ff. e. ti. ⁊ inſti. e. ti. ī pͥn. Scd̓m caput qd̓ nō eſt in vſu hͦ nō ponit̉. vt. ff. e l. ſi ſeruꝰ in.§. huiꝰ p̄all̓. vbi dr̄ huiꝰ legu ſcd̓m qͥdem caput in diſuetudine. abijt. Sed terciū caput huiꝰ legis ē de eis vul neratis feris beſtijs occiſis ceteriſqꝫ rebꝰ ruptis vt veſte vaſe ⁊ ſimilibꝰ. Quo caſu ꝯdempnat̉ qͥ dampnū dedit quāti res fu it. xxx. diebꝰ retro rei p̄ciū ⁊ valorē eſti mando vt dicta. l. ſi ẜuꝰ ſeruū.§. tercio. aūt capite. ⁊ inſti. e. capite tercio cū§. ſe. Et in hac actōe ſi qͦs dampnū ſe dediſſe inficiatur.i. negat ꝯdēpnatur in duplū. ff. e. l. i.§. i. Dr̄ aūt lex aquilia ab aquilio plebis tribuno. ẜm yſi. li. v. qui ip̄am in monte auentino tꝑe diſcordie ppl̓i ⁊ ple bis ꝯſtituit. ff. e. l. i. ⁊ poſimodū ꝯcordiā facta vice legis eſt habita. ¶ Actio mandati directa ꝯpetit māda tori ⁊ eius heredi. ff. e. ti. l. ſi vero.§. fi. ⁊. l. ſi mandato ticij pͥmo enſo. ⁊.§. i. cōtra mandatariū vel ꝓcuratore poſt mandā tū ſuſceptū. ff. e. l. ſi remunerandi.§. i. Et inquantū intereſt id factū eſſe qd̓ manda uit puta mādauit vt fundū emeres ſi mea intererat emi tenebris pꝰ mādatū ſuſcep tum tn̄ ſi eundē fundū egoip̄e emo vel ali us mihi neꝙ intereſt aliud ceſſabit hec a ctio ſcd̓m azo. ff. e. ti. l. ſi ꝓcuratorem.§. mandati actio. ¶ Actio mandati ꝯtraria ꝯpetit manda tario. ff. e. t. il. ſi vero nō remunerandi.§. ꝯtrario vl̓ ꝓcuratori ad expenſas aduer ſus mandatoreꝫ quātenus fines nō eſt e greſſus. Si ꝟo aliquid erogauit vtilit̓ in eo nō hꝫ mandati iudiciū ſꝫ tm̄ negocōrū geſtoꝝ ẜm mar. lꝫ io. ⁊ accur. ꝯtra ꝓut l. ⁊ no. inſti. e. ti.§. is q̄ ⁊. ff. e. l. ſꝫ ꝓculꝰ. cū l. ſe. in pͥn. ⁊. C. d̓ nego. geſt. l. fi. in gl. vl. Se vero mandauerim tibi vt mihi fundū emereſ etiā ſi nō duplū p̄ciū ſoluerꝭ ages mecū mandati vt ſuſcipiā obligationē qͣ teneris venditori. Nā ⁊ ego agere poſſū vt cedas mihi actōꝫ empti. ff. e. ti. l. ſi maͣ dato meo.i. reſponſo. Competit gͦ breuit actio mādati directa ꝯtra illū qui māda tū ſuſcepit ad implendū cū primo cogin̄ poſſet. ꝙ ſuſciperet mandatū inquantuꝫ interfuit mādatoris factū fuiſſe qd̓ man datur. Et rurſus ip̄i mādatario q̇ māda tum ſuſcepit ꝯpetit actio mandati ꝯͣria ad impenſas ſi qͣs fecit rōne mandati ſu ſcepti ſi fines mandati nō exceſſit. ſed ſi mandatū exceſſiſſet in expenſis factis nō repetet ipſas ꝑ huiuſmodi actionem. ¶ Actio negatoria Require ſupra actio confeſſoria. ¶ Actio negocioꝝ geſtoꝝ duplex ē ſcꝫ di recta et ꝯtraria. Un̄ acto negocōꝝ geſto rū directa eſt qͣ agit dn̄s rei geſte ꝯ eū qͥ negocia eius geſſit vt admīſtratōis rōeꝫ reddat. vtputa ſi ego fui abſens ⁊ nego cia mea ceperūt eſſe deſerta et male ſe habebent. tu hoc videns abſqꝫ mandato a me r̄cepto mei ꝯtemplatōe ex amicicia quā ad me habes. gerebas negocia mea. mihi datur hec actio negocioꝝ geſtoꝝ di recta ad hoc vt reddas mihi rōneꝫ admī ſtrationis. vt. ff. d̓ nego. geſt. l. ij. ⁊ inſt. d̓ obli. que ex qͣſi ꝯtract. naſ. i. ⁊.§. ſicut ¶ Actio negocioꝝ geſtoꝝ ꝯͣria ꝯpetit il li qui ſine mandato ſe immiſcuit alienie negocijs gerendis aduerſus dn̄m negocō rum ad repetendū expenſas negocioꝝ gͦ ſtatione factas. Et veniunt oīa q̄ expen dit de ſuo neceſſario vel vtiliter nō tn̄ vo luptuoſe. vt hec colligunt̉. ff. e. ti. l. ij. cuꝫ ibi nota. ¶ Actio de peculio vl̓ peculietenus ꝯpe tit ei qui cū filio familias vel ſeruo pecult um habentibus ꝯtraxit. ff. ꝙ cū eo. l. i. cū ſe. Que poſt mortē filij vel ſerui ē annal̓ ⁊ non poſt emancipatōem. manumiſſio nem vel alienatōꝫ. ff. qn̄ actō d̓ pecu. ē an nalis. l. i.§. quādiu. vbi dr̄. Quādiu fili us vl̓ ẜuꝰ in poteſtate eſt d̓ peculeo actio

ꝑpetua eſt. Poſt mortē aūt eius vl̓ poſt quā emancipatus manumiſſus alienatꝰ ve fuerit temꝑalis eſſe incipit.i. annalis ⁊ competit hec actio aduerſus dn̄m vel patrem vt. no. ff. de pecu. l. i.§. verba. ¶ Actio noxalis ſcd̓m azo. dicitur actio que naſcitur vel oritur ex delictis ſeruoꝝ ff. e. ti. l. i. et inſti. e. ti. in prin. Et dicitur noxalis a noxia quod ſignificat ip̄m deli ctum. vel a noxa quod dicitur ipſe delin quens. verſus Noxia delictuꝫ delīquēs noxa vocatur. ¶ Actio pignoraticia directa competit debitori contra creditorē inſti. quibꝰ mo dis re ꝯtra obli.§. fi. Uel contra eiuſ tu torem vel curatorem ſi pignora accepe runt. ff. e. ti. l. ſi ſolutū.§. fi. Et habet lo cum ſoluto debito et aliter ſatiſfacto quē admodū voluit creditor licet non ſit ſo lutum vt ſi pignora alia data ſunt credi tori vt a primis recedat vel fideiuſſores ſiue res alias vel precium vel etiam nu da cōuentio ſine precio vel pacto. Quo tiens em̄ vult creditor recedere a pignore videtur ſatiſfactū ſi vt ipſe velit vel vo luit cautum eſt licet in hoc deceptus ſit ſui facilitate ſcd̓m azo. vt. ff. e. ti. l. ſi rem §. emens. et. l. ne ceſſarias.§. ſi vnꝰ. Per hanc ergo actioneꝫ debitor repetit expē ſas ſi quas fecit in re pignorata. ¶ Actio pignoraticia ꝯtraria datur cre ditori ꝯtra debitorem et datur ad multa Si enim decipiatur a debitore vel ip̄a re vel eius ꝓpoſito quia obligauit rem alie nam vel alij pignoratā ſiue obligatam ni ſi eadem res ſit ampla ⁊ ad modicū etiā fuerit alij pignorata quaſi in nullo captꝰ ſit qui pignora ſecundo loco accepit. ff. e ti. l. tutor.§. contraria iuncta. l. ſi quis in pignore.§. fi. Et ſi debitor malitioſe ver ſatus ſit obligando es vel ſtannū ꝓ auro vl̓ argēto. ff. e. ti. l. i.§. ſi qͥs ⁊ ī.§. p̄al. l. ſi q̄ſ īpignore. ij. rn̄ſio vl̓ ſi obligauit ẜuū ꝑ quē dampnū datum eſt puta furtū vel a liud hmōi ⁊ hoc ſi ſciuit tenetur in ſolidū ideſt in totum. Secus ſi ignorauit quia tunc liberabitur noxe deditione ſcꝫ dan do ſeruū ꝓ noxa. In hijs competit hec actio ſcd̓m azo. ⁊ alios. ⁊ ꝓbant̉ hec. ff. e ti. l. ſi ſeruus pignori. Item ſcd̓m azo. agit creditor actione pignoraticia ſi ſer uos pignoratos artificijs inſtruxit ſi in ceperant in breui autequā pignorarent̉ vel debitoris voluntate creditor eos in ſtruxit. Sed ſi nihil horum interceſſit ſi quid artificijs neceſſarijs eos inſtruxit ſcd̓m azo. erit actio contraria. ff. e. ti. l. ſi ſeruus. ¶ Actio autem pignoraticia vtilis ſcd̓m pla. datur ei qui impignorauit rem alie nam ſine conſenſu dn̄i et poſtea dn̄s pig noris eſt. ff. e. ti. l. rem alienam. ⁊. ff. de pigno. l. i.§. i. et. l. ſi ticio cum ſequen. Et tam directa quā illa dantur principali ⁊ ſuis heredibus et contra heredeſ credito ris vt poteſt probari inſti. de ꝑpe. et tem pe. act.§. non autem iuncta. l. ex contra ctu. ff. de. acti. et obli. et. l. i.§. creditor. ⁊ inſti. quibus modis re contra. ob.§. fi. ¶ Actio per quam queritur an actor iu rauerit ſecundū quoſdaꝫ datur ei qui cō peteret rem ſuam delato ſibi iureiuran do ab aduerſario eam ſuam eſſe iurauit. Ab eo enim rem ſuam petit actōne in fa ctum qui iurauit ſuam eſſe. ff. de iureiu. l. nam poſtea.§. i. et.§. fi. Si vero rem ſu am ſibi traditam poſtea amiſit et ille qui detulit iuramentum eam nactus ſit ad uerſus eum publiciana competit actio. ex. l. feu. ff. de publi. ac. l. eum qui.§. petē ti. vbi dicitur. Si mihi petenti rem iura mentum detuleris. Iuraueroqꝫ rem me am eſſe competit mihi publiciana ſi ad uerſus te tm̄ quomodo hoc debeat intelli gi ibi no. plene et ſolet iuſiuranduꝫ refer ri ei qui detulit. C. de re. cre. l. generalit̓ §. omne. ver. ſed ſacramento alias iura mento. ¶ Actiones preiudiciales in rem eſſe di cūtur per quas queritur an quis liber ſit an libertus. ⁊ in partu agnoſcendo. vt in §. preiudiciales. inſti. de act. Sed illa ꝑ quam queritur an aliquis ſit liber ꝑtim ciuilem cām obtinet. partim pretoriam. Ciuilem aūt ſcd̓m formā dominij quā in ea directe agitur Et pretoriam ſcd̓m for mā et modum petendi quia tuū a te ip̄o non ab alio petit poſſeſſore. Cetere vero due formā capiunt ex pretoriā iuriſdicti on et in rem dicūtur eſſe ad inſtar actio num de ſeruitute. quia in hac de iure pa tronatꝰ in re. in illo ꝓpriatatis iure agit̉

⁊ preiudiciales dicuntur quia quēadmo dum exceptiones actionibus opponunt̉ et ante primam queſtionem terminātur Si autem quare non exceptiones ſed ac tiones dicantur quis querat hanc cauſaꝫ accipiat quia non eſt exceptio niſi ſit acti onis excluſio. Hee vero p̄iudiciales nul lam actōnem excludunt ſed non cōpete re dicunt. et ideo actiones dicuntur ⁊ nō exceptiones. Verbigr̄a preiudiciales ac tiones ꝓ tanto dici pn̄t ꝙ in ipſis tracta tur de magno preiudicio. vel quia queſti oni mote preindicant vt agis ꝯtra me ⁊ aliquid petis oppono tibi queſtionemſta tus dicendo ꝙ es filius meus vel ſeruus in poteſtate mea conſtitutus aut libertuſ et ſic de ꝯſimilibus. Et preiudicabit ac tioni tue contra me mōte. Sunt et alie ī rem actiones in quibus non dr̄ de domi nio ſed de iure pignoris agitur vt ſeruia na et quaſi ſeruiana require in loco ſuo. ¶ Actio preſcriptis verbis ex ꝯtractibꝰ innominatis deſcendit vbi ſcꝫ ciuilis cā ſubeſt ſufficiens ad actionem introduce dam ⁊ cum negocium non cadit in certū et ſpeciale nomen ꝯtractus nec cauſa hu iuſmodi actioniſ exprimitur cetere hmōi actiones exprimūtur ſic. do vt des. facio vt facias do vt facias facio vt des. Ex qͥ bus naſcitur actio preſcriptis verbis no minata alias ciuilis. Quando mihi ali quid adeſt vel abeſt vel affuturum eſt nec tibi adeſt nec affuturū eſt aut michi non abeſt nec tibi ad ē aūt ſi nec tibi aſſit nec mihi abſit et ceſſes implere quod conue nit inter nos. ego autem feci in ſubſidiuꝫ intentatur actio de dolo. Nam vbi vn ceſſat implere quod in ſe eſt quod ꝓmiſit altero implente locum habet hec actio. ¶ Actiones pretorie que ſunt et quod re quire in ſpe. ti. de act. ſeu peti. ꝓpo.§. po ſtremo. Dicuntur autem pretorie ſcd̓m azo. quia a pretore ſunt inducte vt inſti de act. in ſumma ſcd̓m eundem. ¶ Actio pro ſocio que ex vtraqꝫ ꝑte dixe cta eſt cōpetit ab vſufructu quem ſolus alter ſociorum percipit vel ſi dolum com miſit in rebus ꝯmunibus. Nam locū ha bet quando duo ineunt ꝯtractum ſocieta tis. ita ꝙ tam lucrum quam damnum in ter eos commune eſt. Et ſi aliquis ſocio rum male et doloſe verſetur tunc alteri contra eum datur hec actio Eſt autem ſo cietas ſcd̓m azo. duoꝝ vel plurium ꝯuen tio concracta obcommodiorem vſum vl̓ vberiorem queſtum. Que diffinitio ſcd̓ꝫ ꝙ ipſe dicit non eſt in legibus ſed in mar co tulio reperit̉. Naſcitur aūt hec actio demum ſocietate finita que finitur pluri bus modis ꝓut ꝓſequitur ipſe azo. in ſū ma. e. ti. ¶ Actio publiciana ex equitate datur ei qui rem bona fide emit a non domino. ⁊ rem ſibi traditam bona fide cepit credē vendentē tempore venditionis et tradi tionis dn̄m eſſe. ff. de publi. Et ſi res.§. vlti. Et ſufficit emptori habuiſſe bonam fidem licet venditor malam fidem habu rit et callido conſilio vendiderit. vt. ē. l.§ p̄tor ait. Huic autem videtur ꝯtradicere autentica. C. de preſcrip. lon. tem. male fidei poſſeſſore alienante ceſſat longi tē poris preſcriptio. Solutio habetur ī gl. in. c. abbatem. de re iudi. li. vi. Si ergo talis emptor antequam vſu capiat vl̓ an te completam vſucaptionem a poſſeſſio ne cadit petat rem a poſſeſſore iure quaſi dominij. Et appellatur actio publiciana a publitio auctore qui eam inuenit. inſti. de act.§. alie. Ad hoc autem vt actor ob tineat oportet iſtum probare iuſtum titu lum et rem ſibi fuiſſe traditam ⁊ bonam fidem habuiſſe temꝑe emptionis et ven ditionis. et quod preſumitur niſi contra rium probetur. et ꝙ credat modo vendi torem vel donantem tempore contractꝰ dn̄m non fuiſſe alias publiciana nō com peterēt. Permittitur aūt tali venditōne ac ſi vſucepiſſet vendicare. niſi forte ve rus dominus poſſideat vt quidam dicūt quia exceptio veri dominij publicianam excludit. Si autem poſt vſucaptionem a poſſeſſione cadat tunc nō competit pub liciana. ſed ciuilis actio vel rei vendica tio ſecundum quoſdam vtilis. ſecunduꝫ quoſdam directa. ff. de puli. l. i. De hac materia vide no. io. an. de ſe. et re. iudi. abbate ſane. li. vi. in gloī. vbi in fi. dr̄ ꝙ rei vendicatio et publiciana non ſunt cō traria ſed diuerſa cum ad eundem fiuem tendunt. ſecus cum tendunt ad fines di uerſos.

¶ Actio publiciana reciſoria datur ei cu ius res quā a non domino emit credens eum dominum vt ſupra. cuꝫ abſens erat cauſa reipublice vel ſtudij vel ꝑegrinatō nis vel legationis ciuitatis vel cauſa ap pellationis ꝓſequende vel teſtimonij fe rēdi vel quia in captiuitate fuit vel alia cauſa neceſſaria fuit abſens. et talis res ſua cum eſſet abſens vſucapta eſt. licꝫ ei ꝓpter neceſſariam abſentiam infra annū poſtꝙͣ reuerſus eſt reſcindere vſucaptō nem vt dicat aduerſarium nō vſucepiſſe qui vſucepit ꝑ auxilium p̄toris hoc reme dium ſibi dantis. Si autem vere fuit do minus rei tunc cōpetit ei vendicatio re ciſſoria. Si vero res tal̓ erat pignori ob ligata cōpetit etiam ypothecaria reciſſo ria et hoc in realibus actionibus. In ac tione autem perſonali cōpetit certi ꝯdi tio reciſſoria De hac materia vide wil in ſpe ti. de in inte. reſti. in tractatu libel lorum ſuper verbo ſed ſcias et ſequenti. et glo. optima in verbo dominij vel qua ſi circa mediuꝫ in. c. abbate ſane de re iu di. li. vi. ¶ Actio quanti minoris quedam eſt pre toria quedam ciuilis. pretoria locum ha bet cum quis emit animal vel ſeruū mor boſum ſeu vicioſum qui propter morbuꝫ vel vicium minus valet ꝙͣ emptus ſit. et datur ad petendum id quo minus valet. puta ſi res non eſſet vicioſa vel morboſa valeret. xx. nunc autem valet. xv. ꝓponit̉ hec actio ad petendum quanti minoris in ter ſit emptoris. Hoc autem ſcias ꝙ de vicio nunquā tenetur venditor niſi in tri bus caſibus. Primus eſt quando nomi natim promiſit et tunc agetur ex ſtipula tu Secundus eſt quando ſciebat ſeruum habere vicium et emptorem non ammo nuit et tunc tenetur exempto vel ꝙ redi beatur vel ꝙ admittere teneatur. Ter cius ſi in vicio animi ſit admixtum viriū corporis. datur autem infra annum vti lem. Sed ciuilis actio quāti minoris cō petit quando librum vel aliam rem vitō ſam vel morboſam emit ꝓpter quod res minus valet et agit̉ quanti minoris eſſꝫ empturus. de hac actione nihil dicitur ī arbore actionum. ſed de pretoria ſolum. Uide ſimiliter de hac materia wilh̓. in ſpe. ti. de emp. ⁊ ven.§. nūc dicenduꝫ. ꝟ. eſt et alia actio. ¶ Actio quod iuſſu ꝑpetuo datur cōtra patrem vel dominum quorum iuſſu cuꝫ filio vel ſeruo aliquis contraxit ſiue vi deatur iuſſus ad cōtrahenteꝫ ſiue ad ſer uum. Nec eſt in ea opus verbis aut ſcri ptura vel vt diſtinguatur ſcd̓m azo. an videatur iuſſus vel iuſſio ſpecialiter in vno contractu. an generaliter. Ut ita ꝙ volens cum ſeruo meo gerere. videor em̄ omnia iuſſiſſe. niſi lex certā.i. conditio vl̓ pactum contrarium ꝓhibeat. Habet er go locum actio quod iuſſu quando dn̄o viuente vel patre. ſeruus vel filius cōtra xit quia hac dominus vel pater eo ꝙ iuſ ſit tenebitur. ¶ Actio quod metus cauſa datur ei qui probabili vel iuſto metu coactus rē ſuā vendidit tradidit vel promiſit aduerſus eum qui metum fecit. Sed infra annum erit quadrupli. ꝓpter contumatiam no lentis rem reſtituere iuſſu iudicis ante lit̓ conteſt. Poſt annum vero ſimpli. vt in. l. ſi cum emptore primo reſponſo. et.§. poſt annum. ff. ꝙ metus cauſa. ¶ Actio rei venditionis eſt quando diciſ rem corporalem eſſe tuam. vt hunc ſer uum huuc equum hanc veſtem. Alia di citur vendicatio quā legiſte non habent que datur pro re incorꝑali vt. no. ꝑ doc. in. c. examinata de iudicijs. ¶ Actio reciſſoria triplex eſt vt.s. d̓ pub li. reciſſoria. ¶ Actio redibitoria. datur emptori con tra venditorē. vt ſeruū vel animal mor boſum recipiat. et preciū reſtituat. ⁊ da tur infra ſex menſes vtiles. quia hec ac tio tm̄ ſex menſibus durat vt. ff. de edi. edic. l. i. verbigr̄a ſi vendis mihi animal morboſum. latentem morbum hn̄s vl̓ ali am rem vitioſam tali vicio quod vicium ſi ſciuiſſem nullo modo emiſſem. mihi da tur actio contra te ad hoc ꝙ precium re ceptum reſtituas infra ſex menſes et reꝫ tuam morbidam vl̓ vitioſam reaſſumas Sed pactum legiſcōmiſſorie habet fieri ſi vendo rem meam tibi ſub illa conditō ne. ſi ſoluas. x. ꝓ ea infra certum terminū quod ſi nō ſolueris ſit res inempta ⁊ mea ſicut prius erat vide. jͣ. lex ꝯmiſſoria.

¶ Actio rerum ammotaꝝ ꝯpetit marito aduerſus vxoreꝫ de rebus ꝯſtante matri monio cauſa diuorcij ablatis. Datur au tem poſt diuorcium ⁊ continet rei ꝑſecu tionē. Sed ſi pendente iuditio re integre tur matrimonium. ſoluitur iudiciū reruꝫ ammutarum. et ſi reintegrato matrimo nio iterum fiat diuorcium remanebit ac tio reꝝ ammotaꝝ. ob res ammotas prio ris diuorcij cauſa. Et in quo caſu actio furti daretur contra extraneum. In eo dem caſu actio reꝝ ammotaꝝ locū habꝫ dūmodo illa concurrant ſcilicꝫ vt res ma riti dolo malo ammoueantur ⁊ econtra. Item ꝙ fiat ammotio conſtante matri monio vel aliquid quod ꝑ ammotionem habeatur Atem ꝙ fiat cauſa diuorcij. Datur etiam hec actio contra pr̄em filio vel filie quatenus ex ea re locuplctior eſt factus ⁊ dolo malo eius factum eſt quo minus fieret De hac materia vide nota. azo. in ſum. e. ti. ¶ Actio rei vxorie vel vxoraticie ſubla ta eſt in cuius locum ſurrogata eſt actio ex ſtipulatū que datur marito vel eiꝰ pa tri vt dos tradatur Si enim a datōe dos incipiet hec actio locum non haberet. lꝫ quidam dicant contrarium. vt dicit azo in ſum. e. ti. ¶ Actio ſeruiana domino fundi vel do mus competit ad ꝓſequendas res cōdu ctoris pro mercede domus. quaſi res pig noratas quāuis non cōuentione pignorē tur. tamen iuris conſtitutione obligant̉ tacite pro locatione iure pignoris. in vt banis predijs infecta et illata in ruſticis vero predijs fructus tm̄. De hoc in.§. ſꝫ materia inſti. de act. ¶ Actio quaſi ſeruiana que etiā ypothe caria dicitur. pretoriā eſt per quam rem mobilem vel immobilem tibi pignori ob ligata quā poſſidet aliqͥs ſiue ſit debitor ſiue alius poteris ab eo euocare ſeu pete re et eſt actio in rem vtilis. et datur cre ditori ad proſequendum pignus ypothe carie.i. rem mobilem obligatam. vide d̓ hoc inſti. de act.§. ſeruiana. ¶ Actio ſerui corrupti competit non ſo lum aduerſus eum cuius hortatu vel cō ſilio ſeruus corruptus vel deterieratus eſt. Sed etiam contra eum noua lex dat̉ Qui ſollicitauit ſeruū licet bonos moreſ eius corrumpere non potuerit. Hec aūt actio in duplum habet ē on̄demnationē ſcꝫ quanti deterioratus eſt ſeruus. quan ti ve res fuerit a ſeruo ſollicitato aſporta ta et tenetur qui corrūpit. ſiue ex bono malum ſiue ex malo deteriorem fecerit. De hoc in. l. ſi quis ſeruo alieno ſuaſerit C. de fur. vbi caſus de hoc. ¶ Actio ſtricti iuris re.s. actionū vero quedam. Et de exceptio. in. c. cum vene rabilis. vide inſti. de act.§. ſed ⁊ ſtricti iu ¶ Actio ſubſidiaria dicitur qui in ſubſi dium ⁊ auxilium alterius que in efficax facta eſt datur vt ſi tutor res pupilli alie nauerit vel male amminiſtrauerit. et ip̄e tutor et eius heres non ſunt ſoluendo.i. non ſufficientes ad ſoluendum pupillo. datur actio contra illum in quē res eius alienate ſunt. ¶ Actio tutele ſubſidiaria competit pu pillo quando nec tutor nec heres ſoluere habꝫ contra eum cui iura tradita ſunt a pupillo. vt cautionē exigat a tutore de indemnitate pupilli. qn̄ vel nullam vl̓ pa rum ydoneam admiſit cautionem ¶ Actio tutele directa datur aduerſus tutorem ipſi pupillo. inquantum ꝯuenit ſi tutor in rebus pupillaribus dampnuꝫ dedit dolo vel culpa ipſi pupillo. ¶ Actio tutele contraria competit tuto ri aduerſus pupillum ſi in reꝫ eius aliqͥd de ſuo impendit. vel ꝓ eo fideiuſſit. aut rem ꝓpriam impignorauit vel obligauit ꝓ pupillo ¶ Actio venditi competit venditori ad petendum precium et vſuras ex tꝑe mo re. Et ſi aliquid ſpeciali pacto ꝯprehēdi tur ꝓut is ſibi paciſcitur vel inter partes conuentum eſt Et huius contraria ē actō empti quam vide ſupra ¶ Actio vi bonoꝝ raptorum de rebꝰ mo bilibus vi ſurreptis. datur ei cui res mo biles ꝑ violentiam ſunt ablate et compe tit reſtitutio infra annum ad quadruplū ita ꝙ in quadruplo contineatur rei reſti tutio et hec eſt vis ablatiua. ¶ Actio ypothecaria vide.s. actio qua ſi ſeruiana. Et hec actio aduocat nudaꝫ

poſſeſtionem. ff. de euic. l. ſi cuꝫ venditor §. i. dicitur tamen iudicium pretoriū. ⁊cͣ. Et tm̄ de actionibus. ¶ Accipere et capere differunt. Nā qui capit rem ſuam facit. ſed qui accipit nō facit ſuaꝫ. Et qualiter intelligitur verbū accipit vide. ff. de acqui. re. do. l. in laque um in glo. i. et. ij. ⁊. ff. de fur. l. qui vos in glo. ij. et. l. naturali.§. turbatio vbi dici tur qui accipit furtim cōmittit. ¶ Accola eſt qui colit terram nō ꝓpriaꝫ vnde. Accola non ꝓpriam ꝓpriā colit in cola terram. Et dicitur ab ad et colo qͣſ qui adueniens colit terram. ¶ Acephalus.i. ſine capite ab ad quod eſt ſine et cephas caput. xxiij. di. nulla in aucͣ. de aꝓp.§. generalem. ¶ Accerſitus eſt collectus vocatus vel circa ſe ſitus. lxiij. di. quia igitur. xiij. q. ij. quoniam prepoſterum. ¶ Accoliti grece dicuntur ceropherarij vl̓ accendentes latine a deportandis cer reis quando legendum eſt euangeliū aut ſacrificium offerendum. tunc enim accē dunt luminaria et portant licet ſol eodē tempore rutilet. Ad ſignum tamen leti cie ad demonſtrandum vt thypho lumi nis corꝑalis oſtendat̉ illa lux d̓ qua ioh̓. i. c. Erat lux vera ⁊cͣ vt inquit tex. in. c. cleros ad fi. xxi. di. ¶ Acrimonia eſt ꝓprie auſteritas ſed ſe cunduꝫ legiſtas eſt pena que infligitur ſa crilegis ſicut in carceratio vel exilij rele gatio. C. de ſacroſan. ec. l. placet. que eſt canoniſata. xvi. q. i. c. placet ſub.§. noua rum. vbi etiam dicitur de hoc. ¶ Accōmode.i. multum comode de elec. vbi ꝑiculum. li. vi. ¶ Accuſator eſt ille qu aliquem coram iudice accuſat et criminalem ſibi mouet queſtionem. Et dicitur accuſator quaſi ad cauſator quia ad cauſam vocat eum quem appellat vt in. c. forus de ver. ſig. poſt medium. Et ibidem dicitur etiā de lator accuſator denūciator et inquiſitor poſſunt eligi ordinari et eis prebende cō ferri. Et accuſatio teſtimonium et ordo pari paſſu ambulat. vt. ij. q vij. c. ip̄i apo ſtoli in glo. ſuper verbo eſſe. Et admitti tur ad accuſandum qui in peccato mor tali eſt. Nemo tamē ſine accuſatiōe dam vnari debet. ¶ Accurate.i. diligenter ſtudioſe curiali ter vel compoſite. ad ¶ Ad ponitur pro iuxta. ff. de ſerui. vr ba. p̄di. l. Quidam hiberius. De hac di ctione no. archi. de reſcrip. ſi gr̄oſi. li. vi. et. lxxviij. di. p̄ſpiter. Et quomodo diffe rant ad et in vide. ff. de iniur̄. l. Item apud labionem.§. cum vicium quod no tat ꝓ ſtatutis dicentibus ꝙ aliquod fiat ad domum vel in domo ¶ Adempta legata dicimus illa que te ſtator adimit a legatario cui primo lega uerit mutata prima ſua voluntate. ¶ Aderatio dicitur quaſi eris punitō vl̓ aderata predia dicebantur ex quibus es puniebatur vt habetur ex. l. i. C. de co mi. re. mili. et. C. de colla. dona. ⁊ rele. aut tranſſa. ſeu adera. l. i. li. x. ¶ Adlethe ſecundum accur. dicuntur qͥ ſine mercede gratia virtutum pugnabāt. vt. ff. de infami. l. adlethas. et. C. de ad le. in prin. li. x. ¶ Admodum eſt idem quod valde. Et ponit glo. concordantias de iureiu. c. vo mani. ver. nos itaqꝫ in cle. et de cē. c. gra uis de corꝑ. vi. c. i. ¶ Admittere eſt recipere vt. ff. de inoffi. teſta. l. contra.§. ſi quis in puberi. vt ſi dicatur iſte eſt admittendus. id eſt reci piendus. vel eſt incitare ad currendum. inde admiſſarius.i. velox. ¶ Adoptiuus filius eſt quem aliquis ad optat vel accipit datum a patre. Et ecō tra pater adoptiuus eſt qui filium adop tat inſti. de adop.§. i. et. ij. Et ſunt dam pnati heretici qui dixerunt xp̄m nō ꝓpri um ſed adoptiuum filium dei. xxiiij. q. iij quidam verbonoſiani et in. c. quadam d̓ cele. miſſ. ¶ Adoptio eſt gratuita quedam electio qua quis aliquem ſibi eligit in filium. et hoc faciunt plerumqꝫ hij qui filias habe re non poſſunt ad ipſorum ſolacium. Et talis qui ſic recipitur in filium dicit̉ adoptiuuſ qui a patre legitimo ſic eidāt̉

Et ille qui eum ſic adoptat dicitur adop tiuus pater. Et que ſit differentia inter adoptionem et arrogationem vide. jͣ. ar rogare ⁊ inſti. de adop in prin. ¶ Auena dicitur eo ꝙ aliunde adueni at ſecundum yſi. li. x. ethy. ar. ff. de iudi. l. heres abſens. ¶ Aduocatus eſt qui alio nomine quaſi legatus ſeu patronus vocatur qui in fo renſibus ſeu extraneis negocijs p̄eminē tibus prebet litigantibus ſuum patroci nium. cuius precium honeraria vocatur ſub autiquo nomine. Et inde venit ver bum aduocare quod eſt poſtulare ꝓ op ponente et deſiderium eius coram iudi ce exponere et patrocinium in cauſa pre ſtare. Et aduocatus non poteſt eſſe nota rius in eadeꝫ cauſa. vt no. in. l. vniuerſas C. decurio. li. x. ¶ Aduocatus fiſci dicitur qui patroci nium preſtat in cauſa fiſci. ¶ Addictus.i. conuictus vel ſentenciat ¶ Adeo.i. intantum media correpta vt de reſcrip. cum adeo. ¶ Uultus dicitur qui.xxv. annos cōple uit vel quia. xiiij. annis vſqꝫ ad. xxv. ꝓce dit. Nam adolere in vno ſignificato eſt creſcere in alio cremare vel vrere. et ado leſcens dicitur tribus modis. vt no. arbi dia. xxvi. q. vi. alligantur. ¶ Adeo datus eſt nomen dauid qui da tus fuit a deo ad liberationem iſrahel. ¶ Ad quid.i. quare. de cenſi peruenit. ¶ Adulter dicitur qui nupcias violat. ¶ Adulterium dicitur quaſi ad alterius thorum acceſſus. vel ad alterum quia ex adultero ab vno ꝯceptus ad alterius he reditatem naſcitur. et ſcd̓m ludo. de ro. pro adulterio ſtatute ſunt quatuor pene de iure hodierno. Prima eſt ſeꝑatio tho ri. Secunda eſt pena detruſionis in mo naſterium. vt ibi lacrimis lauet peccatū quod eſt pudor fateri. Tercia eſt ꝙ ſcin duntur in pannis et capillis ante et retro Quarta eſt excommunicatio que eſt ma ior omni pena in iure canonico licet pena adulterij de iure ciuili ſit pena capitis: vt. ff. ad. l. iuli. de adulte. cohercendo. Sed padue eſt pena. lx. ducatoꝝ. et hoc ī viro. ſed in muliere eſt penā detruſionis in clauſtium vt no. in. l. mancipia. C. de ſeruis fugi. ¶ Adulterinus eſt de adulterio concep tus ſeu genitus. vnde adulterina mone ta vel ſigillum dicitur falſa moneta vel falſum ſigillum ad inſtar vere vel veri fa cta. ſeu factum. ¶ Afficere tria ſignificat vnde. Afficit. informat. punit cupit. hoc tria ſignat. Item dicitur affectus non ſufficit niſi ſe quatur effectus vbi ex neceſſitate opus ē facto. vt. c. vlt. de ſpon. et de eo qui mit. in poſ. c. i. ¶ Affatim.i. generaliter vel habundan ter et ſic eſt media breuis. ſed media lon ga.i. facunde. vnde. Si dicas affatim tūc ſignificabis habunde Afſatim dicens fa cunde ſignificabis vt habetur in. c. vni co de reli. do. li. vi. in glo. et. xxiij. diſ. c. p̄ terea. ¶ Affinis eſt qui habet ꝯſanguineam al terius in vxorem vel econtra que habet ꝯſanguineum alterius in maritum. ¶ Affinitas eſt ꝓximitaſ perſonarum ex coitu proueniens omni carens parente la. et hoc de iure tanonico. et ſic ꝯtrahit̉ affinitas tam ꝑ coitum legittimum ꝙͣ ꝑ formicarium. Similiter dicit goff. ¶ Affinitas eſt attinentia perſonarū ex copula proueniens. Naꝫ quando vir car naliter coniungitur vxori omnes conſan guinei vxoris efficiuntur affines viro et econtra. Sed inter cognatos vtriuſqꝫ nl̓ la naſcitur attinentia de conſang. et aff. c. quod ſuper hijs et impedit matrimoni um contrahendum et dirimit iam cōtra ctum. Dicuntur autem affines quaſi ac alterius fines accedētes vel ex eo ꝙ due cognationes que inter ſe diuerſe ſunt ꝓ pter nuptias vel coitum copulantur. et alter ad alterius cognationis fineꝫ acce dit ſecundum hoſti. Sed ſecundum lege affinitas eſt regularitas perſonarum ex nupcijs coniunctarum omni carens pare tela. vt. C. de nup. l. liberi et tamen ſcd̓m glo. l. contrahitur etiam affinitas per cō

cubinam. vt. xxxv. q. iij. c. de inceſt. et ibi nota. et. ff. de concu. l. i. Etiam per cōitū inceſtuoſum vel fornicarium. vt in. c. di ſcretioni et in. c. tue de eo qui cogno. con ſan. vxo. ſue. et. xxxv. q. ij. nec eam. Alij tamen reputant abſurdum. ꝙ tale vin culum legittimum oriatur ex coitu damp natio cum ex nuptijs proueniat. ff. d̓ gra. l. non facile.§. affines et.§. ſciendum. Pritur tamen publice honeſtatis iuſti cia ſecundum goffre. in titulo. de eo qui cogno. conſang. vxo. ſue. Ubi dicit etiaꝫ ꝙ affinitas per fornicarium coitum con tracta non dirimit matrimonium ſed ac tionem debiti interdicit vt in dicto. c. di ſcretioni. ¶ Affidare eſt fidem dare. ¶ Affirmatio exponitur quandoqꝫ per negatiuam vt in. c. veniens de teſti. vbi dicitur in ore duorum vel trium ſcilicet ⁊ non paucorum. quandoqꝫ econuerſo vt di. i. ius naturale. vbi dicitur tranſire ꝑ agrum alienum non tuum phas eſt. iure autem nature omnia ſunt communia. c. quo iure. viij. di. ¶ Affictus penes vulgare lumbardorū et thuſtannorum ſecundum pe. de ſamp. et abbatem dicitur cenſus qui datur ra tione prediorum prout videtur velle wil hel. in ſpe. de lo. et con.§. ſequitur in prī ci. inde afficta re et eſt locare ad fictum et ad firmum vt in. c. piſanis de reſti. ſpō ag ¶ Agaſo dicitur cuſtos equorum. et idē dicitur equitus proprie tamen agaſo di citur cuſtos vel paſior aſinorum. iuxta iſtud greciſte. Iſinorum paſtor agaſo. Et habetur in. l. agazo. ff. ſi qua pau. fe. ¶ Agentes in rebus ſunt illi quibus cu ra euictionum mandatur et erant olim plures diuerſe diuerſi per diuerſos nu meros et quilibet numerus habebat ꝓ prium. C. de offi. mag. offi. l. i. et tales di cebantur principes. ¶ Igere eſt generale ad omnia que fiūt tam re quam verbis tam inter viuos quā in vltima voluntate. Nam faciens teſta mentum dicitur agere ſicut et emens vē dens locans. ⁊cͣ. Sed gerere comprehen dit tantum illud quod fit re et non ver bis et ſic faciens teſtamentum non dici tur gerere. ff. de ver. obli. l. verba cōtrax. erunt. ¶ Ager appellatur area. vel campus in rure vel locus ſcilicet vacuꝰ qui ſine vil la eſt. vt in. l. ager. ff. de verbo. ſigni. Sed ager cum edificio appellatur fundus vel predium vrbanum et ager nudus vel area nuda ſine edificio dicitur ruſticum pre dium vel agerruſticus. ¶ Ager vectigalis. Re. jͣ. vectigalis. ¶ Ager emphiteoticus. Re. jͣ. emphithe ¶ Agon eſt certamen. inde agoniſta et a goniculus et eſt ille qui pugnat vel cer tat. vt. ff. de mu. et ho. l. finali.§. magi ¶ Agonete ſunt principes ludi. vt. ff. de alia ſepticia vbi nota. accur. in glo. ¶ Agricola dicitur quaſi agrum vel a gros colens. et eſt nomen commune ad omnes agricolas. Sed nomina ſpeci alia agricularum ſunt illa. quia agricola rum quidam ſunt aſcripticij. quidam cen ſiti. alij perpetui. aliqui coloni condictio nales. alij inquilini. alij originarij. alij ſimpliciter coloni nuncupantur. de qui bus omnibus. jͣ. locis ſuis dicetur. ¶ Agricole et cenſiti prout quidam di cunt ſunt duo nomina ſubſtantiua per encliadim talem figuram copulata vt ſit ſenſus de agricolis et cenſitis. id eſt de agricolis cenſitis qua cenſualibus et ha betur ſimile. ff. de tutelis. l. i. vbi dicitur ꝙ tutela eſt vis et poteſtas et exponitur id eſt violenta poteſtas ita exponatur. agricole et cenciti. id eſt agricole cenſua les. vnde verſus. Uteris encliade ſi dice ris arma virumqꝫ. id eſt armatum viruꝫ ſecundum virgi. et greciſtam. Dicuntur autem cenſiti quaſi cenſibus aſcripti. Et conſtituuntur eo modo quo et aſcrip ticij. Uerūtamen inter cenſitum et aſcri pticium eſt differentia ſed non certa.

Quidam dicunt ꝙ cenſitus ſit ille qͥ na ſcitur ex aſcripticio Aij dicunt ꝙ illa ſit differentia quia eēſitus eſt ille qui rei cer te annuatim p̄ſtande obligatus eſt. aſcri ꝑticius autem eſt obligatus ad rem incer tam puta ad terciam vel ad quartem ꝑ tem fructuum ex fundo ꝓuenientium. Aliquando tamen etiā cenſitus capit̉ lar ge vt etiam aſcripticium ꝯprehendat. qn̄ qꝫ ꝓprie et ſtricte. Quidam tamen dicūt ꝙ hij non poſſunt teſtari inter ſuos. Cū alienis tamen dimittuntur. io. an. auteꝫ dicit ꝙ poſſunt teſtari inter ſuos ſed non inter alienos. Poſſunt enim inter eos qͥ ſunt de familia ſcd̓m io. ⁊ accur. ¶ Agricole ꝑpetui vocabantur illi q̄ va lidi erant in corpore miſerāqꝫ inerciam. ſimilantes et ea que veris miſeris erant aſſignata ad ſuſtentationem ex publico percipienda diminuentes quos proditor ſtudioſus etiam diligens detegens ad ꝑ petuum coronatum redegit ſi erant libe ri. Si vero ſerui qui talia fingebant dn̄s eis carebat et proditori aſſignabantur li cet quidam dicant ꝙ hoc ſit correctum per autenticum de queſtore. Alij tamen dicunt ꝙ non. De alijs ſpeciebus et difi ferentijs agricolarum inuenies loco ſuo infra aſcripticius et colonus. ¶ Agrimeſſor eſt qui agros menſurat et metitur et fines per debitam menſuram diſtinguit. Dictus quaſi agros metens et alibi vocatur libripens. Qui ſi doloſe falſum fecerit vel fines male diſtinxerit tenetur actione in factum. vide de hoc d̓ preſcrip. c. quia iudicante in glo. ¶ Aggeribus nili non rumpedis dicunt̉ quia in egipto non pluit ſed nilus egredi tur et inundat agros vnde qui rumpit ibi aggeres incurrit crimen quali leſe maie ſitatis. Et pena eius eſt vt in eodem loco vbi ruperat aggeres et vſurpauerit val les niſi iluentis fluminis de ꝓprijs et ve ſtutis vſibus in.xij. cubitoꝝ ſtammā con buratur et conſcij et ꝑticipes ſceleris de portantur et eorum bona publicantur vt C. de nili ag. non rump. l. vnica. ¶ Agapen̄.i. ſtipa. vt diſ. xlij. ſi quis. Etiam agapa dicitur ꝯuiuium pauperū in eodem ſignificato vt. in. c. ſi quis p̄al. ¶ Ago onis. grece eſt labor latine qꝛ qui laborat agit. Unde xp̄us dicitur fuiſſe in agone inde agri ⁊ fundi agonetici qui da hantur certantibus in agone vel cū ago ne.i. labore ad fertilitatem ſunt ꝓducti. vt. C. de ſun. primo. l. fi. li. xi. ¶ Agnati dicuntur qui per virilis ſexus lineam coniuncti ſunt in conſanguinita te ideo ſic dicti ꝙ accedunt et quaſi na ſcuntur pro natis dum ſcilicet deſunt ad mittuntur cognati. Unde cognati ꝯmu niter vocantur omnes ſiue ꝑ virilem ſex um vel femineum in cognatione ſunt cō iuncti hoc de veteri iure. Hodie vero in ter agnatos et cognatos parua eſt diffe rentia per iura autenticorum ¶ Agnominatio idem eſt ꝙ agnomen qn̄ qꝫ etiam dicitur fedus coniugale ¶ Album pretoris eſt quodam tabula dealbata que ponebatur in curte vel tu ri pretoris in loco cōmuni. in quo ſcribe bantur et ponebantur nomina vocatoꝝ ad iudicium. et ad cuius inſtantiam quili bet citatus eſſet. Et ibi etiam ꝓponeban tur ſtatuta et edicta pretoris in groſſa littera ita ꝙ ab omnibus legi poſſent. Et erat certa pena contra illum qui dele bat iſtud album quod modo eſt ſublataꝫ de hoc in cle. i. de iudi. in aucͣ. de litigio ſis.§. omnem. coll̓. viij. in ſpe. de do. con tu.§. reſtat in prin. et de ciratis.§. ſequit̉ ꝟ. ⁊ nota. Et dicit ꝙ loco huiuſmodi ſūt modo quaterni et qui corrūpebat vel de lebat puniebatur in. l. aureis. per edictuꝫ de albo corrump. C. li. xi. Eſt album pre toris triplex. vnum in quo ſcribuntur ed cta pretoris vel lex ciuilis. vt in. l. ſi quis ff. de iur̄ om. iudi. Aliud eſt in quo ſcribū tur citationes vt in.§. omnem preall̓. in aucͣ. de liti. coll̓. viij. Tercium eſt in quo ſctibuntur nomina decurionum vt. ff. de albo ſcriben. per to. ti. ¶ Albergarie ſunt cenſus ſeu pactiones que debentur pro cōmeſtionibus. de hoc per glo. in. c. preterea de iure patro. ¶ Allegare eſt argumentari ad probatō

nes vel concluſiones ad communem iu dicem pro cōmodo ſue cauſe et proprie pertinet ad aduocatos. ¶ Allodium eſt curia vel predium vrba ¶ Albagaria ſunt procurationes quas certe ville debent dominis ſuis ad eas venientibus de reſcrip. ad audientiam. ¶ Alimentorum appellatione continent̉ calciamenta veſtimenta et habitatio. vt in. l. legatis. et. l. fi. ff. de ali. et ci. le. ¶ Alba eſt veſtis ſacra vel nomen opidi in lumbardia. vnde virgi. Albaniqꝫ pr̄es ⁊cͣ. primo ene. et dicitur. vrbs alba veſti tur preſbiter alba. ſecundum io an. ī cle. ne inagro de ſta. mona. ¶ Alluuio eſt latens incrementum velu ti cum paulatim aquis abluendo arenaꝫ ex fundo meo vel vicini mei in fundū tuū aliquid ita accreſcit vt facile modus nō poſſit apprehendi qua hora ſit ablatum vel hec augmentatio facta. Sed intruſa tio eſt patens incrementuꝫ vi. inſti. d̓ re. diui.§. preterea. ¶ Aleator eſt qui ludit in alea. Etiaꝫ ille qui quaſi ſcolam illam tenet et ſi talis cle ricus fuerit repellitur a promotione vt d̓ exceſ. prela. c. inter dilectos. ¶ Alienigena quaſi aliene regionis vel aliena gente natus vel genitus. ſecundū yſi. li. x. Et hij. ¶ Allibrati dicuntur qui deſcripti ſunt in libro ciuiū vel cōmunitatiſ alicuius ei uitatis ¶ Altricationes ſunt certamina verbo rum ſcd̓m io. an. in ꝓhe. cle. ¶ Alias hec dictio ſignificat ꝯdictiona liter qn̄qꝫ alterationem vt promittis da re fundum alias. x. nomine pene. ff. de iu reiū. l. alias vbi re ꝑempta iuratur. ali as non.i. ſi non ſit ꝑemptā. Secundo ali as ponitur ꝓ alio loco. l. adeo.§. inſuia. ꝟ. ꝙ ſi toto alueo naturali de relicto flu mine. flumen alias fluere ceperit.i. in lo co alio. ff. de acqui. re. do. Tercio.i. alia vice vel alio tempore vt in. l. diem. ff. de arbi. vbi dicitur alias eſt agitatum id eſt alia vice vel alia queſtionē. Quarto.i. alio caſu vt in. l. qui teſtamento.§. mulier ff. de teſta. vbi mulier in teſtamento te ſtis eſſe non poteſt. alias poteſt. id eſt in alio caſu ꝙͣ teſtamenti. Quinto alias.i. alio modo. l. i.§. illud tamen. ff. de aquaꝫ plu. arcen. Et breuiter hec dictio alias ſi gnificat alterationem diuerſimode ſꝫ in caſu particulari eo modo tantum. ſcd̓m quem ſubiecta materia declarat aliaſ ap plicata caſui. ſignificat alterationem eiꝰ quod eſt in oratione precedenti. ¶ Alueus dicitur venter fluuiorum vel vas in quo lauantur pedes ſecunduꝫ gl. in. c. dudum. de ſepul. in cle. ¶ Alius alia aliud denotant diuerſitatē et implicant. l. quidam relegatus. ff. de re. dubi. Etiam alius. id eſt contrarius. xi. q. iij. c. ij. xi. diſ. quis neſciat. Ubi di citur nullus alius ꝙ petrus predicaſſe ī ytalia galia hyſpaniā et ceteris pronun cijs. Item alius et aliter ſunt preceden tibus implicatiue qualitatis precedenti um vt. l. ſi donationem. C. de hijs que. vi. me. ca.f. licet glo. ibi velit ꝙ impli cet qualitatem contractus. Uliter eſt de notatiuū qualitatis. non autem ſubſtan tie. ff. de ver. obli. l. ſi quis cum aliter. de teſti. l. etiam. ⁊ quod ibi notat glo. Et etiam denotat diuertitatem non in ſub ſtancia ſed in qualitate vt no. do. fran. ī l. ſi certos nummos. ff. de verbo. obliga. ¶ Alioquin dicitur vel ſignificat condi ctionaliter coniunctiue et aduerſatiue. Condictionaliter vt promitto fundum. dare. alioquin centum nomine pene. ff. d̓ damp. infec. l. ſi finita.§. ex dampno. Coniunctiue capitur in. l. damni.§. pe nulti. ff. de damp. infec. Aduerſatiue in l. fluminum.§. idem ſeruius. eo. titu. ſig nificat ergo tripliciter ſecundum ꝙ ſub iecta materia declarat. ¶ Uumpnus eſt qui alit aliquem vel q̄ alitur ab eo vel eſt filius ex concubina vt in. lege. alumpnus. C. que res pigno. ob li. poſſit. et ibi glo. Et ſunt quinqꝫ nomi na que ſignant indifferenter actionem ⁊ paſſionem. vnde. Roſpes zelotibus con uiua vector alumpnus.

Actum ſiue pati ſub eodem nomine ſig nant. ¶ Alienare eſt proprierem aliquam in dominium alterius tranſferre. inde alie natio eſt omnis pactio per quaꝫ tranſfer tur dominium de re. eccle. non alie. c. nul li. C. de fur. l. i. Item alienatio ſumitur dupliciter. Hno modo pro dictione ſig nificante tranſlationem rei vel iuris vt in. l. alienationis. ff. de ver. ſig. Alio mo do ſumitur alienatio pro ipſo facto quo rei vel iuris fit tranſlatio. Tale enim fa ctum quo ſit tranſlatio eſt alienatio. Et hoc factum alienatio ſignificat. Nam factis quandoqꝫ ſicut verbis declaratur voluntas in. l. de quibus. ff. de legi. Di uerſimode ergo ſignificat prout ex eius medio et circumſtantijs adiacentibus in fertur. Uerbigracia teſtator legauit ſti chum quem ſi alienauit neceſſitate lega tum non extinguitur. ſi alienauit volun tate legatum extinguitur. l. fideicōmiſſa §. ſi rem. ff. de leg. iij. Ratio quia quan do teſtator ex neceſſitate alienauit non vi detur per hoc voluntatem mutaſſe. Se cus quando ex voluntate alienauit legā tum. tunc enī velle videtur ꝙ alius quaꝫ legatarius id habeat finaliter verbum alienatio vel alienare ſignificat quod ei impoſitio vel aliud probabile medium declarat ſignificare. Et factum alienatō nis reuocationeꝫ diſpoſitionis ſignificat ſi voluntate alienantis eſt reuocabilis ⁊ ipſum factum ex ſe vel ex quauis circum ſtantia hoc probat. ¶ Alienare cauſa mutandi iudicium di citur qui credens ſe ab aliquo conuenien dum reali actione vel perſonali que in iu re ſcripta ſunt alienat rem dolo malo cā iudicij futuri mutandi. id eſt vitandi. in qͣ actione alienator tenetur actione in fac tum ex hoc edicto ꝯtra ipſum propoſita ⁊ intentione probata ad intereſſe condē netur ſaluis nihilominus priſtis actioni bus aduerſus nouos poſſeſſores quia ſo lam poſſeſſionem alienans tenetur hac a ctione. Quicumqꝫ ergo metuens contra uerſiam rem dolo in alium trāſfert. vt iu dicium mutet et euitet dicitur aliena re cauſa iudicij mutandi vt in ti. de alie. iu di mu. ca. fac. Et nota ꝙ nomine alie nationis continentur queſtiones ſeruitu tum predialium et vſucapio. Uix eſt em̄ vt nō videatur alienare qui patitur vſu capi. l. alienationis verbo. ff. de ver. ſig. ¶ Alternatiua eſt coniunctio alternati ue ſignificans ſcilicet quando ſignificat alterum de coniunctis eſſe ſeu or̄onem fa ctam per hanc coniunctionem in altero verificari Et quandoqꝫ variatur ſignifi catum vel ex coniunctionis natura ſub iecta materia ſeu quāuis alia circum ſtā tia. Verbigracia lego ftichum vel pāphi lum ſignificat vtrumqꝫ eſſe in obligatōe ſed alterum tantum in ſolutione. vt alte rum ſoluendo debitor liberetur. ff. de. ꝟ obli. l. ſi duo in fi. Et effectus alternati ue eſt ꝙ vterqꝫ eſt in obligatione qꝛ vno mortuo alter qui ſupereſt remanet in ob ligatione. Eſt auteꝫ alternatiua quadru plex. Quedam rerum in qua electio eſt debitoris. l. plerūqꝫ.§. fi. ff. de iur̄. doti. et. l. arbitraria.§. ſceuola. ff. de eo quod cer. lo. fa. c. in alternatiuis de re. iur. li. vi. Secunda eſt locorum reſpectu ſolutō nis fiende. quia et in illa iterum debito ris eſt electio ante lit. conte. vt. in.§. ſce uola preall̓. Tercia locorum quantuꝫ ad iudicium inchoandum in quo loco debe at conueniri in qua electio eſt actoris.§. predicto. Quarta alternatiua ē ꝑſonaꝝ quando ſtipulatio ē appoſita de ſoluēdo in illa iterum eſt electio debitoris vt in §. item iulianus. l. arbitraria p̄all̓. Alij dicunt ꝙ alternatiua legis ſignificat vt eam lex ratio vel ſubiecta materia ſigni ficare declarat Sed alternatiua homis ſignificat vt ꝓferentem ſignificare ver bā velle vel ſubiecta materia vel queuis alia ꝓbabilis coniecturā concludens de clarat. Et de iſtis alternatiuis. ſeu. aut. vel. re loco ſuo. MMI ¶ Amita eſt ſoror patris. ¶ Amita magna eſt ſoror aui ¶ Amitinus ē qui ex ea generatur ſcilicꝫ amite filius vt. xxxv. q. v. c. vlti. ¶ Ambagies eſt dubia locutio vel effu gatio ſermonis extra ꝓpoſitum.

¶ Ambiguū eſt vbi opiniones ſunt et in ra varia videntur de ſen. ex. inter alia. d̓ iudi. c. i. li. vi. Et ius ambiguū eſt ꝑ ſum mum pontificem declarandum. c. per va nerabilem.§. rationibus qui fi. ſunt leg. et de reſcrip. ſuper lr̄is. de offi. dele. ſuꝑ de cauſa poſſet. paſtoralis de preben. qꝛ ſepe. li. vi. ſcd̓m archi. Et de triplici am biguitate ſcꝫ iuris facti et perſone no. xx. xiij. di. c. fi. ſcd̓m io. an. in ꝓhe. cle. ſuper verbo ambiguitatis. ¶ Ambaſiator eſt legatus principis in arduis negocijs et ambaſiata eſt huiuſ modi legatio conciliorum vel principuꝫ in cauſis ſuis. A ¶ Anathema vno modo eſt ſubſtantiuū et eſt dampnatio eterne mortis et nō ni ſi pro mortali crimine debet imponi. Et in illis qui aliter non paciuntur corrigi. xi. q. iij. Nemo ep̄orum in fi. Vel eſt ex cōmunicatio ſeu ſupremā maledictio. Et dicitur ab ana.i. ſurſum et thema fi gura quia olim imprimebatur figura frō tibus dampnatorum. De hoc no. io. an. de iudi. cum non ab homine. vbi poſt ex cōmunicationem incorrigibilis anathe matis mucrone feritur.i. punitur.i. ſolē ni excommunicatione cum. xij. epiſcopis candelas in terram ꝓicientibus et cōcul cantibus. vt in. c. debet. xi. q. iij. Et ana thema tale vel maledictio ſolebat fieri per prelatos. Vel dicitur ab anaͣ quod eſt rectum et themus diuiſio quaſi recta diuiſio dampnatorum a deo et plebe. Alio modo anathema eſt adiectiuū om nis generis indecliuabile et dicitur excō municatus maledictus ſeꝑatus vel dam pnatus. vnde. Qui frangit rapit ac vrit ferit eſt ānathema. Frangit ſcilicet eccle ſias. rapit res alienas. vrit etiam eccle lias ferit perſonas eccleſiaſticas. Inde anathematizare. id eſt dampnare vel ex communicare maledicere vel ſeparare. vt ſupra. ¶ Anathematizatus dicitur qui tanꝙͣ impius a deo ſeparatus eſt ⁊ ponitur ꝓ excommunicatoº. vt xxiiij. q. iij. certum ¶ Annalis actio eſt que certo tempore timenda eſt puta anno vt iniuriarum vel minori ¶ Annona ſecundum azo. dicitur ſalari um quod cuiqꝫ pro capite ſuo remunera tionis cauſa datur. vnde eſt titulus. C. de anno. et capi. adminiſ. l. capite ſecun dum azo. id eſt capitione. Sicut enim ſe cundum eum capitio dicitur tributum quod datur pro capite ita hic capitio vl̓ capite ponitur pro eo quod datur magi ſtratibus cauſa ſalarij pro remunerando labore. Et dicitur capitio de capite qꝛ ē prectum debitum capiti. id eſt dignitati. Et erant hec precia que ſingulorum ma giſtratuuꝫ deſcriptionibus cartis ligabā ¶ Annone militares dicuntur quas mi lites ſingulis diebus conſequebantur vt C. de anno. mili. l. vlti. vbi dicitur ꝙ ip̄ annonas et capicia ſingulis conſequebā tur diebus. ¶ Annone ciuiles ſunt que publice da bantur iudicantibus ciuibus vel omni bus tempore neceſſitatis ꝑ ſingulos dieſ vt. C. de anno. et tribu. l. ij. li. x. Etiam annona eſt ſeges vel frumentum vntus anni. ¶ Annotatio ſacra eſt ꝯſcriptio bonoꝝ vel eorum ꝯuocatio ſeu conſignatio velu ti cum aliquis cuiuſcumqꝫ criminis reus ſi abſentat ſe vocatus ad iudicium pacie tur bonorum aunotationem vt ſi infra annum venerit et ſe purgauerit bona ſua recuꝑet. Si autem non venerit tūc fiſco applicentur. Et qualiter fiat annotatio. ponit ſpe. in ti. de act.§. fi. ver. ſed quali ter. Dicens ꝙ preſes ſiue iudex veniēt cū tabellione ad domū accuſati et inqͥret qͦt domꝰ qͦt p̄dia ruſtica qͦt iugera terre ha beat in bonis eius. Et omnia bona illius q̄ nō venit citatus ponit in banno fiſci. niſi venerit infra annum. ff. de requi. reis l. i.§. i. Ab hac tamen ſententia conditio nali poterit appellari de appel. preterea Et deſcribunt̉ bona q̄ tamē fiſcus d̓ fa cto non occupat. niſi poſt annum.

Poſt hoc iterum per edicta requiretur accuſatus. et citans mittit litteras ſuas iudici uel rectori loci in quo deget accu ſatus vt per illum citato innoteſcat ſe ac cuſatum vel citatum. Et bona eius eſſe annotata. Inde venit verbum annota re vel econtra ab hoc verbo ipſum no men. ¶ Annotatio ſacra dicitur reſcriptum il lud quod imperator proprio motu men tis indulget alicui conſfituens ſecunduꝫ preces eius ſeu illius aliquid fieri vl̓ nō fieri. C. de diuer. reſcrip. l. fi. et ibi in gl. Et notat cardinalis ſabor. in. c. ſuper lit teris de reſcrip. differentiam inter anno tationem et pragmaticam ſanctionem. ¶ Anima nota. i0. an. c. vnico.§. ſcire d̓ ſacra vnc. ¶ Ante ſignificat ante rem factam ſed bene inchoatam. ff. ſi cer. petatur. l. ij.§. item mutuum vbi de hoc. et. ff. de ver. ol li. l. qui ante et. l. eum qui ita.§. queſita ¶ Annus quot dies et menſes habeat. no. glo. in. c. ſi propter de reſcrip. li. vi. ⁊ c. cum ſit de elect. Nam annus ꝯtinet. cō clxv. dies. vt. in. l. cum heres.§. ſtichus. ij. ff. de ſta. libe. Et quando annus incep tus pro completo habeatur vide inno. in c. generalem. de eta. et quali. et archi. in c. ſi annum. de iudi. li. vi. et in. l. cum bi ſextus. ff. de ver. ſig. Item quidam com putant annum ab incarnatione domini. vt. xxxiij. diſ. In nomine domini in prin ci. Ulij a natiuitate domini. De hoc glo. in.§. forma. ij. q. vi. et in ſpe. de inſtru. e ditione in prin. in prima columpna. ¶ Annus iubileus dicitur annus remiſſi onis quia eo anno debita remittebantur Serui hebrei dimittebantur liberi ⁊ om nia reuertebantur in priſtinū ſtatum et eſt annus quinquageſimus vt in. c. in in bileo de peni. di. i. ¶ Annuus vel annuatim ex proprio ſig nificato ſignificat multiplicationem ſim pliciter ſiue indeterminate Sed quando applicatur caſibus ſignificat diuerſimo de prout ex diuerſificatione materie con cluditur proferenteꝫ intellexiſſe. Ut pa cto ſeu ſtipulatione promittis. x. ticia an nua vel annuatim ſignificat multiplica tionem perpetuam quia ſignificat pro miſſam ſummam deberi ei cui promitti tur eius heredi et heredis heredi et ſic in infinitum. Ideo dicitur in. l. ſtipulatio ff. de ver. obli. ꝙ ſtipulatio annua eſt ꝑ petua. Et nota ꝙ annuum legatum pro primo anno eſt purum. et pro alijs annis eſt conditionale quia ꝓ quolibet anno debetur legatario ſi tunc viuit. Si vero mortuus eſt tunc non debetur nec ſi de portatus eſt quis talis ciuiliter mortuꝰ eſt. et non habet ius capiendi ex teſtamē to quod eſt eiuile. l. cum in ſingulos. de an. lega. vbi dicitur ꝙ per ſingulos ius inſpicitur. Sed ibi promitto tibi. x. an nua vt ſis procurator meus in parlamē to ſignificatur multiplicatio temporaliſ ex cauſa que apponitur de eſſendo procu ratorem quia morte finietur Sic et obli. gatio que ex hoc inducitur. De hoc vide l. annua.§. fi. et to. ti. ff. de an. lega. ¶ Angaria penultima longa eſt iniuſta. exactio vel compulſio Nam angarie di cuntur perſonalia obſequia propria ſū ꝑtibus preſtita. c. Non minus de immu. ec. Sunt ergo quedaꝫ perſonales preſta tiones que a vulgo dicuntur capitioneſ Sed perangarie penultima longa. vide jͣ. de per. ¶ Anſa eſt nodus curſilis et facilis ad ſoluendum ita factus ꝙ ſi recte trahitur caput fili omnino ſolutus eſt vt no. ber. in. c. cum olim de ver. ſig. vbi dicitur in tex. dum anſam ſoluimus nodū dicimus ligauiſſe. ¶ Antapoca ſiue anticopa ſiue anteco pa quod idem eſt ſecundum aliquos. Et ſcd̓m azo. in ſum. de fi. inſtru. ꝟ. de anta pocis vocatur cyrographum quod facit debitor creditori in quo ꝯfitet̉ ſe ſoluiſſe tantum. Et ſic eſt de ſolutis. Et fit a de bitore in hunc modum. Confiteor me tā tum vſurarum nomine vel penſionis ſol uiſſe. Et datur creditori. Et ſic non dici tur ab anti qd̓ eſt ꝯtra ſed ab ante ſcd̓m io. qꝛ fit ante apocaꝫ vel ab anti qd̓ ē ad qꝛ ē inducta ad ſecuritatē creditoris Et fit etiā an̄ apocā Qui e ī alieno noīe poſſe dit ⁊ pēſiōꝫ ſoluit l̓ qͥ cr̄ditori vſuras rep̄ ſētauit ſi qn̄ dicat ſe ſuo noīe poſſediſſe ⁊

ita demū factū vel preſcriptione libera tum ꝯtendit ius agentis facit vacillare niſi dominus vel creditor vſuras vel pē ſiones preteriti temporis ſibi ſolutus cō probet. ꝓbat autem ꝑ antipocā debito ris. C. de fi. inſtru. l. plures vbi glo. dat tres modos dicendi vel vt alij dicunt an tapoca ē ſcriptura quā facit debitor ob ligando ſe et in qua fatetur ſe debere. Et fit contra apocam dicendo. Confiteor me debere ⁊cͣ. Et ſic dicitur ab anti qd̓ eſt contra ¶ Apoca autem ſcd̓m omnes eſt ſcriptu ra creditoris ꝯfitentis ſibi a debitore ſo lutum. Et ſic apoca eſt de receptis et fit a creditore puta cōfiteor me recepiſſe tm̄ ff. de condi. l. fi.§. ticius. ff. de fur. l. Qui tabulas.§. apoca. ⁊ de accep. l. acceptila tio.§. i. Plane autem ꝯſulitur creditori vel domino vt dando apocam debitori vel colono vt exemplar retineat cum ſub ſcriptione debitoris vel coloni. Vel cre ditor det colono apocam et recipiat ab eo antipocam ſcd̓m azo. Dicūt ergo ter cij vt ia. de are. ꝙ creditor ſcribat duas apocas et dat eas debitori vt vnam ſibi retineat et in alia ſe ſubſcribat et reddat eam creditori. Quod non placet accur. vt in glo. p̄al. l. plures. Item hoſti. d̓ fi. inſtru.§. quid ſit antipocā vbi addit ver ſum. Apoca ſit dantis antipoca ſuſcipiē tis. Alij tamen dicunt ꝙ apocas et anti pocas hodie generaliter vocamus omīa documenta et ſigna que ſolent fieri ſiue ī ſcriptis ſint ꝯfecta ſiue in trūculis virga rum quas quidam dicas vocant Hodie frequenter fieri ſolent inter ſuꝑiores et inferiores diſpenſatores in domibus do minoꝝ ſiue diuitum. Et etiam inter cre ditores qui retinent ſibi famam et debi tores qui recipiunt ibi minorē quātitatē virge vel dice in ſignū ſolutōnis facien de. Differt tn̄ cirographum ab antipoca vel apoca quia cirographum dicitur cuꝫ duo paciſcentes faciunt duas ſcripturaſ et ſub eadem formā verborum conficiūt et mutuo tradunt. ¶ Animaduerſio dicitur pena quia ani maduertere eſt punire. vnde dicitur ani inaduertendum eſt in facinoroſos homi nes. Item animaduerſio dicitur cu iuſſibet operis certa determinatio ſecun dum quam quis pro mercede ſua ſuſci pit certum opus et determinatum ſuis impenſis faciendum vt terram colendaꝫ vel domū ꝯſtruendam. Etiam animad uerſio eſt conſideratio qua quis punien dus ſit et qua pena. Qualiter et quomo do in parrochijs et circūſtantijs ꝯuerſet̉ Hinc etiam ſignificatio verbi animad uertere conſiderari poteſt ſuo modo. ¶ Anceps eſt aliquid ſeu aliquis huc et illuc fluctuans. et dubius an iſtud vel ali ud rapiat et anxius in quam partem de clinat. ſecundum yſido. li. x. et hy. ¶ Anthitodum ponitur pro contra do no vel pro contra dato. Et ſolet dici ꝙ datur contra venenum et ſic ponitur ꝓ medicina vt in. c. ceterum de iura. calūp. inde anthidotarius et eſt liber in medici nis de iureiuran. c. i. in cle. vbi glo. ¶ Anthidorum eſt etiam contraria do natio ita exponit glo. ſuper ver. anthido ra in. l. Sed et ſi lege.§. conſuluit in fi. ff. de pe. heredi. et. viij. q. ij. illud et de teſt. Cum in officijs. ¶ Antiſtes dictus eſt ſacerdos eo ꝙ an te ſtat. c. Cleros..xxi. diſtin. Communi ter tamen ſumitur pro epiſcopo ſecundū glo. in cle. dudum de ſepul. ¶ Anthitheſis eſt figura que ponit caſū pro caſu. ⁊cͣ. diſ. ix. c. ego ſolus eis ſcripto rum. id eſt ſcriptoribus vbi ponitur ge nitiuus pro datiuo De figuris vi. ca. fo rus de ver. ſig. in glo. ¶ Amminiſtrator rerum publicaruꝫ eſt qui temporalia gerit. Sed magiſtratus quia iuriſdictionem exercet ſecundum azo. C. de admini. reipub. li. xi. in rubꝫ ab ¶ Apparitores dicuntur qui citant partes et eas apparere faciunt in

iudicio. hoc nomen inde trahentes. Uel dicuntur ideo apparitores quaſi appara tores quia ipſi apparent in iuditio. Iteꝫ dicuntur katholicani quaſi ꝯmuniter et vulgariter ſeruientes vt pedelli ad iudi ciuꝫ. Itē dicuntur officiales ſcd̓m azo. Uel ſcd̓m yſi. apparitor dr̄ ille eo ꝙ ap pareat et videatur vt p̄ſto ſit ad obſequi um vel aliquid audiens teneat. Et no. ꝙ regulariter ſcd̓m leges ante lit̓. cont̓. con tra abſentem non ꝓcedatur ad diffiniti uam ſententiam niſi excepto vno caſu cō tra apparitores.i. nūcios generales dū ipſi deliquerunt in officio ſuo. Secus ſi aliter deliquerent vt no. in glo. ſū. iij. q. ix. Et de apparitore habetur in. cj. tua de homi. ⁊ glo. magna. in. c. veritatis d̓ do. et contu. ¶ Apes vel aꝑis eſt auis volatilis d̓ cō ſe. di. v. Nunꝙͣ de deci. nuncius Et ha bet aꝑium in genitiuo plurali vt inſti. de re. diui.§. apium natura. et hoc qn̄ in no minatiuo habet apes licet ſcd̓m alexan habetum in genitiuo tn̄ aꝑis habet ī no minatiuo. vnde verſus. Om tibi donat apis. ſed apes dat ium in genitiuo. ¶ Apex ē ſūmitas honoris vel diſtinctō nis nota. Nam quod in ſummo diſtat a pedibus vel infimis. Et hec ſūmitas re ſpicit temꝑalia. vt in. c. ſolite de maio. et obe. Etiā ſumitur ꝓ lr̄a vt dixit xp̄s. mi nimus apex nō ꝑibit. Item ſumit̉ ꝓ ſub tilitate dum dicimus de apicibus iuxͣ. nō diſputandum. ff. manda. l. ſi fideiuſſor.§ quedam. ¶ Appellatio ſcd̓m azo. eſt a minore iudi ce ꝑ inuocationem maioris iudicis p̄tex tu iniquitatis prime late ſententie reſci ſio. ff. de mino. l. p̄fecti. Item eſt de mīo re iudice ad maiorem ꝓuocatio ſcd̓m ſū miſtas de ꝯſue. c. ij. li. vi. in glo. iiij. Uel aliter ſcd̓m hoſti. Appellatio eſt iuriſdi ctionis prioris iudicis ꝑ inuocationeꝫ ſu perioris iudicis rite facta ſuſpenſio. et hec diffinitio ſcd̓m eū cōpetit tam ſcd̓m le. ꝙͣ ſcd̓m can. Ad hec de offi. dele. c. pa ſtoralis.§. preterea. Uel ſic appellatio ē ab audientia minoris iudicis ad maiorē ꝓpter grauamen illatum vel cōminatum ꝓuocatio. de appel. vt debitus ⁊. c. cum ceſſante Et ſi extra iudicium appellat̉ tūc eſt ſuꝑioris inuocatō ſeu ꝓtectio ab iniu ria vel grauamine irrogando. c. cum ſit ro mana. e. ti. de ap. rela. et recu. Et appel latio et recuſatio ſunt paria de ap. ſuper eo. ij. rn̄ſo. Et hoc quo ad modum Sicut nō admittitur fruſtratoria appellatō ita nec recuſatio. Differunt tn̄ quia recuſo ſi non grauor. nō tamen appello a iudice in quē ꝯſenſi niſi grauer ⁊cͣ. vt de offi. de le. c. ſi contra in glo. fi. li. vi. Et nota ali quos caſus in quibus non appellatur. Unde. Appellare vetant. ſcelus. excellē tia. pacta. Contemptus ꝑtis. et interdi ctio facta Arbitrium res que perit. eſt ſi longius acta. Scelus quia in notorio de licto non appellatur. c. cuꝫ ſit romana.§ p̄terea. de app. et. c. conſuluit. e. ti. Iteꝫ excellentia iudicis vetat appellari quia a papa principe ſenatuſconſulto p̄fecto p̄ torio non appellatur ſecundum goffre. in ſum. Pacta quia ſi paciſcantur partes ne appellant non poterunt appellare. ff. a quibus appel. non licet. l. i. Contemptus partis quia contumax non audit̉ appel lans. xxiiij. q. iij. de illicita. niſi veniat ad huc iudice ſedente pro tribunali. ff. de in inte. reſti. l. vlti. Vel niſi eſſet contumax in exhibēdo. l. creditor.§. miſſus. ff. e. ti. Interdictio facta qꝛ qn̄ inhibetur a pa pa appellatio appellari non poteſt niſi ex preſſa cauſa ꝓbabili et probata corā eo dem iudice a quo appellatur. Arbitrium quia ab arbitrio non appellatur. C. d̓ ar bi. l. i. Sed petitur reductio. l. penul. C. e. ti. et in ſū. goff. Res que perit. nā ſi res ex dilatione pateretur detrimentū ſic ꝙ eſſet peritura non admitteretur appella tio in cauſa. Si longius acta. nam annuſ datur a iure ad proſequendum appellati onem et decendium ad appellandum a te pore ſententie vel monitionis de ap. ro mana. li. vi. de teſti. ſignificauerunt. ij. qͥ vi. anteriorum. ¶ Appellare eſt a minore iudice ad maio rem ꝓuocare. Et licet ẜm leges regulari ter ſolūmodo appelletur a ſententiā ⁊ ſſic in iudicio tamen ſecundum can. appella tur etiam extra iudicium. ij. q. vi. omnis oppreſſꝰ ⁊ tūc paſſimi deſt ſine aſſignatōe gͣuamīs admittit̉ ſeu ꝑmittit̉ qͥs appella

re. c. cum ſit romana.§. ſi vero. e. ti. Se cus ſi appellatur in iudicio. c. vt debitus. e. ti. Et eſt inductū appellare ſcd̓m leges vt iniquitas vel impericia iudicantium corrigat̉ licet non nunꝙͣ bene latas ſen tentias ſuꝑior in penis reformet de ap. cum ſpeciali.§. porro. vbi dr̄ appellatōis remedium non ad defenſionem iniquita tis ſed ad p̄ſidiū innocentie inſtitutū. vl̓ ideo vt homines oppreſſi releuent̉. ij. q. vi. ad romanoſ. ij. Et quis poſſit appella re. a quo. ad quē. qn̄. qualiter. quotiens. infra quod tempus: ⁊ a quā ſententia. vide. ij. q. vi. ꝑ totum et goff. in ſum. ¶ Apoſtoli ſcd̓m hoſti. dicuntur lr̄e teſti moniales. qꝛ teſtificantur de appellatōe ⁊ ſcd̓m eundē ⁊ ſpecū. in. iiij. ꝑte in trac. libel.§. ſequitur. ꝟ. apoſtoli. Ibi vid̓ qͥd ſint apl̓i. vn̄ dicant̉. ⁊ d̓ quadruplici eoꝝ ſpecie. ⁊ eoꝝ formis. Nam alij ſunt apl̓i cōuentionales ſcꝫ qn̄ ꝑs admittit appel lationē ſiue in iudicio iudice refutante ſi ue tacente. vel extra iudicium vt. c. ſepe. require. ij. et oblate de ap. Alij ſunt teſti moniales teſtificantes de appellatōe fa cta vt ſupra. Alij dimiſorij ꝑ quos appa ret ꝙ iudex detulit appellationi. Alij re futatorij ꝑ quos apparet ꝙ iudex nō de fert appellationi. Alij reuerendi vel reue rentiales ſcꝫ qn̄ ob reuerentiam ſuꝑioriſ appellationi defextur vt. c. i. de ap. li. vi. in glo. Et cuius expenſis apl̓i ſint tradē di ꝯmunius ẜuatur ꝙ in expenſis appellā tis licet in ꝯtrarium facit cle. ꝙͣuis d̓ ap. dum dicit oblatos. ⁊ ibi bona glo. de hͦ. Sed de apoſtolis xp̄i. qn̄ fuerunt ꝯſecra ti vide di. xxi. c. in nouo teſtamento ī gl. ij. in fi. ⁊. c. vnico. de reliqui. et vene. ſan cto. li. vi. ¶ Apolides dicuntur qui ſunt ſine ciui tate ab a qd̓ eſt ſine et pol̓ ciuitas. ¶ Apoſtata ſcd̓ꝫ hoſti. eſt temerarie cre dens a ſtatu fidei obedientie vel religio nis ꝙͣ quis ꝓfeſſus eſt. xxvi. q. vij. nō ob ſeruetis. vbi de apoſtaſia. Et dr̄ quaſi re cro ſtans ab apos quod eſt retro et ſtatuſ Del dr̄ ab apos qd̓ eſt aptus ⁊ ſtans qͣſi apte ſtanſ ad regnū dei ꝑ anthifraſim qꝛ non eſt aꝑtus regno mittēs manū ad ara trum dei et reſpiciens retro. c. magne de vo. ⁊ voti redemp. Et monachꝰ nō apo ſtatat qui de vno ordine tranſfert ſe ad a lium. ſed qui ad ſeculum redit poſt ꝓfeſſi onem. c. ex ꝑte de temp. et qua. or. in glo. ¶ Apocriſarij ſunt nuncij dn̄i pape quaſi ſecretarij vt di. xvi. c. ſeptuaginta. Naꝫ criſis dicitur ſecretum aurum vel iudici ni. c. ſignificaſti. de elec in glo. i. vn̄ Au rum ſecretum dat iudicium tibi criſis. ¶ Apocrifa vel apocrifū dicitur occul tum vel ſecretum ab apos ideſt de ⁊ criẜ ſecretum. inde dicitur apocrifus.i. liber ſecretus et occultus cuius auctor igno ratur vel de cuius veritate dubitatur nō tamen ab eccleſia recipitur ſed reprobat̉ quaſi diceres non in eccleſia ſed remote et longe ab eccleſia ſit legendus. Un̄ di citur apocrifa grece.i. ſecretā latine. Et quia in cameris ſolent virgines abſcōdi et includi ſcd̓m goff. Hinc eſt ꝙ virgo in hebreo alma. in greco apocrifa et latine dicit̉ ſecreta de apocrifis. xvi. diſ. cāno nes qui vbi glo. dicit ꝙ ſapientia ſalomo niſ liber iheſu xp̄i filij ſyrach. qui dicitur eccleſiaſtes. liber thobie machabeoꝝ et iob. ⁊cͣ. apocrifi dicuntur et tamen legū tur ſed forte generaliter non. ¶ Apotheca eſt archa vl̓ locus in quo ali quid ponitur cuſtodiendi cauſa. vel ī quo publice et cōmuniter merces venduntur et ſpecialiter medicinales. Qui locus et alio nomine ſtatio vocatur. inde apothe carius. id eſt ſtationarius qui ſtat ad vē dendum maxime medicinas. ¶ Applumbatio eſt diuerſarum materia rum conſolidatio vt auri argenti auricat ci plumbi ſtāni ⁊cͣ. et earum materiaruꝫ coniunctio dicitur applūbatura ¶ Appulſus pecoris ad aquam eſt ius adducendi pecus vel gregem ad aquam fontis alieni vel riuū ad aquandum. aqͣ ¶ Aqua cottidiana et eſtiuia aqͣ pluuia li arcenda et aqua de caſtello educenda. Re. jͣ. interdictum de illis.

¶ Aqueductus eſt ius ducendi aquā per fundum vel agrum alienū ad irriganduꝫ agrum meum vel alteriuſ iure ſeruitutiſ conſtitute. Aliter dicitur priuilegium qd̓ datur illis que preficiuntur ad cuſtodiaꝫ formaꝝ ꝑ quas ducitur vel ꝑ quoꝝ fines formaꝝ meatus tranſeunt et quomodo purgant formam vel ductus aquarum. l l. C. de aqueduc. li. xi. et. l. decernimus. e. ti. et. l. ij. ¶ Aquehauſtus eſt ius hauriendi aquā ⁊ portandi per agrum fundum ſeu predi um alterius rōne ſeruitutis. Et differunt Nam aqueductus fit in fiſtulis et meati bus terraneis. Sꝫ aquehauſtus fit ꝑ ani malia. potando vt. l. ſi prius.§. i. ⁊. ij. ff. de aqua plu. ar. vbi dicitur ꝙ non debet ille cui debetur ſeruitus aqueductus la pidibus ſed fiſtulis ordinare qꝛ vſus do mini plus incōmodatur. ff. de contrahē. emp. l. ſi aqueductus. ¶ Aquile actō. Re. s. Actio legiſaquilie ¶ Aquiliana ſtipulatio eſt ꝓmiſſio q̄ no uat omnem ꝯtractum. Dicitur aūt hoc nomine ab inuentore hoc ſtatuente qͥ vo cabatur acquilius Et habꝫ fieri hoc mō Si dicam ſic debitori meo. Quecunqꝫ mihi debes ex quacūqꝫ cauſa illa mihi ꝓ mittes animo nouandi et dicat michi ꝓ mitto tuuc poſtea ꝑ acceptilationē tolle tur obligatio. Ad cuiuſ euidentiā nota ꝙ ſic habet fieri acceptilatio et aquiliana ſtipulatio et eſt quidā circuitus ſicut qn̄ qꝫ quod quiſ ꝑ ſe immediate facere nō po teſt facit ꝑ alium. ita et hic. Unde ſuppo nendum eſt. ꝙ ſi mihi tenearis in centum libris quas tibi mutuaui hec eſt obliga tio naturalis et re contracta modo īme diate per ciuilem obligatōem que verbiſ ꝯtrahitur tolli non poteſt quia ciuiliſ rō ciuilia iura tollere p̄t. naturalia vero nō tunc ſi fiet ꝙ illa naturalis re cōtractaī ciuilem mutabitur ꝑ nouationeꝫ vt dicē do ſic Iſtud quod ego mutuaui tibi pro mittis ſi tu dicas ꝓmitto tunc obligatio illa prima efficitur ciuilis. et verbis con trahitur. ꝑ aquilianā ſtipulationeꝫ ⁊ no uationem. poſt ſi te dicēte mihi ſit. id qd̓ ego ꝓmiſi tibi acceptum ne habes accep tumqꝫ feres. Reſpondeam acceptum ha beo acceptūqꝫ fero.i. teneo ꝓ me ꝓpaga to Iſto modo enim tollit̉ obligatio ꝑ ac ceptilationem. Et ſic patet qualiter habꝫ fieri aquiliana ſtipulatio et acceptilatio. De qua viſum eſt ſupra acceptilatio. ¶ Ara eſt altare ſi prima ꝓducitur vl̓ ſta bulum porcoꝝ ſi prima corripit̉. vn̄ ver ſus. Eſt ara porcoꝝ breuis. et non ara de eorum. ¶ Artanum eſt idem quod aratrū et aſcē dendo dr̄ ſciſſum. ¶ Ars qn̄qꝫ d̓r cura animarum vt. v. q iij. qꝛ ep̄i de eta. et quali. cum ſit ars arci um cura animarum et rōnem dat ibi gl. i. Item ſcd̓m archidya. Ars dicitur act dapnatus vt in. c. vnico de vi. ⁊ ho. cle. l. vi. ibi ſi per annū artem iſtam ignomīo ſam facit ad hoc quod de vſu dr̄. xliiij. diſ. ſicut hij. Anterdum etiā vſure arte iniquiſſima ex auro aurum naſcitur Etiā baliſtarij dicuntur exercere artem de ſa git. c. i. Et magi dicuntur exercere artem de conſe. di. v. ne tales. Et qualiter nimi um inherentes artibus ſophiſticis etiam liberalibus redarguuntur habes in. c. no ne et legimus. xxxvij. di. vbi quatuor ge nera hominū redarguuntur vel reprehē duntur. Primo dyaletici qui cottidie in ſua garrilitate torquentur. Secūdo phi fici qui oculos trans celum leuant. Ter cio verſicatores. Quarto cupidi auari q̄ diuitias ꝑ phas et nephas acquirunt Etiam ibi reprehenduntur a beato iero nimo. qui filios et nepotes faciunt lege re comedias et poetica carmina per que ad turpia cōuertuntur qui puniendi ſunt ſicut helij qui cecidit de ſella ſupinus et mortuus eſt. quia filios non correxit. vt in. c. licet helij de ſy. Sunt autē quatuor artes paupertatis ſcꝫ gramatica que eſt brincipium ſed cenſus claudit hoſtium. Dyaletica que verum et falſum inſtruit ſed ſepe ſeu ſepius in perſona ridiculum facit. Ariſmetrica que docet numerū ſed nūmorum neſcit compoſitum Et geome tria que menſuram terre narrat ſed num mo priuato exulat. et ſunt quatuor ſcien tie pre ceteris diſcende ſcilicꝫ theologia que eſt anime ꝑabulum. leges que ſūt eg nis remediū. Decreta ſublimatō hūiliū

Et phiſica morbi ſubſidium. vnde. Eſu rit ars decreta tumēt lex lucra miniſtrat Pontificat moyſes thalamos medicina ſubintrat Dat galienus oꝑes et ſanctio iuſtiniana Ex alijs paleas ex iſtis collige grana. ¶ Arbiter eſt qui etiā ꝯꝓmiſſarius appel latur. Et ē ille qui ex cōpromiſſo.i. ex cō ſenſu ꝑciū. et ex litigantiū electione d̓ cā cognoſcit qui nullā habet iuriſdictioneꝫ ꝓpriā ſeu delegatam. ff. de arbi. l. i. Sed electus eſt a ꝑtibus diſcordantibus. ad earum litem ſua ſententia diximendam. Et ergo ab ip̄o nō appellatur cū ipſo iure non teneat ſententia eius. ſed metu pene ſtatur ei. Et quod non tenet reſcindi non poteſt. hoc veꝝ in arbitro cōpromiſſario ſecus in arbitro. iur̄. xi. q. i. ꝑuenit. C. de iudi. l. vlti. de offi. dele. Suſpitionis di app. cum ſpēali et cle. i. e. ti. in glo. i. et. c. ab arbitro de offi. dele. li. vi. ver. glo. Item arbiter ponit̉ qn̄qꝫ ꝓ teſte vt ī gē. c. iij. Accidit vt ioſeph oꝑis quippiā abſ qꝫ arbitro nō faceret. Et eſt dr̄a inter ar bitrum ⁊ arbitratorē et amicabilem cō poſitorem. Nam arbiter dr̄ iudex ꝑ ꝯſē ſum litigantiū electus qui iudicis ꝑtes ſuſcipit et finem controuerſijs ſua ſenten tia ſe pollicet̉ impoſiturū. ff. de arbi. l. ſi de meis.§. recepiſſe. Et a ſententia talis non poteſt appellari. ff. de arbi. l. diem. ꝓferri.§. ſtare ⁊. l. i. C. e. ti. Sed arbitra tor ē in quē aliqui ꝯpromittūt tali forma vt poſſit cognoſcere et etiam iudicare al te ⁊ baſſe et qui etiam dici poſſit amica bilis ꝯpoſitor ⁊ a ſententiā talis etiam nō appellatur. Sꝫ ſi fuerit lata cōtra ius ꝯſtitutionis irrita ē ip̄o iure. C. qn̄ pro uo. eſt ne. l. ij. Sed ſi lata eſt contra ius litigatoris valet redigit̉ tn̄ ad arbitrium boni viri. l. ſi ſocietatem. l. ſi ſocietati. ff ꝓ ſocio debet em̄ arbiter obſeruare iuriſ ordinē tanqͣꝫ iudex ordinarius et ſenten tia eius ſiue iuſta ſiue iniuſta ſemꝑ eſt te nenda ſi pena fuerit appoſita. ij. q. vij. a iudicibus. Sed arbitrator nō tenet̉ ẜua re iudiciarium ordinem Sed ſi ꝓfert in iuſtam ſententiam remittitur ad audien tiam ſuperioris vel ad arbitrium boni vi ri. Et amicabilis ꝯpoſitor eſt ſine pena qui temptat ⁊ experit̉ an litigatores pa ciantur ꝯtrouerſiam ſuo concilio vel au ctoritate diſcuti.§. quod ſi quis in p̄all̓. l. ſi de meis. Alias dr̄as multas vide per doc. plene. in. c. quintauallis de iureiu. ⁊ arbiter eſſe poteſtqui nō ꝓhibetur a iure vt liber hō pr̄familias etiā filiuſfamiliaſ ⁊ libertus ſed non ſeruus. Arbitroꝝ duo ſunt genera ſcꝫ ꝯpromiſſarij qui ꝓprie di cuntur arbitri qui eliguntur vt iudices vt videlicet ꝓcedant ſeruato in ſubſtanti alibus ordine iudiciario. Et dantur ad cognoſcendum ⁊ diffiniendum vt ſi petiſ a me domum ⁊ ego denego ⁊ fiet cōpro miſſio in aliquē ille eſt verus arbiter qꝛ eligitur vt cognoſcat ⁊ diffiniat cuiꝰ ſit domus. Secundi ſunt arbitratores qͥ nō eliguntur vt iudices a ꝑtibus vel ſuꝑ re litigioſa ſed et componendo vel diuiden do inter ꝑtes tm̄ diffiniant. vt ſi duo ſo cij res ſocietatis diuidere velint ad arbi trium petri petrus erit arbitrator ar. ff. ꝓ ſocio. l. ſi ſocietatem. ¶ Arbitrium ē actus certaꝝ ꝑſonaꝝ exe quentium compromiſſum ſcd̓m azo. Nā arbiter exequitur veritatem inquirendo vt iudex. xxx. q. v. iudicantem. Nam ac tor vult vt obtineat ⁊ reus vt abſoluat̉ vel actor ad amplificandam cauſam re ad diminuendaꝫ eā Sunt ergo in actu ar bitri tres ꝑſone ſcꝫ arbiter actor ⁊ reus. Ideo alij dicunt. Arbitrium eſt actꝰ tri um ꝑſonaꝝ ſuꝑ ciuili queſtione in quaſi iudicio ꝯtendentium. Uel ſcd̓m hoſti. Arbitrium ē poteſtas alieno volūtatrie tradita ⁊ recepta ad ꝓnunciandum in li te ꝓut arbitrio ſuo viſum fuerit aliquan do certa pena vallata et certis terminis limitata. Sed compromiſſum ē ptās ar bitris data quoꝝ arbitrium ē ſententia arbitralis que etiam laudum dicitur. Et arbitrium ſeu arbitratus ſuo proprio ſignificato ſignificat libertatem arbitrā di ⁊ voluntatem rōne regulatam. Et vbi actus ponitur in arbitrio ſeu arbitratu ſignificat per modum ꝯditionis vt ꝙ ac tus valeat ſi arbitrio decernatur. Et hoc diuerſimode ſcd̓m diuerſitateꝫ materie ſubiecte ꝟbigratia Promitto tibi equū arbitratu ticij. ticio non arbitrante quia non vult vel non pōt arbitrare nulla ē ꝓ miſſio nec recurritur ad arbitrium boni.

viri. l. ſi quis arbitratu. ff. de ver. obli. Ratio quia ꝯtrahens de arbitrio il ius tantum intellexit. quia hec verba impor tāt vbi autem ſtat ꝑ illum cui ꝓmittitur condictio ſtatim deficit nec ꝓmiſſor d̓ ce tero ex illa ꝓmiſſione poteſt obligari. vt l. ſi quis. p̄all̓. Econtrario ſi ꝑ ꝓmiſſorē ſteterit condictio ſtatim habebitur ꝓ im pleta. ar. l. iure ciuili. ff. de con. et demō. vt ꝓmiſſio ſit efficax ſiue ille arbitretur ſiue non. Sed boni viri arbitriū ad quod tunc recurrit̉. ⁊ hoc ideo ne ſit in ptāte debitoris ſe liberare a ꝓmiſſione. ¶ Arbitrium tutele ideſt actio tutele eft que datur pupillo et eius heredi contra tutorem ⁊ eius heredem finita tutela vt rationes ſui actus efficiat ⁊ pupillo red dat d̓ hoc ſupra actō tutele. ¶ Arbores furtim cedere eſt ſcindere vl̓ inſcidere arbores inſcio ⁊ inuito domino Et ꝯpetit ꝯtra ipſum dampnū dantem ad dupluꝫ damni dati. Etiā ꝯpetit huic actio legis aquile. de quibus lupra loco ¶ Archicancellarius. Re. jͣ. cancellariꝰ ¶ Archiepiſcopus eſt princeps ep̄orum xxi. di. cleros. ¶ Archiſinagogus ē prīceps ſynagoge. ¶ Archidyaconuſ eſt princeps dyacono rum qui imꝑat ſubdyaconibus ⁊ leuitis vel eſt oculus ep̄i ad ꝯſpiciendum corri gendum ⁊ emendandum ꝑ epiſcopatum exceptis arduis. Et debet audire iurgia ſingulorum et habere curam ⁊ ſollicitudi nem in eccleſijs ⁊ de clericis. vt in. c. ad hoc de offi. archi. inde venit archidiaco natus. et quando fit per electionem tunc eſt dignitas. Si vero habitus ſit ꝑ colla tionem nō eſt dignitas vt. no. iu. c. decer nimus de iudicijs ¶ Archipreſbiter qͣſi princeps p̄ſbitero rum qui tn̄ ſubeſt archidiacono cuiꝰ mi niſteriū ⁊ officium cū officio archidyaco no ponitur. xxv. diſ. ꝑlectis. ¶ Archimandrita eſt paſtor ouiū. vnde Archimandrita ſit ouiū tibi paſtor. Et ponitur ꝓ ep̄o. i. q. vij. Diſpenſationes. quaſi princeps ouiuꝫ ab archi.i. prīceps ⁊ mandros grece qd̓ eſt ouis latine. ¶ archinū publicū.i. armariū publicū cꝫ vbi libri ponūt̉ ſeu īſtrumēta ſeu acta Et habe. tͣ C. d̓ fi. inſtru. in aucͣ. ad hec ⁊ noͣ. xxx. q. i. ꝑuenit. Et diriuatur ab archa. Dicit em̄ ieronimus in ꝓlogo heſter ſeip ſum librum leuaſſe de archinis hebreoꝝ. ¶ Archarius eſt qui ſuſcipit aurū ⁊ argē tum publicum a poſſeſſionibus ſcd̓m ac cur. in glo. C. de pon. l. i. li. x. vel dicitur cuſtos arche vel qui facit archas. Et fue runt tres arche in tribus temporibus vn Temporibus tres eſſe tribꝰ cognouimꝰ archas. Prima noe moyſi fuit altera ter cia xp̄i. Lege carens ſub lege manens a lege ſoluta Hanc pelagus tulit hāc moy ſes hanc ſpirituſſanctus. ¶ Irhiatri dicuntur ſummi medici ab archos.i. princeps ſcd̓m aceur. C. de co mi. ⁊ archi. li. xij. in rub. ¶ Arca eſt fundus nndus vbi non eſt edi ficium. C. de ſolu. l. qui. res.§. arca. ¶ Arcus eſt pons lapideus. Nec appel latione arcus venit pons ligneus. fr. de aqua plu. ar. l. ſupra iter. ¶ Architectus ſcu architector eſt prin ceps artificum vt fuit ſorobabel vel prī cipalis edificator vel domoꝝ tector. ¶ Arenga eſt aꝑta ⁊ concors verborum ſententia que ponitur poſt ſalutationem in priuilegijs arduoꝝ negocioꝝ. ¶ Iropagus eſt vilia virtutis vel eſt vi cus in athenis vbi olim ſummum ſtudiū ¶ Irrepticius.i. poſſeſſus a demone ſꝫ Argentarij ſunt quaſi campſores vl̓ ar gentarie menſe exercitores qui ſinguloꝝ ſolebant rationes.i. calculos ⁊ inſtrume ta conficere ſcribētes accepta ⁊ data ita ꝙ ex ſcriptis eoꝝ que erant ꝯmunia doce atur ⁊ ſciatur quantum datum ſit ⁊ quā tum acceptum qui alias dicuntur mūmū larij. vt. jͣ. de N. ¶ Argentifodine auri fodine ſulfurifodi ne lapifodine arene fodine ſunt loca in q̄ bus hmōi res ⁊ mētalla fodiuntur. ¶ Argutus eſt ſeu dicitur ſcd̓m yſi. qui cito inuenit argentum in loquendo.i. ſub tilis et aſtutus. ¶ Argumentum eſt ratio rei dubie faci ens fidem. de here. cum ex iniuncto. Et dicitur quaſi arguens mentem vel quāſi argute inuentum vt no. bern. in. c. forus de ver. ſig. Et notat ꝓbationem natura lem Nam argumentis res plerūqꝫ noſci

tur ⁊ ꝯprobatur fa. l. i.§. idem cornelio ff. de queſt. et argumentis eſt ꝓbandum quod liquido ꝓbari non poteſt. ff. de re. mili. l. non omnes.§. ab arboris Et ſunt multiplicia argumenta in iure vnū a ꝯtra rio ſenſu qd̓ valꝫ. ff. de offi. eius cui mā. eſt iuriſ. l. i.§. huius. xxv. diſ. qualis. Ali ud argumentum ab illuſione vocabuli. ⁊ valet hoc negatiue. ff. ſi cer. pe. l. ij.§. ap pellata et inſti. de teſta. ⁊ tute vtrobiqꝫ §. i. Tercium argumentum ab auctorita te. ff. ſi cer. pe. l. ij. Quartum argumentū ab abſurdo. C. de tēp. in in. reſti. ſ. fi. ff de bo. liber. l. nam abſurdum. de iureiu. quēadmodum. de homi. c. ij. li. vi. Quin tum argumentum a fortiori ſcꝫ ſic Si id qd̓ magis videt̉ ineſſe nō ineſt nec id qd̓ minus ⁊ econtra. C. de ſacroſan. eccle. aucͣ. multomagis ⁊. c. cum marthe.§. ce teterū. de cele. miſ. Sextum argumentuꝫ a minori. vt ſi id quod minus videtur in eſſe ineſt ⁊ id qd̓ magis. c. ſi in laycis. xxj viij. diſ. Septimū argumentum a ſuffici enti ꝑciū enumeratione. ff. de li. ⁊ poſtu. l. filius a patre.§. i. in. glo. ff. de teſta. l. cu ram. Similiter argumentum a ſufficien ti diuiſione valet. c. ſi vir ⁊ mulier d̓ cog. ſpiri. Octauū argumentum a ſuperiori ad inferius valet affirmatiue nō loquen do tn̄ in genere ⁊ ſpecie. Nonū argumen tum a priuatione ad habitum valet. l. qͥ poteſt. ff. de re iudi. l. manumiſſiones de iuſti. ⁊ iudi. ⁊. l. decē. ff. de ver. obli. vbi ꝑ bar. Decimū a toto ad ꝑtem valet ne gatiue de offi. de le. prudentiā in glo. ver bi circa formā. ⁊ ſic de alijs. ¶ Armentum eſt magnoꝝ animaliū vt equorū ⁊ boū̄. Grex vero minoꝝ. vt por corum capraꝝ ⁊ ouiū licet etiaꝫ large ſu matur pro maioribuſ. ff. de abig. l. i. in fi. et cle. i. de deci. Nam armenta ꝓprie di cuntur pecora gregis. inde armentarius i. armentoꝝ cuſtos. ¶ Armentarium vel armentorium eſt lo cus vbi armā ponuntur ¶ Arma ſunt defenſoria Et noīe armoꝝ veniunt fuſtes lapides ferrū ⁊ omne illd̓ quod manu et arcū mittit̉ ꝓut no. ber. in c. ſicut dignum de homi. Et ſic tela ꝯpre henduntur licet arma ꝓprie ſint quibus defendimur Et ſic tela quibus impugna mus inſti. de pub. iudi.§. lex cornelia et no. in cle. ne in agro de ſta. mo. in glo. ſuꝑ ꝟ. arma ⁊. l. acmoꝝ. ff. de ver. ſig. Et no ta ꝙ inſultus armoꝝ punitur licet arma non extrahantur ac extracta fuiſſent. l. iij §. armis. ꝟ. qui accuſari. ff. d̓ vi. ⁊ vi. ar. Atem expilans aliquem capillis vel tra hens barbā nō tn̄ ſanguis exeat tenet̉ pe na. x. libraꝝ parti applicādaꝝ. ⁊. xx. fiſco vt eſt. tex. in. c. i.§. ſi quis aliū de pa. te. in vſu feu. hoc ſcd̓m ludo. de ro. in ſingu laribus ſuis. ¶ Arma clericoꝝ ſunt lacrime ⁊ or̄ones xxiij. q. viij. clerici et. c. quibuſcūqꝫ. ⁊. cꝫ conuenior. ¶ Arenatores dicuntur qui in arenis de iecta ⁊ colapſa ſolent extra here. Et dicū tur humiles ꝑſone vt. C. de inceſtu. nup. l. humilem. ¶ Arra dicitur in emptione ⁊ venditōe id quod datur in teſtimoniū vel ſignū ve ditionis. ⁊ eſt ita de iure ꝙ ſi ille qui de dit arrā peniteat de cōtractu inito amit tit arram. Si vero venditor peniteat du plicatam arram debet refundere. ſcꝫ re ſtituere quod recepit et tm̄ de ſuo. Eſt au tem arraꝝ datio argumentum emptōis ⁊ venditionis contracte. ⁊ quod datum eſt ſub nomine arraꝝ p̄cio datur. vi. de hͦ l. ij. C. qn̄ li. ab ep̄. rece. tex. ⁊ doc. ¶ Arre ſponſalie vel ſponſalicie ſcd̓ꝫ ho ſti. in ſum. de ſpon. ⁊ ma.§. vnde dicant̉. ꝟ. ſed quia arre. dicuntur donaria data inter ſponſum ⁊ ſponſam in ſignum ma trimonij ꝯtrahendi et remunerandi ꝯſen tientes. ⁊ fit hoc ꝑ verba affirmatiua.ſ. do tibi arras iſtas vt cum filio meo con trahas. Et hec arre dicuntur ſubanuli qꝛ fiunt per immiſſionem anuli. iuxta illud Anulo ſuo ſubarrauit me vt patet ꝑ eun dem in.§. quot. ſunt ſpeciēs. ¶ Arreſtare eſt aliquem vel bona ſua per mandatum iudicis impedire ne mouean tur a loco donec conquerenti reſpondeat vi. c. ij. decri. fal. ⁊. l. relegatoꝝ. ff. de in terdic. et rele. ¶ Arrogare eſt aliquem qui ſui iuris eſt in filium reciꝑe. inde arrogatus filius di citur ille qui ſic aſſumitur in filium. ⁊ ſic arrogator eſt pater qui accipit aliquē hͦ modo in filium. Et ē differentia inter ar

rogationem et adoptionem. quia ille ad optatur qui non eſt ſui iuris ſed alterius poteſtati ſubiectus vt ſuꝑra viſum eſt ad optio. Sed arrogatur ille qͣrui primo ſui iuris eſt ⁊ ꝑ arrogationē tranſit in pote teſtatem patris ſcꝫ arrogatoris. vn̄. Ar rogo qui ſuus eſt. ſed habet meus eſſe ne ceſſe. Patris adopto ſuū. ſed patris per manet idem. De hoc de cong. le. c. vnico in glo. i. Item arrogare in alia ſignifica tione. ideſt aſcribere. Unde dicitur arro gans quaſi omnia ſibi aſcribens. inde ar rogantia.i. ſuꝑbia. Differunt tn̄ quia ſu ꝑbia ē inanis gloria de eo quod quis ha bet. vt ſunt ph̓i legiſte ⁊ alij ſufficientes ī arte ſua. Sed arrogantia eſt inanis glo ria de eo quod quis non habet ⁊ cū quis credit ea ſe ſcire que tamen neſcit. ¶ Articulus eſt ꝑs intentionis ꝯtinens illud quod actor ꝓbare intendit facit. c. veniens. ij. de teſti. ⁊ glo. in. c. p̄ſentium. §. teſtes. e. ti. li. vi. Et articuli dicuntur capitula in iudicio ꝓbanda. e. ti. ꝑ tuas. Et qn̄qꝫ dicuntur intentiones et qͥn̄qꝫ aſ ſertiones. c. ex ꝑte. I. in fi. de teſii. ⁊. vi. q. vlti. actor. ⁊ no. pan. in. c. cū dilectꝰ de fi. inſtru. ¶S ¶ As dr̄ tota hereditas vel quicquid in duodecim ꝑtes diuidi poteſt. An aſſe au tem cour. nent̉ certe ꝑtes ſcꝫ quaꝝ. xij. q̄li bet hab et p̄prium vocabulum. Sunt em̄ iſta nomina xij. ꝑcium aſſis. vncia ſeſcūs ⁊ eſt vncia cum ſemi vncia ſextans quiam ſextam partem ſignificat.i. duas vncias. quadrans tres vncias ſignificat. Triens ſunt quatuor vncie. Quicuns quinqꝫ. ſe mis. ſeꝑcuns. bes. dodrans. dextrans. de uns. as. De quibus omnibus re. loco ſuc Et inſti. de here. inſti.§. hereditas et in glo. verbi. Triens. As tamen aliter ī pō deribus idem eſt ꝙ vnum. Etiam ponit̉ ꝓ obulo. vnd̓ Is obulus pondus. as eſt poſſeſſio tota. ¶ Aſſolatus.i. ad terram redactus ⁊ in uenitur in natam ꝓph̓a. ¶ Aſſertio ſcd̓m azo. in ſum. de aſſettōe tollenda. erat quoddā vanū ⁊ friuolū iu dicium quorundam qui dicebantur affer tores eo ꝙ aſſerebant eum liberum qui erat ſeruus. ¶ Aſtafiſcalis eſt vēditio que fit a fiſco ſub aſtatiōe Qn̄qꝫ aūt fiebat aſtatio cū dicebatur ꝑ p̄conem qui plus dederit in fra menſem ille rem habebit. licet ergo in fra menſem aliter venderetur tn̄ admit tebatur adiectio infra certum tempus vt C. de fi. inſtru. Iuris aſtofiſcalis ⁊ d̓ ad iectionibus. l. i. et. l. ep̄o. li. xij. Si aūt cū ipſo emptore conpuctum eſſet vt poſſet dare plus offerenti eſſet pactum in diem adiectionis vt ibidem in glo. l. ſi temꝑa. ¶ Aſtruere eſt affirmare aſſerere vel aſſi milare. de cauſa poſſet. cū eccleſia.i. etiā eſt probare de here. cū ex iniuncto. ¶ Aſſiſterium eſt locus vel domus ſan ctimonialium ſicut monaſterium mona choꝝ in quo ſeruiunt deo vt eſt tex. in au. nouo iure. C. de cuſ. re. Item aſſiſteria eſt illa que p̄eſt aſſiſterio. qꝛ ip̄a cure alia rum aſſiſtit principaliter. Et ſcd̓m quoſ dam azo. videtur exponere aſſiſterias.i. feminarum debilium inſtratrices in ſū. C. de ep̄iſ. ⁊ cle.§. nunc de orphanatri fis Vel aſſiſteriā.i. recluſa ab aſſiſtendo quia quottidie aſſiſtit orōni. Atem aſſi ſterium apud grecos eſt locus in quo vnꝰ ſacerdos quinqꝫ accoliti quinqꝫ mulierel que aſſiſtere dicuntur ſunt manentes vt xxvij. ij. ſi quis rapuerit in glo. ¶ Uſſiſtrix.i. ancilla dn̄o aniſtens ad ſer uiendum. ¶ Aſſcriꝑticiꝰ glebe dr̄ ille qui aſſcriptꝰ eſt glebe. fundo. ſiue ſolo. terre. ⁊ aſtric tus pyyᵗ cripturam in qua promitrit do mino fol. ſe nunꝙͣ a ſolo diſcedere. Et ex illa ſcriptura aſſriptitius ꝯſtituitur. ſed tamen per eaꝫ ſolū non probatur ymmo ſcd̓m azo. et hoſti. aliquando ſcriptura eſt neceſſaria in qua confiteatur ſe eſſe ia ſcripticium. Et a gleba quaꝫ colit nec vo lens recedere permittitur. nec inuirꝰ pōt compelli ad recedendum nec ſine gleba. poteſt alienari. Et ſic idem ſunt aſſcripti cius et parciarius. Inter aſſcripticios glebe ⁊ ortgenarios colonos quidā hanc dicunt eſſe dr̄am quia aſſcripticij ſic. nh̓e rent giebe. vt ſine gleba non tranſferent. Sed coloni origenarij non ſic inherent pͥ dijs quin qnqꝫ ſiue p̄dijs dn̄s funui poſ

ſit eos mutare et tranſferre ab vno pre dio ad aliud. Iteꝫ inter ſeruuos et aſcri ꝑticios ſcd̓m azo. et hoſti. pene nulla eſt differentia. C. de ag. et cen. l. ne diucius li. xi. Ideo autem dicitur notant̓. pene. quia ſeruus poteſt vendi ſine peculio. ſed affripticius nūqͣꝫ ſine ſolo. Item aſſcrip ticij in p̄dijs quibus aſſcripti ſunt cōtra domini voluntatem ordinari pn̄t et ma trimonium ꝯtrahere vt in aucͣ. de ſanct. ep̄i.§. aſſcripticius colla. xi. Serui vero non. C. de ep̄i. ⁊ cle. l. iubemus. in ſti. de iur̄. ꝑſonaꝝ.§. i. et ibi gl. ī verbo aut ẜuo licet ſcd̓m canones ſi ꝯtrahant matrimo nium tenet. Et aſſcripticij quia tenentur colere tertaꝫ dicuntur coloni Et qꝛ aſſcri pti deputati ſunt ad hec facienda ex con ditione ſua dicuntur aſſcripticij Et quia ex ſuo origine vel patrum vel auoꝝ ſuoꝝ ita adherent glebe vt vendi ſine gleban poſſint. Nec gleba ſine illis Ideo dicun tur origenarij. Re. agricola. et. jͣ. colonꝰ ¶ Aſſignare fit nudis verbis teſtamēto vel codicillis. ff. de ver. ſig. l. aſſignare. et. ff. de aſſig. liber. l. i.§. aſſignare. Et no ta. io. an. in. c. appellatio de app. li. vi. in glo. fi. ¶ Aſſignatiuus liber. Re. jͣ. libertus. ¶ Aſſecla.i. ſeruꝰ eo ꝙ ſequatur aliquē cauſa lucri ſcd̓m yſi. li. x. ethymo. ¶ Aſſeſſor dicitur quaſi aſſidens iudici in cognitione cauſaꝝ ſuū prebens ꝯſiliū iudici qui alio nomine dicitur officialis iudicis et ꝯſiliarius. Item dr̄ domeſticꝰ iudicis de hoc vide azo. in ſum. C. e. ti. Qui videtur ponere differentiam inter aſſeſſorem et domeſticū iudicis et cauſi dicum ⁊ accur. C. de domeſ. et ꝓteet. ij rub. li. xij. ¶ Aſſidei ſunt iudei qui ſemper cultui di uino inſidebant. ¶ Aſellare eſt opus nature facere vt di citur dum aſſellaret emiſit inteſtina. AI ¶ Attauus eſt pater abaui. Et attauia ē mater abauie. ¶ Atnepos et adneptis eſt filius vel fi lia abnepotis vel abneptis vnde. Eſt a uus eſt ꝓauus abauus attauus tritauuſ qꝫ. Et ſic inde venit nepos pro ab at. tri. ſuſcipit hec vox ¶ Attritus eſt afflictuſ ꝯſumptus exhau ſtus imbecillis vel feſſus. ¶ Attilianus tutor dicitur ſcd̓m azo. in ſum. inſti. e. ti. quia olim ex lege attilia rome cōmittebatur datio tutoris preto ri vrbano et maiori parti tribunoꝝ ple bis. In ꝓuincijs p̄ſidentibus eoꝝ ex le ge iulia et ticia. vt ibi vi. ¶ Atornati dicuntur ꝓcuratores apud acta conſtituti in. c. vnico. de ſta. mona. li. vi. in.§. porro. ¶ Atrox.i. immeſericors vel crudelis qͣſi acris ſit moribus ſcd̓m yſi. li. x. ¶ Atriarij ſunt ſerui ſiue cuſtodes atrij et idem dicuntur etiam atrienſes. ¶ Atteſtationes ſunt dicta teſtium vl̓ te ſtimonia ordine iuris inſcriptis redacta ¶ Atollitus media breuis eſt eleuatꝰ vel quaſi quodam pauore concuſſus. ¶ Atqui ponitur pro certe vel atquin ꝓ ſed certe. infti. de fidu. tu. circa medium. ff. de offi. preto. l. barbarius. ver. atquin verum eſt. Au ¶ Auarus appellatur cecus et ambitio ſus. c. quorundam de elec. li. vi. quia ex cecatur eius animus vt agenda non vide at et a ꝓhibitis non declinet. lvij. di. vi rum. et. c. ſicut hij. Et differentia inter a uarum largum et ꝓdigum habetur de cō ſue. ex ꝑte. ¶ Auctoritas et conſenſus tutoꝝ et cu ratorum. Re. jͣ. tutor ⁊ curator. ¶ Auctoritas preſtanda no. ſecundum. azo. in ſum. C. de auctori. preſtan. Auctoritatem preſtare eſt cum quis di cat ſe approbare id quod agitur hoc ē au ctorem fieri. Preſtare auctoritatem pōt quilibet tutor in rebus minoris ad quem ſpectat periculum adminiſtrationis. Et ſic aucͣtoritas videtur idem quod conſen ſus legittimorum tutorum et curatorum Et differentiā inter auctoritatem et po teſtatem vide per hoſti. in ſum. de ſacra. vnct.§. refert autem. Item de auctori tate doctorum ſanctorum habetur: di. x v. c. vlti. et glo. in. c. ſicut veterum di. ix. vbi dicitur ꝙ inter iſtos tres. Auguſtinū

Ieronimū et Gregoriū. Auguſi ino ma gis credendum eſt in diſputationibus. Ieronimo in hiſtorijs et tranſlationibuſ Et gregorio in moralibus quia non om nes in omnibus ſed certi ꝓ certa ⁊cͣ. C. d̓ vete. iu. enucli. l. ꝟ. quia non. ¶ Auctorizare eſt cingulo militem aut ordinibus clericum decorare vel ordina ¶ Audax dicitur qui meruit et ſumitur ꝓ prie pro arrogante. Et ita dicuntur au daces faciētes ꝯtra ius in aucͣ. de admiſ. tuto. circa pͥn. coll̓. viij. An̄qꝫ ſumitur in bona parte. viij. q. i. audacter in pͥn. xxx. ij. q. v. ſi paulus. ꝟ. caue queſo. ¶ Audacia idem eſt ꝙ temeritas ⁊ acci pitur in malo. c. ij. de cen. li. vi. diſ. iiij. fa cte ſunt. Et no. archi. c. ij. ꝑall̓. in glo. ij. ¶ Auditorium eſt forus cauſaꝝ vel locꝰ in quo cauſe audiuntur. ſed tamen recte poteſt dici auditorium magiſtrorum vbi diſputant ⁊ non magiſtri forus ſed iudi cis cum ſit in curia pape vocetur et dici tur ab audiendo ¶ Audientia licet etiam aliter capiatur ꝓprie tamen magis dicitur eſſe facultas et poteſtas loquendi coram ſuperiore al cui conceſſa prout dicimus data eſt illi audientia vel denegata eſt ei ꝯmunis au dientia. Et denegatur audientia in qua tuor caſibus vt eſt glo. in ver. audientia xxiij. di. in nomine domini. ¶ Auditor in curia pape vocatur qui vi ce iudicis alicuius cauſam vel cauſas au dit. in cle. auditor de reſcrip. ¶ Auditor camere pape dicitur qui au dit negocia ſuꝑ thezauro pape ⁊ ſuꝑ hijſ que ad cameram pape ꝑtinent. ¶ Auditor contradictoriaꝝ dicitur in cu riā pape qui audit impetranteſ reſcripta ad lites vel aliter ad ius cōmune ꝑtinen tes gratias. ¶ Aucipium dicitur locus aptus ad ca piendum aues vel rethe vel virga fiſcata vel tugurium ad hoc preparatum An au cuꝑare liceat in fundo alieno. ff. d̓ ſer. ru ſti. pre. l. diuus. et inſti. de re. diui.§. fere. ¶ Auſcultare eſt obedire attendere ⁊ au dire mandatum cuꝫ effectu vt in. illud d̓ maio. ⁊ obe. in. glo. ¶ Auſpicium iuris idem eſt ꝙ exordium litis ſcd̓m bern̄. in. c. paſtoralis de cauſa poſſeſ. et ꝓprie. in glo. i. Sed ſecunduꝫ al ber. ⁊ alios auſpicium. ideſt augurium qͣſi auis garriū vt. xxvi. q. iiij. c. i. Quia ſicut ille qui ſe ꝯmittit augurio.i. diuina tioni que fit in garritū auiū dubius ē. ita ille dubius eſt qui ſe cōmittit liti. Quare dixit dominus katho in. l. i. C. d̓ bo. poſ. ſecundum tabulas. ꝙ melior lex que ſit ī corpore iuris eſt illa. cauete a litigando ſaltem pro vobis quia dubius eſt litis e uentus. pro alijs aūt litigare ſepe iocun dum et lucroſum eſt. ¶ Aurum coronantium dicebatur quod conferebatur ad coronationes principū vel quod coronaꝝ faciendaꝝ nomine pre ſtabat̉. q̄ in tēplo pendētes a thito et ve ſpaſio ſublate ſunt. Alij dicunt corona torum eſt illud quod dabatur athlethis prout no. azo. de auro coronat. C. l. x. ¶ Aurum publicum eſt quod pertiuꝫ ad erarium fiſci. C. de au. perſe. ideſt detec toribus li. x. ¶ Auia eſt mater parentum. Et auus eſt pater parentum. ¶ Auunculus eſt frater matris et auūcu lus magnus eſt frater auie. inde ꝓauūcu lus frater ꝓauie. et abauūculus frater abauie. ¶ Auruſpex eſt inſpector momentorum vel horaꝝ quo puncto aliquid ſit inchoā dum. Et dicitur ab auis et inſpicio. ita dicit glo. in. l. nullus auruſpex. C. de ma le. et math. Sed verius eſt aure inſpector ab aura et inſpicio. Nam augur dicitur qui garritū auium prenoſticare preſumit Et ariolus quiaris. ideſt altaribus de monum deſeruit vt eſt glo. in. l. nemo. e. ti. vbi de incantatoribus vatibus calde is et magicis omnibuſqꝫ maleficis dici tur Sileat omnibus perpetuo diuinādo curioſitas etenim ſupplicium capitis fe ret gladio vltore proſtratus. Et dicit ibi glo. ꝙ cremabitur vel dentibus ferarum dabitur dilacerandus. Sed iniuriaꝝ nō tenētur qui aliquē dixit furem in diuinā do. ff. de iureiu. l. item apud labionem.§ ſi quis aſtrologus Nam dicit ibi tex. ſi quis aſtrologus vel qui aliquā illicitam diuinationem pollicetur conſultus ali

quē furem dixiſſet qui non erat iniuriaꝝ agi cum eo non poteſt. Ratio glo. ibidē quia non dolo ſed artis ſue cauſa facit. ¶ Autenticum eſt liber iuris ciuilis ex cerptus quaſi quedam ſummula ex alijs legalibus libris continens. nouem. colla tiones vt nouem ꝑtes principales. Sed autentica autentice eſt lex vel.§. incorꝑa tus in. li. C. et go. ſemꝑ allegatur autenti ca. C. ti. tali. vl̓ tali vt. C. d̓ ep̄i. ⁊ cle. aucͣ ca generaliter et ſic additur ti. ſed nō ad ditur numerus. coll̓. ¶ Aut quandoqꝫ ponitur diſiunctiue vt quando altero poſito neceſſe eſt alterum tolli. vt cum dicitur dies aut nox. Quan doqꝫ etiam ponitur copulatiue pro et. Nam quandoqꝫ ſumus in materia in qͣ requiritur vtrumqꝫ extremoꝝ per talem diſiunctiuam coniunctoꝝ vt. in. c. ſi poſt preſtitum de confeſ. li. vi. De hac dictio ne habes in aucͣ. ſi quando. C. de coſti. pe. et. l. cum quidam. ff. de ver. ſig. et cle ſepe. eo. ti. ij. q. v. omnibus in glo. ij. xx. q. i. monachus. et. c. cum virum de regula. et. l. vlti. ff. de ver. ſig. Sed autem. aduer ſatur in facto et iure. ff. de nego. geſt. Si autem. et qualiter accipiatur autem vi. per bar. et doc. in. l. hoc amplius.§. de hijs. ff. de dam. infec. Et qualiter capia tur aūt. vi. archi. lxvij. diſ. c. i. ¶ Uuellere. eſt auferre violenter vel ex tirpare vt. ff. de incen. rui. nau. l. iij.§. nō ſolum. ¶ Aurifodina eſt locus vbi foditur auꝝ Sed a uriuicina eſt locus in quo fabricat̉ aurum. ¶ Aurifex eſt qui operatur aliquid de au ro ſicut aurifaber. ¶ Auricularius eſt conſiliarius vel ſecre tarius cui ſolent ſecreta domini ꝯmitti ¶ Auxaria ſecreta nemoris dicta ſunt eo ꝙ ibi frequentant aues ſcd̓m yſi. xvij. li. ethy. c. vi. Inde venit impenſatio auxa ria. C. de fun. patri. l. ij. li. xi. ¶ Auxiliuꝫ iuris eſt ſuffragium et benefi cium iuris prout dicitur contra hec pro dita ſunt iuris auxilia vi. de hoc. ff. ad ſil ley. l. cum dominus. Fruſtra auxiliū legiſ inuocat qui committit in legem. ff. de mi no. l. auxilium. de vſu. c. quia fruſtra. Et tantum. de. A. Sa Aburtus vel habo ſus idemeſt. quod ſtul tus vel ebes et babi gor idem. ¶ Baiulare idem eſt ꝙ portare. ¶ Galluta eſt publica vtilitas vel ē vaſ lutē. C. de metal. li. xi. ſcd̓m accur. ¶ Galliuus eſt offic̄ domini temꝑalis. vt de ſen. ex. dilecto et in cle. i. de pen. ¶ Galbus dr̄ balbūciens vel titubans qͥ verba non explicat ſed frangit a balban do dictus. Sed bleſus dr̄ qui lr̄as imꝑfe cte profert. ¶ Gannum ſcd̓m vulgare gallicoꝝ ⁊ lū bardorum videtur eſſe edictū publicum iuxta illud quod dicit Ray. c. quod cleri cis de fo. compe. ꝙ preco pariſienſis nū ciat bannū nomīe ep̄i a rege. ¶ Gannire ſcd̓m dictā vulgariū videtur idem eſſe quod proſcribere. Et dicit̉ ban nitus quaſi ꝓſcriptus de ciuitate vt in ꝓ he. ff. ¶ Bannitorium eſt locus cauſarum ali as ꝑanditorium. ¶ Gaſtangarij ſcd̓m qͦſdam dicunt̉ qua ſi beſtie angarie eo ꝙ ruſticos angaria bant.i. angebant ad quintā beſtiā p̄ſtan dam vt. C. de muri. l. quod ad pūs. li. xi. Et ſcd̓m accur. baſtangarij ſunt d̓ domo prīcipis quaſi beſtigarij primo modo vl̓ quaſi feſtatores animalium ſecūdo mo do alias beſtatores. ¶ Bariana.i. filius columbe ita dictus fuit ſanctus petrus di. ix. ita dominus ⁊ mathei. xvi. ¶ Garriles dicuntur vaſa ſicut in alpi bus ſolent haberi. he ¶ Gellum iuſtum quid ſit innuitur. xxiiij q. ij. ꝑ archi. in ſum. ⁊. c. iuſtum bellū Iu ſtum videlicꝫ illud quod fit precepto pͥn cipis de rebus repetendis vel ꝓpter iniu riam repellendam. Sunt aūt ſeptem ge

nera belloꝝ. Primū eſt bellū romanorū ꝯtra infideles de here. excōicamꝰ. ij. Et dr̄ romanū qꝛ romana eccīa ē caput fidei xxiiij. q. i. hec eſt fides Secunduꝫ eſt iudi ciale qd̓ fit auctoritatē iudicis hn̄tis me rum imꝑiū de ſen. ex. c. dilecto. li. vi. ff. d̓ rei ven. l. qui reſtituere. Terciū ē p̄ſump tuoſum qd̓ faciunt inobedientes iudici de pe. di. vi. ad fi. Quartū eſt licitū quod fit auctoritate iuris qͦ ad illū cui ꝯcedit̉ de reſti. ſpoli. Olim de ſen. ex. ſi vero. C. vnde vi. l. i. Quintum temerariū ꝯtra il los qui ſe iuſte defendunt Sextū volunta rium quo moderni principes vtuntur. c. noli. xxiiij. q. i. Septimū eſt iuſtū ⁊ neceſ ſarium quod fit ſe ⁊ ſua defendendo. Et in iuſto bello morientes ſalui fiūt ceteris paribꝰ. xxxiij. q. v. oīm reꝝ rex homicidiū et. e. q. viij. omni timore. Sed qͥ ſine iuſſu pͥncipis beīlū dicit tenet̉. l. iulia. maieſt. ff. ad. l. iu. maieſ. l. iij. ⁊ in aucͣ. de armis coll̓. vi. Et in aucͣ. de man. pͥnci. coll̓. iij. Neceſſitate tn̄ īminente ſufficit licentia magiſtri officioꝝ ẜm. hoſti. C. d̓ fab. l. fi. li. xi. De bello vid̓ archi. in roſario. xxiij q. ij. c. iuſtū. vbi ponit hec ſeptē genera. ¶ Bn̄ficiū ſumit̉ latiſſime ꝓ omni libera litate. Minus late ꝓ liberalitate pͥncipiſ Et ſic ſumptū ſignificat large ⁊ ſtricte. Large vt ꝯtineat bn̄ficiū ſtricte ſumptū ⁊ cū hͦ reſcriptū ⁊ p̓uilegium. Stricte dr̄ bn̄ficiū pͥncipis ꝯceſſio facta a principe de aliqua re vel iure quod eſt pͥncipis cō cedentis. Et ꝑ hͦ differt a reſcripto vl̓ pri uilegio. Et lꝫ ita ſtricte ſumat̉ tn̄ eiꝰ īter p̄tatio latiſſima ē. l. fi. ff. d̓ ꝯſti. pͥn. c. cuꝫ dilecti in fi. d̓ dona. ⁊ d̓. ꝟ. ſig. olī ſignifi cato ſūpto ex natura pͥncipis cꝰ ē eſſe li beralē in hijs q̄ ſua ſūt. ꝟbigr̄a. pͥnceps. alicui ꝯcedit domū aliquā delata ipſi pͥn cipi cū integro eius ſtatu Hec ꝟba ſumū tur latiſſime ſcꝫ cū hijs q̄ inſunt ⁊ adiacē tibꝰ ⁊ oī iure ſuo. l. ſi qn̄ cū ibi no. C. de bo. vacā. li. x. Sꝫ pone p̓nceps ꝯcedit do mū nō apponendo cū integro eiꝰ ſtatu cer te ſola domꝰ ꝯceſſa videt̉ qꝛ verbū domꝰ ad illa nō pōt extēdi vicꝫ curiā viridariū ⁊ adiacentiā fa. l. ſi qn̄ p̄al. niſi aliūde ſu meret̉ ſciētia ꝙ p̓nceps de illis intellexe rit. Nā ſola liberalitas nō ē ſufficiēs ſig nificatum niſi aliud ſignificatū cōcurrat quia alias ſequeretur ꝙ ꝯcedendo vnaꝫ rem videretur aliam concedere. ¶ Geneficium iuris ē id quod a iure ꝯce ditur vel indulget̉. Et hoꝝ bn̄ficioꝝ iurꝭ quēdā ſūt ordīaria. q̄dā exͣordinaria vt illa q̄ ex ſpēali pͥnile gio qͥbuſdā ſpecialit̓ indulgent̉ ſicut bn̄ficiū reſtōis in integꝝ eccīe vel minori.xxv. annoꝝ cōceſſuꝫ. fa. de ī inte. reſt. c. i. ⁊. ff. d̓ ꝯſti. pͥn. l. vlti. ¶ Geneficiū epl̓e diui. adri. Re. jͣ. epl̓a. ¶ Geneficium noue ꝯſtōnis de fideiuſ ſore. Re. jͣ. fide iuſſor. ¶ Beneficium noue ꝯſtitutōis d̓ duobꝰ reis ſtipulandi vel ꝓmittendi ē ꝑ qd̓ ſub uenitur duobꝰ reis debēdi vl̓ ꝓmittendi vt ꝑ ip̄m poſtulare poſſint ſe nō ī ſolidū ſed ꝓ ꝑte poſſe ꝯueniri niſi ſe obligauerīt ⁊ huic bn̄ficio renūciet̉ ⁊ hͦ adiecta noua ꝯſtitutione in actione de duobꝰ reis pro mittendi vl̓ ſtipulādi qꝛ vt dic̄ azo. in ſū. C. e. ti. olim effectus duoꝝ reoꝝ ꝓmiſſio nis hic fuit vt ſi duo vel plures eandē pe cuniā ꝓmiſerunt aut ſtipulati fuerūt ip̄o iure in ſingulis inſolidum debebat̉ ⁊ ſin guli debebant. Poterat gͦ ab vno eoꝝ in ſolidū peti qꝛ vnuſquiſqꝫ eoꝝ inſolidum erat obligatus. ¶ Beneficiū cedendaꝝ actōnuꝫ. Re. jͣ. ce dendaꝝ actio. Qūo aūt renūciet̉ hijs in ſtrumentis et beneficijs Re. infra renun ciatio et da hͦ in ſpe. ti. de renū.§. finitis ꝑciū. ꝟ. ſed nota. ¶ Geneficiū feudoꝝ friderici ⁊ bn̄ficiuꝫ femīe hec duo. Re. in. li. feu. ¶ Bn̄ficiū eccīaſticū dat̉ rōne officij. de p̄ben. cū ẜm apl̓m. lxxxi. di. Si qͥs āmodo Et gͦ beneficiū tale nō ꝯfert̉ excōicato. c. cum bone de eta. ⁊ quali. qꝛ officiari non pōt nec fructus ꝑcipit ẜm goff. de cle. ex cō. miniſ.§. ſi tn̄ queris. ¶ Gephotranꝰ ſcd̓ꝫ azo. in ſū. C. d̓ ep̄i. et cle.§. nunc de orphano tranis ē ideꝫ ꝙ gubernator infanciū paupeꝝ ⁊ orphano rum. ¶ Depotrophium eſt domus in qua ali tur pauperes infantes de hͦ vide. C. de. ep̄iſ. et cle. et orphano. et po. ¶ Geghardus et begwina vel begutta

ſunt viri et mulieres tercij ordinis. Et di cit io. an. ꝙ begwinarū genus ꝑnitioſuꝫ eſt nec de facili alios ꝙͣ religioſos admit tūt a qͥbus oībꝰ modis ē cauendū. xviij. q. ij. diffinimus ⁊. c. ꝑnitioſam. de hijs vi de cle. i. d̓ reli. domi. vbi hoſti. idē dic̄. Et vi. cle. ad nr̄am d̓ here. vbi dāpnat̉ ſectā caliū beghardoꝝ ⁊ begwinaꝝ. I Itē. c. cū ex ea de exceſ. p̄la. li. vi. ⁊ cle. cū ex eo de ſen. excō. bi ¶ Giarcha vel biarchas dr̄ pͥnceps xl. militū a bis. xx. ⁊ archos princeps dictuſ vt colligit̉. C. de offi. queſto. vbi apparꝫ ꝙ biarcha ē minor dignitate ꝙͣ centrar cha cui ē ptāſ cētenarij qꝛ dux centū mili tum. ¶ Gigamus ẜm hoſ. dr̄ qͥ diuerẜ tꝑibꝰ ⁊ ſucceſſiue duas ltīas habuit vxores. Sꝫ large ⁊ īterp̄tatiue dr̄ qͥ ꝯtraxit cū corru pta vl̓ vidua vl̓ qui duas vxores habuit ante baptiſmū vel vnā an̄ baptiſmū ⁊ a liā poſt. vl̓ qͥ caſtitatē ꝓmiſſaꝫ viol auit vt ſubdyaconꝰ vl̓ monachꝰ qͥ ꝯͣhit de fa cto cū de iure nō poſſit vl̓ qͥ vnā d̓ iure al terā de facto. vl̓ qͥ d̓ facto duas ducit vx oreſ vl̓ qͥ vxorē adulterā poſtea ſcient̓ co gnoſcit. Nā nō pōt ꝓmoueri ad ſacros cꝰ vxor adulterata ē etiā ſi eā virginē du xerit dū poſt adulteriū eā cognuit aliaſ ſecus. xxxiiij. di. ſi cuius vxorē. Scd̓m qͦſ dā aūt indiſtincte bigamus cenſet̉ etiā ſi ignoranter cognoſcat eā ſic̄ qͥ publicā pe nitentiā egit. Dicitur aūt bigamus ẜm Inno. iuxta vulgare ꝓuincialiū qͣſi bis gamus.i. ſtultus vl̓ fatuꝰ qꝛ ibi ſtultꝰ dr̄ gamus. Vel dr̄ bigamꝰ a bis qd̓ ē binū ⁊ gama qd̓ ē ml̓ier qͣſi hamo bine mulieris vel bini ꝯiugij. Et lꝫ bigamꝰ ad ſacerdo ciū ꝓmoueri nō poſſit. c. i. de biga. qꝛ ꝓhi bētur bigami nō ꝓpter culpā ſꝫ ꝓpt̓ ſacr̄ti defectū. c. ſuꝑ. et. c. debitū. e. ti. Tn̄ d̓ ne ceſſitate bigamus ordīat̉ in ſubdyaconū. xxxiiij. di. ſubdyaconus. Et bigamꝰ nō ē ille qui ꝯtrahit cū vidua ſi eſt incognita. c. debitum p̄all̓. Nec eſt bigamus ꝯͣhenſ cum vnica ⁊ virgine de cle. coniuga. ca. ¶ Bigamīa triplex eſt. vna videlicet qn̄ quis duas vel plures habet vxores. Alia cū quis contrahit cum corrupta. Tercia cui caſtitatem ꝓmiſſam per votum ſolē ne violat vel qui ſcienter cognoſcit vxorē adulteram et cuꝫ talibus nō diſpenſatur et qui tales ordinat priuatur officio et poteſtate ordinandi. Et ſimiliter ordina tus tali ordine priuatur. vt. nota. eo. ti. c ſecundo. ¶ Gipharia.i. bis nupta. ¶ Giſſe ſunt due ꝑtes aſſis et ꝯtinent o cto vncias nec dicitur ad reſpectum toci us cum nec duplicatus reddit ſuum totū et alias dicitur bes. vi s. Is ¶ Diſextus habet dies. ccclxvi. vt no. in l. cum biſextus. ff. de ver. ſig. vbi glo. de nonis kalendis ⁊cͣ. Et vnde dicatur no. bern. in. c. que ſunt de ver. ſig. et no. ff. de ſtatu libe. in. l. cum heres.§. ſtichus. bo ¶ Boeti legiſtaruꝫ. adiutores eorū ſunt qui rationes publicas diſcutiunt. Et in de boecius nomē accepit. Doete em̄ gre ce latine dicitur adiutor ſecundum acc. C. de ta. ſcri. et poe. li. x. ¶ Golida vel bolidis eſt maſſa plumbi quam mittunt nante ad mare ad experiē dum profunditatem. vnde. Per bolidā plumbi dic maſſam ſignificari. Per quā naute ſolent maris explorare profun dum. ¶ Bona eorum qui ſibi ipſis mortem cō ſtituunt ſeu infligunt ſecundum azo. in ſum. C. de bonis mor. ſibi conſti. Si hoc faciunt ex impacientiā doloris vel ob pu dorem eris alieni tunc non auferuntur. bona heredibus. Si autem faciunt ex cō ſcientia delicti ſcilicet ſi aliquis infligit ſibi ipſi mortem ideo quia erat delictum vel crimen ob quod non erant bona pub licanda puta fuxtum homicidiū vel hu iuſmodi tunc auferuntur bona heredibꝰ. AAtem ſi erat crimen cuius accuſatio po terat inchoari poſt mortem vt repetun darum peculiatus et leſe maieſtatis tūc etiam auferuntur bona heredibus.

Si aūt accuſatio nō poterit inchoari ꝑ mortē nō auferunt̉ ſibi bona niſi adiudi cauerit ſibi mortem poſtquā fuerit in ſce lere dep̄henſus. ff. de bo. eoꝝ qui ante ſē. mor. ſibi conſti. ¶ Gona libertoꝝ. pr̄onꝰ ſuccedit ī boniſ liberti ī tercia ꝑte addita locupletate he reditatis liberti vel ab vno ex heredibꝰ et nō relictis filijs a liberto vel etiam re lictis ſꝫ ingratis vt nō poſſint arguere te ſtamenta ſuoꝝ parentuꝫ inofficioſa. locu ples autē hereditas vocat̉ ſi ē maior cētū aureis vt dic̄ azo ī ſū. C. d̓ bo. lib. ⁊ iur̄p. ¶ Bona materna ⁊ materni generis ſūt illa q̄ ex mr̄e vel auia debent̉ filijſfamiliaſ vel etiā emancipatis deferunt̉. Et qn̄qꝫ ꝓ nępotibꝰ puta res auie ip̄oꝝ. ¶ Gona ciuitatis abuſiue publica dicta ſūti Sola eī publica ſunt que ppl̓i romani ſunt vt. l. bona. ff. de ver. ſig. ¶ Gona dicunt̉ ſic a beando eo ꝙ beant i. beatos faciūt vel ꝓſunt Naꝫ beare idē ē ꝙ ꝓdeſſe. ⁊ qd̓ ꝓdeſt beat. l. bonoꝝ. ff. d̓ ver. ſig. Sumit̉ aūt hec dictio ꝓ oī bono vtili delectabili vl̓ honeſto ſpūali vl̓ tꝑa li. vt.i. de aīa. In iure aūt hec dictio bo naͣ ī pl̓ali ⁊ neueralit̓ ſignificat res nr̄as q̄ ſūt ī dn̄io nr̄o vl̓ qͣſi. vt ī dicta. l. bonoꝝ ⁊ ipſas res ex ſuo ꝓprio ſigͥficato ꝯūit̓ ac cepto ſigͣficat deducto ere alieno. Qn̄qꝫ aūt nō deducto ſignificare ꝯcludit̉. Uer bigr̄a Teſtator legat alicui qͣrtā ꝑteꝫ bo noꝝ ⁊ ibi bona dicunt̉ deducto ere alieno l. cū aūt. ff. de le. ij. Nā ſenſꝰ ē ꝙ ꝑ here dē deducto omni ere alieno de heredita te legatarius habeat qͣrtā in bonis q̄ ſut ſunt.i. quotā ſibi legatā ⁊ ſine onere cre ditoris vt. īͣ. l. p̄all̓. Sꝫ ibi teſtator herede inſtituto legat ticio oīa bona vl̓ ꝑ fidei cōmiſſum vult reſtitui. ſignificat es alie nū nō deduci ymmo trāſire ad legatariū vel fidricōmiſſariū. Et ita idē ſignat qd̓ hereditas. l. nāqꝫ.§. fi. cū. l. ſe. ff. ad treb. Finaliter gͦ hec dictio bona ſignat latiſſi me omne qd̓ qͦuis mō pōt ꝓdeſſe. Et ꝓut in iure recipit̉ in ꝯmuni ſigͣto ſignat que ſunt in nr̄o dominio vel qͣſi. deducto ere alieno. Etiā ſignat hereditatem qn̄ ꝓba bile medium ꝯmodius hoc declarat. Et ſic bonoꝝ appoſitio aut eſt ciuilis autina turaliſ. Ciuiliter eī ſignat ſicut lex. ⁊ eiuſ ſignatum ſe adoptat et in bonis anume ratur ſiquidē in actionibus petitionibuſ ꝑſecutionibus. l. bonoꝝ. ff. de ver. ſig. ¶ Bonoꝝ poſſeſſor dr̄ ille qͥ de iure p̄to rio alteri ſuccedit quia bonoꝝ poſſeſſio nes a pretore ſunt inuente. Et eſt tr̄a in ter bonoꝝ poſſeſſorem ⁊ heredē qꝛ bono rum poſſeſſor de iure pretorio ſuccedit. ī ſti. de bo. poſ.§. i. ⁊. ff. e. ti. ꝑ to. ⁊ ē nomē iuris vt no. bern. de cau. poſ. ⁊ ꝓprie. in glo. iiij. ⁊. ff. de ver. ſig. l. hereditas. Alid̓ eſt poſſeſſor bonoꝝ due dictiones nō no men compoſitū. ſignans factū ⁊ nō ius ſed heres ſuccedit de iure ciuili. ¶ Donorum poſſeſſio ponit̉ ꝓ vna dictō ne ſcd̓m azo. et ſignat ius recipiendi pro ſequendiqꝫ et retinendi illud quod in bo nis illius erat cui ſuccedit de iure preto rio. ⁊ differt a petitione hereditatis que eſt d̓ iure ciuili. vt inſti. ⁊. ff. preall̓. Itē eſt ius quod ꝓſequimur ⁊ in hoc diſtert ab actione hereditatis vniuerſali ſcilicꝫ poſſeſſorie hereditatis petitione. Et qn ponitur ꝓ vna dictione vt bonorum poſ ſeſſio ſignificat hͦ ius Si aūt dr̄ poſſeſſio bōꝝ tūc ſignificat factū. Diuidit̉ āt bo noꝝ poſſeſſio qꝛ alia eſt ordinaria. alia ē extra ordinaria. Alij diuidūt bonoꝝ poſ ſeſſionē in has duas ſpecies ſcꝫ bonoruꝫ poſſeſſionē ſcd̓m tabulas teſtamenti qua ptor dat liberis a patre in teſtamento in iuſte p̄teritis. ⁊ bonoꝝ poffeſſionē cōtra tabulas teſtamenti vt..jͣ. dicetur ¶ Bouoruꝫ poſſeſſiones extraordinarie ſunt due ex teſtamento ſcꝫ ſecundum ta bulas et contra tabulas Et quatuor ab teſtato ſcilicet bonorum poſſeſſio vnde li beri. bonoruꝫ poſſeſſio vnde cognati. bo norum poſſeſſio vnde agnati. ⁊ bonoruꝫ poſſeſſio vnde vir et vxor. Quaꝝ deſcri ptiones ſubicientur. ¶ Bonoꝝ poſſeſſio extraordinaria dicit̉ duobus modis. Uel quia non eſt ſtabili ta certa ꝑte edicti. ſcilicet ex teſtamento tantū. vel ab inteſtato tantum. ſed vt va ga. qn̄qꝫ ex teſtamento. quādoqꝫ ab inte ſtato defertur. et competit tantum hijs qͥ vocant̉ ex nouis legibus. vt ecce mater a lijs in teſtamento inſtitutis. poſtea in pu erperio deceſſit et filium quem geſtabat in vtero preterijt.

Preſumitur enim filius hic inſtitutus ⁊ hꝫ bonoꝝ poſſeſſiōꝫ ẜm tabulaſ ⁊ ſeptīaꝫ ptē exͣordinariā. Cuiꝰ bonū ē exemplum ẜm legē corneliā tā ex teſtō ꝙͣ ab inteſta to q̄ fingit eū qͥ morit̉ in captiuitate d̓ceſ ſiſſe ip̄a hora captiuitatis. Et ideo qͥlibꝫ p̄t ei noua lege cornelia ex teſtō ⁊ ab inte ſtato ſuccedere vt inſti. de bo. poſ.§. ſūt etiā. Dr̄ aūt exͣordinaria poſſeſſio qꝛ ius nō tribuit. vt carbonianū. ⁊ q̄ dat̉ ventri ⁊ que dat̉ gr̄a litis agnoſcēde. vn̄ ⁊ exͣor dinaria dat̉ ſine cognitione que ī ordina rijs. qꝛ om̄e ius tribuit ꝙͣtū eſt. Itē bo noꝝ poſſeſſio aliter diuidit̉. qꝛ aliā dr̄ bo noꝝ poſſeſſio edictal̓ vt q̄ ex dicto p̄toriſ mortui decernit̉. Alia vero bonoꝝ poſ ſeſſio decretal̓ q̄ a viuo p̄tore decernitur Uel qꝛ hodie nō ē neceſſariū eā decerni l̓ dari. Dr̄ eī decretal̓ a iudicis pn̄tia q̄ in eius cognitionē exigitur qꝛ ẜm azo. poſſꝫ ⁊ illud dici vnā eſſe bonoꝝ poſſeſſiōꝫ edi ctalē ⁊ eandē appellari decretalē vel iu dicialē ex eo ꝙ accipit efficatiā ex pn̄tia iudicis. Nec ē dr̄a inter decretū ⁊ decre talem lꝫ quidā dicunt ꝯtrariū. ¶ Bonoꝝ poſſeſſio ẜm tabulas eſt ordīa ria ex teſtamento. Et dr̄ eē ex teſtamen to ẜm azo. nō quia iuuatur ex voluntate defuncti ſed quia non habet locū niſi exi ſtente teſtamento ⁊ datur ſcriptis here dibus ⁊ eis deficientibus vocantur ſub ſtituti. Et inde ſubſtitutis deficientibuſ vocātur ſubſtituti eis Petunt̉ aūt ex ori ginalibus tabulis tm̄ nō exemplo. Iteꝫ ſi fiat queſtio d̓ tabul̓ dꝫ ꝓbari cuiuſcun qꝫ intentio ꝑ ſeptē teſtes ⁊ nō ꝑ duoſ tm̄ ẜm azo. lꝫ q̄dam dixerūt ꝯͣriū. Si aūt te ſtator nō facit teſtm̄ in ſcriptis ſꝫ in ver bis vel nūcupatione reꝝ vel hominū dat̉ bonoꝝ poſſeſſio ſcd̓m nuncupatiuū teſta mentum. ¶ Gonoꝝ poſſeſſio ꝯͣ tabulas. quā p̄tor. liberis pollicet̉ ẜm ſpe. in tractatu de li bello ti. d̓ teſtā.§. ſeqͥtur videre. vbi dic̄. Eſt ⁊ alia bonoꝝ poſſeſſio ꝯͣ tabl̓as q̄ da tur filio vl̓ nepoti p̄terito ꝯͣ teſtamentuꝫ pr̄is vel aui qͥ filium vel nepotē in teſtō ſuo vel vita p̄terijt. ⁊ aliū ī tabul̓ ſi filio vel nepoti legauit ip̄e tn̄ legatū nō agno uit et ẜm azo. ī ſū. e. ti. de fert̉ liberis na turalibꝰ ⁊ ltīs tm̄ puta adoptiuis. Itē natis ⁊ naſcituris Itē emancipatis p̄ci ꝑue. ⁊ hijs qui erant in ptāte defuncti et datur ex illis ex qͥbus potuit aut heredi tas aut bonoꝝ poſſeſſio peti de iure ꝯūi Dat̉ aūt a pr̄e naturali. ⁊ in adoptōe nō hꝫ locū hec bonoꝝ poſſeſſio niſi inſtituā̉ ab eo heredes ⁊ alius eis ꝯmittat edictū Itē alia eſt bonoꝝ poſſeſſio ꝯͣ tabulas ẜm wil. in ſpe. ibidē que dat̉ pr̄i vel mr̄i auo vel ꝓauo ſi ſint preteriti ex teſtamen to filij vel nepotis emancipati gratis ⁊ ſine pecunia cū quo nō eſt factum pactuꝫ ne pater vel auus inquietaret ſua iudicia nec receptum ē ab eo ꝙͣtū ſatis ē. qͥ etiaꝫ nec miles nec in milicia deceſſit. Itē ẜm eundem ibidem. Eſt ⁊ alia bonoꝝ poſſeſ ſio ꝯͣ tabulas q̄ dat̉ pr̄ono p̄terito ꝯteſta mentū liberti. ſi ſit maiorcetenario ad re cipiendum ꝑ pr̄onū terciam ꝑtem ſibi de bitam de iure ⁊ dat̉ pr̄ono ſi ſit ꝑterituſ oīno. Vel etiam ſi ſit ſibi minus tercia ꝑ te legatū ⁊ tunc datur ꝓ ſupplemento vſ qꝫ ad terciam ꝑtem. Et differt in hoc ẜm azo. a bonorum poſſeſſione que datur li beris quia tunc hoc demū datur ſi heredi tas liberti ſit adita ſaltē ex vno de heredi bus. Sed illa que datur liberis ſatis eſt ꝙ quis potuit eſſe heres licet non potuit petere ſecundum tabulas bonorum poſ ſeſſionem. Item notandum ꝙ querela ī officioſi teſtamenti fere hoc idem oꝑatur quod bonorum poſſeſſio contra tabulaſ quia teſtamentum reſcindit de facto. Sꝫ ſpe. dicit ꝙ de iure ſciſſum ⁊ irritū ē. Sꝫ in hoc differunt quia bonoꝝ poſſeſſiōes omnes pretorie actiones ſunt vel edicta pretoria. querela aūt inofficioſi tāſtamē ti ciuilis eſt. Et premiſſe bꝑnorum poſſeſ ſiones ordinarie ſunt et comꝑetunt ex te ſtamēto. Alie bonorum poſſeſſiones cō petunt ab inteſtato. ¶ Gonorum poſſeſſio vnde liberi ſecun dum wilhel. in ſpe. vbi. s.§. viſo datur filio emancipato quando pater decedit ab inteſtato et eſt ordinaria et eam non habent liberi in linea materna. l. quotiēs ff. de ſuis et legit. here. ¶ Bonorum poſſeſſio vnde agnati vl̓ vn de legittimi ordinaria eſt. Et ſecundum wilhel. ibidem datur porximis cognatiſ

coniunctis per virilem ſexum poſt libe ros ab inteſtato. Et nota ꝙ bonoꝝ poſ ſeſſio vnde legittimi non eſt caput ſpēale ſed generale concurrens cū alijs ſpeciali bus honorum poſſſſeionibus ſcilicet cuꝫ vnde liberi vnde agnati vnde cognati vn de ex lege et ſenatuſconſulto. ¶ Gonorum poſſeſſio vnde cognati ſimi liter ordinaria eſt. Et ſecundum wilhel. datur hijs ab inteſtato ſqui per femineuꝫ ſexum coniuncti ſunt. vt ſi neqꝫ liberi ne qꝫ legittī exiſtāt ꝓximi cognati ſuccedāt ¶ Bonorum poſſeſſio vnde vir et vxor ſi militer ordinaria ē. Et datur viro mulie re ab inteſtato decedente agnatis vel cō gnatis non exiſtentibus vel econtra da tur mulieri viro ab inteſtato decedente agnatis et cognatis non exn̄tibuſ. Et hec omnes ordinarie quatuor bonorum poſ ſeſſiones competunt ab inteſtato. Ilie vero que ſequuntur ſunt extraordinarie ¶ Bonorum poſſeſſio extraordinaria eſt quo nomine caret ſcd̓m wilhel. ibidem et competit hijs qui ex lege et ſenatuſcō ſul. ec conſtitutionibus principum tā ex teſtamento ꝙͣ ab inteſtato veniunt ſcilicꝫ vt cum aliquis vult ſuccedere patri ſuo quem ab inteſtato deceſſiſſe inuenit cum ab hoſtibus redit vel cum a captiuitate fuerit emancipatus ⁊ ſic iure ciuili cum cognatis in ſucceſſione iuris poſtliminij petit ſibi hanc bonorē poſſeſſionē cōcedi ¶ Bonorum poſſeſſio ex lege cornelia eo dem modo datur filio emācipato ⁊ iure ciuili incognito cū vult ſuccedere pr̄i decē dēti ab īteſtato apd̓ hoſtes ī captiuitate ¶ Bonoꝝ poſſeſſio extraordinaria ſepti mā datur vno modo patrono volenti ſuc cedere liberto ab inteſtato decedenti ſi ne liberis. Alio modo filio volenti ſucce dere in bonis matris vel econuerſo. Et datur alio modo infanti vel curatori eiꝰ volenti ſuccedere ex teſtamento matris que teſtamentum narrare non potuit pre uenta morte cum in puerperio deceſſit ⁊ alios filios coheredes inſtituit. Datur autem hec bonoꝝ poſſeſſio filio adopti uo vel arrogato volenti ſuccedere patri adoptiuo vel arrogatori ab inteſtato de cedenti Omnes aut bonoꝝ poſſeſſiones p̄miſſe ius tribuant ſed que ſequunt̉ ius non tribuunt licet facti ſunt. ſGonoꝝ poſſeſſio carboniana ē illa per quam filius impubes volens ſuccedere ī bonis patris ab inteſtato tanꝙͣ ꝓximior vel rumpere teſtamentum per contra tā bulas vel dicere ipſuꝫ nullum ip̄o iure cū fuerit preteritus. et cuꝫ obiciatur ſibi cō trauerſia bonorum et filiationis vel mo uetur ſibi queſtio ſtatus puta ꝙ ſit ſeruꝰ petit per carbonianum poſſeſſor inſtitui per contrauerſiam motam de bonis. ⁊ fi liationem et queſtionem ſtatus vſqꝫ ad tempora pubertatis ſue deferri. Et dat̉ ſolū cognitōe luminaria. Re. jͣ. Carbo. ¶ Gonoruꝫ poſſeſſio nomine ventris da tur mulieri pregnanti in bonis mariti in quibus ſcd̓m dignitatem ſuam ſibi et fa milie ſue alimenta conſtituuntur. ¶ Bonorum poſſeſſio ex edicto diui adri ani tollendo datur alicui volenti ſuccede re in bonis alicuius ex teſtamento ī quo inſtitutus vel iuſcriptus ē ex eo ꝙ on̄dit teſtamentum non cancellatum nec aboli tum nec in aliqua ꝑte ſua abraſum ſcd̓m alber. Et datur volenti ſuccedere ab inte ſtato ſecundum goff. quod probat ſecun dā pars rub. que dicit de reſcrip. herede. Sed ratio goff. dicit contra in ſum. Hoc tamen notandum ſecundum wilhel. de bonoꝝ poſſeſſione ꝙ bonoꝝ poſſeſſiōes olim fuerūt. vtiles ſꝫ hodie ſunt mutiles p̄ terꝙͣ ī quinqꝫ caſibus. Primꝰ qn̄ viuo te ſtatore poſtuus preteritus deceſſit qͣſi videat̉ teſtamentū ruptū iure ſolēnitate cū nihilominꝰ heres ſcriptꝰ ex iſto teſta mento petit bonoꝝ poſſeſſionē vt. ī. l. po ſtuus. ff. d̓ iniuſ. rup. ⁊ irri. teſta. Scd̓us ē in. l. filius. e. ti. Terciꝰ inſti. qͥ mo. teſ. ī fir.§. ij. Quartꝰ ī. l. heres. ff. de decre. ab or. fa. Quintꝰ ī. l. equiſſimū.§. ij. e. t. ⁊. l. filius. C. de inoffi. teſ. ¶ Gonoꝝ poſſeſſio ex teſtamento militꝭ in militiā decedentis nō dat̉ pr̄i vl̓ auo vl̓ ꝓauo vl̓ ecōtra ꝯͣ tabulas vt. C. d̓ teſ. mili. l. ne quidem. ⁊. l. milites. ¶ Gona vacare ē ip̄a dn̄m nō habere. ¶ Gonefidei poſſeſſor. ē qui credit ſe a liquam rem iuſte retinere. Sed malefidei poſſeſſor ē qui iniuſte ſcit ſe aliquam reꝫ poſſidere vt in reg. poſſeſſor. de re. iu. li. vi. et inſti. de vſuca. ꝑ to.

¶ Bonefidei emptor dicitur qui ignora uit rem alienam eſſe. vel putauit vendi torem habere ius vendendi ſcꝫ eſſe ꝓcu ratorem vel tutorem. ff. de ver. ſig. l. bo nefidei. ¶ Dos cornupeta eſt bos qui facile cor nupetit.i. cornibus pungit. ¶ Goues non continentur ſub appellati on iumentorum ſed pecudū vel armento rum. ff. de ver. ſig. l. boues. vnde ſi lego armentum continentur boues. ff. de le. iij l. ſeruus.§. armento. Sed ſi lego iumen ta non continentur. l. legatis.§. iumētis eo. ti. et. ff. de edi. edic. l. ediles. ¶ Greuiter no. io. cal. in commento ſuo ſuper decre. cum dilectus de cau. poſ. et ꝓprie. Et io. an. de teſt. c. i. li. vi. ¶ Greuiloqua hec dictio ſignat ſubſti tutionem que breuibus verbis continet ſubſtitutionem cumulationem ſeu multi plicationem. Etiam breuiloquā eſt illa ſubſtitutio qua ſubſtitutionis vnius per ſone ad aliam fit repetitio. Item breui loqua illas tot ⁊ eodem modo ſignat ſub ſtitutiones. vt ſignāt eius verba vel que uis aliunde ſumpta ſignificata. Et dicit̉ breniloquā. id eſt breuibus verbis fit et breuibus verbis comprehendit plures ſubſtitutiones vt no. accur. et bar. ff. de vul. et pu. ſubſti. De hoc vide. jͣ. Subſti tutio breuiloqua. ¶ Bocartica materia dicitur que eſt cō trariarum opinionum rationibus inuolū Vbu ¶ Grutus dicitur quaſi obrutus quia ſenſu caret. Et eſt ſine ratione et pruden cia ſecundum vſido. vnde brutire. id eſt. infatuari. ¶ Gubulus eſt magnus et ſilueſtris boſ ſed buculus eſt paruus bos. ¶ Gucus eſt garrulus qui cereros oris loquacitate non ſenſu ſuꝑat ſecundum yſido. ¶ Gulla eſt ſigilluꝫ pape vel littera quā dat papa vel ornamentum regale. CA Aducum legatum. ſecundum azo. in ſū. .6. de cadu. tollen. eſt quod deficit poſt mortem teſtatoris qͣ cūqꝫ rōne. Et quia quibuſdam modis et rōnihus iniquis et olim legata fiebāt qn̄ qꝫ caduca. AIdeo lex ponit vnā rubri. de cadu. tollen. Et differunt. ꝓ nō ſcriptum quaſi caducū. ⁊ vere caducū. vnde lega tū ꝓ non ſcriptū eſt qn̄ legat̉ alicui damp nato in mētallū vel nō exiſtenti in reꝝ na tura puta nō nato. quaſi caducum ē quā do nō oīno cadit. Sed vere caducū ē ſeu dicit̉ qn̄ legatarius vixit poſt morrē teſta toris et ſuꝑuenit ei condictio ꝓpter quā efficitur incapax legati. Sed in alio caſu legat̉ illi qui ē in reꝝ natura ſꝫ morit̉ āte mortem teſtatoris. Primū accreſcit ſine onere ſecunda duo cum onere ¶ Calcitroſus equus ē qui ſolet calce fe rire.i. pedibus retro ſe ꝑcutere. ¶ Calculator ẜm. yſi. dicitur a calculis. i. lapillis minutis quos antiqui in mani bus habuerunt componendo numeros. ¶ Calculus.i. computus. C. d̓ erro. calꝫ l. vna. Item.i. cauſe cognitio et enume ratio. vt. C. de iudi. l. rem nō nouā. Itē i. ſententia diffinitiua. C. de ap. ſi actor. vide aliquid de calculo de fi. inſtru. cum dilectus. ¶ Calumpnia ẜm hoſti. in ſū. ē cū qͥsˡ ex certa ſcīa iniuſte agit vel reſiſtit. ff. ad tur pi. l. i.§. calumpniari. Vel ē petitio iniu ſta ex certa ſcīa in iudicio facta ⁊ iuſte pe titioni iniuſta rn̄ſio. vel ē falſi crimīs im poſitio. ff. de. ꝟ. ſig. l. i. in pͥn. ⁊. l. ſi qͥs ca lumpnietur. ¶ Calamitas eſt infelicitas vel miſeria que euacuat omni bono. vel ē pena vl̓ la bor immenſus. ¶ Calūpniator ē qͥ ſciēt̓ alicui falſa crīa imponit vexandi occaſione. vl̓ ſcd̓m yſi.

Calumpniator a calumpniādo.i. fruſtrā do vel decipiendo dictus eſt. Et inde di citur iuramentum calūpnie ſcꝫ vitande. Et eſt aſſertio vere petitionis vel repulſi onis ſcd̓m goff. cum quis iurat ſe bona fide et nō calumpniando animo cauſam nouiſſe. vel ꝙ venerit ad reluctandū pu tans ſe bona iuſticiā vti. C. de iura. ca. l. ij.§. i. et habet quinqꝫ capitula vt. c. i. e. ti. vbi verſus dicit de hoc glo. Et qui ca lumpnioſe accuſat debet officio et bene ficio priuari. ⁊ in exilium deportari. c. i. preall̓. Ideꝫ no. cy. in. l. ſciuerit de excu. ¶ Calumpniari ſcd̓m azo. in ſum. C. de calump. eſt falſa crimina ſcienter intenta re ⁊ alicui opponere vel imponere. Et ex eo ꝙ quis non ꝓbauit crimē calumpnia ei videtur. licet tex. videatur ſonare in cō trarium ꝙ talis nō ſit calumpniatus. ij. q. iij.§. notandū. ij. vbi dr̄ calūpniari eſt falſa crimina intentare ſeu intendere. Preuaricari vero crimina abſcondere. Tergiuerſari in vniuerſum ab accuſatōe deſiſtere. Sed non vtiqꝫ qui nō ꝓbat qd̓ intendit calumpniari ꝓtinus videtur ſi milis tex. in. l. i. ff. ad ſenatuſcon. turpil. ¶ Cancellarius nomen accepit a cancel lando. Cancellare em̄ eſt lineam ducere vel dampnare. Unde lr̄a uel ſcriptura q̄ dampnatur cum linea ꝑ medium ducta dr̄ cancellata. Et inde dicitur cancellariꝰ cuius officium eſt reſcripta vel reſponſa imꝑatoris et mandata inſpicere et mala ſcripta cancellare ⁊ bene ſcripta cū ſigna culo ſuo ſignare et figilium eis imprime re. Ande etiā venit archicancellarius qͣ ſi priuceps cancellarie ſcd̓m azo. in ſum. Differunt tn̄ cancellare et ſubpunctare. quia cancellare eſt lr̄am linea per mediū ducta dampnare. ſed ſubpunctare ē lit teras punctis ſuppoſitis dampnare. ¶ Calliditas. Re. jͣ. Dolus malus. Eſt em̄ calliditas dolus adhibitus tacendo. vt. no. ff. de do. ma. l. i. in glo. Inde cal lidus.i. fallax vel aſtutus. ¶ Caligatus.i. miſerrimus. Inde cali gatus miles dicitur qui habet ferreas o creas vel caligas de coreo. Etiam idem eſt ꝙ infirmus vel obſcurus has expoſiti onas facit. glo. in. l. a caligato. C. d̓ nup. ¶ Canoniā eſt ius quod prouenit ex ele ctione et receptione in fratrem vel ē ius percipiendi fructum prebende ſiue red ditus. c. relatum de preben. ¶ Canonica monito eſt qn̄ interuenit ci tatio cum tribus monitionibus vel vna ꝑemptoria tres continens d̓ qua in. c. cō ſtitutionem de ſen. excō. li. vi. ¶ Canonica porcio de canone deputata eccleſie parrochiali de relictis parrochi ano defuncto illi eccleſie vbi elegit ſepul turam cum alibi quā in ꝑrochiali elege rit eam. Et eſt ſcd̓m varias ꝯſuetudines alia ⁊ alia. Nam alicui medietas. alicui tercia. alicui quarta datur. de ſepul. c. cer tificari. ¶ Canon grece eſt regula latine. iiij. di. canon. Et in vna ſignificatione eſt id qd̓ in concilio generali vel prouinciali ſtatui tur et ſic capitur de conſti. c. canonum ſta tutaq In alia ſignificatione videtur eſſe id quod ab emphiteota de re emphiteoti ca ſoluitur. ⁊ ſic videtur ſumi ab azo. in ſum. C. de iurͣ. emphi. ver. Ex hoc autem contractu. Etiam dicitur illud quod ſu mitur pro pedagio vl̓ vectigali. ff. d̓ pub li. et vecti. Et nota ꝙ quando papa vult condere canones. poſſunt ep̄i ꝯtradicere ꝙ nō conueniunt conſuetudini regionis eorum. di. iiij. Exit autem lex. et nota in c. ſequen. in. ꝟ. iudicem. vbi queritur an ſententia pape p̄ualeat ſententie epiſco porum. Et ꝙ non quia orbis maior ē vr be. xciij. di. legimus poſt mediuꝫ ⁊ ibi gl. ꝙ ſtatutuꝫ concilij preiudicat ſtatuto pa pe. ar. contra ibidem. ¶ Canon largitionarium tituloꝝ ē ſum ma tributi ⁊ preſtatur de regulari p̄ſtati one a prouincialibus fiſco. Et dicuntur tituli qui ex ſpecialibus titulis.i. litteris breuibus cauta leguntur vt. C. de iure fiſci. l. penul. et. C. de anno. et tribu. l. iij. §. acceptationes. ⁊. l. i. de canone largi. ti. li. x. ſcd̓m accur. ¶ Canon frumentarius vrbis romane ē certꝰ nūerꝰ mēſuraꝝ frumēti qͥ ſingul̓ an nis metebatur rome. l. i. ⁊. ij. eo. ti. li. xi.

quod erat etiam de oleo. Et contra hoc non licebat alicui beneficiū vel indulgen tiam aut priuilegium impetrare et impe tratum non valuit vt ibidem dicitur. Atem canonū quidam eſt late ſententie quidem ferende. Et primus exprimitur ꝑ verbū ſit innōdatus vel eoip̄o. Scd̓us ꝑ verbum innodetur. vt eſt glo. in. c. qui cūqꝫ d̓ here. li. vi. Item canon habꝫ ſub ſe qͣtuor ſpecies. xxv. q. iij. ſi qͥs dogmata ¶ Canonia eſt nomen tituli ⁊ iuris. pre benda ꝟo nomē facti. ⁊ cadit in exͣneū vt no. īno. ī. c. cū in. d̓ ꝯſti. Quere. jͣ. p̄benda. ¶ Capere eſt ita acciꝑe ꝙ id quod capiſ tuū fiat. vnde aliud eſt capere ⁊ aliud ac cipere. quia caꝑe ē cū effectu qd̓ ſecum re manſurum eſt. Ideo non videtur qͥs ca pere quod erit reſtiturus. Sed accipere ē ſi quis nō ſic accipiat vt habeat. ⁊ ſic ac cipere potes illd̓ qd̓ nō ſit tuū accipiēdo rub. i. C. li. x. ⁊. ff. d̓ ꝟ. ſig. l. aliud eſt caꝑe ¶ Capiendis.i. diſtrahendis pignoribꝰ tributorum. Re. jͣ. pignus ⁊ tributa. ¶ Captio.i. deceptio. Inde captioſum ⁊ eſt deceptorium vel deceptioſum aut doloſum vt no. io. an. de offi. dele. ſi duo li. vi. in glo. i. in fi. ¶ Captio cauſa mortis alias capio ſecū dum azo. eſt qn̄ ꝑ mortem alicutus occa ſio capiendi obuenit alicui exceptis hijs capiendi figuris ⁊ cauſis que cerris ⁊ ꝓ prijs nominibus nūcubantur vt heredi tas legatum et fideicōmiſſum quia ſcꝫ tā lis captio vel capio non incidit in naturā acceptionis hereditatis legati vel fidei cōmiſſi. Et cauſa mortis capio ſcd̓m azo in ſum. C. de dona. cau. mor. Eſt cū poſt mortem alicuius aliquid datur alicui cā conditionis implende vel aliquid ꝓuenit ad aliquem mortis occaſione nec tamen aliquo certo tranſlationis vel acceptōis nomine nuncuꝑatur. Uerbigr̄a. fundum tibi cōmiſi vt ticio dares cuꝫ tu poſt mor tem meam non haberes fundū dare ticō dediſti ſticho qui forte eſt heres ⁊ ſtich tunc cauſa mortis capit cum fundus ex donatur cauſa mortis. quia donatio me ram obtinet voluntatem vel libertatem et non emptam vel condictionatam. ¶ Capitio. Re. s. Annona. ¶ Capitatio ciuium cenſibus eximenda capitatio.i. cenſus capitis vnde diceban tur ciues romani ꝑ excellentiam exempti ⁊ quedam orientales ꝓuincie. l. vnica. C e. ti. li. xi. Quidam tn̄ dicunt ꝙ loquitur illa lex in plebe cuiuſlibet vrbis capitioſe per hoc quod dicit et excipitur. ¶ Capite cenſure dr̄ qui dat cenſum pro capite. C. ī qui. ca. colo. capi. cē. domi. accu. poſſunt. li. xi. ¶ Tapitalis inimicus quis dicatur vide accur. ff. de arbi. l. licet autem. in glo. iij. ⁊. ff. de teſti. l. iij.§. ij. in glo. ⁊ bar. ff. de queſti. l. i.§. ſi quis dicatur. ¶ Capituluꝫ vno modo eſt locus vbi re capitales firmantur. Scd̓o ſignificat le ctionem. Tercio diſtinctionem. vt ille li ber habet quinqꝫ capitula. Quarto ſig nificat ꝯgregationem multorum ⁊ preci pue virorum eccleſiaſticorum. ⁊ no. io. an. in. c. capitulum de reſcriptis ¶ Captiui et poſtliminiū. reuerſi. Re. jͣ. poſtliminium. ¶ Capitis diminutio eſt ſtatus ꝯmuta tio vt qn̄ liber efficitur ſeruus Et eſt tri plex diminutio capitis. ſcꝫ maxima me diā ⁊ minima. Minima capitis diminu tio eſt quando quis nec ciuitatem in qua moratur nec libertatē amittit. ſed tn̄ pa titur ꝯtra ſe ſtatus cōmutationem vel mi noratōem circa familiaꝫ. vt qui turis ſui eſt. alieno iuri incipit eſſe ſubiectus. velu ti ꝑ arrogationē aut cum quis emancipa tur qui primo erat in aliena poteſtate. Et dꝫ intelligi p̄dicta p̄ſcriptio cum per mutātur ſtatus hoīs facto eiꝰ interueniē te vl̓ in ꝯdēnando vel emāciꝑādo vl̓ arro gando vl̓ adopt̓ando vl̓ etiā in reuocan do ex ingratitudine. vn̄ lꝫ patre alicꝰ mor tuo mutet̉ eiꝰ ſtatꝰ qꝛ ſui iuris ē factꝰ no ideo capite diminutꝰ ē. Et ſtatꝰ h̓ ponit̉ ẜm azo. ꝓ ciuitate ⁊ libertate. vl̓ ciuitate tm̄. vl̓ patria ptāte ſeu ꝓpͥa ptāte aut me diā. Tria eī ſūt qͣ hꝫ hō ſcꝫ ciuitas liber tas ⁊ familia. ⁊ ẜm hec tria ſūt tres capi tis diminutōes. Mediā capitis diminu tio ē cū ſalua libertate ciuitas amittit̉ vt cū qͥs deportat̉ ſeu relegat̉ ad exiliū ꝑ quī quēniū vl̓ bānit̉ Maxīa capitꝭ diminutō ē cū ciuitas amittit̉. nec libertas retinet̉ vt cū d̓portat̉ qͥs ī inſulā ⁊ẜuꝰ efficit̉ aut in mētallū dampnat̉. ⁊ ſic etiā bannitur

in opus metalli vel ſi maior. xx. annis pa titur ſe venūdari ad precium ꝑticipandū vel ſi manumiſſus in ſeruitutem ex ingra titudine reuocetur. Pena autem damp nandi in metallum hodie locum non ha bet. vide inſti. de capi. di. per to. ⁊ ſpe. t. de tuto.§. tutela. ¶ Capſarij dicuntur. qui in balneis veſti menta ſuſcipiunt cuſtodienda Uel aliter ſunt illi qui portāt alijs libros ad ſcolas ¶ Carbonianū Re. s. bonoꝝ poſſeſſio carboniana. Unde ſcd̓ꝫ azo. dicitur a car bonio inuentore vel auctore. Et datur ſo lum nato et non naſcituro in quo differt ab edicto de ventre in poſſeſſionem mit tendo. quod ſubuenit naſcituro. ¶ Carbonum appellatione quid cōtine atur vide. ff. de ver. ſig. l. carbonū vbi ap pellatione materiati non ꝯtinetur mate ria vt appellatione libroꝝ non carte. ff. d̓ le. iij. l. librorum.§. ꝙ tamen. Nec econ tra appellatione materie continetur ma teriatum. l. ſeruus. e. ti. Et ſic non conti nentur ligna ad cōquendum vel calefaci endum quia non ſunt carpones. ¶ Cardularij iudices dicebantur olim il li qui ab imꝑatore habebant poteſtatem iudicandi ⁊ illos ſolum qui coram eis eli gebant litigare et poterant eligere ſiue ꝯ ſenſu ꝓprioꝝ iudicū ſicut traditur in gl. l i. ffde iudicijs. ¶ Carthophilatium eſt armarium vl̓ lo cus in quo carte reſeruantur. Et dicitur a carta quod eſt inſtrumentum vel ſcrip tura ⁊ philare conſeruare quaſi ⁊cͣ. vt no ta. c. i. de ꝓba. ⁊. c. ij. xc. di. ¶ Carta ſeu inſtrumentum ſeu reſcriptū dicitur falſa ſeu falſum bene. xiiij. modiſ vt. no. in. c. in memoria. di. xix. in glo. ver bi falſa. Primo ex dicto vel tatito. Secū do ſcripto. Tercio facto. Quarto ſine te ſtibus Quinto per ſubſcriptiones varijſ manibus notatas Sexto ꝑ alienuꝫ ſigil lum dum ꝓprium habeat vt ibi. ¶ Caracter ꝓprie ē ſignaculum quoddā quo aliud inſignitur vt ordinatur in ali quem fineꝫ. ſicut caractere inſignit̉ dena rius ad vſum cōmutationē. Et milites caractere inſignantur quaſi ad miliciam deputati. Homo fidelis ad duo deputat̉ ad feuitionem glorie et ad hoc inſignitur ſignaculo gratie. apo. vij. Nolite nocere terre et mari quoāduſqꝫ ſignemus. Secū do anima fidelis deputatur ad recipien dum vel tradendum alijs que ꝑtinent ad cultum dei et ad hoc inſignitur caracte re ſacramentali ideſt ſigno indelebili ani me impreſſo. ¶ Carena dicitur a carentia hominum. vel cibarioꝝ. Nam ꝑ. xl. dies ieiunant in pane et aqua ⁊ includuntur in aliquo ſe creto loco iuxta eccleſiam vbi non habet conſorcium hominum vt no. bern. in. c. accuſaſti. de accu. Et ſimile no. glo. in. c. ij. de ſpon. duoꝝ et. in. c. accuſaſti. de ac. ¶ Carrucarij ſciſorij et atriarij idem ſūt videlicet ſerui vel cuſtodes atrij. ¶ Cardinales dicti ſunt a cardine quia ſicut hoſtium regitur a cardine ſic ꝑ eos regitur eccleſia vniuerſalis. xxxiiij. diſ. p̄ ſbiteri Dicuntur etiam quandoqꝫ cardi nales.i. principales quia per eos debet officium in eccleſia regi. ¶ Carnificare eſt carnes facere ſcꝫ ma ctare. Inde carnifex. qui carnes facit ⁊ vendit de ap. ſignificante. Etiam homi cide ſolent dici carnifices vt glo. iiij. in cle. i. de vi. ⁊ honeſ. clerico. ¶ Caſelle ſunt granaria in quibꝰ fructꝰ componuntur. ff. de iudi. l. i. Et dr̄ quaſi cellule granarioꝝ alias granorum. ¶ Caſtellus ſcd̓m alber. vel caſtellum ſe cundum alios dr̄ ſcd̓m ſpe. receptaculuꝫ quod aquam publicam ſuſcipit que du citur ad aliquod predium irrogandum. Re. jͣ. interdictum de aqua caſ. edu. vt. ff de aqua cot. et eſti. l. i.§. equiſſimū. Ili as ideſt caſtrum. ff. dele. ij. l. ticia.§. fi. ¶ Caſtrum ſi vendatur iuſpatronatuſ ei annexum accedit. ſecus ſi vendo pallaci um vbi eſt eccleſia vbi habeo iuſpatrona tum de hoc vide inno. in. c. ex lr̄is de iure pa. et hoſti. in ſum. de iurepa.§. qualiter ij. q. vij. accuſatio. ¶ Caſſitare eſt minutatim vl̓ minime ſtil ſare. ¶ Caſtrenſe peculium. Re. jͣ. peculium. ¶ Cathedra ſcd̓m hugo. eſt grecuꝫ ⁊ po nitur ꝓ excelſa ſede iudicis preſidentis. Et dicitur a cāthos.i. ſedes. et edra ſpō da quaſi ſpondata ſedes. Et ponitur eti am ꝓ ſede doctoris. Ita dicit gl. in cle.

dudum de ſepul. Et allegat ibi greciſmū vnde Rex ſolium actor cathedrā iudex qꝫ tribunal. ¶ Cathedraticū ē qd̓ ſoluitur annuatiꝫ epiſcopo a ſuis clericis ſue dyoceẜ in ſig num ſubiectionis vel obedientie et etiaꝫ ſuſtentationis. Et eſt duoꝝ ſolidoꝝ vt. x q. iij. placuit. ⁊ d̓e offi. ordi. ꝯquerente. Et dī cathedraticū quia ſoluitur ad ho norem cathedre epiſcoꝑalis. x. q. iij. c. i. Et nō debet exigi vltra antiquū morē. e. qͥ. nec numerꝰ. Per quod colligitur ꝙ col ligitur ꝙ poteſt currere preſcriptio ī quā titate cathedratici. c. olim de cenſi. Sed totaliter non preſcribitur quin ſoluatur ſcd̓m no. io. thew. xvi. q. vij. quicunqꝫ Et vide archi. c. i. de preben. li. vi. vbi ꝯtra rium allegat goff. et hug. xiiij. q. ij. in prī cipio. ¶ Cathezizare eſt imbuere docere ſeu ī ſtruere vel benedicere. Inde catheciſmꝰ Nam ante baptiſmum inſtrui debēt ba ptiſandi in fide et precipue adulti de cō ſe. di. iiij. ante. xx. Ita no. glo. in. c. ꝑ ca theciſmum de cogna. ſpiri. li. vi. ¶ Cathecuminus inſtructus dicitur. vl̓ qui baptiſari ꝓpponit medio temꝑe ſym bolum dei diſcens. xlviij. di.§. i. et. c. quo niam multa Vel dicitur audiens. eo ꝙ doctrinaſ ante valuas eccleſie audiat cū ſuſcipere velit baptiſmum. ¶ Cathologus eſt ſuꝑior pars molendi ne. ff. de fun. inſtruc. l. cum delamonis. ¶ Caſtramētor.i. pono figo vel diuido caſtra. ¶ Cathomus eſt flagellum ex virgis in modum ſcobe ⁊ tali vtuntur religioſi in capitulis. ¶ Cautio hec dictio ex ꝓprio ſignificato ſignificat nudam ꝓmiſſionem ex qua in ducitur firma obligatio. C. de ver. ſig. l ſanctimus. vt quis tenetur cauere d̓ eur ctione de vicijs ⁊ morbis. Et intellige nudam a fide iuſſoribus ⁊ pignoribus ſꝫ non a ſtipulatione. Nam aſtrictus caue re debet ſtipulatione cauere vt obligatio ſit firma. l. pe.§. docere. ff. ne quis in ius vocatur. ſe. vi. eximat ⁊ de cle. non reſi. relatum. Quādoqꝫ ſignificat cū pigno ribus vel fide iuſſoribus quando hoc ali ud verbum ei adiunctū declarat vt man. daui ꝓcuratori vt recipiat ydoneam cau tionem a debitore alias non dare dilatō nem. ibi cautio intelligitur cū fide iuſſori bus vel pignoribus. l. ſi mandato.§. fi. ff mandati. Ratio ſignificaſti ſumit̉ ex ver bo ydoneam quod apponitur vt addat ⁊ fortiorem cautionem exprimat qualis nō eſſet ꝑ ſtipulationem ſolam. Item p̄tor ibi iubet ꝓ collatione bonoꝝ facienda re cte caueri vt. l. i. iubet. ff. de colla. bono. ſignificat cum fideiuſſoribus vel pignori bus vt.§. caueri. e. l. Et hoc ratione ver bi recte Qn̄qꝫ ſignificat cū fideiuſforibꝰ ⁊ non cum pignoribos qn̄ cautio de pro curatore exigitur. l. i. ff. de ꝓcura. ꝑ. l. p̄ torie. ff. de preto. ſtipu. Et hec eſt cautio pretoria requirēs fideiuſſores ex lege po ſitiua pretoris prealle. que eſt facta ꝓpt̓ honeſtatem iudicij. vt enim ꝓuiſio legis aliquid oꝑetur et non inutilis ſit. l. ſi qn̄. fr. de le. l. tunc ex iuſta cauſa. qn̄ debitor bonā dilapidat iudex facere debet ꝙ ca ueat creditori. ¶ Cautio eſt generale nomen omniū ſe curitatum quociens quis ſecurus reddit̉ de eo ſibi ꝓmittitur vnde. Cautio priua ta cum trino teſte notata. Hoc ius eſt na cta quod cautio publice facta. Et diuidi tur in multas ſpecies. quia alia eſt cautō ypothecaria alia cyrographia Et pn̄tⁱ di ci ſatiſdationes. Etiam cautio dicit̉ car ta in qua ſcribitur computatio. vt. luce. xvi. Accipe cautionem tuam ⁊cͣ ¶ Cautio rati danda eſt cū de mandato dubitatur. C. de ꝓcura. l. i. Et dicitur il la ſecuritas que requiritur a ꝓcuratore actoris ꝓ domino cuius nomine agit ꝙ ratum habebit omne illud quod in iudi cio ꝑ illum factum fuerit. vnde cauere d̓ rato vel ſatiſdare eſt ꝓcuratorem acto ris ꝓmittere velle ꝑſeuerare vſqꝫ ad fi nem litis. ¶ Cautio fideiuſſoria eſt quādo interue nit fideiuſſor principali obligationi. Et dicitur ſatiſdatio ⁊ hec ſunt multe vt de lite ꝓſequenda. iudicio ſiſti. iudicatū ſol ui. et de rato. ¶ Cautio fidei ꝓprie interuentu. Dicit̉ q̄ fit ꝑ fidē p̄ſtitā ſine ſolēnitate iuram̄ti

¶ Cautio iuratoria eſt quando ꝯpromiſ ſio iuramento firmatur vt quando iuro ſolēniter me debere aliquid vel impletu rum ꝓmitto. ¶ Cautio nudo pacto eſt cum aliquis fi dem totam habet de me ꝙ contentus ſit nuda ꝓmiſſione mea. Et hoc ꝓprie dr̄ pol licitacio vel pollicita ꝯuentio. vnde ve re et ꝓprie dicitur ſatiſdatio et ſatiſfactō dici poteſt. Sed ſatlſdatio ꝓprie eſt cum duo paſciſcentes duas ſctipturas ſub ea dem forma verboꝝ inter ſe ꝯficunt ⁊ mu tuo tradunt et pollicitatio et ſatiſdatio cautele dici poſſunt ꝓprie loquendo. ¶ Cautio pignoraticia ſiue ypothecaria eſt cum pignꝰ traditur aut ypotheca ſuꝑ portatur. et dicitur etiam ſatiſdatio. ¶ Cautio de euictione dr̄ quando ſecu ritas preſtanda eſt vel p̄ſtita emptori a vēditore ſit ea conditione ut ſi ab eo euī catur venditor ei reſtituat extimationeꝫ rei in duplum vel in ſimplum ꝓut int̓ eoſ prius conuentum eſt. ¶ Cautionum aūt alie multe poſſunt eē ſpecies ꝓut ad diuerſas materias appli cantur. vnde ſpe. in tractatu libelli. ti. d̓ pignoribus.§. ſequitur. vbi quaſdam ali as ſpecies cautionum ꝓſequitur. ¶ Cautio de dampno infecto eſt que pre natur cum tua domus ruinoſa ruinā mi natur domui mee. vel etiam preſtatur ſe cundum quoſdam cum timeo ꝙ aliquis mihi inſidietur poſſum agere vt mihi p̄ ſtet cautionem ne me offendat ¶ Cautio de oꝑe moliendo quam p̄ſtat ille quandoqꝫ cui nunciatur opus nouuꝫ ſcꝫ ꝙ ipſum opus demoliatur ſi conſtite rit eum iniuſte edificaſſe. ¶ Cautio de vſufructu in qua de duobꝰ cauetur ſcꝫ ꝙ vſufructuarius re non ma le vtatur et ꝙ etiam vſu fructu finito re ſtituat quod ex re ipſa ſuꝑextat. ¶ Cautio qua hereſ cauet ipſi legatario cum heres dat fideiuſſores legatario de legato preſtando. ¶ Cautio quā legatarius cauet heredi ē illa qua legatarius ſatiſdat heredi vt ſi falcidia locum habeat ꝙ amplius nomi ne legati recepit quā ratio legis falcidie patitur id herēdi reſtituat. ¶ Cautio arrogatorum qua arrogator ſtipulatur ſeruo publico ꝙ reſtituat ar rogato que ab eo habuit vel eis ad quos ꝑuentura ſint ⁊ ꝙ dabit ſibi quartam ꝑ teꝫ de bonis ſuis ſi eum ſine cauſa eman cipauerit ſeu exheredauerit. ¶ Cautio qua cauetur ei cui reſtitutio fie ri debet per quā rogatus reſtituere bona alicuiꝰ ſi ſine liberis deceſſerit quicquid poſt mortem de hereditate extabit cogi tur cauere illi cui debet fieri reſtitutio ꝙ ſeruabit ei quartam partem. ¶ Caucio mūciana a mutio iuriſconſul to dicta eſt. Et habet fieri in vltimis vo luntatibus. Et ꝯmuniter ſcd̓m doc. non in ꝯtractibus et fit in ꝯditionibus nega tiuis puta ſic dicendo. Si ticius capitoli um non aſcenderit ſi ſeruū non manumi ſerit lego ei. x. l. muciane cautionis. ff. de ꝯdi. et demon. ¶ Cautela eſt diminutiuū a cautione et tn̄ qn̄qꝫ ſuꝑhabundantiam importat vt cum dr̄ habundans cautela non nocet. l. teſtamēta in fi. C. de teſta. quinqꝫ que ꝓ pter cautelam fiunt no. archi. l. di. p̄ſbi teros. inde cauteloſus id eſt ꝓuidus circū ſpectus vel plenus cautelis. ¶ Caupo quid ſit patet. jͣ. in dictiōe ſta bularij in fi. ¶ Catulus.i. ſapiens media ꝓducta. Sed media breuis eſt animal vnde. Eſt animal catulus fruitur rōne catulus. ¶ Cauillatio eſt qn̄ ab euidenter veris tranſitur ad euidenter falſa ꝑ quandam verborum inuolutionem vel ſophiſtriā. c. venerabilis de iudi. ¶ Cauſa eſt ex quo aliquid ꝓducitur vt pater eſt cauſa filij et contractus cā obli gationis. l. et an eam.§. actiones. ff. d̓ ex cep. rei iudi. Item cā eſt finis ex quo im pulſio datur faciende diſpoſitioni. et ita ſumitur in ti. de condic. et demon. et cau ſis et modis earum. Ubi patet ꝙ cauſa differt a modo qui de futuro et a ꝯditōe que etiam eſt de futuro et ſuſpendit. Eti am a demonſtratione que tm̄ declarat rē vel perſonam ver. gra. Patronuſ poteſt compellere libertam vt nubat ne impedi atur matrimonium vt ciuitates replean tur. Iſte finis vt ciuitates repleantur ē

cauſa condende legis. id eo dicitur ꝙ ceſ ſante cauſa ceſſat lex. vt. l. adire.§. quam uis. ff. de iurepatro. Et vtimur ꝓmiſcue illis verbis. Ceſſante cauſa legis vel ceſ ſante rōne legis Differunt tn̄ cauſa ⁊ rō quia ratio eſt oculus cordis diſcernens. rem ꝑ medium. Sed cauſa eſt in facto ac cidit vel non accidit ꝑ quod rō diſcerni quid iuris. Dicitur etiam cauſa efficiēs in. l. conditor legis in contractibus ꝯtra hendis. Cauſa materialis in legibus eſt materia de qua in illis diſponitur. Et cā formalis eſt modus tractandi et forma ꝯtrahendi vel diſponendi que addit̉ cō tractui vel diſpoſitioni. Dicitur etiā cā inſtrumentalis vt eſt inſtrumentū artifi cis. Et breuiter quicquid ad eſſe alicuius rei ꝯcurrit cauſa dicitur aliter ⁊ aliter tn̄ Et fignificatur cauſa per dictionem ſi vt dicendo dono vel lego illi ſi ne gociā mea geſſerit. l. demonſtratio.§. i. ff. de ꝯdi. et demon. Item ꝑ dictōem quia inſti. d̓ le. §. longe magis. Et per dictionem quoni am naͣm exponitur ꝑ quia. Item ſigni fi catur cauſa in dictionibus illatiuis vt di cendo. Ticius negocia mea geſſit ideo vl̓ idcirco ſibi lego. Item in dictione cū vt dicendo cum ticius negocia mea geſſerit lego ſibi. ⁊cͣ. Etiam in dictione ſiue. vt ſi ue ticius negocia mea geſſerit ſiue aduo catus fuerit. ⁊cͣ. Item in p̄poſitione ꝓ ut ibi lego vineas pro alimentis. l. fi.§. i ff. de ali. ⁊ ciba. lega. vnde ſenſus eſt ꝙ ex cauſa alimentorum lego vineas. Itē ſignificatur cauſa ꝑ dictioneꝫ nomine. v. dicendo lego vxori. xl. nomine dotis. l. cū quidem vxori. ff. de le. ij. ¶ Cauſa dicitur a caſu quo venit. Nam cauſa eſt materia et origo negocij neduꝫ diſcuſſionis examine pate facta que dum ꝓponitur cauſa eſt cū diſcutitur iudiciuꝫ cuꝫ diffinitur iuſticia. c. forus de ver. ſig. vbi bern̄. dicit in glo. Cauſa eſt res in di cendo poſita cum interpoſitione certaꝝ ꝑlonaꝝ ſcꝫ actoris rei iudicis et reſtis. ⁊ dicitur a caſu quia caſualiter occurrit p̄ ter hominum voluntatem. Et differunt cauſa et actio. Nam cauſa eſt negocium vel contractus ex quo quis mouetur ad petendum vel litigandum vt eſt venditō vel locatio rei ex qua oritur obligatis ⁊ e cauſa ꝓxima obligationis que obligatio parit actionem. cum obligatio mater ſit actionis. Et eſt duplex cauſa ſcꝫ ꝓxima et remota que dēnt in actionē reali ⁊ ꝑſo̓ nali. Nam in ꝑſonali remota eſt ip̄m fa ctum ꝓxima eſt ipſa obligatio et in ꝑſo nali non ſufficit exprimere cauſaꝫ ꝓximā dicendo ago ꝯtra te quia obligaris mihi in. x. Sed oportet exprimere cauſam re motam vt dicendo. ꝯuenio te quia mutu aui tibi. x. In reali ꝓxima cauſa eſt do minium ſed remota eſt ex qua conſequit̉ quis dominium. Et non eſt neceſſe expri mere remotam vt dicendo ago contra te quia emi domum a bernhardoſed ſufficit exprimere ꝓximam cauſam dicendo ago contra te quia ſum dominus domus ili vt hec notantur in glo. et ꝑ doc. c. dilecti filij. de iudi. De diuerſis ſpeciebus cāꝝ vide bonam glo. xi. q. i. in ſum. Eſt eī que dam cauſa ſpiritualis vel annexa ſpiritu ali vt illa que fit de iurepatro. Quedaꝫ ciuilis vt cum agitur ſuꝑ rei vendicatōe in cauſa pecuniaria Quedam criminalis vt cum agitur directe de crimine Quedā mixta vt cum agitur de crimine ciuiliter vt de adultris ad ſeparationem thori. An hijs tribus vltimis caſibus iuratur de calum pn̄ia. in primo non iuratur d̓ ca lumpnia ſed tantum de veritate dicenda ¶ Cauſe criminales dicuntur in quibuſ agitur ad vindictam ſiue ad penam. Et hoc etiam dicitur quandoqꝫ agi crimina liter quando agitur ad vindictam publi cam. Quandoqꝫ dicitur agi ciuiliter qn̄ agitur ad penam per modum inquiſitio nis denūciationis vel ad intereſſe ꝑtis ꝑ viam accuſationis. ¶ Cauſa minima eſt duoꝝ aureoꝝ vel. x. aureorum vel quinquagenta ſoliodoruꝫ vel illa que non ſufficit ad ſumptos iudi ciales. ¶ Cauſa autem argumento ſcilicet natu ralis rationis conſtat aut probationē te ſtium vel tabularum et inſtrumentorum c. forus. de ver. ſig. facit enim probatio nem confeſſio vt ibideꝫ notatur in glo. i. ¶ Cauſe fauorabiles ſunt quatuor ſcilꝫ da libertate matrimonio. dote. et teſtam̄ to. c. duobus de re iudi. ⁊ de cauſa notat pau. in cle. dudum de ſepul. ſuper verbo

cauſis et io. an. in. c. cum dilecti de ace. ¶ Cauſor. aris.i. conqueror. ¶ Cedendaꝝ actionū beneficium eſt per quod poſtulare poſſum fideiuſſores. Et alij qui obligati ſunt in vna obligatione. ſibi cedi in alia contra fideiuſſores ⁊ ali os quibus ſunt obligati. alioquin niſi ce datur eis poſſunt recuſare ſolutiones. vt inſti. de ſatiſda.§. ſinaūt. et. C. de ſolu l. ſtichum vel pamphilum.§. penul. De hͦ vide in ſpe. ti. de renun.§. finitis. ꝟ. po ſtremo dicendum. De beneficijs. et alijs. Re. ibidem.§. parum ante. ꝟ. et nota et vide. jͣ. renunciatio. ¶ Ceda idē eſt ꝙ carta. inde cedula car ta parua. ¶ Cedere bonis ē ab vniuerſitate bono rum ſuorum recedere ⁊ eis abrenūciare. veluti quando aliquis oneratus debitis vel obligatus eſt pluribus non habes vn de ſoluat vel ſatiſfaciat omnibus credi toribus abrenunciat bonis ſuis vniuerẜ cedens illis vide. jͣ. Ceſſio. Etiam cede re eſt vēdere. l. ſi dubitetur. ff. de fi īſtru. Et hoc nota ꝓ ſtatutis Et cedens bonis non liberatur etiam a ciuili obligatione. l. qui bonis. ff. de ceſſione bonorum. vbi no. actur. licet contrarium tenuerit glo et male in. l. vbicūqꝫ. ff. de fideiuſ. Item non additur debitor fiſci vl̓ reipublice vo lens cedere bonis ſcd̓ꝫ bar. in. l. is qui bo nus. ff. de ceſſi. bon. ꝙͣuis videatur tene re oppoſitum in. l. iij. iuncta glo. C. de ceſ ſi. bo. Et beneficio ceſſionis renūciari nō poteſt ẜm bar. in. l. alia.§. eleganter. ff. ſo lu. mr̄i. licet cy. videatur tenere ꝯtra. in. l i. C. qui. bo. ce. poſ. Et bonis cedi poteſt nō tamen in iure ſed etiam ꝯtra ius. ⁊ ſuf ficit ꝑ nuncium et ꝑ epl̓am id declarari. l fi. ff. de ceſſi. bonoꝝ. ¶ Cedere actioni eſt ius actionis michi competentis in alium tranſferre ⁊ ipſum quaſi in locum meum ponere ita vt dicta actione poſſit vti aduerſus eos cōtra qͦs actio talis poterat intentari. ¶ Cedere diem eſt inciꝑe diem debiti vt ſi mihi ꝓmiſeris centum ſi ticius factus fuerit conſul vel epiſcopus vl̓ ſi nauis ex aziā venerit cum hec conditiones extite rint tunc dicitur dies obligationis cede re. vel diem cedere debiti eſt pecuniam ī cipere deberi. vt ſi debeas mihi centū in feſto iohannis baptiſte adueniente feſto dicitur venire dies debiti. l. cedere diem ff. de ver. ſig. ¶ Celicole. dicuntur illi qͥ celū vel plane tas. celi. i. ſolem lunam ⁊ ſtellas quaſi de um colunt. Et hij licet xp̄iani ſunt vel nō tamen non ſunt tenendi in plena venera tione xp̄ianoꝝ ſed nec ceteroꝝ hereticoꝝ penas pati debent ſcd̓m leges. vt. C. d̓ iu deis et celi. l. celicolarum et quaſi ꝑ to. titu. ¶ Cella a celando.i. occultando dicit̉. c priuilegium de ver. ſig. in glo. v. ¶ Celebs dicitur ille qui non vult ꝯtra here matrimonium. Et hic ſcd̓m azo. for te orbuſ dicebaturquia ſine matrimonio et ſine liberis erat. Et illi olim non pote rant cauſa mortis donare quod hodie ꝑ leges corrigitur vt patet. C. de infirman dis penis celibatus et orbitatus. Dicit̉ autem celebs quaſi celo beatus quia taliſ eſt ſcd̓m yſidoꝝ. qualia ſunt lumina in ce lo que abſqꝫ conubijs ſunt. ¶ Celibatus venit inde et eſt ſtatus vel modus ꝑmanendi ſeu viuendi ſine coniu gio. Unde ꝓut dicunt theologi celibatuſ iohannis.i. virginitas vel caſtitas nō p̄ ferebatur coniugio abrahe. ¶ Cementarij dicuntur oꝑatores muro rum idem quod lathomi quia cemēto cal cis et arene vtuntur. ¶ Cenaculum eſt locus aptus ad cenan dum vel comedendum quo quis magis d̓ die quam de nocte ſolet reſidere cauſa re frigerij ¶ Cenotaphium eſt in ane ſepulchrum. i. monumentum ſine corꝑe quod conſtat ad memoriam defuncti. hunc aūt ſocum placet eſſe religioſum ſicut in ea re teſtis eſt virgilius. Sed duo fr̄es anthonius et ſeuerus contra ſcripſerunt quoꝝ ſentētia p̄ualet. vt. ff. de re. diui. l. intm̄.§. fi. ¶ Cenobiuꝫ eſt locus religioſorum. ⁊ di citur a cenon.i. cōmune quia ibi omnia debent eſſe ꝯmunia. c. cum dilectus d̓ cō ¶ Cenſere eſt iudicare. iudicium ꝯſtitue re. precipere. vt. no. io. an. in glo. verbi cē

ſemus in cle. i. de conceſ. p̄ben. ff. de ver. ſig. l. cenſeri. inde nomen cenſoris ſump tum eſt. p̄dia etiam dicuntur cenſeri qꝛ cenſum prebent. Etiaꝫ cenſeri eſt in cen ſura conſcribi. vt. C. in qui. ca. ping. cō tra. l. i. ¶ Cenſores a cenſu eris.i. pecunie ſunt dicti. quia cenſum etiam tollunt. Cū enī auctus eſſꝫ cenſus in vrbe romana adeo vt conſules non ſufficerent ꝯſtituti ſunt cenſores et cenſoris nomen videtur eſſe tractum. Quia ſenatuꝫ aliquid cenſuiſſe dicimus. l. cenſeri p̄al. Item cenſor eſt iudex. inde cenſura.i. iudicium. Et ꝑ cen ſuram eccleſiaſticam ſignificatur interdi ctum ſuſpenſio et excōmunicatio. c. que renti de ver. ſig. Etiam cenſores roma nos ꝓcuratores dicimus. ¶ Cenſite dicuntur qui cenſentur.i. cen ſum prebent. Re. s. agricole et cenſiti. et jͣ. colonus. ¶ Cenſus tributum ⁊ penſiopublica idē ſunt vt. C. qui cau. ping. contra. l. i. et. C ſi ꝓpter penſionem publicam. l. ſi accipit̉ Onde cenſus idem eſt ꝙ penſio que ſol uitur de ꝓuentibus. ¶ Cenſitor eſt qui recipit p̄ſentationes collectaꝝ coloni ⁊ pignoris iure venditꝭ predium ſi cenſus non ſoluitur. vt. ff. de cenſi. l. forma.§. illa. et. l. cum poſſeſſor. §. cum pro pecunia. ¶ Cenodoxa eſt vana et mundi gloria. ¶ Centenarij dicuntur duces vel magi ſtri centum militum quoꝝ poteſtas dicit̉ centena. ¶ Centurio. idem. ¶ Ceſſio eſt iuris ⁊ actionis tranſlatio. nam ꝑ ceſſionem iura ⁊ actiones in eum cui ceſſi tranſferuntur. quia ſicut in vendi tione vel quolibet titulo alienationis ret corꝑalis neceſſaria eſt traditio quātū ad dominij tranſlationē. Ita ad tranſlatōꝫ rei incorꝑalis ſcꝫ iuris ⁊ actione vtimur ceſſione que reputatur ꝓ traditione: Itē ceſſio ſcd̓m yſi. li. vi. et hymo. ꝓprie ē rei conceſſio ſicut eſt illud rud. cedere iurͣ ꝓpinquitatis. Nam cedere dicimus qua ſi ꝯcedere. Et ea que ꝓpria ſunt. Nā alie na non concedimus ſed bene reſtituimuſ Cedere etiam ꝓprie dicitur qui contra ve ritatem alteri conſentit. vt cicero ceſſit e miliſſe auctoritate viri.i. pocius paruit. Et eſt ſciendum ꝙ inſtrumentis ceſſioniſ dicit̉ ꝙ cedens eum cui cedit ꝯſtituit ꝓ curatorem in rem ſuam. Ad cuius euidē tiam notandum. Si cū ticio ex mutuo vl̓ aliter contrax iſti tibi competit ꝯtra eum actio directa ⁊ ꝑſonalis quia cū eo in tua ꝑſona contraxiſti. Tibi etiam cōpetit ac tio vtilis qua vtiliter et cum effectu debi tum ip̄m tanꝙͣ rem tuam ꝓſequeris. Si autem mihi iurā ⁊ actiones ꝯtra debito rem tuū ex cauſa venditionis vel ex alia cōmiſeris tranſfertur in me vtilis actio qua vti poſſum ad ip̄m debitū tuū tanꝙͣ meum exequendo. Directa vero ⁊ ꝑſona lis remanet apud te cum a te per ceſſiōꝫ non poterint ſeꝑari. etiam ſi velis adeo tibi adheret. ff. ꝓ ſocio. l. iij. Et ſic paret ꝙ in directa actione et ꝑſonali ſum ꝓcu rator tuus quia aliter non poteram vti li cet em̄ directa non poſſit cedi. poteſt ta men mandar i eius exercitiū. Et nota ꝙ ceſſio actionū p̄ſumitur ſimulata ex tri bus q̄ noͣ. accur. in. l. i. et penul. C. man dati ⁊ ibi doc. ⁊. c. fi. d̓ alie. mu. iudi. ca. fa. Item ſex ſunt cauſe ꝓpter quās ep̄s poteſt cedendi licentiam poſtulare ſcilꝫ conſcientia criminis. debilitas corꝑis. defectus ſcientie. maliciā plebis. graue ſcandalum. et irregularitas ꝑſone de cri mine de renun. niſi cum p̄dem circa pͥn. et per to. ti. Unde crimen debilitas de fectus plebs mala cogit. Cedere p̄latuꝫ ſimul addas ſcandala fratrum. Adde p̄ dictis ſi quis ſit irregularis. c. i. de renū. glo. ij. ¶ Ceſſionarius dicitur ille in quem trāſ fuſa eſt obligatio vel nomen et debet cer tiorare debitorem ꝙ nomen eius in ipſū tranſfuſuꝫ ſit ipſum notificādo vel oſten dendo inſtrumento ⁊ legendo. ⁊ copiam ſi velit habere dando vt in. l. nomen que res pig. obli. poſ. C. alias alteri ſoluere poſſet debitor nō credens ſe obligatū ceſ ſionario. l. i.§. i. ff. de no. ope. nun. et. l. i. C. de obli. et actioni. per bar. ¶ Ceſo. onis ē puer ſciſſus ab vtero ma ¶ Cerimonia eſt ritus ſacrificandi. Di cuntur enim cerimonie ſacrificia et ſolē nitates iudeoꝝ q̄ cereis exercebant̉ ⁊ ſic

in veteri teſtamento peccata purgaban ¶ Cerimonialia p̄cepta ſunt que ad cul tum dei ꝑtinent. de quibus ratio reddi n̄ poteſt ſcd̓m io. theu. di. vi.§. hijs ita re ſpondetur quia ad lr̄am fuerunt manda ta vt non arabis in boue ⁊ azino. Nō in dues veſtem lino lanaqꝫ ꝯtextam. Et nō ſeres agrum diuerſo ſemine Sunt eī tres duplicitates ꝓhibite ſcꝫ in corde. in ore. et in oꝑe. ¶ Ceſar primo fuit nomen ꝓprium iulij imꝑatoris a quo poſtea omnes imꝑato res dicti ſunt ceſares ¶ Certum dr̄ non dubium vnde ꝓcura tor debet eſſe certus. ff. de ꝓcura. l. ij. Atem arbiter certus debet eſſe. ff. de ar bitris. l. item ſi vnus.§. ſi in duos. Simi liter tutor debet eſſe certus. ff. de teſta. tute. l. tutor incertus. et. l. duo ſunt ticij vt tenet vbertus de bobio. c. i. de ꝓcura. li. vi. in glo. ¶ Certicondictio competit ex omui ob ligatione. ⁊ ex omni cauſa ex qua aliquid certum et determinatuꝫ petitur ſiue ex cō tractu fiue ex cauſa legati ſiue ſuo nomīe ſiue obligetur hereditario. Et ſunt due certiconditiones. vna generalis in omni ꝯtractu vbi certum petitur. Alia ſpēaliſ in contractu mutui. Et licet nulla lex hoc mani feſte dicat. poteſt tn̄ elici ex tex. in ſti. quibus mo. re. ꝯtra. obli.§. i. in fi. ibi ex eo ꝯtractu ſcꝫ mutui naſcitur certicon dictio quaſi ꝓnomen eo demonſtret ſpe cialitatem in mutuo. Etiam in ſimili licꝫ ſolum vna bonoꝝ poſſeſſio nominet̉. cō muniter tn̄ ſunt due. vna generalis. alia ſpecialis Boſſet etiam probari ex rub. ff. de re. cre. et ſi cer. pe. et de ꝯdic. Que ru brica habet tres ꝑtes. vbi in ſcd̓a tangit̉ certicondictio ſpecialis. et eſt glo. inſti. p̄alle. ſimilis glo. in. l. certicondictio in prin. ff. ſi. cer. pe. ⁊ in. l. i. in prin. ff. de tri ticaria ⁊cͣ. Contrarium notauit katho d̓ ſaxiſ. in. l. i. C. qui admit. ad no. poſ. ſuꝑ rub. Nam bene datur aliqua bonoꝝ poſ ſeſſio in generali ſed nulla generalis ⁊ ſic de certicondictione ſicut ꝑ ariſtotileꝫ da tur animal in genere. nullum tn̄ reꝑit̉ ani mal generale quod omnibus ꝑticipet aui malibus. Et nota ꝙ in libello nō ꝓcedit certicondictio generalis quia non inſtrui tur aduerſariꝰ an debeat contendere an liti cedere vt dicendo te conuenio qꝛ cer tum mihi teneris. ¶ Ceteruꝫ no. io. cal. in comento decre. veſtra de cohi. cle. et mu. ⁊ pau. in comē to. decre. nobis de iurepat ronato. ¶ Cetera hec dictio habꝫ importare vt in ꝯtractu ea que veniunt que ſunt de na turā ipſius ꝯtractus hoc eſt de ꝯſuetudi ne vt no. in. l. ſi duo patroni.§. ſi quis iu rauerit. ff. de iureiu. ⁊ ꝑ hoc inferūt doc. ꝙ ſi in ꝓthocollis alicuius notarij inue niantur hec verba et cetera ꝙ intelligan tur ea veniſſe in ꝯtractu que d̓ natura vl̓ de ꝯſuetudine eius ſunt. vt dicit bal. ꝙ ꝑ verbum cetera nunꝙͣ intelligitur vt ve inat ꝓmiſſio cum pena. Ratio qꝛ pena di citur eſſe quid extrinſecum ab ipſo ꝯtra ctu ideo non intelligitur venire niſi exp̄ſ ſe appareat ar. ex hijs q̄ no. in. l. ſciendum ff̓. de. ꝟ. obli. et. l. ij. C. de fal. ſi tn̄ ſcd̓m. bal. ꝯtractus eſſet conceptus ad ꝯſilium ſapientis ⁊ in ip̄o verbū reꝑietur ⁊ cete ra tunc bene poſſet apponi pena in hͦ con tractu. et hoc oꝑatur appoſitio illa vt cō ſilium ſapientis dicet iſtum ꝯtractū iux ta notata in. l. aꝑte. ff. de ver. obli. et no ta ꝙ dictio et cetera duplici modo ſcrip ta reꝑitur. et ſcd̓m hoc dupliciter ꝓfert̉. Uno modo ponit̉ indeterminate in fine orationis ſic ꝙ nō regitur ab aliquo. ver bo et tunc debet ſcribi breuiter vt ſic ⁊cͣ. Secundo mō ponit̉ determinate ſic ꝙ re fertur ad verbum in or̄one poſituꝫ a quo regitur et debet ſcribi longe ꝓ duabus di ctionibus vt ſic et cetera. Sic etiā ꝓferi breuiter ⁊ longius. Et vtroqꝫ mō ſignifi cat ꝓut verba precedentiā vel aliud me dium ſignificare declarat Nam breuiter ⁊cͣ. ſignificat illud quod deficit ⁊ ſupplet verba deficientia vt in. l. gallus. ꝟ. credē dum. ff. de li. ⁊ poſtu. vbi teſtator dicens Si me viuo nepos decedat tūc qui ꝓne pos ⁊cͣ. credendum eſt gallum denotaſſe ideꝫ de ꝓnepōte. Et ſic dictio ⁊cͣ. ſupplet ibi verba ſcd̓m que ꝓnepoſ pōt ſubſtitui q̄ ſunt in pͥn. illiꝰ. l. vt gallus introduxitſ Itē ſi p̄cedit inſtrumentū extenſumlloca tionis vnius domus facte vni ⁊ ſequitur inſtrumentum abbreuiatum emptionis.

alterius domus facte eidem. Dictio ⁊cͣ. ſignificat clauſulas in p̄cedenti poſitas que huic locationi ſunt applicabiles qꝛ p̄ cedentia declarant ſequentia. l. ſi ſeruus pluriū. ff. de le. i. Item qꝛ in habentibus ſymbolum facilior eſt tranſitus. l. in rem §. item quecūqꝫ. ff. de rei ven. Contractꝰ aūt emptionis et locationis ſunt ſimiles l. i. ff. locati. Et eſt ſciendum ꝙ notarius qn̄ notā poſitā breuiter in ꝓthocollo re digere vult ad inſtrumentum publicum tunc ſignificata ꝑ dictionē ⁊cͣ. debet ex tenſe ſcribere quia ſcit quid actum ē et quid ꝑ hanc dictionē intellexerit tanquā teſtis ibi contentoꝝ qꝛ diſpoſitionem cō trahentiū recepit ergo mortuo primo no tario poſt ꝓthocollū antequā redigeret illud in publicum inſtrumentum. Secun dus notarius non debet ſignificata per dictionē ⁊cͣ. in ꝓthocollo poſitam exten de re niſi quantum ibi ſunt extenſa.ſ. con tractus. C. d̓ fide. inſtru. Sed talis nota ꝓthocolli legenda ē ꝑtibus corā teſtibus et illis exponentibus verbum. ⁊cͣ. Debꝫ notarius ſecundus ſuꝑ hoc requiſitus ex poſitionem illorum redigere in publicuꝫ inſtrumentum extenſum. alias iudex de bet arbitrari ex p̄cedentibus et ſequenti bus ⁊ ꝯiecturari quid ꝑ verbū ⁊cͣ. ſignifi cetur. ar. l. ſi ſeruus pluriū.§. i. ff. de le. i. et. l. voluntatis. C. de fidricōmiſ. Scd̓o ſumit̉ et cetera ꝓut longe ponitur et ſig nificat alia p̄ter ea que enumerata ſunt. l. item queritur.§. exercitu. ff. locati. vbi dr̄ ꝙ milites de domo feneſtras et cetera ſuſtulerunt. Item ibi heres qui cōpulſ adit ſicut ceteris cōmodis caret ita hoc ꝯmodo quod non pōt detrahere quartā l. namqꝫ.§. qui ꝯpulſus. ff. ad tre. vbi di ctio ⁊cͣ. regitur a verbis ſuſtulerunt et ca ¶ Circuitores dicuntur qui circueunt. vel circūdant patrias a nundinis ad nun dinas deferentes res venales. Et dicun tur alio nomine circūmeatores. ¶ Circumferanus ſcd̓m yſi. li. x. dr̄ qͥ ad modum rote circumfertur. ¶ Circūſeptus eſt circūdatꝰ vel vndiqꝫ cinctus. vt no. in ꝓhe. cle. ¶ Circūducere lr̄am eſt eam circūducta linea dampnare et ſic differt a cancella re et ſuppunctare. ¶ Cimiteriū eſt locus ſolēniter ꝑ epiſco pum benedictus de ꝯſe. di. i. nemo. Et dr a cymos.i. dulce et ſteron ſtatio qͣſi dul cis ſtatio. ¶ Cirographum. eſt cum duo paciſcen tes duas ſcripturas ſub eadē forma ver borum inter ſe conficiunt et mutuo ſibi tradunt vel dicitur inſtrumentū ſeu illa lr̄a in qua debitor ꝯf̄itetur ſe eſſe obliga tum creditori. Item qd̓ antapoca. et cy rographa dū veniunt nomen ſiue corpuſ veniſſe videtur. l. ſeruū filij.§. eū qui cy rographū. ff. de le. i. ¶ Circūſtantia alicuius loci intelligitur ꝑ. xxx. pedes vt dicit bar. in. l. item apud labionem.§. ꝯuicium. ff. de iniurqͦs. ¶ Ciliarcha eſt princeps ſuꝑ mille ho mines. ¶ Cilium eſt parua pellicola in oculo q̄ dicitur lacrimale. ¶ Cimliaracha eſt cuſtos ſacroꝝ vaſoꝝ et aliaꝝ rerum ſacre eccleſie vt dicit glo. in. l. iubemus. C. de ſacroſan. eccle. ¶ Circa eſt ſignificatiōis reſtrictiue nō autem ampliatiue. vt in. l. rutilia polla. ff. de ꝯtrahen. emp. Et hoc nota ꝓ ſtatu tis. Et quid dictio circa oꝑatur in teſte vide bar. in. l. celſus. ff. d̓ vſucapi. Et cir ca ꝑtinet ad tempus. circum ad locuꝫ. cir citer ad numerum. ¶ Citacio eſt in ius vocatio vel inuita tio vt cū quis de aliquo ꝯquerit̉ et queri monia ſua corā iudice depoſita. iudex e miſſo citationis edicto ad eius inſtantiā vocat vel inuitat illum ad ſe in quem age re deſiderat qui conqueſtus eſt. Si vero in edicto iudex vl̓ pretor adiciat hāc clau ſulam ſi in die p̄ſcripto non veneris qua ſi cōtumax ꝯdempnaberis vel reputabe ris tunc edictuꝫ olim dicebatur ꝑempto rium. Hodie autem ſufficit ꝙ dicatur. Citamus taleꝫ ꝑemptorie. Et ē quadru plex modus citandi ſcd̓m gwil. de mon. laū. Primꝰ ꝑ nunciū cū lr̄is citatorijs. Secundus ꝑ p̄conem. Tercius ꝑ edictuꝫ cle. i. de iudi. Quartus fit ex iuris diſpo ſitione Item quedam citatio fit ad mo nitionem iudicis. c. conſuluit de offi. de

le. IItem quedā eſt verbalis quedā realiſ vl̓ actualis ducendo ad iudicē. Itē cit a tionis ſunt tres actus. Primꝰ ē impoſi tio cum iudex imponit nuncio vt citetur reus. Secundus manifeſtatio cū nunciꝰ. denūciat citato vt veniat. Tercius rela tio cum nūcius refert iudici talē in tali loco citaſſe. Additur etiā quartus ſcꝫ cō paritio citati ⁊ qn̄ citatus teneatur com parere. ⁊ ſi nō cōparet mulctetur no. per doc. in. c. p̄terea dedila. Et de illis actibꝰ in. c. fi. de ferijs. Et nota ꝙ citatio eſt de iure naturali. vt in cle. paſtoralis de re iu di. Et citatꝰ ad locū morboſū ſeu vbi aer eſt peſtilentialis vel corruptus non tenet̉ ire cum ſaluti hominū ſit rō adibenda. l. recuſare.§. ſi quis in vno loco. ff. ad tre. et ibi ꝑ doc. Nec citatus ꝑemptorie pōt dici ꝯtumax ante libelli oblatōꝫ. l. ſi fini ta.§. ſi plures. ff. de damp. infec. ¶ Ciuitas dr̄ quaſi ciuium vnitas et mu roꝝ ambitu terminatur de ſen. x. ſi ciui tas cuius appellatōine etiam cōprehen duntur. burgenẜ. ff. de ver. ſig. l. ij. Iteꝫ ciuitatis appellatiōe ꝯprehendunt̉ mille paſſus a muro ciuitatis. vt. ff. e. ti. l. mille et. ff. de pe. l. ꝙ liquide.§. ſi ita legitur Item ꝯprehendunt̉ orti. ar. ff. de ꝓcur. l. preſes. Item ciuitatis nomine nō com prehenduntur dyoceſes nec econtra. vo catur autem ꝓprie ciuitas que habet epi ſcopum. vt. lxxxv. di. in illis. ¶ Ciuilis actio. Re. s. Actio. ¶ Ciuile debitum vide in glo. i. c. fi. d̓ ſo lu. Et qn̄qꝫ ciuile idem eſt ꝙ vrbanū et elegans vt in glo. i. l. ciuile eſt. C. de fur. Sic in ciuile.i. inurbanū vel indecens.l. inciuiſe. ff. de legibus vbi dicit̉ in ciuile. eſt reſpondere lege tota non ꝑſpecta. ¶ Ciuis eſt natus in ciuitate. l. ciues. ff. de ap. vbi glo. Sed quid d̓ natis in comi tatu. Dicitur. in autentico quibus mo. naturales effici fui.§. ſi vero neqꝫ ciues. coll̓. vij. et ibi. ꝑ io. de beluiſo mouet̉ que ſtio de rege ꝯcedente priuilegiū ciuitabꝰ et ciuibus regni ¶ Ciſterna eſt locus in quo congregant̉ aque pluniales et ibi collecte vſui reſer uantur. alij ponunt ciſtella ꝓ eodem. ¶ Clam poſſidere. ideſt. occulte. poſſi dere. ¶ Clamis eſt veſtis militū. purpura re gum. ſtola ſacerdotum. toga aduocatoꝝ birrus ruſticoꝝ vel cuſtodū. cuculla mo nachorum vt. C. de veſti. clo. et aura. li. xi. et. C. qui mili. non poſſeſ. l. ſi clariſſi mi ꝓut no. azo. in ſū. C. de offi. p̄fec. pre to. Apud imꝑatorē erant in triplici gra du quia alij erant maiores et hij vocabā tur illuſtres ſicut p̄fectus pretorio orien tis. Itē affrice. item vrbis romanē. Alij erant minores ⁊ hij vocabant̉ clariſſimi puta p̄ſides. Alij medij ⁊ inter illos erāt ſpectabiles vt pro conſules et p̄fectus e gipti qui etiam dicuntur auguſtales. ¶ Clamdeſtinū ꝯiugiū eſt deſpecta ꝑſo naꝝ pn̄tia vel iuris ſolēnitate vel deuun ciatione non premiſſa ſine ſacerdotis be nedictione occultum matrimonium. ¶ Clamdeſtina electio dr̄ que in cameriſ ꝑ occulta ꝯuenticula fit vel illa quam ca nonici inter ſe ſecretam tenent. ¶ Claſſis.i. nauis inde claſſitus.i. nume rus claſſatoꝝ.i. nauium ad bellandū. Et qui cenſetur vel voluerit ſe huic miniſte rio deputare dicebatur incenſitus vt. C de claſſi. li. xi. ¶ Cliens dr̄ ille cuius cām aduocatꝰ tu etur ⁊ defendit Inde clientulus diminu tiuū et idem eſt ſcd̓m yſi. Vel dr̄ quaſi colens a colendis patronis. Unde ſolēt ꝑuerſi aduocati dicere ſuis clientulis ſi verum reſpondebis cauſam ꝑdes. Sꝫ nō dicunt ſi falſuꝫ reſpondes regnū dei per dis et cum iniuſta ſententia dampnatōꝫ acquires. ¶ Clerica dicitur corona clericoꝝ raſa. vt no. i0. an. de vi. et ho. cle. c. clerici. ¶ Cleros grece ē ſors latine vel heredi tas. Sunt ergo dicti clerici qꝛ d̓ ſorte dn̄i ſunt. xxi. di. cleros vbi ponuntur nomina omniū graduū in eccleſia xp̄i deſeruienti um et appellatione clericoꝝ etiam intelli guntur monachi licet non ē contra qꝛ ſūt etiam electi in ſortem dn̄i quod clericus ſignificat. xij. q. i. Duo ſunt genera. ⁊ hoc maxime in cauſis fauorabilibꝰ ſed ī odio ſis ſecus. vt. no. in. c. i. d̓ fura. calum. vbi etiam appellatione clerici non venit mo nachus qꝛ ibi poſtea ſpecificat. vide. c. cū

ſcd̓m apoſtolū de p̄ben. ⁊. c. cleros p̄all̓. ¶ Clerimonia idem eſt ꝙ hereditas di ¶ Tloaca dicitur locus concauꝰ vbi ſor des confluunt ex quocumqꝫ vili loco vel effluunt de vijs et plateis vel vbi ſterco ra recipiuntur ſcilicet latrina. ff. de clo. vbi tex. in. l. i.§. cloaca. Cloaca eſt locus cauus per quem coluuies quedam fluit. Et ponit pretor ibi duo interdicta d̓ cloa cis. Primū eſt ꝓhibitorium quo ꝓhibe tur vicinis facere vim quo minus cloaca purgetur. reficiatur. Secundū eſt reſtito rium vnde flauius mela ſcribit compete re interdictum hoc vt in vicini edes veni at et reſcindat pauimenta purganda clo ce gracia. Et ſi quis velit priuatam eloa cam facere vt exitum habeat in publicaꝫ cloacam non eſſe impediendum pompo nius putat. et vtrumqꝫ interdictorum ē ad ſalubertatem ciuitatum. Nam celuꝫ peſtilens et immundicie cloacarum rui nas minantur. vt ibi dicitur. Eſt ergo du plex cloaca priuata et publica. Et appel latione cloace tube et fiſtola continent̉. hec ex. l. i. preal. ff. de cloacis. ¶ Coactio eſt duplex abſoluta et cōdic tionalis. Coactio abſoluta eſt cui reſiſti non poteſt cum quis violenter trahitur ad aliquid faciendum quo caſu quis om nino excuſatur. l. di. p̄ſbiteros.i. q. i. con ſtat. Coactio condictionalis eſt que me tum cruciatus vel aliquid graue minatur que ſi excuſat a tanto non tamen a toto. c. ſacris de hijs que vi. me. ve. cau. fi. in glo. verbi attenuet ſcd̓m goffre. in ſum. e. ti. et etiam. in. c. eum dilectus. e. ti. vide bar. brix. in glo. verbi inuita diſtin. v. ad eius vero vbi bene diſtinguit. Et coacta voluntas etiam voluntas eſt. xv. q. i. Merito. ff. quod me. cau. l. ſi mulier.§. ſi metu. ¶ Cocus venit appellatione artificis qꝛ cocum eſſe eſt ars. lege ſi quis venditor. §. i. et. ij. ff. de edi. edic. ymmo cocus im peratoris habet dignitateꝫ ad quod bal dus alle. tex. in. l. i. Quis cōcorum in vſi bus feudo hec lud. de ro. in ſingularibus ¶ Codicilli dicuntur codices parui. id eſt libelli in quibus cum aliquis impedi tur aliquā neceſſitate ne faciat teſtamen tum de rebus ſuis diſpouit in vltima vo luntate. Et ſecundum azo. in ſumma. C. de codicillis In hoc differunt a teſtamē to eo ꝙ codicillis directa hereditas nec dari nec adimi poteſt ne cōfundatur ius teſtamentorum et codicillorum. Nec in hijs poteſt hereditas ſcribi. Nec condi ctio heredi inſtituto poteſt adici nec ſub ſtitui in eis directe poteſt ſed per fideicō miſſum cum in eis hereditas directe relin quitur. Et plura alia que notant. azo. et hoſtien̄. in ſum. titu. de teſtamen. Et wil hel. in ſpecu. ti. de inſtrumentorum edicti one.§. viſo. ¶ Codicillus dicitur ab auctore qui hoc genus ſcripture inſtituit. Et eſt ſcriptu ra vel littera in qua teſtator voluntatem figurat ſuam. nulla indigens ſolemnita te ſed ſoluꝫ teſtatoris voluntate qualecū qꝫ pronunciatione expreſſa cuius benefi cio ſubuenitur voluntatibus defunctoꝝ ꝓpter deficientem ſolemnitatem verboꝝ legalium vel neceſſitatem verborum ſolē nium. Et ſicut codicillus fit vice teſtamē ti ſic epiſtola fit vice codicillorum. Et nota ꝙ illa clauſula ſi non valet iure te ſtamenti valeat tamen iure codiciliorum ſecundum accur. in autentica. ex canſa. C. de codicillis. non habet locum quan do teſtamentum deficit vicio teſtatoris. vt quia exheredauit vel preterijt filium. Sed bene operatur quando teſtamentuꝫ non habet vicium intrinſecum ſcilicet p̄ teritione vel exheredatione ſed habꝫ de fectum extrinſecum puta minor numerꝰ teſtium. ⁊cͣ. Et ex modernis doc. gͦwil. d̓ cumo tenet cum glo. in. l. fi. C. de codicil lis licet dy. et alij tenent contrarium. in. l. patronus.§. ſi paganus. ff. de iniuſto. rupto teſtamento. Hec ponit baldus de paruſio in quodam conſilio. ¶ Codex eſt quilibet. liber qui continet in ſe diuerſos libros parciales et hoc gene raliter. Sed proprie eſt liber qui conti net diuerſa precepta imperatorum/

Unde ante tempus iuſtiniani erant tres cōdices ſcꝫ gregorianus. hermonegianꝰ et theodoſianus. et multe conſtitutiōes extra illos deuagātes preterea duo pene milia libroꝝ ⁊ trecies centena milia ver ſuum. Uidens gͦ iuſtinianꝰ tm̄ legū multi tutudine voluit circa hͦ adhibere remedi um ſalubre. Primo direxit animū ſuū ad imꝑiales ꝯſtitutiones. et de iſtis tribus codicibus extrauagantibꝰ fecit fieri vnū cōdiceꝫ quē ſuo felice nomine nūcupauit codicē iuſtiniani. Deinde direxit animū ad immenſa veteris iuris volumina ⁊ de illis duobus pene milibus libroꝝ et tre cies centenis milibus verſuū fecit fieri li brū digeſtoꝝ ſeu pandectaꝝ que diuiſit ī quinqnaginta libros ꝑciales. et in tres ī tegrales ſcꝫ. ff. vetus. inforciatū. et. ff. nouū. Poſtea ꝓ iuuenibus et legū tyro nibꝰ fecit librū inſtitutionū ſcꝫ mediocrē eruditionem ꝑ quē quaſi per pontem iu uenes ad legū ſubtiliora et altiora ꝑueni rent. ¶ Coetanei ſunt homines paris etatis. ſcd̓m yſi. ¶ Cognatio legalis ſcd̓m hoſti. e. ti. Eſt quedam ꝓximitas ꝓueniens ex adoptōe vel arrogatione. vt no. in rub. eiuſdem ti ¶ Cognatio ſpūalis eſt ꝓpinquitas vl̓ at tinentia que ꝓuenit ex ſacramenti datōe vel ad ſacramentum recipienduꝫ atteſta tione vel tentione. Unde ex cognatione ſpūali que in baptiſmo ꝯtrahit̉ nouē pro pinquitates naſcuntur. Prima filiatio ī ter ſacerdotē baptiſantem et baptiſatuꝫ Secunda ꝯpaternitas inter ſacerdotem ⁊ pr̄em baptiſati. Tercia cōmaternitas. inter eundem ⁊ mr̄em baptiſati. Quarta inter filios ſacerdotis et baptiſatum ſcꝫ fraternitatis. xxx. q. i. homines. ⁊. q. iij. ita diligere. Quinta filiatio inter bapti ſatum ⁊ ſuſcipientem de baptiſmo Sex ta filiatio inter eundem et vxorem ſuſcipi entis. Septima fraternitas inter bapti ſatum et filios ſuſcipientis. Octaua com paternitas inter ſuſcipientem ⁊ pr̄em ſu ſcepti. Nona ꝯmaternitas inter eundeꝫ et mr̄em pueri. vt. xxx. q. iij. ꝑ to. ¶ Cognatio ꝯſanguinee vxoris. ē coytꝰ cum ꝯſanguinea vxoris ¶ Cognati. Re. s. agnati. Et habet̉ poſt agnatos quia cognati per femineū ſexuꝫ ſed agnati ꝑ maſculinū ꝯiuncti ſunt hoc tamen hodie modicum curatur. Sed an agnatus p̄ſumatur ſcire factū cognati vi de legem octaui gradus. ff. vnde cognati et. c. quoſdam de preſump. per doc. ¶ Cognoſcere inſtrumenta eſt ea relege re diſtinguere et conferre accepta ⁊ data ¶ Cohortalis eſt apperitor qui obnoxiꝰ eſt cohorti. l. ſi cohortalis. C. e. ti. li. xij. ¶ Colonus eſt qui p̄diū habet agri colē di cā. Differt autē colonus ab inquilino quia hic in cure. iſte auteꝫ in ciuitate mo ratur Et habet plures ſpecies agricolaꝝ ſcd̓m azo. qꝛ alij vocantur coloni ꝯdicto nales alij coloni inquilinij alij origenari alij coloni ſimpliciter nuncupati ⁊cͣ. d̓ qͣ bus. jͣ. patebit. ¶ Coloni ꝯdictionales dicuntur quaſi ex ſua conditione predium vel agrum co lere debentes. et ſcd̓m io. ſic conſtituunt̉ ꝙ primo in ſcriptis vel ſine ſcriptis ꝑpe tuo iure colonos ſe eſſe in fundo ꝑmittat vt poſtea ꝑ. xxx. annos in fūdo ꝑmaneant Et licet quidā putant hos eſſe aſſcriptici os ꝯditionales tn̄ ſcd̓m io. male putant qꝛ colonus temporis tranſcurſu poteſt li berari aſſcripticius vero minime vt. C. de agri. et cen. l. cum ſanximus. li. xi. Re. s. aſſcripticius. ¶ Coloni dominici dicebant̉ qͥ colebant agros imꝑatoris. vt. C. de pre. ⁊ omnibꝰ re. li. xi. ¶ Coloni illiricen alias et melius illiri cian de illirico.i. de ſchlaphonia dicunt̉ et habetur in. l. cum querebatur. C. vnd̓ vi. vbi dr̄ inter illiricianam aduocatōeꝫ glo. i. inter aduocatos de illirico. C. de colo. illiri. li. xi. ¶ Colonus inquilinꝰ. lꝫ ẜm quoſdā īter colonos ꝯdictōnales. ⁊ inquilinos nulla ſit dr̄ntia ꝓ quibus videt̉ facere lex diffi nimus. C. de agri. ⁊ cenſi. li. xi. Tn̄ ſcd̓m io. hec ē differētia qꝛ inquilinꝰ minꝰ aſtri ctus ē ꝙͣ colonus ꝯdictionalis. vn̄ inqui linꝰ bene poteſt in alia ꝑte cuiuſlibet ſub urbij domū ꝯducere et inhabitare. Sed condictioualis colonus non audet cū ſua familia recedere a fundo quem colit nec alibi habitare.

¶ Colonus origenarius ẜm io. dr̄ coloni ꝯditionalis filiꝰ ex eo ꝙ originalit̓ ꝯdicti oni colonarie ſubiectꝰ ē. Nec refert ſcd̓ꝫ io. ſiue in ſolo fuerit natus ſiue extra ſo lum. qꝛ tanquā origenarius ad terrā illā reducendus quā pater ſuus ſuſcepit co lendam. ¶ Coloni baleſtini ſunt de baleſtina pro uincia dicti. ¶ Coloni parciarij ſcd̓m quoſdā dicunt̉ illi qui terram coluūt ꝓ ꝑte dimidia vel tercia ſcd̓ꝫ ſterilitatē ſeu fertilitate terra rum. Et ẜm io. nullum ius habent ſtatim fructihus a ſolo ſeꝑatis. Et ille dr̄ ꝓprie parciarius qui conducit rem ruſticā ꝓ cō muni dampno ⁊ cōmodo. Et cōpetit con tra eum actio ꝓ ſocio. ¶ Colonus ſimpliciter ẜm io. dicitur qͥ ſub certa annua mercede in pecunia nu merata p̄dia colenda accipit. Nam ẜm eū nō eſſet locatio ſine pecunia. ff. depo ſiti. l. i.§. ſi quis ſeruum. ¶ Colonꝰ ꝓprie dr̄ qͦ rē ruſti cā ꝯducit nū mis. ⁊ ꝯpetit ꝯtra eū actio p̄ſcriptis ver bis ſiue in factum. ¶ Colonꝰ ad nūmuꝫ ꝯductꝰ ē ille q̄ ſtatī cū fructus fuerint a ſolo ſeꝑati vt vſufru ctuarius intelligitur ẜm io. ff. de fur. l. ſi apes. ¶ Colonus ſuꝑficiariꝰ ē qui areā cōdu cit ea ꝯditione. vt ſibi liceat in ea edifica re et domū tollere cum voluerit ¶ Coloni patrocinarij ſunt qͥ totū agrū ſuis expenſis colunt et ex fructibus pre ſtant domino fundi quantum ꝯuenit. ¶ Coloni palatini habet̉. C. e. ti. li. xi. ¶ Collatores dicuntur a ꝯferendo qꝛ cō ferunt in fiſcum ſiue ordinaria ſit colla tio ſiue extraordinaria. ¶ Collatio ſcd̓m azo. in ſum. C. de col. dr̄ quaſi in cōmuni latio. Nā qd̓ erat ꝓ prium dr̄ ibi medium ⁊ ꝯfert.i. ꝯmunio ni ſubicitur. Et ſcd̓m eū non eſt aliud ꝙͣ ꝯmunicatio qua res quondā non ſua vl̓ non hereditaria iam eſt ſua vel heredita ria vel eſt confuſio ſiue coadunatio rerū ꝯferentis in res ꝯmunes ſeu cū rebus cō munibus diuidendis vt. no. in. l. ſi ſoror C. de colla. Item ẜm vulgoſium in rub. C. e. ti. collatio eſt triplex vna quā faciūt ſcolares diſputando et de iure diſceptā do vt in aucͣ. ⁊ ſi contracti. C. de fi. īſtru. Alia quā facimus bibendo ⁊ ꝯmedendo Tercia que fit res coadunando Et iſta hͦ deſcripta eſt et in ti. de coll̓. ¶ Collatio inſtrumentoꝝ ē qn̄ duo īſtru menta inſpiciuntur et examinant̉ ſimul vtrū in vno ita ſit ſicut in altero vel vt vi deatur ꝑ modū et formam ſcripture effe ctus eius. ¶ Collactaneus idem eſt ꝙ conſugens. ſed collectaneus.i. cōdormiēs a lacte pri mus. ſecundus aūt a lecto nomen habet. ¶ Collega ẜm yſi. dr̄ a collegatione ſoci etatis vel complexū amicicie ⁊ ē idem ꝙ ſodalis in officitio alterius paris ptātis ¶ Collegarius etiam eſt vnus ex talibus ſocijs. ¶ Collegiati dicunt̉ aliqui qui ſunt d̓ ali quo corꝑe.i. ꝯgregatione vel artificio ho minū veluti piſtoꝝ. fabroꝝ. monachorū et quorundam alioꝝ collegiū habentium qui etiam dicuntur carthopatri. qꝛ eorū nomina ſcribebantur in cartha vl̓ matri cula patrie. vt. C. de colle. li. xi. in rub. Scribebant̉ aūt ꝓ eo vt patrie fierent in corporati. vel dicebantur corꝑaliter emē tes cartha.i. locū cūiqꝫ ꝑ carthā aſſigna tum vt in eius locū ſurrogentur. ⁊ patrie fiant incorꝑati ſcd̓ꝫ accur. ibidē in. l. vni ¶ Collegiū ē ꝯgregatio quā ad minus tres facere poſſunt. Nam duo faciūt cō gregationē. collegiū tres. populū. x. tur bam.xxv. gregem. v. porci vel. x. oues vt no. ꝑ bern̄. de elec. c. i. Et collegia licita ⁊ approbata in hijs in quibuſ hn̄t iuriſdi ctiōem. Et qͥ ad ea q̄ ad ep̄os collegiatos ꝑtinent p̄n̄t facere ſtatuta. vt. no. in glo. l. fi. C. de iur̄. om. iu. Et exp̄ſſus. C. d̓ cō ſti. pecu. l. ij. in fi. ꝑ bar. in. l. omnes ppl̓i. ff. de iuſti. et in. Item collegio nō appro bato nō relinqͥt̉ in teſtamēto. l. collegiuꝫ C. de heredibꝰ inſti. ⁊ d̓ licito vel illicito in. l. i. C. de ſacroſan. ec. d̓ exceſ. p̄la. c. cū dilecto. ⁊ ꝑ bar. ff. de col. illicitis. ¶ Collaterales dicuntur qui ſe attingūt vel ſibi attinent tranſuerſaliter ꝑ lineam collateralem nō ꝑ lineā rectā aſcendentē vel deſcendentē vt ꝯſanguinei et cōſimi les dicunt̉ etiā collaterales generaliter omnes equaliter quaſi lateribꝰ ꝯſidētes

¶ Collobium eſt toga vel veſtiſ ſine ma nicis. ¶ Collectiua dictio dicit̉ que ſignificat collectiue ex ſua impoſitione. qn̄qꝫ etiaꝫ ex ſignificato ſumpto aliunde ex quauis alia materia ſubiecte ſignificatōe. ꝟ gra. ibi omnes fuerunt lapidem vel trabe ſig nificat collectiue. l. ita vulneratus. ff. ad l. acqui. ſed ibi om̄es ſtudent auaricie ſig uificat diſtributiue. Ratio quia in pͥmo exemplo exvnitate lapidis ſumitur ſigni ficatum verbi. ſed in ſecundo exemplo ſē ſus eſt ꝙ quilibet homo ſtudet auaricie. Similiter hic omnes homines aut ſunt liberi aūt ſerui. inſti. de iur̄ ꝑſona. ẜm ma teriam ſubiectam. non patitur ſenſuꝫ col lectiuū quia falſum eſt ꝙ omnes homīeſ ſunt liberi vel ſerui. quoniā aliqui liberi ſunt et aliqui ſerui. Sed in. l. ſi neceſſaria §. ſi annua. ff. de pignora ac. ſumitur dic tio vnaqueqꝫ collectiue vbi ſi ſtipulatus ſuꝫ. triginta mihi ſolui annua bina trina die.i. quolibet anno in tribus annis mi chi ſolui decem ⁊ pignus accepi. Deinde pactum eſt appoſitum ꝙ mihi vnaquaqͣꝫ die pecunia non ſoluta eſſet. mihi vende re pignus liceret. Dicit tex. ꝙ pecunia n̄ ſoluta vno termino ſcꝫ primo vel ſecūdo non licet vendere pignus ſed omnibꝰ ter minis p̨̄teritis. Et ſic illa verba vnaqua qꝫ die ſignificant collectiue ſcꝫ omniū ter minorum ſimul. Dicitur ergo collectiua dictio que ſignificat collectiue ꝑ modum eiuſdem corporis vt ſunt turba domus grex peculium collegium hereditas ciui tas vniuerſitas ꝯmune ⁊cͣ. Item dictō quiſqꝫ eſt collectiua ibi. ticius et ſeyus ꝓ quarta ꝑte quiſqꝫ eorum me heredem fe cerit heredes mihi ſunto. l. hoc articulo. ff. de here. inſti. quia refertur ad vtrūqꝫ. Collectiue dr̄ tamē ex ſubiecta materia ſcꝫ inſtitutionis ſumitur qn̄qꝫ ſignifica tum diſtributionis. De hoc in. l. fi. C. de impub. et alias. ſubſti. ⁊. l. ſi filiabus.§. i. ff. de le. i. et. l. ſi fuerit. ff. de rebꝰ dubijs hoc ponit bar. in. l. hoc articulo p̄alle. ¶ Colluctuatio fit dum aliqui ſimul luc tantur pugnis vel calcibus vel veriꝰ qn̄ pugnantes non ſtant certo loco. ff. ad. l. acqui. l. qua actiōe.§. ſi quiſ in colluctua tione in glo. ¶ Colluſio ſcd̓m bern. in glo. in. c. audi mus de collu. detegē. ⁊. c. cum clerici de cen. eſt inter actorem et reum latens et fraudulenta conuentio per quā alter ī iu dicio ſe ſuperari permittit. Quā interue niente ſcd̓m hoſti. in ſum. aliquando de licta remanent impunita vel etiam com mittuntur. Et ẜm azo. fit ꝑ ꝓcuratorē et aduocatuꝫ cauſaꝝ qui ſe in lite ſuꝑari pa ciuntur. et fit per principales ꝑſonas in ſimilibus tam in ciuili cauſa ꝙ in ſpūali vt in dicto. c. audiuimus. In ciuilibꝰ au tem ſcd̓m azo. fit impune. vt qn̄ quis ꝑ colluſionem patitur ſeruūⁱ vel libertū in genu ꝓnunciari. Et hoc ideo ne ꝑ tales degeneres inquinaretur ampliſſimus or do ſenatorum. ¶ Commentarius eſt ille qui cauſas com mentabatur vel ſcripſit ¶ Commentor. aris. Eſt cōponere vl̓ fin gerere ſeu gloſare. ¶ Cōmentum ſignificat deceptionē vel occultum ſeu malicioſum tractatum de reſti. in inte. c. i. li. vi. xxxvij. di. c. ij. de te ſti. cogen. c. ij. ¶ Comes orientis ẜm azo. in ſum. e. ti. forte erat ꝓcurator rerum ceſaris quas habebat in oriente. ¶ Comes palatinus dicitur qui curam gerebat p̄cipuam vt miſſoꝝ notarioꝝ et iudicum negligentiam argueret ⁊ a ꝓuin cialibus tributa exigeret et ꝯſueta depo ſceret ita ꝙ nō in ꝓuincialibꝰ ſꝫ p̄cipue iuſſus eſt vt iudicibus et eorum officiali bus precepto immineret et ſuꝑeſſet. C. de offi. comi. ſacraꝝ largitionū. Et de of fi. rectoris ꝓuincie. ¶ Comes reꝝ priuataꝝ ẜm azo. erat for te ꝓcurator ceſaris in priuatis rebus. et ſcd̓m eum etiā fuit illuſtris. Ilij dicūt ꝙ pͥuati ꝯmodi. et fiſcalium reꝝ habuit ad miniſtrationē vt eas conſeruaret et in eis negociaretur. ¶ Comes ſacrarum largitionū ſcd̓m azo erat ille per quē princeps ſua ſtipendia largiebatur. Et hic forte erat procurator reipublice qui grece legiſta nuncupatur et illuſtris erat. Ilij dicunt ꝙ per hūc im perator libertatem ſuam et magnificenti am exercebat et largitudinem agebat̉

¶ Comes ſacri patrimonij. erat qui im ꝑatoris ꝓcurauit patrimonium qui in hͦ differt a comite rerum pͥuataꝝ. quia hi tenet cuſtodiam reꝝ priuataꝝ et exercet negociatōꝫ circa mobilia. Sed ille patri moniū ⁊ immobilia ꝓcurat. Et hec dif ferentia p̄ſumitur ex verbis. C. de offic. comi. re. pͥua. et. ff. de offi. ꝓcu. ceſ. l. i. ¶ Comites ꝯſiſtoriani ſunt qui ꝯſiſtorij milites dici meruerunt qui etiam ſpecta bilibus ꝓconſulibuſ equiꝑabant̉. C. de comi. ꝯſiſto. li. xij. l. i. Uel etiam ꝯſiſtoria ni dicebantur qui p̄erant caſtris prīcipis ordinandis et erant plures. Et eligebant̉ decani de conſiſtorianis et miniſterianiſ vt. C. ti. p̄al. Alio modo ꝯſiſtoriani dice bātur caſtrenſiarij et apud nos hodie cā ſtellani vocantur licet apud alios vocen tur omnes quibus ꝓuiſuꝫ ē de certis rec ditibus. vt in caſtro aliquo pro defenſio ne et cuſtodia ꝯmorentur. de comi. rei mi li. Et qui ꝓuincias regunt ⁊cͣ. vi. C. li. xij. cum ſuis ti. ¶ Comitarienſes milites alias comita tenſes dicuntur milites ſtipendiarij a co mitatū dicti quia militant non ſoli. ſed in comitatu. ¶ Comentarienſis dr̄ cuſtos in carcere poſitoꝝ. ff. de ori. iuris. et. C. de cuſto. reo. l. ad ꝯmentarienſem vbi talis punit̉ tali pena cum ſocio ſuo. qua punitus fuiſ ſet aufugiens ex negligētiā eoꝝ niſi ex no ceſſitate ꝓcul ab officio egerit tūc adiu tor eius pari pena conſtringitur ¶ Cōmenda eſt cuſtodia eccleſie alicui cōmiſſa. c. nemo de inceps. de elec. li. vi. vbi bona glo. de cōmendis cum multis queſtionibus in. c. dudum de elec. ¶ Cōmendare eſt deponere. ff. d̓ ver. ſig ni. l. cōmendare. ff. depoſi. l. lucius. ⁊ xx ij. q. ij. ne quis arbitretur Etiam capitur ꝓ laudare vt in glo. prealle. ¶ Cōmotatum eſt alicuius vel certe rei ad aliquem ſpecialem vſum gratuita fa cta ꝯceſſio Et differt a p̄cario ꝑ vſuꝫ ſpe cialem. Item quia p̄carium non poteſt reuocari niſi tempore expleto Sed como datuꝫ nō poteſt reuocari niſi expleto vſu ad quem datur. Item cōmodatum ſolū in mobilibus reperitur. p̄carium vero eti am in mobilibus. inſti. quibus mo. re. cō trahi. obli.§. item is cui res. ꝟ. comoda ta aūt res. Et dr̄ facta ꝯceſſio nō aūt trāſ latio quia is qui cōmodat dominiū poſſi det et ꝓprietatem retinet. ff. e. ti. l. rei. cō modate. Dicit̉ gratuita quia nulla mer ces interuenire debet alias ſi merces int̓ ueniret tunc res tranſiret in locationem. vel in contractum innominatum. do vt fa cias inſti. locati.§. i ⁊ mandati.§. vlti. ¶ Comodare eſt rem ad vſum alicuius quādiu velit concedere. ¶ Cōmodatarius eſt ille cui res aliqua datur vtenda videlicet ip̄m cōmodatum ¶ Cōmodati actio. Re. s. Actio como dati. ¶ Comodū ſcd̓m yſi. li. v. eſt illud quod eſt nr̄i iuris. ⁊ etiā ad alioſtemꝑalit̓ trāſ latum eſt comodo temꝑis quādiu apud eos fit vnde comodum dicitur etiā alio nomine cōmodatum. ¶ Comercium ſcd̓m yſi. li. v. eſt deriua tum a mercibus quas res venales nuncu pamus. Unde mercatus dicitur cetus multorum qui res emere vel vendere ſo lent. Et eſt comercium quaſi commutatō mercium. Etiam dicitur copula dicendo carnale cōmercium ¶ Commeſtor vel cōmeſſor. idem̄ eſt ꝙ guloſus ¶ Cōminationes ſunt mine ꝑ iudicē im poſite nec tamen habent auctoritateꝫ rei iudicate ſcd̓m. azo. ¶ Cōmunidiuidundo ſcd̓m yſi. li. v. eſt inter eos quibus res cōmunis eſt que ac tionibus vel poſtulationibus licet arbi trio dari cuius arbitratu res diuidant̉. K. s. Actio ꝯmunidiuidundo. ¶ Cōmunia p̄dioꝝ. Re. jͣ. predium. ¶ Cōmunia de vſucapionibus. Re. jͣ. vſucapio. ¶ Communia de ſucceſſionibus. Re. jͣ. ſucceſſio et inuenies. ¶ Commeatuſ dicitur licentiatus vel re cōmendatio ſeu remuneratio ip̄is licenti atis tempore licentiature facta vt in ep̄i ſtola allexandri magni et ariſtotilis legi tur. Et eſt quod vulgo dicitur conductuſ liber. ideſt tranſitus a commeando deſcē dens vt vbi dicitur optimis nos ſuſceps runt commeatibus.

¶ Comedia.i. villana locutio vt in glo. C. nō. li. thī. metrolo. ſua ad dextra trāſ ferre in rub. li. xi. Item eſt dignitas. Sꝫ ſecundum donatum eſt ruſticana laus ſi ue cantilena a camos.i. villa et odoſ cātꝰ ¶ Cōmendaticie lr̄e ſunt dimiſſorie qui bus clericus dimittit̉ et abſoluitur a po teſtate ſui epiſcopi in quibus ꝑhibetur d̓ vita ⁊ ordinibus illius teſtimonium. ¶ Comꝑatiuus capitur interdum ꝓ po ſitiuo vt lacius.i. late. c. auaricie de ele li. vi. ſimiliter. c. licet ꝓpe finem de accu. ibi pocius et. c. Et ſi pignorationes de in iur̄. ibi diſtrictius.i. diſtricte. Sicut īter dum poſitiuus capitur ꝓ comꝑatiuo vt in. pͣs. cxvij. Gonum eſt confidere in do mino ꝙͣ in homine. Bonum eſt ſperare ī domino. ⁊cͣ. ibi bonum.i. melius. ¶ Cōpendioſa hec dictio ſignificat ſub ſtitutionem que ſub conditione mortis alia multa complectitur tempora ſeu lon gum tempus quod dicitur poſt puberem etatem. Et dicitur ideo compendioſa qꝛ ſub verborum compendio plura comple ctitur tempora et quandoqꝫ plures ſub ſtitutiones fa. l. meliꝰ.§. duorum ibi ora tionis compendio. ff. de le. ij. ⁊. l. precibꝰ C. de impu. et alijs ſubſti. Et hoc ꝓut ad aptatur illud ſignificatum quia pōt ad a lia adaptari. vt aliter ſignificet ꝓut ver bum cui adaptaretur ſignificare dictarꝫ vide infra ſubſtitutio compendioſa. ¶ Cōpilator ẜm vſi. li. x. eſt ille qui alie na dicta ſuis ꝑmiſcet. Et ſic ſolēt pigmē tarij in pictura diuerſa mixta ꝯfundere. Unde illud virgi. Pictoribus atqꝫ pōe tis quidlibet addendi ſemper fuit equa poteſtas. Hoc ſcelere quondā accuſaba tur hercules mutuanus. iſte voces cum quaſdaꝫ verſus hominū tranſferens ſuis ꝑmiſcuiſſet. Et cum compilator ab emul̓ diceretur ille rn̄dit magnarum viriū eſſe clauam a manu herculis extorquere. ¶ Concubina ſumitur duobus modis. Primo dicitur illa quam quis cognoſcit fornicario affectu. ⁊ talis non impedit. ordinis ꝓmotionem. Secundo dicitur il la quā aliquis cognoſcit vxoraticio ſiue maritali affectu. et talis impedit ꝓmouē dum ad ſacros ordines. xxxiij. di. ſi quis de laycis de preſump. c. illud de clā. de ſpō. per to. Item concubina ſcd̓m azo. ī ſum. e. ti. conſtituitur ſola intentione ani mi Et ab eo quandoqꝫ qui nō poteſt vxo rem ducere vt ecce preſes multerem oriū dam de ꝓuincia non duceret vxorem ta men poteſt habere concubinā Poteſt au tem ſcd̓m leges vt ipſe azo dicit eas ſolaſ habere mulieres ſine motu criminis in qͦ bus ſtuprum non cōmittitur. ſicut in vir gine vidua et minor exxv. annis in quibꝰ ſtuprum cōmittitur. ¶ Conclaue dicitur cella vel thalamus ſecretus ad quem ꝑ multas claues venit̉ vi. glo. in verbo conclaue. l. qd̓ conclaue. ff. de damo. infec. et ideo in electione pa pe. cardinales intrant conclaue. ¶ Conceſſio facta alicui de aliqua re re ſpicit perſonam cui fit non autem ipſam rem adeo ꝙ finitur morte ipſius cui fac ta eſt nec ad heredes eius tranſmittitur. niſi in ipſa conceſſione fiat mentio de he redibus. l. cū ſeruus.§. ſi quis. ff. de le. i. ¶ Confinia dicuntur que adeo ſunt ꝓxi ma vt nullus ſit paries inter ea. vnde p̄ dia vrbana que conſueuerunt parietibuſ diſtingui ꝓprie non dicuntur ꝯfinia. ſed pocius dicuntur vicina. Predia vero ru ſtica poſſunt dici confinia. quia ſolo ꝑtis finalis termino ſunt diſtincta. ¶ Cōfirmatio ē iuris prius habiti cor roboratio vt colligitur de fi. inſtru. c. int̓ dilectos. Alio modo ē ſacramentoꝝ mi niſtratio ſcꝫ in fronte criſmatis aſſigna tio. Et fit ꝯfirmatio primo modo dicta hijs verbis. Confirmamꝰ te ſicut rite poſ ſides vel ſicut ſine prauitate facta eſt ele ctio. vel ſicut ꝓuide facta eſt. ¶ Confirmare eſt alicui iuri vel facto fir mitatem preſtare. ¶ Coniectura eſt veriſimilis rō ſuſpitio nem inducens non de neceſſitate ꝑſonaꝫ vincens. ¶ Coniūctio qn̄qꝫ ponitur ꝓ diſiunctōe vt cū dr̄ mihi herediqꝫ meo. ff. de ver. ſig ni. l. ꝯiuncti. ⁊ diſiunctio quandoqꝫ ꝓ cō iunctionē. vt. ff. e. ti. l. ſepe. ¶ Cōditio ē diſpoſitōis ſuſpēſio ex euē tu incerto futuro ei appoſito in quē euen tū eiꝰ diſpoſitionis facta eſt collatio. ff. ſi. cer. peta. l. itaqꝫ. ꝟ. gra. ꝓmitto vl̓ lego ſi ticius fuerit conſul hec diſpoſitio eſt

conditionalis ex incerto appoſito. ſi ticiꝰ Et per hoc diſpoſitionis vel legati ſit ſu ſpenſio ⁊ eueniente caſu quo ticius ſit cō ſul purificatur et nō plus ſuſpendit inſti. de ver. obli.§. ex. condictionali. ⁊. ff. d̓ cō dic. et demon. ꝑ to. Poteſt autem capi condictio dupliciter. Uno modo pro tē poris ſuſpenſione quod ſolet apponi ī cō tractibus aut vltimis voluntatibus. de quo in ti. prealle. de condi. et demon. ⁊ in ti. de condic. inſtitutionum. Secūdo mo do quando aliquid ſolutum eſt. Et illud intendimus repetere et appellatur ꝯditō quaſi ſoluti repeticio de iſtā tractatur ī ti. de condi. ob cau. data et ti. ſe. et de ſui natura non ſolet dari domino quia repe ticio p̄ſupponit dominiū eſſe tranſlatum l. fi. ff. de vſufructū. et quēadmodū capi atur alias amittitur. Et hec codictio pͥn cipaliter eſt duplex. Ona generalis con currens cum quacūqꝫ actione ex qua cer tum petitur. l. certi. ꝯdicio. ff. ſi. cer. pe. Alia eſt que diuiditur in multa membra ſcꝫ in conditionem ob cauſam. ob turpeꝫ cauſam indebiti ſiue cauſa furtiua ⁊cͣ. de quibus omnibꝰ. jͣ. dicetur. Et nota ꝙͣ cō dictio differt a modo ⁊ a cauſa et a demō ſtrationē. Et ſcd̓m glo. in rub. ff. de ꝯdi et demon. Conditio ea legati cuius d̓ fu turo defectus ſeu ꝯfirmatio pendet ſu ſpenſio. et ibi legati ponitur exemplarit̓ Et ſic non reſtringit quin ꝯueniat alijs a legato quia exempla non reſtringunt re gulam. l. dampni infecti ſtipulatio. ff. de damp. infec. Bart. ſic diffinit. Conditio eſt quidam euētus futurus in quē diſpo ſitio ſuſpenditur. Et intelligitur de euen tu in facto vel iure. l. multum intereſt. de condi. et demon. Siue conditionis affir matiue vel negatiue. l. in teſtamento. eo. xiii ti. Et dicit futurus quia de p̄terito ⁊ pre ſenti ꝓprie non eſt conditio quia nō ſuſpe̓ dit. l. cum ad pūs cū duabus. ſe. ff. ſi cer. pe. Galdus vero ſic diffinit. eſt adiectio quēdam ꝑ quā diſpoſitū habet in ſui ene pendentiam exiſtentiam vel defectum. Et hec generalis eſt ad omnem ꝯditionē inductiuam et extinctiuā de preterito p̄ ſenti vel futuro. Petrus de beſutio ſic di cit. Conditio eſt verboꝝ adiectio in futu rum ſuſpendentium. ſcd̓m qua diſponent̉ vult diſpoſitum regulari. Significatur autem ꝯditio ꝑ dictionem ſi. vt in exem plo lego ſi ticius fuerit conſul. Item ꝑ aduerbium cum. vt dicendo cum ticius conſul fuerit. Sed eſt differentia inter ſi et cum. non quo ad conditioneꝫ facienda ſed quo ad modum ſignife̓ candi. quia dic tio ſi ſignificat principaliter conditioneꝫ vel ſuſpenſionem et per conſequens tem pus et dilationis diſpoſitiones in euer tum futurum. Et quia ille eſt incertꝰ ideo conſecutiue ſuſpenſioneꝫ ſignificat. l. ſi ti cio. ff. quando dies. l. cedi. ⁊. l. qui ꝓmiſi ff. de condi. et demon. Item dictio niſi ſignificat ꝯditionem. vt vendo tibi librū ꝓ decem. ita ꝙ venditio valeat et ꝑficiā tur niſi alius conditionem meliorē infra menſem faciat. l. ij. cum ibr no. ff. de in di eꝫ adiec. Item dictio alioquin ꝯditōeꝫ facit vt ꝓmittis mihi ſcribere librum in fra menſem alioquin. x. nomine pene Nā ſenſus eſt ſi non ſcripſeris ⁊cͣ. l. ſi finito.§ ex hoc edicto. ff. de damp. infec. Idē̓ in dictione alias quia eodem modo exponi tur.i. ſi non ſcripſeris. Item in dictione ſiue. dicendo promitto ſiue nauis ex azia venerit ſiue ticius conſul fuerit. Et que illarum dictionum diſiunctiuaꝝ pͥor fu rit purificat diſpoſitionem. l. ſꝫ ita quis ſtipuletur. ff. de ver. obli. Idem in alter natiua aut. vt dicendo. relinquas prelia ꝓpinquis. aut libertis. l. cum pater.§. pe nul. ff. d̓ le. ij. Nam ſenſus eſt ſi nō ſint ꝓ pinqui veniāt liberti. ⁊ hͦ ex ſignificato. ſumpto ex maiori affectione propinquo rum quibus teſtator primo relinquere voluit. vt patet ex ordine ſcripture. Idē in aduerbijs ꝙͣdiu. vi ibi promitto vel ie go ſingulis annis. x. quamdiu res meas vel heredis mei geſſeris. Nam ſenſus eſt ſi geſſeris habeas. x. l. pater.§. fi. de con di. et demon. Iteꝫ in dictionibus quo ad. donec. quouſqꝫ. quia idem ſignificat. Atem in dictione dum. dicendo lego vx ori dum cum filio meo erit. l. qui concu binam.§. vxori. ff. de. le. iij. Idem in dictione quandocumqꝫ. vt vir legat vxo ri quando cumqꝫ filios. habuerit. lege. cum vir. ff. de conditio. et demonſtra.

Adem de qn̄. vt lego pupillō qn̄ nupſerit l. pupillo. ff. de le. ij. Idem de vbi. dicen do lego filio vbi nupſerit. l. ſi ita ſcriptū §. i ff. dele. ij. Idem de quatenus. vt le go quatenus heres meus erit. quia ſenſꝰ eſt. ſi in toto vel in ꝑte. l. ſtichum. ff. dele. i. Idem de poſtquā. ⁊ ad vt lego ad tem pus libroꝝ. l. ſi vir vxori. ff. de ꝯdi. et de mon. Idem de p̄poſitione cum vt anci la cum liberis libera eſto. intelligendo ꝙ ancilla libera nō ſit niſi cū liberis. l. ſi ita fuerit. ff. de manumiſ. teſta. Idem de in vt lego ticio in diſciplina. l. nec ſolum.§. ſi in habitatione. ff. qn̄ di. l. ce. Idem in nomine vt ꝓmitto tibi ꝑtum agnetiſ vel fructus fundi talis. l. interdum. ff. de. x obli. et. l. i. in fi. de condi. et demon. Et d̓ pendet diſpoſitio ex incerto futuro euen tu ſcꝫ ſi pariat vel fructus creſtat. Item ibi ꝓmitto centum nomine dotis.i. ſi ma trimonium ſequatur. l. ſi ſtipulationē. ff. de iure dotiuꝫ quia dos ſine matrimonio eſſe non poteſt ergo ſic intelligitur. Idē de donatione cauſa mortis. l. ſi mortis cā ff. d̓ dona. cau. mor. Et hoc ex natura hꝰ ꝯtractus qui ꝓcedit ex cōmuni modo ſic agendi. Idem in ꝓnomine vt veſtē que mea erit lego. l. nuꝑ. de le. iij. Idem d̓ qͥſ quis vt quiſquis mihi heres erit ſit hereſ filio meo. l. qui liberis.§ hec verba. ff. de vul. ſubſti. Idem de quiſqꝫ. vt ticium ⁊ ſe. ꝓ quanta ꝑte quiſqꝫ heredem me fecit ip̄m inſtituo. l. hoc articulo. ff. de here. in ſti. Idem de qui. vt qui prius aſcenderit capitolium. l. ſi fuerit. ff. de re. dubijs. Adeꝫ de quicūqꝫ. vt quicūqꝫ ꝓfeſſus fu erit ⁊cͣ. l. hoc edicto. ff. de iure fiſci. Et hͦ ex ſignificato non tantū ꝓnominis ſed verbi futuri. temporis. l. ij. de here. inſti. ff. Similiter ibi. emo piſces qui capiētur emptio eſt conditionalis. Idem in ꝑtici pio. vt acceptis centum a ticio inſtituo eum heredem. l. a teſtatore. ff. de condi. et demon. Nam licet acceptis ſit preteri ti temporis tamen ſignificat ibi futurum ſcꝫ ſi accepero centum ⁊cͣ Idem ibi lego ſtichum futurum meū. ar. l. ſtichum. ff. d̓ le. i. Idem in gerundio. vt ſum inſtitutꝰ adeundo repudiante ticio. l. ſi tu ex ꝑte. ff. de acqui. here. Idem in ſupino vt lego vel ꝓmitto euntibus ſpaciatum in die dn̄ico. et ſic de ſimilibus. ¶ Conditio multiplex eſt. Nam quedaꝫ eſt ꝯditio certi que cōpetit ex omni cā et omni obligatione ex qua aliquid certum petitur ſiue ex certo ꝯtractu ſiue incerto ſiue ex. l. acqui. agat̉ ſiue ſuo nomīe ſiue hereditario obligetur. vnde manifeſtum eſt ꝙ iſta ꝯditio concurrit cū actionē mā dati depoſiti et ceteris vbi quid certum petitur. Et ideo ẜm diuerſitatem cauſaꝝ nunc re nunc verbis nunc lr̄is nūc conſen ſu ꝯtrahitur. Nunc etiam ex ꝯtractu nūc ex quaſi ꝯtractu. nunc ex delicto ꝯpetit. in mutuata tamen pecunia ſola illa ꝯpe ¶ Conditio ex lege ẜm azo. e. ti. locū ha bet quando ſeu quotiēs ex noua lege ſuꝑ git obligatio nec in eadem lege cautum ē quo genere actionum exꝑiatur que ꝓ va rietate cauſaꝝ nunc ex contractu nūc ex debito naſcitur. et ſic non ſtatuitur vl̓ ca uetur. l. qua actione agatur. ¶ Conditio furtiuā competit dn̄o rei cō tra furem eiuſqꝫ ſucceſſores ad ip̄am rem ꝓſequendā vel eſtimationē eius quanti plurimi fuerit poſtꝙͣ ablata fuit eo ꝙ fur ſemꝑ eſt et fuit in mora. ¶ Conditō iundebiti ꝯpetit ei qui ꝑ erro rem indebitā pecuniam ſoluit alicui cre dens ei ſe teneri cum non teneatur vel cū a ꝓcuratore ſuo ſoluta eſſet ip̄o ignoran te. Eſt ergo ꝯditio indebiti ẜm azo. in ſū ma. e. ti. poſtꝙͣ ſoluta indebita repetunt̉ ſiue ꝑ ignoranciam facti etiam non ꝓb bilem vt quia quis errauit in facto ſuo ſi ue ꝑ ignorantiaꝫ iuris talia indebita ſol uantur. quia ignorantiā iuris non debet alicui nocere in dampno vitando. vt. ff. de iure et facti ig. l. iux̄ ignorantia. ¶ Conditio liberationis ꝯpetit ei qͥ qd̓ omnino non debuit ꝓmiſit. ¶ Conditio ob cauſam datorum ſcd̓m azo. e. ti. ꝯpetit et locum habet vbicūqꝫ duo contractus innominati interueniūt ſcꝫ do vt des facio vt facias. In illo aūt ꝯtractu innominato ſcꝫ do vt des datur actio de dolo. Et ꝓut alij dicunt tunc cō petit ad rem petendam que ob cauſaꝫ ho neſtaꝫ vtpote in cām futuram vel p̄toriā

data eſt cauſa non ſecuta. Poteſt em̄ cō dici cauſa non ſecuta ſi penituerit dantē re integra. Si vero dediſti decem vt bo noniam irem aliquid quod erogaui ad ꝑ fectionem exprimā habes ꝯditionē ita tamen vt preſtetur mihi indempnitas qꝛ aut ex obligatione que retrahitur et non conſenſu ꝑficitur hec conditio minimū ē quia res ad aliquē ꝓfecta ſine conſenſu. vtriuſqꝫ contra eundē aſcenſum petitur et repetitur. ¶ Conditio ob turpem cauſaꝫ eſt ꝑ quā repetimus ea que dedimus alteri cauſa nō ſecuta ob quā data ſunt ſi turpitudo tm̄ ex ꝑte accipientis verſetur. Alioquin ſi ex ꝑte dantis ⁊ accipientis repeti non poteſt. quia in pari cauſa turpitudīs po tior eſt conditio poſſidentis de re. iur̄. li. vi. Et ſcd̓m azo. e. ti. ponit̉ exemplum. Ego dedi tibi vt ſacrilegiū non faceres. Ab hoc enim debuiſti abſtinere nullo ti bi dato Et ideo etiam cauſa ſecuta poſ ſum petere quod tibi dedi. ¶ Conditio ob cauſam hanc ꝯditionem parit res. apud alium conſtituta. ſiue ab inicio ſiue iam ſiue poſtea ꝓuenit ad euꝫ ex iuſta cauſa. Poſtea ad inſtantiā redijt vt cirographum apud creditorē poſt de biti ſolutionem recipit. Sad hanc ꝯditō nem ob cām putant quidam ex ꝯtractu ꝓueniſſe. quia nō ꝯpedit niſi alij ꝯtractꝰ ꝓcedant Alij ex quaſi ꝯtractu credūt d̓ſcē dere ad ſimilitudinem ꝯditionis indebi ti quia que ob cauſam ꝯdicit actori pͥmū contractum diſſoluit. ¶ Conditio ſine cauſa cōpetit quādo ali quid primo ex iuſta cauſa eſt apud alterū ſed poſtea ꝑ aliquē effectū eſſe nō debet ꝟ gra. mutuaſti mihi cētū feci tibi inſtru mentū in quo confeſſus ſum me tibi tene ri ſoluotibi modo inſtrumentum obliga torium eſt apud te ſine cauſa ꝑ quā repe tam ip̄m. Competit ergo conditio ſine cā finita cauſa ex qua res ad aliquē ꝑuenit ex contractu qui iam finitus eſt. Unde videtur deſcendere. Nec inde qd̓ ſuſpira uit adhuc cauſam ſubſiſtendi habere. Item ſi ſine cauſa penes te res eſt quaꝫ non habes ꝑ contractuꝫ. Et ita nec ex cō tractu nec ex maleficio es obligatus mi chi. Etiam locum habet vbicūqꝫ ſine cau ſa aliquid eſt apud te quod mea interen me habere. ¶ Conditio triticaria generalis eſt de a lijs rebus omnibus cōpetens p̄ter quā d̓ pecunia numerata ſiue ſoli mobiles ſiue īmobiles ſint. Ideoqꝫ fundus ⁊ vſufru ctus et cetere ſeruitutes p̄dioꝝ per ip̄am recte petuntur Rem aūt ſuaꝫ nemo petit hac actione niſi ex certis cauſis vt ex eā furti vel rapine cum itaqꝫ ſit generalis. hec conditio. et conditio certi in multis alijs competunt. ¶ Conditiones generales ſemꝑ in pactō nibus includuntur et intelliguntur vt po te. Si deus voluerit. Si res in eodeꝫ ſta tu ꝑmanſerit et ſimilia vt no. in glo. ver bi intelligenda de reſcrip. c. ij. et. c. quem admodū de iureiu. cū ſimilibus. Et nota ꝙ conditio in legatis non retro trahitur ẜm bar. in. l. i.§. ſe rui. ff. ad ſilleyanū. Et ꝓ ſua opinionē facit tex. in. l. ſi filie fami lias. ff. ex qui. cau. in poſſeſſio. eatur. Bal. tn̄ contra et dicit ꝙ ille caſus.§. ſer ui eſt ſpecialis. ergo in contrarium ē ius ꝯmune. Et ꝓ iſta opinione facit lex ſi fili us. ff. de ver. obli. Sed iſti legi poſſet re ſponderi ꝙ loquatur in contractibus ſe cus in vltimis voluntatibus vt. in. dicta l. ſi filie familias ¶ Conditionalis ſtipulatio. Re. jͣ. ſtipu latio Et ponuntur tales verſus de condi tione. Si ius dicetur ſi res pietate timet̉ Si ꝑ tranſ. detur ſi ſoluens certus habet̉ Si res furetur res ſiue duplando legetur Si non debetur ſed ꝓ debito numeretur Si quid ſoluetur non caſibus hijs repe tetur. ¶ Condicere eſt rem ſuam in iudicio ꝑ tere ꝑſonam pulſando vel inquietando ⁊ ip̄am dicendo obligatā ſibi eſſe ad aliqͥd dandum vel faciendum. Unde dicit̉ in debiti ꝯditio. Et tractum eſt hoc verbū a veteri obſeruatione quia olim erant in vſu ſolennia verba que oportebat actorē cum litigabat corā iudice condicere.i. ſi mul dicere quando litigaret vt ſi caderꝫ a ſillaba caderet a tota cauſa. Et quia in ꝑſonalibus actionibus hoc obſeruatur. IIdeo ꝑſonales actiones dicebantur cō ditiones. Deinde p̄fata ſolēnitas in de ſuetudinē tranſijt hoc nomē tn̄ ad huc

remanſit vt perſonales actiones adhuc dicantur condictiones. Quāuis non ſit neceſſe hanc ſolennitatē obſeruare ⁊ hec verba condicere. Ex hoc datur intelligi. ꝙ ꝯdictio nō eſt aliud niſi ꝑſonalis actō Et condicere apud antiquos erat talem formam verborum vt conditionem inde biti vel conditionem ob cauſam datorū vel ſimilem formam verborum tanquaꝫ nomen actionis exprimere quod hodie ſublatum eſt verum ꝙ hodie res ꝓprie n̄ condicitur niſi a fure quia nemo condicit rem ſuam niſi a fure.§. Idem iulianus. in. l. ſi duo patroni. ff. d̓ iureiu. Aliter eti am ſumitur ꝯditio in ti. de condic. appo. Et differunt conditio facti et ꝯditio iuri in te ſtamentis. vnde conditiones facti di cuntur que apponunt̉ a teſtatore ſiue ſūt ꝯdictionales ſiue poteſtatiue. Et vocan tur facti quia habent voluntatē teſtato ris que eſt facti qꝛ omneſ potentie anime ſcꝫ volitiua. appetitiua. ꝯcupiſcibilis ſūt facti vt in. l. bonefidei. ff. de acqui. re. do et de hijs no. in. l. multuꝫ intereſt. ff. d̓ cō di. et demon. vbi illa dr̄ facti. ſi nauis ex azia venerit. ſi ticius conſul factus fuerit Et illa eſt iuris ſi quis ſe filiū familias ex iſtimet cū pater familias ſit. Et ibi hoc intereſt qꝛ in conditione facti nō ſſufficit vera exiſtentia niſi ꝯcurrant opinio ⁊ ſci entia heredis vt adire poſſit. ſecus in cō ditionibus iuris vbi ſufficit exiſtentia et purificatio ſine opinione et ſcientia. Ex quo infertur ꝙ micius agitur cum lege. ꝙͣ cum homine. l. celſus. ff. de arbi. l. mul tum intereſt p̄al. ¶ Conducere dicitur ille qui rem aliquā ab aliquo data mercede vel promiſſo ac cipit vtendam. vnde. Conducit qui dat qui locat accipit illud ¶ Conducti actio competit ei qui cōdu xit a locante vel locatore fundū vel pre dium aut domū. et competit ei ad hoc ꝙ liceat ſibi vti vel habitare in re conducta tem eidem competit actio ꝯtra locato rem actio ꝯtraria ſi aliquis expenſas ne ceſſarias ibidem fecit aut vtiles Re s. Aerio. ¶ Confeſtim intelligitur cum prius vel quamprius poterit. l. ij.§. penulti. ff. ad trebel. ¶ Confeſſio eſt duplex iudicialis et peni tentionalis. Et ad hoc ꝙ ꝯfeſſio iudicial̓ p̄iudicet debet habere hec ſex. Un̄ Mā ior ſponte ſciens contra ſe ius ſit ⁊ hoſti Nec natura neget fauor aut lis ius ve re pugnet Uide hoc cū alle. ſinguloꝝ ī glo. c. nos in quē ꝙͣ. ij. q. i. in verbo ꝯfeſſum. ⁊ de confeſ. c. ex ꝑte. glo. i. et in ſum hoſti. e ti.§. qualiter. Et ꝯfeſſio iudicialis eſt cer ta et clara aſſertio i. reſponſio eius de qͦ queritur in iure coram legitimo iudice fa cta. Et fit in iure tripliciter ſcꝫ ore facti euidentia ⁊ interpretatiue ſcꝫ ꝯtumacia c. nullus dubitet p̄ſump. Et p̄iudicat dī fit in iure.i. in iudicio coram iudice com petente et aduerſario p̄ſente quod intelli gitur per dictionem hoſtis ſupra poſitā AAItem fiat ꝑ lit. conte Nec ſit ꝯtra natu ram vt eam occidiſſe qui viuit nec de reli gioſa nec in cauſa fauorabili ẜm bern. in glo. p̄al. Et ꝯfeſſio facta in penitentia ſa cerdoti non facit fidem coram iudice ſe culari. C. de epiſ. audi. l. archigerūtis et ibi ꝑ doc. ſicut nec p̄iudicat ꝯfeſſio extra iudicium facta niſi cauſa adiciatur vt cō fiteor me debere tibi centum ex cā mu tui. C. de non nu. pec. l. generaliter. glo. notabilis. iij. q. ix. c. teſtes.§. de hijs ¶ Confeſſoriā actio. Re. s. Actio confeſ ſoria. ¶ Confiſcari eſt fiſco applicari vel in fi ſcum induci. vnde fiſcus eſt regius ſaccꝰ in quem reducuntur bona dampnatoruꝫ et ꝓſcriptorum. vnde dr̄ facta eſt omniū bonoꝝ ꝯfiſcatio. et caſus in quibus pn̄t bona alicuius ꝯfiſcari poſt mortem ſuā. vi. glo. ⁊ doc. in. l. fi. C. ad. l. iuli. maieſta tis. Et qualiter formabitur ſententia eſt glo. inſti. de here. que ab inteſtato.§. per ꝯtrarium. Caſus autem in quibꝰ poſſit. quis incarcerari. no. bar. in. l. i. de cuſto. et exhibi. reo. C. ¶ Conniuere eſt oculos claudere ⁊ inter dum ponitur ꝓ diſſimulare vel pro paꝝ dormire vt cum dicitur cōniuentibꝰ ocu lis. Quandoqꝫ conſentire vt conniuens conſentiens dicitur. vnde. Qui mihi con niuet oculis. ſignum mihi prebet. ¶ Compenſatio ſi d̓m azo. in ſum. e. ti. ē debiti et crediti adinuicem.i. ab vtraqꝫ parte inter ſe ſcilicet contrahentes. cōtri

butio. Dicitur enim compenſatio quaſi cōmunis penſatio ac ſi aꝑte dicat lex nō eſt niſi in ponderibus et quantitatibus compenſandis. Vel eſt debiti ad debitū hinc inde facta deductio vt debeo tibi. lx tu mihi centū dum peto a te centū tu de ducis. lx. et nō recipit ꝑmutationem ſpe ciei ad quantitatē. ff. de le. ſed ſi certus. et. l. ſi ꝯuenerit. ij. in prin. ff. de ping. act. vt depoſui pecuniam in ſacculo incentū ducatis depoſitarius mihi totidem com modauit. et non poteſt tenere ſacculum me petēte licet bar. pe. et cy. contra facit C. depoſiti. et. C. cōmo. l. fi. ¶ Comꝑare et emere differunt. vt no. in l. illam. ff. de contrahen. emp. et vendi. ⁊ l. illa. C. de re ꝑmuta. ¶ Compilare leges ſiue componere. eſt leges ab alijs ſcriptas in vnum volumē redigere. ¶ Compita dicuntur loca vbi plures vie ꝯueniunt ſimul. vt. xij. q. ij. de viro in pͥn ci. ibi ꝑ arrupta itinera et compita. ¶ Competenter no. glo. xxiiij. q. iij. votū et vide quod no. de ver. ſig. c. fi. li. vi. ſu per verbo ꝯtempſerit. ¶ Compromiſſarius dr̄ cui ſimpliciter. vel ad tꝑs ꝯmittit̉ vt eligat vice eoꝝ qui cōpromittunt vt de electi quia ꝓpter. Nec eſt ꝑ omnia idem arbiter et ꝯꝓmiſ ſarius ad eligendum datus. vt ibidem. c it rin axiauali fi ſicut cum ꝑ formā ibidem de re iudi. cum ab vno. li. vi. ¶ Compromiſſum.i. arbitrium. ¶ Compromittere eſt cauſam executori am vel executiuā ad dictamen arbitroꝝ dare. Et ſcd̓m dictamen recte rōnis pro vtraqꝫ ꝑte appoſita explicare ab ipſis. ¶ Conchilia a concha dicunt̉. inde con chilaris leges conchas vel conchilia. C. de murile. l. ſi accipitur. li. xi. ¶ Conicere eſt ꝑpendere vel preſumere: ¶ Conſequens.i. ꝯforme inſti. de dona. §. eſt et aliud. ¶ Conſequentia lr̄arum dicitur ꝯſequē ordo ſcripture ſcꝫ quando ſcribitur ſine titello vel titellis.i. ſine omni abbreuia tione. Et dr̄ tenor lr̄aꝝ. ſed tenorem dici mus pocius textū lr̄aꝝ quāuis titellis ſcribatur. ¶ Conſenſus et auctoritas tutoꝝ Re. ⁊ auctoritas preſtanda Et conſenſus eſt qͣ druplex ſcꝫ negligentie. ꝯſilij. cooꝑatōis ⁊ auctoritatis aut palleationis vel defe ſionis. Et primo et ſcd̓o ꝯſenciens minꝰ punitur quā faciens tercio equaliter. qͣr to vero plus. vnde Conſenſus ſperuit. ſuadet. iubet. atqꝫ tuetur. Hic minus ille minus luit hic equaliter hic pluſ De hoc glo. optima in. c. i. de offi. dele. ſuꝑ verbo pari pena. ¶ Conſiliarij dicuntur eo ꝙ alter alteri ſuum prebeat ꝯſilium. § Conſiliuꝫ eſt tractatus conſulū Et cō ſilium a grauibus et exꝑtis eſt requiren dum.i. q. i. eſtote. Et qui fraudulent̓ dat conſilium tenetur de dolo et contra eum agi poteſt. Et dr̄ a con. i. ſimul et ſales ſa lium quia et non eſt precipitandū ꝯſiliuꝫ l. diſ. ponderet ibi. Nos em̄ temꝑe indi gemus vt aliquid maturius agamus nō p̄cipitemus ꝯſilia et oꝑa nr̄a neqꝫ eoꝝ or dinem corrūpamus. ¶ Conciliū eſt conuentus aliquoꝝ trac tantium arduas cauſas totā xp̄ianitateꝫ ꝯcernentes. Et dr̄a verbo ꝯcinoraris.i. ꝯuocare vel a cōmune intentione dictuꝫ eſt eo ꝙ exn̄tes in cōcilio in vim dirigant omnem mentis intuitū vel dr̄ quaſi ꝯcidi um in. l. tranſeunte. xv. diſ. c. i. vbi etiam ſinodus cecus et ꝯuentus exponitur. Et ibi de quatuor ꝯcilijs. Et in quibus dam ꝑnati ſunt heretici de fi. katho. et ſū. tri. ꝑ heram ſencientes. ¶ Conſiſtoriani. Re. s. Comites. ¶ Conſiſtorium idem eſt ꝙ p̄torium vel tribunal ſcꝫ locus in quo ius redditur ex more Et eſt vulgare ytalicoꝝ ſeu lumbar doꝝ. cle. paſtoralis. de re. iudi. ij. q. vi. anterioruꝫ de app. ex inſinuatione Et di citur a ꝯſiſto is heſter. v. in prin. ſedebat ſuꝑ ſolium.i. in conſiſtorio palacij. ¶ Conſtitutio ſpeciali vocabulo dr̄ īꝑa toris vel alterius principis qui ꝯſtitutō nē facere poteſt. Et deſcribit̉ ſic. Eſt ius relatum. in ſcriptis redactum. Uel ſcd̓ꝫ goff. eſt ius ſcriptū. di. i.§. cum itaqꝫ. Di citur autē ꝯſtitutio quaſi ꝯmune ſtatutū Nam papa cū fratribus ſuis cardinali bus et ceteri prelati cum capitulis et ca nonicis ſuis ꝯſtitutiones faciunt. de ſen. ex. inter alia. Et de hijs que fiunt a p̄la. ꝑ

to. Item legatus Synodus ꝓuin cialis Synodus epiſcopalis pͥnceps cum ꝓceri bus. p̄fectus pretorio. populus romanꝰ collegium approbatum. capitulum. face re p̄nt conſtitutiones ẜm goff. in ſum. e. t. §. namqꝫ papa. Et ſunt quatuor virtuteſ conſtitutionum. Unde Quatuor ex ver bis virtutes collige legis. Permittit pu nit imꝑat atqꝫ vetat Naꝫ ꝑmittit vt vir fortis petat premiū. Punit ſcelera ⁊ de licta. Imꝑat et p̄cipit vt ſtatuta canoni ca ẜuentur vt clerici regulare ꝓpoſitū et honeſtum habitū deferentes ꝯtinenter et caſte ſtudeant viuere. Prohibet cleri cos ſecularibus immiſceri negocijs. Et conſtitutio ꝯſulit que virtus poteſt com p̄hendi ſub prima. Nam qui ꝯſulit ſatis ꝑ mittit ¶ Conſtitutor dicitur qui ꝓ alio ſe ſolu turum ꝓmittit vel aliqua facturū et alte rius in ſe tranſfert vel ſuſcipit obligatio ¶ Conſtituere poteſt quilibet qui ſe pro alio obligaturum ꝓmittit vel obligat̉ ſe cundū azo. in ſum. de conſti. ¶ Conſpiratio eſt quedam fraudulenta ꝯfederatio facta in preiudiciū alicuiꝰ ꝑ ſone vel dignitatis. xxij. q. ij. ſi quis laycꝰ et eſt palea. Et dr̄ a ſimul ſpirādo qn̄ ſcꝫ plures ſpirant fiant et tendunt in vnum et fit ſine iuramento a ſpiritu ſuꝑbie. ⁊ e lationis et omnis talis eſt illicita ẜm gl. in. c. exhibita d̓ iudi. Eſt tn̄ qn̄qꝫ licita iu ſia ⁊ approbata. vt ſi canonici ꝯſpirent d̓ non obediendo. p̄lato excōmunicato vel de non eligendo indignū. In dubio tam̄ p̄ſumitur illicita. vi. xi. q. iij. c. ꝯiuratio nū. et. c. ſe. ꝯſpirationem. Nam ꝯiuratio eſt pluriū in vnū iuratio. ¶ Conſobrini dicuntur duaꝝ ſoroꝝ filij quaſi conſorine dicti. l. conſobrinoꝝ. C. vnde legit. in glo. i. Etiam p̄n̄t dici ex du obus fratribus nati. licet ꝓprie dicantur fr̄es ꝯſanguinei vl̓ patrueles. inſti. d̓ gra. §. iiij. et.§. plerūqꝫ. ¶ Conſortes eiuſdem litis dicunturⁱ illi qui ſimul agere vel ꝯuenire poſſunt. ¶ Conſul olim dicebatur ſenatus magi ſtratus vt. ff. de ſena. ⁊ inſti. de iu. na. gē. et ciui. Hodie tn̄ conſul ſumitur a conſu lendo quia rei publice ꝯſulit. Ex actis eī a romana ciuitate regibus conſtituti ſūt ꝯſules vt reipublice ꝯſulentur dicti. ¶ Conſularis dr̄ vxor conſulis qꝛ femīe nupte p̄clariſſimis viris p̄clariſſimaꝝ p ſonaꝝ numero et nomime cenſentur ſeu continentur vt. ff. de ſana. l. femine nup te. vbi dicit glo. femīe choruſcant radus maritoꝝ et in aucͣ. de ꝯſulibus.§. hoc ita qꝫ colla. iiij. ¶ Conſultus.i. interrogatꝰ ſic. ff. d̓ pac. I. Item qꝛ. Unde. Conſulo te quero ti bi conſulo ꝯſilium do. Conſultor poſcit. quod conſultus bene noſcit. ¶ Conſultatio dr̄ in qua alicui papa de iure reſpondet. Et nota ꝙͣ ꝯſultuſ poteſt vendere conſiliuꝫ ſuū et aduocatus iuſtū patrocinium. Non tn̄ ideo iudex ſenten tiam vendere poteſt. c. non ſane. xiiij. q. v. licet ꝯtrariū videatur dicere. glo. in. c. non licet. xi. q. iij. dicens. Si doctor ſine reuolutione decretaliū pōt ꝯſulere tunc gratis debet facere. Sed iſta glo. nō reci pitur hodie a doctoribus. quia ſic doctor ſubtilis ⁊ memorioſus minoris eſſet repu tationis ꝙͣ groſſus ⁊ obliuioſus vt patet ſed hoc eſſet incōueniens vt no. in. c. ī no mine domini de teſti. ¶ Conteſtatio litis ẜm hoſti. e. ti. eſt fū damentum iudicij ꝑ petitionē in iure pro poſitam et cōgruam reſponſionem ad eā ſecutam animo conteſtandi litem facta. narratio. Quo obmiſſo manibus vexant̉ laboribus et expenſis litigantes vel ē ac toris narratio ⁊ rei rn̄ſio in iudicio facta Vel ẜm goff. eſt hincinde apud iudicē ne gocij pͥncipalis facta narratio. Per pͥnci pales vero ꝑſonas non ꝑ aduocatos niſi forte principales adeo fuerint indiſcreti vt eorum defectus de licentia iudicis ꝑ alios ſuppleatur Et litis ꝯteſta. ꝑpetuat iuriſdictionem. de offi. dele. relatum. Et debet precedere receptionem teſtium ni ſi ⁊cͣ. quoniam vt lite non conteſta. ¶ Conteſtari litem patet exdictis. ¶ Conſumptum vel conſumptio. eſt ra ſio videlicet quādo dictio vel ſillaba ab raditur et alia in ſcribitur. ¶ Contingnatio dicitur lignoꝝ vl̓ tigno rum vel aliaꝝ rerū coniunctio. Et quan doqꝫ dicitur tegmen vnde due edes dicū tur eſſe ſub vna contignatione hoc eſt ſub

vno et eodem tegmine. ¶ Conſuetudo dr̄ ius qd̓dā moribus.i. aſſiduis actibus inſtitutū quod pro lege ſuſcipitur cum lex deficit. vt. i. di. ꝯſuetu do. Que em̄ inſcriptis redacta eſt vocat̉ lex ſiue conſtitutio. que autem in ſcriptiſ non eſt retinet nomē ſuū conſuetudo di. i.§. cum ergo. Vel eſt vſus racionabilis competenti tꝑe confirmatus nullo actu ꝯtrario interruptus frequenti actu ſeu tradictorio iudicio. Uel cuius non extat memoria introductus vſqꝫ cōmuni vten tium approbatus. c. fi. d̓ conſue. Et ſi de bet p̄iudicare iuri cōmuni vel ſpeciali re quiritur ꝙ ſit non erronea. non cōtra ius diuinū. Rōnabilis p̄ſcriptibilis. p̄ſcrip ta. ſciente ppl̓o introducta. qua maior ꝑſ populi vtitur. ⁊ qua vtens intendit ſibi ius acquirere. ꝙͣ etiam rō ⁊ veritas ſem per excludunt. di. viij. c. veritate vbi dici tur. nemo ꝯſuetudinē rōni ⁊ veritati pro ponit. Nam dn̄s dixit. ego ſum veritas. non ego cōſuetudo eadem. c. ſi cōſuetudi. nem. ⁊. c. qui ꝯtempta. ¶ Conſanguinitas eſt attinentia ꝑſona rum ex eo ꝓueniens ꝙ vna deſcendit ab alia vel ambe ab eadem. Uel eſt vincu lum ꝑſonaꝝ ab eodem ſtipite deſcenden tium carnali ꝓpagine contractū. Vel eſt conuentio vniꝰ ꝑſone ad aliā ꝓueniens. ex parentela. et dicit̉ ꝯſanguinitas quaſi ſanguinis vnitas. ¶ Conſeruator eſt iudex datus ad defe dendum aliquos contra manifeſtas in iu rias iudiciali indagine non vtens. de of. dele. ſtatuimus. li. vi. Et ſunt niſi ep̄i vl̓ eoꝝ ſuperiores. aut abbates. vel dignita tes aut ꝑſonatus in kathedralibus eccle ſijs obtinentes. de offi. dele. c. vlti. li. vi. vbi ponit̉ dr̄na īter ꝯẜuatorē ⁊ delegatū ¶ Conſenſu dr̄ obligatio ꝯtrahi velud ī emptione locatione. ꝯductione. ꝑmuta tione mandati ꝓ ſocio ⁊ ſimilibus. It quibus dr̄ ideo obligatio ꝯtrahi ꝯſenſu quia abſqꝫ eo ꝙ res in pn̄ti dat̉ hincinde naſcitur. ⁊ erit actio et obligatio vtilis ⁊ efficax ad agendum. ¶ Cōplexus vel cōpulatio dr̄ pluriū in idem in vnitate ſermonis cōiunctio. Et fit ab homine vel a lege. Ab homine fit tripliciter vt. li. triplici. ff. de ver. ſig. Nam aūt eſt ꝯplexus vel copulatio no minū tm̄ ſcꝫ verbis. quando vnū nomen ſequit̉ aliud immediate cū copula vº ſine ver. gra. dicendo ticio ⁊ ſeyo fundū lego ꝓ equis portionibus. l. recōiuncti. i. Rn̄ ff. de le. iij. ibi iſti non ſunt reconiūcti. Sꝫ verbis tantū qꝛ vnū ſequit̉ aliud immēdi ate cum cupula et idem eſſet ſi ſine cōpu la qꝛ tunc intelligitur. l. triplici p̄alle. in. §. fide. aut ſcd̓m rem tm̄ qn̄ ꝑ rem tm̄ fit complexus. vt ticio lego fundū ⁊ eundeꝫ fundum meuio lego. l. prealle. reconiun cti. in prin. Aut tercio re ⁊ verbis ſimul ꝯplectendo res ⁊ nomina vt ticio ⁊ ſeyo lego fundū ſempronij vbi ticius ⁊ ſeyus ſunt ꝯiuncti verbis ꝓpter verbū ꝯplexuꝫ ⁊ re. quia eadem re cōpulantur. Et ſi qd̓ teſtator cenſetur cuilibet in ſolidū legaſ ſe eam rem ꝓbatur vt.§. ſi eadem res. in ſti. d̓ lega. Et ex ꝯplexo p̄dictis modis fa cto habetur hec dr̄a quia ex complexū re tm̄ vel re ⁊ verbis ſi vnus ꝯiunctoꝝ defi cit vel quia repudeat vel alias nō admit citur imꝑpetuū. vel interim aliter nō in totum admittit̉ iure non decreſcendi. l. ſi ſeꝑatim. ff. de condic. et demon. Nā non poteſt ꝑtem agnoſcere ⁊ ꝑtem repudiare l. neminē. ff. de le. ij. ⁊. l. vnica.§. ſinautē ad deficientis ꝑſonam. C. de cadu. toll̓. et res inſolidū cuiqꝫ aſſignat̉ dicta. l. vni ca.§. ſi vero. Sed in ꝯiunctis verbis tm̄ ſi vnus ꝯiunctoꝝ repudiat vel alias de fecit alter admittit̉ ad ꝑtem deficientis iure accreſcendi. Et cum onere impoſito ſocio deficiente vt. l. plane.§. ſi ꝯiunctiꝫ ff. de le. i. ⁊. l. vnica.§. ne autē hͦ de cadu. toll̓. p̄alle. Item ſi ſocius interim nō ad mittitur. ſed ſpes eſt ꝙ admittat̉ alt̓ iteꝝ ad hanc ꝑtem nō admittit̉. l. ſi duobus ī pͥn. ff. de le. i. Sunt ⁊ alie dr̄e ex cōplexu vel ꝯiunctione ꝓuenientes de quibusˡ in tractatu d̓. ꝟ. ſig. qui incipit verbū fina liter ergo ꝯplexꝰ vel cōiunctio ſignificat diuerſimode ſcd̓m ꝙ ſunt cōiungendi mo dus vel ꝙ ius alius ſignificatum ſignifi care declarat. ¶ Coniunctio aūt legalis dr̄ que lege in ducitur et ſignificat id qd̓ ip̄a lex vl̓ alia ex ſuis vel alterius legis aut verbis aut aliter quocūqꝫ modo ſignificare debeat. ¶ Contractus eſt duoꝝ vel pluriū in idē

ꝯſenſus Et ponit̉ quandoqꝫ ꝓ omni pe cato cōuentione vel qual̓i ꝯtracto. vt ſi quis geſſit alteriꝰ negotia vel tutelā. De hoc vi. arch. in.§. ꝯtrahentes. c. romana de fo. ꝯpe. li. vi. in glo. verbi initꝭ. Ideo qꝫ dicimꝰ ꝙ paciſcēdo diuerſas in vnum trahimꝰ volūtates. vn̄ emptōes ꝯductio nes et ſil̓ia ꝯtractꝰ dicimꝰ q̄ animo obli gatōis ex ꝯtractu naſcunt̉. Et nota ꝙ et̄ aliq̄ obligatōes dicunt̉ oriri ex quaſi cō tractu in quibus fingit̉ tacite ꝯſenſus in terceſſiſſe. dato ꝙ nō interceſſerit exp̄ſſe vt pote heres adeundo hereditatē obli gatur creditoribꝰ hereditarijs legatarijs et in pluribꝰ alijs caſibꝰ de qͥbꝰ. jͣ. ¶ Contrahenda emptio ſcd̓m azo. e. ti. ꝯtrahit̉ ſolo cōſenſu. ¶ Contractꝰ etiam eſt nomē iuris quan do naſcitur obligatio. Et eſt nomē facti qn̄ non naſcit̉ obligatō l. labeo.§. ꝯtractuꝫ. ff. de ver. ſig. ⁊ ibi ꝑ bar. ſicut in ſimili dicimꝰ de teſtamēto. lꝫ tabulaꝝ. ff. quēadmodū teſta. appe. Et ſe cundū alios ī aucͣ. ſacramē ta pubeꝝ. C. ſi aduerſus vēdi. Et in ſuo generali noīe ꝯtractus ꝓlatus ꝯtinet tā in nomīatos quā noīatos ꝯtractꝰ vt eſt gl. ſuꝑ verbo in ſuo nomine in. l. intelligentiū. ff. d̓ pac. Et hoc valet ꝓ ſtatutis. Bal. no. triplicē eſſe ꝯtractum ſcꝫ ꝓprium. imꝓpriū. im ꝓ prijſſimū Primus ē qn̄ vltro citroqꝫ.i. hincinde ex vtraqꝫ ꝑte oritur obligatio.§ ꝯtractum. in. l. labeo p̄alle. vt in emptōe locatione ⁊cͣ. Scd̓us ſcꝫ improprius eſt quando ſolū vna ꝑs obligat̉ vt in donati one ſolum donans ad tradendum et ali quādo de euictione vt no. in. l. ariſto. ff. d̓ dona. caumor. Et in mutuo ſolūmodo re cipiens obligatur ad tantundem reſtitu endum. ff. ſi cer. pe. l. ij. Et in ſtipulatōne qn̄ ſolūmodo vna ꝑs obligatur Nā tūc nō eſt ꝓprie ꝯtractus Et ita intelligitur glo. infri. de diui. ſti pu.§. ꝯuentionales que ē ſuꝑ verbo ꝯtrahendaꝝ. Tercius.ſ impprijſſimꝰ eſt qn̄ ex nulla ꝑte oritur ob ligatio ſed potins diſſoluit̉ obligatio fa cta vt eſt tranſactio facta nudo pacto ex qua non agitur ante ꝯplementū conditō nis. De hoc ſalicetus in. l. ſiue apud acta C. de tranſact. vt etiam eſt liberatio per acceptilationem. inſti. qui mo. tolli. ob.§ j. et in. l. vbi pactū. C. de tranſact. ꝑ bar. Et ergo ſi ſtatutum facit mentionem de ꝯtractu intelligitur de ꝓprio tantū quia verba ſtatutoꝝ ſunt ꝓprie intelligenda. l. j.§. ſi igitur qui naue. ff. d̓ exercitoria ac niſi diceret omnem ꝯtractum. vt in glo. in.§. contractū p̄alle. Item ꝯtractus ap pellatione intelligitur de validis nō de inualidis vt in aucͣ. ſacramenta puberuꝫ p̄alle. et ꝯtinetur inſtrumentuꝫ. ff. d̓ duo. re. l. eandem Item continetur donatio C. ꝙ me. cau. l. ſi donationem. Et genera liter omne illud ex quo naſcit̉ obligatio appellatione contractus intelligitur. l. ſi labeo. ff. de le. ij. ¶ Contumax a ꝯtempnādo dr̄. Et ſcd̓ꝫ yſi. eſt qui cōꝑarere debet in iudicio non comparet. et dicitur quandoqꝫ vere qn̄ qꝫ ficte vel p̄ſumtiue. Uere contumax di citur qui expreſſe dicit iudici vel eius ſer uienti ſcꝫ nuncio ipſum citanti ꝙ non cō parebit coram ipſo vel qui dum comꝑa ret illicentiatus recedit. Ficte vero cōtu max eſt qui citatur non tamen venit vl̓ la titat aut facit. ꝙ citatio ad ipſum nō ve niat aut eum nō apprehendat. vel qui vo cem iudicis audire negligit. ſed iſto vltīo caſu pocius dicitur vere contumax. ¶ Contumatia eſt erga iudicem vel pre latum cōmiſſa in obedientia. Et eſt mul tiplex. Aliquando em̄ cōmittit̉ in non ve niendo Iliquando in non reſpondendo. Aliquaudo in latendo abſentando vl̓ ꝓ curando ne ad citatum veniat citacio. Aliquando in non reſtituendo Aliquan do in nō emendando delictū. Aliquando in nō exhibendo. vi. goff. de ſen. ex.§. ex cōmunicatio fieri habꝫ in ſum. Et gwil. in ſpe. ti. de ꝯtu.§. i. ver. ⁊ nota. vbi diſtī guit duplicē cōtumaciā. Primo ſcꝫ verā et preſumptam. Scd̓o triplicē ſcꝫ veraꝫ euidentem et p̄ſumptam vt in gio. notabi li in cle. vnica. de do. et ꝯtu. que eſt gl. fi. Et ꝑ inno. in. c. querela de ꝓcura. bar. in l. fi. ff. de in inte. reſti. et in. l. ex conſenſu §. ij. ff. de app. Cy. et pe. poſt iacobū bu triga in. l. ꝓcurandum.§. ſinantem reus. C. de iudi. ¶ Continue et ꝯtinuo non ſemꝑ notat. id eſt ſtatiꝫ ſed recipit interuallū. ff. d̓. ꝟ obli. l. ſtipulatus. ſum. et. ff. de ſolu. l. ti

cia. xvi. q. iij. voluimus. Et ꝑ bar. l. celſꝰ ff. de vſucapi. vbi ꝓbatis extremis ꝓbat̉ mediū Etiā qualit cōtinue intelligit̉ po nit bar. in. l. ſi quis ita. ff. de condi. ⁊ de mon. Nā qui tenet̉ cū aliquo ꝯtinue mo rari nō tenet̉ quolibet momēto cū eo mo rari. facit hͦ ad qōnem Si teſtes debeant ꝓbare ꝙ ticiꝰ. x. ānis ꝯtinue poſſedit fū dum. ſufficit de ponere ꝙ viderūt eū omī anno colligere fructꝰ vel arare ⁊cͣ. lꝫ non ꝯtinue ſteterūt in cōſpectu ticij ⁊ fundi. An̄ intelligunt̉ ꝯtinue ꝑ. x. annos vidiſſe ¶ Contradictor quando dicat̉ legittimꝰ ad ꝯͣdicendū alicui actui de mittendo ali que in poſſeſſionē. vide bar. in. l. a dyuo pio.§. ſuꝑ rebꝰ. ff. de re. iudi. ⁊ inno. in. c. cū ſuꝑ de re iudi. et ſpecu. in ti. de act.§. ſuꝑ eſt. ¶ Copulatiua or̄o dr̄ in qua plura copu ſant̉ vt in oībꝰ verificetur. Et ideo ad ve rificatōnem ipſius omniū ꝯcurſus exigi tur ex ꝓprio ſignificato. Sed hūc ꝯcurſū qn̄qꝫ diuerſimode ſignificat ꝓut diuerſa materia vel alius quiuis modꝰ ſignificā di ſignificare declarat. ꝟ. gra. Ibi lego ſtichū vl̓ pamphilū ſignificat vtrūqꝫ eſſe in ſtipulatōe vel diſpoſitiōe. l. inter ſtipu lantē.§. ſed ſtipulāte. ff. de. ꝟ. obli. l. ſci re debemꝰ in prin. eo. ti. ⁊. l. quociēs. ff. d̓ ¶ Copulatiua etiā qn̄qꝫ ſignificat ꝯcur ſum alteriꝰ tm̄ ꝓut ex ſignificandi mō cō cluditur. Et ad veritatē copulatiue reqͥri tur vtranqꝫ ꝑtem eſſe vera. ff. de condic. inſti. l. ſi heredi ⁊. l. ſi is qͥ. ff. d̓ re. dubi. ¶ Conuiciū dr̄ quaſi ꝯuociū a cōcitatio ne vel cōcentu.i. collectione vocū ſcꝫ qn̄ in vnū plures voces conferuntur Et in iuriā eſſe labeo ait. ff. de in iu. l. apud la bionem.§. conuicium. ¶ Conuenire eſt ſimul in vnū locū veni re. Etiā dicitur ꝯuenire quod alicui cōpe tit ſecundū conditionē ſuā vt iſtud ꝯue nit illi. Itē ꝯuenire capit̉ qn̄qꝫ ꝓ cōuen tione.i. pacto ex ꝯſenſu de aliquo facien do. Cōuenire etiā qn̄qꝫ ſumit̉ ꝓ aliū ī iu diciū vocare vel facere euocare. Itē eſt placere. Un̄ ꝯuenire inter aliquoſe ꝯpla cere inter illos vt ꝯuenit inter te et me vt des mihi hoc Cōuenire mihi. ē ꝯgruere mihi. vel adeſſe mihi. quod me decꝫ ⁊ ho neſtum eſt ¶ Conuenire me ē alloqͣ me ſuꝑ aliquo facto. ¶ Contuberniū ē mr̄ moniū ꝯtractum ⁊ ꝓprie ẜuoꝝ inſti. de nup. in glo. ſuper ver bo ciues. ¶ Corā nō ꝑau. in ꝯmento d̓ ꝯfeſ. c. ex ꝑ te de elec. vt circa. li. vi. Et intelligit̉ ita vt p̄ſentes intelligant. ff. de arbi. l. diem §. forum. ¶ Cornicularij dicunt̉ illi qͥ gerebāt cor nua vel aciē in bello vel qui in aures iudi cum vota ꝑtulerunt ſua. ¶ Cornupeta. Re. s. bos. ¶ Corona que etiā clerica dr̄. Eſt ſignū regni et ꝑfectionis cū ſit circularis carēs angulo in ſignū carentie ſordiū qꝛ vbi an gulus ibi ſordes. Se igitur ⁊ alios virtu tibus regere ⁊ a ſordibus mūdare debēt qui coronas gerūt et ſic in deo regnabūt xij. q. ij. duo ſunt Et quomō raſura tunſu ra corona differant et quid ſignificent vi de glo. in verbo tonſurā in cle. ij. de vi. et ho. cle. Et dr̄am inter dyademā coronā et ſertū. vide in cle. vnica d̓ iur̄iur̄. Et no ta ꝙ rex romanoꝝ coronat̉ triplici corōa Primo ferrea ab archiep̄o cōlonienſi a quiſgraui. ⁊ ſignificat fortitudinē qͣ vin cere debet rebelles. ⁊ infideles cōculca re. Secundo argentea ab archiep̄o me diolanenſi in villa modecen̄. que ſignifi cat mundiciam et claritatē quā talis pͥn ceps habere debet. Et hodie vt in pluri mū datur in mediolano in eccleſia ſancti ambroſij. vbi heinricꝰ de quo loquit̉ cle. et ſigiſmundus nouiſſime fuit coronatuſ Tercio coronatur corona de puro auro a papa ī eccleſia ſancti petri ad altare ſan cti mauricij. Et quia auꝝ eſt metallis oī bus excellentius ſignificat imperatorem alijs regibus et principibus in potentia. et iuſticia excellentiorē eſſe debere vt in glo. cle. vincēde de iur̄iur̄. et per io. d̓ pla. in ꝓhe. inſti. ¶ Corpore viciati dicuntur qui ſunt mu tilati in mēbris vl̓ debilitati ꝓprie ſit qui membrū habet ſed in efficax vt oculū ce cū manum aridam crus contractū ⁊tͣ. ſic mutilatus ꝓprie dicitur qui caret aliquo membro. ¶ Corporati.i. collegiati. Re. s. Colle.

¶ Corꝑatus vrbis romane dicitur qui ī aliquo corpore et precipue vrbis ſcribit̉ ſicut quolibet membrū hominis dicitur. corporatum vel ciuis factus vel in cola vt C. li. xi. de priue corꝑa vr. ro. ¶ Corrogare eſt quaſi ſimul rogare vel ſimul colligere vel adunare ¶ Corpus qn̄qꝫ dicitur collegium ſiue vniuerſitas cuius caput eſt p̄latus. c. no uit de hijs que fi. a p̄la. Et tale corpus p̄t habere vnum ſigillum de exceſſi. prela. dilecta ¶ Dicitur etiā ꝯgregatio cuiuſcunqꝫ ciui tatis vel ville vel caſtri habere corpus. Item quelibꝫ congregatio ꝓ iuſticia fa cienda. vt congregacio ſcabinoꝝ vel toci us vniuerſitatis. Item ſocietas cā reli gionis cui ꝓuiſum eſt vnum corpus hr̄e debet inſtat reipublice. Et res ꝯmunes.i. actorem ſiue ſindicū ꝯmunē ꝑ quē agere poteſt. ff. ꝙ cuiuſ. vniuer. no. agitur. l. i. Item ep̄us cū capitulo ſuo facit vnū cor pus cuius ipſe caput eſt ſed cū clero ciui tatis vel dyoceſis non dicitur facere vnū corpus. ſic nec abbatiſſa cuꝫ clericis ſuis licet ſit caput vnum corpus facit. ¶ Choriep̄i hij remoti ſunt ab eccīa. vt. lxvij. diſ.§. p̄ſbiteri vero. Et poterāt cō ſtitui in villis vel caſtris. Ep̄i vero nō ni ſi in ciuitatibus ꝯferebant tamen mino res ordines. ¶ Corpus etiā vnū dr̄ qd̓ vno clauditur ſpū. vt animal. Etiā dicitur quod hꝫ par tes integrales ſiue ſibi coherentes vt do mus. vel qd̓ habet ꝑtes diſtātes vt gre populus collegium ſcd̓m ber. de exceſ. p̄ la. li. vi. ¶ Corurptela ē ꝑuerſa ꝯſuetudo ſacris canonibus inimicā de ꝯſue. cum venera bilis et de vi. ⁊ honeſta. cleri. cum decō rem. ⁊cͣ ¶ Cortiuia dicitur morſus freni vel ẜm alios illud quod come equi imponitur vt curuetur. C. nulli licere in fre. ⁊ equis ſel lis. ⁊cͣ. li. i. li. xi. ſcd̓m accur. ¶ Craſſature dicuntur que fiunt a latro nibus in itinere dum crudeliter ꝯtra trā ſeuntes craſſantur. de pe. di. i. a craſſatu ris. Et craſſatores ſunt qui prede cauſa aliquid faciunt ⁊ ꝓximi latronibus habē tur et ſunt ad malum nitentes. vt eſt tex. iuncta. glo. in. l. capitalium.§. craſſato res. ff. de peni. et dr̄ a craſſor. aris. alias graſſor. ¶ Creditor eſt qui alienā fidem ſequit̉. mutuatam pecuniā numerando. Genera liter vero creditor dicitur qui ex cauſa quacumqꝫ alienam fidem ſequitur Et dicitur ideo creditor quia credit debito ¶ Creta eſt limus vel gleba. l. ſi crete. ff. de fur. ⁊ in glo. magna. l. i. C. d̓ ſer. fugi. ¶ Craſſari eſt quaſi crudeliter gradi. ij. reg. vlti. Ceſſet indignatio que craſſatur in ppl̓o facit. xxiij. q. ij. militare. ff. de pe. l. capitalium ad medium. Et nota. io. an̄. in clemen. pͥma. de pe. in verbo craſſant tibus. ¶ Crimen eſt peccatum querela. iden accuſatione et dampnatione digniſſi mum. ¶ Criminuꝫ capitales erant carceris cu ſtodes qui etiam ſtratores dicunt̉ a ſter nendo quia dampnatos pungebant. ¶ Crimen eccleſiaſticū eſt quod ꝑtinet. ad iuriſdictionem eccleſie vt hereſis ſacri legium. ſymonia ꝑiurium. vſura adulteri um. xij. q. ij. in ſumma. lxxvij. di. c. i. Et de fo. compe. cum ſit generale. vbi de hoc ꝑ docto. ¶ Crimen mere eccleſiaſticum eſt quod principaliter ortuꝫ a canonibus ſumpſit Et ſolum coram iudicibus eccleſiaſticis cognoſci habeat de cuius ꝯgnitione iudi ces ſeculares ſe nullatenus intromittere poſſunt. vt eſt crimen hereſis Sed crimē mere ciuile ꝑ oppoſituꝫ. eſt delictū legibꝰ ciuilibus ꝓhibituꝫ. alias in ſe non pecca tum. vt in ciuitate ire denocte poſt ſonū campane vel conſimile. Crime vero mix tuꝫ eſt quod ſpectat ad foꝝ vtrumqꝫ. vt eſt ſacrilegium quod ſpectat adfoꝝ eccle ſiaſticum Et poteſt etiam iudex ſeculariſ de pena eius cognoſcere et ſacrilegiū pu nire ſcd̓m gl. in verbo adimimus in. c. fe licis de peni. li. vi. et de hoc eſt glo. ſum. xi. q. i. ¶ Crimen leſe maieſtatis eſt vbicūqꝫ qͥs contra vrbem aliquid molitur aūt qui ꝓ fuit ad hoſtes vel iſtos iuuat qualicunqꝫ

cauſa. ſcilicet armis conſilio. vel pecunia vel qui ſubiectas ꝓuinciaſ nititur facere rebelles. vel ſeditiones. aut bella mouet in ciuitate. vel qui prelatum magiſtratū vel principem occidit. vel qui ꝯtra latus eius militat. vel arma fert et occupat cō tra rempublicam. Et idem dicitur crimē per duellionis.i. hoſtile. Nam per duel liones dicuntur hoſtes Secus ſi cōmitti tur hoc crimen non contra rempublicaꝫ quia tūc nō dicitur per duellionis ſꝫ ſim pliciter leſe maieſtatis Et nota ꝙ nō ſub ditus crimen leſe maieſtatis nō cōmittit. vt in.§. rurſus in cle. paſtoralis de re. iu di. vbi rex cecilie roꝑtus non eo mō ſub fuit heinrico imꝑatori ꝙ crimen leſe ma ieſtatis in eum ꝯmiſerit ¶ Crimen hereſis in multis conuenit cū crimine leſe maieſtatis et huiuſmodi ẜm can̄. eſt ꝓprie leſe maieſtatiſ quia ledit rē publicam imperatorem etiam diuinū et celeſtem. ¶ Crimen ſacrilegij ſcd̓m azo. ⁊ ſcd̓m le fit ꝓprie quando ſacrum de ſacro aufert̉ Ac etiam ſecundum Si quis non ſacruꝫ de ſacro recipit. vel ſacrum de non ſacro Sed ſecundum. l. tunc ſacrilegium nō eſt quia quando res priuate auferuntur de ſacro tunciactio furti locum habet. Poſti en. tamen dicit ꝙ ſi accipitur ſacrum de ſacro vel ſacrum de non ſacro ſemper ſa crilegium fit vt. xvij. queſtione. iiij. quiſ buis. ꝟ. ſimpliciter. Et ſic ſcd̓m leges re quiruntur duo vt fiat ſacrilegiū. Primo vt auferatur res ſacra Secundo de loco ſacro. quorum alterum ſufficit ſecundum can̄. Sed pone ſtatutum eſt vt faciens ſa crilegium ſic puniatur quero an intelliga tur ſecundum ius ciuile vel canonum. Solutio ſi ſtatutum ſit a ciuitatē intelli gitur ſecundum leges. l. omnes populi. fl de iuſti. et in. ſi fit per epiſcopum intelligi tur ſecundum cano Dominus kat hō pu tat ꝙ etiam primo caſu intelligatur ſecū dum cano. quia diſponit de rebus eccleſi aſticis. ergo debet intelligi ſecundum ma teriam ſubiectam. l. i. C. de edic. ſucceſ. vbi eſt caſus a contrario ꝙ gradus com putantur ſecunduꝫ leges exceptis cauſis matrimonialibus. Querit idem domi nus katho. Sacerdos dixit miſſam in do mō layci dimiſit ibi calicem qui ſubtrac tus eſt an ſcompetit actio furti an ſacrile gij. Non ſacrilegij quia de iure ciuili non eſt ſacrilegium rem ſacram de loco nō ſa cro apportare. Nec actio furti quia calix eſt res ſacra. que in nullius bonis eſt. di cit ra. vulgoſius competere actioneꝫ fur ti. quia talis eſt in domo dei cuius loco dominus domus intentate poteſt actio nem furti et forte quilibet hoc poſſet. ff. de iuſti. et iu. l. i.§. huius ſtudij. Et etiam in verbo ſacerdotes. ſed de iure canonico intentantur crimen ſacrilegij. ¶ Crimen peculatus ſecundum azo. eo dem titu. locum habet pro pecunia pub lice recepta vel intercepta. vel quocunqꝫ modo contaminata vt ſi in aurum vel ar gentum vel in es publicum aliquis ferrū vel ſimile aliquid inducat. id eſt adiciat. Idem eſt in ſacra re vt in vaſis eccleſie Adem eſt in religioſis vt in ornamentis ſepulchris. ⁊cͣ. ¶ Crimen ſtellionatus ſecundum Izo eo. titu. dicitur a quodem animali repti li quod dicitur ſtellio et ē quaſi ſimile ſer penti. ſtellionatum quaſi diuerſis colori bus pictum ſicut celum ſtellis. Et cōmit tit hoc crimen qui in varietate animi rē aliquam alteri pignori obligatam ſiue pignoratam alij poſtea obligat. Et dici tur a ſtellione quia ſicut ille vermis eſt varius in coloribus ſic ille qui committit hoc crimen eſt variuſ in ore et in conſtās in mente. Deinde tamen illud crimen lo cum habet generaliter quando deficiēte in criminibus alia ſpeciali actione equuꝫ eſt aliter ſubuenire contra delinquentem ſicut enim in peculiarijs actio datur de dolo in ſubſidium ita in criminibus qui buſcumqꝫ vbi titulus deficit criminis cri men ſtellionatus obicitur vt ſi quis ven didit tibi maſſam electri pro argento vl̓ ſimile aut auricalcum pro auro. ¶ Crimen fraudati cenſus committitur cum quis furatur publicam pecuniam ſi bi accōmodatam. ¶ Crimen fraudate annone eſt cum por tiores furantur victualia a republica ad exercitum miſſi

¶ Crimen piaculare eſt qd̓ morte expia ¶ Crimen ꝯcuſſionis ꝯmittit qui p̄textu officij ſibi conceſſi extorquet ꝯminando. aliquid ab inuito. Et tali Crimine punit̉ quis pena quadrupli. i. vij. ſanximus ī fi. tam laycꝰ ꝙͣ clericus punitur pena cōcuſ ſionis. xxiij. q. i. militare. Cuius contrari um tenet glo. in. l. verbo quadruplū. diſ. xviij.§. porro. ¶ Criminū alia ſunt priuata vt illa quo rū executio.i. accuſatio vel denūciatio ꝑ tinet tm̄ ad illos quibus inferunt̉ vt fui ta dampna illata ⁊ in iurie. Alia ſunt pu blica. quoꝝ executio datur cuilibꝫ de po pulo. Quoniā ad publicā vtilitatē ſpec tat ne maleficia maneāt impunita vt ſūt homicidia. prīcidia. adulteria. poſt qua drageſimū tn̄ diē vt. l. iuri mariti. C. de adultē. Item crimē leſe maieſtatis Itē ſunt quedā crimina excepta ſcꝫ ad quoꝝ accuſationem et teſtificationē etiā layci contra clericos admittuntur ſi bono zelo ꝓcedant. Et ſunt iſta. crimen ſymonie he reſis et leſe maieſtaris ⁊ ſacrilegij. de qui bus vide concor. in glo. ſum. ij. q. vij. vbi additur crimen dilapidationis. ⁊. c. cum p. māconella de accu. Et nota ꝙ crimen dr̄ quinqꝫ modis. Primo ſumit̉ pro quo libet pctō ſiue mortale ſiue veniale ſit. Scd̓o ꝓ crimine irrogante infamiā qd̓ ē accuſatione et dampnatione dignū. Ter tio ꝓ peccato quod euenit ex deliberatio ne ſiue mortale ſiue veniale ſit quod non deletur niſi ꝑ penitentiā Quarto quod ſe mel ꝯmiſſum ſufficit ad ꝯdempnationem nō tn̄ infamat. Quinto qd̓ irrogat perpe tuam infamiā vt no. xxv. diſ. c. vnuꝫ ora rium.§. nunc autē. ⁊. lxxxi. di. apoſtolus vnde. Si quilibet eſt peccator nō tn̄ qui libet eſt criminoſus. ¶ Criſma fit ex duobus liquoribus ſcꝫ oleo ꝑ quod puritas mentis et nitor con ſciētie. Et ex balſamō per quē odor fame figuratur vt eſt tex. in. c. vnico d̓ ſacra. vncti. Cu ¶ Cuniculus eſt riuus directus cooper tus vt eſt glo. in. l. ſupra iter. ff. de aqua plu. ar. vbi dicitur ꝙ ille cui debetur ſer uitus aqueducende. ꝑ riuum poteſt face re cuniculum.i. de aperto riuo coopertū ¶ Cubicularij dicuntur ſerui qui cubicu lum dn̄i ſui ꝓcurant. ¶ Curator dr̄ qui curā alicuius gerit de fendendo ip̄m a p̄tore ſcd̓m leges legitīe datus. Vel ſcd̓m aliꝰ eſt ille qui res ado leſcentis adminiſtrat. Datur aūt ſcd̓m eos curator principaliter rebus ⁊ ſcd̓ario ꝑſone. Tutor vero pͥmo et principaliter. datur ꝑſone et ſcd̓ario rebus vel pr̄imo nio. Et hec eſt dr̄a vna inter tutore ⁊ cu ratorem. Alia eſt differentia quia tutor datur pupillis infra. xiiij. annū exiſtenti bus. Sed ꝓcurator datur eiſdem vlteriˢ ad xxv. annū. in maſculis ab etate. xiiij. Et in feminis. ab etate. xij. ¶ Curia media breuis eſt locus vbi red ditur ius vel habitatio pͥncipis Sed me dia longa eſt meretrix vnde curia ius cu rat meretrix eſt dicta curia. ¶ Curialis dr̄ ille qui eſt de officio curie vel iudicis obnoxius.i. obligatus ⁊ adu latur pͥncipibꝰ. di. xxxvij. nōne Bn̄ curia les dicimꝰ oēs q̄ quacūqꝫ ꝯditiōe obliga ti ſunt curie alicuius publice ptātis ſiue milites ſiue aduocati ſint ſiue iudices ſi ue officiales ſiue hyſtriones et breuit̓ qͦſ cumqꝫ ſiue habentes officiū honeſtum ſi ue inhoneſtum. ¶ Eurioſitas ſumit̉ ꝓ ſubtilitate nimia cura exqͥſita de renū. c. i. li. vi. Nā curio ſi de hijs q̄ nō multū expediūt ſepe diſce ptant de re iudi. abbate ſane. li. vi. Qd̓ tn̄ faciendū nō eſt vt in. c. i. p̄alle. ⁊. c. ij de here. li. vi. ⁊. C. d̓ſum. tri. ⁊ fi. ka. l. ne ¶ Cuſtodia ⁊ exhibitō reoꝝ vt dicit azo ẜm legiſtas ē cuſtodia q̄ fit in carceribuſ publicis et etiam ꝓhibet carceres priua tos vt patet. ff. et. C. de pͥua. carce. mihi ¶ Cupe ſunt vaſa facta cauſa portandi fructus. ¶ Culleus vel culcipemꝰ eſt idem quod ſaccus in quo portatur triticū et maxime de coreo que ſupra ponitur equo. Uel di dicitur ſaccus coreus in quo ponuntur interficientes parētes. l. vnica. C. d̓ hijs qui pa. vel. li. occi. vbi dicitur iuſutus cul leo cum cane ⁊ gallo gallinatio vipera ⁊ ſymea.

¶ Cum accipitur interdum ꝓ et. ff. de le. j. l. ticio.§. nihil. Et de ver. obli. l. quod cunqꝫ.§. non ſolū. Etiā interdū accipit̉ ꝓ ſi et principaliter notat tempus et non conditionē niſi in conſequentiā. l. centeſi mus. in fi. ff. de ver. obli. Etiam facit ad iunctū videri acceſſorium nō p̓ncipale ſi cut ꝯiunctio vt. l. ſi fundum. ff. de fun. in ſtru. Et nota ꝙ dictio cū inuenit̉ in dua bus ꝑtibus or̄onis. Uno modo eſt p̄poſi tio et conſtruitur cum ablatiuo. Alio mō eſt aduerbiū temꝑis Nrimo modo ſigͣt. dupliciter ſcꝫ acceſſorie et principaliter. Acceſſorie ibi lego ſeruū cum veſte equū cum capiſtro fundū cū eius inſtrumēto. l i. ff. de pecu. le. l. ſi cui fundū. ff. de fun. in ſtruc. et inſtru. le. Idem in contractu vt depono ſeruū cū veſte. l. i.§. que depoſita ff. depoſiti. Et ibi nota ꝑ glo. et doc. Et eſt effectus ꝙ non debet depoſitariuſ re ſtituere acceſſoriū ſine pͥncipali. Et ſi ſer uus moritur ſine culpa depoſitarij veſtiſ ꝑ ſe peti pōt alias locupletaret̉ depoſita rius ſine cauſa cū iactura aliena quod eſ ſet iniquū de re. iur̄. locupletari. li. vi. Principaliter aūt ſcd̓o modo coniungit qn̄ res coniungit quarū vna nō eſt alteri acceſſoria vel cū ꝑſonas cōiungit et pr̄eꝫ aut mr̄em. l. iij. et. iiij. ff. de peculie.§. ſi quis inſti. de le. et licet inter filium ⁊ ma trem aut patrē non ſit equa principalitaſ quo ad honorem debitum et reuerētia q̄ debentur parentibus a liberis et nō ecō tra. Eſt tamen principalitas equalis int̓ eos quo ad effectum iuris Nam extincto legato in patre vel matre non ſequitur ei go ꝙ in liberis extinctū ſit. quia anima qͣ principaliꝰ eſt in perſona eſt a deo. et no a patre vel matre. Item ex cōmuni mō loquendi dictio cū ſignat acceſſionem ho noris inter perſonas vt dicendo veni me cū ſignat te mihi accedere aſſociando ac ceſſorie. ſecus in dictione. ⁊ dicendo ego ⁊ tu eamus quia ſignat vtrūqꝫ pͥncipalē Sed ibi dn̄s vobiſcum non pōt ſignifica re ꝙ dn̄s accedat vobis quia hoc nō pa titur ſūma et immutabilis maieſtas. Et non refert ſi preponatur acceſſoriū ſic di cendo depono capiſtrū cum equo lego ī ſtrumentum cū fundo ar. l. p̄poſteri. C. d̓ teſta. niſi eſſent alie coniecture ex quibuſ concluderetur voluntas teſtantis. legan tis. vel cōtrahentis Item dictio cū poſi ta circa numerum nō includit. verbi gra Teſtor depoſuit aput ſeyū. cc. ⁊ legdoa dicit ſeyo. ccc. cum. cc. que apud eum de poſui lego non includuntur cū. cccl. ſi ig qui ducenta. in pͥn. ff. de re. du. Sed cum ꝓut eſt aduerbium ſignificat tempus et dilationem qn̄qꝫ ex ꝯditione qn̄qꝫ etiam accelerationem tꝑis et dilationem ſignat ibi ꝓmitto cum ticius morietur. l. nam ⁊ ſi. ff. de ꝯdi. et demon. Tempus et condi tionem ſignat ibi lego ticio impuberi cū xiiij. annorū erit. l. ſi ticio. ff. qn̄ di. le. ce. fa. l. qui promiſit de condi. et demon. Item ſigna tempus et non ꝯditionē ibi lego ticio cum ipſe morietur. l. heres me in prin. ff. de condi. et demoſtra. Adem in. l. ex hijs verbis. C. quando di. le. ce. Quandoqꝫ nec tempus nec dilationem. ſignificat. vt ibi ꝓmittis. x. cum peciero vbi ſtatim cum petit ſoluere tenetur. Quandoqꝫ etiam nihil ſignificat et fru ſtratorie ponitur vt ibi lego cū heres adi erit hereditatem. l. ij. ff. de ver. ſig. Dar. predicta ponit et in. l. gallus.§. i. ff. de li. et poſtu. vbi ponit differentiam inter et et cum. et no. in. l. ſtichum qui meus. ff. de le. i. an inducat condutionem vel de monſtrationem. De hoc tex. ſingularis. ī lege ſi ita fuerit.§. fi. ff. de manumiſ. teſt. et quando inducit copulam. in. l. illi cum illo. ff. de vſufruc. legato. Et quando eft ꝯiunctio non faciens conditionem in. l. demonſtratio. ff. de condi. ⁊ demonſtra. Et quando eſt aduerbium tunc iungitur verbo futuri temporis. et principaliter notat tempus et in conſequentiam condi tionem. vt nota. bar. in. l. i. ff. de ꝯdi. ⁊ de monſtra. MDa Almatica eſt veſtis qua modo v tuntur omnes diaconi Iex ꝯſuetudine in ſolem nitatibus vt. lxxvi. di. de ieiunio. Antiquitus tn̄ ſine ꝯceſſione pape nec ep̄is nec dyaco nis licebat hec veſtis di. xxiij. c. oīs filiꝰ

¶ Dampnum eſt diminutio vel ademp tio patrimonij. Et dicitur a demo vel di minuo ſcd̓m hoſti. ff. de damp. infec. l. iij Etiā quādoqꝫ dampnū eſt lucrū ceſſans de quo an veniat in ꝯdemnationem no. ī c. ꝯqueſtus de vſuris Et diuiditur damp num ſicut actio quia alia eſt de dampno dato alia de dampno infecto Et actio d̓ dampno dato ꝯpetit ex. l. acqui Re. s. ac tio legis acquilie. Duo aūt in hac actōe requirunt̉ ſcꝫ ꝙ dampnum datū ſit et ꝙ culpa dantis p̄ceſſerit. Et aliud eſt dam pnoꝝ reſtauratio ⁊ expenſarū ſatiſfactō vt de iniu. et damp. dato. c. in nr̄a. Dai autem alicui dampnū in perſona hoīs pu ta ſi ſeruus caſtretur vel ſimile. Et etiaꝫ in beſtijs vel alijs rebus De qua materia vide hoſti. de iniu. ⁊ damp. da. Nec que libet actio iniuriaꝝ eſt p̄toria quia actio dampni dati ciuilis eſt ꝓut patet per le giſtas ⁊ hoſti. vbi s. ¶ Dampnum infectū ſcd̓m ſpe. de no. ope. nunc. in tractatu libelloꝝ.§. nunc di camus. dr̄ ſi edificiū alicuius ruinā mina tur edificio vel predio alteriꝰ vicin. tūc enī edificij iſtius vel p̄dij dn̄s a dn̄o edifi cij ruinā minantiſ petere poteſt ꝙ ſibi ca ueatur nomine damni infecti. que ſtipu latio ꝯtinebit totum intereſſe illius vici ni. ff. e. ti. l. ſtipulatione ⁊. l. ſed et ſi ꝯdi tione. et. l. dampni infecti. Et dampnum pateris quando rebus tuis aliquid decre ſcit non qn̄ accreſcit. Quando aūt lucrū amittis dampnū non pateris Etiā quod dam dampnū ſiue intereſſe eſt circa rem vt ſi ſubtraxiſti mihi inſtrumenta quibꝰ poſſeſſio firmatur teneriſ mihi ad damp nū qd̓ ꝯtingit ꝓpter ablationē inſtrume toꝝ ⁊ quoddā dampnū ē extra rem. Diſ ferunt etiā dampnū ⁊ iactura vt no. 10. in nouella de electi quia ſepe. li. vi. Et nota ꝙ qui occaſionē dāpni dat damp num dediſſe videtur. ff. de re. iudi. l. is qͥ dampnuꝫ et. c. ſi culpa de iniu. ⁊ damp. da. Et ideo tenetur ſi dat oꝑam rei illici te et etiam ſi licite dum non adhibet dili gentiam quam poteſt. ¶ Dampnas in iure ciuili qn̄qꝫ eſt nomē adiectiuū omnis generis idem valens ꝙ dampnatus vt in. l. dampnas eſto. ff. de vſu et vſufruc. et. l. ſi pluribus. ff. de le. ij i. Rn̄. ⁊.§. ſi ita legatum. alias capiendo in multis legibuſ non eſſet ſtructa cōgiui ¶ Dapifer dr̄ ferens dapes et ē nomen officij magne dignitatis in curia imꝑato ris. vnde inter ꝓceres eligentes imꝑato rem ꝯputantur. ¶ Dapſilis eſt ille qui liberaliter ſue mē ſura dapes ꝯmunicat. ¶ Dare in arte notariatus dupliciter ca pitur ſcilicet ꝓprie et impprie. Proprie quando res data tranſit in dn̄ium accipi entes vt in inſtrumentis in quibus agitur de rerum alienatione et dominij tranſſa tione in quibꝰ tranſfertur dominiū ſi tra dens erat dominus alias non. Unde da re proprie eſt accipientis facere aliter eī non datur niſi ſic detur ꝙ in ipſuꝫ cui da tur ſtatim dominium tranſferatur. Im proprie capitur in inſtrumentis emphite oſis ⁊ feudi ⁊ locatiōis vbi ille qui locat vel concedit licet dare dicatur nō tamen dominium tranſfert. Et eſt dr̄a inter da re donare et tradere. Nam tradere dicit̉ qui ſolum poſſeſſionem tranſfert et nō do minium. De hoc no. xxiij. q. vi.§. vlti. ¶ Data vel datum eſt caracteriſatio in fi. ꝯſtitutionum vel lr̄aꝝ inſcripta ex qua cognoſci poteſt quo anno menſe vel die ī ſtrumentū vel quelibet lr̄a emanauit et a quo tꝑe obliget conſtitutio vel ꝓſit gr̄a in ſcriptis facta vide de hoc io. an. in fi. li. vi. ſuper data. ¶ Datio in ſolutum eſt datio ꝓ ſolutōe et ſatiſfactione. ⁊ eſt vna ſpecies ꝯtractꝰ innominati ſcꝫ do vt facias. ꝟ. gra. cū pe trus deberet iohanni centum agitur īter ipſos vt petrus det ei in ſolutū.i. ꝓ ſolu tione et ſatiſfactione eiuſdem vnam do mum. de ¶ Debet et oportet aliquando dicūt ne ceſſitatem aliquando honeſtatem. vide i0. an. in. c. fi. de iura. calump. ſuper ver bo partem illam ⁊ nota. in. c. intelleximꝰ in verbo debet de iudi. Et nota ꝙ verbū debet. in propria ſignificatione importꝫ neceſſitatem. vt eſt in gloſa in clemen. at tendentes in verbo debeant de ſta. regu.

Sed honeſtatē ſignat. xxv. q. vij. c. i. vbi equitate ſuadente verba poſſunt impro priari. C. de pig. l. iij. c. intelleximuſ p̄al. ff. locati. l. ſi vno. ij. Rn̄. et. l. qui rome.§. fi. ff. de ver. obli. de bap. c. maiores. ver. certum. Item debere eſt de alio habere. ergo ꝙ nō ē nec eſſe pōt nulli debet̉. Et ſic nec obligatōem nec actōem parit cuꝫ actio ſit ius ꝓſequendi in iudicio qd̓ no bis debetur ẜm gl. in regula nemo de re. iu. li. vi. ¶ Debituꝫ eſt quod aliquis alteri ex na turali vel ciuili obligatione tenetur. Et debitum intelligitur remitti in redditōe cyrographi vel inſtrumenti nō autem ſic in redditione pignoris. Item debitū eſt quod exigitur ab inuito. xiiij. q. i. qd̓ debe tur. ff. de ver. ſig. debitor. et eſt glo. ī cle. i. de deci. Et debitum ciuile poteſt capi. duobus modis. Uno modo efficaciter ⁊ ꝓprie ꝓut eſt in cyrographo poſt bienniū vel in obligatione ciuili reſultante ex ſen tentia. l. iulianus. ff. de condi. indebi. Se cundo modo improprie et inefficaciter. ꝓut eſt in omni debito regulariter cui ob ſtat exceptio vel etiaꝫ pone exemplū ẜm glo. in. l. i. ff. de condi. inde. ſcꝫ in cyrogra pho ante biennium. ¶ Debitor eſt qui accipit pecuniā a cre ditore. Item ẜm marcellū dr̄ qui nactuſ eſt exceptionem iuſtam nec a naturali eqͥ tate abhorrentem.i. diſcreꝑantem ẜm ac cur. in. l. marcellus. ff. de re. iur̄. ¶ Debitores ciuitatum ſunt qui tenent̉ ciuitati ſed in exactione debiti fiſcuſ pre cedit vt. C. e. ti. l. ij. li. xi. ¶ Debiti viam venire ē debitū poſſe pe ¶ Decanus nomen dignitatis eſt. Et dr̄ a decus.i. decem et canos canonicus qͣſi ad minus ſupra decem canonicos ꝯſtitu tus ẜm greciſtam. licet qn̄qꝫ ſit ſine ſūma Et iam decanatus eſt ſocietas. x. viroruꝫ ẜm hug. et accur. ibidem in rub. de deca. C. li. xij. ¶ Decima ſcd̓m hoſti. in ſū. de deci.§. i eſt omniū bonoꝝ mobiliū licite queſitoꝝ ꝑs decima deo data. diuina ꝯſtitutione debita. vt colligitur de deci. c. i. et. c. ꝑro chianus. c. non eſt. c. tua nobis.§. verum c. cum non ſit ab homine Et eſt danda d̓ omnibus bonis iuſte acquiſitis. e. ti. c. ex tranſmiſſa. et. c. ꝯmiſſum ſcꝫ de lana feno et piſcarijs nullis deductis expenſis. c. paſtoralis. e. ti. et. c. cum homines. etiaꝫ de molendino aduentum. c. ex tranſmiſſa p̄alle. Item de aꝑibus ⁊ omni fructu. c. nuncius. eo. ti. et tenentur decime in ſig num. vniuerſalis dominij nec ſunt retinē de quia forte clerici mali. ſed ſoluere cō pelli debent ꝑ eccleſiam app. re. c. tua no bis. ij. in fi. De hoc vi. glo. in verbo p̄mo niti. in cle. ij. de iudi. que dicit videtur ex pediens eccleſijs ꝙ faciant monitionem generalem. fulminantem excōmunicatō nis ſententiā in non ſoluentes decimas. ymmo ꝯtra ꝑtinaces inuocari poteſt bra chium ſeculare. c. poſtulaſti de homi. et no. ludo. de roma in ſingularibus ſuis. ꝙ ſacerdoti petēti decimas nō pōt obici co penſatio. et dicit ꝙ glo. ſingularis ē quā legiſte ignorant. xvi. q. i. c. decime. Et eſt rō quia fiſco petenti. tributa non poteſt obici cōpenſatio. l. iij. et. iiij. C. de ꝯpen. ⁊. l. aufertur.§. qui cōpenſationem. ff. de iu. fiſci. ergo multomagis nec in decimiſ que deo debentur vt ſupra. ¶ Decimarum tres ſunt ſpecies ẜm ho ſti. in ſum. ſcꝫ quedam ꝑſonales que de bentur ex oꝑe perſonali vt ex artificio ſci entia milicia negociatione. ⁊cͣ Quedam prediales que ꝓueniunt ex predijs. vt vi nū blada fructus arboꝝ ⁊cͣ. Tales enim dande ſunt illi eccleſie in cuius ꝑrochia ſita ſunt p̄dia. de deci. ad appl̓ice. Etiam decimas p̄diales tenentur ſoluere iudei. c. de terris. e. ti. Item debent ſolui d̓ di uerſis ſeminibus vnius agri non tantum d̓ vno ſi fnerint ſucceſſiue ſeminata. c. ex ꝑte canonicoꝝ. e. ti. Etiam ciſtercienſes ⁊ alij qui ſi nullo gaudent priuilegio da re tenentur decimas de treris de nouo ac quiſitis licet eas proprijs manibus exco lant. c. nuper. eo. ti. Quedam ſunt decī me mixte ſecundum hoſti. ibidē. Et poſ ſunt dici hee de quibus dubitatur vtrum ſint prediales vel perſonales vt de agniſ et fetibus alioꝝ animalium que ſunt in paſcuis et gregatim paſcuntur. ¶ Declīare ſnīaꝫ ē paulatī illā īfirmare

Et id̓o niſi ſnīa d̓cl̓īet̉ rebꝰ iudicatꝭ ſtabit̉ ¶ Decretū ẜm ſpe. dr̄ multis modis vt in ti. d̓ pͥmo ⁊ ſcd̓o decreto.§. dr̄ gͦ. Qn̄qꝫ dr̄ ſnīa diffinitīa. vt. ff. d̓ re. iudi. l. decre ta. vel interlocutoria. ff. de aſſeſ. l. i. in fi. Qn̄qꝫ dr̄ id qd̓ papa ꝯſtituit ſeu ſtatuit. de ꝯſilio cardinaliū nulla facta ꝯſultatio ne Et tūc in ſcriptis redigit̉ vt de reſeri. pn̄ti. ⁊.xx. di. decreta. ⁊. c. ſe. Qn̄qꝫ ē con lequēs cōſenſꝰ eligentiū in ſcriptis reda ctus. vt. ij. q. i. legū de elect. innotuit. Qn̄qꝫ ē illud qd̓ capl̓m vel ordo vel vni uerſitas vel maior pars ordinauit. vt. ff. ꝙ cuiuſ. vn̄. no. l. plane ⁊ quaſi ꝑ to. Qn̄ qꝫ eſt iudicis auctoritas in alienationibꝰ rerū p̄cipue minoꝝ interpoſita vt. C. de p̄di. minoꝝ. l. interpoſita. et ꝑ to. Qn̄qꝫ decretū dr̄ aucͣtas pͥncipis in reſcriptie bn̄ficialibus interpoſita vt de reſcrip. c. gr̄a. li. vi. Et ſcd̓m azo. illud decretū ē cō firmatoriū gr̄e qꝛ ex hoc princeps inſinu at̄ ſuā voluntatē que ẜuanda eſt. Etiā ſe cundū eū ligat ignorātes. Eſt etiā qd̓dā decretū decurionū quod in inuitos ſuꝑ muneribus reꝝ tribui pōt. exceptis qui li beraliū ſtudioꝝ laboribus inſunt et qui medendi cā fungunt̉. C. decre. decuri. l exceptis. li. x. Quādoqꝫ decretū eſt iuſſ iudicis quo mandat bona alicuius ꝓpter eius ꝯtumaciā poſſideri. Et illud diuidi tur in pͥmū ⁊ ſcd̓m decretū. Decretū pri mū eſt pͥmus iuſſus iudicis quo mandat bona ꝓpter cōtumatiā in pena ꝯtumacis detineri. Ul̓ ſic d̓ſcribit̉. Primū d̓cretū ē alicꝰ rei ꝓhibite regl̓arit vl̓ ꝑmiſſe regu larit̓ ī certo caſu facta pͥma ꝓhibitō vl̓ ꝑ miſſio referendo ſingula ſingulis. Scd̓m decretū eodē mō deſcribit̉ niſi ꝙ ibi po nitur ſcd̓a ꝓhibitio vel ꝑmiſſio. Et talit̓ dr̄ pͥmū reſcriptū ſecundi. quādoqꝫ inter ponitur primū decretū ⁊ nō ſcd̓m qꝛ ī ali quibus nō eſt opus ſcd̓o vt no. in. c. qm̄ frequenter.§. in alijs. vt li. non ꝯte. in gl. ſuꝑ verbo cōſtituetur. Et illud decretuꝫ hꝫ locū in actione reali vel ꝑſonali. licet diuerſimode vt. dicto.§. ⁊.§. ſe. Et im ponit̉ autē litē et poſt et quocienſcūqꝫ a liquo ꝯtumace exiſtente adhuc non ita liquet de cauſa ꝙ diffinitiua ſententa va leat terminari vt in dicto. c. quandoqꝫ p̄ alle. Decretū ſecundū eſt ſcd̓us iuſſus iu dicis quo licet bona alicuius ꝓpter cōtu. maciā poſſideri que prius de pͥmo decre to detinebant̉. vt de eo qui mit. in poſ. c i. in glo. vlti. Et habet locum ſcd̓m quoſ dam in actionibus ꝑſonalibꝰ tantū quia ſcd̓m bern. in glo. ꝟ. ſupra in realibus ſo lum lapſus anni conſtituit miſſum ex pri mo decreto verū poſſeſſorē nec eſt opus ſecundo. Scd̓m alios tamen habet locuꝫ tam in realibus ꝙͣ in perſonalibus De hͦ plene no. bern. in. c. contingit de do. ⁊ cō tu. in glo. vlti. Uel ſic ſcd̓m ludo. de ro ma. Eſt prima iudicis aggrauatio puni tiua contumacie. Et ſic ſuo modo diffini tur ſecundum decretū Et ſecundum non poteſt interponi niſi contra latitantem. Et latitacio eſt debitoris abſconſiꝯ frau dulenta in dampnū creditoriſ. l. fulcinuſ §. ſi quiſ poſſidet. ff. ex qui. ca. in poſ. ea tur quod eſt veruꝫ niſi ꝑiculū ſit in mora tūc enī interponit̉ ſcd̓m decretū ꝯtra non latitantem debitorem Et nota. 1o. an. in c. ꝯſultationibus de offi. dele. in nouella et bal. dicit. in. c. i. de mi. ⁊ va. qui ꝯtu. ē in vſibus feu. Sed vtrū ſcd̓m decretum. ſit ſentencia interlocucoria vel diffinitīa effectus ē magnꝰ vt in. c. cū ceſſante. de app. ⁊. l. ꝙ. iuſſit. ff. de ap. vbi ꝑ bar. ⁊. C de epiſ. audi. l. ij. ꝑ bal. ⁊. l. ſi finita.§. ſi forte. ff. de damp. infec. vbi ꝑ dy. ⁊ varie loquunt̉. Sed ludo. de roma dicit ꝙ ẜm decretū eſt ſententia interlocutoriā alle. glo. ſingularē. in. l. pn̄ti.§. cū autē in ver bo ad modum. C. de hijs qui ad ec. ꝯfu. ⁊ ꝓbat rōnibus Nam ſnīa diffinitiua n̄ poteſt dari contra minorem vt. in. l. cum ⁊ minores. C. ſi aduer. rem iudi. poſſi. er go non eſt diffinitiua ſed interlocutoria. Preterea diffinitiua nō fertur. li. nō cō. l. fi.§. illud. C. de temꝑ app. ⁊. l. ꝓbatam cū ſimilibus. Sed ſecundum decretum. ſic. vt. in. l. cum ꝓponas. C. de bo. auc. iu di. poſſi. Ex hoc ergo iuſtificatur dictū ſingulare Inno. in. c. dilecto de ver. ſig. vbi vult ꝙ quandocunqꝫ iudici conſtaret ſecundum decretum interpoſitum eſſe in iuſtum poteſt illud reuocare. Quod etiā tenet barto. in. l. non videtur. i. ff. de iudi ci. licet canoniſte communiter reprobent prefatum dictum. Inno. et male. Hec ludo. de roma in ſuis ſingularibus.

Et nota ꝙ ẜm inno. ⁊ hoſti. differūt de cretuꝫ. aucͣtas. ꝯſenſus iudiciū vel collau datio. Nā decretū ē ſnīa quā iudex ꝯtra ctum iuſtū futurum fore decernit auctori tatem ſuā interponendo vel īmittenduꝫ declarando ⁊cͣ. Sed aucͣtas ē aſſenſꝰ au ctoriſabilis qui cōpetit ſibi ex publico of ficio iudicis vel legittima adminiſtratio ne vt tutori ⁊ curatori. Conſenſus auteꝫ ſiue collaudatio eſt multorum voluntas. ad quoſ res ꝑtinet ſimul iūcta. no. io. an. in glo. magna in. fi. c. i. de re. ec. non alię. li. vi. ⁊ ibi vide. iura de hoc. ¶ Decretalis epl̓a eſt in qua papa ad cō ſuitationem alicuius rn̄dit de reſcrip. c. i. ſiue ſolus ſiue de conſilio fratrū vt de elec. bone memorie pͥmo. Unde decretū ſtatuit decretaliſqꝫ rn̄dit. ſed canon ē. cō ſtitutio eccīaſtica vel ſtatutū in ꝯſilio ſge nerali. editum vnde. Conſtitutom alia ciuilis que dicitur decretū forenſe ve ci uile. Alia eccīſtica que dicit̉ canon. Et cō ſtitutō dicitur dupliciter. Uno modo cō muniter et ſic ꝯprehendi. omnes decreta les. l. ⁊ decreta. Alio modo ſtricte et ſic ꝯſtitutiones dicunt̉. principū. leges po puli romani. edicta p̄torum. vel etiam iu dicum. Quia dr̄ iudex cithare tribus edi ctis Et de differentia hoꝝ nominū decre talis epiſtola decretū canon dogma mā datum interdictū et ſanctio eſt glo. ſum. diſ. iij. Item nota archidi. xix. diſ. ſuper glo. ſūme in fi. ꝙ decretali ſepl̓a aut dif finit aut imperat aut ꝓhibet aut p̄catur aut indulget. Et ſic quo illoꝝ modorum neceſſitatem inferat ponit ibi ¶ Decurio dicitur qui decima ꝑtem de bonis ducit vel qui eſt ſuper. x. milites ꝯ ſtitutus in curia dn̄oꝝ vel principū. ſicut centurio ſuꝑ centum. qui alias etiā voca tus eſt centenarius Et vtuntur illo voca bulo theologi quia dicitur in machabeo rum. ꝙ iudas ꝯſtituit duces ꝓpter tribu nos et centuriones. Deda tamē dicit ſu ꝑ illud luce. xxiij. et Mathei. xc. Ioſeph nobilis decurio. ꝙ decurio vocat̉ ideo qꝛ eſt de ordine curie et officio curie admini ſtrat. Qui etiā ſcd̓m eum dicitur curial̓ a ꝓcurando quia ꝓcurat munera ciuilia et curialia. Unde de hoc. ff. de decuri. et fili. eo. Quidam autem dicunt decuriones appellari xe eo ꝙ cū ciuitates et man cipia ꝯſtruebant̉ cuiuſqꝫ loci. graciā ꝯſili decima ꝑs hoīm pia colligebant. vt. ff. d̓ ver. ſig. l. ſi pupillus Etiam quidā dicūt̉ decuriones eſſe ex eo ꝙ cum colonie duce̓ rentur decimā pars eoꝝ qui ducebantur ꝯſilium publicū ꝯſtituebant et decuriōes vrbis romane a muneribus excuſantur. vt. C. e. ti. li. xi. ¶ Decuſare id eſt ornare. vnde dicitur ille decuſate loquitur id eſt ornate. ¶ Dediticia libertas ſcd̓m azo. in ſum. eo. ti. hodie ſublata eſt. ſed olim eoꝝ di cebatur dediticia libertas qui ſic ſeque bantur vt toto tꝑe vite ſue ſeruili iugo d̓ tinerentur poſt mortem vero eriperent̉ ī libertatem vt colligitur in. l. vnica. C. de la. li. toll̓. ⁊ inſti. de ſucceſ. liber.§. vltima ⁊. l. vnica. C. de dedi. li. toll̓. ¶ Dediticij liberti olim erant ⁊ diceban tur hij qui ſe debebat timore ratione ⁊ d̓ ſtructione ſua talem libertatē ꝯſequebā tur. Et dicebantur liberti forte ꝓpter ſpē libertatis. vnde verius liberti vocabant̉ quia fere liberi erant licet ſeruire cōgerē tur. Hodie vero non ſunt. ⁊ ſic hoc nomē dediricij nihil ſignificat ꝑ ſe vel adiūcti ue ſicut cymera Nec illa libertas eſt vn quā in vſu frequentata ꝓut hec omīa po nit azo. in ſum. C. de dedi. li. toll̓. Erant autem hij peſſime ꝯditionis qꝛ toto tꝑe vite ſue erant ſerui ⁊ in mortē liberi vt di ctum eſt. vt inſti. de liberti.§. libertinoꝝ autem. Et dicunt doct. ꝙ tales non erat ſerui ſed coacti erāt ad ſeruiendū ⁊ erāt inducti ex. l. heliaſcentia que etiam mul ta alia ſcꝫ mala induxit. vt in glo. īſti. ti. p̄alle. ¶ Defalcare ē aliquid ab aliquo iure de bito inſolutum cōputare. vel de iure ali ter dr̄ defalcare ad modū legis fauiane. iuxͣ notata inſti. e. ti. ſuꝑ rub. ¶ Deductio eſt defalcatio vel ſeparatō quia deducere ſeparare dr̄. ¶ Defenſor eſt ille qui ſine mādato cau tione preſtita de iudicata ſolui aliū defē dit vel eius defenſione ſe offert vt. ff. de ꝓ cu. l. ſi procurator.§. fi. et. l. ſi defenſor cū ibi no. ⁊ inſti. de hijs ꝑ quos age poſ.§. ſi procurator. ⁊.§. alijs. Et vide ibi ſpecu in quibus cauſis interueniat vel non.

¶ Defenſores ciuitatū ſecundū azo. in ſum. eo. ti. ſunt hij qui in omnibus tanꝙͣ patres pocius ꝙͣ vt iudices ſe habere de bent vt ita nominis ſui vtantur officio C. eo. ti. l. iij. ⁊ in auten. vt iudi. fine quo quo ſuffra.§. eoſ. Conſtituitur auteꝫ de fenſor ciuitatis decreto. eum remunerā do ſine electione poſſeſſionū in illa ciui tate ꝯſiſtentium vt in aucͣ. e. ti.§. nos ex go in. decreto coll̓. ij. Ineſt autē officio d̓ fenſoris huius p̄bere auctoritatem quan do agitur apud eum ex voluntate parciū vt adoptō emācipatio manumiſſio teſta mentorum vt in aucͣ. eo. ti.§ ſed neqꝫ pro prios. Item dn̄ationis inſinuatio. In ꝯtentioſa autem redditione habet condi tionem vſqꝫ ad. ccc. annos vt in aucͣ. p̄al. ¶ Defendere eſt vicem dn̄i ſubire vel il Iud facere quod faceret dominus in. l. p̄ alle.§. ⁊ iudicare ⁊ olim vſqꝫ ad. xl. ānoſ potuit vt. C. eo. ti. l. i. ¶ Deferre aliquē eſt eum accuſare. Sed deferre alicui eſt grātes et reuerencias. ſibi facere vt. ff. de accu. l. libel. Et ſic di cimus plus deo deferendum eſt quā ho mini de ſen. ex. c. relatū. xi. q. iij. quiſquis metu. ⁊. c. iulianus. Differunt tamē de ferre ⁊ accuſare in hoc qꝛ deferre fit reo abſente ſed accuſare reo pn̄te ¶ Deferre iuramentū eſt aliquē artare vel aſtringere ad iurandum. Et qn̄qꝫ de fertur a iure qn̄qꝫ a iudice quādoqꝫ a ꝑte quādoqꝫ etiam delato a parte parti refer tur. De omnibus hijs no. C. de iur̄iur̄. l i. Poteſt autem ipſum deferre maior. xv annis. etiam minor. ipſum deferre nō ꝓ hibetur dum ſaltem conditio ſua non pe ior fiat. Sed ſi ledatur reſtituit̉. ff. de iur̄ iuxͣ. l. nam poſtea.§. ſed ſi minor. Etiam pater familias non filiuſfamilias. C. de inreiur̄. l. nec filius. Item liber non ẜuꝰ ff. eo. ti. l. multo magis alias quātomagiſ in fi. Item compos mentis non ꝓdigus nec ꝯſimiles vt. l. tutor.§. ꝓdigus. ff. eo. ti. et. ff. in rebus que ad nup. per. Si antē adminiſtrationē adijt tanquā ꝓcurator licet ei iuramentum deferri in tribus ca ſibus ſcꝫ ſi ſpecialem habeat adminiſtra tionem ſi in rem ſuam ſit datus ei. Si ge neralem et liberam habeat adminiſtratō nem vt. ff. de iureiur̄. l. iuſiurandum.§. ſi tibi et. l. ſe. Et ep̄us habet hanc admini ſtrationem quo ad eam que alienari poſ ſunt. Cui autem deferatur dicendum eſt ſcd̓m hoſti. ꝙ a patre parti defertur qd̓ vocatur ſcd̓m eundem iudicium volunta rium vel extra iudiciale. Uerum aliud ē neceſſarium et iudiciale ſcꝫ quando iud̓ꝫ parti defert vt. C. de iureiur̄. l. iij.§. bo nefidei. vide de hac materia hoſti. citu. d̓ iureiurando. ſub.§. de iuramento aſſerto rio quaſi per totum. ¶ Defectus huius dictionis ſignificatū clarum eſt et ſignificat quod impoſitie ſignificare dictat ſcꝫ defectum realem. Sed defectus modi vel condititionis ꝓ incomplemento habetur ꝓut ex natura conditionis vel modi vel quouis alio ſig nificandi modo infertur vel ſignificare ꝯcluditur vt dicendo ꝓmitto inſtituo vl̓ lego tibi. x. ſi capitolium aſcenderis īfra menſem. Et ꝑ te ſtat quo minꝰ aſcendas parendo conditioni et non uis ymmo re cuſas exp̄ſſe ſi menſis labitur conditō ve re eſt defectiua. Et hic defectus ſignat. diſpoſitionem defectiuā. l. qui heredi.§. fi. et per to. ff. de ꝯdi. et demon. Si autē legatario volente implere hereſ impedit tunc defectus iſte ſignificat implementū conditionis. et ꝑ hoc purificationem di ſpoſitionis. l. iure ciuili. ff. de condi. ⁊ de monſ. Si autem tercius impedit impleri tunc ſi iuſte ſignificat impletam. l. ticius eo. ti. ſi tercius iniuſte impedit et eſt ſo uendo habetur pro defectiua. l. indenera cius. ff. ad. l. acqui. Si iſte terciꝰ nō ē ſol uendo habetur ꝓ impleta. ar. l. fina. ff. de eo per quem factum eſt in prin. ¶ Defunctio eſt a debito liberatio. īde defunctus.i. liberatus. Scd̓o idem ē qd̓ mortuus vt capitur. C. ne. de ſta. defun ct. l. poꝙͣ. et per to. ti. Et forte dicit̉ ideo mortuus de functus. quia liberatus a mi ſeria conditionis humane. ¶ Defunctorie et ꝑfunctorie idem ſonāt quod tranſitorie vel curſorie. ¶ Degradare eſt deponere de ordine. vt. lxxxi. diſ. dictum. Qualiter auteꝫ ha beat fieri degradatio no. de pe. c. degra dacio li. vi. Nam deponere fit ſimplici verbo ſic ſuſpendere degradare autē cuꝫ ſolemnitate.

¶ Deierare eſt fl̓e iurare. c. in lr̄is de te ſti. ⁊. c. litteras. d̓ preſum. ¶ Delator eſt idem quod accuſator vel qͥ bona aliqua tanꝙͣ vacantia fiſco denun ciat.i. manifeſtat. vt. v. q. vi. delatori ibi habeſ ꝙ aut lingua capuletur aut ꝯuicto caput amputetur et ſequitur. Delatores autem ſunt qui inuidia ꝓdūt alios. ¶ Delegatꝰ eſt cui cōmittitur terminan da vel exequenda vices delegantis repre ſentans et in iuriſdictōe nihil ꝓpriuꝫ ha bens vt. ff. de offi. eius cui mā. eſt iur̄. l. i. in fi. et. l. iij. de offi. dele. Sane quia et. c. cum olim et hoſti. in ſum. eo. ti. Uel ſi delegatus eſt is cui a ſummo pontifice vl̓ ordinario vel delegato principis cā cō mittitur Item inde venit ſubdelegatus qui dicitur reſpectu delegati. Item is cui principium cauſe vel mediū cōmitti tur. et ſic iudex ꝓprie dici non pōt. vt. c. ſuper queſtionum.§. porro delegatus. e. ti. Delegatus tamen ꝓprie delegare pōt principium medium et finem in.§. inten tionis. c. ſuper queſtionum prealle. vel ſe cundum ſpe. eo. ti. in prin. Eſt is qui exal terius cōmiſſione recipit alicuius cauſe. iudicialem ꝯgnitionem. Nam et ſubdelegatus delegatus eſt cui ꝑ aliquem habentem iuriſdictionem de mandatur in iudicio aliquid vel extra iu dicium faciendumm non iure ꝓprio ſꝫ de iure mandatis. Et dicitur a ſurrogato ⁊ ꝯſeruatore. Nam ſurrogatus habet iurit dictionem iure ꝓprio et merū imperium ſicut iudex principalis cui ſurrogatur. Sed cōſeruator nullū habet iudicialem cognitionem ſed tantum poteſtatem ſuꝑ notorijs et manifeſtis. c. ſtatuimus d̓ of. dele. li. vi. iudex autem de legatus habet iuriſdictioneꝫ in eccleſiaſticis ꝑſonis nō ꝓpriam ſed a ſuperiore commiſſam. vide Goff. in ſum. eo. ti. Et delegatus in cau ſa ſibi delegata maior eſt ordinario d̓ of. dele. ſane. ij. et de offi. ordi. paſtoralis. qꝛ talis vices gerit delegantis et poteſt cō pellere ep̄m rebellem per ſententiam ſu ſpeuſionis vel interdicti vt. c. Sane p̄al. ¶ Delegare plura ſignificat. Primo eſt aliquem iudicem loco ſui ⁊ autoritate ſui iudicatuꝝ conſtituere vel ſubſtituere. vt l. p̄cipimꝰ. C. de app. circa mediū ⁊. l. ſe. in fi. Quandoqꝫ autem eſt in locum ſuuꝫ vel vice ſui alium reum creditorem dare vel cui iuſſerit creditor. Et hoc modo int̓ delegatum et eum cui fit delegatio opor tet interuenire ſtipulationem vel lit̓. cō teſta. hijs em̄ modis fit hec delegatio. vi de. l. delegare. ff. de noua. ⁊ azo in ſum. e. ti. de noua. Delegare enim poſſum.i. vi ce mea debitorem meum dare creditori. ⁊ ex delegatione liberor ego a creditore meo et extinguitur ipſa obligatio quā te nebat. vt quando tibi ſum obligatus et a lium habeo debitorem mihi obligatum. et iſtum tibi aſſigno vt debitum ab eo re cipias. te et ipſo volentibus hec eſt dele gatio quedam. ¶ Deliberare eſt factum diligenter tra ctare vel in mente reuoluere vel cū ami cis ſuis expoliare. an expediat ſibi illud admittere de quo queritur puta heredi tateꝫ agnoſcere vel adire. vel. l. ſi ariſto. in prin. ff. de iur̄. delibe. Datur autem de liberandi tempus heredibus inſtitutis. vt. l. ſi plures. ff. de iurͣ. delibe. Item tu toribus vt. l. ait pretor. ff. eo. ti. Et cura toribus eorum. Item heredibus ab inte ſtato venientibus. vt. l. ſi quis heres ſuꝰ ff. eo. ti. Datur autem ad hoc tempus ab imperatore vſqꝫ ad annū Sed ab alijs iu dicibus vſqꝫ ad octo vel nouem menſes et non vltra. vt. C. de iur̄. deli. l. fi.§. Sꝫ quia ſed non minus tribus diebus. ff. eo. ti. l. i. in. Eſt autem effectus deliberatōiſ quia interim bona non debent minui ni ſi cā cognita. vt. ff. eo. ti. l. ait pretor. hu iuſmodi autem deliberatio hodie non eſt neceſſaria ſi quis inuentariū ſcd̓m leges facere voluit. vt dicta. l. fi.§. ſed qꝛ De hac materia vide azo. in ſū. ti. de iur̄ deli. ¶ Deliberatio eſt ꝓuida cauſe circum ſpectio cum qua ratio totum agit ⁊ furor ſibi non vendicat. xi. q. iij. illa p̄poſitorū et. c. ſe. qua etiam indiſcuſſi hominū cō lores poſſunt refrenari. Et in ſentencijs ferendis maxime eſt neceſſaria. ij. q. vi. anteriorum. xi. q. iij. cum apud ¶ Delictū dicitur quaſi derelictum. Et nota ꝓut.s. tetigi in verbo ꝯtractus ꝙ ſi cut actionū quedam ꝓueniunt ex contra ctu vel quaſi contractu. Ita actionum.

quedam ꝓueniunt ex delicto alie vero ex quaſi delicto Ex delicto ꝓueniunt actio nes vbi deliccum ꝑſone vere ⁊ directe. ꝯ p̄henditur vt eſt videre in furto rapina homicidio Ex quaſi delicto vbi ꝑſone de lictū vere et directe non ꝯp̄henditur ſed interp̄tatiue vel iuriffictione vt ſi iudex per impericiam ſuam male iudicauit te net̉ parti quā leſit ex quaſi delicto. Itē ſi tenes in domo vel officio aliquē prauū hominem qui dampnū dedit mihi tenerꝭ ex quaſi delicto eo ꝙ in culpa ſis vtēdo maloꝝ hominū oꝑe. Et eſt delictū deſer cio boni. Peccatu vero prauus actus. Sed crimen eſt peccatum graue accuſa tione et damnatione digniſſimū. Hec eſt differētia ſcd̓ꝫ augꝰ. lxxxi. diſ. c. i. Et no. de pe. diſ. i. ſi peccatum At per io. an. in re gula peccatum. Et ꝓ dr̄a inter delictū et peccatum eſt bo gl. in. l. i. C. ſi aduer. delict. vbi dicit accur. Delictū eſt genuſ generaliſſimū ſiue veniat ex animo ſiue n̄ Crimen vero genus ſubalternū. Contiuꝫ enim ſub ſe furtum. adulterium et alia q̄ ex animo ꝓueniunt.i. ex conſcīa ¶ Demens eſt qui neſcit vel non poteſt exprimere quid velit aut nolit. c. paſtora lis. d̓ cle. ergo. li. vi. vbi tex. et glo. ibi ſu per. ꝟ. remittit ¶ Demoliri eſt diſſipare vel deſtruere. math. vi. theſaurizate vobis theſauros in celo. vbi tinea non demolitur. ¶ Demonſtratio idem ſignificat quod oſtenſio. Nā omnē verbū vel factū ꝑ qd̓ aliquid oſtenditur de monſtratio dicitur Ideo dicit tex. in. l. certū. ff. ſi cer. peta. Certum eſt ꝙ nomine ꝓprio vel alia de monſtratione que vice nominis ꝓprij ſun gitur oſtenditur Et ſequitur nō refert an ꝓprio nomine res appellet̉ vel digito oſtē datur. Et licet falſa de monſtratio non ſit demonſtratio tn̄ ex ea qn̄qꝫ ſumitur ſigni ficatum ad inualidandum actū qui alias ea non exp̄ſſa eſſet validus. ꝟ. gra. teſta tor dicit lego vxori mee veſtem que cau ſa eius ꝑata eſt hec verba que cauſa eius ſunt demonſtratiua. Sed pone ꝙ nihil ē ꝑatum cauſa eius tunc de mōſtratio ē fal ſa. Et dicit tex. in. l. Quintus mūcius. ff de au. et ar. lega. ꝙ nullum eſt legatū Se cus ſi diceretur veſtem meam purpureaꝫ que cauſa eius facta eſt quia licet demon ſtratio ſit fl̓a tn̄ apparet de re legata per verba p̄cedentia. vt in. l. quintus muciꝰ p̄alle. Item ſi dicat lego dotem ſi nihil ſit in dote nullum eſt legatum quia ſi de monſtratio eſt falſa nō demonſtrat ⁊ nō apparet de legato niſi ꝑ demonſtrationē. l. iij. C. de fal. ca. adiec. le. Secus ſi di cat lego centum que in doteꝫ accepi. Qā tunc valet legatum licet demonſtratio ſit fra. tn̄ apparet de re legata. Item dicen do ticium filiū meū heredem inſtituo ī ca ſu quo non eſt filius mihi non valet inſti. tucio licet conſtet de perſona. tamen vo luntas teſtatoris fuit inſtituere filium. Et ſic illuꝫ ticiū non filium inſtituere nō voluit. ergo non valet. vt. in. l. ſi pater. C de here. iſti. Similit̓ ibi inſtituo ticiū fra trem meum ſi ſcio non eſſe fratrem lꝫ vti frēm fraterna dilectione diligam eum nō valet inſtitutio. l. nemo.§. i. ff. de here. in ſti. Item ibi lego. x. que ſunt in archa ſi ſunt in ea tm̄ quinqꝫ valet legatū ad illa quinqꝫ. l. ſi ſeruus.§. qui quinqꝫ. ff. de le. i Et ſi nihil eſt in archa legatum non valet Sed ibi lego decem que debeo ſi nihilide beo adhuc valet legatum. l. ſi. ſit. ff. dele. i. qꝛ licet demonſtratio ſit falſa cōſtat tn̄ de re legata Nam falſa demonſtratō nū quā impedit legatum vbi conſtat de re. ⁊ voluntate. Item ibi lego ſeyo. x. que tici us mihi. debet ſi ticius mihi nihil debet. non valet legatum. l. ſi ſit. s. alle Rō qꝛ ex hoc legato ſignificatur ceſſio actionis legate. Non enim volui decē legare ſeyo ſed cedi actionem ſibi contra ticium mo do ſi nihil debet ticius non poteſt actō ce di cum nihil ſit in legato. Item digito d̓ monſtrando lego hunc equū et eſt bos nō equus valet legatum. ſimiliter etiā vale ret ꝓmiſſio talis vt no. in. l que extrīſec ff. de ver. obli. qꝛ ꝑ de monſtrationem cū digito ꝯſtat de corpore. niſi aliunde appa reret niſi credidiſſem equū fuiſſe et bouē non fuiſſe legatarius. Sed ibi lego bouē meum et non eſt bos ſed equus non valet legatum. l. ſi quis in fundi vocabulo. ff. de le. i. Si tamen appareret de voluntate vel quia iſtū equum ſolebat vocare bouē̓ forte quia ibat lente vel qꝛ habebat groſ ſum ventrem tunc valeret legatum. vt

no. in. d. l. ſi quiſ in fundi vocabulo Itē quidam habebat duos ſeruos ſcꝫ ſtichuꝫ fullonem et pamphilū phiſtorem. ſic lega uit lego vxori ſtichum ſeruū meū piſtorē quis eoꝝ debebit̉ an ſtichus vt ſic fl̓a de monſtratio per nomen piſtoriſ nō noceat an amplius piſtor vt demonſtratio ꝑ no men ſtichus non noceat Dicit tex. ꝙ ſi teſtator vere ſciebat nomē ꝓpriuꝫ cuiuſqꝫ ſerui tunc ille ẜuꝰ debetur cuius nomē ꝓpriū exp̄ſſit. et dicetur in ar tificio erraſſe Si aūt non vere ſciebat no men cuiuſqꝫ tunc debebit̉ piſtor ⁊ dicet̉ ī nomine ꝓprio erraſſe vt in. l. qui habebat ff. de re. du. Item ibi ſeruus ꝯmunis eſt ticij et meuij. ſtipuletur dn̄is ſuis dic̄ tex. ꝙ refert an dicat dn̄is ſuis ſimplicit̓ an dicat ticio et meuio ſimpliciter an appo nat vtriqꝫ nomina ꝓpria et appellatiua. Item ſi tantum ponit nomina appellati ua dicendo dn̄is meis videtur eis ſtipu lare vt dn̄is. ideo ſi ſunt domini ꝓ ineqͣ. libus porcionibus. ita eis inequaliter ac quiritur. Si ꝓpria noīa tūc lꝫ ſint inequa liter dn̄i eius acquirit̉ equaliter ſicut vni inſolidum nominatim ſtipularetur ſi per vtrūqꝫ ſcꝫ nomīa ꝓpria et appellatiua re fert. quod nomen p̄cedat. an̄ ꝓpriū vl̓ ap pellatiuū. Nā ſi ꝓpriū p̄cedit eis equali ter acquiritur. ſi appellatiuū p̄cedit tūc acquiritur eis ꝓput ſunt dn̄i. l. ſi ſeruꝰ cō munis. ff. de ſti. ſer. Itē ibi iudex p̄cipit ſeruiēti vt citet petrū ioh̓is ipſe citat pe trum martini ſub nomine petri ioh̓is. Dicitur ꝙ ſi hic citatus ſub nomine pe tri litigabat coram illo iudice et in illo li tigio iudex fecit eum citari valet citatio quia conſtat de corꝑe. ⁊ ꝙ de illo tam iu dex ꝙͣ pars litigans egit. Idem dic ſi n̄ litigabat corā illo ſed ꝯmuniter ſic voca batur quia tam iudex ꝙͣ ꝑs litigans ſe re tulit ad illud corpus quia ſic cōmuniter vocabatur licet in rei veritate alio noīe vocetur idem ſi nō ꝯmunit̓ ſic vocetur ſꝫ eſt de illo maleficio vel debito de quo qͦri tur reputatꝰ obnoxius qꝛ tā iudex ꝙͣ ꝑs aduerſa de tali ſentit Nō obſtat d̓ yſaac qui benedixit iacob et animus referebat̉ ſuꝑ eſau. Nam animus ſuus ferebat̉ ſuꝑ illo corpore quod erat iacob licꝫ crederꝫ ꝙ eſſet eſau. et ideo tennit benedictio in iacob que ꝓcedebat ex animo et facto ip ſius yſaac benedicentis. Secus in citato ne que fit ꝑ ſeruientem et nō ꝓcedit niſi ex aīo iudicis. l. fi. C. de exhi. reo. ¶ Denunciare eſt crimen alicuius ſupe riori nunciare ita ꝙ prepoſitō de augeat denunciationem. vt in ſi. ff. depoſi. l. i. in prin. Hoſti. aūt in ſum. ti. de accu. ⁊ rub. de denun.§. i. dicit. denunciatio eſt crīs alicuius apud iudicem ſine inſcriptione legittime facta delacio ad penitenciā a gendam vel aliam legittima penam īpo nendam vel etiā ad vtrūqꝫ. et. in.§. ſe. ip ſe diſtinguit ꝙͣdā denunciatōem. dicens quod quedam eſt denūciatio penitencia lis et euangelica. Et ad illam quilibꝫ ad mittitur. Quedam vero iudicialis et ca nonicā ⁊ ad illam non quilibet admittit̉. vide ibi de illa et in repor. 1o. an. c. nouit de iudi. et goff. in ſum. ti. de accu. dicit ꝙ mandatum euangelicum ſi peccauerit. ij q. extenditur ſolū ad illos qui ingracia tu ſunt poſiti ſiue clerici ſiue layci ar. xxx iij. q. iiij. duo iſta nomina. xviij. q. iiij. de p̄ſbi. Quō ad alios autem eſt conſilium. et hoc eſt verū in peccato ꝯmiſſo. Nam in ꝯmittendo omnibus eſt p̄ceptū. xxij. q. v. hoc videtur Et dicit goff. ſe approba re dictū io. an. et ꝙ quilibet admittit̉ ad denunciandum dum bono zelo denūciet de ſen. et re iudi. cum.i. et a. ſed licet infa mes ⁊ irregulares nō tn̄ admittuntur cri minoſi qui ſua crimina non correxerint p̄ ſumitur ꝙ malo zelo denuncietur aliena Diſtinguit tn̄ di. denūciatōꝫ de peccato ꝯmiſſo eſſe euangelicā Sed ꝯmittēdo cā nonicam ad qͣꝫ quilibet admittitur vt de ꝯgna. ſpiri. tua. Et ſufficit qualiſcūqꝫ no ticia vt in. c. hoc videtur preal. Nec tur pitudo ꝓprie obſiſtit in ſponſalibus. Preterea nec impedit iuramentum p̄ce dens. xiij. diſ. nerui Et nota ꝙ non ſequi tur iſte denunciatus eſt excōicatus publi ce et ne dum in iudicialibus. ſed etiā ī ex traiudicialibus euitari et a legittimis ac tibus remoueri debet ergo ē excōicatus. qꝛ forte excōicatus nō eſt vt ſi poſt appel lationem legittimā ſentencia lata ſit in eum non tn̄ fuit vt debuit ꝓſecutus ap pellationem eandem infra tꝑus ab hoīe vel iure ſtatutū ad ipſam ꝓſequendā. c.

licet. de ſen. excō. li. vi. ¶ Deniqꝫ no. archi. xiiij. di. deniqꝫ. ¶ De plano aliquid dr̄ fieri ꝙ iudex ſine figura et ftrepitū iudiciario facit de cui verbi ſignificato habes hodie plene de ver. ſigin cle. ſepe. archi. de elect. c. indē nitatibus. li. vi. ſuꝑ verbo ſtrepitu et fi gura. Et de accu. c. Sicut olim vbi ſtatui tur ꝑſone ydonee ſimpliciter et de plano abſqꝫ vlla iuriſdictione ſollicite inuenſti gantes. ⁊cͣ. Dicitur ergo iudex aliquid fa cere de planoqn̄ ſcꝫ non eſt in conſiſtorio vt ſcꝫ reſidens in loco quo iudicare cōſue uit aliqualiter inſtructus ſine iuris ſolē nitate aliquid facit ſtatuit aut d̓termīat. ¶ Deportare eſt aliquem ꝑpetuo exilio Sampnare ſed relegare ad tempus. vt. ff. de interdict. lege relegatorum.§. dr̄a. ¶ Depoſitū ſcd̓m hoſti. eo. ti. eſt qd̓ cu ſtodiendum alicui vel alicuius fidei datū eſt vel creditū in qͦ debet qui recipit maxi mam diligentiam habere quia in depoſi to ꝯͣhitur re obligatio inſti. qui. mo. re. cō tra obli.§. penul. Et dr̄ depoſitū int̓ cle ricos. ꝯmodatū vero inter vulgares. Rei aūt depoſite ſicut ⁊ ꝯmodate dn̄iuꝫ retinemus. vt. ff. cōmodati. l. rei ꝯmoda te. Et dicitur ẜm hoſti. a de et poſitum ſic ꝙ p̄poſitio de augeat. Vel dicitur a de. i. deorſum poſitum alias ſeorſum poſitū ſcꝫ a deponente vt oſtendatur totum fid̓ꝫ eius cōmiſſum apud quē ponit̉ quo ad cu ſtodiam. et videtur ſeparata cuſtodia a deponentē. Eſt ergo aliud. pono. aliud d̓ pono. vt. ff. eo l. i. Quid ſit actio depoſi. ti directa et contraria. Re. s. actō depo. ¶ Dpoſitarius eſt apud quē res aliqua deponitur cuſtodienda. ita ſumitur in au ten. Sed iam. C. depoſi. Et differt a ſeq̄ ſtro quia depoſitarius ad hoc p̄ciſe ten tur vt depoſitori rem reſtituat. Tenetui etiam maximam diligentiaꝫ adhibere ſꝫ ſequeſter neutri litigantiū tenetur p̄ciſe rem reſtituere ſed indeterminate illi qͥ vi cerit. ¶ De relictum dr̄ illud quod caret poſſeſ ſore vel quod in nullius eſt poſſeſſione vt inſti. de re. diui.§. hoc amplius circa fi. ¶ Derogare eſt diminuere vel in parte tollere vel detrahere. vt. ff. de verbo. ſig. l. derogator. Et differt abrogatore ibidē Re. s. abrogare. ¶ Deſidere eſt diſcordare. ¶ Deſertores dicunt̉ cl̓ici qͥ ꝓprie eccīe miniſtris deſtitutis ad aliam vicio fuge ſe tranſferunt vel ꝯfugerunt vt. xxi. q. ij. placuit. et hoc ſcd̓m can. Sed ſcd̓m legeſ deſertores dicuntur milites vicio fuge ſu am miliciam deferentes. vt. C. eodem ti tulo. l. i. ⁊. ij. li. xij. ¶ Deſertum eſt locus non habitatuſ pe nitus neqꝫ cultus vltra memoriam homi num. vt. c. i. de ver. ſig. li. vi. ¶ Diſuetudo et ꝯſuetudo differunt ẜm bar. in. l. de quibus. ff. de legi. ſuꝑ. ꝟ. de ſuetudinem. Nam ꝯſuetudo eſt quando fit conrra legem ꝑ ip̄am ꝯſuetudinem. Sed deſuetudo quando non vtimur ali qua lege in iure poſita De hoc no. ꝓhe. ī ſti. in fi. et in glo. l. p̄alle. ¶ Deteſtari eſt abſenti denunciare teſti bus adhibitis. vt. l. ſubſignatum.§. i. ⁊. l. ſe. ff. de ver. ſig. Aliter autem deteſtari ē facta alicuius abrenunciare ſpernere vel abhominari ſeu non approbare vel eſt ex ecrare vel deſcribi res aliquas et eaſ que quales et quante ſunt ſcripto ꝯprehendi vt. ff. l. p̄alle. ¶ Deteſtatio eſt cū teſtibus facta denū caitio. ¶ Deuns eſt vna pars aſſis que ex. xi. vn cijs ꝑficitur inſti. de heredi. inſti.§. here ditas. ¶ Deus dedit eſt pprium nomen. c. tāta de ſimonia ſimiliter deo datus. e. ti. c. iij Et ſic nomen pprium diuerſimode ꝯponi tur. Quandoqꝫ ex nomine et ꝑticipio. qn̄ qꝫ ex nomine et verbo. Qn̄qꝫ ex ꝓnomīe verbo et nomine. vt quo vult deus. vt. c i. de iudi. Nec valet argumentū ab ethi moloya nominis ꝓprij quia ad placitum imponitur. Sed nominis appellatiui qn̄ qꝫ ſic ſcilicet negatiue. vt. l. ſi quis infun di vocabulo. ff. de le. i. patꝫ in nominibꝰ mutuum teſtamentum ¶ Dextās eſt pars aſſis que ex. x. vncijs perficitur nec reſpicit totum vt. in.§. p̄al le. Re. s. as. D yaconus grece dicitur miniſter latne. qꝛ ſicut in ſacerdote ꝯſecratio. ita ī dya

cono miniſterij diſpenſatio habetur. Et ypodyacōes grece dicuntur ſubdyaconi. latine quia ſubicent preceptis leuitaꝝ. Et apud hebreos nathinei vocantur vt habes. xxi. diſ. cleros. ¶ Diaſcoli vel diaſcoles dicuntur iaſy. i. dictatores vel diſtinctores legis hoc eſt publice rationis. Et ſcd̓m hoc accipitur in glo. de tabu. ſcri. vel pic. C. li. xi. ¶ Dyadema ꝓprie eſt corona imperialit Et eſt ſolum de auro et lapidibus p̄cioẜ. a dya. i. duo et demo quia ex ſui rotundi tate principium demit et finem. ſcd̓m. io. an. in cle. romani. de iureiurando. Dya boluſ idem eſt quod demon. a dya qd̓ eſt duo et bolus morſus quaſi mordes cor pus et animā. Et creatus eſt bonus ſꝫ ex libero arbitrio factus ē malus ymmo ad huc habet liberum arbitriū. ſed illud eſt tm̄ ad malum alioquin non demereretur et quotidie peyor efficeretur. Similiter. angelus habet liberum arbitriū quo quo tidie meretur ⁊ melior fit. hoc ergo ad bo num tantum Homo vero hꝫ liberū arbi trium eque ad bonū ⁊ ad malū ſcd̓m glo. xxiij. diſ. in nomine dn̄i. vbi tex. dicit ꝙ ī ꝯſecratione ep̄i querendū eſt poſt multa ſi credat ꝙ dyabolus non ꝑ ordinatione edraxim ifiacuiū tim ſed ꝑ arbitrium factus eſt malus qꝛ hoc qͦ libet credere tenetur. ¶ Dictatores olim dicti fuerunt qui ſū mum magiſtratū gerebant quoꝝ erat in maioribus cauſis ſententias ferre ſeu di ctare. vt. ff. de ori. iur̄. l. ij. Et populo di cuntur auctores quoꝝ creati fuerunt treſ a romanis poſt ceſſares. ¶ Dictio eſt idē qd̓ ptātas. vt. ff. d̓ ori. iur̄. l. ij.§. capta ⁊. ij. q. vi. c. a iudicibus ad fi. inde iuriſdictio. ⁊ ꝯponitur ab hoc nomine. ¶ Dieta in vna ſignificatione eſt cenacu lum quo die magis ꝙͣ nocte ſolent homi nes reſidere vt. ff. de dona. l. lucius. De domuncula cōſtructa in ortis ꝓ colligen dis fructibus ſeu oblectationis gracia. Ita capitur in. l. ſenatus.§. marcellus ff. de le. i. In alia vero ſignificatione di citur ſpacium vnius diei vel lapſus. Tercio eſt vnius diei oꝑatio Quarto eſt vnius diei certa et determinata ꝯmeſtio Continet autem dieta legalis. xx. miliaria ytalica. Dieta vulgaris dicitur illa q̄ habetur ſcd̓m ꝯſuetudinem regionis. ¶ Dietarij dicuntur qui in cenaculo alie no ſe dirigūt animo furandi a diera ſcd̓ꝫ pͥmaꝫ ſignificationem ſic dicti. et ſic ex ponitur in. l. ſaccularius ī prin. ff. de edi. edic. ¶ Diffinitiua ſententia. Require. jͣ. ſen tentia. ¶ Difficile dicitur qn̄qꝫ qd̓ nullomō fit. ij. q. vi. biduum. ꝟ. ſed aduerſus ⁊ glo. fi. de teſti. c. p̄ſentium exponit de facili non id eſt nullo modo. ¶ Digeſtum ſcd̓m azo. in ſum. de ve. iu. enucli. dicitur legalis liber qui alio noīe vocatur pandecta ſeu liber pandectaruꝫ ex eo quia omnes diſputationes et deci ſiones legittimas in ſe habet et ꝙ. vndiqꝫ collectionem in ſummis recipit in centū quinquaginta pene milia verſuum totuꝫ opus ꝑſiciens. et. in quinquaginta libros parciales digeſſit imperator. Collectus autem fuit iſte liber ex veteri iure qd̓ ab vrbe romana conditum et a romuli tem poribus vſqꝫ ad tempora. Iuſtiniani fe re per mille et. cccc. annos confuſe ſtatu tum obtinuit Et extendebatur in duo milia pene libroꝝ. et trecies cētena milia verſuum vel reſponſorum. vt patet de. ꝟ iu. enncli. lege. ij.§. cuꝫ omnia. Quare au tem pandecta diuiſa fuit in tres libros. vel volumina quoꝝ pͥmū vocatur. ff. ve tus. ſcd̓m inforciatum. terciū. ff. nouum. Racio quia a duobus imperatoribuſ nū cupatis hoc nomine fridericꝰ poſtea ma turius ruminatū eſt. ergo ſcribitur ꝑ du plex. ff. ſcd̓m quoſdam Dicitur aūt pan decta a pan.i. totum et decta doctrina: quia ibi eſt tota doctrina oīm iuris con ſultorum. vt in.§. p̄al. cum omnia. Et in phe. inſtitu. Sed vocatur. ff. ideo qꝛ om nia decidenda ibi digeruntur ⁊ ſoluūtur ſcd̓m azo. accur. dy. in prin. inſti. Et not. io. an. in ꝓhe. cle. ꝙ. ff. capitur alibi ꝓ de coctum. xxxv. q. ix. apl̓ice de conſe. diſ. v ne tales. et. c. prece. Quidam dicunt ꝙ iſte liber olim ꝑ duplex. dd̓. ſcribebatur. vel ꝑ. d. et g. ſed poſtea ꝑ vicium ſcripto roris corruptum ſit. Sed prima rō appa ret melior.ſ. ꝙ ffi ſcribatur contra moreꝫ omniū legaliū libroꝝ ꝑ duplex. ff. ꝙͣuis

ille due lr̄e nec in prin. nec in fi. huius no minis digeſtū ponantur. ideo quia ille li ber fuit digeſtus ſcd̓ario ꝑ duos frideri cos imꝑatores a quoꝝ cuiuſſibet nomīe ſumpta eſt prima lr̄a. f. et ſic erunt duo. ff licet illa rō alijs non placeat quia neuter illoꝝ imꝑatoꝝ aliquid fecit exceptis pau cis ꝯſtitutionibus poſitis in vſibus feu. Dicunt ergo eſſe viciū ſcriptoꝝ. Et vnuſ illoꝝ librorū nominatus eſt inforciatum quia cum romē eſſet ſtudium amiſſum et bononie inoleret et eius recuperatiōe fa cta rauenne cū eſſet amiſſum ius eſt red ditum forte cum multa aſſint que deerāt et ſic ſumitur in ꝓ valde. Alij dicunt ꝙ fortes leges in eo ſunt ſed certe et in vete ri alij ab inuentore ſeu auctore ſic nomīa tum dicunt. vel dicitur ꝙ nominā magi ſtralia. ſunt quare non eſt de eis diſputan dum. qꝛ relinquit̉ ꝑtinacibus ſcd̓m tuliū Et qꝛ plura ſunt negocia ꝙͣ vocabula. ff. de p̄ſcrip. ver. l. natura enim. Ulij ab īfor ciato in caldeo vocabulo quod eſt diſpo ſitio quia vltime diſpoſitiones in eo ſūt. vn̄. Sum liber fortis diſponens ſpolia mortiſ Et clauſis portis me diſcat lector ortis. Hec in glo. i. huius libri. Et dicit̉. ꝙ vnus fridericus de predictis qui fecit. aucͣ. omnes peregrini. C ꝯmunia de ſuc. aucͣ. habita. ⁊cͣ. natus fuit in ciuitate pa normitana exantiquiſſima muliere ne cre deretur partum eſſe ſuppoſitū publice in medio pallacij peperit. ¶ Dignitas quid ſit ſcd̓m archi. patet d̓ ꝯſue. c. i. li. vi. in glo. et hec erat ꝯtra que eſt notabilis. Dignitas qn̄qꝫ ideꝫ eſt qd̓ poteſtas vel conditio vel p̄rogatiua ſecū laris. vt. xxiij. q. v. adminiſtratores. ⁊. C de digni. li. xi. Et ſic iudex dr̄ habere dig nitatem. vt. ff. de albo ſcriben. l. vl̓. De hoc etiā notat. iiij. q. iij. in prin. Item di gnita eſt quedam p̄eminentia eccleſie vl̓ in eccleſia. c. ꝙͣuis de ver. ſig. vide no. io an. iiij. di. deniqꝫ et vin. ⁊ ber. de cle. nō reſi. c. iij. et de preben. de multa Et quod modis ſumatur dignitas no. etiam de re ſcriptione. ſedes apoſtolica in glo ſuꝑer verbo maiores que incipit. ſed quas per ſonas Qn̄qꝫ autem ſumitur ſtrictius ꝓ eminentia p̄rogatiue perſone eccleſiaſti ce que prerogatiua etiam dicitur ꝑſonatus qui cognoſcitur quando aliquis ha bet p̄rogatiuā in choro vel capitulo ī op tionibus in ꝓceſſionibus in vocibus dan dis et ſimilibus pluſꝙͣ alij canonici ſui ordinis. vt in. dicto. c. i. de conſue. p̄all̓. cum ſi. Et illa ꝯgnoſcitur hijs modis. Primo qn̄ quis habet adminiſtrationeꝫ rerum eccleſie cum iuriſdictione. Secun do quando habet nomen dignitatis et p̄ lationem ſeu p̄rogatiuam tam in choro qͣꝫ in capitulo. Tercio qn̄ ex conſuetudīe eccleſie habetur aliquis in dignitate vi. archi. vbi s. Etiam dignitas ſignificat. lacius et ſtrictius ſcd̓m vſum eccleſiarū nam quod in vna eccleſia ꝯtinetur ſub no mine dignitatis in alia ꝯtinetur nomine officij et ecōtra ꝓut cuiuſuis eccleſie. vſi habet. Reperitur etiam latiſſima ſignifi catio ꝓ quāuis excellentie. ꝟ. gra. cū ali quid relinquitur principi. princeps mo ritur ante diem legati cedentem. debet̉ ſucceſſori. Rō qꝛ videtur legatū eſſe dig nitati ſignificato ſumpto ex hoc ꝙ relic tum eſt ſub nomine dignitatis. Dignitaſ autem non moritur. xij. q. ij. liberti. ſꝫ ibi Relinquitur auguſte ipſa enim morit̉ an̄ diem legati cedentem legatum perit. l. cū pͥncipi cum. l. ſe. ff. de le. ij. Rō qꝛ cū dig nitatem nō ex ſe ſed ex auguſto habebat. non videtur ei relinqui ſub nomine digni tatis ſed ſub nomine ꝓprio. Et ꝑinde eſt ac ſi nomine ꝓprio relictum eſſet ei. Ad̓o non detur auguſte ſuccedenti niſi quocū qꝫ alio medio ꝓbabili ꝯcluderetur volū tas teſtatoris. Ex hijs bar. decidit talem queſtionem Si relinquit̉ ep̄o eo mortuo ante diem. debetur ſucceſſori cum vicari us non habeat dignitatē ex ſe ſed ab ep̄o Et breuiter voluntas diſponentis debet inſpici. Item ibi concedo dn̄o iohanni videtur conceſſum ꝑſone ſignificato ſum pto a nomine ꝓprio. Si vero ponitur nō men appellatiuū tantū videretur relictū dignitati. Si vero ponitur vtrūqꝫ ꝓpriū et appellatiuū dignitatis tunc diſtinguit̉ ſi ꝓprium precedit videtur concedere per ſone. Si appellatiuum diguitatis vel ec cleſie precedit tunc dgnitati conceſſuꝫ vi detur. hoc per bart. in. l. ciuibus. ff. d̓ re. ¶ Dilacio eſt temꝑis in cauſa ꝓrogatio

Et dilatōm ſcd̓m hoſti in ſum. ti. d̓ dila. §. i. Ilie ſunt citatorie que dantur vota to ad cauſam adueniendum ad iudicē an te lit. ꝯteſt jͣ. quaſcitatus ſe p̄parabit vt veniat intermino ⁊ nihilominus poſt ter minum. vt de offi. dele. conſuluit de qui bus. ff. de iudi. l. ad peremptoriā cum ſe. vſqꝫ ad. l. de qua re. Et alie ſunt reſtitu torie que dantur hijs qui ſpoliati fuerūt ſeu ſunt vel que dantur ad appellandum que ſunt decem dierum. vel ad reſtitutio nem in integrum petendaꝫ que olimᶠ īfra annum vtilem. hodie quadrienniū ꝯtinu um dantur. Ut. C. de in integra reſtitu tione. l. finali. Alie ſunt d̓ liberatorie dan tur reis ad liberandum de quibus. C. de lit̓. con. in aucͣ. offerat̉ hodie canomzāta iij. q. iij.§. offerat̉. Alie ſunt ꝑemptorie q̄ dantur volenti ꝓbare. de quibus in. l. i. C. de dila. Alie ſunt executorie que dan tur ꝯdēnato ad hoc ꝙ ſatiſfaciat de hijs l. ij. C. de vſu Alie ſunt reuocatorie que dantur habentibus ius reuocādi domū de quibuſ habetur. l. i. ij.§. legatis. ff. de iudi. Alie ſunt vacatorie ſiue feriales vi in. l. de ferijs. ff. eo. ti. et. xxv. q. iiij. ꝑ to. Ilie ꝑſecutorie que dantur ad appellatō nem ꝓſequendam de quibus in auc̄. ei. qͥ appellat. C. d̓ temp. app. Alie ſunt ſalua torie vt penitentiales. alie p̄ceptorie de app. c. p̄terea. alie electorie. vt de ꝯuerſi cōiu. c. ex publico. ff. de adop. l. mancipi orum. et de elect. ne ꝓ defectu. alie exꝑto rie vt de frigi et male. laudabilem alie ex emptorie vt quimat̉. accu. poſ. c. fi. et. C de inge. ma. l. diffamari. alie re futatorie vt de app. perſones. et. c. Requiris. ij. et c. Sepe de elec. dudum de renū. veniens alie exceptorie ſcꝫ ad ꝓponendas exceptō neſ ꝯceſſaſ a iure de excep. paſtoralis hoſ modos ⁊ ſpēs lacius ꝓſequitur hoſti. ibi dem et in ſpe. eo. ti. et plures addit ſpec. vide ibidem. et gl. ſumme. iij. q. ij. de cla rat notabiliter quinqꝫ ſpecies induciarū vel dilationū. Spe. autem enumerat. xx. in ti. de dila.§. i. Et hoſti. in ſum. eo. ti.§. i. Nam reſtitutorie inducie dabantur olī ſpoliatis vel eiectis et tandem reſtitutis infra quas a iudiciorum ſtrepitu quieſce bant et erant non minores ſex menſium nec maiores anno. iij. q. ij. eiectis Uel ve rius erant arbitrarie. c. ſi ep̄us. e. q. ⁊ de liberatorie dantur ante lit. ꝯteſt. Cū enī citatus venit ad iudicem porrigitur ei li bellus quo oblato dantur a iudice indu cie. xx. dierum in quibus deliberat reꝰ vt cedat vel contendat ſiue iudicem recuſat Et talis exceptio dilatoria eſt. Ideo an̄ lit. conteſta. ꝓponenda de re iudi. cū īter monaſteriuꝫ. Et exceptio recuſatoria iu dicis debꝫ pͥma eſſe inter dilatorias qua obmiſſa ſi alie ꝓponantur ad ipſam redi ri non poteſt niſi ex noua cauſa. Dantur etiam ante lit. conteſt. que paternales ad iectiones induciarū dicūtur. vt. v. q. ij. p̄ ſenti. p̄paratorie vero dantur ꝑ lit̓. ꝯtel. probare volentibus infra quaſ p̄paret ſu as ꝓbationes quaꝝ ſpacium moderan dum eſt vt dicit lex. iij. q. iij. ſpacium Et dantur tam actori ꝙͣ reo et tantum ſeml̓ ut. in.§. ſpacium p̄alle. niſi caſus emer gat inopinatus. Iudicatorie autem dā tur cōdemnatis ⁊ ſunt quatuor menſiuꝫ d̓ re iudi. ꝙ ad conſultationē. Nec habēt locū in cauſis criminalibus in quibꝰ exe cutio non defertur niſi in quatuor caſibꝰ vt no. Goff. de iudi.§. ꝑtibus. Et no. ꝙ in ciuilibus cauſis ꝓ qualibet cauſa ne ceſſaria datur vnicā dilatio. In crimīa libus vero tres ſunt reo et due actori. hͦ ex Aoff. in ſum. eo. ti. ¶ Dilatio poteſt etiam ſic deſcribi. ſcd̓ꝫ bal. Eſt ꝑs quod habet certū principiū et certum finem. Vel ſic eſt tempus datū a lege vel a iudice ꝑtibus ad veniendum. Et talis eſt duplex. ſcꝫ prima que datur ab homine vel a iudice Scd̓a que datur ā iure vel a lege. vt patet in rub. de feijs. ¶ Dilapidare eſt res vel bona ꝓdigaʸ it̓ et indifferenter erogare. ſcd̓m qd̓ no. ar chi. de reſcrip. ſtatutū li. vi. et de elec. qꝛ ſepe eodem. li. et ſic ſumitur in. l. ſi pro ea C. mandati. ⁊. ff. de mino. l. veꝝ circa fi. ¶ Dilitere eſt latere. inde diliteſcere in choatiuū ⁊ vtuntur multum oratores di centes vnde tibi ſcribēdi capeſcant exor dia mea ſane rationes diliteſcit Et habe tur in. l. dies feſtos. C. de fer. vbi dicitur taceat apercio. aduocatio diliteſcat. ⁊ ve uit a verbo dilitere. a dis et latere. ¶ Diminutio capitis. Re. s. capitis di minucio.

¶ Dyoceſis ſecundum archi. de reſcri. ſtatutum. li. vi. dicitur deſtinctio vel di uiſio ſiue gubernatio quia diuiſa ⁊ diuer ſa eſt ab eccleſia alterius epiſcapatus et cōmiſſa gubernationi vnius vt patet. vi. q. i. ep̄m et. xvi. q. iij. quicunqꝫ. et. c. licet. et. c. inter. et ibidem notat. de temp. or. c. eos. li. vi Aliquando ſumitur ꝓ regiōe vel ꝓuincia. Et ſic forte capitur in. l. pre ſides. C. de offi. recto. ꝓuin. Aliquando ſumitur ꝓ prouincia. Etiam interdum. pro parochia. vide de hoc archi. ibidem et. vi. q. i. ep̄m. Et dicitur a dya.i. duo et ceſio.i. ſeparatio quia ſeparat duaſ iuriſ dictiones. Et nota ꝙ appellatione dyo ceſis non comprehenditur ciuitas qꝛ dig nius ſub minori comprehendi non debet Sed ciuitas dignior eſt dyoceſi. Sed ap pellatione ciuitatis bene dyoceẜ comp̄ henditur. vt not. in. c. rudolphus de re ſcrip. Et ꝙ nomen ordinarius pluta cō prehendat ꝙͣ nomen dyoceſanus. vide glo. ij. cle. i. de vi. et honeſt. cleri. Et meli us glo. in ver. dyoceſanis in cle. i. de iur̄ patro. ¶ Dypondius eſt genus ponderis leuiſ ſimi. ex duobus aſſibus ꝯpoſiti. vt dicit bēdā. ſuper illud luc̄. xij. nonequinqꝫ paſ ſeres veniunt dypondio vel eſt as dupli catus videlicet. xxiiij. vncie. Et nota. in ſti. de here. inſti.§. ſi plures vncie. Et qd̓ in numeris eſt vnum hoc in ponderibus ē as quod duo habꝫ dypōdia. Et dr̄ a dya quod eſt duo et pondus quaſi duplex pō dus leuiſſimi ponderis. ¶ Directum verbum eſt quod ſignificat ille cui relinquitur. vel in quem diſponit̉ ſua manu recipiatur. Sꝫ obliquū verbū eſt quod ſignificat vt de manu alterius. accipiatur. Et cōmune verbum eſt quod vtramqꝫ ſignificationem habet. ver. gra. directum verbum vt inſtituo quia ſigni ficat ꝙ inſtitutus ſua et non alteriꝰ ma nū accipiat. ff. de here. inſti. per to. ti. Adem in verbo heres eſto. eo. ti. et in. ꝟ accreſcat vt in ti. C. quando non pe. pa. pet. ac. Iteꝫ in verbis accipiat. lego. ca piat. quia ſunt directe ſignificantia. Ob liquū verbum vt reſtitutus. l. reſtituta ⁊ per. to. ti. ff. ad trebel. Item ibi volo ꝙ talem hęredem recipias quia tunc per fi deicōmiſſum pars hereditatis eſt illi re fituenda. l. pater filium.§. fi. ff. de le iij. Adein ibi rogo vt ticium heredem faci as. l. ex facto in prin. ff. ad trebel. Nam per hoc videtur velle et intelligere ꝙͣ he reditatem ſuam ſibi reſtituat et ſic nō di recte heredem illum faciat Idem in ver bo detur. l. fundi trebationi. ff. de vſu. ⁊ vſufruet. le. Et breuiter omne verbuꝫ ſig nificans ꝙ quis de manu alterius accipi at eſt obliquum de cōmuni verbo vt ſub ſtituo Qam ſi paganus ſubſtituit filio ī puberi quandocunqꝫ deceſſerit ꝑ verbuꝫ ſubſtituo hec ſubſtitutio eſt fideicōmiſſa ria vt noͣ. in. l. centurio. ff. d̓ vulga ſubſti. Si autem ſubſtituit filio ſi heres nō erit ſubſtitutus admittitur ex directo ſuo iu re. Eſt ergo cōmune quia habet vtrāqꝫ ſi gnificationem et rationem quare non eſt directum ſicut illud verbum inſtituo. de hoc ꝑ bar. in p̄all̓. l. centurio. quia magi generale eſt. Nam in loco alterius quali tercunqꝫ poſitus dicitur ſubſtitutuſ etiā in ſingularibus legatis Secus de verbo inſtituo. Idem in hijs verbis perueniat pertineat. habeat retineat remaneat. re uertatur. deuoluatur. peruertatur. ſucce dat. Et breuiter quodcunqꝫ verbum ſig nificat ſic vtroqꝫ modo ꝙ quis ſua manu habeat vel ab alia. dicitur ꝯmune. vt no. bar. in. l. centurio. p̄alle. ¶ Diſpoſitum in vno vrumqꝫ ſignificet vel tantum illa vel etiam diſpoſita ī alia D iſtingue aut factum eſt denegando in vno. et queris an ſignificet conceſſionem in alio. et econtra factum eſt de concedē do in vno et queris an ſignificet denega tionem in alio Scd̓o ſi diſpoſitum in vno habet caſum ſignificatum a contrario ſē ſu an ſignificet diſpoſitionem ꝯtrariam. in illo caſu. Tercio ſi eſt diſpoſitum in fa uorem an ſignificet diſpoſitum in odium vel econtra. Quarto an diſpoſitum in v no ſimpliciter ſignificet extenſionem in alio. Pro quo notandum licet regula ſit ꝙ diſpoſitum ſit in vno ſignificet tantū in illo. quia illud ꝯtinet quod ſignificat. Quandoqꝫ tantum ſignificatuꝫ extendi tur prout eſt quouis modo ſignificandi. ꝓbabili concluditur. vnde ad primū que ſitum dicendo reſpondetur ꝙ diſpoſitū

denegando in vno ſignificat ꝯceſſionem in alio ⁊cͣ. ver. gra. Teſtator dicit lego. domū excepto tali inſtrumento ꝑ hoc de negatū ſignificatur in alijs inſtrumentis ꝯceſſum. l. queſitum.§. idem reſpondit. ver. deniqꝫ. ff. de here. inſti. Iteꝫ ibi mu to denegatur eſſe ꝓcuratorē ⁊ pupillo te ſtem ſignificatur ꝙ alijs ꝯceditur. Item dic in omnibus edictis ꝓhibitorijs. l. cuꝫ pretor. ff. de iudi. Nam quo de vno ne gatur de alio ꝯceditur. xxv. diſ. qualiſ. xv. q. iij. ex eo. Similiter ꝯceſſum in vno ſig nificat. denegatum in alio quia econtra quod de vno ꝯceditur de alio negari vi detur. l. cuꝫ ita legatū. ff. de ꝯdi. et demō ſtra. Et no. in. c. nonne de p̄ſump. et. l. q̄ ſitum.§. i. ff. de fun. inſtruc. inſtruē. qꝫ le. ver. gra. teſtator dicit ſic lego duas ſtatu as marmoreas et omne marmor per hoc ꝙͣ dicit duas ſtatuas videtur denegare de alijs ſtatuis nec ꝯprehenduntur ſub il lis verbis generalibus et omne marmor vt. l. cum heres.§. i. ff. de le. iij. Itē vbi collegium conceditur aliquibus alijs vi detur denegatum vt in ti. de eo ll̓. illi. C Item vbi mulier ꝓ bonis pafernalibus i. bonis que tradit marito ſupra dotem. et non ꝓ dote ſi ſibi ꝓuidet ꝙ alique res ſint pignori obligate. tūc alie res mariti non ſunt ſibi pignori obligate. Et tamen ſi ſibi non ꝓuideret omnes eſſent ſibi ob ligata pignori Et ſic diſpoſitio ī vno oꝑe ratur dene gationem in alio. vt. l. fi. C. de pact. Item ibi in ſcd̓o caſu reſpondetur ꝙ diſpoſitum in vno ſi habet caſaꝫ ſigna tum a ꝯͣrio ſenſu tunc ſignificat diſpotio nem cōtrariam in illo caſu. ver. gra. De bes mihi pecuniam pure iuſſu meo ꝓmi ſi ticio ſub conditione ſi ex aſia venerit diſpoſitum videtur id quod ſub ꝯtraria diſpoſitione ſcꝫ ſi non venerit eam mihi non debeas. Et iſtā diſpoſitio ꝯtraria. ꝯ trario nō tollit̉ caſu exiſtis verbis diſpō ſitionis ſeu ex eoꝝ ſignificato exp̄ſſo. S aliunde. vt. l. pecuniā. ff. ſi cer. pe. Idē le gatū pure ad ep̄atum ſub ꝯditionē ſub ꝯͣ ria cōditiote datū eſſe intelligitur. vt. l. aliquando. in fi. ff. de cōdi. et demō. vbi tex. non dicit. Datum eſt ſed datū intel ligitur. ſa. qd̓ no. glo. in. l. apud antiquoſ ſuper verbo coniecturaꝫ. C. de fur. Itē ibi dando dotem mulieri ſtipulor michi reddi ſi per diuorcium matrimonium fue rit ſolutum hoc caſu in caſu contrario.ſ. ſi fuerit ſolutum non per diuorcium ſed ꝑ morrem. nihil videor diſponere. l. ſi cum dote. ff. ſolu. ma. Item ibi conuenticulā C. de ep̄i. et ele. Non ideo ſequitur ꝙ in eccleſia permittatur fieri quia contra ra tionem naturalem ⁊ ciuilem eſt. ⁊ ſic hec verba extra eccleſiam ibi nihil operātur ſed ibi ponuntur quia de facto nō fiebat in eccleſijs. ſed extra in priuatis domibꝰ Et ſic lex prohibet morbum vrientē qꝛ quod medicamenta morbis hoc exibent iura negocijs. An auten. hec conſtitutio in prin. colla. viij. fa. c. vt conſtitueretur. l. di. Adem in tercio membro reſpon detur ꝙ in diſpoſito in fauoreꝫ ſignifica tur etiam diſpoſitum in leſionem vt ſi cō trahendo tecum ſocietatem. dico paciſcē dio ꝙ habeo duas partes lucri. et tu terci am ſignificatur alia diſpoſitio ꝙ etiam habeo duas partes dampni et tu terciā. inſti. pro ſocio.§. illud. et ſic ſignificatur diſpoſitio retorſiua diſpoſiti in leſionem diſponentis ſeu paciſentis ſui fauore. Ex hoc decinditur queſtio talis ꝙ qui imꝑe trauit graciā ad p̄bendas integras nō hꝫ graciam ad ſemip̄bendas quia in ſemipre bendis nihil eſt diſpoſitum. Itē iudei n̄ poſſunt conueniri die ſabbati et nō poſ ſunt conuenire. C. de iudeis. l. die ſabba to. vtrūqꝫ.ſ. n̄ poſſe ꝯueīre nec poſſe ꝯue uiri diſponit̉ expreſſe et ſignificat̉ ex ver bis diſpoſitiuis. Nec hoc diſpōſitum ꝙ non poſſunt ꝯueniri retorquetur in eoruꝫ leſioneꝫ ꝙ non poſſint cōuenire qꝛ diſpō ſitio vtrumqꝫ continet. ergo nihil ſignifi catur aliunde. Idem dicendū in diſpoſi to in odium ſcilicet ꝙ etiam ſignificet fa uorem. vt aliquis eſt infamis ecce odium Et ſequitur fauor ꝙ non cōpellitur eſſe te ſtis. Idem in relegato qui etiam non te ſtificatur ad quartum membrū. Reſpon detur affirmatiue ꝙ diſpoſitum in vno ſimpliciter etiam ſignificat extenſionem in alio vt qui concedit alteri in fundo ſuo aque hauſtum. etiaꝫ intelligitur concede re ſeruitutem itineris ad aquehauſtum. lege. Item.§. i. ff. de ſeruitu. ruſtico. pre

¶ Diſtributiuum dicitur quod diſtribu tionem ſignificat. et hoc diuerſimode ꝓ ut diuerſitas ſubiecte materie vel aliud medium ꝓbabile habet diuerſificare. ꝟ. gra. ſic dicendo quilibet fert lapidem ſen ſus eſt ꝙ vnuſquiſqꝫ ꝑ ſe et inſoliduꝫ fert lapidem. Ideo ſi teſtator dicit. quilibet hereduꝫ meoꝝ det ticio. x. tunc quot ſūt heredes tociens ticius habebit. x. l. ſi plu ribus et ibi notabilis glo. ff. de ſe. ij. Itē ibi ſi teſtator oſtendens duos vel tres cū digito dicat quilibet veſtrum heres mi hi eſto. ſenſus. ꝙ quilibet ſit heres in ꝑte non inſolidum. l. hoc articulo in fi. ff. de here. iuſti Nam materia ſubiecta nō pa ritur de pluribus quemlibet inſolidū he redem eſſe cum impoſſibile ſit cuilibet eā dem hereditatem inſolidum attribui. Item ibi quiſquis mihi heres erit det ti cio centum ſiue vnus ſolus heres ſit ſiue plures. ticio debentur centum ſoſum. l. ab omnibus in prin. ff. de le. i. et. l. ſi qͥs in fundi vocabulo in fi. eo. ti. Et ſi in eo dem caſu teſtator poſtea prohibet vnum heredem dare ticio vel eximit eū a dādo adhuc centum debentur ticio ab alijs. l. ab omnibus in prin. p̄alle. Item ibi qui cunqꝫ primo ingreſſus fuerit caſtrū habe bit centum. duo ſimul ingrediuntur quili bet admittetur quia hec diſtriburiuā ve rificatur in vno ſolo et etiam in pluribus vel omnibus concurrentibus qꝛ primus eſt qui alium ante ſe non habet. Et actus primi verbi diſtribuitur cuilibꝫ inſolidū ideo etiam actus ſecundi verbi ergo qui libet qui primo ingreditur habebit centū l. qui filium.§. i. ff. dele. i. Sed ſi dicatur quicunqꝫ ingreſſꝰ fuerit primo habebit. illum equū vel hunc fundum tunc pluri bus ſimul ingredientibus nullus debet habere ex ꝓprio ſignificato verbi qꝛ vnū tantum requirit. Item ibi quicūqꝫ cepe rit vexilluꝫ bohemoꝝ habeat centū. duo ſimul capiunt hij duo ſimul centum tan tum habebunt. Racio bar. quia actus pͥ mi verbi ſcilicet capiendi vexillū non cō petit cuilibet inſolidum. Ideo nec act ſecundi verbi ſcilicet habendi centum. Et eſt ſimile ſicut duo ſimul portant tra bem et nullus eorum per. ſe. l. ita vulnera tus.§. i. ff. ad. le. acquil̓. ¶ Diſcuſſor. Re. j. inſpector ¶ Diſertus vel diſertor eſt ideꝫ quod fa cundus Et īde dicitur diſertatio. et ē ci uilis ſapientiā. vt. C. de or. cog. l. qualis inde venit ſuperlatiuus diſertiſſimus vt C: de aduo. diuerſo iudi. lege. petitionē in iudicio. ¶ Diſiungere vel diſtinguere eſt ꝯferre data vel accepta vt. in. l. ꝯgnoſcere.§. i. ff. de verbo. ſig. ¶ Diſpendium dicitur dampnum vl̓ de trimentum. Aliter dicitur logū ⁊ inutile compendium vero breue et vtile. de acc. qualiter et quando. ij. ad fi. et. c. diſpēdia de reſcrip. li. vi. in glo. ij. et cle. diſpendio ſam de iudi. fa. re ꝙ ob graciā de re. iur̄. li. vi. inde diſpendioſus. id eſt damnoſ cle. p̄alle. de iudi. vbi concor. in glo. Quandoqꝫ diſpendium dicitur idem qd̓ tedioſum abſqꝫ tamen vtilitate. vt in iu re preallegato diſpendia et qualiter. ¶ Diſpenſare eſt idem quod diſponere. vnde diſpenſatores dicuntur eo ꝙ domū alicuius vel res diſponunt. ſet ita accipi tur in lege. diſpenſatores. ff. de ſolū. Et dicitur diſpenſare quaſi diuerſa penſare videlicet rigorem iuris relaxare per eum qui hoc facere poteſt. Et ſi aliter fit non eſt diſpenſare ſed diſſipare. ¶ Diſpenſatio eſt iuris communis pro uida relaxctio vtilitate ſeu neceſſitate pe ſata. ſcd̓m gwil. in ſpe. ti. de diſpen. Uel ſic eſt rigoris iuris per eum ad quem ſpe ctat canonice facta relaxcio.i. q. vij. niſi rigorⁱ et. c. ſe. Quandoqꝫ tamen diſpenſa tio ſumitur improprie ſcilicet pro iuris declaratione. vt in. c. quinta vallis de iu reiuran. prout ponitur in ſpecu. titu. de lega. rubri. de diſpen.§. i. Item ſecundū Ao. an. quem ſequitur do. antho. de bu. Diſpenſatio eſt quedam communis men ſurario ad ſingula. et eſt de iure conceſſa propter impoſſibilitatem prouidendi de omnibus particularibus ſicut nauigan tes quedam proiciunt vt alia ſalua ſint. i. q. vij. diſpenſationes et traxit origineꝫ a deo qͥ ex ſola miẜicordiāᵇ ⁊ diſpēſatōne vniuerſa creauit et ea ſubiecit homini iu ſtitu. de rerum diuiſione.§. in pecud̓.

Et diſpēſatio ē qͣdruplex.ſ. ſemiplena. ad mīores ordines. vt. q. i. ſi qͥs heretice Plena ad ſacerdocium.i. q. vij. ꝯueni en tibus. Nlenior ad ep̄um. xij. di. nos con ſuetudinem. Et pleniſſima ad pͥmatū oēſ ordines ⁊ dignitates. xxxiij. q. iiij. ipſa p etas. vt no. io. an. in glo. c. pͣall. nos con ſuetudines. Iteꝫ nota ꝙ diſpenſans de bet habere intuitū boni vniuerſi cū omīs lex ꝓ bono publico ſit inuenta. iiij. di. Exit autem lex et intuitum raciōis ⁊ cau ſe hinc eſt ſi diſpenſatio fiat abſqꝫ intui tu rationis diſſipatio dicitur. vt no. in. c quia intautum de preben. in glo. vlti. etiā non tutus eſt quo ad deum cum quo ſine cauſa diſpenſatur. vt no. ber. in. c. nō eſt de vo. ⁊ vo. redem. fa. xi. q. iij. is qui p̄eſi et. xxiiij. q. i. manet. Et debēt tria moue re diſpenſantem. neceſſitasⁱ vtilitas ⁊ eui dens p̄rogatiua meritoꝝ i. q. vij. tali cor iugio. ⁊. c. exigunt Item diſpenſatio nō ꝯceditur cuiꝙͣ niſi ab habenti legem con dere et tollere et ſic per principem et pa pam vel eorum auctoritate fieri poteſt. Et dr̄ notāter ꝙ diſpenſans debet reſpi cere cōmodum vniuerſi quia alias vide retur diſpenſatio impoſſibilis cum ius ꝯmune introductum ſit pro bono publi co. iiij. di. c. s. alle. Et ꝙ diſpenſatio ius priuatum dicatur. iij. di. priuilegiā. ⁊ iuſ publicum p̄ferendum ſit priuato. c. bone i. de poſtu. p̄la. Sic enim diſpenſatio fit etiam ꝓ bono cōmuni. Itemʳ non dicit̉. accepto perſonaꝝ que ꝓhibetur. c. nouit de iudi. et de re iure. in iudicijs. li. vi. Quando circa equales equalia ⁊ inequa les ſeruantur inequalia cum bonos nō ſo lum metu penarum. verū etiam premioꝝ exhortatione afficere debeamus. ff. d̓ iu ſti. et iure. l. i. Ideo bene conceditur vni quod alij denegatur. Item licet ꝯtra iuſ naturale nō admittatur diſpenſatio. xiij diſ. in prin. Et ius ꝯmune fundet̉ ſuꝑ na turali ratione. di. i. cōſuetudo. Tn̄ diſpi ſans mouetur ratione particuli ꝯtra ius cōmune quod non poteſt omnibus parti cularibus ꝓuidere ergo diſpenſatur ſcd̓ꝫ naturalem equitatem et rationabili ter. Nam qui pro alijs laborat premiatur ⁊ plura ſenciet cōmoda qui habuit onera. vt in reg. qui ſentit onus ⁊cͣ. de re. iure. li. vi. ¶ Diſputare eſt allegare vt videlicet in rentionem ſuam per probationes in iudi cium deductas oſtendere et eam viribus aſſeuerare et roborare. vt. ix. q. iij. alioꝫ et. xxiij. q. viij. conuenior. et de fi. inſtru. inter dilectos. et de re iudi. abbate. ſane li. vi. cum ſimilibꝰ. Quod autē hmōi al legationes et diſputatioues fieri debeā. ſuper teſtibus et alijs actibus patet in. c. cauſis de teſti. et in aucͣ. eo. ti.§. qꝛ cū ſi milibus. De hac materia vide ſpe. ti. de diſpū.§. allegare. ¶ Diſtrahere eſt vendere. vt. iff. de con trahen. emptio. ⁊ vendi. lege ſi ita diſtra hitur et lege rem alienam et. l. quociens eo. titu. cum multis ſimilibus ¶ Diuertere eſt diſcedere diuorcio.i. cō tractum matrimonij ſeperare. Unde di citur mulier diuertit ſe a viro ſuo vt. l. iij ff. d̓ diuor. et. l. ſi ita filia. ff. e. ti. ¶ Diuinatio accipitur tripliciter. Prīo ꝓ ſcientia theologie aqua theologi dicun tur diuini. Scd̓o pro ſciētia in fuſa a deo Et ſic accipitur ꝓuer. xlij. c. diuinacio in labijs regis. nam in iudicio nō errauit os eius ⁊cͣ. Tercio pro ſcientia magica vel fallaci ꝓphanatione vel ꝓphetiſationē qꝛ falſi ꝓphete et magi fingunt ſe p̄uidere. vel preſcire futurā ita capitur. in. l. nemo C. de male. et mathe. ⁊cͣ. et ſic dr̄ diuina tio a diuino. as. are.i. vaticinari vel futu ra predicere. Genus autem diuinationis a perſis fert̉ eſſe ablatū et diuini dicti ſunt quaſi deo pleni. Sunt autem duo genera diuinatō nis cuius quidam quatuor dixerunt eſſe genera. Et habentur hec omnia. xxvi. q. iij. c. i. in princi. ¶ Diuorcium ſecundum goffre. et hoſti. in ſum. eodem titu.§. i. eſt inter virum et mulierem legittime facta ſeperatio. Et dicitur legittime id eſt quos deus coniun xit homo non ſeparat ſcilicet violenter. et abſqꝫ ratione. Non enim ſeparat quos pena damnat. quos reatus accuſat quos maleficiuum. coartat. xxxij. q. ij. quos deus. et de cōſan gui. et affi. in. c. de infidelibus Et dicitur a diuerſitate mentium quia hij qui ma

trimoniū diſtrahūt ī diuerſas ꝑtes eūt. vt. ff. e. ti. l. i. ⁊. ij. ⁊. ff. d̓ ꝟ. ſig. l. int̓ ſtupꝝ §. diuorcium. et. l. inter diuortium. Sic ergo dictum eſt a diuorciaudo quia in ve ritate diuerſe ſunt mentes diuorciatoꝝ. que prius erant coniuncte vnitoꝝ quare etiam repudium dici ſolet. ff. eo. ti. ꝑ to. et. C. de repu. ¶ Dyuus idem eſt ꝙ ſacer vel diuinus. ¶ Dyualem accipere.i. epl̓am imꝑialem ꝑ qͣꝫ reuelata eſt quātitas que ſolita erat dari in ordinatione pontificis. ¶ Dies eſt duplex naturalis et artifici alis. Naturalis eſt que more romano in cipit armedia nocte et altera ſequenti me dia nocte et altera ſequenti media nocte finitur. l. romano more. ff. de fer̄. Et ſig nificat ꝓut quiuis ſignificandi modus declarat. Nam ibi heredem inſtituo ex die tali vſqꝫ ad diem talem dies nihil fac̄ quia tollitur dies ⁊ diſpoſitio remaneat pura lege hereditas. ff. de here. inſti. Si militer ibi. Conſtituo predio tuo ſeruitu tem tali die vſqꝫ ad talem diem. ff. de ſer ui. l. iiij. Racio quia hoc caſu et prece. ſic ciuiliter diſponitur vt nihil ſignificet ip̄o iure ſed in effectu. Item ibi promitto ti bi aſcendere capitoliuꝫ prima die qͣ mor tuꝰ ero nihil ſignificat quia ſubiecta ma teria ſignifificare non dat. Sed ibi lego tibi fundum poſt decendium ꝑ hanc diei appoſitionem impeditur tranſlatio dn̄ij vt in. l. ſempronius. ff. de vſufructu. leg. et tamen ibi promitto tibi. decem pꝰ de cendium non impeditur obligatio lege cē teſimus. ff. de verboꝝ obliga. et ita dies appoſita ſignificat ibi dominū impediri hic autem non ſignificat obligationem. impediri ſed tantum executionem. ſed q̄ ſit racio diuerſitatis doct. ſe multum in uoluūt. poteſt tamen dici iſta rō. qꝛ ſi im pediretur obligatio nulla eſſet ꝓmiſſio vel legatum. nam ad id tempus trahi nō poteſt Secus in conditione que de ſui na tura retrotrahitur ſed dies certa nō pōt ſic retrotrahi in dn̄io. et ſic dies optime impedit dominij tranſlationem Iteꝫ ibi ꝓmitto tibi quā die mihi placebit valet diſpoſitio quia dies ſeu tempus pōt po ni in voluntate obligandi licet non ipſe actus. Etiam dies incertus ꝓ ꝯditione. habetur vt in. l. dies incertus. ff. de ꝯdic. et demonſtra. ¶ Dictice ſunt columpne eccleſie in qui bus ymagines patrum in ſuo cathologo ponuntur. Vel ſunt tabule ſcribendi. vel ingendi adicto dicte. do ¶ Docibilis ꝓprie dicitur liber Sed do cilis eſt homo doctrinalis ponitur tamē vnum pro reliquo. xxiij. di. Qui ep̄us in prin. Et petrus in epiſtola. exūt omnes. dociles deo.xxxvi. di.§. ecce. ¶ Dodrans eſt quedaꝫ pars aſſis que ex nouem vncijs perficitur nec dicitur ad to tum vt inſti. de here. inſti.§. hereditas. ¶ Doli actio. Re. s. Actio de dolo ¶ Dolus malus ſecundum hoſti. eo ti. ī ſum. et goffre. Eſt caliditas fallacia aut machinatio ad circumueniendum decipi endum ſeu fallendum alterum adhibita. vt. ff. eodem titu. l. i.§. i. Et committitur calliditas talis intacendo vel diſſimilan do. Unde ſalomon qui diſſimulat in iuriam callidiſſimus eſt Et poteſt poni exemplum in venditore ſi ſciebat ſeruitu tem deberi vel rem alienam vel alij obli gatam eſſe. nec certificauit emptorem te netur ei quia dolo malo verſatus eſt. de hoc de reſcrip. c. ſuper litteris. xxv. q. ij. preſcriptum. Sed fallacia committitur in menciendo et falſum aſſerendo contra conſcientiam. Unde Augꝰ. Mendacium eſt falſa vocis ſignificatio cum intentio ne fallendi. xxij. q. ij.§. ille ergo. Machīa tio committitur ex parte verborum. xxij qͥ v. quequeſarte verborum Nam machi uatio eſt occulta inſidiatio. Dicitur au tem dolus malus ad differentiā doli bo ni. Nam dolus bonus eſt quando ad uerſus latronem vel inimicum quis ma chinatur. multoforcius in hoſtem publi cum. xxij. q. ij. vtilem. et. c. queritur. ⁊. xjx iij. q. viij. vt pridem. ff. de le. ij. lege cum pater.§. ticia ad fi. Et talis dolus frau dem excludit. ff. de le. ij. lege prealle. Eſt tamen hoſti fides ſeruanda fidem ſer uanti. xxiij. q. i. noli exiſtimare ſed fran genti fidem fides frangatur eidem. vt. C. de pact. lege petende in gloſa.

accur. vnde veteres dolum bonum voca bant ſolerciam vt. ff. eo. ti. l. i.§. non fui Unde dicimus iſte eſt bone indolis qua ſi bonum dolum intus habens.i. ingeni um et ſolerciam. Unde et ſalomon in iu dicando meretrices bonum dolum adhi buit id eſt ingenium de preſum. c. afferte Utem dolus bonus ſraudem excludit p̄ alle. lege cum pater. Item dolus fraus et ſimulatio. ſunt nomina reatum qui nū quam permittuntur a canone Et qui per cat non peccat de legis auctoritate. xxiij q. iiij. qui peccat. Et vtilis ſimulatio eſt de hijs que vi me. ve. ca. fi. Unde nil re fert armis contingat palma dolo ve. Nam dolus eſt virtus ꝙͣ quis in hoſte. requirit. Sed nedum quis alienam perfi diam arguat ꝓpriam fidem ſoluat. xxij. q iiij. innocens Et quomodo ex dolo datur actio doli que dicitur ſubſidiaria cū nul lum alid̓ remedium ſupereſt. De hoc vi de goffre. Et nota differentiam inter iſta quinqꝫ nomina. dolus. lata culpa. leuis culpa. leuiſſima culpa. et caſus fortuitus Naꝫ dolus eſt inuidioſa vel ſtudioſa ma chinatio ad aliquem decipiendum. vt ſu pra dictum eſt de dolo malo. ver. gra. de poſuiſti penes me librum. et ego doloſe. ad finem ꝙ ticium quem ſcio furem eſſe. et qui vult furari librum tuum in domo mea intrare faciam dimitto oſtium aper tum vt intret et furetur. ego teneor de de poſito ſubtracto quia commiſi dolum. Sed lata culpa eſt non intelligere ꝙ om nes intelligunt. vel neſcire ꝙ omnes ſciūt vel ꝙ maior pars ſcit. Leuis culpa ē de ſidia vel negligentia. Sed leuiſſima cul pa eſt que aliquo modo potuit preuideri. Et caſus fortuitus eſt inopinatus. quia rei euentus qui a nullo diligenti potuit precaueri. vt inundatio. naufragium. rui na. incendium. tempeſtaſ. incurſus latro num. De quibus inſti. qui. mo. re. contra obli.§. Item is cui. Et ibi melius ꝙͣ ali qua alia. l. et. C. de pigno. act. lege. que fortuitis. Et quando dolum adhibet re intelligenda ſunt verba ſecundum ꝙ ac tor intelligit. alias debent intelligi ver ba in proprio ſenſu. de ſponſa. ca. ex litte ris in tex. et gͦ loſa. Item qui dolum. obicit dolum probabit lege quotiens. ff. de probatio. hoc tamen fallit in paſtore. qui negat ſuo dolo vel negligentiā ouem perijſſe et in cuſtode carceris. ar. ff. de e den. lege ſi quis.§. vlti. Atem dolus. eſt fraus et non econuerſo. ff. de pact. l. rer̄. gen.§. dolo. Sed contra. ff. de re. iu. l. fraudem vbi dicitur ꝙ fraus non fit ſine do. Solū. fraus fit dupliciter. Unomo do de re cum conſilio et ſic nunqͣuam fit fine dolo. Alio modo de re ſine conſilio. vt quando aliquis decepit aliquem re ip ſa ignoranter et ſic fit ſine dolo. ¶ Doli capax eſt proximuſ pubertati ſci licet quandomas habet. xi. annos ⁊ dimi diuꝫ tunc enim poteſt delinquere preter ꝙͣ in adulterio ſecundum accur. Femina vero quando habet nouem et dimidium annos. vt nota. ff. de re. iur̄. lege pupill̓. Augꝰ vero dicit in epiſtola ad renatum ꝙ puer dicitur doli capax cum eſt. vij. an norum quia tunc mentiri et verum loqui poteſt. De hoc nota. in. c. omnis vtriuſqꝫ ſexus de pe. et remiſ. ¶ Domeſtici ſunt. libertus. colonus. a ſcripticius. mercenarius. omnes de fami lia alicuius ſiue ſint liberti ſiue non ⁊ om ues familiares qui habitant cum aliquo et vxor. Et qui ſunt in eius poteſtate ⁊ ꝓ pinqui. De hoc vide ꝯcor. in gl. ſūme. iij. q. v. ¶ Domeſtici iudices dicuntur eſſe ex qͥ bus pro magna parte ius ꝑendet et con ſilium. hij etiam dicuntur aſſeſſores eo ꝙ aſſident iudici. et in cauſe cognitiōe ſuuꝫ prebent conſilium vel officium vt patet ex rubri. C. de aſſeſ. Qui autem dican tur domeſtici ipſius iudicis no. ff. eo. ti. I. iij. in glo. vt ſui milites. Re. s. aſſeſſo. ¶ Domicilium alicuius eſt ibi vbi morē ꝑtem fortune ſue ꝯſtituit vel magnā ꝑteꝫ honoꝝ ſuoꝝ. Vel ſi ibi hꝫ larē.i. familia. vt. C. de inco. et cenſi. l. ſi ciues li. x. Uel ſi nihil ibi haberet aſſidue tn̄ ibi ꝯuerſat̉ Sola tn̄ domus nō ꝯſtituit domiciliū. ſꝫ magis ibilerit vbi quis ſūmam reꝝ ſuarū conſtituit. vnde rurſus diſceſſurus non ſit vnde cum profectus fuerit peregrina ri videtur. et ad quem locum cum redie rit peregrinari. deſinit. Uide de hoc Anno. de foro competuti ex parte.

Abbas tamen non poteſt habere domici cilium niſi in ſuo monaſterio licꝫ alij ſecū lares clerici ſicut et layci bn̄ poſſunt plu ra habere domicilia cum diuerſis locis ſe ita inſtruxerint vt non minus in vno quam in alio ſe collocaſſe videantur. Poteſt etiam quis eſſe ſine domicilio ſe cundum goff. de fo. compe. Et quamuis goff. ſcripſit ꝙ clericus ibi habeat domi cilium vbi larem conſtitui: non ſemꝑ vbi eccleſiam habet. Archi. tn̄ notat ꝙ locuſ vbi clerici ſeu loca in quibus clerici tenen tur ad reſidentiam ſemper debent ꝓ do micilijs reputari licet etiā aliqui ꝯͣdicant Et ſic etiam notat. inno. et hoſti. de pri. c. ex ore vide de hoc archi. de reſcrip. ſta tutum. li. vi. in glo. ſuper ver. actor ⁊ reꝰ. ¶ Dominium directum ſcd̓m azo. in ſū. de iure. emphi. circa fi. dicitur habere il le qui poſſidet ciuiliter tanꝙͣ dominus ⁊ illud dicitur dominiū directū quia ſolus dominus directus habet ciuilem poſſeſſi onem vt notat in. l. iij.§. ex contraria. ff. de acqui. poſ. Uel ideo d̓r habere dn̄iuꝫ directum quia ſine omni alia obligatōne liberam poteſtateꝫ habet rei qualiter nō eſt in illo qui habet dn̄ium vtile vel mix tum. ¶ Dominium merū forte idem eſt quod directum licet. de illo dominio et ſequen ti raro legatur. Dicit̉ tn̄ ꝙ illa duo dm̄ia merum et mixtum ſunt potius due dr̄e q̄ diuidunt hoc genus imperiū. vt ſic omne imperium aut eſt merum aut mixtum. vt in. l. imperium. ff. de iureiur̄. ¶ Dominium mixtum eſt illud qd̓ ꝑtim conuenit cū directo dn̄io et ꝑtim cū vtili ¶ Dominiū vtile ſcd̓m azo. dicitur habe re ille qui ſoluꝫ naturaliter poſſidet ⁊ nō ciuiliter vt emphiteota. et vſufrucituari us. et feudatarius quod. Io. non. placꝫ vt notat. l. iij.§. ex contrario. ff. de acqui. poſ. Sed quidam vt azo. refert in ſum. C. de iure. emphi. dicunt emphiteotam habere quandaꝫ ciuilem poſſeſſionem ſꝫ et vtilem rei vendicationem. ff. ſi ag̓. ve cti. l. i. Et dr̄t tamen dn̄itū a poſſeſſione. vt. l. ſi quis. ff. de acqui. poſ. in.§. dr̄a Et ibi no. bar. quid ſit dn̄iuꝫ et qͣrduplex Et ꝙͣuis ꝯmuniter dn̄ium trādat̉ rei tra ditione datur tamen caſus quo dominiū traditur ſine rei traditione ſaltem noua quando videlicet quis prius habet rem aliquo titulo ſcilicet pignori obligatam locati vel conducti. Et creditor dicet de bitori placet ꝙ habeas pignus in ſolutū Et reſpondetur placet vt notat in. l. cum dominia. C. de pig. ¶ Domini recti erant quidam officiales defenſores ciuitatum vel municipiorum ¶ Domini minoriſ magiſtratus ſic dicti quia domini recti quia ſuffragio duorum eligebantur vnus ꝯſtituebatur a plebe alter a maioribus vt. C. de iudi. l. vl. ¶ Domus ſumitur quandoqꝫ pro agna tione. l. cuꝫ vnus in prin. ff. de ali. ⁊caba. le. Et ad ſylle. in prin. Item pro omni bus cohabitatōnibus in domo. C. ne. li. po. li. pa. preſ. l. i. in fi. Recipitur etiam ꝓ omnibus gerentibus eadem ſigna vel arma. Etiam cōmuniter domus eſt que conſtat ex parietibus tecto et fundamen to ꝓtegens nos a caumatibus et ymbri bus ſcd̓m ariſto. in yconomicis. Per hoc pater deciſio queſtionis. Si omnes d̓ do mo nobilium dicuntur ⁊cͣ. An baſthardꝰ cōprehendatur. Et reſpondetur capiēdo pro agnatione tunc non cadit. Si pro de ſcendentibus ex eodem ſanguine tunc cō prehenditur. vt in. l. pronunciatō in fi. ff. de verbo. ſig. Si capitur pro habitatiōe tunc attenditur an ſit habitans vel ne. Similiter recipiendo pro portantibus idem ſignum et eſt videndum an portet vel ne. Et dicit bart. ꝙ ſecundum cōmu nem modum lumbardie. dicendo omnes de domo intelliguntur omnes de eodem ſaguine deſcendentes. Sed quando ſim pliciter fit mencio de domo tunc capitur pro loco. De hoc vide bart. in lege tutel̓. ff. de capi. dimi. Nam appellatiōe domꝰ ſecundum bar. non comprehenditur por ticus niſi fiat extenſio vocabuli Et ſic ſta tuta de domo non comprehendunt porti cum. Alij contra. in. l. certa. ff. de le. i. in. §. ſed ſi quis ad opus. Stāte ergo ſtatuo ꝙ puniatur repertus ſine lumine in nocte extra domum ſecundum illos non punie tur repertus ſub porticū domus ſue. ¶ Domum reuocare eſt dicere te non de bere litem pati eo loco quo conueneris. ſed ibi vbi domum habes.

Unde legatus qui mittit̉ romā vel voca tur a pͥncipe ꝓ neceſſitate vel vtilitate rei publice nō tenet̉ tunc ibi reſpondere ſed habet ius reuocandi domum. De hoc vt de ꝙ legit̉ et no. de fo. ꝯpe. c. vl. ⁊ de di la. Expoſuit. et. ff. de iudi. l. ij.§. legatis. ¶ Donatio ſcd̓m azo. in ſum. C. de do. Et ſcd̓m hoſti. in ſum. e. ti.§. i. eſt rei lici te nullo iure cōgente mera liberalitate fa cta collatio vt. ff. eo. ti. l. donari. Nam il licita rei donatio nō tenet. vt dicta. l.§. ſcꝫ. Et dicitur donatio quaſi doni gratis ꝯtracta datio vt. ff. de do. cau. mor. l. ſe natus.§. donatio Donationis aūt diuer ſe ſunt ſpēs ꝓut no. azo. et hoſti. ibidē qꝛ alia eſt inter viuos. alia cauſa mortis. Et hec ſunt duo genera donacōm. vt in ſti. eo. ti. in prin. Item donatiōm inter viuos alia eſt ob cāꝫ interpoſitā alia ſim pliciter. Et illarū ſimpliciū alia ſimplex ex pura et ꝑfecta. alia imꝑfecta ſeu ꝯdi cionalis. Et ſub hac ſpe donationis ob cauſam forte cadunt donatiōes inter vi rum et vxoreꝫ ymmo qnqꝫ ſunt ſimplices et tunc regulariter ſunt ꝓhibite ꝓpt̓ cau ſas que no. C. de do. ante nup. l. fi. an̄ me dium. l. ibi ſimplices. Interdū em̄ dona tiones ille fiunt ob cauſam honeſtam et licitam. ⁊ ſunt ꝑmiſſe vt in caſibus qͥ ſunt ff. de dona. inter vi. et vxo. l. ſi ſponſus. §. conceſſa vſqꝫ ad.§. ſi maritus. et que in illo.§. etiam ꝯſueuerunt notari ꝑ docto. ſcꝫ caſus plures inter quos caſus ſunt a liqui in quibus etiam ſimplex donatō va let. Ideo dictū ē ſupͣ regularit̓ et ſponſa lia dona quia ſemꝑ in dubium ob cauſaꝫ futuri mr̄imonij. p̄ſumitur facta. vt no. ī l. cum veterē. C. de do. an̄ nup. Donatio nū etiā cā mortis tres ſunt ſpēs. nō ſcd̓ꝫ ordinem regularē ſed etiā ẜm ordinē al phabeti. vt in ti. de do. ꝓpter nup. ¶ Do natio an nuptias ẜm azo. in ſū. C eo. ti. ē illa ꝙͣ facit ſponſus vel aliqͥs ſuo nomine ſponſe vel alteri nomine ſponſe. Et hec donatio ē ob cām. Forte tn̄ ſic di citur. l. fi. C. e. ti. vbi hͦ exp̄ſſe habetur ꝙ non ſit donatio ſimplex qꝛ ſicut ſine ma trimonio dos eſt nulla. ita hec donatio ſi ne matrimonio nulla eſt. Hinc eſt. ꝙ illa bonatio vocat̉ antiferna qͣſi ꝯtraria dōa tio. Et dr̄ ab anthi. qd̓ ē ꝯtra et ferna do natio vt p̄al. l. fi. C. e. ti. Maritus eī ab vxore accipit dotem.i. donationē ob mr̄i monium. Sic econtrario ip̄e donat vxori ꝓpter nuptias. Et ideo licet olim diceret̉ donatio ante nuptias. tn̄ qꝛ hodie ꝯcedi tur fieri poſt nuptias. tunc hodie vocat̉ donatio propter nuptias vt inſti. de do. §. eſt et aliud genus ⁊ dicta. l. fi. ¶ Donatio cauſa mortis ſcd̓m azo. ī ſū. C. eo. ti. eſt cū quis vult magis ſe habere ꝙͣ eū cui donat ſubaudi tradendo vel ſe obligando ne hec diffinitio legatū ꝯtine at ꝑ verba ibi poſita. Dicit̉ eī tradendo vel ſe obligando vt non referantur ad te ſtatorem. Differūt aūt hec donatio.ſ. cā mortis a legato iuxta ea q̄ notant̉. C. de dona.§. i. in fi. Hoſti. aūt. e. ti. in ſū.§. i. eam ſic diffinit. Donatio cā mortis ē ti more mortis īminentis vel future alicuiꝰ rei ꝓuide et liberalit̓ facta collatio. ⁊ hu ius tres ſunt ſpēs ſcd̓m hoſti. e. ti. in ſū. quas ponit ſub.§. ꝙ eius ſub. ꝟ. ſpēs. Nam donacōm cauſa mortis pͥma ſpēs eſt cum quis donat metu mortalitatis fu ture et non inſtantis. Scd̓a eſt cū quiſ do nat mētu mortalitatis inſtātis deſperāſ de ꝯualeſcentia et hec donatio cōꝑat̉ ei que ē inter viuos. Tercia qn̄ magis vult ſe habere ꝙͣ eum cui donat. et magis do natarium ꝙ ſuū heredeꝫ. Predicte ſpēs pn̄t colligi ex. l. ſenatus.§. mortis iūcta. l. i. ff. eo. ti. ⁊ ſunt exp̄ſſe in. lege. ij. eodem ¶ Donatio inter virum et vxorem ſecun dum azo. in ſum. C. eo. ti. eſt que fit con teſtante matrimonio que ſecundū leges eſt ꝓhibita. ideo ne mutuo amore inuicē ſpoliarentur donationem non ſperantes ſed ꝓfuſa erga ſe facilitate abeuntes. Hec eſſet eis ſtudium liberos potius edu candi. Et eſt illa ratio ſecundum azo. qꝛ ſepe futurum eſſet vt matrimonia ſeꝑarē tur ſi non donarent hij qui poſſent. et ma trimonia venialia eſſent. Omnia predi cta habentur eo. ti. l. i. et. ij. Aliter tamen accipitur. De hoc vide hoſti. in ſum. ¶ Donatio inter viuos ſecundum azo. ī ſum. eſt. quando rem quam dono malo. habere illum cui dono ꝙͣ me. hec diffini tio colligi poteſt ex. lege. i. in princi. ff. de dona.

¶ Donatio inter ꝑentes et liberos ſcd̓ꝫ azo. in ſum. C. de dona. inter vi. ⁊ vxo. vbi dicitur ꝙ omīa illa que dantur d̓ do natione inter vi. ⁊ vx. dantur etiā de do natione inter parentes et liberos. Hec eī vt no. C. eo. ti. l. donationes iuris impoſ ſibilitate ꝓhibite ſunt cum vna et eadeꝫ ꝑſona iuris artificio eſtimetur pr̄ et filiꝰ genitor ⁊ genitus. vt. C. de impub. ⁊ ali. ſubſti. l. fi. ad fi. Si alter alteri donat ſibi ipſi donare videtur Et ideo nulla eſt do natio niſi in caſibus puta in dote ⁊ dona tione ꝓpter nuptias. vt. ff. fami. herciſ. l. pomponius ſyladelphus. ⁊. ff. de colla. bo. et de coll̓. dotis ꝑ to. que equis paſſi bus ambulant vt. l. fi. C. de do. an̄ nup. Item cum donat mobilia filiofamilias eundi in caſtra. vt. C. famie herciſc. l. iiij. Atem valet remiſſio vſufructus in reb aduenticijs. vt. C. d̓ bo. liber. l. cū opor tet.§. ſinaūt res. Et de omnibus p̄dicti caſibus ſcꝫ in quibus tenet hec donatio ē glo. notabilis. C. de inoffi. dona. l. iij. Item donatio facta in alimentū alias. non tenet donatio. Sed tamen ſi facta ē in filium tanꝙͣ in extraneum vel collata ī eum ſup̄mo iudicio ꝯfirmantur eodē mo do et cum eadem determinatione qua cō firmatur donatio facta inter coniuges. vt. l. donationeſ p̄al. C. de do. inter vi. ⁊ ¶ Donatio mera eſt eadem cū ſimplici. ſcꝫ quando inter viuos donatio fit Quā do etiaꝫ dicitur purā libertate nō ob cau ſam ſecutam. Si vero fit ex cauſa p̄ceden te tunc dicitur remuneratō potius ꝙͣ do natio. v. C. de bo. libe. l. cum oportet.§. cum autem. ¶ Donatio facta ob cauſam interpoſitā ſcd̓m hoſti. in ſum. eo. ti.§. quot eius ſpēſ Eſt quedam donatio inter viuos que fit ob cauſam interpoſitam et denotat vt aliquid fiat vel non fiat vel ꝓpter quod fit donatio ſecuti ꝓpter finem iuxta ea q̄ habentur. l. i.§. i. ff. de dona. vt etiam.s dictum eſt. ¶ Donatio ꝑfecta et pura eſt ſpēs dona tionis ſimplicis. et eſt quando ſtatim pu ra liberalitate tranſfertur dominium rei date de iſta. C. de do. et. ff. e. ti. generalit̓ ꝑ to. et maxime. ff. e. l. i. ¶ Donatio autem imꝑfecta ſiue ꝯditio nalis vel ſub modo eſt etiam ſpes dona tionis ſimplicis. ſcd̓m hoſti. ibideꝫ. ⁊ eſt quando ſtatim tranſfertur dominiū rei date et non niſi ſub conditione vel modo vel in diem. vt dono tibi ſi rex intrauerit vtaliam vel dono non ꝙ tuū ſit hinc ad annuꝫ vel aliquid hmōi. De iſta materia R. C. de do. que fi. ſub mo. et condi. ¶ Donatio ſimplex eſt que cauſam non habet. et cum donans nullo caſu velit ad ſe redire quod dedit vel daturum ſe pro miſit. vt. ff. de do. l. i. ¶ Donatio ſub modo comprehenditur ſupra ſub donatione perfecta vel imper fecta. ¶ Donatio ſponſalicia ſcd̓m azo. in ſū. C. d̓ do. autē nup.§. ſponſalitia. dicitur illa que a ſponſo ſponſe fit vel econtra. li cet raro accidat. C. ti. p̄al. l. ſi a ſponſo.§ ꝙ ſi ſponſa interueniente. vbi dicitur ſi ſponſa interueniente vel non interueniē te oſculo donatiōis ti. quod raro accidit fuerit aliquid ſponſe largitum. Rō qꝛ fe mininum genus auariſſimū eſt in donan do. ff. ad velleya. l. ſed ſi ego in fi. vbi di citur facilius ſe mulier obligat ꝙͣ aliter donat. Et no. accur. hec donatio fit intui tu mulieꝝ. Et ideo non pōt dici vere ꝓpt̓ nupcias donatio. ſed ſimpliciter. Condi tio autem ineſt ſi ſteterit ꝑ dantē. vt. C. l de dona. ante nup. l. cum veteꝝ ſnīa. ¶ Donec no. i0. cald̓. in ꝯmento decret. poſt ceſſioneꝫ de ꝓba. et ſignificat diuer ſimode ꝓut qd̓uis medium ꝓbabile ſig nificare declarat ver. gra. lego filie. x. do nec nubat ſignificat legatū eſſe annū.ſ. le gatum. ff. de annu. l. Rō quia hec dictio ſignificat limitationem. Et ex hoc ſequit̉ ꝙ teſtator voluit facere multiplicationē cuius fit limitatio ad tempuſ nubendi vt extunc non debeatur. Iteꝫ ibi lego filie fundum cornelianum donec nubat vl̓ do nec capitolium aſcendat nō ſignificat le gatum annum quia ſubiecta materia nō patitur que non eſt multiplicabilis. Sed cantum ſignificat extinctionem adueniē te tēpore nuptus vel aſcenſionis capito lij. Item ibi donec inuentarium ſcribit̉ non licet creditoribus et legatarijs here dem ꝯuenire. l. fi.§. donec. C. d̓ iur̄. deli.

be. quia materia hoc declarat. Nam in uentarium debet incipi ⁊ finiri infra cer tum tempus vt in eadem lege dicitur Item ibi creditor facit debitori pactuꝫ de non petendo donec ticius fiat conſuſ ſignifitat limitationeꝫ exceptionis ꝑ euē tum. et ſic etiam ꝯditionem vt ſi ticius fiat conſul finiatur exceptio pacti. ſi non ſed moritur anteꝙͣ fiat conſul fiat ꝑpetu ata exceptio. l. ſufficit. ff. de condi. ⁊ de mon. Nam ex euentu incerto futuro ſig nificatur conditio. l. itaqꝫ. ff. ſi cer. pet. Atem ibi locus eſt cōditioni furtiue do nec dn̄ium a dn̄o recedat ſignificat limi tationem et ꝙ ipſo iure dn̄io recedente. non eſt locus ꝯditioni. l. ſine.§. tam diu. ff. de ꝯdi. fur. Item ibi ꝓmitto. x. ſingul̓ annis donec ticiuſ conſul fiat ticio exn̄te ꝯſule adhuc obligatus ſum ipſo iure ſed petentem repellā. l. eū. qui ita.§. qꝛ ita. ff. de ver. obli. Racio quia non eſt in po teſtate diſponentium limitare tꝑe vt ip̄o iure finiatur tempore. Item lego fundū donet ticius fiat ꝯſul. ipſo exiſtente con ſule finitur legatū et dn̄ium ipſo iure ad heredem reuertitur. l. fi. C. de lega. qꝛ in poteſtate teſtatoris eſt facere legatū tꝑa le et finire tꝑe ipſo iure vt ibidem. Item ibi dono tibi predium donec ticius fiat conſul ticio exiſtente conſule nō finit̉ do natio ipſo iure nec reuertitur dn̄ium ad donantem. ar. l. ea. lege. C. de condi. ob cauſam. Ratio quia non eſt in poteſtate contrahentium facere contractū finiri tē pore vel dominium tranſferri. et ſic d̓ cō ſimilibus. ¶ Dos ſcd̓m azo. in ſum. C. de iure do tium eſt ꝙ datur a muliere marito. vt. l. ſi rem eſtimatā. ff. de iure dotium. vel ab eius patre vel extraneo. vt. in.§. accedit l. vnica de iure dotium cū infinitis alijs in qubus dos ſemper marito datur vel eius patri. vt. l. fundus. ff. fami. herciſ. ⁊ l. ſi maritus. ⁊. l. ſi filia.§. hec autem. e. ti. Et hoc ꝓpter onera matrimonij. vt. l. ꝓ oneribus. C. de iure do. vt ꝑpetuo ſit penes eum. vt. l. i. ff. de iure do. Et durat ꝙͣdiu durat matrimoniū niſi maritꝰ ver gat ad inopiam. hoc ideo dicitur qꝛ dos ſoluto matrimonio debet redire ad vxo rem vel eius heredes. ſicut donatō ꝓpter nuptias ad maritum vel eius heredes. T de ꝯuen. tam ſuper. do. l. penul. Et autē. equalitas vbi dicitur ꝙ bonum eſt. ar. de dote. ad dona. ꝓpter nup. Fallit hoc ī ca ſibus in glo. vnica circa mediij. in. c. pue nit de emp. et ven. Dicitur autem ferna vt canit glo. C. de dona. ante nup. l. fi. i. que ꝓpter matrimonium conceditur. ⁊ ſi ne eo non poteſt eſſe vt preallegato. l. fi C. de do. ante nup ⁊. ff. de iure docium. lege. iij. cum ſimilibus nec ꝓpter matrimo niū ꝓhibetur ſicut ꝓhibentur ſimplices donationes Et oportet ꝙ dos quid mr̄i monij ſit non dando defectum ſed de iu re ꝯtractum vt. C. de condi. ob cauſam l. i. ⁊ repetitur quando matrimoniū ſtare non poteſt. c. et ſi neceſſe de dona. int̓ vi. et vxo. Etiam redditur mulieri ſeparate ꝓpter conſanguinitatem. c. nuꝑ. ⁊. c. i. e. ti. Diuiditur aūt ſcd̓m azo. vbi s. dos ī ꝓfecticiaꝫ de qua habetur in. l. ꝓfecticia ff. de iure. do. et in aduenticiam. Que di uiſio colligitur ex lege. filie doteꝫ ibi nec dubium. C. de coll̓. ¶ Dos aduenticia ſcd̓m azo. eſt que nō ꝓficiſcitur a parente vel tauꝙͣ a parente vt ſic extraneus dederit patri vt daret: dotem. l. ꝓfecticia.§. ſi quis certam. ff. de inre do. Uel ſi pater non tanꝙͣ pater ſed vt extraneus dedit puta quia debe bat filie et eius voluntate dedit in dotē. viro. vt dicta. l. ꝓfecticia.§. fi. ver. ceteꝝ ¶ Dos ꝓfecticia eſt que a patre vel tan ꝙͣ a patre. vel ab auo vel ꝓauo ꝓfecta ē ſcꝫ. de bonis eius vel facto eius ꝓ filio vl̓ nepote eius vel ꝙͣ alius de mandato eoꝝ conſtituit vt preſes aut curator dedit de bonis alicuius eoꝝ. Si erat parens ꝓdi gus vel ſurioſus. Nec refert an filia vel neptiſ ſit in poteſtate conſtituta vel emā cipata Non enim ius poteſtatis ſed no men parentis facit dotem ꝓfecticiā a pa rente. ergo videtur data ſi ipſe dicit. vel iubet alium dare. vel preſes vel curator eius dedit. vt dictum eſt. Idem eſt ſi ne gocioꝝ geſtor eius dederit et ipſe ratum habuerit. que omnia habentur in. dicta. l. ꝓfecticia. in prin. iuncto.§. i. ⁊ fi. ¶ Dotis priuilegia ſunt multa. Requi re d̓ hoc azo. in ſuꝫ. de pͥui. do. Et ſpect. in tractatu libelloꝝ titulo. de dona. inter

vi. et vxo.§. formatis vbi notatur. ¶ Dotis ꝓmiſſio ſcd̓m hoſti. vel nuda ponicitatio ſcd̓m azo. eo. ti. fit ꝑ ſtipula tionem. ⁊ etiam qn̄qꝫ ſine p̄cedenti inter rogatione. Nam pollicitatio nihil aliud eſt ꝙͣ offerentis promiſſio. vt no. C. eo. ſuper. rub. ¶ Dromones dicuntur qui preerant na uibus ad ſeruandum traiectum maris ī hoc reipublice militantes ⁊ maris tran ſitum tenentes vel tuentes. C. de offi. p̄ fect. pretoris affri. l. ij. vnde etiā adhuc eorundem naues nomine vulgari dromo nes appellantur. du ¶ Dubiū ſiue obſcurum verbū interpre tandum eſt ꝓ reo niſi in quatuor caſibus ſcꝫ qn̄qꝫ agitur de cā liberali. de in offi teſta. de matrimonio et de dote vt de fi. inſtru..ter dilectos in gl. vlti. de re iu di. ca. vlti. Item dubia ſunt in melio rem partem interpretanda de re. effote In quibus ad communem intelligē tiam verboꝝ recurrendum eſt. c. ex lr̄is. de ſpon. et tucior viā in dubijs eſt eligen da de homi. ad audientiam et de ſpon iuuenis. ¶ Dubius in fide ē infidelis de here. c. i ¶ Ducentarij. dicuntur duces vel magi ſtri ducentoꝝ militum quoruꝫ dignitatē dicimus ſubſtantiuo nomine ducenā. ¶ Dūmodo vide glo. in. c. non pōt de p̄ ben. li. vi. ¶ Duellum dicitur ſingularis pugna q̄ ſit ꝓpter ꝓbationem alicuius ita vt qui vicerit ꝓbaſſe credatur et victus in pro bationē defeciſſe Et dicitur quaſi duorū bellum factum ad probationem veritatꝭ ac ſi per teſtes quis intentionem ſuam fū daſſet. vt. c. ij. de pur. vul. Quando autē ſit licitum vel non no. glo. in. l. qua actōe §. ſi quis. ff. ad. l. acqui. vbi dicitur. Si quis in colluctatione vel pancratio. vel dum pugilles inter ſe certant alius aliuꝫ occiderit et in publico certamine ceſſat acquilia. quia glorie cauſa et non iniurie. graciā damnum datum videtur. Et duel lum non debet fieri ꝓ eccle. vt in. c. i. de cle. pug. in duel. Si tamen clericus face ret duellum et non ſequeretur mors vel membri detruncatio poſſet ex ſui ep̄i di ſpenſatione in ſuſceptis miniſtrare et eti am ꝓmoueri. vt in. c. p̄alle. Etiam de iu re ciuili duellum non ꝑmittitur. l. cum fi lius.§. i. ff. de le. ij. Et ibi no. gl. fi. Et di cit ibi bar. ſe audiuiſſe ab imperatore ꝙ anteꝙͣ duellū permittat̉ quinqꝫ requirun tur. Primūꝙ ille qui ꝓuocatur ſit ſuſpe ctus vel diffamatus. Scd̓m ꝙ non poſſit vera ꝓbatio haberi de eo de qͦ in culpat̉ Tercium ꝙ ꝓuocatus ſit par vel maior ꝓuocanti quia minori vel inferiori nō li cet aſcendere ad ſuperiorem. Quartū ꝙ cauſa ſit ꝑſonalis et non pecunialis. Quintum ꝙ electa ſit per duellum via armoꝝ et non via ſtrepitus iudicialis. Sed. Io. de ymo. dicit ꝙ reperit ſcd̓ꝫ le ges feudoꝝ in tribus caſibus ꝑmiſſuꝫ eſſe duellum. Primus in ti. de pa. tenen̄.§. ſi quis homineꝫ in. c. i. coll̓. x. Scd̓us in eaꝫ dem inſtitutione in.§. ſi quis alium. Ter cius etiam eadem inſtitutione in.§. ſi qͥs miles. vbi videtur inueniri ꝙ in qualibꝫ cauſa capitali poteſt fieri duellum. licet glo. contra teneat de iure lumbardorum. quę glo. remittit ad ſum. goff. boni vēto ni qui ſecit tractatum de pugna et duello Et dicitur etiam duellum monomachia. a monos quod eſt vnum et chia pugna. ſi pugna vnica et ſingularis. Et ideo int̓ laycos ꝓhibetur quia in eo deus tempta tur. ij. queſt. v. c. monomachia. Nec ob ſtat exempluꝫ dauid pugnātis cū golya. quia priuilegia paucoꝝ non faciunt com munem legem. xxvi. q. ij. c. non exemplo Et in hijs que raro fiūt miraculū eſt In aucͣ. de conſulibus.§. i. circa mediū. col̓. ¶ Duplicatio ē allegatio que datur reo ad infirmandum replicationem actoris. vt inſti. de repli.§. rurſuꝫ. Et nota. ī ſpe. de excep.§. nunc de replicatione. Uel ſe cundum alios eſt eliſio vl̓ annichilatio re plicationis Et habet fieri a reo ꝯtra re plicationem actoris. ¶ Duplicitas ꝓhibetur in ſex caſibꝰ. vt no. archi. xviij. q. ij. in nullo. ¶ Duplonia. vt. ff. de ver. obli. l. conti nus.§. cum ita eſt iter duplicatum vel ſte rilitas ſcd̓m glo. ibidem. Nam tex. ibi ex ponit dicens neqꝫ duplante in diebuſ a

noctibus et omni tempeſtate contempta iter cōtinuare cogatur quaſi dicat hͦ du plonia facit. Nam tex. ibi ꝓhibet eū qui epheſi datuꝝ ꝓmiſerit nec cum duplonia te cogi ituꝝ ne tā delicate ꝓgredi. vt rep̄ henſione dignus appareat. Vel ergo du plonia dicitur iſte qui duplata vtitur die ta. Uel eſt ille qui fortuito tꝑis euentu. de duabus dietis facit vnam. ¶ Dūtaxat de hoc vide archi. de reſcri. ſtatutum.§. in nullis. li. vi. et de iureiur. c. i. eo. li. ¶ Dyploīs vel duploīs eſt dupla veſtis At tantum de. D. Ec Ccleſia ſe cundum archi. de elec. fundamēta li. vi. ī pͥn. multis modis dicitur. Qn̄qꝫ dicitur collectio ſanctoꝝ. vt. xxij. q. i. nuptiaꝝ. xxxij. q. iii recurrat in fi. Scd̓o eſt catholicoꝝ vel fi delium collectio de conſe. di. i. eccleſia. et ſic ſumit̉. iij. q. iiij. engeldendā. Et nota. ꝙ ſicut ex decre. iulij. pape. c. ij. ſumitur tunc eccleſia eſt nomē grecū et dr̄ a latīo ꝯuocatio ꝓpter hoc ꝙ omnes ad ſe vocat Et de expoſitione huius nominis eccīa. vide. c. querelam. ne prela. vi. ſub. an. cē. conce. in glo. vbi noͣ. Nam ſynagoga ē cō gregatio que ꝓprie eſt iudeorum. Sed cō uocare ꝓprie eſt vtentium rōne. Congre gari autem ſolent pecora vt dicit hugo. Et dicitur catholica.i. vniuerſaliſ qꝛ per vniuerſum mundum eſt conſtituta. ita ex ponit glo. C. de ſum. tri. et fi. catho. ſuꝑ rub. Vel vniuerſalis dicitur id eſt gene ralis in eadem doctrina ad inſtructioneꝫ vel ad miniſtrationem. vt in p̄allegato. c iulij. pape vel dicitur eccleſie ſcd̓m gre cos ab ecleis quod eſt miſerans quiaⁱ ip̄a plena miſericordia eſt. Nam nunꝙͣ clau dit gremiū ſuū credentibus. C. de ſūma trinitate in epiſtola inter claras que ē io hannis ſanctiſſimi archiep̄i vrbis romāe ad iuſtinianum imperatorem. Etˡ incipit victor iuſtinianus pius et habebit ſex ca lumpnias et de here. ſuper eo. li. vi. Ter cio eſt collectio malignantium. pͣs. Odi ui eccleſiam malignantium. Quarto eſt murorum ambitus. Et vide glo. in ver. matricem in cle. i. de ſen. exco. ibi concor dancie ⁊ qn̄qꝫ ſumit̉ ꝓ materiali eccleſia et eccleſie parietibus. Quinto eſt corpuſ criſti. Sexto prelatura eccleſie Septimo obuentiones eccleſiaſtice ꝓuenientes ra tione eccleſie Octauo epiſcopalis eccīa Et hanc deſponſat epiſcopus quando cō ſecratur. Nono viri eccleſi. lxiij. di. ca. i. Decimo canonici matricis eccleſie. xiij. §. vlti. Undecimo maior ꝑs capituli. lvi di. apoſtolica Duodecimo ſignificat ep̄ꝫ tantū. vij. q. i. ſcire. Tredecimo eſt queli bet eccleſia ꝓuincie cathedralis non ro mana. Nam appellatione eccleſie matri cis intelligitur eccleſia cathedralis ſꝫ nō romana. vt in. c. cum ſuꝑ de vſuꝑallij. vi de glo. ij. in. c. cum clerici. de ver. ſig. et. x q. i. Antiquoſ eccleſie cathedralis nomīe etiam intelligitur ep̄us et capitulum illiꝰ eccleſie et non alij clerici Et eccleſiaꝝ bo na ſunt dei licet enim omnia ſunt eius hͦ tamen ſpecialius. Et earum res et perſo ne diuino et humano iure ab exactionibꝰ ſecularium perſonarum ſunt immunes. c. quamꝙͣ de cen. li. vi. et eccleſia non de bet ditari cum aliena iactura. liiij. di. ge neralis de pe. ſuā. ff. de cōdi. inde. l. Nā hec natura. eA ¶ Edes ſcd̓m azo. dicuntur edificia vrba na. ſicut ville ruſticana. ita exponitur. ff. de ver. ſig. l. fundum. ¶ Edere actionem ſcd̓m azo. in ſū. C. de eden. eſt exprimere vel deſignare ius quo quis petit aliquid ab aliquo in iudicio. Fit autem editio actionem vel per libellū iudici oblatum ſcilicet vt per eum reo de tur ⁊ ipſe deliberet vel in alio quē ip̄e de ſcripſit vel ſine libello dictante auctore. vel ſapiente ſuo quid tunc eſt dictaturus aut quo iure eſt vſurus. vt. ff. e. ti. l. i.§. edere. ¶ Editio inſtrumentoꝝ ſcd̓m hoſti. ī ſū. de fi. inſtru.§. an inſtrumentum edi poſ ſit. et qualiter fiat. Et edicio inſtrumen torum poteſt dici copiatio vel comniuni catio facta coram iudice vel eo preſente. ſiue aduerſarius ſit preſens ſiue nō ſaltē g 2

cum conſule. vt. l. i.§. editiones. ff. d̓ edē. vbi de editione inſtrumentoꝝ in glo ibi dem. Nam edere eſt oſtendere et copiaꝫ deſcribendi facere. vt. no. in. c. i. de ꝓba. ¶ Ecce. no. paulus in ꝯmento. c. iij. loco de ꝓba. ¶ Etiam illa dictio implicat. C. ſi tu. vl̓ cura. l. etiam. et. l. fi. ¶ Eculeus eſt genus tormenti ad modū crucis diſpoſitum. C. de male. et mathe. l. ⁊ ſi excepta in fi. De hoc. xxiij. q. i. c. i. ꝑ archi. ¶ Edictum qn̄qꝫ idem eſt ꝙ mandatum principis ſcd̓m illud. Luce. ij. Exijt edi ctum a ceſare auguſto Qn̄qꝫ idē eſt ꝙ ge nerale ſtatutū principis. vnde Edicunt reges indicit feſta ſacerdos. Et differt a ꝯſtitutione. qꝛ ꝯſtitutio pōt eſſe general̓ vel ſpēalis. vt. l. i. ff. de cōſti. pͥn. ⁊ ſic ac cipitur. C. de edicto diui adri. toll̓. ⁊ ſi milibus. Qn̄qꝫ idem eſt ꝙ ſtatutū vl̓ mā datum pretoris ſicut omnia pretoria edi cta vt edictum de albo ſcribendo ⁊ de in ius vocando et de hmōi de quibus vide ſpe. de acti. ſeu peti. ꝓponendiſ.§. poſtre mo. ꝟ. nunc dicamus de edic. Et quedaꝫ alia differentia edictoꝝ eſt et diuiſio. qꝛ quedam ſunt ꝓhibitoriā. vt edictū de te ſti. et matrimonio. quedam premiſſoria vt de iureiu. Edictum ꝓhibitorium eſt illud in quo re gulariter omnis ꝑmittitur qui non ꝓhi betur vt in ꝓcuratoribus ⁊ teſtibus. ff. d̓ teſti. l. i. ⁊ de tranſſa. p̄la. c. inter corꝑalia ¶ Edictum ꝑmiſſoriū ſcd̓m io. cald̓. de ſupplen. neg. prela. romana. li. vi. ē illud quod regnlauter eſt ꝓhibitoriū. ⁊ tn̄ in certis caſibus ꝑmittitur vt in. c. romana p̄alle. ¶ Edictū carbonianū. Re. s. Carbonia num ¶ Edictum diui adriani ſcd̓m azo. ī ſuꝫ C. de ediet. diui adri. toll̓. ꝯtinebat ꝙ ſi ſcriptis heres poſtularet ſe mitti in poſ ſeſſionem nō aliter fieret miſſio niſi vice ſima pars daretur rei publice. Et qꝛ mul te erant interpretationes et diſtinctioneſ circa hoc edictum facte. Ideo hodie ſub lato hoc edicto fit miſſio in poſſeſſionem rerū hereditariaꝝ iuxta diſpoſitioneꝫ ꝙ ibi diſponit ſeu ponit azo. Et ideo ponit̉ vna rub. de edicto diui adri. toll̓. in. vi. li. C. ¶ Edictum edilicium dr̄ idem qd̓ actio edilicia. Nam actio edilicia ab edicto e dilicio deſcendit. vt. l. cum autem.§. hee actiones iuncto.§. edilicie in. l. fi. ff. de e di. edic. de hͦ. Re. s. actio edilicia. ¶ Edictum pretorium eſt quod pretor. edixit. iubendo mandando vel conſtituē do vt fecit in edicto de dam. infec. vt. ff. dedam. infec. l. p̄tor ait et in alijs pluri bus forte ꝓ eodem ſumitur hic mandare et iubere licet alias differant vt no. ff. ꝙ iuſſu. l. i. ꝟ. neꝙͣ putet quiſꝙͣ hoc grauit̓ et aduerſus eos conſtitutum. ff. nau. cau ſta. vt ſupra dictum eſt. Edictū ſucceſſoriuꝫ ſcd̓m azo. in ſum. C. eo. ti. eſt quo prouidetur creditoribus. Et dicit ibi glo. ꝙ eſt quod prioribus nō petentibus ſequentibus petentibus per mittet̉. et eſt in eadē. l. d̓ gradu in gradū de capite in caput. C. de ſucce. edic. l. i. Nam illud edictum ꝓpter creditores in ductum eſt. ff. e. l. i. vbi illa ſcripta quaſi de verbo ad verbū. poſita ſūt et hoc ideo ne creditoribus longior mora fieret dum bona hereditaria vacua ſine dn̄o diuciuſ iacerent. Bene igitur putauit p̄tor p̄ſtitu ere tꝑus hijs quibus bonoꝝ poſſeſſiones detulit et dare ſucceſſionem inter eos vt ticius poſſent creditores ſcire vtꝝ habe ant cum quibꝰ ꝯgrediantur an bona va cantia fiſco delata ſint. an potius ad bo noꝝ poſſeſſionem ꝓcedant quaſi ſine ſuc cenſore defuncti ¶ Edilis olim dicebatur qui non ſolū cō ſtituebat̉ a plebe ad hoc vt p̄eſſet edibuſ vt. ff. de off. iuxͣ. l. ij.§. Itē vt eam Sed etiam p̄fuit plebiſcitis qui etiam edituꝰ dicebatur a nomine edes ⁊ a verbo tueor tueris quia tuebantur edes vt īſti. de tu te.§. tutores auteꝫ. Ne in ciuitate eſſent domus ruinoſe vel inordinate poſite ī p̄ iudicium reipublice. De inde plebū ſibi pr̄es creauit qui etiam plebē excederent de numero pr̄m. vt. ff. deori. iu. l. ij.§. de inde. v. et. vi. ¶ Ediles curules ſunt conſtituti poſtꝙͣ placuiſſet plebi. qui etiam curant de edi bus patrū et negociationibus vel etiam de edendis habebant vt nota. ff. de offi.

p̄fec. vigi. l. i. ¶ Edilis cerealis dr̄a cerere qꝛ p̄fuit an none.i. frumento diſtribuendo Itē etiā dr̄ p̄fectus annone. De quibus edilibꝰ in p̄al. l. i. ⁊. l. ij.§. deinde. ff. de ori. iur̄. Hic tn̄ ꝓprie vel imꝓprie de edo edis ⁊ nō de edibus edilis dr̄. Nec eī ſpectat ad eū cu ra ediū ſed ediliū. Qn̄qꝫ eſt alteriuſ admi niſtrationis nomē alij impoſitū ꝑ vſurpa tionem eius. Et quidam credunt vocari ꝯtinue annone p̄fectū azo. tn̄ in ſum. C. de offi. p̄fec. anno. dicit ꝙ annone et pul lice functiones a quolibet debent p̄ſtari. Si tunc quando aliquis pͥuilegio vel pre ſcriptione p̄tendebat excuſationem pre fectus annone de hoc ꝯgnouit et aliquar do imponebat̉ eī pena. xxx. libraꝝ auri. ¶ Effuſionis verbum habundantiā ſig nificat. xvi. q. i. reuertimini. xlij. di. ſe pe. vide glo. de ſen. excō. c. cum illoꝝ in. ver. ſanguinis effuſione. ¶ Effuſio et eiectio Re. s. actio de effu ¶ Effeminati dicuntur quibus virilia ex ciduntur vel zodomite. ¶ Effractores dicuntur qui ſiue diurni. vel nocturni furandi cauſa ſolent domos effringere vt. ff. de effract. ⁊ expila. l. i. et ij. vel qui carcerem ſeu aliud frangunt vt euadant. Et aliter puniendi ſunt diurni. et aliter nocturni atrociores ſunt et acer bius puniūtur. vt. c. ſi ꝑfodiens de homi. et. ff. ad. l. acqui. l. i. ¶ Electio ẜm io. eſt alicus ꝑſone ydonee ad dignitatem vel fraternitatē ſiue ſocie tatē ſeruata forma canonice facta voca tio. et hoc modo electio ſumitur ſtricte. ꝙͣuis eligere ad multa ſe habeat vt etiaꝫ no. goff. in ſum. e. ti.§. i. in prin. Un̄ ad electionem tria requirunt̉.s. auctoritas numerus et zelus. Auctoritas ꝯſiderat̉ in dignitatibus et meritis vite Xelꝰ ꝯſi ſtit in animo vt ſine carnali animo fiat ſed ſcd̓m meritū ꝑſone eligende. viij. q. i. ſi ergo. licet contra iſtā ꝯditionē ſepiꝰ cō mittatur electio d̓ facto non de iure Un̄ quadrupliciter eligi ſolent vel quatuor portis intrare viri eccleſiaſtici Un̄ poe ta quatuor eccleſijs portas intratur ad omnes Ceſaris et ſymonis ſanguiniſqꝫ dei. Prima patet magnis nummo ſꝫ al tera. caris. Tercia. ſed paucis quarta pa tere ſolet. De numero patet. Debet ergo electio fieri ẜm iſta tria habito reſpectū. meriti ad meritū. zeli ad zelū. numeri ad numerum. Si tn̄ ex vna ꝑte. ſit dignitas et zelus melior tam reſpectu eligentiū ꝙͣ electi et ex alia parte numerus maior cer te preualebit dignitas cum zelo ipſi nūe ro. vt de elec. ca. eccleſia veſtra. Itē dif ferunt electio. collatio. et preſentatio Nam electio fit ꝑ collegiū ad dignitateſ et papa confirmat et quodlibet collegiū debet eligere prelatum ſuū niſi aliud ſit d̓ conſuetudine vel priuilegio. vt de elec. ⁊ elect. ptāte. c. i. Collatio fit ad beneficiū ſimplex. ⁊ ꝑtinet de iure cōmuni. ad ep̄m per iotam dyoceſim cū ꝯſenſu capl̓i niſi aliud habeat ꝯſuetudo vel priuilegiū et dat plenū ius nec indiget confirmatōne Sed preſentatio ꝑtinet ad patronuꝫ nec dat plenum ius pn̄tato ſed requiritur in ſtitutio et inueſtitura epiſcopi vt ꝑ to. ti. de iure patro. ¶ Elementa prima ſunt quatuor ex qui bus omnia corpora conſtituuntur quoꝝ viribus totus mūdus gubernatur ſcꝫ ter ra frigida et ſicciſſima aqua humida ⁊ fri gidiſſima aer calidus et humidiſſimus. Ignis ſiccus ⁊ calidiſſimus Primū me lancolicum Scd̓m flegmaticum vel fleu maticū. Terciū ſanguineū. Et quartum colericum vt no. glo. in ꝓhe. inſti. ſuꝑ. ꝟ primā elementa. ¶ Elogium idem eſt qd̓ teſtamentū Uel dicitur etiam eulogiū vt. jͣ. dicetur. M ¶ Emancipatio. ſcd̓m azo. eo. ti. eſt rela xatio patrie ptātis coram iudice facta et dr̄ quaſi extra manū.i. ptātem patris po ſitio. quia quando filius extra manū pr̄is ponitur tunc emancipatur. vt in. ti. C. d̓ emanci. libero. ¶ Emancipatuſ idcitur filius vel nepoſ qui a iugo a ptāte vl̓ manu patris vl̓ aui eſt relaxatus ⁊ ſui iuris effectus quia emā cipare eſt a poteſtate manu et a iutē prīe

poteſtatis dimittere vel liberare. Sed manumittere eſt ſeruū a ſeruitute eripe re vl̓ emittere ſeu ſinere. Et ſic mancipa tio ꝑtinet ad liberos et manumiſſio ad ẜ uos Et nota ꝙ deus emancipauit homi nem dum dedit ei libeꝝ arbitriū. et ſic ſu mus filij dei emancipati. c. niſi cum pri dem de renun.§. verum vbi de hoc glo. ¶ Emanſor dr̄ qui diu vagus fuit extra caſtra tandem rediens ad caſtra. vt. ff. de re mili. l. iij.§. emanſor. Et ponitur d̓ pe. di. i.§. pene. vel dr̄ qui imminente lite fu git extra caſtra et pace reformata redit. ¶ Embola felix appellatur vel romanoꝝ iuuentus excreſcens vnde annus biſexti lis dr̄ emboliſmus vel emboliſmalis quia creſcit in vno die de hoc. C. de ſacroſan. eccle. l. iubemus in glo. ¶ Emergere eſt aliquid ſubito euenire. vel accidere et ſic forte accipitur C. d̓ ad miniſtra tu. l. cum quedam. ver. ſine hu iuſmodi. Et nota differentiam inter illa que ſit queſtio emergens et incidens. et qͦ modo differant eſt glo. optima. in. c. i. de ordi. cogni. Et dicunt ibi doct. ꝙ incidēs reſpicit negociū principale et tangit me rita eius ſiue ſit acquiſituꝫ ante ſiue poſt litē ꝯteſta. emergens vero tm̄ ꝓceſſum re ſpicit et tendit ad ipſum impediendū ſi ue etiam ante ſiue poſt. li. ꝯteſta. oriatur Et dicitur emergens quaſi extrinſecꝰ eue nit et nihil commune habet cum negocio principali. Sed incidens intrinſice reſpi cit negocium principale. Quamuis enī verumqꝫ orietur ex circumſfautijs tamen in hoc intereſt. quia ex circūſtantijs cau ſe vel negocij principalis et emergens ex circumſtantijs iudicij vel ꝓceſſus Unde incideus perimit emergens iurgia differt Et ad ſaluandum glo. p̄al. que videtur de ficere in differentia quam ponit. quia in cidens etiam in iudicio poteſt oriri ſcili cet opponendo pactum de non petendo. et emergens quandoqꝫ ante litem. conte. vt ſi excipiatur de excōmunicatōne ante litem cōteſta. Dicas ꝙ incidens dicitur habere cauſam veſtutiorem ad negoctum principale. Sed emergens dicitur de no uo oriri quia tendit ad impugnandum. ⁊ antē proceſſum de nouo factum eſſe non poterat cum non poſſet impugnare non ens. fa. ca. ad diſſoluendum de ſpon. im pube. et eſt glo. bo. in lege quod iuſſit. ff. de re. iudi. que dat exemplum incidens. vt ſi actor dicitur ſeruus emergens vt te ſtem non admittendo. Et ibi docto. ple ne notant de hoc an pretor vel iudex poſ ſet reuocare interlocutoriaꝫ ꝑ quam que ſtio incidens vel emergens decidatur. ¶ Emiola.i. ſeptula ꝯpoſitum ab emi. i. dimidium et olon totum quaſi continens totum et dimidium Et eſt vſura que con tinet totum et alteram eius partem vt fi de quattuor ſolidis accipiantur in fine. anni ſex. ¶ Emeriti. dicuntur milites veteres qui iam ſunt a milicia ſoluti. vt. ff. de vetera mili. ſucceſſet. ¶ Emptio. Re. s. contrahenda emptio et contrahitur poſtꝙͣ de precio ꝯuenitur ea mente vt precium ſoluatur. Nam ſi ymaginarie et per ſimilitudinem de pre cio conueniretur emptio nulla eſſet et cō trahitur ſolo conſenſu. ſiue inter preſen tes. ſiue inter abſentes ꝑ nunciū vel epi ſtolam. vt probatur inſti. eo. ti. in prin. et ff. eo. l. i.§. vl. et. l. ij.§. i. ⁊ arrendatio eſt argumentum emptionis. ¶ Emptor bone fidei dicitur eſſe qui aut ignorauit rem alienam aut putauit eum qui vendidit habere poteſtatem venden ¶ Emphitheoẜ ſecunduꝫ azo. in ſum. C de iure. emphi. et ſcd̓m goffre. in ſumma rubri. de loca. et cōduc.§. quid ſit emphi theoẜ. Dicitur ꝙ emphitheoẜ grece eſt melioratio latine. Ab inicio enī ſterilia tantum per hunc contractum concedebā tur. vt hijs qui acciperet rem in melioreꝫ ſtatum deduceret. ⁊ ſterileꝫ fertilem red deret poſtea tamen ꝑ miſſum eſt de reb fertilibus et fructuoſiſſimis emphiteoti cari poſſe vt. C. de iure emphi. l. i. in pͥn. Et dicitur emphitheoẜ vel emphitheoti cus contractus ille qui in meliorationibꝰ et in rebus ſoli tantū cōſiſtit. Eccleſiaſti cus autem emphiteoſis conſiſtit in hijs et etiaꝫ in ipſis mobilibus que ad hoc cō grua videntur yconomo. vt. C. de ſacro ſanc. cccle. In aucͣ. perpetua. et aucͣ. le ges quas et alijs gubernationibus et ꝓ ut ꝯmuniter dicitur tunc emphiteoẜ eſt

media inter locationem et venditionem. Et ita diffinit zeno imperator ymmo di cit dictum contractum eſſe quoddam ter cium genus ab emptione et locatione ſe paratum vt. l. i. C. de iure emphi. que lex eſt zenonis. ſed hoſti. ſuam diffinitionem ſecundum hanc iutellexit vtputa quem admodum hoſti. dicit et hoc eſt ideo. qꝛ decretal̓ potuit emphitheota ponet̉ ſub ti. de loca. et conduc. quia magis ſimilis ē emphiteoſis locationi ꝙͣ venditioni. cū dn̄ium retineatur et aliquid certū annua tim recipiatur. vide ſpe. de loca. et ꝯduc. §. nunc aliqua inde emphitheoticus. a. ū adiectiuum. Unde dicitur emphitheoti cus contractus emphitheotica ꝯceſſio ⁊ emphitheoticum inſtrumentum. Inde etiam emphitheotico. as. id eſt emphithe oſim concedere Et eſt natura huius con tractus vt ſoluatur penſio ſicut conuen tum eſt niſi res ex toto periat. Item ꝙ licet dn̄o auctoritate ſua emphitheotam et eius ſucceſſorem expellere ſi per trien nium ceſſauerit ſoluere penſionem Sed emphit heota eccleſie per bienniū repelli poteſt ſi non ſoluerit penſionem. ¶ Emphitheota vel emphitheoticariuſ dicitur ille qui agrum conduxit vel acce pit ad tempus colendum ſub certo precō Cuius contrarium dominus wilradus. tenuit videlicet ꝙ nunꝙͣ ad tempus ſed bene perpetuo tempore conducit quam diu viuet hereditario iure tenendum: et colendum. ſub certo precio et certis con ditionibus. prout inter ipſos contractū eſt per. le. i. C. de iure emphi. ibi perpe tuo ſtabilitate. et. ff. ſi ager. vect. vel em̄ phi. pe. l. i.§. quin in perpetuum Et dixit hoc expreſſum eſſe in. l. i.§. quicumqꝫ. C de fun. patrimo. vel perpetua ſcriptura. interueniente et concenſu vtriuſqꝫ. id eſt dn̄i et emphitheote adhibito in hoc ſta tim ſcilicet vt dominus aliquid pro re ac cipiat ſecundum ꝙ inter eos conueniret vel pecuniam vel aliam rem puta predi um aliquod vel ſimile vt propriū ſit dn̄i. Item vt hic emphitheota de ceteris an nis ſingulis vel duos venetos vel ſimile ſoluat in ſpē redditum prout ait azo. ī ſū. C. de iure. emphi. ¶ Emphitheomata vel emphineumata ſecundum azo. eodeꝫ ti. ſunt res meliora te. Et ita exponit tex. lege. iij. C. eodem. ti. vel meliorationes quibus ager labore ſic retinentis melior efficitur. ¶ Empleumata dicuntur impoſitiones vnde emple grece eſt impoſitio latine vl̓ ſunt ſuperſtitiones ſiue ſuperhabundan cie. Item emplema eſt eminens ſcriptu ra. Et dicit accurſius. in. lege. tingni. ff. ad exhi. ꝙ emplemata ſunt: ornamenta. vaſorum vel ornatus aut varietates co lorum. vt. ff. de tri. vi. et ole. lega. l. iij.§. primo. ¶ Emolimentuꝫ capitur pro ſuſtentamē to in diſpoſitione contento et onere ſibi annexo quia ex emolimento regulatur o nus vt oneris vel quolibet alio medio di ſponente concluſum videtur et materia ſubiecta patitur. ver. gra. lego ticio. x. et volo ꝙ det ſeyo. xv. non tenet onus in. v et ſic in excedenti quantitate lege impera tor.§. i. ff. de lega. ij. Racio quia licꝫ hec ſit voluntas teſtatoris tamen materia. ſubiecta non patitur hoc ſignificatū ſcꝫ onus eſſe ſine emolimento vel citra emo limentum quia quem non honoro eundē nec onerare debeo. Item ibi lego de cem tibi vt des ticio librum tuum qui va let. xv. ſi acceptas. x. teneris ad onus li bri valentis. quindecim. l. imperator.§. enim vero dele. ij. Ratio quia ſignifica tum ſumitur ex verbis teſtatoris et acce ptione legati. Nam per acceptationem. videris rem tuam intantum extimaſſe in qua oneratus es. Item ibi teſtator legat tibi. decem et rogat vt ſtichum ſeruum. alienum qui valet quindecim ticio des. Ii acceptas legatum non teneris ticio. vltra emolimentum. lege generaliter.§. qui alienum. ff. de fideicōmiſ. here. Ra cio quia acceptans veriſimiliter ignorat valorem rei. aliene. Item ibi teſtator le gat tibi fundum valentem centum ſi cen tum dederis heredi alieno. Si oneraris. reſtituere fundum non teneris vltra emo limentum. l. ciuitatibus.§. i. ff. de le. i. ſi militer ſi fundus legatus eſt ticio et one ratus eſt in dando alium fundum qui eſt maioris valoris nō tenet onꝰ vltra emo g 4

limentum prealle. lege imperator. Iteꝫ ibi teſtator legat menſam que eſt debito ris et creditoris legatarius acceptat et onus debitoris eſt vltra emolimentum. tenet onus. vt in lege cum pater.§. men ſe negocium. ff. de le. ij. quia ex vniuerſi tate concurrit voluntas teſtantis et acce ptantis. Unde nota ꝙ minus emolimen tum non patitur maius onus. Sed tamē onus nō cenſetur minus quando vere vl̓ ficte eſt equale. et ſic diminuto emolimē to diminuitur onus in quantum eſſet e molimento maius. Et hoc verum niſi vt bi poteſt culpa imputari habenti emoli mentum. Sed tunc nec onus videtur ma ius quia equiperaſſe videtur ei finaliter poſt multa dicta ber. et doct. in lege plau cius. ff. de condic. et demonſtra. conclu ditur ꝙ emolimentuꝫ onus ſibi iniunctū regulat vt voluntas diſponentis vel ac ceptantis declarat. ¶ Emologari alias omologari eſt confir mari vt dicimus ꝙ arbitrium emologa tur ideſt confirmatur ſilentio. decem die rum tacite vel expreſſe ſecundum goffre in ſua. de arbi.§. effectus. ¶ Emunitas ſecundum goff. in ſumma eodem titu. eſt libertas conceſſa eccleſijſ vel eccleſiaſticis perſonis et rebus alijs ad eas ſpectantibus. Vel eſt priuilegiuꝫ eccleſiaſtice libertatis vel perſonarum vl̓ rerum ad eam pertinentium. Dicitur autem emunitas quaſi extra emunia. id eſt officia vel onera a quibuſ eccleſie ſunt immunes vt. eodem ti. c. eccleſia. Unde locus conſecratus ſcilicet eccleſie habet emunitatem. ideſt libertatem. vt nullus inde trahatur per vim niſi in caſibꝰ. ſci licet ſi fugiens ad eccleſiam ſit publicus latro vel nocturnus populator agroruꝫ id eſt deuaſtator fructuum in agris. Eti am ſi in ipſa eccleſia commiſit homīcidi um. furtum. vel maleficium. quia fruſtra auxilium legis implorat qui committit. in legem de vſuris quia fruſtra de appel. c. an ſit. C. de iure. delibe. lege ſanximꝰ. §. ſi vero. vel dicitur quaſi extra munia. id eſt munera. Non enim eccleſia ſubit ſordida munera vt calcis coquende. are ne fodiende et ſimilia. De quibus vide hoſti. in ſum. eo. ti. ¶N ¶ Enucleare vetus ius id eſt extra nucle um obſcuritatis ponere Naꝫ prout azo. dicit. C. de ve. iure enucle. In iure inue nitur quod eſt amaruꝫ. ita vt in veteri iu re erant tot multitudīes ꝙ nemo eas ha bere vel legere poterat. Nam ſicut in nu cleo dura teſta inuenitur. Ita ibi dure ⁊ inique ſententie erant. Item ſicut nucle us cum inutili pellicula tegitur ⁊ ⁊ latet ita et in illa multitudīe tanta ſublata ſuper fluitate antiqua et neceſſarijs et vtilibus collectis ꝓut melius fieri potuit ius vetꝰ enucleatum eſt Nam melius eſt pauc̄a ⁊ ydonea effundere ꝙͣ multis inutilibus p̄ grauari. vt. C. eo. ti. l. ij.§. et ſi aliquid. ¶ Enunciatiuū verbum de ſe tantum ſi gnificat quantum ſonat ſcꝫ enūciationeꝫ eius quod eſt vel quod non eſt. ſicut nun cius dicitur quia refert voluntarem dn̄i ſui. ſcilicet quid velit. et quid non velit. vt in. lege. et licet. ff. de conſti. pecu. Quandoqꝫ tamen verbis enunciatiuis. ſignificatur diſpoſitio quando hoc ſigni ficari concluditur ex quouis probabili ſi gnificato. verbi gra. Creditor dicit debi tori ſuo quem ſcit eſſe debitorem profi teor te nō teneri vel deberi. Hec ſūt ver ba enunciatiua tantum et falſum enunci ant. quia verum eſt ipſum teneri et non hec verba veram libertatem inducunt. le ge tale pactum. ff. de pact. Ratio eſt vo luntas proferentis ex fauore liberatiōis ſecus ſi ignoranter proferret. Item ibi teſtator legauit multa vxori. Et dixit ſe non dubitare queqꝫ acceperit vxor liber communibus reſtituram. Hec verba no dubitare non ſunt diſpoſitiua ſed enun ciatiua. quia enunciant voluntatem mu lieris et eius factum futurum in rebus ſi bi legatis ⁊ tamen accipiuntur pro fidei commiſſo et ſic ſignificarem diſpoſitio nem vt in. l. vnum ex familia.§. fi. fr. d̓ le. ij. Racio quia voluntas reſtatoris ex ſig nificato a maioris ad liberos ex firmita te enuncionis. dicit ſe non dubitare. Item ibi in iudicio. Confiteor me tibi debere decem ſignificatur diſpoſitio. qꝛ

per hoc verbum obligor ſoluere licet an non eſſem obligatus. l. vnica. C. de con feſſo. Racio quia per hoc imꝑtat prece ptum iudicis de ſoluendo expreſſum vel tacitum licet enim expreſſe non p̄cipiat. habetur tamem pro precepto. et ex con feſſione ſufficienter probatur debitum. et ſic lex hoc diſponit etiam preter volun tatem obligati propter neceſſitateꝫ iudi cij. Item ibi extra iudicium. Confiteor me tibi debere decē ex cauſa mutui. Per hec verba non ſignificatur diſpoſitio ſed eſt tantum enunciatio ex qua oritur ſuffi ciens probatio debiti. ff. depoſiti. l. pub lico.§. fi. Ratio quia hoc tantum ſignifi cat verba nec poteſt aliunde cludi diſpo ſitio. Nam obligatio faciliter infertur ſi cut liberatio. Item ibi extra iudicium. Confiteor me tibi debere. x. nō exprimē do cauſam hic tantum eſt enunciatio ſed ex ea non infertur ſufficiens probatio de biti. l. Cum de indebito.§. fi. ff. de ꝓba. quia non ſufficienter concluditur cum nō appareat de quo debito ¶ Epidometici. dicuntur qui habebant ſub ſe menſuratores qui menſurabant ho ſpicia. et eminente loco deſcribebant no mina eorum qui ibi habebant hoſpitari. ¶ Epitogium eſt veſtis vel tappardꝰ ſu perior clerici. Et dicitur ab ep̄i. id eſt ſu pra et tego quaſi ſuperius tegens. no. in glo. cle. ij. de vi. et hone. ¶ Epithinium eſt ſuſpenſio vnius ſepti mane vel eſt quedam increpatio vel ge nus pene. ſecundum io. in glo. xxi. q. iiij. c omnis iactantia. ¶ Epiſcopus dr̄ ab ep̄i quod eſt ſupra ⁊ ſcopus vel ſcopim intendere quaſi ſupre intendens quia habet curam ſuꝑ intendē do ſuper omnes laycos ⁊ clericos ſibi cō miſſos vt. viij. q. i. qui ep̄atum. xi. di. cle ros vbi etiam interpretatur ſpeculator. eo ꝙ ſpeculetur ſubiectorum mores ⁊ vi tam cuius officium conſiſtit in confectōe criſmatis. criſmatione frontis collatōne ordinum et conſecratione eccleſiarum et altarium. vt de ſeu. excō. c. qui ꝑiculoſuꝫ li. vi. in glo. i. Sed quare papa nominat ſe ep̄m. Nota quāuis in eccleſia dei ſint dignitates ep̄atu maiores tamen quia ī eccleſia ſunt nouem ordines preal. c. cle ros. et. xxiij. di. ep̄us. et. c. ſe. Licet ſcd̓m theologos ſolum ſunt ſeptem ordines qͥ ep̄atum et pſalmiſtatū omittunt. ⁊ inter iſtos nouem epiſcopatꝰ eſt maior.? Ideo papa non a dignitate ſed ab ordine nomi nari volens vocat ſe epiſcopum ſcd̓m io. an. in pͥn. li. vi. Et epiſcopus eligendꝰ de bet habere has condiciones vnde Inni triginta ſacer ordo pura voluntas. Et morum grauitas ſapientia ſponſa ꝑntis Concurrens fama decus hec dant ponti ficatum. vt de elec. cū in cunctis. ⁊ vide goff. de temp. ordi. qui per longum decla rat regulas apl̓icas et epiſcopus eſt pat̓ eccleſie. xcv. di. eſto. et etiam procurator de dona. c. ij. x. q. ij. caſelles. xij. q. ij. ſine exceptione. Et tenetur reddere rōnem ꝓ animabus ſibi commiſſis ſi male cuſtodi erit oues. ſuas de re iudi. c. penul ¶ Epiſtola decretalis. Re. s. decretalis epiſtola. ¶ Epiſtola diui adriani ſecunduꝫ gwil. in ſpe. de renuncia. ver. in pͥmis ergo ſub §. finitis locum habet inter fideiuſſores. mandatores et conſtittutores. Item in ter tutores. et eſt illius epiſtole officium ꝙ quāuis aliqui ſint inſolidum obligati tamen per eius beneficium. ſi omnes pa res ſint in ſoluendo tempore litis poſſint poſtulare vt diuidatur actio inter eos vi vnuſquiſqꝫ pro virili portione alias acti on ꝯueniatur. Alioquī niſi dicto benefi cio iuuarent̉ poſſet creditor quē mallet. inſolidum conuenire vt. C. de conſti. pe. l. fi. et inſti. de fide iuſ.§. ſi plures. et. ff. d̓ fide iuſ. l. inter fideiuſſores. ⁊. l. ſi dubita re. Si ergo huic bn̄ficio fuerit renuncia tū poterit creditor quem maluerit conue nire. Quomodo autem renunciat̉ inſtru mento huic beneficio vide ibidem. ¶ Epitaphium eſt ſcriptura ſiue tituluſ in lapidibus ſepulchrorum ſculptus. eqͥ

¶ Equeſtris dignitas erat in hijs qui ro mam cuſtodiebant Nam et hij habent̉ ꝓ abſentibus reipublice cauſa. Et dicit ac cur. ꝙ aliqui erant preſidentes quia ſim plex milicia non eſt dignitas d̓ hoc vide accu. eo. ti. in rub. C. li. xij. ¶ Eqiucius dicitur cuſtos equoꝝ. ¶ Equicium alias equirium. eſt grex eqͦ rum ſcd̓m accur. in. l. quod ergo. ff. de vſu fructu. quemadmo. quis vtatur. ¶ Equitas eſt cōuenientia rerum que cū cta coequiperat. Et in paribꝰ rationibus paria iura vel iudicia d̓eſiderat vt. C. ad l. falci. l. fi. ver. gra. mutuaſti. mihi centū aureos mutuo. Modo equum eſt ꝙ iſti numerationi conueniat ſolutio ſecundū eadem qualitatem et quantitatem. vt. ff ſi. cer. pe. l. mutuū. Itē dedi tibi damnū centum aureorum dignum iuſtum ⁊ equ um eſt vt ſecundum eandem quantitateꝫ damnum tibi reſarciam. Equitas etiam dicitur quedam mitigatio temperans iu ris ſcripti rigorem. Et in quibus caſibuſ talis equitas preferatur rigori iuris. no. io. an. de tranſac. c. fi. ¶ Equanimiter.i. equo animo ¶ Equus calcitroſus dicitur qui ſolitus eſt calce ferire. ¶ Emiſſarius vero dicitur qui faciliter ſalit ſuper aquas vel per aquas et foſſa ex ¶ Erarium eſt repoſitorium pecunie ab ere dictum. ¶ Ergagabi. dicunt̉ oꝑarij laborantes ī ſtationibus ſuis. Et dicitur ab erga qd̓ ē oꝑa et gabor labor. ¶ Ergaſtaria ſunt ſtationes oꝑariorum et dicitur ab erga.i. oꝑa vel opus et ſteri on ſtatio quaſi oꝑis ſtatio vt nota. C. de oꝑa. l. ij. ¶ Ergaſcula dicuntur carceres vel preſ ſiones. Et dicitur ab er ꝙ eſt lis et ſcolon miſſio. Ergo nota. Io. an. de ſum. tri. dampna mus in prin. ¶ Ermofroditus eſt quilibet qui habet vtrumqꝫ ſexum. An autem ad teſtifican dum exhiberi poſſit qualitas ſexus inua leſcentis demonſtrabit. Si enim calore durante pro viro ſe geſſerit recipitur in teſtem alias non. iiij. q. iij. c. i. poſt mediū §. i. Item talis ponitur inter infames. et non poteſt eſſe aduocatus. iij. q. vij. in famis. ¶ Erro ea puſilius fugitiuus qui non qͥ dem fugit ſed ex conſuetudine quadā ab errare ſolet et frequenter ſine cauſa vaga tur temporibuſqꝫ in rebuſ nugatorijſ cō ſumptis tandeꝫ licet ſero redit ad domū vt. l. quis ſit fugitiuus.§. errorē. ff. d̓ edi. edict. Sed vtrum erro faciat furtum ſui ſicut ſeruus fugitiuns et an ſit īnuſucapi tibilis. primum dubium eſt diſputabile vt in glo. legis prime. C. de ſer. fugi. que dicit in fi. ꝙ aliqui ſint contra. vt ſunt. franciſ. accur. mariti. ſi. ⁊cͣ. Sed catho ſaccus tenet ibi ꝙ ſic. Ratio prima quia erro habet animum lucrandi vſum ſui. Secunda racio ſua quia licet non ſit fu tum odioſum vel penale eſt tamen furtū fauorabile et racionabile ne preiudicet̉ domino. Ad ſecundum dubium ſimiliter reſpondetur ꝙ ſic. vt no. plenius per do cto. in dicta. lege.i. ſuꝑ glo. ij. ¶ Errare eſt aliud pro alio putare. xxxv iij. di. ꝙͣuis. xxij. q. ij. in quibus in fi. Et no. i0. an. in ele. i. de iudi. ſuper ver. certa ſcientia. Et nota ꝙ errans nō ſemper de cipitur. vt ſi ſeruus ducit liberam quam credit ancillam cuꝫ eis conditio meliore tur. ergo ratione talis erroris non poſſet diuorcium petere vxore cōſenciente ſecū dum goff. de coniug. ſeruc.§. ſi liber. vbi alij aliter dicunt et forte ideo quia ſicut ignorāantia opponitur ſcientie. ſic error ꝯſenſui. vt in glo. in cle. p̄alſe. ¶ Error eſt quando aliquid aliter contī git vel aliud eſt ꝙͣ creditur vel putatur ī quibus. c. prealle. in fine vbi dicit augꝰ. ex encheri. ꝙ non eſt arbitrandum pecca tum. aut ſi eſt nimium eſſe atqꝫ leuiſſimū Etiam error cōmunis excuſat et facit ius vt in le. barbarus. ff. de offi. preſi. ¶ Error aduocatorij in facto poteſt re dargui vſqꝫ ad ſententiam.

¶ Error calculi ſcd̓m azo. in ſum. e. ti. ē error ꝯputationis. veteres eī cōputabāt per lapillos qui calculi vocabantur pro eo ꝙ pedibus qn̄qꝫ calcant̉ licet nō īpu ue. An ꝑſius. Hunc materne diē nume ra meliore lapillo. Quia ꝓ bono die po nebant bonū lapillū. Quandoqꝫ etiā cal culus ponitur ꝓ cognitione cauſe. vt. C de iudi. l. rem non nouam. Etiaꝫ qn̄qꝫ ꝓ ſententia. C. de appel. l. ſi actor ibi dete riorem calculum. quia cauſa calcatur.i. terminatur per ſententiam eſt gl. in. lege vnica. C. de errore calculi. ¶ Error intollerabilis ē error a iure re ꝓ batus. Et no. ꝙ error ſumitur ꝓ facto ſi ue ſit error iuris ſiue facti qꝛ lꝫ ſit iuris ī quantum eſt error facti. tamen ē cū ſit in alio ꝙͣ in veritate. ver. gra. ticius vir ho neſtus pecijt a me pecuniam ſibi mutua ri dixi ꝙ mutuarē afſiguando ſibi diem. illa die venit alter ticiꝰ vil̓ q̄ aſſimula ba tur illi in facie di. ſe eſſe illum. ⁊ ꝑ hoc ſibi trado et mutuo ibi eſt error in quo impe ditur dominij tranſlatio. l. ſi quis vxori. §. cū ticio. ff. de fur. qꝛ ſignificatū ſump tum eſt ex errore in perſona. Nec tradenſ ꝯſentit in iſtum cui tradit ſalteꝫ ſcienter ergo ſibi nō tradat iure. Item ibi ticio amico meo trado rem ex cauſa donatōis quē credo ſane mentis eſſe cū ſit furioſus impeditur tranſlatio dominij. l. ꝙ meo.§ ſi furioſo. ff. de acqui. poſ. quia furioſus non acquirit dn̄iuꝫ cū non habeat ꝯſenſū et ſic error tradentis hic nihil oꝑatur qꝛ quāeūqꝫ vellet et conſentiret tranſferre. nō tn̄ tranſferret̉. Iteꝫ ibi filiuſfamilias aſſerens ſe pr̄em familias vl̓ ſeruus liber tum petit a me ſibi mutuari et mutuo nō impeditur tranſlatio dn̄ij. l. ſi quis vxori p̄alle. et.§. ſeruus et. l. falſus.§. ſi quis. ff de fur. quia error eſt in qualitate nō ſigni ficante non ꝯſenſū tranſferendi licet aliqͥ contra ſed ſi trado. digeſtū vetꝰ. credēs codicem nō tranſfertur dn̄ium. l. ſi me in vacuū in prin. ff. de acqui. poſ. quia res q̄ traditur non intendit̉ ergo nō tranſfert̉. Et res que tranſferri intenditur nō tradi tur ſecus ſi in nomine error ſit vt trado ti bi fundum cornelianū ſub nomīe ſempro nij credens ſic vocari certe non impedit̉ tranſlatio dn̄ij quia conſenſus eſt in re et dn̄ij eius tranſlatione et ſic de alijs ſuo modo. ¶ Exupta ceſa dicuntur omnia illa que ceduntur et eruuntur. ES ¶ Eſtiualia ſunt ocree ſcꝫ calciamenta. de coreo quibus etiam aliqui vtuntur in terdum in eſtate. Et fiunt optima apud ſanctū ſeuerinū vt dicit io. an. in cle. ne in agro de ſta. mo. ¶ Eſtimatio ſignificat taxationem ꝓut ſubiecta materia vel quoduis aliud me dium ſignificare declarat. ꝟ. gra. res tra ditur eſtīata hoc addito ꝙ reddatur eſti matio et non res Ex hoc ſignificat̉ emptō et venditio. vt in. l. quociens. ff. d̓ iur̄. do. ver. dr̄ res eſtimata data viro in dotē ſi eſt empta vir agere pōt exempto ꝯtra vx orem. de hoc inſti. de emp. ⁊ ven. in pͥn. et l. eſtimate. ff. ſolu. mater. et. l. plerūqꝫ in prin. ff. de iure do. iuncta l. neceſſarias ī prin. ff. de peri. ⁊ cōmo. rei ven. Sed ibi res datur eſtimata hoc pacto ꝙ res redi datur et nō eſtimatio. tūc nō eſt emptio ſed ſignificat̉ ꝙ re ꝑempta vel diminutā attendat̉ eſtimatio facta. l. ſi inter vi. C de iure do. Nec ꝑiculū diminutionis vel ꝑemptionis fit recipientis niſi ſit in cui pā qꝛ cū rē traditā teneat̉ reddere ꝑicu lū debeat eſſe dn̄i rei Sed in caſu p̄ceden ti. ꝑiculū vel deterioratio rei tranſit ī re ciprentem vt. l. eſtimate p̄al. Iteꝫ ibi reſ dat̉ eſtīataⁱ in dotē hͦ pacto ꝙ reddat̉ res vel eſtīatio tūc ſignificat tranſire ꝑiculū ꝑemptōis ſꝫ nō deterioratōis. l. plerūqꝫ. §. fi. cū. l. ſe. ff. de iur̄. do. Et hͦ ex natura ꝯͣctus ⁊ alternatīe. Qā natura dotis eſt ꝙ dn̄iū tranſit in maritū ⁊ ſic ꝑiculū ē ſu um. Sꝫ ex natura alternatiue alterū hoꝝ ſufficit aut reꝫ reddi aut eſtimatōꝫ iuxta regulā in alternatiuis de re. iur̄ li. vi. Sꝫ res ꝑempta reddi nō pōt ergo eſtimatio. Res aūt deteriorata reddi pōt q̄ ſi reddi tur non eſt reddenda eſtimatio. ¶ Etas legittima ſemper intelligitur de naturali non de ea que per principis be neficium impletur vt. C. d̓ hijs qui. ve. eta. imꝑe. l. vl.

¶ Etas pupillaris eſt minor. xiiij annis in maſculis et in femina. xij. ff. de ver. ſig. l. puppillus. ¶ Etas pubertatis diuerſimode accipit̉ Nam in nuptijs contrahendis etas pu bertatis eſt in maſculo. xiiij. annis ⁊ ī fe mina. xij. annis vt inſti. de nup. in prin. cum ibi no. Non autem idem tempus re quiritur ſed alimenta requiruntur vſqꝫ. ad pubertateꝫ que debentur maſculo ad xviij. annū. femine aūt vſqꝫ ad. xiiij. ff. de ali. et ci. ſe. l. mela ait in prinº. ¶ Etatis venia eſt priuilegiū qd̓ impe trat minor a principe vt habeat̉ ꝓ maio re impetrat autem eam maſculus maior xx. annoꝝ. femina autem maior. xviij. vt l. ij. C. d̓ hijs qui ve. eta. impe. Maturior enim eſt ſexus feminaꝝ hac rōe vt no. ac cur. in glo. vij. l. ij. prealleg. qꝛ mala her ba cito creſcit et cicius eſt ſubdola ml̓ier et auara. ff. ad velley. l. ſed ſi ego in fi. Nam regula naturalis eſt. Quanto lon gius res habet eſſe tanto tardius ad ꝑfe ctionem deuenit et econtra quanto breui us habet eſſe tanto maturius ad ꝑfectio nem deuenit. patet hoc in plantis ⁊ bru tis. Sed vir longius hꝫ eſſe ꝙͣ mulier. id̓o tardius ad ꝑfectionē deuenit ꝙͣ mulier. Et ideo mulier citiꝰ ſubdola et ſagacior efficitur. ¶ Et ſi idem eſt quod ꝙͣuis de ſymo. c. et ſi queſtiones. d̓ offi. iudi. or. c. et ſi ab apo ſtolice in cle. de iure iur̄. ⁊ ſi xp̄us ¶ Et hec ꝯiunctiua licꝫ ꝓprie copulet. fi de ꝯdic. inſti. l. ſi heredi. tn̄ aliqn̄ ſumitur ꝓ vel. ff. de ver. ſig. Sepe cum ſimilibus. Aliquādo repetit qualitates p̄cedentes ff. de fundo. inſtruet. et inſtrumen. lega. l ſeyo.§. gayo. Aliqn̄ ꝓ. i. vt. t. ij. de ſpon. Etiam nota. in. c. ij. de reſcrip. vbi d̓ hoc. On̄ hec dictio et ꝯiūgit pͥncipaliter ſil̓ ⁊ ſucceſſiue ꝓut infertur ex ſignificaco tunc hͦ dictante. Et ẜm ꝙ voluntates diſponē tis quouis medio ſignificare declarat. Nam qn̄qꝫ eſt ꝯiunctiua reꝝ pͥncipaliter quaꝝ tn̄ vna eſt alteri ſucceſſoria vt dicen do lego fundum et eius inſtrumentū pri cipaliter etiam ſignificat inſtrumentum legatum licet ſit acceſſorium ad fundum et extincto fundo legato non extinguit̉ le gatum inſtrumenti ſecus eſt in p̄poſitōe cum que coniungit acceſſorie facit. l. cui. fundus. ff. de fun. inſtruct. et inſtru. lega. poſſet etiam tn̄ faciliter trahi ad ꝯiungē dum acceſſorie pro voluntate diſponen tis qui exprimet et. ꝓ cum. Significat eti am ibi ſucceſſiue filium meum et nepotē heredes inſtituo. naꝫ intelligitur ꝙ filius admittatur et eo deficiente nepos. l. gal lus.§. fi. ff. de li. et poſtu. Rato qꝛ nepoſ non ſimul admittitur cum filio et hoc ex ordinata caritate ſeu naturali affectione argumentū. l. generaliter. C. de inſti. et ſubſti. ſub conditione fa. et. l. lucius. ff. d here. inſti. vbi diſiunctiua reſoluitur ī cō iunctiuam ꝓpter voluntatem que conclu ditur ex caritate fa. le. Cū. frater.§. Cū pater dele. ij. Idem in cōtractibus ſi qͥs emit redditū vel fundum ꝓ ſe liberiſ ⁊ ne potibus. ibi et cōiungit ſucceſſiue ſcꝫ ꝙ pͥ mo pater ſolus admittatur. poſt liberi. deinde hijs defitientibus nepotes. ¶ Etates ſunt ſex quibus generatō ⁊ ſta tus hominis finitur. xxxv. q. iiij. c. i. ⁊ io an. in prin. li. vi. Alij. ponūt. vij. etates. hominis. Similiter. vij. mundi. vn̄. In fans inde puer adoleſcens poſt iuuenis. vir. Dicitur inde ſenex poſtea decrepituſ fit. Annos prima tenet. vij. ⁊ altera bis tot. Tercia quater. vij. ſed quadraginta quaterna. Annos exultat ad quinquagin ta iuuentus. Sed ſi porrigitur ad. lxx. ſe nectus et tunc decrepituſ incerto tempo re durans. Item nota verſus de etatibꝰ mundi. Primus adā iuſtuſqꝫ noē magnꝰ pater abrahā Et poſt hoc moyſes dauid natuſqꝫ redemptor. Septima fine caret locat in requiemqꝫ beatos. ¶ Et cetera qn̄qꝫ ſcribitur extenſe ꝓ du abus dictionibus et ſic diſponit ẜm ꝙ re latiuū ſequitur. ſi ſaltem aliquid ſequit̉ vt dicendo et cetera que ſūt ſcribenda al̓ reſpicit oīa que premiſſa ſunt Qn̄qꝫ ſcri bitur abbreuiate vt ⁊cͣ. ſic omnes ꝯp̄hen dit clauſulas conſuetas apponi in tali cō tractu. De hoc traditur in. l. gallus ī pͥn. ff. de li. et poſtu. ⁊ no. in. c. qm̄. ꝯͣ falſaꝫ d̓ ꝓba. vide. ſupra. de. C. ¶ Euſtigie.i. ſtatim vel ꝯtinuo. vt. in. c. vnico d̓ ſta. mona. li. vi.

¶ Eulogiū idē eſt qd̓ teſtamentū. vt ī. c. nos quidem de teſta. ⁊ in. l. iubemus. C. de teſta. et. lege. quidem eulogio. C. de iute deli. Ita exponit ber. de teſtamētis Apud nos aūt aliter accipitur vt. ff. d̓ re mili. l. deſertorem circa prin. et dr̄ ab eu. quod eſt bonū et logos ſermo quaſi et ce tera Uel ſcd̓m hoſti. ab eū quod ē flebile ⁊ logos ſermo quia vt in plurimū fit in ex tremis et eſt nota doloris. Etiam eulogia dicunt̉ eucenia que olim portabantur metropolitanis ad conſiliū ꝓuinciale vt. xviij. di. c. de eulogijs. vbi ſe cundū glo. eulogia dicuntur munera que deferunt ſubditis ſuis prelatis. ¶ Euidens eſt qd̓ ſemꝑ palā eſt et euidē ter apparet.i. q. i. vt euidenter d̓ accu. ¶ Euidentia. ff. de contra. emp. l. ea. que Et qd̓ ē in euidenti nulla pōt rergiuerſa tione zelari de coha. cle. ⁊ mu. c. vl. d̓ off. or. ſi canonici.§. ceteꝝ. li. vl. ¶ Eunuchi ſcd̓m azo. in ſuꝫ. C. eo. ti. di cuntur ſpādones et non caſtrati. homīes aūt barbati extra ſolum romani imperij pn̄t enuchi fieri. aut penā capitis ſubeāt ¶ Euincere eſt aliquid ab aliquo extorqͣ re vel eripere. Vel per ſententiam iudi cis acquirere. Res etiā euicta dicitur cū eſt amiſſa. ¶ Euictio ſcd̓m azo. in ſum. C. de euic. Scd̓m quoſdam ita diffinit̉. ¶ Euictio eſt rei empte. vel ex alia iuſta cauſa accepta ꝑ ſententiam iudicis abdu ctio vel vt petat alio euincente omiſſio. nec eī ſemꝑ ē neceſſariū rem abduci vt vi detureuicta vt. ff. eo. ti. l. euicta.§. i. Et euictioniſ cautio ſolet p̄ſtari a venditori ipſi emptori ad hoc vt ſi aliquis ab emp tore rem emptā tanꝙͣ ſuā petat dicēs ea ſibi eſſe obligatam aut aliquod ius in ea habere emptor recurſum et regreſſum ha beat ad venditoreꝫ cui denūctare hoc te netur et venditor debet aſſiſtere et defen dere emptoreꝫ in cauſa euictionis. Et di citur euictio alicuius rei in cauſam alteri us abducte ꝑ iudicem acquiſitio. vide ſu pra. cautio de euict. ¶ Exactio.i. petitio. nam exigere eſt rem ab alio petere. ¶ Ex auctoriſare eſt militeꝫ cingulo vel clericū ordinibus ſpoliare vt in. l. qui cū vno.§. non omnes. ff. de re. mili. vel ē ſta tum alicuius vel auctoritatem ei auffex re. Et qnqꝫ habet fieri exp̄ſſe qn̄qꝫ tacite vt ſi principes vel dux belli militi in exer tu delinquenti calcaria abciderit talis dicitur tacite exautoriſatuſ dato ꝙ nil ex primatur. et expreſſe vt ſi dux exercitus militē fugitiuū exheredauerit. Idem p̄t habere locū in clerico qꝛ exautoriſare eti am idem ſonat quod degradare. ¶ Excandeſcere eſt ſubdito iraſci haben do ſimilitudinem inter furorē et eſtuantꝭ ferri candorem. ¶ Exceptio eſt rei defenſio ꝑ quam ſe de tendit et tuetur ab actore Et ẜm azo. in ſū. C. e. ti. qn̄qꝫ ponit̉ large ⁊ improprie ꝓ omni defenſione ꝓut reo ꝯpetit etiā ſi nulla actori ꝯpetit actio. Et tūc qͥdā vo cant eam exceptionē facti vt qn̄ ſine acti on quis calūpnioſe ponit. Sed azo. vo cat eam exceptionē intētionis et d̓ excep tionibus intentionis que ſint no. ff. e. ti. l i. in prin. et. l. ij.§. illud. C. de tranſae. et talis nō pōt de iure experiri quia nemo pōt experiri ſine actione. vt cū tūc nulla ſit acto nulla poteſt dici actionis excluſio ſed dr̄ ꝯtra intentionem actoris defenſio vt quando quis ſe in aliquo inſtrumento obligat ad aliquid ſine exceptione iuris vel facti. Senſus eſt ꝙ contra hoc nullā faciet defenſionem de iure vel de facto. Dr̄nt tn̄ exceptō ⁊ defenſio nā defēſio ꝓ prie dicitur que ipſo iure actionē tollit. vt ſolutio que eſt eius quod debetur red dicio et acceptilatione omnis obligatio. tollit̉. inſti. qui. mo. obli. tollit̉ in prin. et §. item ꝑ acceptilationem. Item renun ciatio dr̄ de fenſio. c. ſuꝑ hoc dere. nūc cō cordat glo. in. c. primo. de lit. conteſta. li ſexto. vbi nota ex glo. penul. ꝙ omnis ex ceptio ꝑemptoria qui ꝑimit lr̄as et graci am opponitur ante et poſt lit. ꝯteſt. C. de excep. l. vlti. Et no. hoſti. et inno. in. c. ꝯ ſtitutus de reſcrip. Item large dicitur etiam exceptio eſſe replicatio que datur actori. omnis enim replicatio eſt exceptō vt. ff. eodē. titu. lege. ij.§. replicationis. Et ſicut ſe habet exceptio ad actionem. ſic replicatio ad exceptionem ſcd̓m goff.

de ꝓba. in ſum. Stricte vero et ꝓprie exce ptio ponitur pro illa defenſione que com petit reo ꝯtra actorem ꝯpetentem in euꝫ et ſic dr̄ actionis excluſio. et hec eſt excep tio iuris vt ſi petis a me debitū et ego ex cipio ꝙ remiſiſti michi vel ꝙ feciſti mecū pactum de non petendo vel ꝙ nō venit. dies p̄fixus vt ſumitur vtraqꝫ exceptio. fr. e. ti. l. ij. p̄mo rn̄ſo. et.§. replicationis. et ꝙ exceptio ſit actionis excluſio habet̉ de elec. dudū ſuꝑ. ver. irritari. in glo. Ex ceptio diuiditur in plura genera qꝛ alie ſunt temporales et dilatorie. Alie ꝑpetue et ꝑemptorie vt. ff. e. ti. l. i.§. exceptioneſ Alie ſunt odioſe vt macedoniane. Alie fauorabiles vt velleyane. hec diuiſio col ligitur ex. l. qui exceptionem. ff. de ꝯdi. in de. Item alie ſunt in rem alie in ꝑſonam vt. ff. e. ti. l. i.§. exceptiones p̄al. Item ſcd̓m hoſti. et ſpe. alie ſunt anormale alie mixte et ml̓tas alias diuiſiones dicti do cto. ꝓſequuntur vide eas. ¶ Exceptio dilatoria eſt que cauſam dif fert vt inſti. e.§. appellantur. Et iſtaꝝ eſt multiplex diuiſio de qua aliquantulum. nota. in. l. exceptionem. C. de ꝓba. Eſt eī quedā dilatoria ſolutionis que ſapit iſtā naturam ꝙ reſpicit actionem nimis tem peſtiue intentatam et debet opponi ante lit. ꝯteſt. ſed probatio eius fit poſt lit̓. cō teſta. c. inter mona. de re iudi. quedam ē dilatoriā indicij que opponitur ꝓprie ad impediendum iudicium ante lit̓. conteſt. et ꝓbatur tanꝙͣ p̄iudicialis et expediēda venit ante litē. conteſt. Et idem dicendū eſt de replicatione eiuſdem. Quedam eſt declinatoria fori vt ibidem nō. Item col ligitur hec diuiſio ex. l. iij. in fi. ff. e. ti. et vide de hoc ſpe. eo. ti. Et nota ꝙ declina torie iudicij ſunt in inicio ꝓponende. Et ſunt iſte que ꝯtra iuriſdictionem iudicis opponuntur. Ratio ne ſi eis ſcienter ob miſſis ad alia procedatur videatur quis in iudicem conſentire. C. de excep. l. vlti. no. goff. de dila.§. ſunt et alie in fi. Sunt etiam iſte probande in inicio vt prius ſci at de iuriſdictione iudicis anteꝙͣ ꝓceda tur ad vlteriora. habent tamen etiā locū poſt ſententiam ſi ex ignorantia obmittā tur de ſen. et re iudi. ad probandum. C. ſi a non competenti iudi. l. vl. Etiā dila torie ꝓponende et probande ſunt ante li. con. c. inter mona. p̄al. et. c. paſtoralis d̓ excep. C. d̓ ꝓba. l. penul. Dilatorie ſolu tionis ſunt ꝓponendo ſimiliter in inicio cauſe.i. ante lit. cōteſt. et ꝓbande poſtꝙͣ actor ſuam intentionem fundauerit ſꝫ ꝑ emptorias ꝓbabit reus poſtꝙͣ actor ſua intentioneꝫ probauerit de hoc vide gof. de proba.§. reſtat. ¶ Exceptio ꝑemptoria ſcd̓m ſpe. vocat̉ ſic quia actionem vel intentionē agentis perimit ſcd̓m io. an. c. i. d̓ lit. ꝯteſt. li. vi. ſeu ius ledit vt inſti. de ꝑpe. et temp. ac. §. ꝑpetue vt pactum de non petendo in ꝑpetunm et iuſiurandum de non agendo vel accuſando. videlicet petebam a te cē tum et tu excepiſti ꝙ pepegi tecum de nō petendo in perpetuum vel iuraui nō age re vel accuſare que ipſo iure tollūt natu ralem obligationeꝫ. vt. ff. de iureiur̄. l. fi. circa prin. quod doc. intelligunt eſſe veꝝ de voluntaria ⁊ conuentionali ſecus aut de neceſſaria. Ciuilem aūt ipſo iure non tollunt ſed ope exceptionis elidunt. Et ẜm azo. ſemper obſtant hee agenti etiam ſi ceſſauerit agere ꝑ mille annos. ¶ Exceptio ꝑpetua eſt que ꝑpetuum ha bet effectum vt cum petis a me debitum excipio quod tu remiſiſti mihi. hec excer tio perpetua dici poteſt et perpetuo com petit quandocūqꝫ actor agit quia excep tio non competit niſi quis agat. ff. de ex cep. l. exceptio. ¶ Exceptio tꝑalis ē que ad tꝑs vtilis eſt vt cū petis d̓bitū excipio ꝙ feciſti pactū mecū de nō petēdo hec exceptio vſqꝫ ad annū vtilis eſt. poſtea vero nō de qua de reſcrip. capit̉. plerūqꝫ ⁊ d̓ offi. or. c. paſto ralis in fi. et. ff. e. ti. l. exceptōe.§. tꝑales Et hec etiā dilatoria dr̄ qꝛ dr̄nt ⁊ ꝓlōgat cām nō aūt aufert aliud ex. ꝯuenio te co rā iudice nō tuo et tu excipis te nō eſſe d̓ foro eiꝰ vid̓ gl. ī ꝟbo excuſari. c. ſi āt d̓ re ſcrip. ¶ Exceptio anormala ē qͥ nō ſequit̉ nor mam aliaꝝ qꝛ pōt opponi ante litem. con teſta. et poſt et. jͣ. lit. conteſt. vt exceptio excōmunicationis et alie ſcꝫ de qͥbꝰ dubi tatur an ſint ꝑpetue an̄ tēꝑales vt excep tio matrimonij ⁊ exceptio non numerate pecunie et non numerate dotis vt no. in

ſti. de excep.§. appellant̉. Et plures alie. ẜm hoſti. et ſpe. eo. ti. vt exceptio que ꝯꝑi tit fide iuſſoribus ex epl̓a diui adriani cō tra creditores vt no. inſti. de fideiuſ.§. ſi plures. ¶ Exceptio reiiudicate non pōt opponi. quando fit ſuꝑ eadem re et quando eſt ex eadem cauſa et eadem ꝑſona. ¶ Exceptio doli eſt quadruplex vt no. ac cu. in glo. l. qui ſe debere. ff. de condic. ob cau. da. ca. non ſe. ¶ Exemptio ꝓprie eſt vbi aliqua ꝯuentu alis eccleſia canonicoꝝ ſecularium vl̓ re gularium monachoꝝ vel monialit̓ imme diate ſubeſt pape. Haꝝ exemptionū alia vlis. alia particularis vniuerſalis ē que cum vniuerſitate iuris ſpectat ad papaꝫ ita ꝙ metropolitano aut dyoceſano ni hil iuris manet in eadem. Particularis eſt que pro parte in certis caſibus ab eo rum iuriſdictione eximitur et alias ꝑtinꝫ ad eoſdem. ver. gra. ſi forte aliqua eccle ſia quantum ad hoc eſt exempta vt null archiep̄us vel ep̄s poſſit in ea diuina ſu ſpendere ſicut in ſua dyoceſi ⁊ alias eī ex hibeat reuerentiam et honorem. Item exemptionis monaſterioꝝ due ſunt ſpēs quedam non recognoſcunt ſuperiorē niſi papā. Alie ſunt ordinū exemptoꝝ vt mo naſteria ciſtercienſiū ⁊cͣ. quę nō corrigit. ordirius loci. ſed abbas vel prior eoꝝ gl̓. eſt in cle. attendentes de ſta. mo. Item exemptiōm alia ꝑſonalis alia localis. Perſonalis eſt vbi archiep̄us vel ep̄us eximitur vt a nullo. nec etiam a legato ſe dis apl̓ice. nec etiam a iudice delegato. excōicari vel interdici valeat aut ſuſpen di. Sed localis eſt que loco hoc eſt eccīe ¶ Exēplaris dr̄ illa ſubſtitutio que fit fi lio furioſo ſeu mente capto in euētū mor tis in furore ſeu non ſana mente Et dr̄ ex emplaris quia admittitur fieri p̄dictis. ſicut pupillaris pupillis fit qui ꝓpter eta tem ſibi per teſtamentum ꝓuidere nequi uenit. ſic em̄ predicti. ꝓpter furorem de mentiam ſeu defectū mentis vt inſti. de pupil. ſubſti.§. i. in prin. Iteꝫ multis ra men differt a pupillari vt. jͣ. dicetur d̓ ſub ſtitutionibus. Significat aūt hec ſubſti ſtitutio diuerſimode vt ſignificatū ex eiꝰ verbis vel alias vndecunqꝫ ſumptū ſta nificare ꝓbat Significat eī primo vel eiꝰ verba ſignificant ſeipſam ſcꝫ ꝙ filio cui facta eſt ſubſtitutio mortuo in furore vel demenciā ſubſtitutus admittatur vt.§. i. inſti. de pupil. ſubſti. Significat alteriuſ tacitā vulgarē ar. l. iam hoc iure. ff. d̓ pu pillis iuncto.§. i. inſti. e. ti. p̄al. Ratio fi cut in primo ſignificato ꝯſiderat ꝓprieta tes verboꝝ eius ſic in ſcd̓o ſignificato cō ſideratur ydemptitas ꝑſonaꝝ vt quod ꝑ ſubſtitutionem teſtator filio p̄uidet Sic niſi aliud appareat ſignifictat et iam hec ſubſtitutio pupillare̓. ꝟ. gra. facta eſt fu rioſo impuberi. ſi in futore deceſſerit ſen ſus eſt ꝙ ſi decedat in etate pupillari tūc ſignificet exemplarē quia facta impube ri licet furioſo et valet vt pupillaris tan tum qꝛ verba hoc ſignificant. Et quia de fectus naturalis pociuſ extenditur ſeu at tenditur ꝙͣ accidentalis. l. iij.§. i. ff. de tu te. Et hoc quando illa ꝯcurrunt que reqͥ runtur in pupillari quia filius eſt in pote ſtate patris et ſic de alijs. Si autem non concuxrunt. tunc infra tempus puberta tis valet vt exemplarias poſtea non ꝓpt̓ limitationem illam ſi in etate pupillari d̓ ceſſerit. Si autem factum eſt ſine tempo ris limitatione tunc valꝫ ſimpliciter ſeu ꝓ omni tꝑe vt exemplaris. Significat vl terius hec verba filio furioſo ſubſtituto. ſubaudi.i. ſi filius furioſus in furore de ceſſerit. Et requiritur ꝙ ſit furor tꝑe mor tis. vt.§. i. inſti. de pupil. ſub. p̄al. et. l. ex facto.§. i. ff. e. ti. licet alias ꝑ iſta verba. ti cio furioſo lego talem qualitatē ſufficit. ad eſſe tꝑe diſpoſitōis vt in. l. mela. ī pͥn. ff. de ali. ⁊ ci. legatis Quia apponit̉ cā de monſtratōis rō vtriuſqꝫ qꝛ ſignificatum ſumptūex affectōe qͣ ſignificat̉ ei ꝓuideri cui ꝓuidetur cū eo mō quo pōt modo in primo caſu melius ꝓuidetur ei recipien do ea verba in illo ſenſu Sꝫ ſcd̓o caſu me lius ꝓuidet̉ furioſo recipiendo verba de monſtratīa tm̄ qd̓ ē ꝓpriū eoꝝ ſignificatū ſignificat vlteriꝰ exn̄te ꝯditōe ſubſtitutōiſ ſubſtitutꝰ admittat̉ volens vl̓ inuitꝰ ẜm qͣlitatē ꝑſone ſubſtituti. Si eī ē ſubſtitu tus filiꝰ fuxioſꝰ qͥ erat ī eiꝰ ptāte tꝑe mo tis eſt neceſſarius vel voluntarius vt. in §. i. inſti. de here. qua. et diffi

¶ Excōmunicatio eſt extra ꝯmunionem eccleſie ſeparatio vel cenſura eccleſiaſti ca excludens a ꝯmunione fidelium. xi. q. iij. ca. nihil. et.§. euidenter vel eſt eterne. mortis damnatio. xi. q. iij. nemo ep̄oꝝ et c. nullā. et ergo feſtinare debemꝰ vt mor tuus a xp̄o ſeꝑatuſ ꝑ excōicationem rein te gretur et reconcilietur xp̄o ꝑ abſolutio nem. Maioribus em̄ malis debꝫ ſincera caritas ſubuenire. l. di. vt ꝯſtitueretur ⁊ glo. in. c. pn̄ti. e. ti. li. vi. Vel ſic generali ter eſt a qualibet licita cōmunione vel le gittima actu ſeꝑaratio vel a ſacramētis excluſio. Spēs excōmunicationis infini te poſſunt eſſe quia tot quot ſunt ſpēs cō munionis. due tamen ſpēs eius p̄cipue ſcd̓ꝫ cano. ꝯmuniter vſitantur ſcꝫ maior et minor. de vtraqꝫ illaꝝ habetur. iij. q iiij. Engeldrudā. Nam vna excōicatio q̄ maior eſt dicit̉ anathema et excludit ab ingreſſu eccleſie et a ꝯmunione fidelium et a ſacramentis hec vocatur maior ⁊ fer tur cum ſolemnitate. de qua etiam dat̉ precedens deſcriptio cum dicebatur eſt a qualibet licita ꝯmnnione hoīm vel le gittimo actu et ſacramentoꝝ ſeꝑatio vn̄ et adam excōicatus fuit ab eſu ligni in.§ euidēter p̄al. xi. q. iij. ⁊ de ſen. excō. ſi que in glo. iij. Alia. dr̄ minor. Et illa tm̄ ſepe rat a ſacramentis. Et hec eſt duplex vna per ꝑticipium a iure vel per ſententiam ab homīe. alia ſeꝑat a ꝯmunionē fideliū non ſacramentoꝝ. v. q. ij. pn̄ti ẜm goff. d̓ cle. excō. miniſtrante.§. item ſciendum. Eſt em̄ quedam excōicatio iuris a qua ab ſoluit ep̄us niſi abſolutio ſit ſummo ſum mo pontifici ob reſeruata de ſen. ex. nuꝑ alia hominis vt ep̄i vel ſui vicarij vel de legati de offi. ordi. cum ab eccleſiaꝝ de maio. et obe. c. vnico. li. vi. in glo. Et no ta ꝙ excōicatio eſt medicinalis nō morta lis diſciplinā non eradicans dū is in quē lata fuerit non contempnit eam. c. i. e. ti. li. vi. Etiam excōicatio dr̄ mucro ep̄i. xvi q. ij. c. viſis ī fi. vbi dr̄ felici mucrone ep̄i ſacerdotum piaculo reſecentur et. xxiiij: q. iij. corripiantur. Item dr̄ anathema. improprie ab ana.i. ſurſum ⁊ theca figu ra olim in frontibus dampnatoꝝ imp̄ſſa et ſic quaſi anathemā dr̄ Et hec maior q̄ duplex eſt. Quedam ſine ſolēnitate. alia ſolemnis quando duodecim ep̄i vel pre ſbiteri candelas in terram ꝓiciunt et pe dibus calcant. Et non differt ab alia niſi in ſubſtantia quod maior eſt terror et cō fuſio de hijs duobus in. c. cum nō ab ho mine de iudi. Et excōicatus amplius et ſepius excōicari pōt de tre. et pa. c. i. Atem excōicato pn̄t ꝑticipare ⁊ cōmuni care familia et vxor et liberi quia ſunt a canone exempti de ſen. excō. ꝙ in dubijs Et ꝑticipans in loquela quo ad correctō nem non eſt excōicatus. e. ti. porro. nec p̄ dicatores vel alij recipiendo elemoſinas eo. ti. Cum ꝓ voluntate vel predicando ſeu mouendo. e. ti. R. Et noͣ. caſuꝫ in quo quis eſt excōicatꝰ vel excōicatur ſine pec cato mortali. in. c. lr̄as de reſti. ſpō. vbi mulier nolens reddere debitum ꝓpter cō ſcientiam ꝯſanguinitatis in quo bene fac̄ tamen excōicatur Et ſic excluditur ab ec cleſia militante non tamē triūphante. c. inquiſitioni de ſen. excō. quāuis alias ni ſi ꝓ peccato mortali ſit quis excōicandꝰ c. nemo ep̄oꝝ. xi. q. iij. Et nota ꝑ. xviij. cō ſtitutiones cle. comprehenſi ſunt. l. caſuſ Quoꝝ. xvi. reſeruati ſunt pape quibus quis ipſo iure excōicationem incurrit ex preſſe et ꝑ duas duo tacite. vide glo. ī. ꝟ excōicationis in cle. i. d̓ ſen. excō. vbi enu merantur loca iſtoꝝ caſuū Item excōica tio maior ꝯtrahitur in.xviij. caſibus ẜm goff. in ſum. de ſen. excō.§. ꝯtrahitur. Atem excōicatus nihil dare debet pro ſua abſolutione. c. ad aures de ſymo. Si tamen pro manifeſta offenſa eſt excōica tus primo debet ſatiſfacere et poſtea ab ſolui de ver. ſig. ex ꝑte. Sed pone ſtatutū ep̄i eſt ꝙ quilibet excōicatus anteꝙͣ ab ſoluatur debet ſoluere. x. ꝓ quolibet men ſe vtrum valeat ſtatutum. Rn̄detur ꝙ n̄ in. c. ad noſtram. et. c. nemo de ſymo. licꝫ in contrarium determinat hoſti. ⁊ io. an. in. c. ad aures prealle. ¶ Exconſul eſt qui deſinit eſſe conſul ſi mile notatur de queſtore et exqueſtore in ſti. in ꝓhe.§. cunqꝫ hoc. ¶ Excuſatio eſt alicuius iuſte cauſe alle gatio in defenſionem vel ſupportationeꝫ alicuius ne cogatur comparere in iudicio de quo in. l. ij. ff. ſi quis cautionibus ⁊ in ti. de va. et excu. numeꝝ.

¶ Excuſatio tutoꝝ fit ex varijs cauſis. Et quedam innuitur equitati. Quedam enim excuſantur ad tempus ſcꝫ qui cauſa reipublice abeſſe ceperit et reuerſi ad no uam tutelam infra annum non vocantur ſed veterem non cogentur ſtatum reciꝑe re. vt inſti. de excu. tu. vel cura.§. qͥ ſe. et C. eo. xi. l. i. et. ff. e. ti. l. i.§. iteꝫ qui reipu blice. Eſt et alia excuſatio a tutela que di citur excuſatio veteranoꝝ qui excuſantur a tutela ſi ſint a milicia dimiſſi honeſta. cauſa interueniente et iuſta puta ꝓpter in firmitatem vel aliam cauſam. Sed illa q̄ alio modo fit non vocatur honeſta ſꝫ caſ ſaria. vt. ff. de hijs qui no. infa. l. ij.§. cog nomine. Et ꝑpetuo qui ſoluunt̉ a milicia po. xx. annos. Sed ad tempus qui infra. xx. annos et hoc diuerſimode tenet̉ qꝛ ſi infra. v. nullam ſibi vendicat immunita tem. Si vero poſt. v. annos ſolutus fue rit habet immunitarem vnius anni Poſt octo annos hꝫ immunitatē biennij. poſt. xij. triennij poſt. xvij. quedriennij poſt. xx annos habet excuſationē perpetuā. En et alia tutele excuſatio eorū qui numero liberoꝝ ſe excuſant vt romē liberoꝝ triuꝫ C. eo. ti. l. i. cum concor. in ytalia. iiij. in ꝓuincia. v. excuſatō eoꝝ qui morbo excu ſantur vt ceci et ſurdi. muti. furioſi. et ꝑ petua valetudine detenti. C. e. ti. l. vnica ¶ Excuſatio eoruꝫ qui etate excuſantur ſcꝫ qui habent tria onera tutele.i. tres. honores tutele ſcd̓m azo. que omnia ha bentur. C. ſub hijs ti. in rubro ⁊ in nigro vide de hoc azo. ibidem in ſum. ¶ Excuſator ſcd̓m azo et ſꝑe. eo. ti. eſt qͥ venit ad ꝓponendum cauſas abſencie ali cuius qui non poterat ſimul rōne ſui vel cauſe ꝓcuratorem conſtituere vt in cau ſis criminalibus in quibꝰ licet ꝓcurator non interueniat vt. in. l. i. ff. de pub. iudi. §. rei. excuſatur tamen allegatis cauſis. abſeutie bene admittitur ut in. l. abſens. ff. de procu. vel vocatus erat vt perſona liter compareret. ¶ Executor ſcd̓m ſpe. eodeꝫ ti. eſt officia lis ꝑ quem litis executio vel ipſius cauſe p̄peratio iubente iudice ſuo expeditur. Uel ſcd̓m azo. ꝓprie eſt ille qui diſcuſſam cauſam ſentenciaꝫ executioni mandat vo catur etiam in iure apparitor Require ſu pra apparitores. alias etiam vocatur in iure diuerſimode de iſtis modis eſt glor notabilis. C. de execu. rei iudi. l. ſi vt ꝓ ponas. Quam proſequitur ſpe. in ti. de ci tatione.§. ſequitur ꝓpe princi. Atem ap pellatione executoris intelligitur de lega tus. c. ſciſſitatus de reſcrip. et. c. ſi quis. contra de fo. compe. vnde executores ſūt illi per quos iudex ſentenciam ſuam exe quitur et rem iudicatam mancipat effec tui et mandat executionem. Et duplex ē executor. ſcilicet merus et mixtus. Execu tor merus dicitur cui quandoqꝫ per nun cium non eſt demandata aliquā cognitio ſed tantum cauſe executio. Et talis talis non debet audire exceptiones vt. C de ex. re iudi. l. ſi vt ꝓponis p̄al. et. c. d̓ ce tero de re iudi. et. ff. de iudi. l. ſi pretor. Et de tali loquitur. c. paſtoralis.§. quia vero. de offi. dele. vbi bo. glo. de executō ne duplici ẜm hoſti. tamen tenetur admij tere exceptionem excōmunicationis aliaſ appellari poteſt. de hoc vide archi. de ex cep. pia. li. vi. Vel ſic executor merus eſt qui non poteſt de fraude interpoſita cog noſcere ab illo non appellatur niſi modū executionis excedat. ff. quoꝝ appel. nō re ci. l. ab executore et de re iudi. qui ad con ſultationem in fine. et. ij. q. vi. ſub illo.§. ſunt quorum ⁊.§. ab executore. et. c. ſi ve rum et.§. ſe. Sed a mixto executore bene appellatur ſi non admittit legittimā exce ptionem vel alias ꝑtes grauauerint de app. dilecto ⁊. c. vt debitus Sꝫ executor mixtus eſt qui habet cognitionem canſe annexam vt in. c. nouit de ap. et de re iu di. ca. de cetero p̄al. de offi. dele. paſtora lis in glo. vt cum papa mandat alicui re ſtitui rem ſuam vel alicui dare beneficiū ⁊cͣ. Et talis debet recipere legittimas ex ceptiones quātumcunqꝫ ſcribat̉ ſibi ab ſolute a papa vt de offi. de le. ex parte d̓ reſcrip. c. ſi quando et. c. cum adeo. xxv. q. iij. et ſi non. ¶ Exemptuſ dicitur qui a ſuo iudice ſiue iuriſdictione ordinarij ſubductus eſt. ⁊cͣ. ¶ Execrare eſt ab hominari vel deteſta ri. et ꝓprie attribuitur delictis dicendo. hoc delictum eſt execrabile ¶ Exempla non ſunt ſemꝑ imittanda. ſꝫ exemplum pape eſt nobis ſequendū. xvi

q. iij. licet diſ. ix. ca. ſaue vbi glo. et glo. i. c. de quibus. di. xx. ꝙ ꝑ exempla ſit iudi candum cum ius deficit. Nel intelligit̉ de exemplis publice vel autentice perſo ne vt principis vel apl̓oꝝ et de exempliſ pluriū et non paucoꝝ vide ibidem. ¶ Exercitor dicitur is ad quem quotidi anus queſtus et vtilitas nauis ꝑtinet. Uagiſter vero nauis dicitur cui tota na uis et anchora cōmiſſa eſt. Re. s. actio. exercitoria vbi de hoc. ¶ Exheredatio eſt alicuius a ſua ſubſtā tia vel hereditate excluſio et alterius ſeu alieni inſtitutio veluti cum parentes ex heredant filios et ſcribunt alienos here des in teſtamento ita accipitur inſti. de exhere. lib. ꝑ to. Et ſic exheredare eſt fili uꝫ conſtituere alienū a ſubſtantia vel he reditate paterna et debent fieri cauſa in ſerta et probata. Et ꝓpter quas ⁊ quot cauſas pater filium ⁊ econtta filius pa trem poſſit exheredare no. glo. in. c. quin tauallis. de iureiurͣ. ¶ Exero.i. peto ſic ponitur exeratur.i. petatur. l. vt verboꝝ que eſt fi. C. qui ad mit. ad bo. poſ. ibi gio. penultima vel eſt idem ꝙ aperiatur via petenti. ¶ Exeſtuare eſt feruere bulire vel calefa cere vt eſt glo. in cle. dudum de ſe. ¶ Exhibere eſt rem in publicum deduce re ſeu oſtendere vt copiam habeat aduer ſarius rem ſuam tangendi ⁊ eam ſic viſā ſi ſibi ſua videtur eam vendicandi d̓ hoc ff. ad exhibendum. l. iij. Et de libero ho mine exhi. l. iij.§. er ait p̄tor. Re. s. actio ad exhibendum ¶ Exilium triplex no. archi. xlv. diſ. cuꝫ beatus in fi. ¶ Expenſe ſunc ſumptus voluntarij et non neceſſarij et dicitur expenſa quaſi ex tra penſas et debitum facta. Sed impen ſe ſunt vtiles et neceſſarie a verbo impē dere dicte. vnum tamen multociens pro alio ponitur vt. l. iulia. in fi. ff. de iminori bus vbi expenſe ꝓ neceſſarijs et vtilibuſ dūtaxat ponuntur ꝓut ibi nō. Etiam im penſe ꝓ voluntarijs ponitur non ſolum. vtilibus et neceſſarijs. ff. de ver. ſig. l. im penſe. Quāuis dr̄a predicta ꝯtrariū di cat. Et expenſe differunt a damnis vnde iuramentum factum ſuꝑ vnum non extē ditur ad alterum. nam expenſe fiunt cau ſa litiſ. damna vero ex diſcordia ꝓueniūt vt deſtructio domus ⁊ ſimilia de in iurijſ c. in noſtra in tex. et glo. ¶ Expilatores ſcd̓m azo. in ſum. C. ⁊. ff de crimine expi. here. hij ſunt qui ex rebuſ vacantis hereditatis aliquid ſurripiunt. et expilant de pe. diſ. i. aut facta Re. s. actio expi. here. ¶ Eperiri qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ reſpondere ſeu defendere vt de iudi. c. i. de de ꝓcura. c. Qui generaliter. li. vi. Qn̄qꝫ ꝓ agere vt de cauſa poſ. et ꝓprie. c. paſtoralis ¶ Explicatio eſt allegatō que ſupplicatō nem infirmat vnde replicatio eſt allega tio contra exceptionem et adiuuat acto rem. Et ſupplicatio eſt allegatio que re plicationem infirmat et reum adiuuat. Sed explicatio eſt allegatio infirmans. ſupplicationem et ſic ꝓ actore cōtra reū ¶ Exponere.i. contra ſe ponere. Exponi autem dicuntur infantes ſerui liberti et languidi ſi ſine cura dimittunt̉ vel eis a limenta negantur a parentibus a dn̄is vl̓ a patronis vt in. c. vnico de infan. ⁊ lāg. ¶ Eponi enī aliqui ſolent relegato pieta tis officio infantes vel languidoſ ante eo cleſias ponere vt eos alij miſeratōne mo ti colligant. l. xxvij. di. ſi expoſitus. ¶ Exp̄ſſum queſtio duplicit̓ ſumat̉ no. ff de vul. et puppil. l. i. in parte et de p̄ben. ſi ep̄us in glo. certas li. vi. ¶ Expreſſa pupillaris ſubſtitutio. Re. jͣ ſubſtitutio ¶ Exorciſte grece latine dicuntur adiurā tes. xxi. di. cleros. ¶ Extimare. eſt alicuius rei certum p̄ciuꝫ dare et eſt idem ꝙ taxare vel certū p̄ciuꝫ diffinire et determinare ¶ Extra ordinarium remedium eſt quod ob aliquam cauſam extra vel vltra curſū ſolitum alicui datur vt reſtitutio minori leſo vel abſenti cauſa iuſta neceſſaria vel ꝓbabili ad qd̓ remedia nunꝙͣ recurrēdū eſt quādiu remedio ordinario locus ē ad quod poteſt habere recurſus. ¶ Extraordinarium iudiciū eſt coraꝫ de legato vel quando non ꝓceditur in figu ra iudicij. ſed ex officio iudicis in moduꝫ inquiſitionis vel denūctionis vide tex. iū cta glo. in. c. qm̄ ꝯtra de ꝓba.

¶ Extra nota. archi. de preſcrip. ſtatutū li. vi.§. iij. ¶ Exterminare eſt quaſi extra terminos vite vel iuriſdictōnis ſue ponere. cle. vni ca de iureiur̄. de here. excōicamus.§. mo ueātur et.§. ſe. ponitur etiam ꝓ depone re deſolari in exilium mittere. ¶ Extunc tempus extremum ſignificat. ff. de condi. et demon. l. ſi is.§. ſi ita. ¶ Ex not. archi. iiij. q. v. Quiſquis ⁊ ple nius io. cald̓. in. c. veſtra de co. cle. ⁊ mu lie. et io. mo. d̓ here. excuſatus li. vi. Etiā archi. de p̄ben. cum in illis. e. li. et paul in. c. in lr̄is de reſti. ſpo. etiam no. C. d̓ le. l. non dubium. et qn̄qꝫ in compoſitione. ſtat augmentatiue ꝓ valde vt exequare. ī valde equare vt. l. i. ff. de le. i. vbi dicitur ꝑ omnia exequata ſunt legata fidei com ¶ Exploſa.i. excluſa. c. inquiſitioni d̓ ſē. excom. ¶ Extorres.i. immunes vel inſontes de ſen. ex. c. ꝯtingit et diſ. xix. nulli phas eſt vbi dicitur ſed extorris a ſancto fiat mi niſterio et. e. diſ. c. ita dn̄s.§. in omnē ter ram vbi dicitur vt extorrē.i. alienū ſe mi niſterij intelligeret eſſe diuini et habetur C. de cuſto. reoꝝ in. l. de hijs que ē lex fi. et de pedi. ij. Item ꝓ inde vbi dicitur nu dari facultatibus ꝓprijs et patrie ſue ex torres fieri etiam. xi. q. i. ꝯſpirationem. ¶ Exqueſtor eſt qui publice pecunte con gregande. ꝯſeruande et querende officiū habebat hanc adminiſtrationem depoſu it. vel dicit̉ ille qui queſtoris deponit ad miniſtrationem vt no. inſti. in ꝓhemio.§ cumqꝫ hoc in glo. vide ſupra ex conſul. et jͣ. queſtores. et tantum de. E. Fa Aber ſig narius dicitur non ſolum qui ligna do lat ſed generalit̓ om vis qui edificat. ff. d̓ ver. ſig. l. fere.§. fabros ¶ Fabricenſes dicebanturſcd̓m. l. C. eo. ti. li. xi. Qui erant deputati armis faciē dis reparandis ⁊ vendendis. Sed io. an de ſen. ex. Si iudex li. vi. dicit ꝙ fabricen ſis dicitur qui publica arma ſacit et ī pu blicis fabricis et non alibi et dat primice riori vt reponat in publicis arma Mentis quoꝝ brachia ſtigmate figurabant̉. Re. ſtigma. ¶ Facere dicitur ille cuius auctoritate. fit de ſen. exco. c. mulieres. et facere dicit̉ quis ſtatim. confeſtim. incontinenti. mox illico quod facit ſine interuallo nullo ac tu ꝯtrario aut impertinente intermedio de elec. quia ꝓpter vbi dicitur ꝙ poſt col lationem mox debet electio celebrari. Si militer cum vis infertur perſone inconti nenti repelli debet.i. ſine interuallo qua ſi bello ꝯtinuato. Item id quod facit in triduo. C. de erro. aduo. l. vl. vbi dicitur ꝙ aduocatus poteſt reuocare errorē ſuū ſtatim.i. infra triduū et hoc intelligit pla cen̄. ſicut ſonat. Sꝫ accur. hoc intelligit quando cauſa durat poſt errorem tantuꝫ per tres dies. Item quod facit in. x. die bus. ff. de conſti. pe. l. ꝓmiſſor vbi dicitur ꝙ ſi quis ſine die ꝯſtituerit ſe ſolituꝝ pe cuniam alicui ꝯtra eum agi poteſt ſi ſtatī non ſoluerit infra. x. dies. Item qd̓ facit in vno anno. xx. q. i. puella. vbi dicitur ꝙ ſi inſcijs parentibus infra. xij. annū velū acceperit parentes vel tutores poſſunt hͦ ſtatim irritare infra annum. Item quod facit cum quodam tꝑamento temꝑis ita ꝙ nec minimū vel maximū tempus aſſu mit quod magis poteſt intellectu ꝯcipi. ꝙͣ dici. ff. de ſolu. l. ratum ⁊. l. de codicibꝰ vbi dicitur ꝙ heres fideiuſſori teſtator hoc quod adita hereditate ſoluit ꝓ defū cto ſtatim ſoluere debet.i. cum quodam tꝑamento temꝑis nec enim ſtatim cū ſac co ꝑatus venire debet. Item quod facit cum primo poteſt d̓ reſti. ſpō. olim cauſa vbi dicitur ꝙ vim illa tam rebꝰ pōt quis repellere incōtinenti.i. ꝙͣcito poterit col lectis amicis ita tamē ꝙ illud incontine ti non extendatur vltra annum. hec ber. de elec. quia ꝓpter. Item quod facit in vno menſe.i. q. i. conſtat vbi dr̄ ꝙ ſi aliqͥ ordinati ſunt ad hereticis per vim ſi ſtatī renunciauerint ꝯfiliabulo hereticoꝝ.i. in fra menſem tunc excuſantur. Atem̄ ꝙͣci to ſcit vt. xxxij. q. ij. mulierem. Atem qd̓ facit quandoqꝫ vt. ff. ſi cer. pe. l. i. vbi di citur. Cuicūqꝫ rei aſſentimus alienam fi

dem ſecuti mox recepturi ex hoc contrac tum credimus. ¶ Factitare eſt frequenter facere. l. fulci mus.§. latitare autem. ff. qui eta. ex cau. in poſ. eatur. ¶ Iactio eſt ꝯſpiratio. l. quiſquis. C. ad l. iulia. maieſt. vbi glo. ¶ Falcidia dicitur lex a falcidio tribuno plebis. qui ipſam adinuenit ad hoc ꝙ qͦs extraneo inteſtamento ſuo legare nō poſ ſet quin ad minuſ quarta remaneret here di ꝙ ſi contra faceret locum non haberet et ſic dr̄ falcidia a falce ad defalcandum ſingulis mandatis per quam permittit̉ heres habere quartam partem legatōis vel hereditatis quando etiam tota here ditas vel maior para eſt legatiſ exhauſta Et eſt triplex falcidia ſcd̓m io. an. in glo. di. ij. reſponſa prudentium. Re. infra lex falcidia. ¶ Factum fieri ꝯtentum in diſpoſitione ſignificat ipſum ad heredem vel aliū trā ſire ſeu tranſire poſſe vel non ꝓut em̄ ip̄ꝫ factum vel quoduis aliud medium ꝓbat ſignificat vel declarat. ver. gra. in ꝯuen tione deducit̉ hoc factū licere ire agere ꝑ fundum ꝑmittentis ad fundum eius cui ꝑmittitur hec ꝯuentio non tranſit ad he redes ſiue ſit appoſitum verbum ꝑſonale tibi vel mihi ſiue non. ymmo ſimpliciter. dictum eſt ꝯuenimus licere ſeruo agere hͦ factum non tranſit ad dominiū.§. ſed cū factum inſti. de ſi i. ſeruo. Sed ibi debitor conuenit cum creditore ꝙ ei non liceat de bitum petere et ita fit pactum de non pe tendo ſimpliciter hoc factum ſeu pactuꝫ tranſit ad heredes. ¶ Facere quod poteſt qualiter quis ꝯue niatur et quomodo intelligatur habetur in. l. Sunt qui. cum. ix. l. ſe. ff. de re iudi Nam patronus patrono liberi et paren ces eorum miles armate milicie vel doc tor. preſbiter ⁊cͣ. Si condempnant̉ ad io quod facere poſſunt non totum quod ha bent extorquendum eſt. ſed racio haben da eſt ne egeant vt. l. in dempnatione. ff. de re. iure. Nam intelligitur quis facere debere qd̓ ꝯmode et honeſte poteſt. nec enim videtur fieri poſſe quod non poteſt fieri honefie. ff. de ver. ſig. l. nepos ꝓculo Et quando factum ꝓ nō facto haberi nō poteſt. ff. de cap. et poſtli. reuerſis. l. in vl lo.§. facti. Item ꝑ factum probatur vo luntas. ff. de legi. l. quibus. c. dilecti de appel. c. fi. de ꝯiug ſeruo. Et factum vl̓ d̓ facto conſtat quatuor modis. c. queſituꝫ de coha. cle. et mulie. ¶ Fallania eſt culpa vel iniuria ꝓpt̓ quā vaſallus amittit feudum Et eſt quedam cul paque reſpicit dominū ſcꝫ quādo tri bus vicibus citatus legitime fidelitateꝫ preſtare noluerit vt in vſibus feu. que ſit prima cauſa benefi. amit. c. i. Eſt ⁊ alia cā quando infeudauit alia lege quā ipſe ha bet vel talem vaſallum qui feudum de ſeruire non poteſt. Quedam vero eſt cul pa vel fallonia que non reſpicit dominiū ſcꝫ quando vaſallus interfecit fratrem. vel filium ſuum. vel filium fratris vel ali ud crimen comm: ſit quod patricide ap pellatione cōtinetur. Et plures alias fal lonias tam re ſpicientes dominos ꝙͣ ali os ꝓpter quas feudum amittitur no. ho in ſū. de feu.§. qui mō. ſeu cau. feu. amit. ¶ Falſarij ſunt qui crimine ſalſi tenent̉. vel qui crimen falſarioꝝ admittunt vt d̓ cri. fal. ad falſariorum ¶ Falſitas eſt mutatio veritatis de cri fal. c. i. c. licet Et per to. ti. no. de reſcrip. ſuper litteris per docto. eo ꝙ falſatores ſemper ſtudent mutare ea que vera ſunt. vt falſa videantur veriſimilia vt in aucͣ. inſtru. ca. in prin. coll̓. vi. Et ſecundum ea que nota. azo. in ſumma. C. ad. l. coro ne. de fal. ¶ Falſum eſt qd̓ caret veritati vt reſcrip tum falſum quod non habetur aliquod pͥmordiū ſeu ſubſtantiam veritatis ſcili cet ꝙ non emanauitꝭ a papa et tamē appa ret emanaſſe. c. ſua nobis de offi. vica. vi bi de hͦ. Et nota in. c. ſuper lr̄is d̓ reſcrip. ꝑ fran. de ſabrel. Unde falſa.i. iniuſta et vera.i. iuſta inſti. qui. et exqui. cau. manu mit. non poſ.§. eadem. l. eliaſcentia vbi dicitur ꝙ cauſa ſemel approbata ſiue ve re ſiue falſa non retractatur. ¶ Fallacia ſecundum hoſti. in ſumma de do. ⁊ contu.§. i. committitur in decipien do in hijs que aſſerit aliquis falſe in cer ta ſcientia. ¶ Fama ſcd̓m ſpe. titu. de noto. cri.§. fa ma. ē ille dignitatis ſtatus vita ⁊ moribꝰ

comprobatus ⁊ in nullo diminutꝰ ſecun dum glo. C. ex qui. ca. infa. ero. i. i. ⁊ gl. iiij. in ca. veſtra de coha. cle. et mulie. Et loquitur de fama hominis. Sed fama d̓ aliquo negocio que eſt medium veritatꝭ eliciende deſcribitur ſic. Eſt ꝯmunis et clamoroſa inſinuatio inſurgens apud to tam vel maiorem ꝑteꝫ ppl̓i ex incerto. au tore ꝓeniens. et dicitur a for faris. ⁊ dici tur ab opinione quia vltra ꝯmunem opi nionem requirit cōmunem locutionē et ſic duo exigit. Et in deſcriptione fame ꝑ ſpe. nomen dignitatis non ponitur ꝓ ho nore publico ſecundum azo. ſed ꝓ poten tia a natura cunctis attributa. Et hec deſcriptio locum habet in bona fam a. Quandoqꝫ etiam famā ſumitur ꝓ in fa mia ſiue mala fama vt in. c. tua de coha. cle. et mulie. et ideo ẜm ſpe. fama poteſt a liter deſcribi vt comprehendat vtramqꝫ ſcilicet bonam et malam ſic fama eſt ve hemens vulgi et maioris partis opinio. rei de qua queritur ꝯſenciens vel conſo nans. Famā ab homine ſic conſueuit de ſcribi. eſt dignitas ſtatus vitā et moribꝰ comprobata vt. ff. de va. et extraor. cog nitio. l. cognitionis et qui talem famā ne gligit crudelis eſt. xij. q. i. no o. etiam fa ma opinio exiſtimatio idem ſunt. ¶ Fama inter homines. eſt publica et cō munis in ſinuatio ex ſola ſuſpicioue ⁊ ex certo autore ꝓueniens. ¶ Eamilia ẜm azo. in ſum. C. de edi. ac. Appellatione familie ꝯtinentur omnēs qͥ ſunt in ſeruicio alicuius etiam liberi ho mines qui ſeruiunt ei bona fide vel etiā. alieni ſerui et etiam qui ſunt in poteſtate eius ſimiliter omnes ꝓpinqui liberti ⁊ pa troni ſic generaliter ſumitur de ver. ſig. l. fi. Unicus vero ſeruus familie nomine. non continetur nec duo faciunt familiā ibidem. Et dicitur a femore que eſt ꝑſho minis genitiua vt dicta. l. fi. C. de ver. ¶ Familie herciſcunde.i. hereditatis di uidende no. in rubro. ff. famiherciſ. Re. s. actio famiher. Et differentiaꝫ inter fa mulum mancipatum et ſeruum no. archi. xxxij. q. iij. c. patrem. ¶ Famoſum carnem ſecundū azo. in ſū C. de in iurͣ. eſt dictamen vel hyſtoria cō poſita ad alicuius infamiam ꝓut ibi no tare videtur azo. ¶ Famoſus libellus. poteſt ꝓprie dici li. ber ꝯſcriptus ob alicuius infamiaꝫ vt. ff de in iur̄. l. lex tormentoꝝ.§. ſi quis libeꝝ Et imponitur ei pena capitis qui famo ſum libellum inuentuꝫ non corrupit. ſed alij manifeſtauit et qui eum dictauerit ſi non ꝓbauerit de calumpnia capitaliter. punietur ſcd̓m azo. in ſum. C. e. ti. hec et plura ibi vide per eum. Et hoc eſt verum ſi reo conuicto capitalis pena eſſet imꝑo ſita aliter non. Et notat in. l. vnica. C. e. ¶ Fautum eſt genus diuinationis cui q̄ intendit damnationē anime ſue incurrit xxvij. q. vlti. non obſeruetis. ¶ Fatalis dies ſecundum azo. in ſum. C de temꝑ. et reꝑa. appel. dicitur ſpactum temporis infra quod appellans debet ap pe lationem ꝓſequi. Et quidaꝫ olim qua tuor dies fatales concedebantur quoruꝫ primus erat ſpacium ſex menſium. Et hͦ ſi appellatum fuit a ſentenciā clariſſimi viri. vl̓ ſpectabilis viri vel delegati a pͥn ciꝑe. ſecundi autem dies fatales ſunt ſꝑa cium. xxx. et vnius dierū. Tercij et quar ti ſunt ſimiliter totideꝫ ſi ſaltem ſacta fu erit appellatio a delegato vel ſpectabili. vel clariſſimo viro ꝓut hoc habetur in. l ij. C. de temꝑ. appel. hodie autem ex ordi ne vnus tantum fatalis dies eſt.i. vnicꝰ Sed ſi iuſta cauſa interceſſerit. alius an nus indulgetur et ita erit ſecundus dies fatalis quo tranſacto lite non completa. rata manet ſentencia vt in auten. ei qui appellat in dicto ti. de tem. appel. Dicebā tur autem fatales dies quia eis fautum. id eſt terminus cauſe imponitur vel qui bus mors accidit cauſe. ¶ Femina ſecundum aliquos dr̄ a fedita te eo ꝙ fedas et enormes ſuperfluitates. menſtruales emittit. Sola enim femina eſt animal menſtruale cuius cruoris con tactu frugeſ non germinant areſcunt her be. arbores amittunt fructus ferrum ru bigine corrumpitur. et ſi quidam canes. comedunt rabiem incurrunt. Verificant̉ hec in adamante.

¶ Ferie ſcd̓m azo. in ſum. C. eo. ti. dicun tur a foro quaſi foerie quia preſtant va cationem ab hijs que conſueuerunt agi in foro. Hoſti. tamen in ſum. e. ti. dicit ꝙ fe rie dicuntur per contrarium Cum em̄ fe rie colende non ſint hee tamen coluntur. vel dicuntur ferie dies quaſi dies feſtiuā di ſecundum papiam. quia iſtis feriari.i. a malis oꝑibus abſtinere debemus ⁊ ni hilominus preſtant immunitatem a mei cantijs. Cum difficile ſit inter ementeſ ⁊ vendentes peccatum non interuenire. lxx xiij. diſtin. eiciens de pe. diſ. v. c. qualitaſ et negocium Ea que tamen ꝑtinent ad di ſciplinam militarem vel ſcolaſticaꝫ vt ar tes liberales vel ius ciuile in diebus fe riatis ꝑagi poſſunt ſcd̓m azo. ff. e. ti. l. i. vide nota. ꝑ doct. in. c. conqueſtꝰ deferijſ vbi cum queritur an liceat ffudere leges. vel pro precio ſcribere in diebus feriatis vel feſtiuis vel dn̄icis di. 1o. an. qn̄ ftudiū ſit ſine ſolemnitate non ꝓpter lucꝝ ꝙ tūc licet cum non ſit opus ſeruile. ſcilicet cū ſolemnitate ſcilicet in publicis ſcolis nō licet. do. an. de brut̓. dicit ꝙ cauſa cōſilij dandi vbi neceſſitaſ ſuadet ſꝫ quia cauſa tꝑe paritura eſt vel de loco longinquo. ⁊cͣ. tunc licet ſtudere etiaꝫ ad lucrū alias non. Nec in ſcientijs poſitiuis que ad lu crum vel honores tendunt. Sed in theo logia et in ſpeculatiuis lꝫ. Et addit pan. etiā in iure canonico. quia talis laborat ī vinea dn̄i et efficitur homo ſpeculatiuꝰ. et abſtrahitur a vicijs. Non autem cultꝰ diuinus vel officium p̄termittatur qꝛ ſa niꝰ eſt maioribus ſtudere et mentes occu pare quā ocium inſequi vel in laruis va gari ymmo melius eſt domi manere quaꝫ feſta eccleſiarum ꝓpter dn̄as viſitare. xx. iiij. q. i. odi ꝓieci vbi glo. et. l. penul. ff. de ferijs deſcribentibus et de legentibus vi de in ti. de ferijs ꝑ doc. Et ſic ferie ſūt q̄ dam ſolemnitates tempoꝝ in quibꝰ cau ſe tractari non debent. Et ſcd̓m goff. di cuntur ferie quia ſorenſibus negocijs im munitatem p̄ſtant. l. dyuus. ff. eo. ti. Un de feria vno mō capitur ꝓ qualibet die. in ebdomoda et ita ſeruat eccleſia dicen do feria prima. feria ſecunda. Et d̓r a for faris ſcꝫ a fando.i. loquendo. quia ſingul̓ ferijs ſolo verbo loquendo deus crequit hominem ⁊ omīa. Ilio modo capitur ꝓ die ſolemni feſtiuanda et ſic dicitur a fe riendis victimis que offerebātur in ferijs vel a feriando ſcd̓m papiam quia et ſi om nibus diebus abſtinendum ſit a malis. iſtis tamē precipue vt. c. i. de ferijs Sūt ergo ſic ferie cauſarum ferie feſtiuande ⁊ ſic ferie nuptiaꝝ de quibus in. c. Capella nus de ferijſ. xxiij. q. iiij. Nō oportet. xv. q. iiij. placita. lxxv. di. ꝙ die dn̄ico. Feria rum alie ſunt repentine quas imperator vel princeps indicit repentine ꝓpter vic toriam vel vxorem ductam vel filium na tum vel ꝓpter publicam cōgratulationē ob diem natalis imperatoris vt. C. e. ti. l. i. Et dicuntur repentine qui nō ſunt cer re ymmo quia reꝑente et ſubito inducim tur et a nullo iudice indici poſſunt niſi a principe vt in titu. C. d̓. ferijs. Anullo eī iudice preſumi debet vt auctoritate ſua aliquas ꝯdat ferias. Nam feriales feriaſ nouari oportet quas amminiſtrator edi xerit. Alie ſunt ſolemnes et quarum que dam inducuntur ob reuerenciam dei vt dies dn̄icus vt. l. ij. C. e. ti. et. l. oēs dies. Et precipue omnes dies. Et p̄cipue om nes feſtiuitatus glorioſiſſime virgīs ma rie ſanctoꝝ apoſtoloꝝ et alioꝝ que nume rantur. c. vl. eo. ti. et de conſe. di. iij. c. i. Alie ob honorem principis vt dies nata lis vel coronationis eius. C. e. l. fi. Et in dicta.l. omnes dies Alie autem ob hono rem ciuitatum vt dies natalicie maxima rum vrbium vt romē et ꝯſtantinopolis. omnes. p̄al. Alie ob neceſſitates hominū vel publicam vtilitatem vt ſunt duo mē ſes vnus gracia meſſium alius cauſa vin demie. De quibus etiam in p̄al. l. omneſ dies vbi dicitur omnes dies inbemus eē iuridicos illos tamen manere feriaꝝ dies phas eſt gemīs menſibus ad requiem la boris indulgencior annus excepit eſtiuiſ qͦꝫ fauoribus mitigandis et autūpni fru ctibus decerpendis. has vero ferias ſpe. ē. ti. nō vocat ſolemnes ſed iudicat ruſti cas vel publicas quia ꝓpter rempublicā vel vtilitatem ruſticam inducunt̉. Et for te ſpe. mouetur ex. l. i. in prin. ff. e. ti. Et ſtatuuntur he ferie ſcd̓m ꝯſuetudinem cu iuſſibet loci et ſcd̓m varios terraꝝ ritus vt. ff. de fer. i. preſides.

¶ Ferri ꝓprie dicimus ea que quis ī cor pore baiulat. Portari vero ea que quis in mente ſecum ducit. agi vero vel duci dicuntur animalia vt ff. de ver. ſig. l. fer ¶ Ferri minacio eſt eiuſdem generis ma teriarum ſolidatio et coniunctio vt ſi ci pho argēteo fundus ferreus apponatur de hoc no. in. l. in rem. ff. de rei ven. Sed applumbatio. Re. s. de. A. ¶ Feudum ſcd̓m hoſti. et azo. e. ti. in ſū. §. i. Eſt beneficium alicuius rei inueſtitu ra interueniente ſic conceſſe ſeu date alij vt dn̄ium penes ꝯcedenteꝫ remaneat cu ius occaſione recipiens et ſucceſſor eius ꝯcedente dn̄o ad id de quo et vſqꝫ ꝯuenit aut feudi natura requirit ſcilicet directū dn̄ium. Utile autem tranſit ad feudata rium ar. eorum que uo. d̓ emphiteota. ff. ſi ager. vec. peta. l. vnica.§. qui ini. ⁊ fuit hoc dictum ſupra vtile ſcd̓m diuerſaruꝫ regionum ꝯſuetudines quibꝰ obligatur ⁊ ipſis conſuetudinibus obligatur quibꝰ deficientibus iuri ſcripto obligatur Pro diffinitione feudi et donatione eius vide in glo. in v̓ſi. feu. qui mo. feu. acqui in pͥn. et ſummā ad quā ibi remittitur. Dicitur autem feudum a fidelitate vel a fide quā vaſallus domino preſtare tenetur. Nec em̄ debet aliqua inueſtitura fieri ei qui fi delitatem facere recuſat niſi feudum eo pacto ſit acquiſitum vt de eo fidelitas n̄ preſtetur vt in ꝯſtitutionibus feu. ꝑ quoſ fiat inueſti. et per quos recipitur ibidē in quibꝰ cau. feu. amit. in. c. ij.§. i. in vſi. feu. nota. Item feudum eſt res ꝯceſſa alicui ad vtendum ꝓ ſeruicio ſcd̓m goff. Eſt cō ceſſio rei ꝓ omagio facta. et additur con ceſſio beniuola quia fit ex grata beniuo lentia et ergo beneficium dicitur etiam ideo conceſſio dr̄ quia apud dominuꝫ re manet ꝓprietas et dn̄iuꝫ directum. Sed vaſallꝰ acquirit vſufructū et vtile dn̄iuꝫ Poteſt etiam ſic deſcribi feudum eſt be niuola actio tribuens gaudium capienti cum ſeruicio retribuendo per quam trāſ fertur vtile dominiū de domino in vaſal lum. Et ſic dicitur a fidelitate quam va ſallus tenetur domino de quo in. c. ex di ligenti. de ſymo. ⁊ in ti. de feu. ꝑ to. ¶ Feudum legium ſcd̓m ſpe. ti. de feu. ī tractatu libelloꝝ.§. quoniam ſuper oma gium. ver. porro ſi. Eſt quando cauſa et occaſio omagij ceperit a domino vt qui baro dixit alicui pauperi militi ꝙ aliquā rem imobileꝫ ſibi daret ſi ei faceret oma gium et illam dedit talis res vocatur feu dum legium et talis vaſallus homo legi us. Et hec ꝓbantur in li. feu. Si de feu. ꝯtrauerſie fuerint vide. jͣ. homagium. ¶ Feudatarius eſt qui feudum recipit qͥ etiam vaſallus dr̄. fI ¶ Fictio iuris dr̄nt a p̄ſumptōe qꝛ fictio iuris ſemꝑ ē ꝯtra veritatē vt in iure poſt liminij ⁊cͣ. Preſumptio autem frequent̓ intelligitur ſtare cum veritate ſicut et ſe pe ſtat ius enim fingit aliud quā eſt vt fin git mulierē ſtipulatam que non eſt. l. vni ca in prin. C. de rei vxo. actio fingit natū quod non eſt. ff. de ſta. homi. l. qui in vtē ro fingit non eſſe natum quod eſt natum. ff. de li. et poſti. l. ticius teſtamento§. lu cius. Fingit viuere quod non viuit inſti. d̓ excu. tu.§. fingi autem. Fingit non ꝯceptum eum qui mortuꝰ na ſcitur. ff. de ver. ſig. l. qui mortui. no. azo. in prin. ſum. circa. x. predicamēta ⁊ goff. in ſum. de preſump. ¶ Fides eſt fundamentum reꝝ ſperanda rum non apparentiū argumentum Et ſe cundum ariſto. Eſt rō rei dubie faciens fidem. Et fides ſcd̓m apoſtolum in epl̓a ad gall̓. vt ſumitur de ſum. tri. c. firmiter Eſt ſubſtātia reꝝ ſperandaꝝ argumentū. Primuꝫ dr̄ quia ſperare debemus quod dictū eſt a ꝓphetis futuruꝫ. Scd̓m dr̄ q ꝓphecias iam ꝯpletas debemus habere argumentū.i. ꝓbatōem nō apparenciū d̓ futuris ꝯplendis. Sed illa eſt quedam. notificatio et non vera diffinitio quare magiſtraliter ſic diffinitur. Fides eſt volū taria certitudo abſencium infra ſcientiā et ſupra opinionem ꝯſtituta. Aguꝰ. dicit fides eſt credere quod non vides. Et ſunt due ſpēs eius ſcꝫ formata ⁊ informis. Et capitur multis modis de quo vide gl. bo. in. c. firmiter de ſum. tri. et fi. catho. ¶ Fideicommiſſum eſt illud legatum vel

relictum qd̓ ꝯmittitur fidei heredis ali cui. dandum ab eo cum teſtator dicit he res fidei tue cōmitto vt des legata et cō miſſa vt ſcd̓m azo. in ſum. C. eo. titulo.§ ſequitur Hodie tn̄ nō eſt dr̄a inter fidecō miſſa et legata licet olim multe eſſent diſ ferencie. Omne em̄ legatū fideicōmiſſuꝫ dici poteſt et econtra ꝓ quo ex tex. inſti. d̓ le.§. ſed non vſqꝫ. Nam ipſoꝝ eadem eſt natura. ff. de le. i. l. i. vbi dicitur ꝑ omnia equata ſunt legata fideicōmiſſis ¶ Fideicōmiſſarius eſt ille cuius fidei le gatum vel relictum committitur ¶ Fideicōmiſſaria libertas. Re. jͣ. liber ¶ Fideicōmiſſaria hereditatis peticio ē que ꝯpetit ei cui fideiuſſoria hereditas. reſtituitur ex ſenatuſconſulto trebellia nō vt qui habent agros ꝯfines ꝙ ꝑ ipſaꝫ diuidantur agri vel fundi. ¶ Fideiuſſor eſt qui alienam obligatiōeꝫ in ſuam recipit vel ſuſcipit fidem p̓ncipa li nihilominus manente obligato videli cet qui ſe ꝓ alio obligat vt eo.ſ. pͥncipali. debitore non ſatiſfaciente ipſe ſatiſfaciet Et dr̄ quaſi iuſſu alterius ponens fidem. ſuā vt inſti. e. ti. in prin. et. ff. e. l. i. et. ij. Eſt autem fideiuſſor magnum nomen ge nerale quia comprehendit ſub ſe manda torem ⁊ ꝯſtitutorē ⁊ eū qui ex toto in ſe alienā obligationē tranſfert qui ⁊ ꝓmiſ ſor vocatur. Sed hij differūt inter ſe qꝛ ꝯſtitutor non obligatur niſi precedat ob ligatio que in iuribus data ſit vt in. l. i. et l. iij.§. i. cum alijs. ff. de conſti. pe. et. ſ. ij. C. eo. ti. fideiuſſor vero ip̄am obligatōꝫ p̄cedit ⁊ ſequit̉ inſti. eo. ti.§. fideiuſſor. Mandator aūt nunquā ſequit̉ ſed ſemꝑ p̄cedit obligationem. vt. ff. mandati. l. ſi vero nō remunerandi cauſa.§. ſi poſt cre ditā niſi in caſu qui habetur in. e.§. ver. plane. Et differentiam hic poſitā no. gl. in. l. p̄al.§. ſi poſt in prin. Cui eſt ſimilis glo. C. e. ti. ſuꝑ rubri. Et quod p̄cedat ob ligationem vide hoſti. in ſū. C. e. ti.§. i. ¶ Fideiuſſor in rem ſuam dicitur qui fide iubet ꝓ aliqua re in ea cā qua res futura eſt eius. ꝟ. gra. dedi ꝓcuratorem ad defē dendum in cā meā ⁊ fideiuſſi ꝓ eo iudica tum ſolui hoc caſu fideiuſſor in rem meaꝫ dicor vt. l. ſi defunctus. ff. de ꝓcura. ¶ Edeiuſſio ita fit Si interrogetur fide iuſſor ſic fide tua iubes ꝙ iſte debeat. Et ille reſpondeat fideiubeo vt inſti. e. ti.§. ī ſtipulationibus Hodie tamen ſcd̓m ho ſti. in ſum. e. ti.§. qualiter vulgares vtun tur hoc modo es fideiuſſor ꝓ tali et ꝓmit tis mihi ꝓ eo et iſte reſpondet ſic vel pro mitto: ¶ Fidelitas ſcd̓m hoſti. in ſum. de reu.§ quid ſit fidelitas nihil aliud eſt niſi iuſiu randum quod a vaſallis p̄ſtatur domino Et ibidem habetur plena forma fidelita tis. et. xxij. q. v. de forma de iureiur̄. ca. Ego. N. Et in quo differt ab omagio no ta. in cle. paſtoralis.§. rurſus de re iudi. ¶ Figuline dicuntur loca in quibus figu li exercent officia ſua vel artem. ¶ Filius arrogatus. Re. s. arrogatio. ¶ Filius adoptiuus. Re. s. adoptio. ¶ Filius eſt is quē nuptie demonſtrant. vt. ff. de in ius vocan. l. Quia mater vel ꝑ confeſſionem parris et matris. c. tranſ miſſe qui fil. ſint legitti. vel ꝑ affectū. C de preſump. afferte. ij. q. vij. ad romanā. Et ſtatur hijs coniecturis donec ꝓbetur contrarium ſcd̓m goff. in ſum. ti. de na. ex li. ven. ¶ Filiuſfamilias dicitur qui ē in poteſta te patris vel parentis vt accipitur in. l. fi. ff. de hijs qui ſui vel alieni iuris ſunt ſi cut filius emancipatus dr̄ qui extra pote ſtatem patris eſt. ¶ Filij naturales ſcd̓m azo. in ſum. C. e. ti. ſunt multiplices. Aliqui ſunt natura les et legittimi vt qui naſcuntur ꝑ legitti mum thoꝝ. Alij ſunt legittimi tantum vt adoptiui. alij naturales tantū vt nati ex cūcubina vnica ⁊ in domo indubitato af fectu coniūcta. Alij neqꝫ naturales neqꝫ legittimi vt qui ex illicito et dampnato coītu nati ſunt. De hijs omnibꝰ ē glo. in ſti. de adop. in pͥn. ⁊ glo. in. c. ꝑ venerabi lem q̄ fi. ſint legi. Et quot modis natura les de ſoluto cū ſoluta efficiant̉ legit timi patet. in. c. tanta qui. fi. ſiut legi. vbi etiā dr̄ ꝙ filij vulgo nati vel ꝯcepti ſunt qͣ nō habent pr̄em determinatū. Sed vt azo. dicit hec diſtinctio ſcd̓ꝫ iura ciuilia imꝑs toꝝ dat̉ ⁊ non ſcd̓m iura naturalia qꝛ for

te ſcd̓m theologos nō eſt vſquequāqꝫ ve rū ſcd̓m quos matrimonia ſeu indiuidua maris et femine ꝯiunctio eſt de lege natu re qꝛ ſcd̓m ariſto. et. ph̓os.i. poli. Natu ralis videtur coniunctio vnius ad vnam Et vagus eſt concubitus contra natu ¶ Filij ſpurij dicuntur qui de adulterio. ex ſoluta cum nō ſoluto vel econuerſo cō cepti ſunt. c. tranſmiſſa p̄al. et. l. vulgo. ff de ſta. ho. ¶ Filiaſter filiaſtra eſt filius vel filia ex a lio cōiuge genitus vl̓ genita nō ex eo quē modo habet mulier. vt. xxx. q. i. Si quis filiaſtrum. ¶ Finium regundoꝝ Re. s. actio finium regundoꝝ. ¶ Finitiuus.i. vicinus. c. ꝑtuas de ſen. exco. ¶ Fit ⁊ fiunt. Hec verba nō tm̄ reſpiciūt pſens ſed etiam futuruꝫ. xxv. q. i. genera li. in tex. et in glo. ¶ Fieri incōtinenti dicitur hoc quod p̄t cōmitti iudicis arbitrio vt dicit alanus de app. c. an ſit in glo. vl. i. in actu ſe tenē te. Hoc eſt antequā ꝯtrahentes ſe ad ali quē actum et negociā diuertant. ff. de. ꝟ. obli. l. ꝯtinuus vide. ſupra. facere vbi de ¶ Fiſcus. Eſt ſaccus regius in quē redu cuntur vel cui applicantur bona bannito rum vel ꝓſcriptoꝝ taliter accipitur. ff. lo cati. l. ſed ades.§. fiſcus vel eſt regij vel imꝑialis theuſauri congregatio vel imꝑi alium bonoꝝ callectio vel priuilegiū qꝛ fiſcus multa habet priuilegia. vt. no. azo in ſum. C. de priui. fiſ. ad quod vide no ta. C. de iure fiſci. in rub. Et nota ꝙ dif ferentia eſt inter fiſcū ⁊ rempublicā ſicut inter ſpeciem et genus. Fiſcus enim ē bur ſa ſolum de comodo pecuniario. Sed reſ publica pecunias honores premia ⁊ alia conſiderat nota. in. l. mancipia. C. d̓ ſer. ¶ Flamines dicebantur ſacerdotes gen tilium a filio quo in capite vtebantur a qͦ dicebantur flamines quaſi filamines. Nam nudis eos caꝑitibus penituſ ince dere nephas erat diſ. xxi. cleros poſt me dium. Inde archiflamines dicebantur. et prothoflamines vt. e. diſ.§. i. ¶ Floci nomine Intelligitur habitꝰ ha bens manicas longas et amplas. Cucul le vero nomine habitus longus et amplꝰ ſine manicis vt in cle. ne in agro.§. veruꝫ de ſta. mona. fo ¶ Fodine dicuntur loca vel fouee ubi ali quid foditur diſ. xxi. cleros Inde dicun tur ſerrifodine fouee vbi foditur ferrum. et aurifodine vbi aurum ¶ Formula. Re. s. Actio. ¶ Forus eſt exercendarum litiū locus a fando dictus vel a foronio rege qui pͥmo. grecis lr̄is legem dedit vt de ver. ſig. ca. forus. et. vij. diſ. moīſes. et ꝯſtat ex tribꝰ ſcꝫ cauſa lege et iudicio. Item forus idē ē qd̓ tribunal. Et vt azo. dicit forus pōit̉ pro burſa. Et alio modo dicitur formari um vt ait placen̄. de quibus ſedilia iudi cantium conficiuntur. Idemqꝫ appella tur pretorium. Tribunal auteꝫ dicit̉ ma iorum iudicum ſcilicet qui habent merū imperium. Pape autem ꝓprie dicitur cō ſiſtorium. Item eſt planicies in naui. Atem eſt locus vbi merces reponunt̉. Item foramen remi nauis. Item ſcrip torium foraminoſum ꝓ imponendis pen nis et cornibus vl̓ calamīs ad ſcribendū deputatis. Et hec ſignificata habet fo rus vt plurimū in maſculino genere ſcd̓ꝫ hoſti. in ſum: de fo. compe.§. i. ¶ Forum autem in neutro genere ſecun dum hoſti. ibidem ponitur ꝓ loco depu tato ad emendum vel vendendum res. Aliter autem ſecundum azo. dicitur di ſtrictus ciuitatis vel territorium iudiciſ in quo animaduertere et punire habet d̓ linquentes. l. ſi pupillus.§. territorium. ff. de ver. ſigni. Et veniunt ibi que ſunt iuriſdictionis non que ſunt ordinis. Et dicitur quaſi fodium eo ꝙ qui ſunt in di ſtrictu ad fodia vel munera ſeu angariaſ compelluntur vel dicitur a ferendo eo ꝙ munera ſubeunt et inferunt.

Aliter ſcd̓m goff. et hoſti. ibidem ꝯueniē tes foꝝ et eſt idē ꝙ tribunal. qꝛ tribunal forte habet aliquā ſimilitudinē cū foro. quia ſicut in foro venali quod nos nomi namus forum ꝯueniunt multi vendentes et ementes ſiue res venales inferentes. Sic etiam in foro iudiciali ſcꝫ in tribuna li conueniunt multi litigantes ſeu ꝯtenti ones et lites inferentes et exinde diffini tiones deportantes. ¶ Fornicatio eſt cuiuſlibet illiciti coituſ genus qui fit extra vxorem legittimā ſpē aliter in vſu viduaꝝ. meretricū vel ꝯcubi narum. Sed ſtuprū. raptus inceſtus. R. locis ſuis. Et quelibet fornicatō ſimplex eſt peccatū mortale vt cle. ad nr̄am. d̓ he re. Et ergo de iure canonico hodie ꝓhibi tus eſt concubinatus qui tamen ꝓmitte batur tanquā licitus de iure ciuili. l. in ꝯ cubinatū. ff. de ꝯcubi. inſti. de pa. poteſt in glo. ¶ Foreſta eſt locus vbi fere inhabitant. vel includuntur. Et vbi quis habet vſuꝫ venandi ſcd̓m ber. de dona. cum dilectu in glo. i. ¶ Foraneus dr̄ qui foꝝ tenet vel de foro venit. iij. q. vi. peregrina. ¶ Forte qn̄ ſit dubitatiuū facti ⁊ qn̄ iuriſ no. archi. xi. q. iij. nolite etiam qn̄qꝫ capit̉ certitudinaliter ꝓ exp̄ſſiuo veritatꝭ ⁊ nō ꝓ nota dubitationis vt in multis iuribꝰ ¶ Forſitan etiā qn̄qꝫ capit̉ non dubitati ue de vo. et vo. redemp. c. magne. et ſic ē exp̄ſſiuum veritatis d̓ ꝓcu. tue. xxxiij. q. ij admouere circa medium. Et de pe. diſ. i. quāobrem de ſupplen. negli. prela. c. i. li. vi. qn̄qꝫ eſt nota dubitationis de teſta. c. ij. et cle. paſtoralis. ver. nunquā etiā d̓ re iudi. vide glo. in p̄alle. c. ij. de teſta. ¶ Frater dicitur quaſi ferens alium vel alterum. ¶ Fratres ꝯſanguinei ſunt fratres ex eo dem patre et eodem matre ſanguinee ge niti. ita exponit tex. in.§. ſunt aūt cogna ti inſti. de legi. ag. ſuc. et. l. itaqꝫ. C. eo. t. ¶ Fratres patrueles ſunt duoꝝ fratrū fi lij vt dicto.§. ſunt autem. ver. eodem nu mero. Et inſti. de gra.§. iiij. gradu. ¶ Fratres vterini ſunt filij eiuſdeꝫ mr̄is vt exponit. glo. inſti. de legit. ag. ſuc.§. hoc habendum. ¶ Fratres ꝯmuniter dicūtur omnes xp̄i ani tam laici ꝙͣ clerici per lauacruꝫ rege nerationis in baptiſmo. c. ad menſam. x. q. iij. et. c. iohannes de regū. ꝑ io. an. ij. q i. Si peccauerit Sed an denūciatio eua gelica habeat ſolum locū in fratribꝰ iſtiſ vel etiam in fidelibus videlicet ſi xp̄ianiſ denunciaret paganū videtur ꝙ non quia dicitur ibi frater tuus. Poteſt dici ſcd̓m panor. ꝙ ſic ſaltem aliquo modo ſcꝫ quā do peccat contra precepta naturalia. c. quod ſuper hijs de vo. et vo. redem. Sūt em̄ ꝓximi noſtri quoꝝ anīas lucri facere debemus ſcd̓m glo. in. c. ꝓximus de pe. diſ. ij. Et ſic ꝯcluditur denūciationē euā gelicam aliquo modo locum habere ꝯtra infideles. Atem ante concilia apl̓oꝝ in pͥ mitiua eccleſia omnes appellabantur fra tres diſcipuli xp̄i. xxij. diſ. ſacroſancta ꝓ prie tamen religioſi mendicantes nō ha dentes bona in cōmuni fratres dicuntur Et alij habentes bona in cōmuni vt ordi nis ſancti benedicti. bernhardi ⁊cͣ. qͦ mo nachi dicuntur cle. dudum de ſepul. Et cle. exiui de ꝑadiſo. de ver. ſig. Et ſcd̓ꝫ pa nor. monachi non appellantūr fratres ꝓ prie licet large loquendo ſic. Sic etiam de monialibus que de ordinibꝰ mendican tium dicunt̉ ſorores et alie monache mo niales vel ſancte moniales ¶ Fraternitas quod modis ſumitur in iu re no. Io. an. in ꝯmento decre. io. d̓ reg. et tranſeun. ad reli. ¶ Fraus ideꝫ eſt ꝙ dolus. Nota. tamen quedā dr̄a in. l. iuris gen.§. ait p̄tor. C. de pact. vbi vide hic tamen fraus capit pront legi quando quis facit ꝯtra ſignifi catum legis queſita palleatione qua vide atur non agere in fraudem legis. ff. de le gi. l. fraus. ver. gra. filiuſfamiliaſ indiget pecunia petit a me ſibi mutuari video q per hoc incidereꝫ in ſenatuſconſultū ma cedonianum pecuniam non mutuo ſꝫ fru mentum vt vendat et pecuniā habeat ne videar incidere ī macedonianū certe ego nihilominus incido vt. l. ſed iulianus.§. mutui. ff. ad macedoni. quia frumentum

non trado nec recipit niſi ad palleationē patet hoc quia frumento nullatenus iudi gebat et pecuniā habebā ad mutuanduꝫ ſed nolui ne inciderem et tamen incido. mutuando frumentum. Nam attento a nimo meo et recipientis nō mutuo frumē tum ſed pecuniam. Et idem ſi trado libꝝ vt vendat Idem ſi vir donat ticio vt ti cius donet vxori. l. ſi ſponſus in prin. ff. de dona. inter vi. et vx. quia in animo do nantis eſt ſimpliciter donare vxori nō ti cio. Ideo facit fraudem legi. Fit autem fraus legi quando fit ꝯtra ſignificatū le gis palleatione queſita. ſed fit ꝯtra legeꝫ quādo fit ꝯtra id quod ꝑ legem ſignifica tur tamen nulla palleatione queſita. ff. d̓ legi. l. ꝯtra legeꝫ. Ex hijs patet ꝙ ſi bona fide mutuo filiofamilias frumentum cre dens ip̄m indigere non incido in macedo nianū qꝛ nec facto nec anīo facio ꝯtra eiꝰ ſignificatum. Et hoc etiam ſi fit error in tollerabilis quia fraus requixit animū ſe cus ſi pecuniam mutuo errans in iure qꝛ talis error non excuſaret eo ꝙ factum eſt ꝯtra ſignificatum legis. ar. l. ij. C. ad ma cedo. patet in ſtatuto pedagij in pōte au relianenſi quo cauetur vt quelibet nauis tranſiens onerata ſubtus pontem ſoluat certum quid ſi habens duas naues onera tas exonerat vnam et ponit in aliā vt ſol uat tantū ꝓ vna certe talis non incidit in legem nec facit contra legeꝫ nec fraudeꝫ legi quia lex non prohibet hoc facere. E iſte poteſt ſibi ꝓuidere de meliori ſuo ſer uando ſignificatum legis. Et idem eſt ſi ſtatuto cauetur ꝙ ducens quadrigā one ratam ꝑ pontem ſoluat tantum qꝛ pōt ex onerare eam vt nil ſoluat et facere tranſi re ꝑ flumen vel portari ꝑ homines quia licite poteſt ſeruato termīo legis ſicut p̄t non ducere merces ꝑ terras ne pedagia ſoluat. Sed ſi ducerem nauim vl̓ quadri gam oneratam et non ſoluerem vel ſolue rem pecunias tamen ſcienter inutileſ tūc facerem contra legem vel in fraudē legis Nota. io. fa. de hoc in.§. penul. inſti: de adop. Fructus dicuntur qui fuꝑſunt deductꝭ expenſis que fiunt gr̄a fructuum queren dorum colligendoꝝ et ꝯſeruandoꝝ qd̓ lo cū habet tam in bone ꝙͣ in male fidei poſ ſeſſeſſoribꝰ et in predonibus. vt. ff. de pe. hęre. l. ſi a te.§. fructus et. l. placet in fi. C. de fruc. et lit. ex pen. l. i. ¶ Fructuuꝫ aūt. alij ſunt induſtriales vt frumentum vinum oleum ⁊ ſimilia ſcꝫ lac et lana que ſine induſtria hominis nō pro ueniunt. Alij ſunt fructus naturales qui ex ipſa natura ꝓueniunt ſine ſcꝫ magna induſtria. homīs vt poma pira ficus ⁊ hu iuſmodi. Utraqꝫ diffinitio poteſt colligi ex. l. i.§. fructus. ff. de vſuris. Et de reſti. ſpoli. c. grauis in glo. fi. Sunt ergo natu rales fructus in quibus factum nature p̄ cedit factum hominis et ex ſolo rudi vſu poſſumus illis vti. Sed induſtrialibꝰ nō ſic ſolo vſu rudi ſed curis adhibitis licet etiam natura cooꝑetur. Cura tamen mā ior reꝑitur non modica et ꝑfunctoria ſic̄ in naturalibus vide glo. in. l. ſequitur.§ fructus. ff. de vſucapi. ¶ Fructuſ ꝑcepti dicūtur qui aliquo mo do ſunt a ſolo ſeꝑati ⁊ in horre: ſ re cōditi ¶ Fructus ꝑcipiendi dicuntur qui imma turi ſunt quos verus dn̄s poſſidet. De hijs in ſpē. e. ti. de fruc. et litis expenſis. Et azo in ſum. C. de rei vendi. vnde fru ctus diuerſimode ſignificat acceſſionem vſufructuum. ſeu ius vtendi fruendi. Et ius fruendi demꝑto vſu primo ſignificat aceeſſionem. Et hanc dupliciter ſcꝫ ſtrie tius ex eo ꝙ ex predijs percipitur et non comprehendat fetus animalium vel vſu ras pecuniaꝝ ſicut ſumit̉ in rub. de vſu ⁊ vſufruc le. Nam ibi fructus ſumit̉ pro ut. diſtinguitur ab vſura et a pecudibus quia in hijs etiam fructus eſt. l. in pecude ff. de vſufruct. Non autem comprehēdit ꝑtum ancille. Magis late autem ſignifi cat vt etiam comprehendat vſuras vt. l. vſure. ff. de vſurͣ. Itē ⁊ penſiones p̄dioꝝ l. p̄dioꝝ. e. ti. Secundo ſignificat vſufruc tum Nam legato fructu fundi videtur le gatus vſufructꝰ quia dicit tex. vſufructur intereſt non econtra. l. ſeruum.§. ſi vſu fructus. ff. de vſu. et habi. Ex hoc ſequit̉ ꝙ li legato fructu fundi vſus adimatur utile fit legatum vſufructus ſed vtile ma net in eo quod ſupereſt vſui. Et idem in telligo vſufructu legato vt.§. prealle. ¶ Non obſtante illo tex. qui in fine inu tilis. eſt ademptio.

Quia verum eſt in fructu qui ſupe eſt v ſui vel quando teſtator voluit adimere vſum legatum quaſi perſone legatum qꝛ cum non legauerit prout cōtinetur ī vſu fructu nulla eſt ademptio. ¶ Frui dicitur qui fructus ꝑcipit. ¶ Fructuarius eſt qui rei dn̄s non eſt vt ī l. vti frui. ff. ſi vſufruc. peta. Tamen in qͥ buſdam caſibus ꝓ dn̄o habetur ſcꝫ in ꝑ cipiendis fructibus. ff. de vſufruc. l. ſi ti cij.§. i. ad hoc facit ꝙ vſu fructuarius nō ſit dominus. Nam ad id quod dictū eſt ad eum omnis fructꝰ generaliter ſpectāt ſecundum placē. ff. de vſufruc. l. vſufruc tus p̄al. in pͥn. in ſum. C. de vſufruct. Et quomodo differunt ab vſuario. Re. jͣ. v. ſuarius. ¶ Frufira nota. archi. de accu. c. i. li. vi. ¶ Fugitiuus eſt qui ea mente recedit ne redeat ad dn̄m licet poſtea redeat vt. ff. de edi. edic. l. quod ſit fugitiuus De hoc vi. azo. in ſum. C. de fu. ſer. ¶ Fulminare dr̄ iudex iniuſte vel indeli berate ſententiam ꝓferens. ſine maturi tate de ſen. ex. c. i. li. vi. Non ergo leuiter dicatur fulminare ſed cōmuniter ferre. ſententiam etiam contra abſentem ꝓme re ſentenciam non ceſſet. C. de iudi. l. pro peranduꝙͣ circa medium legis. ¶ Fullones dicuntur mundatores et de albatores et earum decoratores ſeu col loratōres. ¶ Funcio eſt vſus ꝯſuetus functus ab eo qui ſungebatur honore aliquo aut offi cio. Hinc dicitur qui iam expleuit offici um vite vnde dicit̉ ꝙ mutue pecunie ma gis functionem in genere ſuo recipiunt ꝑ ſolutionem quam ꝑ ſpeciem.i. ſoluendo. mutuaꝫ pecuniam magis vtimur genere ideſt rei manerie ꝙͣ ſpecie.i. eodem corꝑe aliter non eſſet mutuum vel mutatuꝫ ſcꝫ de meo tuum ſed cōmodatum ſcilicet ac cōmodum vtentis datum. ff. de re. here. l. mutuum ¶ Functio publica. Re. ff. de pu. et vect. l. i.§. hic ti. ſuꝑ. ver. impendatur. ¶ Funeraria actio. Re. s. Actio funera. ¶ Fundatur intentio ꝑ teſtes vel inſtru menta vel confeſſionem vel euidentiam facti vel preſumptiue vt eſt glo. in ver. fundauerit. c. finem de do. et contu. ¶ Fundus eſt manſio alicuius cum acceſ ſonibus. Aliter diffinitur vt in. l. qm̄. ff. de ver. ſig. Et nota ꝙ fundus eſt nomen homo genium quia quelibet pars fundi. dicitur fundus. Sunt enim homogenia. in quibus eſt idem predicatum in ꝑte qd̓ in toto vt aqua terra ſignum pannus ⁊cͣ. Ilia dicuntur entrogenia in quibus ꝑs non capit eandem denominationem cū toto vt domus cathedra tunica manus pons. vnde non valet legatum fundi ⁊ ē deriſoriuꝫ ſ. legato. ff. dele. i. Nam legā do ſpaciuꝫ palme de fundo diceretur fū dum legaſſe. Sed ibi bo. glo. ꝙ non valꝫ legatum generale legando rem ſubſtanti am vel animal quia muſcam dando libe raretur ¶ Fundus dotalis eſt qui matrimonio. contracto datus eſt ſponſo. ¶ Fundus quaſi dotalis dr̄ qui traditus eſt ſponſo non dum ſecuto matrimonio. pro quo et ſuperiori dicto fa. l. i. ff. de fū. dota. ¶ Fundus inſtructus eſt edificatus vel cultus. ¶ Fandus iugeus eſt terra que modo nō aratur licet olim fuerit fertilis alias que modo aratur licet olim fuerit ſterilis. Fundus linitatrophus dicitur a trophuſ i. deſcriptio et milite quaſi deſcriptus ad vſum militum qui limites imperiū cuſto diunt vt. C. de fun. limitato. l. i. et. l. Si accipitur li. xi. Aliter dicitur fundꝰ limi toſus vt ibidem de fun. limi. et palu. ¶ Fundus agomēticus Re. azo. in ſum. C. eo. ti. ¶ Fundus ſaltuenſis Eſt fundus in quo eſt ſaltus. C. de fun. ſaltu. li. xi. Re. jͣ. ſal ¶ Fundus releuatꝰ dicitur qui olim erat paluſtris. Nunc autem factus eſt ſeren aliaſ terrenus. C. de fun. pa. l. fi. li. xi. ¶ Fundum diuidi in certas regiones eſt ipſum diuidi in determinatas partes. ¶ Furtuꝫ eſt contractō vel contractatō fraudulenta ſeu frauduloſa rei aliene mo bilis corporalis que fit inuito domino cu ius res fuit anīo lucrandi.ſ. gr̄a rei vl̓ poſ leſſionis vel vſus vt. ff. eoodem. ti. l. i.

Dicitur autem furtum ſecundum azo. a a furno.i. nigro eo ꝙ elam et obſcure et plerūqꝫ denocte fiat Et dicitur a fraude vel ab auferēdo vt. l. i. ī pͥn. ff. e. ti. Et in ſti. de obli. que ex delict. naſ. in princi. et §. furtum autem. et.§. placuit. Et prohi betur in decalago. xiiij. q. v. penale. Et nota. xxxij. q. xij. ꝙ in omnibus. Et nota ꝙ ꝓ furto non debet quis mori nec membrum ꝑdere ſed fuſtigari ſcopa ri vel aliter caſtigari. C. de ſer. fu. aucͣ. Sed nouo iure. ſed contra quis ſuſpendi debet. ꝓ. xv. ſolidis.§. ſi quiūqꝫ ſolidos vt in aucͣ. de pa. te. coll̓. r. dicit. Ia. colū bi bononienẜ nō ſeruari.§. preal. ergo ſe cundum ſalicetum non eſt curandum. Et dicit vulgo ꝙ ille.§. ꝓcedit ex conſuetu dine quem richar. de ſalice. intelligit ī ca ſu ſingulari ſcꝫ qn̄ ꝓpter furtuꝫ tale. v. ſo lidoꝝ pax violatur. Dn̄s catho dicit ꝙ quinqꝫ ſolidi ſunt quinqꝫ aurei quia etiā ita capitur ſolidus ꝓ aureo. C. de ſer. fu. l. quicunqꝫ ibi vel. xx. ſolidos reddat vbi glo. dicit Talem ſolidum accipe qui vale at vnum aureum quoꝝ. lxxij. faciunt vnā libram auri ſic inſti. de pe. te liti.§. fi. iuxͣ digeſtoꝝ fur puniebatur extra ordinari. nec moriebatur niſi famoſus latro. iure autem aucͣ. habetur ne moriatur nec mē brum ꝑdat vt. s. aucͣ. Sed nouo iure. po ſtea in ti. de pa. te. ꝓ quinqꝫ ſolidis dein de ti. depa. iura. fir. debet legittime puni ri quod multipliciter intelligitur Tandē iura municipalia puniunt aliter. Nā pͥn cipes poſſunt ſtatuere vt nemo moriatur niſi ipſi diſpoſuerint vt glo. in.§. furtum de pa. iu. fir. coll̓. x. que eſt magiſtra fur torum. Nam quedā ſunt furta domeſti ca nō publice cohercenda. l. reſpiciendū. §. futta. ff. de pe. dicūt enim doct. ꝙ nul lus famulus ꝓ furto in domo ꝯmiſſo mo ri debet. Alia ſunt furta non domeſtica ⁊ tunc fures balnearij vel ſaccularij fuſtigā tur glo. eſt in. l. Si ſe alias cū te. ff. de his qui no. infa. Alij diurni et hij remittunt̉ ad iudicem. Et nota ꝙ furti emptor de bot ipſum reſtituere ſine precio nec pōt ipſum ꝓ p̄cio retinere. l. ij. C. de fur. īmo eſt modicum quod reſtituat ne ſaltem in ſuſpitionem furti cadat et ſic ad furcas vadat vt ibi. ¶ Furtum ꝯceptum eſt cum quis preſen tibus teſtibus apud aliquē rem furtiuaꝫ querit et inuenit vt inſti. de obli. que ex d li et. naſ.§. conceptum furtum ¶ Furtum oblatum eſt cum quis rem fur tiuā alicui obtulit vt pocius penes eum ꝙ penes ſe inueniretur. Sed illa nomina nunc non ſunt vſitata. ¶ Furtum prohibitum dicitur cum quis volentem rem furtiuam querere prohibu it vt dicto ti. de obli. ex. delic.§. eſt etiaꝫ vbi dicitur ꝙ hec actiones furti concepti oblati prohibiti et non exhibiti in deſue tudinem abierunt. ¶ Fur eſt qui clam obſcure et plerumqꝫ denocte rem alienam amouet inuito do mino gracia lucrandi et ſubaudi ſine ar mis vt in aucͣ. Sed nouo iure. C. de fur. ⁊ ſer. cōr. Et dicitur fur a furno quod idem eſt ꝙ nigrum quia vt plurimū in obſcuro furātur vnde qui male agit odit lucem de offi. dele. Conſuluit. ¶ Fur manifeſtus dicitur qui in ipſo ma leficio eſt deprehenſus vel in loco in quo commiſſum eſt furtuꝫ vel poſt furtum fa ctum dum tandem de furto deprehendi tur antequam deportauerit ad locum ad quem deſtinauerit inſti. eo. titu.§. mani feſtus. ¶ Fur non manifeſtus dicitur qui rem de tulit quo deſtinauit vt titulo prealle.§. ſed ſi ꝑtulit vel ſic dicitur qui cum re fur tiua in ipſo actu furandi non deprehendi tur ſed iam deportauerat rem furtiuam. in locum in quem deſtinauerat nihilomi nus conuincitur poſtea de furto ¶ Furti actio Re. s. Iactio furti. ¶ Furti conditio Re s. conditio. ¶M. 5C Aſtaldus. FC eſt maior dominus qui habet curam exterioꝝ rerū epiſcopi. ¶ Gener meus eſt ma xe ritus filie mee vt in le ge. non facile. ff. d̓ gra. affi. ¶ Generalis abolitio. Re. s. abolitio. Et vide de hoc Azo. in ſumma. C. eodeꝫ titulo.

¶ Generali ſermone. ꝑſona loquens in telligtur excepta de iureiur̄. c. peticio vbi concor. in glo. Et intelligitur hoc regula viter quia fallit interdum vbi obligatio. vel pactum precedit quod inducit equita tem quandam includentem etiam ꝑſonā loquentis vt ſi recepiſſeꝫ. x. a te et ꝓmiſiſ ſem tibi dare turrim ꝯtra omnes homīeſ tunc teneor etiaꝫ dare ꝯtra me ex pacto De hoc in. c. d̓ forma. xxij. q. v. qn̄qꝫ etiā in generali ſermone nec familia loquētis intelligitur. ¶ Generalis locutio generaliter ē intel ligenda. ff. de offi. p̄ſi. l. preſes. xix. diſ. c. i. ff. ꝙ me. ca. l. metuꝫ aūt.§. animaduer tendum licet generale verbū non ſit ſemꝑ generaliter intelligendum d̓ iureiu. c. ad nr̄am. in glo. vlti. ¶ Generaliter dicitur quod imo etiam indefinite intelligendum eſt d̓ ꝯiu. lepro. c. quoniā in gl. ſuꝑ. ver. indefinita. ⁊. xix diſ. ſi romanorum. ff. de publi. l. de precō ¶ Generalia vrba ſunt ad ciuileꝫ modū referenda. ff. de ſerui. vrba. predi. l. ſi cui ¶ Generalis allegatio qn̄ ſufficiat et qn̄ non not. in. c. veſtra. de coha. cleri. Naꝫ qͥn̄qꝫ ſufficit. vt. xlij. diſ. c. ſi quis deſpicit §. hinc etiam vbi allegatur. Iohannes euangeliſta in epl̓a ſua ſine quota. Simi liter habet̉ in. c. veſtra p̄al. aliter dr̄ alibi legitur ſed ꝙ non ſufficit generalis obli gatio fa. cle. ꝯſtitutōꝫ de elec. et. ij. q. i. in primis inſti. de pe. te liti. in fi. Finaliter dicitur ꝙ ſufficit generaliter allegare co ram principe quia princeps cenſet̉ omnia iura habere in ſcrinio pectoris ſui. l. om nium teſtamentoꝝ. ver. ſicut igit̉ in fi. C de teſta. Secūs vero coraꝫ alijs vel ſi pͥn ceps allegat deciſiua ꝓmulgando tuuc ſufficit ei generaliter allegare d̓ cau. poſ. c. i. de no. op. nunc. c. i. Si autem allegat ſuper verbo in iudicium deducto tūc ſpe cialiter debet allegare et ſpecificare legē ſi eſt peregrina quia licet princeps virtu gliter omnia iura in mentehabeat non tn̄ formaliter vt nota. in. c. i. de conſti. li. vi. Quando enim conſtat de lege ſufficit ge neralis allegatio alias eſt neceſſaria ſpe cialis. debꝫ enim ſic allegari ꝙ iudex red datur clarus et nihil obſcurū remaneat. xxviij. q. i. ſicut enim in fi. ¶ Generalis clauſula ſignificat qd̓ eiuſ ſignificatum ꝓbare vel ſignificare ꝓbat et tunc non pertinet ad exp̄ſſe nominata. ff. de ver. ſigni. l. doli. ver. gra. Te ſtator filios inſtituit et inuicem ſubſtituit ⁊ pꝰ filium exheredauit que exheredatio vel clauſula non reuertitur ad inſtitutioneꝫ imo ad ſubſtitutionem vt in. l. i. in fi. C. de li. p̄te. et exhere. Adem ibi pater vnā filiam inſtituit et filiam exheredauit. de inde alium filium ſubſtituit exheredatio refertur ad ſolum gradum inſtitutionis vt. l. iij.§. filius. ff. e. ti. ¶ Genus eſt quod predicatur de pluri bus differentibꝰ ſpecie. Iuſti. de iur̄. na. gen. et ciui.§. ꝯſtat. ver. plebiſcitum. Et quando iuriſconſultus dat doctrinā tūc capit genus vt loici et ibi ponunt̉ exēpla no. l. ij.§. i. ff. ſi cer. peta. vbi capitur ſpe cies ꝓ genere. Unde vocabulum genus non ſumitur pro ipſa dictione ſed ꝓ ſigni ficato ꝑ ipſaꝫ. Et ſignificat diuerſimode prout ſignificatum ex ea ſumptum ⁊ qd̓li bet aliud medium ſignificare declarat. x gra. Teſtator legat vel quis ꝓmittat enſ ſubſtantiam vel rem ſiue animal nullum eſt legatum vel nulla promiſſio. l. cū poſt §. generali. ff. de iure do. Et noͣ. in. l. lega to generaliter. ff. de leg. i. Racio qꝛ ens ⁊ ſubſtantia ſignificant generaliſſime. Et hec dictio animaʸ licet non ſignificet ita generaliter tamē adhuc ſignificat multū generaliter. Et in tantum ꝙ dicere totuꝫ genus ꝯprehendi in legato vel promiſſio ne eſt dicere legatum vel promiſſioneꝫ cō tineri impoſſibile Etiam dando muſcaꝫ vel verme liberaret̉ heres vel promiſſor quod tamen nullius eſt validitatis. Un de dicitur generis obligatio ꝑire nō pōt l. i. in rōne.§. ij. ff. ad. l. falci. Sed tn̄ ſi di ues ruralis diceret in teſtamēto vl̓ dona tione int̓ viuos. Ego dono bubulco meo vnuꝫ animal intelligeret̉ de vno boue ad arandū vel de vno aſino ſi hec erat qua litas ꝑſone cui donatur. Nam qualitas ꝑſonaꝝ et precipue illaꝝ quibꝰ relinquit̉ dat intellectum verbis. Et ſic ſumitur cō munis modus intelligendi verba predi cta. Secꝰ ī gne gn̄aliſſimo qꝛ ibi nō ē mo dus intelligēdi qui ſignificet aliqd̓ vtile.

Et idem in alio genere ſubalterno in quo non eſſet modus communis aliquod vti le ſignificando vt dicendo lego rem cor poralem vel incorꝑalem quia nihil com prehenditur ſicut nec in generaliſſimo. Item ibi teſtator legat vel quis ꝓmittit domum in genere et nullam habet domū non tenet legatum vel ꝓmiſſum. Secus ſi habet in patrimonio. l. ſi domus. ff. de le. ij Racio primi quia genus ita genera liter ſignificat ꝙ non apparet de qua re voluit intelligere. Racio ſecundi quia d̓ rebus ꝓprijs quis ſolet diſponere ⁊ ſic ſignificatum generis reſtringitur ꝑ ſigni ficatum hoc quod habet in patrimonio. ſimiliter ſi quis legat vel ꝓmittit fundū in genere nulla eſt ꝓmiſſio vel legatum. prealle. ſiue in patrimonio ſiue nō ſcd̓m bar. Item ibi teſtator legat rem in gene re ſignificat ꝙ heres ſoluendo faciat re accipientis. l. ſi domus.§. de euictis. ff. d̓ le. i. Ratio quia natura legati eſt ꝙ res tranſferatur in legatarium et efficiat̉ ſua ꝓpria niſi alias reſtringatur. Item ibi te ſtator legat vnum de ſeruis qui cum eo cōmoratur ſunt alieni heres vnuꝫ tradit liberatur nec tenetur de euictione racio. quia ſignificatum ſumptum ex hoc gene re ſubalterno habet inſtar ſpeciei. l. in ra cione.§. diligenter. ff. ad. l. falci. l. cuꝫ de cem.§. ſtichum in fi. ff. de ſolū. Item ibi quis promittit vel legat hominem ſigni ficat ꝙ nullus certus eſt in obligatione. ſed homo in genere ꝓut quemlibet reſpi cit. l. meuius.§. duobus teſtamentis ibi ordiuis compendio de le. ij. Unde iſte ſtant ſimul promitto tibi hominem et nul lum hominem tibi promitto. ſicut ⁊ iſte ſimul ſtant ſemꝑ fuit homo ſcꝫ a tempo re adam et nullus homo fuit ſemper quia nullus determinatus ſemꝑ vixit. Nan dicendo ꝓmitto tibi hominem dictio ho minem ſupponit ꝯfuſe tantum. Et dicen do nullum hominem tibi promitto ſuꝑ ponit determinate.i. illum et illum et ſic de alijs non promitto. Fiualiter ergo ge nus deductum in legato vel in obligatio ne ſignificat nil ibi eſſe vel eſſe ꝓut ip̄o ge nere medio vel alia quāuis ſignificatōne concluditur et genere deducto in obliga tione vel legato electio eſt eius cui datur ¶ Gerundium ſumitur ꝓ eo quod ꝑ hād dictionem ſignificatur ⁊ ſignificat condi tionē declararionem modum vel qd̓ ſuū ſignifitatum vel aliud aliunde ſumptum ſignificare probat. ver. gra. duo ſunt īſti tuti et vnus alteri ſubſtitutus. Si vnus repudiat ꝑtem ſuam adeundo ꝑtem alte rius deficientis ex ſubſtitutione ꝑs ꝑ ip ſum repudiata ſibi queritur hoc gerundi um adeundo exponitur ꝯditionaliter ſcꝫ ſi adierit. l. ſi tu ex ꝑ̨̄te et ibi no. ff. de acqͥ. vel amit. here. Item ibi vim facit qͥ poſ ſidentem non permittit vti arbitrio ſuo ſiue edificando ſiue arando vel ferendo vel quicquid aliud faciendo. l. vim facit. ff. de vi. et vi. arma. ſignificat declaratio nem illoꝝ verboꝝ et non poteſt ſignifica re conditionem quia refertur ad verbuꝫ pn̄tis temporis quod eſt facit. Nec ē ibi aliqua diſpoſitio que poteſt ſuſpendi ꝑ hec gerundia edificando arando ⁊cͣ. Sed ibi lego ad monumentum facienduꝫ ſigni ficat modum. l. quibus diebus.§. fi. ff. d̓ condi. et demonſtra Et dr̄am inter condi tionem et modum. vide glo. ij. c. verū de condi. appoſi. Unde ſcito ꝙ vt modus ē ſi conditio quia cauſa. Item ibi lego ꝓ docendo talem diſcipuluꝫ ſignificat con ditionem quia moris eſt prius docere ꝙͣ ſalarium ſolui l. nec ſemel. ff. quando di. le. ce. ¶ Gineciarij. ſunt qui pannos imꝑiales texūt inſerendo ſericū et aurum. ¶ Ginetiū eſt locus vbi hec fiunt. Et dr̄ a gynos quod eſt nudum quia nudo pan no veſtit̉ aurum. vt. C. de muri. et gyne cis. li. xi ¶ Glandis nomine omnes fructus ꝯti nent̉. ff. de glan. legen. l. vna. ¶ Gleba eſt quedā ſpecies terre generali ter tn̄ ſumit̉ ꝓ ſolo vel ꝓ terra culta. Re. s. aſcripticius. glebe. ¶ Glos dr̄ vxor fratris. l. non facile.§. affinitatis. ff. de gra. ¶ Gnarus id eſt ſapiens vel prouidus. cui opponitur ignarus quod inde venit. i inſiꝑiens.

¶ Goliardi.i. bufones ioculatores ideꝫ ſunt. ¶ Dradus ſcd̓m goff. et hoſti. in ſum: de conſang. et affi. Eſtquedam habitudo ſi ue diſtantia perſonarum adinuicem con ſanguinitate et affinitate ſibi coniunctaꝝ facta collatione ad communem parente Uel eſt vnius perſone diſtantia ad aliaꝫ in linea conſanguinitatis vt. l. i. cum ſe quen.§. vſqꝫ ad.§. affinitatis et. l. nō fa cile. eo. ti. ff. Quia diuerſimode contīgit diuerſos eſſe gradus vt patet in toto ti. p̄al. et in.§. affinitatis in. l. non facile pre ¶ Gracia duplex eſt oꝑans et cooꝑans. vt eſt gl. in verbo cooperante gracia cle. i de magiſ. Et gracia eſt habitꝰ qui funda tur in voluntate in eſſentia anime glo. in cle. i. d̓ ſum. tri. ¶ Granaria ſunt loca in quibꝰ grana ſeu fructus cōponuntur ſic accipitur. ff. d̓ ac. emꝑ. in. l. granaria. ¶ Grangia habetur in. c. fi. de cenſi. ¶ Grauis habetur de teſti. c. licꝫ ex qua dam in glo. iiij. ¶ Graſſatores idem ſunt ꝙ dietarij d̓ hꝰ dictionis expoſitione vide ꝙ no. ff. d̓ pe. l. capitolium.§. graſſatores. Re. s. dieta ¶ Graſſari dicitur latrocinari vel crude liter agere dicitur idem. ¶ Grex eſt collectio plurium animaliū. videlicet. x. ouium vel quinqꝫ porcorum. vt no. inſti. de re. diui.§. ſꝫ ſi gregis. Re. s. congregatio. III ¶ Guidagia dicuntur que dantur ꝓ du catū vel conducti ꝑ terram alicuius vt ſe curius vadat. Sed gabelle dantur de cō tractibus vt emptione per emptorem. Et tangit bal. in rub. C. de re. credi. ⁊ eſt caſus in. l. debet in fi. ff. de edi. edic. Et poſſunt abradi vel deleri a ciuitate. tex. eſt nō alibi in. l. eoꝝ. ff. de pe. Statuitur cōmuniter per ytaliam ꝙ de quolibet cō tractu debet ſolui gabella. Sꝫ pone duo forenſes contrahunt ſenis an debeant ſol uere gabellam ſcd̓m ſtatutum vbi cōtrahunt Regula eſt ꝙ non quia ſtatutum nō ligat forenſes quia extra territorium. us dicenti. ⁊cͣ. c. vt animarum de ꝯſti. li. vi. c. cum a nobis de ſen. ex. l. fi. ff. d̓ iur̄ om. iudi. Sed contrarium eſt verum ſe cundum bal. l. i. de contrahen. emp. Ra cionem allegat quia gabella venit incon tinentia contractus ergo ſicut ratōne cō tractus poſſunt conueniri in loco vbi cō traxerunt. Ita ad id quod in contractu. denenit. l. heres abſens. ff. de iudi. Et ita conſequenter ad gabellam et ad ypothe cam glo. ſingularis in autentico vt diffe rentes iudices.§. hoc conſiderantes in verbo ypotheca. coll̓. ix. et in. l. ij. ad fi.§ mandati. Et dicit ludo. de ro. qui ponit hec in ſingularibꝰ ſuis ꝙ didicit ea a bal ¶ Guardia feuda ſunt que conſtituunt̉. aliquibus ꝓpter cuſtodiam rei domini cō ſtituentis. ¶ Guardio dicilt̉ ille cui taliſ cuſtodia ē commiſſa. De dicitur guardianus qui etiam eſt ſuperior inter fratres minores cuſtodiens conuentum. Ma Abere ſig nificat diuerſimode ꝓ ut ſuum ꝓprium ſignifi catutuꝫ vel ſignificatū aliud quoduis mediuꝫ ſignificare declarat ver. gra. Res tua ē penes me et ꝓmittis mihi ſtipulare eādē habere licere ſignificat ꝙ dominium iſti us reitranſfertur in me. l. ſtipulatio iſta.§ habere. ff. de ver. ob. Et ſic rei poſſeſſe ſi ne traditōne poſt dominiū queritor poſſi denti.§. interdum. inſti. de re. diui. Iteꝫ ibi res tua non eſt penes me ꝓmittis ha bere licere. ſignificat ꝙ dominiū trāſfers ꝑ traditionem. l. traditōnibuſ. C. d̓ pac. Item ibi ꝓmittis rem alienam habere licere re ꝑſeuerante aliena nulla eſt ſtipu latio. l. ſtipulatio.§. queſitum. ff. e. ti. qꝛ in re aliena ꝓmiſſor non poteſt conſtitue re ius dominij. Si autem efficiator ꝓmiſ ſoris valet ſtipulatio vt ibidem quia tunc poteſt facere vel conſtituere ius dominij Item ibi vendo tibi rem alienam ⁊ pro

mitto tibi habere licere ſignificat habe re iure poſſeſſioniſ. l. habere. ff. de ꝟ. ſig Et hoc ex natura ꝯtractus emptionis d̓ cuius natura eſt ꝙ ſufficit rē tradere qn̄ res aliena eſt vendita. l. exempto. ff. d̓ ac. emp. ¶ Pahere actionem eſt minus ꝙͣ habere rem. Et hoc eſt quod dicitur melius eſt pignori incūbere ꝙͣ in perſonam agere. ff. de re. iu. l. minus. ¶ Habere tenere poſſidere. Qn̄ hec tria verba ponuntur in aliquo inſtrumento. ſic debent exponi ſcꝫ ꝙ recipiens habe at de iure teneat naturaliter et de facto. poſſideat ciuiliter et de iure quia ciuilis poſſeſſio eſt cauſa querēdi dominiū licet aliquando poſſeſſio ſit tantum naturalis non ciuilis vt illa quā habet vaſallus ¶ Pabitatio eſt ſeruitus ꝑſonalis in ha bitando conſiſtens. Et conſtituitur in do mo aliena vt no. ff. de vſi. et habi in rub Cum pactionibus et ſtipulationibus vt. Etxxile ff. de vſufruc. iuncta. l. i. ff. de vſu. et ha. vel in vltima volūtate. Differt tn̄ ab vſu et vſufructu quia illa amittunt̉ nō vten do vel capitis diminutione vt. ff. ſi vſu fructus. l. penul.§. Sicut. habitatio aūt nō niſi morte finit̉. vt. l. ſi habitare. ff. de yſu. et ha. Itē pōt inhabitator alijs vē dere vel locare ius qd̓ habet vt.l. qd̓ an tiquitus. C de vſufruc. Sicut et fructua rius et nō vſuarius vt. ff. de. vſu. et habi l. ſed neqꝫ. vide ſuꝑ hoc azo. in ſum. C. d̓ vſu. de habi. ¶ Hac qn̄qꝫ denotat nō excluſionē ſꝫ in cluſionē vt ī. c. Ego.n. epiſcopꝰ d̓ iuriur̄. Et ſic ſumit̉ in iuramentis dicendo. Ab hac hora ſignificat enim pn̄s tēpus cum futuro de hoc ꝑ io. an. in. c. i. de ordi. ab ep̄i. qui reſig. ep̄i. ¶ Paſtarij dicunt̉ qui rem ꝓponūt vena leꝫ haſta ſuppoſita. Et dicūtur a noīe ha ſta qd̓ idem eſt ꝙ venditio vt no. C. de fi de inſtru. et de iure haſte fiſcalis in rubro ¶ Paſtari eſt rem ꝓponi venalem haſta. ſuppoſita ita olim fuit conſuetudo. he ¶ Hereditas eſt ſucceſſio in vniuerſum ius quod defunctus habuit vt. ff. de ver. ſig. l. nihil aliud eſt hereditas ⁊. l. bonoꝝ eo. ti. ¶ Hereditas adita eſt illa de qua heres ſe intromiſit auctoritate p̄toris: imo au ctorit aſ pretoris non eſt neceſſaria ſed ſo la voluntas ſufficit vt inſti. de here. qua. et diffe.§. Item extraneus. Secus in pe ticione bonoꝝ poſſeſſionis vt ibi no. Et de aditione et repudiatione heredita tis no. in. l. qui ſe patristC. vnde liberi. vbi dn̄s catho ſaccus ſic concludit. Aut debens ſuccedere ꝓtulit verba pn̄tis tē poris indicatiui modi. aut futuri iemꝑis Si pn̄tis temporis. aut ſine infinitiuo Aut cum infinitiuo. Si ſine. aut affirma tiue vt adeo. et inducit aditionem heredi tatis et repudio inducit repudiationem Aut negatiue ſcꝫ non adeo. non ſum he res. Et ſcd̓m glo. et ſali. non inducitur ve pudiatio niſi interrogatio p̄ceſſerit vl̓ ter minus prefixus ſit tunc em̄ inducitur. Si cum infinitiuo aut affirmatiue. ſcꝫ volo adire. volo eſſe heres. et inducitur aditō aut negatiue et tunc aut voluntas p̄poni tur negationi. vt volo non eſſe heres et ī ducitur repudiatio. Similiter ſi dicit nō lo amplius nolo vnꝙͣ adire. p̄ponende ne gotiationē volūtati adiūctis talibus ad uerbijs temporis inducitur repudiatio. Secus ſi dicat. Nolo nunc adire heredi tatem. Nam ſic non inducitur qꝛ intelli gitur ẜm naturam aduerbij de hijs glo. ī l. ij.§. obſeruari. C. d̓ iura. ca. l. plurimū ff. de acqui. here. l. ꝓ here.§. i. e. ti. et. l. i. glo. in. l. ſi eam. C. qui. accu. non poſ. Aut nullum aduerbiuꝫ eſt ſcꝫ nolo adire. tunc ſi terminus eſt prefixus inducitur re pudiatio. l. omnes. ff. ad tre. Si nō eſt p̄ fixus. tunc tm̄ cadit ꝯiectura deliberatō nis vel preſumptio ꝓpter mentis ambig uitatem et vſqꝫ ad annum poſſit delibe rare Si futuri temporis aut negatiua vt non adibo et eſt repudiatio. quia ſubſtā tia aditionis negatur ex nunc ꝓut alias. et ſemꝑ in ſecula ſeculoꝝ. Aut affirmati ua vt adibo. Et non inducitur aditio de preſenti. ſcd̓m catho. non obſtat qꝛ vide tur ꝙ ſtatim adeat eo quia ꝯtrarioꝝ eadē eſt diſciplina. ff. de ꝓcu. l. pomponius.§ Si ſtipuler. Nam adibo et non adibo no ſunt oppoſita vel contraria. quia non adi

bo negat totum tempus. ſed adibo ſoluꝫ tempus futurum dicit. et excludit pn̄s. Et ſic eſt plus in negatione ꝙͣ in affirma tione Et eſt dare medium inter iſta hec catho. idem ad probandum hereditatis aditionem poſt longam diſtinctionē. Cō cluſit quēdam notabilem doctrinā in iſta ſingulari queſtione. Pone ago ꝯtra here dem debitoris mei ipſe negat ſe heredem coram iudice. Conuinco eum habere an nulum ſignatorium defuncti. ille videns ſe deprehenſum dicit. Furatus ſum annu lum defuncti de manibꝰ domini dū eſſet in agone. Queritur an ſit conuictꝰ vt he res. vel an debeat puniri vt fur. Catho reſpondet. Si ille erat ſuus heres ſcꝫ fili us ⁊cͣ. tunc cōuictꝰ eſt heres. Si erat ex traneus. tunc vt fur. l. ſi ſeruū.§. p̄tor et. l. ſi extraneum. ff. de acqui. here. Ratio. quia filius ip̄o iure eſt heres. ſed extrane us non antequam adeat hereditatem. ¶ Hereditaria actio. Re. s. actō heredi tal̓ ta. ¶ Rereditas decurionū nauicularioruꝫ coartalium militum et fabricenſium ẜm azo. in ſum. C. e. ti. in rub. et. l. vl. dicitur in qua quoddā ſpēale ius obſeruatur. de quo no. ibidem. ¶ Heres eſt ille qui ſuccedit in vniuerſuꝫ ius deſuncti. l. Cum heres. ff. de diuer. ⁊ tꝑa p̄ſcrip. vel eſt dn̄s hereditatis qui fit a dictione in voluntarijs.§. fi. inſti. de he re. qua. ⁊ dif. Sed in neceſſarijs defertur ipſo iure hereditas. He redem inſtituere eſt aliqueꝫ poſt mor tem ſuam loco ſui in omnibus bonis ſuiſ dn̄m ꝯſtituerei Nā dicitur heres ab he rus ideſt dn̄s ſibi enim ſuccedunt vniuer ſa bona defuncti et ad eum cōmoda et in cōmoda hereditaria redeunt. Et p̄n̄t in ſtitui heredes generaliter omnes et acci pere quicquid a teſtatore eis relinquitur ſiue ſint filij. extranei. ſiue liberi. ſiue ſer ui teſtatoriſ vl̓ alieni. ſiue patreſfamiliaſ ſiue impuberes. ſiue ꝑſona pͥuata. ſiue ec cleſia. ſiue vniuerſitas. hijs exceptis qui non poſſunt inſtitui heredes ſcꝫ deporta tus ꝓpter delictum in inſulam. ſiue ban nitus ꝑpetuo. dampnatus in metallum fodiendum vt. C. de here. inſti. l. i. colle gium illicitum non approbatum vt. l. col legium. ti. alle. Inceſtuoſus natus ex dā ꝑnato coitu.i. ſpurius te ſtatoris. ſeruus actuſatus de adulterio cū dn̄a ſua cōmi ſo. ab illa dn̄a inſtitui non pōt hereticuſ apoſtata. Vulier cōuolans ad ſcd̓as nu p̄cias infra tempus luctus.i. infra annuꝫ poſt mortem primi viri. vt. C. de ſecun. nup. l. i et hoc de iure ciuili. Qui ſcienter ꝯtraxit cum aliqua muliere ignorante ſe cundas nupcias eſſe illicitas non poteſt ab illa inſtitui. ⁊cͣ. Et ſunt diuerſi here des. Nam heredes alij ſui et neceſſarij. Alij neceſſarij tantum. alij volūtarij. alij legittimi. alij legatarij. alij teſtamentarij alij fideicōmiſſarij. ¶ Peres ab inteſtato ē ille qui ſuccedit in ius defuncti ſine omni teſtamento ⁊ in ſti. de here que ab inteſta. deferuntur. ¶ Nereſ fideicōmiſſariꝰ eſt cui ex fideicō miſſo relicta eſt hereditas danda illi cui teſtator diſpoſuit dicēdo ſic. fidei tue cō mitto vt hoc des illi. Et nota ꝙ illa ſunt deſꝑata ſed forte ꝓ tanto dicitur heres fi deicōmiſſarius. quia fideicōmiſſarius lo co heredis habetur vt inſti. de fideicom miſſa here.§. reſtituta. vt qui directe et immediate ex teſtamento nihil caꝑe pōt qualis eſt ſpurius. ſaltem capiat ex fidei. cōmiſſo ſed ipſe vere non eſt heres. cū ſit rogatus a teſtatore hereditatem adire ⁊ poſtea de reſtituendo licet reſtitutionem facta poſt ſemꝑ heres maneat vt dicto.§ reſtituta. Duo ergo heredes inſolidū eē non pn̄t. vt. ff. cōmo. l. fi. et. l. ſi vt certo. §. ſi duobus. licet alij dicant cōtrariū vi delicet ꝙ ille cui teſtator dari vel reſtitui hereditatem diſpoſuit vt manifeſte col ligitur ex.§. Sed etiam id inſti. de fi. com miſ. here. licet verba ibi poſita videant̉. innuere oppoſitum ſi inſpiciantur. ¶ Heres legatarius eſt qui legatum acce pit vel cui legatum factum eſt vt. l. quoti ens. C. de here. inſti. ¶ Heres legittimus eſt qui ex lege. xij. ta bulatum aut ex iuris conſti. etiam ſine te ſtamento ſuccedit defuncto vt ſunt agna ti ꝓximi inſti. de legi. ag. ſuc. in prin. ¶ Peres neceſſarius eſt ſeruus heres in ſtitutus in teſtamento domini ſui ab eo q̄ facultates ſuas habet ſuſpectas ne poſ ſit ex ipſis ſatiſfieri creditoribus quibus

eſt obligatus. adeo ꝙ non credit alienuꝫ hereditatem ſuam adire ſi heredem eum inſtituerit. qui ſeruus heres factus. ideo neceſſarius dicitur heres. quia ſiue velit ſiue nolit cogitur ſuam hereditatem adi re. vt ſatiſfaciat creditoribus vt inſti. de here. qua. et diffe.§. i. Et hoc verum niſi illi ſeruo debeatur fideicōmiſſaria liber tas. l. is qui ſoluēdo. ff. de here. inſti. aut hoc eo faciente ſcꝫ non adeunte heredita tem eius nomine. pocius quā domini de functi res hereditarie vendantur ne defū ctus contumelia quadam vel iniuria fa cta efficiatur dicendo ꝙ res eius vende rentur. ¶ Peres ſuus dicitur filius qui eſt in po teſtate patris. tempore mortiſ ipſius pa ¶ Peres domeſticus dicitur qui eſt ī po teſtate morientis tꝑe mortis dū eum ali us non precedit Filio em̄ ſuꝑſtite ⁊ in po teſtate pr̄is exute nepos ex eo qui ī ptāte aui ē ſuus heres nō ē inſti. de he. qͣ. ⁊ dif. ¶ Peres ſubſtitutus dr̄ qui alij heredi ī ſtituto ſubſtituitur. ver. gra. Si teſtator ita dicat ille heres eſto qui ſi nō velit vl̓ non poſſit eſſe heres iſte eſto ei ſubſtitutꝰ Et hoc ſiue ſcd̓o tercio vel qͣto loco alio in locum inſtituto deficiente ſubſtituat̉. Nam ſcd̓s dr̄ omnis qui poſt pͥmū ſequi tur etiam ſi decimus ſit. ff. de vul. ſubſti. in prin. ꝓut no. hoſti. in ſum. de teſta.§. ta pio te lacin intuſū ēē quid ſi ſit ꝑfectus ꝟ. ff. dicit̉ inſtitutio. ¶ Heredes ſui ⁊ legittimi. ſcd̓m azo. de ſuis et legittimis heredibus appellantur qui in ptāte moriētis. fuerūt vt filius fi lia nepos neptis exnepote. natꝰ. ex filio ꝓ natus ꝓnata ſeu ꝓnepos. ꝓneptis legi ttimi et naturalis. vel etiā legittimi tan tum vt adoptiui. ¶ Peredes teſtamentarij dicuntur qui ex teſtamento heredes ſcripti ſunt. ¶ Peredes tutoꝝ licet non ſint tutores. tenentur tn̄ in quibuſdam quaſi tutores inchoationis ſcꝫ ꝑ defectū omiſſum vt. ff de here. inſti. l. i. ¶Hauſtus eſt ius hauriendi aquā de pu teo vicini cui eo inuito iure ſeruitutis aſ ſcribitur. ¶ Perciſco.i. diuido inde dr̄ familie her ciſcunde.i. iudicium hereditatis diuiden de. Reſpice s. actio familie herciſ. ¶ Pereſiarcha eſt qui falſam de fide opi nionem gignit vel pͥmo inuenit ſicut arri anus wichleff. et alij cōſimiles. ¶ Hereſis grece ab electione dicit̉ eo ꝙ quicunqꝫ vnam opinionem hereticā vel diſciplinā ſibi elegerit putat eam eſſe me liorem vt. xxiiij. q. iij. hereſis alias dicit̉ quaſi diuiſio. ¶ Pereticus dr̄ errans in fide vnde qui cūqꝫ in fide dubitauerit friuola adheſio ne hereticus cenſetur vt. c. i. de here. Eti am ꝓ heretico habetur qui ſcienter here ticum non reuocat vt. e. ti. c. ij. Et ſcd̓m augu. dicitur qui certam opinionem no uam ⁊ ꝑuerſam gignit vel ſequitur gr̄a a licuius temꝑalis ꝯmodi vel alicuius gl̓e vel principatus. Dicitur gignit vt aliqͦs hereſiarcha. vt arrius ſabellius ⁊cͣ. Dr̄ ſequitur ſicut qui erroreꝫ illū imitat̉ pro ut hec leguntur. xxiiij. q. iij. hereticus. Dicitur hereticus qui ꝑuertir ſacramen ta eccleſie ſicut ſimoniacus.i. q. i. eos. Itē ſacre ſcripture ꝑuerſus iutellector. xxiiij. q. iij. hereſis vbi dicitur quicunqꝫ ſcripturam aliter intelligit quam ſenſus ſpūſſancti flagitat a quo ſcripta eſt licet ab eccleſia non receſſerit tamen hereticꝰ appellari poteſt ⁊cͣ. Item omnis excōi ratus. iiij. q. i. quod autem. Item roma ne eccleſie publicus iniuriator. xxiij. diſ. omnis. Item qui aliter ſentit de articu lis fidei quam romana eccleſia. xxiiij. q. i hec eſt fides. ¶ Perus vel heros grece idem eſt quod dominus latine. ¶ Pircoſus dr̄ cui os olet vt. l. qui clauū §. is cui. ff. de edilitio edicto. ho ¶ Homagium eſt idem quod fidelitas. tamen ſpe. e. ti. in. li. de feu. ponit̉ illā dif ferentiam ꝙ homagiū eſt de hijs que ad tꝑalia ꝑtinent. Et iō ꝓ ſpūalibus indig num eſt vt quis homagiū facere cōpella tur. Fidelitas tamen ꝓ ſpiritualibꝰs pre ſtatur. quia prelati bene p̄ſtant fidelita tē vt in. c. antiqua de pͥuile. vel ſic poteſt deſcribi. Homagium eſt quedaꝫ aſtrictō ſeruitutis liberihominis facta domino.

ſuo ꝑ ꝑactionem vel petitionem ſiue ſti pulationem ꝓmittente libero homīe do mino ſuo fidelitatem et cōſtituente ſe ho minem vel vaſallum ſuū. Et ſic in aliqui bus partibus hoc modo ille qui facit ho magium coram domino ſuo flectit genua ſua tenens manus ſuas conuictaſ. ſimpli citer inter manus domini iuſiuranduꝫ d̓ fidelitate preſtans. Et mutuo ſe inſignuꝫ fidelitatis obſculantur. Cuius forma po nitur in li. feu. de no. fi. for. c. eſt et alia.ſ. poſt rubri. illam de for. fideli. Ad ideꝫ fa cit de iureiur̄. c. ego. n. ⁊. lxiij. di. cū dn̄o. Et hoſti. ponit eam in ſuꝫ. de feu.§. quid ſit fidelitas ⁊ qualiter fit facienda. Ex di ctis homagiuꝫ deſcribi poteſt ẜm formā Eſt quādo aliquis flexis genibus iunctiſ manibus inter manus dn̄i poſitis. aliqͥd ꝓmittit quod ꝓ ſpūalibus fieri non debꝫ de quo de ac. veniens. de ſymo ex diligēti de exceſ. p̄la. Graue de re. iudi. c. fi. Eſt auteꝫ homagium multiplex ſcd̓m ſpe. ꝟ. s. Quoddaꝫ eſt legium. quoddā non ē le gium quoddam edictale. quoddā de cre tale ⁊cͣ. de quibus. jͣ. ¶ Homagium decretale tale eſt Naꝫ he res hominis mei qui cum de ꝯſuetudine. poſſit infeudari et ꝑ conſeques in homa gium ſuccedere debet infra certum tꝑus me in dominum agnoſcere ⁊ fidelitatem mihi p̄ſtare. ⁊ ego teneor eum rōne talis feudi in hominem reciꝑe. Et in recipien do videor ſibi ius feudi decernere. ꝓpter. quod dici pōt homagium decretale. ſicͣ etiam bonoꝝ poſſeſſio decretalis. ⁊ quod ius mihi tribuit. ſicut et talis bonoꝝ poſ ſeſſio ſcꝫ ſi nullus ſit ꝓximior. Et ideo in curia francie ſemꝑ recipiuntur fidelita tes et homagia. alterius ſaluo iure. Qd̓ autem in ytalia et alibi vocatur vaſalla gium infrancia vocatur homagium ⁊cͣ. Etiam dicitur hominium. c. veritatis de iuretur. Differunt tamen qui hominū eſt quando iuratur alicui fidelitas nemīe ex cepto. Sed vaſalliciū ſuꝑiore excepto ſcꝫ imꝑatore. de hoc optima glo. in verbo. homoqꝫ ligius cle. paſtoralis de re. iudi. vbi etiam dicitur ꝙ quis non pōt eſſe li gius duoꝝ. ſed bene ſingius vnius ⁊ va ſallus alterius. vel vaſallus plurium. Et ſic homagium poteſt dici hominis ligiū. ¶ Homagium edictale eſt ſicut bonorū poſſeſſio edictalis. Unde ſed ſpe. ibideꝫ Homagium edictale ſiue hereditarium eſt. quod aliquis habet eo ipſo ꝙ ē heres Nam eoip̄o ꝙ adit hereditatem homīs mei. ꝑſonam eius rep̄ſentat. Et videtur hominis homagium ſubiſſe. Et tale ho magium poteſt finiri temꝑe ſi dn̄o place bit. quia ſi dn̄o nō placeret nō fineretur. Etiam ſi vaſallus vellꝫ bonis feudalibꝰ cedere. ymmo ageret contra ip̄m vt eum in dominum agnoſceret et hoc ex contu melia ſua. Unde punire debet ne inuitꝰ conſequatur immunitateꝫ quod eſſe non debet. ꝓ quo. ff. de nego. geſ.§. heredita ria. Et ideo poſſum eum cogere vt ſubeat homagium decretale et etiam ꝙ plus tri buat ei ineffectu quam edictale. ¶ Nomagium legiuꝫ eſt ſcd̓m ſpe. ibidē quod fit imꝑatori vel regi. nullius alteri us fidelitate ſalua.ᵉ Ilud autem qd̓ fit a lijs nō dicitur legiū. qꝛ fit vl̓ iurat̉ ſalua imꝑatoriā vl̓ regīa fidelitate Multi em̄ putant homagium legium eſſe quādo va ſallus mittit manus ſuas inter manꝰ do mini et ſibi homagiū facit et fidelitatem promittit et ab eo ad oſculum recipitur. Quod non eſt verum. vt etiam ibidem dicit ſpe. Sed vt ip̄e dicit tunc alij ponūt ꝙ duplex eſt homagium. homagium le gium in quo nullus recipitur quatum ad verba ſed quātū ad mentem. Et aliqui qͥ ſupremam et generalem habent auctori tatem et iuriſdictionem puta imꝑator vl̓ rex intelliguntur excepti ⁊cͣ. Item vbi ponitur legium.s. et. jͣ. habent aliqui la gium. ¶ Homagium non legium eſt quando a liquid excipitur. putafacio tibi homagi um excepta fidelitate ꝙͣ dn̄o meo tali le gio teneor. vel ſaluo ꝙ poſſim cū voluero dn̄m legium mihi conſtituere. vel ſaluo. quia nolo tibi contra talem iurare. Sed dictum pͥmum eſt verius ſcd̓m ſpe. licet. hoc vltimū deſignatum cōmunis vſꝰ ap probet. Et ſcd̓m vltimū modū ſequitur. ꝑ totum et illo vtitur ſpe. de homagio le gio. vide.s. fedū legium ¶ Homo legius vel ligius ſcd̓m ſpe. ibi dem dr̄ quaſi dn̄o ſuo ligatus vel quaſi legalitatem ꝯtinens. Unde rex ſicilie eſt

homo ligius romane iudicis vt in cle. pa ſtoralis. de re iudi. p̄alle. poſt mediū ī.§ rurſus vbi glo. notabilis. Et omnis ho mo ligius eſt vaſallus et non econtra. ¶ Homicidium dr̄ homīs occiſio ab ho mine facta. et dicitur hominis cediuꝫ ab hō et cedo ſcd̓m goff. in ſum. e. ti. Et hoſ. et io. an. et ſpe. Et eſt duplex voluntariū ⁊ caſuale. vnde caſuale nō eſt imputādū quo ad ordinū ſuſceptionem. et ſi omnes caſus nō preuidit et oꝑam rei licite dedit c. quidam. c. iohānes. c. ſicut e. ti. Etiam cōmittitur homicidiū facto. ꝯſilio. p̄cep to ⁊ defenſione. c. ſicut dignū. e. ti. ꝟ. gl. notabilis. ⁊ homicidij cauſaꝫ dans ⁊ ho micida pari pena ſūt feriendi. e. ti. ſuſce pimꝰ ⁊. c. tua nos. Ille em̄ eſt homicida qui conſiliū p̄bet et qui fr̄em odit vel ei d̓ trahit. de. pe. di. i. ꝑiculoſe. ⁊. c. homicidi orum. Fit etiaꝫ homicidiū ſpūale ex qua dam iuriſfictōne ſpūaliter octo modis. Primo ꝑ detractores ⁊ odientes eos in iquitatē oppreſſionē et iniuſtitiam faciē tibus fratribꝰ male ꝑſuadētes ⁊cͣ. c. homi cidioꝝ p̄al. c. omnis iniquitas ⁊. c. noli. di. Et generalit̓ omnis iniquꝰ motus ad nocendū fratri in homicidij genere depu tat̉ Item homicida cenſetur qui tēpore neceſſitatis ꝓximis alimenta negat. lxxx vi. di. paſce. Corꝑale homicidiū ē homi nis per emptō corꝑal̓r Et fit dupliciter ſcꝫ lingua ⁊ facto. Lingua tripliciter. p̄ cepto cōſilio defenſione. l. di. Si quis vi duam Et. c. ꝑiculoſe p̄all̓. Facto quadru pliciter iuſticia neceſſitate caſu et volun ¶ Honeſtas iuſticie publice. id eſt conſti tutiones eccleſie facte ꝓpter publicaꝫ. ho neſtatem. Iudicauit enim eccleſia eē ho neſtum vt nunꝙͣ conſanguineus duceret ſponſam conſanguinei ſui viui vel mor tui ſcd̓m archi. de ſpon. c. i. li. vi. de hac. honeſtate vide in. c. ad audientiam. ⁊. c. ſponſam de ſpon. et ma. vbi ꝑ doc. ¶ Honoraria dicūtur p̄mia legatoꝝ ſeu aduocatoꝝ. l. i.§. in honorarijs. ff. de va. et extraor. cogni. Re. jͣ. legatus. ¶ Hortamur aliquādo importat manda tum neceſſitatis Et ſic ꝑ ip̄m confert̉ iu riſdictio. e. quia iudicante d̓ reſcrip. et. c. l. de teſta. et. c. hortamur. iij. q. ix. Idem de verbo Rogamus. xi. q. iij rogo. ¶ Poſtiarius olim in veteri teſtamento idem erat quod ianitor vt. xxi. di. Cleros ¶ Poſpitalium rectores qui preficient. quomodo ſe tenere debeant no. bene in cle. quia contingit de reli. domi. hu ¶ Pumanis.i. ſecularis.i. di. c. i. xij. q. ij. qui diuinis et humanis. de teſta. cū eſſes Item idem eſt quod humilis. l. diſ. eos. xxiiij. q. i. Si quis dederit et habetur ī re gula ſemel deo etiam de re. iu. li. vi. ¶ Humilitas ſeu humiliatio. No. arch. xxij. q. ij. cum humilitatis. vnde humili tas eſt virtus qua homo veriſſima cogni tione ſibi vileſcit de quo gloſa. optima in verbo humilitatis. et eſt glo. fi. in cle. i. de reli. domi. que multa ꝑ pulchra poīt de humilitate. vnde melior eſt in malis. factis humilis confeſſio quā in bonis ſu ꝑba gl̓atio. xi. q. iij. c. in iuſtum in fi. Itē humilitas humilibus nō ꝓdeſſet ſi contu matibus non noceret de poſ. p̄. c. i. in fi. ¶ Pumiliati ſunt quidaꝫ religioſi q̄ fue runt condempnati ab eccleſia ꝑ luciū pa pam quia noluerunt iurare et poſtea tem pore clemētis recepti ſunt ab eccleſia qꝛ ſe correxerunt et iurant quando expedit. no. in. c. olim cām de reſti. ſpō. Et tantū de. H. Ia Actus. A. jͣ. lex rodia de iactu. ¶ Iconomus. dr̄ ille cui eccleſiaſtica res gu bernanda mandat̉ vt. C. de ſacroſan. eccle. l. iubemꝰ circa pͥn. lxxxix. di. quoniam in quibuſdam ⁊ glo. iij. c. imꝑatorium de iura. ca. vbi no. dr̄a ꝑ doc. inter yconomum ſindicū et ꝓcura torem et actorem que ibi ſcd̓m gl. in lata ſignificatione idem ſignāt. De quo due glo. notabiles vna in. c. ſi quis erga. ij. q vij. Alia in. c. quoniā. xvi. q. vij. ⁊ habet̉. x. q. ij. ſi yconomus. ¶ Iactura eſt dampnum vel ꝑiculū qd̓ quis patitur quando īminente tempeſta te bona ꝓiciuntur in mare ad exonerādū

naues. et ita capitur ꝓprie. Sed large p̄t capi pro quocūqꝫ dampno alicui ꝑ violē tiam illato vn̄cunqꝫ ꝓueniat. Uel dicit̉ leſio facta cum lapide vel ligno. Re. etiā jͣ. lex rodia. ib id et ie ¶ Abrida eſt de ſcorto natus alia nomi na illegittimorum. R. jͣ. vt manſer ſpuriꝰ anſer nochus. ¶ Ideſt eſt dictio expoſitiua. ff. ad. l. ac qui. l. item mela.§. legis et de ſpon. c. i. ¶ Ideota eſt grecum ⁊ eſt idem ꝙ imꝑi tus ſcd̓ꝫ yſi. l. x. ¶ Adonei ꝓprie dicuntur qui pn̄t et vo ſunt in eccleſijs deſeruire de p̄ben. ſuꝑ in ordinata. Et dicntur ydonei qui ſunt mo ribus honeſtate et lr̄aꝝ ſcientie decorati de inſti. c. in eccleſia in glo. iiij. Etiam ſūt ꝓuidi et circūſpecti. ¶ Ierocinium eſt locꝰ vbi aluntur pau peres ſcd̓m ꝙ accipitur. C. de ſacroſan. ec. l. illud. ¶ Ignarus eſt qui ignorat vel qui igno ratur ſcd̓m yſi. li. x. vnde ignorans igno. rabitur. xxxviij. di. qui ea vbi dicitur. qui ea que dedi ſunt neſciunt a deo neſciunt̉ ¶ Ignaphus eſt idem qd̓ ignarus vie. i. rōnis et vite. ẜm. yſi. ibidem. ¶ Agnorantia eſt cū de facto vel de iu re nihil ſcio nec mihi aliquod ſuſpicor et ſcd̓m azo in ſum. C. de iure. et fac. igno. ¶ Agnorare ꝓprie eſt neſcire quod aliqͥſ debet ſcire. Neſcire autem eſt cōmuniuſ quā ignorare. Unde ꝓprie omnis qui ig norat neſcit et non econtra vt no. ff. de iu re. et fac. igno. ſuꝑ rub. Et ignorancia di uiditur ex ꝑte materie circa quā eſt. quia alia eſt ignorancia iuris. alia facti. Et harum vna ꝓbabilis alia non. Ignorā tia facti eſt vt ſi neſciam illum deceſſiſſe. qui mihi cognatus eſt vel aliquod ſimile Et ignorancia facti alia eſt facti differen tis ad ſalutem vel ad officium. et hec ex cuſat vt.i. cor. x. Omne quod in macello venditur manducate nihil interroganteſ ipſam conſcientiam. Alia eſt facti neceſ ſarij ad officium. vt in p̄ſbitero ꝙ ſit fē̄a manuū impoſitio et hec non excuſat. Ulia eſt neceſſarij facti ad ſalutem vt qd̓ criſtus paſſus eſt. hec etiam non excuſat in habentibus vſum rōnis Item ignorā tia facti. alia eſt ꝓprij facti. alia alieni. Si ꝓprij. aut ergo quis dat oꝑam rei illi cite et tunc non excuſat. aut rei licite. et tunc aut habuit indebitam diligentiā et ſic non excuſat a toto ſed a tanto. Si ve ro debitā habuit excuſat a toto. Si vero ſit facti alieni. aut eſt ignorantiā ꝓbabil̓. ſcilicet ad quam non requiritur ꝙ ſit ni mis diligens aut curioſus inquirendo. vel etiam ꝙ ſit nimis negligens. et hec ex cuſat. Aut eſt craſſa et ſupina vt cū quis ignorat ea que ſunt publice facta coram ppl̓o et tunc non excuſat vt no. bern̄. in. c. requiſiuit de ordinatis ab ep̄o qui relig. epiſcopi. et. c. i. de poſtu. de cle. excōmū. miſ. apoſtolice. et de conſti. vt animaꝝ. li. vi. Item ignoraucia alia eſt ſimplex vt cum quis tenetur ſcire quod neſcit et facit ad hoc ꝙ ſciat ſed nō quicquid pōt. vl̓ ſe cundum aliquoſ poteſt dici ſimplex igno rantia que priuat ſcientiam nec ponit de bitum ſciendi nec contemptum ſciendi. ⁊ hec eſt in hijs qui non habent vſum rōniſ Alia eſt craſſa vt cum quis negligit ſcire ꝙ tenetur ſcire nec tn̄ vult ſe neſcire. Alia eſt affectata vt cum quis negligit il lud quod tenetur ſcire et placet ei neſcire Ibi prima excuſat a tanto ſed non a to to ſcd̓a adhuc excuſat ſed minus quam pͥ ma. tercia vero non excuſat ſed accuſat. Item ignorancia alia eſt vincibilis alia inuincibilis. Anuincibilis aut eſt intro ducta preter omnem culpam aut per cul pam p̄ambulaꝫ. Si primo modo aūt ſim pliciter priuat cognitioneꝫ vt in hijs que carent omni vſu rōnis. Et hec excuſat a toto. aut non tollit omnino rōnis vſuꝫ ⁊ tunc non excuſat a toto. vt in hijs qui nō ſunt plene furioſi ſed habent aliquā luci dā interualla. Et in pueris qui ſunt capa ces aliquo modo precepti. licet non plene Si ꝑ ꝓpriam culpam vt in ebrio et furio ſo quoꝝ vterqꝫ p̄cipitauit ſe in hoc ꝑ ſuā culpam. non excuſatur quia ẜm ari. ī eth̓. Ebreo debetur duplex pena. licet furio ſus excuſetur ſaltem a tanto. Si autē ſit vincibiliſ tunc diſtinguit̉ vt.s. in craſſaꝫ ⁊ ſuꝑinā et affectataꝫ Sed quot duplex

ſit ignorantia. tex. eſt optimus.i. q. iiij. hijs ita rn̄detur. Item vt ait amb. turba tur nauicula petri. ibi in verbo ignoran tia glo. optima oīno videnda. Alia ergo. eſt ignorātia iuris vt ſi neſcio me illi poſ ſe ſuccedere qui mihi cognatus eſt ⁊ de ceſſit vt. ff. de iure. ⁊ fac. igno. l. i. Et hec non excuſat regula ignorantia in re. iur̄. li. vi. Eſt etiam quedam ignorācia ꝓba hilis vt ſi quis errat in facto alieno. ⁊ ig norantia non ꝓbabilis vt ſi quis errat in facto ꝓprio vel rebꝰ ſuis vt. ff. ꝓ ſo. l. vl. vel ſi ignorat aliquis quod omnes de ci uitate ſciunt vel maior ꝑs ciuiū ſcit. l. re gula.§. ſed facti. ff. de iure. ⁊ fact. igno. Curpe enim eſt pr̄icio ⁊ nobili viro ⁊ cā ꝑoranti ius in quo verſatur ignorare. l. ij §. ab hijs. ff. de ori. iur̄. Et dr̄am inter i norauciam errorem titubationem ⁊ neſci entiam no. arch. xxxiij. q. iij. Item igno rantia dr̄ eſſe triplex. Prima negatoni qua ſcꝫ ſcientia negatur nec debitum ſci endi ponitur et ſimpliciter hec excuſat. Secunda eſt ignorantia p̄uationis qua etiam ſcientia negatur ſed aptitudo ſiue debitum ſciendi ponitur. Et hec in eis q̄ ꝑtinent ad ſalutem excuſat a tāto ſed nō a toto. Tercia ē ignorācia diſpoſicōnis q̄ ponit errorē ſiue cōceptōnem ꝯtrariā recte ſciētie. Et hec in hijs que pertinent ad ſaluteꝫ accuſat nō excuſat. Et ſic pa tet ꝙ ignorāciaꝝ quedā excuſat quedaꝫ non q̄daꝫ magis et q̄dam minꝰ. et q̄dam oīno nil excuſat ſꝫ īcuſat vl̓ accuſat. Nā ignorātia iur̄. ſi aliqͥd excuſat minus tn̄ quam ignorācia facti. Et ignorācia iuxͣ. alia ē iur̄. naturalis alia inr. diuini alia iur̄ canonici. alia iurͣ. ciuilis. Ignorācia iur̄. naturalis nullū hn̄tem vſū rōnis ex cuſat. qꝛ hͦ ius ē in corde hōnis ſcriptum i. q. iiij.§. hijs ita do. notā d̓. Ignorātia vero iuris diuini ꝙͣtuꝫ ad aliqua ſimpl̓r excuſat laycos. ⁊ ꝙͣtuꝫ ad aliqua excuſat eos a tāto ⁊ nō a toto. Legere em̄ ꝓph̓ci as ⁊ euāgeliū ⁊ doctrina apl̓ice ſciēcie te nent̉ ep̄i ⁊ p̄lati maiores. qͥ dn̄t dn̄o om̄i potēti ſeruire ⁊ reddere rōneꝫ de ea q̄ in eis eſt fide et ſpe. vnde ab eis requiritur ſcientia veteris et noui teſtamenti. Sed layici ad hoc non tenentur niſi ad notici am decalogi ⁊ articuloꝝ fidei ꝓut in apo ſtolorum ſimbolo ꝯͣtinentur. Ignoran tia autem iuris canonici aliquos excuſat et aliquos non. Continet em̄ ius canoni cum ꝯſtitutiones ꝑ quas diſcernūtur pec cata. Et has tenentur ſcire p̄ſbiteri curā animaꝝ habentes ſcꝫ ꝯfeſſores. No au tem ita tenentur alij. Et multominus lay ci. Sed ip̄i p̄ſbiteri ⁊ alij clerici ſcd̓m qd̓ ſunt in maiori gradu ꝯſtituti Scd̓m hoc etiam plura ſcire tenentur Ignorantia. vero eoꝝ que publice ꝓmulgant̉ ad lay cos ꝑtinentium non excuſat eoꝝ peccatū quod ꝑ ignorantiam ꝑpetrant. xvi. diſ. quod dicitis. Ignorantia vero iure ciui lis aliquibus ꝓdeſſe pōt vt militibus ru ſticis mulieribus et minoribus annis. et maxime in damno euitando nō aūt ī ma leficijs vnde Leges ciuiles ſi neſcit femi na miles. Clericus et cultor parcet ſibi iudex et vltor. Nam ruſticitati ſuccurrit̉ in ignorantia iuris vt. in. l. quicūqꝫ. C. qͥ ad bo. poſ. pn̄t glo. p̄. que allegat ad hoc iura. Sed ibi catho de ſaxis ꝯcludit con tra ſali. quē dicit ruſtice loqui. ꝙ ruſtico ius igno. nō debet ſuccurri qꝛ debet ꝯſul re ꝑitiores Si em̄ nō parcit̉ mulieribus. et nobilibus ad indulgentias euntibꝰ qn̄ oꝑteat ꝯſulere ꝑitos. nec ruſtico eūti ad ſi luas parci debet. Sed tamen ruſticita ti parcendum eſt vt. C. de teſta. ⁊ quēad modū teſta. ordi. l. fi. Item ignorantia. dr̄ craſſa et ſupina ꝑ methaphorā homīſ craſſi et ſuꝑini qui non videt̉ etiam ea q̄ ad pedes eius ſunt. ¶ Agnominia eſt verbalis leſio contra honorem vel etiā turpitudo Et ſic dr̄ ꝙ ignominoſuꝫ eſt ep̄o ſi querat ab alijs do ceri. cū ip̄e alios docere debeat vt in aucͣ de ſan. epiſ.§. damꝰ. coll̓. ix. ⁊.xxxvi. di. §. ecce. i. q. pͥ. viliſſimus. viij. q. i. licet et ar. in. l. argentarius.§. ꝓhibet. ff. de edē Item dr̄ ignominia ⁊ ꝯfuſio eſt xp̄m cru cifixum pauꝑem et eſurientem farſis pre dicare corꝑibus. et ieiunioꝝ doctrina ru bentes buccas tumentiaqꝫ ora ꝓferre. x xxv. di. eccleſie principes. Ilet im. ¶ Illuſtris eſt nomen noticie eo ꝙ mul tis clareat. ſplēdore generis vel ſapīe vl̓ virtutis ꝙͣuis ſit obſcure natus ẜm yſi.

Et no. ꝙ quatuor ſunt nomīa dignitatū ſcꝫ maxī vt ſūt ſuꝑilluſtres magni vt illu ſtres. medij vt ſpectabiles. mīmi vt cla riſſimi. i. aucͣ. de ap.§. i. et tribus ſe iuſt. in ꝓhe.§. cunqꝫ ver. glo. Illuſtres etiaꝫ dicuntur qui ſunt de conſilio et conſiſto rio īꝑatoris. l. quiſquis. C. ad. l. iuli. ma ¶ Allico dr̄ fieri qd̓ fit anteꝙͣ diuertat ſe ad alia facienda. l. litigatoribus. C. de ap. vbi ꝯcedit̉ illico appellare viua voce ī criminalibus ⁊ ciuilibus cauſis etiā ſine ſcript̓. ff. e. ti. l. i.§. fi. et. l. a. ſententiam. §. fina. ¶ Illata.i. oppoſita de preſump. nōne. ¶ Imbecillus eſt fragilis et inconſtans dr̄ quaſi ſine baculo. ¶ Impetere eſt accuſare vt de iur̄iur̓. quemadmodū. ¶ Impericia ideſt ignorantia d̓ p̄ſcrip. Sicut grane. ¶ Illuſio eſt deceptio vel deriſio cle. v. nica. cum illuſio de renū. vbi concor. mul te in glo. ¶ Ulliricus.i. ſchlauus ſchlauonia vi.s coſoni. illiriciā. ⁊. C. d̓ collo. illiri. li. xi. ¶ Ancapacitaſ capit̉ ꝓ ip̄a reali incapa citate ꝓut natura rei dictat vl̓ diſpō legꝭ adimit. aut qd̓libet mediū oꝑari vel ſig nificare declarat. ꝟ. gr. ꝓmittit̉ vl̓ legat̉ res ſacra incapacitas rei huius oꝑat̉ ꝙ n̄ valꝫ nec ī re nec ineſtīatōe qꝛ n̄ ē ꝯmerciū rei ſacre. l. int̓ ſtipulatē.§. ſacra. ff. d̓. ꝟ. ob. Rō qꝛ res deo dicata eſt exͣ ꝯmerciuꝫ hoīm. Sꝫ ibi legat̉ colūpna aurea vl̓ mar mor pictū ad ꝯſtructōꝫ domꝰ de alia do mo nō valet legatū in re licet valeat īeſti matōe. l. cet̓a.§. ſi duobꝰ d̓le.i. qꝛ res d̓ ſe ē in ꝯmercio hoīm. Sꝫ ne deſtruat̉ vel de terioret̉ nō tollit̉ d̓ domo ſꝫ dēt̉ extīatio rei. Itē ſi legat̉ p̄diū qd̓ ē incorꝑatū pr̄i monio ceſaris ſignificat ꝙ nulla ē diſpō ſitio ī re vl̓ extīatōe. l. apud iulia.§. fi. de le.i. qꝛ res ē ſimpl̓r exēpta a ꝯmertio ho minū niſi d̓ licētia pͥncipis. Itē legat̉ vl̓ ꝓmittitur res aliena n̄ pōt ſolui qꝛ n̄ dn̄s vel nimis magno p̄cio vult vendere. l. nō dubiū.§. fi. de. le. iij. qꝛ lꝫ res ī ꝯmertō ſit Eſt tn̄ difficultas in habendo ⁊ ſoluēdo. Atē ſi legatur iudeo mancipiū xp̄ianū n̄ valet diſpoſitō nec dētur res vel eſtima tio rōe incapacitatis vt. l. multū intereſt ff. de. ꝟ. ob. Et ſumit̉ ſignificatū ex re ⁊ ꝑ ſona na mancipiū xp̄ianū iudeo queri nō p̄t. C. ne xp̄i manci. l. vni. ⁊. c. i. de iudeiſ igitur ꝯͣctus ſuꝑ illa re nullus ē ip̄o iure legatū nullū. Sed ſi iudeꝰ legat xp̄iano. mancipiū xp̄ianū valꝫ diſpoſitio in re. l. multū intereſt p̄al. qꝛ nil īpedit ⁊ ſi dice res obſtare quia legans debet tranſferre dn̄ium. l. ver. aūt.§. fi. ff. de ver. obl. Sꝫ udeus non habet ꝯmerciū mancipij xp̄i āni ergo nō tranſfert dn̄ium reſpondetur licet non habeat ꝯmercium vt apud ſe re maneat. habet tamē vt ad alium trauſfe ratur et ſic de alijs exemplis. ¶ In capita ſuccedere ẜm hoſti. in ſuꝫ. de ſucceſ. ab inteſt.§. viſo. ꝟ. quid ſi fa ctuꝫ Eſt qn̄ filij p̄mortuoꝝ fr̄m ſuccedūt in tot portōibus quot ſunt capita. ꝟ. gr. tres ſunt filij ex premortuo fratre et vnuſ ex alio fr̄e ſi tantum capiat filius ex vno fratre genitꝰ quātum tres ex alio geniti. ſuccedunt in ſtirpes ſuas. qꝛ quilibet ca pit certam portōnem ſtirpis ſue. Si vero fratres tot portōnes capiant quot capi ta ſunt tunc ſuccedūt in capita. vide. jͣ. in ſtirpes ſuccedere. Et azo in ſum. C. de he re. inſti. et hoſti. et ſpe. e. ti. in tractatu li belloꝝ. ꝟ. nunc de collateralibus. ¶ Incōcuſſa.i. inuiolata ſed in cōcuſſe. i. quiete ſine interruptione. c. illud et. ca. auditis de p̄ſcrip. ¶ Ammo ſtat qn̄qꝫ correctiue. c. accidēſ vt lit. nō ꝯteſt. de hͦ tex. iūcta glo. xvi. q. p̄dicator. ⁊. l. ſtichus ymmo. ff. de manu miſ. teſta. ¶ Imnꝰ angelicꝰ eſt gl̓ia inexcelẜ d̓ cele. miſſa. c. ꝯſiliū ⁊ de ele. quod ſicut. ¶ Incendariꝰ ē qui ob inimicitiā aut p̄ ter gr̄am. Edes arbores ſiue ſegētes ince dit vt. ff. de penis. l. capitaliū.§. incendi arius. Et incendiarij ꝑ ſnīam ab eccleſia denotati tm̄ a papa abſoluūtur de ſen. ex cō. tua nos. Alias incendens domū vel aream alterius punitur de in iure. c. ſi q̄ſ ¶ Incidens et emergens qūo dr̄ant no. in. c. i. de or. ꝯgni. ⁊. c. a nobis de excep. vide de hoc s. emergens

¶ Incentor dr̄ ideo qꝛ ip̄e alioſ pͣua ſug geſtione ſuccendit ad vicia ⁊ ꝑſuādēdo inflammat ſcd̓m yſi. ¶ Incentiuū idē eſt qd̓ appetitꝰ vl̓ au daciā ſeu volūtas. d̓ vi. ⁊ ho. cle. c. vt cle ric oꝝ. Inceſtus eſt ab vſus ꝯſanguinē a rū vel affinium vt.§. cum. ergo. xxxv. q. i xxxv. cauſa quaſi per to. ¶ Inceſtuoſꝰ dr̄ qͥ cognatā vel affinē vl̓ etiā ſcīmonialē naphario amore vel cor tu violat ſeu macl̓at ſiue in mrimonio ſi ue ſine mr̄imonio vt in.§. p̄al. ⁊.xxvij. di. virgīes. Et de moīalibꝰ ē pena capitalis l. ſi quis nō dicā raꝑe. C. de ep̄r. ⁊ cle. ⁊. l. vnica de rap. virgi. C. in pͥn. q̄ ſic incipit raptores virginū honeſtaꝝ vel ingenuaꝝ ſiue iam deſpōſate fuerīt ſiue non vl̓ qua rūlibet viduaꝝ ⁊cͣ. capitis ſupplicio ple ctendos decernimꝰ. Incola dr̄ qui in ali quā regiōꝫ domiciliū ꝯtulit pel ꝯͣhit qͣſi ſedē ibi poīturꝰ vel manſione ita ꝙ tranſ actis. x. annis domiciliū retinuit. lꝫ ec̄ cā ſtudij ibidem ſteterit vt. ff. de. ꝟ. ſig. l. pu pillus. ⁊. l. incola vel qui ꝓpriam terram colit. Re. s. agricola. ¶ Incolumꝰ dr̄ a noīe colūpna qꝛ ſic̄ co lūpna ē erecta fortis ⁊ ſtabilis ita īcolūꝰ ꝯſil̓r. Et iſta rōe forte filiꝰ dr̄ hr̄e in boniſ pr̄is quartā incolumē.i. fortē ⁊ ſtabilem qꝛ fidei cōmiſſa ⁊ legata minui nō pn̄t vt l. ij. cū ibi no. de inoffi. do. ¶ An curia ē negligentia cle. qꝛ ꝯtīgit d̓ re. do. ⁊. c. queſitū. de pe. ⁊ re. ¶ Ancertitudo nl̓ vel minus ſignificat qꝛ nl̓ vel mīꝰ on̄dit iō actꝰ ſub īcertitudīe poſitꝰ effectū nō hꝫ. vl̓ hꝫ qn̄ quouis ꝓ babili medio incerti fit declaratio vel ſig nificatio verbi gracia/ teſtator inſtituit. heredē ⁊ ab eo legat titio magnā ꝑteꝫ he reditantis ꝑ modū quote vel ſingularis rei. Deinde legat ſeyo certā ſummā ⁊ nō dicit a quo an̄ ab herede an a legatario. ī telligitur ab herede qꝛ hoc ſignificatū ſu mit̉ ex cōi mō agēdi quo heres ſoluit one ra Et ſic ex cōi mō intelligēdi videtur he res onerari. fa. l. Si ſeruus legatus.§. qͣ margaritam. ff. de le. i. Itē ibi teſtator legat ſeruo libertatem ſi dederit. x. ⁊ non dicit cui. certe intelligitur ꝙ det heredi. l. qui pecuniam. ff. d̓ ſta. libe. qꝛ hereſ ha bet onus idē o̓ et recōꝑenſatōem. Itē ibi teſtator heredem inſtituit ⁊ rogauit eum reſtituere omnē hereditatem ticio. De in de teſtator relinquit. xv. ſeyo ⁊ nō dicit a quo ītelligitur a fidei cōmiſſario vl̓i. l. fi. C. ad tre. ibi teſtator heredē inſtituit et vult eum dare. x. nō dicit cui. nō valet. l. paulus rn̄det. ff. de re. dub rō qꝛ nullū ī ſignificatū exquo concludi poſſit cui de beatur ideo nulli debetur. IItē ibi teſtā tor legauit ticio et duo ſunt huius noīs a mici teſtatoris. legatū valet ⁊ pōt heres vni ſoluere cui voluerit nec tenebitur alte ri niſi probet teſtatorem de ip̄o et nō de alio ſenſiſſe Si autem heres vult nō tene tur ſoluere vni vel alteri niſi probet teſta torem de ſe ſenſiſſe. Et ẜm hoc neutro ꝓ bante nō valet legatum ſea nō habebit. effectum. l. ſi quis ſeruū.§. ſi inter duos. ff. de le. ij. Rō qꝛ licet nomen ꝓprium eiuſ cui relinquitur ſit exp̄ſſum tamen ꝓpter ꝯuenientiam nominis et circūſtantiā. in altero remance incertitudo. Nec pōt di ci deberi vtriqꝫ qꝛ teſtator legat vni tm̄ vt patꝫ ex numero ſingulari. id̓o niſi hec cercitudo declaretur non debetur. qꝛ nō apparet cui. Item ibi teſtator legauit ti cio albo. x. deinde ticō nigro. x. deinde di xit ticio. x. ſibi legata adimo. non de cla rando de quo intellexerit nō valet adem ꝑtio niſi doceat de quo teſtator ſenſerit. l iij.§. ſi duobꝰ. ff. de adi. le. Racō eſt eadē vt. s. in legato facto. ticio nō declarādo. de quo. ſed ibi teſtator ticio albo ⁊ ticio nigro legat domū deinde diē ticō adimo do mum nō declarando de quo. valet ad emptio in vtroqꝫ. l. ſi fuerit. ff. de re. du. Rō qꝛ ſignificatū illud ſumitur exdomo que totā adimitur. Et tota in legato fac to vtriqꝫ ꝯtinebatur ideo legatū factum. vtriqꝫ adimitur. Et hoc ademptōe toriꝰ legati declarāte illud. Itē ibi lego pau peribus valet. l. idem qd̓ pauꝑibus. C. d̓ ep̄i ⁊ cle. Rō qꝛ ſignificatū ſumit̉ ex pau pere declarāte qͥbꝰ relictū ē. Et lꝫ aliqui ſint pauꝑiores alijs. declaratō tamē ſuꝑ pletur arbitrio boni. viri. ¶ An qn̄ pͥuat vel auget. no. io. an. d̓ cō ſue. ad nr̄am. Et dat remiſſionē ad. ſpe. d̓ iur̄ͣ. pa. nobis aūt. Sꝫ pleniꝰ no. arch. xl. di. ſi pͣpa. Et qn̄qꝫ no. intrīſitatē qn̄qꝫ ex trinſitatē. iuxta allexandrū. in cāpo cur

ro. ⁊cͣ. et habetur in. l. ſi cui in pͥn. ff. d̓ le. i. Quandoqꝫ ponitur ꝓ valde in compo ſitiōe vt in vigilare.i. valde vigilare cle. paſtoralis. de re. iudi. c. i. de fideiuſ. ſpe. de diſputationibus et allegationibus.§ poſt hec. ver. alibi in ponit̉ ibi etiam im ꝑſonale ſignificat valde. interdū ponit̉ ꝓ non in cōpoſitione vt iniuſtus iniquus.i non iuſtus nō equus. ¶ In corrigibilis ſcd̓m bal. dr̄. qui non paret iudici in extremo iuriſdictiōis qd̓ eſt ſententia. Sed contumax dicit̉ qui nō paret in primo iuriſdictionis qd̓ eſt cita tio vel in ius vocatio ſcd̓m antho. de bu trio dicit̉ incorrigibilis qui poſtꝙͣ penitꝰ eſt ꝯdempnatus iteꝝ refertur ad idem cri men. c. vt fame de ſen. ex. idem patior. lꝫ em̄ non faciat penitentiaꝫ non dicit̉ ꝓpte rea incorrigibilis niſi reuertatur ad ſimi le vel ad peius delictum nec faciet ſui p̄ ſentiam iudici. c. qm̄ frequenter.§. i. vt lit. non ꝯteſta. dū enī facit ſui pn̄tiam vt iudex eum apprehendere poſſit nō eſt in corrigibilis quia eccleſia habꝫ adhuc qͥd vltra faciet. c. cum non ab hoīe de iudi. ¶ Indefinita capit̉ ꝓ orōne cui nō pre ponitur ſignum vl̓e vel particulare. Et oratio indefinita ſignificat indifferenter Quandoqꝫ etiam vniuerſaliter diſtribu tiue ſeu collectiue ſeu aliter ꝓut eius ſig nificatum vel materia ſubiecta vel q̄uis circūſtantia ſeu aliquod mediū ꝓbabile ꝯcludit. ver. gra. ibi lex loquitur inde fini te dicendo. venditor tenetur rem tradere vel tenetur de euictōe vel homicidai. vel fur eſt puniendꝰ. ſignificat vl̓r qꝛ ſenſus ē ꝙ omnis homo qui eſt venditor tenetur tradere rem. Et omnis homo qui eſt ho micida vel fur eſt puniendus. Et hoc pa tet ex omnibus legibus ſic loquentibus. cum earum intellectu. Nam natura legis eſt omnia in quibus eſt medium ſub eadē regula ꝯcludere. Cum vbi ſit eadem rō ibi et idem ius eſſe debeat. l. illud. ff. ad. l acqui. Item qua rōne de iſta lege detra heretur vnus. eadem et alius. ⁊ ſic lex re maneret deluſoria. et ſic dicit ſeu iō dici tur vl̓r. Differt tn̄ indefinita ab vniuer ſali ſcd̓m bar. quia vniuerſalis omnia ſig nificat ex ſuo ꝓprio ſignificato. Inde fini ta vero nō ꝯp̄hendit oīa ex ſua ſignifica tione. ꝓpria ſed ex ydemptitate rōnis. int̓ pretatione iuris. vel diſpoſitione legis. verbi gracia lex dicit homicidiam ſpuniē dum morte. Nō tn̄ ſub hac lege ꝯp̄herdi tur homicida iuſte occidens ſcꝫ ad ſui de fenſionem vel ꝑ ſnīam vt in. l. i. C. ad. l. cor. de ſic. ſecus ſi lex loqueretur vniuer ſaliter tunc ex ꝓprio ſignificato ꝯtineret omnia. et non interp̄tatione iurisⁱ ſicut ī definita. Idem cum ꝓfert̉ ab homine in materia naturali dicendo homo eſt anīal ſignificat vniuerſaliter quiā ſenſus ē ꝙ omnis homo eſt animal qꝛ ſignificatum ſumptuꝫ ex natura in neceſſario ineſt om ni homini. idem cum ꝓfertur a lege dicē do obligatio eſt iuris vinculum. vel actō eſt ius ꝓſequendi. ⁊cͣ. quia cuilibet obli gationi ⁊ actioni neceſſario conuenit dif finitio. Item ibi in iudicio interrogatur de pluribus criminibus an fecerit. reſpō det quid eoꝝ non feci. equipollet vniuer ſali. quia. ſenſus eſt nihil hoꝝifeci. l. ſi is qͦ ducenta.§. vtꝝ. ff. de re. dubi. quia ſigni ficatum ſumitur ex interrogatione et re ſponſione facta in iudicio. nam reſpōſio mō recipiendi vl̓r interrogās certōratur qꝛ rn̄dens omnia negat Si aūt nō recipe retur vl̓r nō certōraret̉ aliquo mō qꝛ nō appareret quid negaret et qͥd ꝯfiteretur. Et ſumit̉ hͦ ſignificatuꝫ ex equipollentia quia negatō p̄poſita ſigno facit orōnem equipollere ſuo contradictorie. Nam lꝫ ibi negatō poſtponat̉ in ordīe ſcripture. p̄ponit̉ tn̄ in ordīe ꝯſtructōis dicēdo qͥd eoꝝ nō feci.i. nō feci quid eoꝝ. ⁊ ſic eqͥpol let iſti vel eoꝝ feci. Aura tn̄ paꝝ intēdūt ſigͣtuꝫ eqͥpollentiaꝝ. Itē ibi ꝓmitto per heredē meū nō fieri quo minus tibi ire a gere liceat. hec verba ꝑ heredē meū ſigni ficāt vl̓r qꝛ ſenſus ē ꝑ nullū heredē meū. l. ij.§. fi. ff. de ver. obli. qꝛ nomē heredis. lꝫ ꝓferat̉ in ſingularitati ſignificat tamē omnes heredes. Alias ſtipulatio non ha beret hereditatem nec eſſet certitudo de quo intelligeretur. ⁊ de quo nō. Itē ibi teſtator dic̄ lego ẜuos meos textores. et omnes ſunt textores ſignificat vl̓r qꝛ ſen ſus eſt lego omnes ſeruuos meos. l. ẜuus vrbenus.§. fina. ff. de lega. iij. quia ſigni ficatum hoc ſummitur ex accidentia fa cti. ꝙ omnes ſunt textores.

Si autem aliqui ſunt textores et alij non ſignificat vniuerſaliter omnes textores. et nō vl̓r omēs ſeruos. l. p̄al. quia verbū textores ponit̉ ad reſtrictionem vt alij n̄ ꝯtineantur in legato Item ibi teſtator dicit ſic lego lanam argentum. ſignificat vniuerſaliter vt omnis lana omne argen tum videat̉ legatum. l. ſi cui lana. ff. d̓ le. iij. quia qua rōne vnū ibi comp̄henditur eadem rōne et aliud. et quā rōne vnū ex cluditur eadem et aliud. et ſic nihil ſigni ficatur. Item ibi obligo bona mea. non ſignificat vniuerſalit̓ quia ſuppellex filij naturales ⁊ cōcubina nō ꝯtinent̉. l. obli gatione. ff. de pig. qꝛ ex natura iſtaꝝ reꝝ quis ad iſtas ita afficitur ꝙ nunꝙͣ vel ra ro obligat. ergo in obligatione eas noluit comprehendere ſed cōprehendunt̉ alia q̄ quis ſolet obligare ꝓ debito quia ſigni ficatum ſumitur ex verbis et cōmuni mō agendi ſeu oblingandi. Debent em̄ ver ba deſeruire intentioni et non intentio ꝟ bis. nam per verba exprimitur intencio. xxij. q. v. humane aures. xxxviij. diſ. ſedu lo. i. q. i. marchion. de ver. ſig. intelligen tiam. et. ca. preterea. Idem ſi dicit vni uerſaliter obligo omnia bona mea quia. adhuc predicta non cōprehendunt̉. Itē ibi teſtator dicit heres meus dampnat eſto dare ſignificat vniuerſaliter. qꝛ ſen ſus eſt ꝙ omnes heredes teneantur. l. ſi pluribus. ff. de le. ij. Finaliter ergo inde finita equipollet vniuerſali de priuile. qꝛ circa. xix. di. ſi romanoꝝ. ff. de ſerui. l. ſi cui. Et hoc ꝟm eſt de indefinita legis vl̓ cauonis ⁊ ius tradere intendentes. talis em̄ indefinita equipollet vl̓i. Si lege vel canone non diffinitur. xxxi. q. i. qd̓ ſi do mierit. Io. an̄. no. ꝙ ſi nō eſt eadem rō ⁊ conditio ꝓpter aliqd̓ accidens omniū ꝑti cularium in vniuerſo ꝯp̄henſoꝝ tūc inde finita nō equipollet vniuerſali. ver. gra. ſi legatur lanā inde finite non continetur tincta in legato. l. ſi cui in pͥn. ff. de le. iij. Sed ſi legatur omnis lana. tincta etiam cedit legato. l. pediculiſ.§. labeo. ff. d̓ au. et ar. l. iij. glo. ſuꝑ verho alioꝝ eccleſiaſti corum in. c. vt circa de elec. li. vi. vbi de hͦ plene. nota. ¶ Ineptie ſunt fatuitates. c. qua tradi tione. xxij. di. ¶ Indulgentia no. arch. ij. q. iij. c. fi. ⁊ d̓ pe. ⁊ re. c. ij. li. vi. ¶ Indoles eſt quedā ymago future vir tutis ſcd̓m yſi. ꝓprie dicendo. ¶ Andginari ⁊ dedignare differunt vt patet in. c. vera iuſticia di. xlv. vnde indi gnari ſapit virtutē ſꝫ d̓dignari arrogātiā ¶ Indigena dr̄ quaſi inde genitus vel qͣ ſi in eo loco natus ſcd̓m yſi. ¶ Inditio eſt numerus annoꝝ ꝯſiſtens ex tribus luſtris Eſt autem luſtrū quīquē niū. et qualiter poſſit inueniri indicio ha betur in glo. inditionis. c. inter dilectos. de fi inſtru. Sic enī faciendum eſt annis dn̄i addas tres et diuide totum. ꝑ. xv. et id quod remanet cōpleta diuiſione in nu mero diuidendo hoc oſtendit inditioneꝫ in iſto ſeu ꝓ iſto anno. ¶ Anducie ſcd̓m glo. ſum. iij. q. ij. ſūt q̄n tuplices ſcilicet reſtitorie p̄paratorie. ci tatorie. deliberatorie. iudicatorie. ſiue ex ecutorie. Et ibi ponitur tempus omniuꝫ ꝙͣ glo. vide.s. dilatio. ¶ Index eſt ꝓditor dictus ab indicādo ſcd̓m. yſi. ¶ Andictum eſt quod indicitur.i. noti fi catur vt ſciatur et fiat. ab indicendo di tū et ſic fit indictū ſuꝑ iudiciū ne ꝓcedat̉ ¶ Indicium eſt mediū in tellectuale ve ritatiſ eliciende ex aliqua ſingulari circū ſtantia inſurgens. C. ⁊. ff. de rei. vendi. l. indicia. Et dicitur ab indicando qꝛ indi citur.i. notificatur. ¶ An diem adiectio eſt quando quis ita vendit rem vt ſi quis circa certū diē meli orem ꝑtem obtulit ꝯditionis ſcꝫ plus ꝙͣ pͥor emptor res vēditori tradatur vt alij vendere poſſit cuicūqꝫ velit vt. ff. e. ti. ¶ Inexpiabilis dr̄ eo ꝙ nūꝙͣ exꝑietur. i. purgetur ſcd̓m yſi. ¶ Inficiator.i. negator qꝛ nō fatet̉ ſꝫ ꝯͣ veritatem mendatio innitit̉. ¶ Inficiatio.i. negatō. l. eaqꝫ. C. d̓ neg. geſ. Et inficiari.i. negare Hinc ē ꝙ dr̄ ali qn̄ de aliqͦbꝰ actōnibꝰ ꝙ creſcūt ꝑ inficia tionē qꝛ ab inicio ꝯpetūr ad ſimplū. hͦ ē ad rē vel eſtimatōꝫ ſeu dampnū datū. Et ſi ille hͦ negauerit ⁊ de hͦ ꝯuīcat̉. ꝯdēpna bit̉ ad duplū vt in actōe d̓politi in eo qd̓ depoſituꝫ ē timore ruine incendij vl̓ nau fragij vide.s. de act. actio in factum.

¶ Infans eſt paruulus circa ſeptem an nos vt. l. ſi infanti. C. de iu. liber. ¶ Infamia eſt famē priuatio ſiue dimi nutio. Ima nanqꝫ quādoqꝫ ꝯſumitur vt ex toto ꝓ extincta habeatur ſcꝫ cū maxīa vel media capitis diminutō interuenerit Uel ſic. Infama eſt ꝯmunis opinio ver bis ꝓnunciata ex ſuſpicionibus orta. Item infamīa eſt aliud ꝙͣ ſcandalum et plus importat quia hoc ꝑ purgationem tollitur ſed in illo purgatio non indicitur de homi. ex lr̄is in glo. Item infamia ē ille ſe dignitatis ſtatus vitā et morihus reprobatus. Per oppoſitum fama diſcri bitur. Re. s. fama. ⁊ de coha. cle. ⁊ muli. c. veſtra. in glo. notorium. Unde duplex eſt infamīa ſcꝫ iure et facti. Infamīa iur̄ eſt quando ius dicit aliquem eſſe infamē Sed infamia facti eſt quando apud bo nos et graues viros eſt opinio de crimīe alicuius de hoc. l. i. de cauſis ex quibꝰ in famīa erogatur. Infamia iur̄ duplex eſt ſcꝫ ciuilis et canonica. et infamīa iur̄ ciui lis contrahitur ex ſnīa criminis publici ſcilicꝫ diffinitiua. non aūt ex ſnīa interlo cutoria nec arbitri. Etiam qn̄qꝫ ex ſentē tia criminis p̄uati vt furti vel inturiarū. Etiam qn̄qꝫ ex facto abſqꝫ ſnīa quis in cidit in infamia. Infamia canonica con trahitur ex quolibet peccato mortali et quando infamia et que repellat teſtē a te ſtificando in cauſa criminali vel in ciuili. Criminaliter ſeu ciuiliter intenta no. in. c. teſtimo. de teſti. ¶ Infra no. ꝑ inno. de fi. inſtru. inter di lectos. ⁊ io. mon. de excep. pia ſuꝑ verbo octo. li. vi. ibi habes quando includit vl̓ excludit. et. io. an. de cle. coniuga. ¶ Anfinitas in multis inr̄. regulis ꝓhi betur de reſcrip. cum in multis li. vi. Et exemplificatur de reli. domi. c. vlti. ⁊. e. ti. religionem li. vi. de teſti. cū cām ⁊. ca. ſignificauerunt. ff. de teſti. l. i. in fi. Idē in relictis ꝓ redemptione captiuoꝝ vbi etiam reſtringitur infinitas. Item cum multitudo peccauit. Item non oneratur he res in infinitū fideicōmiſſum ſoluere. Item in ſtipulatione dampni infecti nō debet quis in infinitum eſſe obligatus et ſic de alijs. et merito reprobat̉ infinitas. quia multitudo eſt canonibus inimica de preben. Quia in tm̄. et oneroſa multitu do nil habet honeſti. In autentico de re ferendis pala.§ ꝓpterea igitur col. ij. Et de hoc habes pl̓es ꝯcordantias de etate et quali. c. penul. vi. de hoc ꝑ io. an. in gl. c. cum in multis p̄al. ¶ Infula ſumitur interdum ꝓ corona ī periali. C. d̓ qua. p̄ſcrip. l. fi. in. fi. Qn̄qꝫ ꝓ alba faſtiola ſacerdotalis capitis ẜm glo. in cle. ij. de vi. et ho. cle. Capit̉ etiam ꝓ mitra ep̄i vel abbatis et ſignificat alti tudinem ſapīe qua p̄cellere debet ep̄us. q. vij. ꝯtra venientibus.i. q. i. viliſſimus xxv. di.§. Nunc autem. lxi. di. in ſacerdo tibus et duo cornuaⁱ eius ſignant duo te ſtamenta ſcꝫ vetus et nouū que ep̄us de bet memorialiter tenere. xxiij. di. qui ep̄ꝰ Et due pendule que ſunt in poſteriori ꝑte ſignant memoriam duplicem ſcꝫ manda toruꝫ diuinoꝝ. xliij. di. ſit rector. Et pec catorum ſuorum ad compūctionem de pe. di. iij. iuda s in. fi. ¶ Ingenioſus dicitur quaſi intus hn̄s vim gignendi quālibet artem ẜm yſido. ¶ Angenuꝰ ē cui ex natiuitate cōpetit. libertas qui nō eſt factus liber ſed natus inſti. de ingenu. in prin. Uide de hoc eti am azo. in ſū. C. de ingenuis. vel eſt qͥ ſta tim qn̄ naſcit̉ liber eſt de ſer. nō ordi. c. in ſtituendi in glo. i. Et ingenuitas dr̄ liber tas de pur. ca. c. i. in glo. ¶ Inita.i. ꝯtracta de pac. c. anthigenꝰ. ¶ An integꝝ reſtitutio eſt pͥoris ſtatus quē facit pͥnceps re integratio vel iuris pͥ oris ꝑ qua ſubuenit̉ in moribꝰ ⁊ eccleſijs vt. l. i. C. de ſen. paſſet. etiam eſt audiētie re inregratin ſcd̓m ſpe. e. ti. ⁊. l. ꝙ ſi mīor §. ſi reſtitutio. ff. de mino. ¶ An integrum reſtituere eſt reducere ī eū ſtatum in quo erat ante leſioneꝫ de in inte. reſti. auditis in glo. fi. Et ꝑ hūc mo dum ſubuenitur minoribus et eccleſijs C. de repu. l. i. ⁊. C. de in inte. reſti. l. po ſtulata Et qn̄qꝫ ex legittima et inſta cau ſa ſubuenitur etiam maioribus vt. ff. ex qui. ca. ma. per totum Et ſic intelligun tur. c. ex litteris. e. ti. et. c. cum bertoldus de re iudi. et. ca. ſignificante de pigno. ¶ Iniuria vno mō generaliter dr̄ eſſe il lud qd̓ nō fit iure ⁊ dr̄ quaſi nō iure factū

Scd̓o iniuria ſpēaliter dicit̉ culpa vt in. l acqui. Tercio dicitur iniquitas vel in iu ſticia iudicantis vt inſti. e. ti. in pͥn. Quar to dr̄ ꝯtumelia vt. ff. de in iur̄. l. i. in pͥn. er. l. apud labionem. e. ti. Dicitur ergo ī iuria quaſi ius iniquū ex eo ſic dicta ꝙ iu re et iuſticia caret Fit aūt iniuria tribus modis ſcꝫ re. verbis. et. lr̄is Re. vt cum manus inferuntur vt dicta. l. i.§. i. Ver bis vt cum fit ꝯuiciū vt in.§. i. iam alle. quod fit a cōcitatione vel cōuentu hoc ē a collatione vocum Cū em̄ in vnum pl̓eſ voces ꝯferuntur ꝯuicium dr̄ quaſi ꝯuen tum Et fit ꝯuicium nō tm̄ pn̄ti ſed etiam abſenti vt vociferando vel alios ad vo ciferandū ꝯcitādo ꝯͣ certā ꝑſona vt. l. i. ⁊ l. apud labionē.§. cōnicium cum.§. feciſ ſe. ff. de iniuc. Aniuria lr̄is fit cū qͦs ad infamiam alicuius libellum vel famoſuꝫ carmen vel hiſtoriam conſcribit vt. ff. de iniur̄. l. lex cornelia.§. ſi quis verboꝝ. R. s. famoſum carmen. Itē iniuria triplex eſt vna leuis vt ſi modico ictu quis aˡ pr̄e vel ſuꝑiori ꝑcuriat̉ Alia atrox vt ſi aliqͥſ a minore ſe fortiter vel etiaꝫ modice ver beretur vel in conſpectu iudicis vel ocu lo aūt mēbro priuetur Et hic dr̄ plurib modis vt p̄miſſum eſt. ¶ Iniuriaꝝ actio. Re. s. Actio iniuriaꝝ ¶ In ius vocare eſt in ius cā iuris expe riendi vocare apud eum qui ius dicturꝰ eſt vt expereatur actor an ius ſibi comꝑe tat an non. vide de hoc azo. in ſum. C. e. ti. et habetur. C. et. ff. e. ti. l. i. ¶ Ambi eſt aduerbium cōpoſitum. Eti am qn̄qꝫ eſt nomen libri quē ꝯpoſuit oui dius ꝯtra ibidem aduerſarium ⁊ corriua lem ſuum quē vituꝑans ibim nominabat qꝛ ibis.i. ciconia que eſt auis vituꝑabiliſ et immunda adeo ꝙ eius immūdiciaꝫ ex primere noluit ẜm io. an. in cle. i. de re. iu di. iu glo. verbi inibi ꝟ. hec ponit. ¶ Inhiatro eſt frequens requiſitio. C. de pe. bo. ſubla. l. i. li. x. ¶ In litem iurare eſt ſuo arbitrio p̄ſtito iuramēto ꝓ tanto nolle carere vel rei eſti matione et ſuū iutereſſe ſingulare facere. Et hoc infinita taxatione facta ꝑ iudiceꝫ vt. l. videamus.§. iurare. ff. de in litē iurͣ ⁊. l. arbitrio. ff. de dolo. Et ita hoc iura mentum fuit affirmationis. An qua oꝑi nione fuit glo. ff. de in lit iur̄. ſuꝑ rub. licꝫ contrariū teneat dominꝰ iacobus de ra uenna in. e. ti. l. ij. Per hoc de eo no. ple ne vel rei eſtimatione. Sed ſi ſuum ſingu lare intereſſe facere. ¶ Annoxiꝰ ē q̄ n̄ nocꝫ ſic̄ noxiꝰ nocēs dr̄ ¶ Innocuus dicit̉ cui nocuū non fit ſe cunduꝫ. yſi. li. x. ¶ Inofficioſum teſtm̄ dr̄ qd̓ factū ē con tra officium pietatis vt. l. ij. ff. de inoffi. teſta. quo ſcꝫ extraneus heres inſcribitur alias inſtituitur. Atem ſi nō extraneus. vt. l. licet. is.§. i. ff. e. ti. Filius vero ꝓpriꝰ aut p̄teritur aūt inique exheredat̉ hoc eſt quando pr̄ vel mater fecit teſtamētum. Idem vt filius inteſtamento pr̄em ſine cauſa exheredat. Etiam ſi fratreꝫ fr̄ exh. redat tribꝰ ꝑſonis iuſtitutis in duobꝰ ca ſibus. Et dr̄ teſtamentn inofficioſuꝫ vt ī ſti. e. ti.§. i et. ij. Officium em̄ inter pr̄eꝫ ⁊ filiū dicit̉ ꝑietas. ff. de obſe. preſtan. l. penul. Anter patronū ⁊ libertū dicit̉ ob ſequiū. C. de nego. geſ. l. fi. Anter deum et homineꝫ dicitur religio. Anter hoīeꝫ et hominē ſtat in nomīe generali vt ꝙ dꝫ homo homini ex natura ff. de ſer. exꝑor. l. ſeruus vide accur. ꝑ ordinem hic notan tem in glo. ff. e. ti. ¶ Inofficioſa donatio dr̄ que ꝯtra offi ciū pietatis facta ē ⁊ fet ad ſil̓itudinē in officioſi teſtam̄ti vt. C. e. ti. l. i. ⁊ ꝑ totuꝫ ti. ſe. qꝛ pena liberi vel parētes excludun tur a bonoꝝ ſubſidio vl̓ ex ꝓpoſito donā tis vel re ipſa ꝙ ꝑ ſe ſufficit ad reuocatōꝫ donatōis. lꝫ ꝓpoſitū vel conſiliū donātꝭ nō inter ueniat iuxta no. in l. ſi liqueat in glo. C. e. ti. vide de hoc ibidem. ¶ In ꝑpetuū ꝗnqꝫ ſigificat. donec viuo ff. ꝓ ſocio. l. i. qn̄qꝫ ſignifecat ꝑ īfinita ſe cula etiā poſt mortem ſcd̓m glo. in verbo ꝑpetuatur in.§. at ſi ita inſti. de ver. obl. ¶ An pn̄ciaꝝ habet̉ in. l. de etate.§. ex cauſa. ff. de interro. ac. ¶ Anpēſe ẜm azo. in ſū. C. d̓ reſcin. vē. dicte ſūt ab īpendēdo Et ſūt triplices q̄ dā neceſſarie. q̄dā vtiles q̄dā volūtarie. Neceſſarie dicūt̉ qͥbꝰ nō factis res exat peritura vl̓ q̄ ſi facte nō eēt res lōge de terior effecta fuiſſꝫ vt. l. īpēſe. ff. d̓. v̓. ſig. x. gͣ. Cōduxi a te domū q̄ ita rnīoſa erat ꝙͣ niſi releuaſſet eam erat caſurā. Pee im

penſe dicuntur neceſſarie et ipſis repetā ꝑ ꝯtrariam actionem ꝯducti. Utiles di cuntur quibuſ nō factis res nō erat ꝑitu ra ſed ip̄is factis melior efficitur. vtpote ſi faciam feneſtres vtiles in domo vel ſi milia. faciunt ergo inutiles imꝑenſe rem deteriorem eſſe meliorem. Voluntarie. dicuntur quibus nō factis res nō erat ꝑi tura nec ipſis factis res efficitur melior. ſed bene amenior. vtpote ſi facio pictu ras in domo mea. et hec non repetuntur. nec deducuntur ꝙͣuis ſecus ſit de neceſſa rijs et vtilibus. Sed has licitū eſt mihi abradere ſine leſione prioris ſtatus ſi ab raſe poſſunt mihi alique vtilitatem affer re. Alioquin eō eſſet mihi licituꝫ quia ma licijs hominū qui nihil aliud querunt niſi vt noce ant non indulgendum ſed obuiā dum. Et ſibi imputet qui eas fecit qꝛ do nare videtur iuriſfictione vide.s. Expen ¶ Implementū ſumitur ꝓ implemento ꝯditionis. et hoc modo ſignificat̉ actum nedum eſſe purificatū. ymmo et heredita tem eſſe acquiſitam vel legatum. l. Ian dubitari. ff. d̓he re. inſti. Sed ibi inſtituo vel lego ſi capitolium aſcenderis implet̉ ꝯditio hoc implementū ſignat purificati onem actus ⁊ nō acquiſitōꝫ. l. an̄ penl̓. ff. de ꝯſti. inſti. Si aūt conditio eſſet grauiſ puta ſi allexandriam ierit. ſi centum de derit tunc implementum ſignat etiā acq̄ ſitionē. qꝛ ſignificatū ſumitur ex onere. magne conditionis quā nullus cōmunit̉ impleret niſi poſt deliberatione acquirē di. Item dic ꝙ in legato licet impedimē tum conditionis tm̄ ſignificet purificatō nem. Tamen ꝑ hoc etiam importat acqͥſi tionem ꝯmutabilem ſcꝫ tranſmiſſionem legati ſi decedit quia ꝯditione purificata ta legatum tranſmittitur. l. vnica.§. ſen tencia. C. de cadu. toll̓. Secus in heredi tate. quia illa non adita nō tranſmittit̉. l qm̄. C. de iure. deli. Item ibi pupillus ē inſtitutus ſub conditione ſi ierat allexan driam que diſtabat ꝑ. xx. vel. xxx. dietas licet conditio ſit grauis attn̄ hoc implem̄ tum ſignificat tm̄ purificationem. qꝛ nō plus poteſt ſignificare. licꝫ enim pupillꝰ hoc fecerat animo acquirendi hereditatē non tn̄ ſibi acquiritur qꝛ nō ꝑo teſt adireſine tutoris auctoritate Sed in legato ſe cus naͣm ſibi acquireretur. l. pupillus. ff. de condic. inſti. iuncta l. ꝯditionibus. ff de ꝯdi. et demon. Sed ibi pupillus filiuſ familias vel ſeruus eſt inſtitutus a pr̄e. vel a domino ſub conditione adimplet cō dicionem hoc implementum trahit acq̄ſi tionem. qꝛ purificata inſtitutione nō eſt in eius voluntate vel poteſtate acquire re vel non acquirere vnde neceſſarius eſt heres. vt inſti. de here. qua. et. dif.§. i. Nec obſtat ꝙ non poteſt acquirere ſine tutoris auctoritate. Sed hoc verum eſt vbi per ſe ſibi acquirit. Sed hic iure ciuili ſibi queritur etiam eo inuito ⁊ ſic d̓ alijs. Finaliter ergo implementum condi tionis vel mōi ſignat ꝙ ipſum factū ipſa ꝯditio vel modus ſeu ſignificatū aliaſ vn̄ cūqꝫ ſumptum ſignificare dictat ¶ Impoſſibile no. lxi. diſ. Catulenſis ec cleſie vnd̓ impoſſibilitas ꝓprie eſt triplex videlicet iure facti et nature. ſcd̓m io. an. in regula nemo de re. iur̄. l. vi. Et nota. ꝙ impoſſibilitas appoſita actui diuerſimo de ſignificat vt ex ſignificato ex ea ſump to vel alias vndecūqꝫ concluditur diſpo nentem voluiſſe. ver. gra. ibi vendo vl̓ ꝓ mitto tibi ſi celum digito tetigeris ſigni ficat deriſionē ⁊ nō ꝯſenſum. l. nō ſolū. ff. de acct. ⁊ obli. Racio qꝛ ſignificat hoc ſumit̉ ex impoſſibilitate adiecta que exi ſtere non poteſt. Et ideo nec valet actus ſub eo celebratus. Etiam qꝛ ſic apponēs impoſſibilitatē ⁊ ſcienter ꝑ hoc intendit nihil agere Itē ibi ſtichꝰ ſeruꝰ meꝰ ſi mil le dederit liber eſto licet hec conditio nō ſit impoſſibilis ſed difficilis quia mille dari ꝑ ſeruū pn̄t cū maxima difficultate ymmo quaſi impoſſibile ē qͣre nō ſignifi cat ꝯſenſum. l. cū heres.§. i. ff. de ſta. lib. Et ſumit̉ hͦ ſignificatū ex qͣſi īpoſſibilita te qͦ ſignat ꝙ nō fuit animus libertatē da re. Itē ibi ſi heres meꝰ digito celū tāgat ⁊ ſi nō tetigerit centū ticio loco pene ſol uat ticio centū n̄ debent̉. īſti. d̓ lega.§. i. qꝛ impoſſibile p̄cipit̉ heredi ideo p̄ceptū nullū cui pareri nō p̄t. Ideo pena appoſi ta locū nō hꝫ. Itē ibi filius ꝯſtituit̉ ſeu ī ſtituit̉ ſub ꝯditōe īpoſſibili ſi digito celū tetigerit inſtō nulla ē. l. ſi filiꝰ. ff. de ꝯdi. inſti. Et hoc rōne impoſſibilitatis. vt s.

Atem ibi ꝓmitto hodie centum dare ro me et ſum erfordie non valet ꝓmiſſio in ſti. de ver. obli.§. loca. Item ibi exiſtenſ erfordie dicit volo preſtari ticio ſeruos meos quos habeo rome infra decendiuꝫ mortis mee ſi teſtator ſtatim moritur ita ꝙ impoſſibile ſit p̄ſtare infra decendiuꝫ nihilominus valet legatum. l. ſi michi et tibi.§. i. ff. de le. i. quia licet ex euentū fe ſtine mortis teſtatoris ſit impoſſibilitas ab inicio. tamen non eſt impoſſibile quia dum dixit hoc viuere potuit ꝑ tantū tꝑs quo erat poſſibile ſeruos illos preſtari in fra decendium mortis. Debet ergo intel ligi impoſſibilitas vel difficultas talis ꝑ quam ꝯcludi poſſit animus non legandi ꝓbabiliter. Adeo ſi quis locauit vel con duxit opus fieri et appoſuit tempus in fra quod fieri impoſſibile ſit impoſſibili tas non viciat et intelligitur tempus in fra quod fieri eſt poſſibile. l. inſolam. Fin oꝑis. ff. lo. et ꝯduc̄. Item ibi ꝯͣho tecum matrimonium ſi digito celum teitigeris valet matrimonium et condicio habetur ꝑ non adiecta rōne impoſſibilitatis. ca. fi. de condic. appoſitis niſi enim euidēter conſtet de diſſenſu iudicandū eſt ꝓ ma trimonio. Nam licet impoſſibilitas ſig nificat non ꝯſenſum non tamē itaᵇ euidē ter ſignificat quod ꝑ hoc ꝯtra matrimo nium iudicetur ſed ibi contraho tecū ma trimoniū ſi ꝓlem euitaueris. ſi adulteraꝫ te p̄ſtiteris ⁊cͣ. non tenet matrimonium. vt in. c. p̄alle. Rō eſt diſſenſus ſeu nō cō ſeuſus ſignificatus ex impoſſibilitate iu ris. Nam mr̄imoniū fit ꝓpter ꝓlem ⁊ for nicationem euitandaꝫ. ideo lex canonica ad hoc ſe adoptāt Sed ibi contraho tecū ſi furtum fecerit vel homicidium tenꝫ ma trimonium niſi vbi per hoc euidenter ap paret de diſſenſu nam vbi tenet matrimo nium omnis turpitudo de iure reicit̉ qꝛ reſiſtit ergo in obligatione nullatenꝰ ſub ſiſtit Et valet marrimonium ꝓpter ꝯſen ſum ⁊ ſic d̓ alijs exēplisⁱ d̓ impoſſibilitate ¶ Ampubeſ eſt qui ex habitu corꝑis ſui impubertatem oſtendit et ꝙ generare vl̓ concipere nondum poſſit ſicut maſculus ante. xiiij. annum mulier ante. xij. ⁊ hoc ī plurimū plerūqꝫ tamen pubertas antici pat annos ita em̄ olim ex habitu corꝑis pubertas vel impubertas. vt hic capi tur ſicut hodie ad ſolos annos hic poſt tos requirit̉ vt inſti. qui. mo. tute. in pͥn. ¶ Anquilinus dicitur qui conducit rem vrbanam. l. erroreꝫ in glo. iuncta.ſ. licet C. locati. An autem detrahat de fructi bus expenſas quas fecit in re quam con duxit vel colit vide plene ꝑ bart. ff. ſolu. mat̓. l. fructus vbi fa. bo. diſtinctionē no ta dignam. Unde inquilinus reſidet in ci uitate. colonus vero in vila. ff. d̓ acqui. poſ. l. qui pignoris et. l. ſi id quod.§. et ꝑ colonos. e. ti. vbi glo. Et. l. quilapes. ff. d̓ fur. Inquilinus tamen ꝓprie dicitur cō lens predium vrbanum ed colonus pre dium ruſticum. Re. s. colonus. ¶ Inquiſitō eſt alicuiꝰ criminis ꝑ ſuꝑio rem reſpectu inferiorum ſuorum inueſti gatio vt in ti. de accu. et inqui. et denūci. ¶ In rem verti eſt in alicuius vtilitatē verti. vide.s. actio de in rem verſo ¶ Inſpector dicitur qui ad p̄dia ꝓuin cialium accedere habꝫ forte vt referat vl̓ reformet ſi aliqua eſſent deſerta vel malequata vt hec tollantur. C. d̓ anno. ⁊ tri bu. l. fi. Et etiam dicitur diſcuſſor. C. de cenſi. tonſi. ⁊ per equatō.ſ. ꝑ eqͣtores li. xi ¶ Inſcriptio eſt quidam libellus quē ac cuſator offert iudici ſub hac forma ſcrip tus Ego enim coram vel apud. O. p̄torē vel iudicem refero talem reū legis iulie d̓ adulterijs. de adulterio quod cōmiſit cū b. dum eſſet cum ea menſe tali in domo. tali conſule tali regnantē. Et oꝑatur in ſcriptio ꝙ accuſator ſi crimen nō ꝓbaue rit quod impoſuit ad talioneꝫ obligatur Habet aūt inſcriptio locū ſolū in crimini bus vbi ꝑ modū accuſatiōis inſtituūtur non ſi ꝑ modum exceptionis apponantur vel vt des eis ſine accuſatore cognoſcant̉ vt. l. qui crimen cū ibi no. C. de hijs qͥ ac cu. poſ. Qualiter aūt talis libellus dehe at formari ⁊ que contineri no. in. l. penl̓. C. de accuſa. ¶ Inſcribere eſt ſe obligare ſiⁱ non ꝓba uerit ad eā penā quā reus dꝫ pati vl̓ quā accuſando īferre intēdit ſi ꝓbauerit. accu ſator vt in. c. ſuꝑ hijs de accu. in glo. ⁊. ij. q. viij. quiſquis. Nā calūpniātes ad vīdi ccam poſcit ſimilitudo ſupplicij vt ibi dr̄.

¶ An ſtirpes ſuccedere ſcd̓ꝫ hoſti. d̓ ſuc. ab inteſt. ſub.§. contra ver. in ſtirpes ſuc cedere. Eſt ſuccedere filios p̄mortuoꝝ in eam ꝑtem quam eoruꝫ parentes erāt ha bituri ſi viuerent vnde ſi quis ex vno filio vnum nepotem ſuſcepit et ex alio decem vel plures tantum capiet vnus ex parte vna quantum decem ex parte altera ⁊ hͦ ſi tractetur de ſucceſſione deſcendentiuꝫ Collatorales namqꝫ ſemꝑ viriliter ſucce dunt. Et hij qui ſunt in eodem gradu ſuc cedunt viriliter.i. ꝓequis portōnibus vt in aucͣ. de here. ab inteſt.§. ſi vero coll̓. ix Siue in capita. C. de legi. heredi. l. fi. Et aucͣ. ceſſante. licet quidam dixerunt ꝙ in capita ſemper ſuccedant vide hoſti. jbi dem ſub.§. viſo. ver. ꝙ ſi factū filij. Re. s. in capita ſuccedere. ¶ Inſeruire frequentiaꝫ no. de fi. īſtru. c. i. in glo. ¶ Anſolidum.i. in totum et ponitur in ī ſtrumentis maxime in ꝓcuratorijs vt in. c. ſi duo de ꝓcura. li. vi. vbi de hoc. ¶ Inſolutum. ī inſolutionem. ¶ Inſcientia.i. ignorancia. xxxviij. diſ. ſi in laycis videtur intollerabilis inſcien tia quantomagis in hijs qui preſunt. ¶ Anſtituere et inueſtire idem ſonant. ſed inſtituere ſecundum ꝓprietatem voca buli eſt in poſteſſionem ponere quaſi intꝰ ſtatuere. et in hoc drūt quia inſtitui dici tur quis preſencialiter. Inueſtiri aūt in abſencia ẜm hoſti. ſcd̓m bern. vero. de in ſti. c. auctoritate inſtituere eſt ſpūalis iu ris beneficij vel dignitatis corporalem. tradere ponſeſſioneꝫ. Inueſtire aūt ē ius canonīe vel dignitatis tribuere quod p̄t fieri per annulum vel librū indifferenter tamen vnum ꝓ alio ſumitur vi. c. auctori tate p̄ai. in glo. ¶ Anſtitutio eſt primus gradus omniū inſtitutoꝝ vt no. C. de libe. prete. l. i Eti am ſi nulle eſſent ſecundum leges. Sed ſe cundum cano. inſtitutio eſt eccleſie vl̓ ec cleſiaſtici beneficij collocatio quaſi ius. habentem. ad beueficium ꝑp̄ſentationeꝫ intus vel in beneficium ſtatuens Et ẜm goff. inſtitutō ꝓprie eſt prelatoꝝ perſona rum et clericoꝝ. Collocatio voro benefi ciorum et prebendaruꝫ. Inueſtiturā au tem eſt traditio vel quaſi traditio quod additur quia cōmuniter fit ꝑ annulū vel librum. vnde inueſtitura eſt in corꝑalem poſſeſſionem vel in quaſi poſſeſſionem in ductio ſeu traditio. Inſtituti dicuntur heredes ab aliquo in hereditatem ducti Et hoc in primo gradu vt. ff. de vul. ſub ſti. l. i. in prin. Subſtituti vero dicuntur qui in locum inſtitutoꝝ deficientium. id eſt morientium ad hereditatem inſtituun tur vt ſubſtitutione pupillari inſti. de pu pul. ſubſti. in pͥn. dicitur auteꝫ ſcd̓us gra dus omnis qui ſequitur poſt primū. Et ī ſimili no. C. de ſecun. nup. ſuper rub. et ff. de vul. ſubſti. ſuꝑ rub. ¶ Anſtitutionum liber dicitur quaſi in ſtructionum quia in hoc primis legum p̄ ceptis inſtruimur vel quia in ſtatū huma ni vel romani iuris nos erigit vt accu. di cit in glo. in prin. inſtitutiōm vel inſtitu toruꝫ vnde liber inſtitutionū eſt collectꝰ ex volumiue iuris et ante autentica et. Codicem iuſtiniani qui nunc eſt in vſu ſe cundum accur. ibidem. quia poſt. ff. et pͥ mam compoſitionem Codicis factus eſt iſte liber qui inſtituta intitulatur. Sꝫ tn̄ ante compoſitionem Codicis qui nūc eſt in vſu vnde eſt ꝙ qn̄qꝫ ꝑ Codicem corri gitur quod in inſtitutis dicitur Et etiā in ſecunda compoſitione Codicis iuſtinia nus facit mentionem de inſtitutis vt. C de emen. iuſti. Co. l. vni. circa mediuꝫ ibi non ſolum inſtitutoꝝ vel digeſtorū hec accur. vbi s. ¶ Anſolencia eſt moꝝ incōuenientia. fa tuitas ſuꝑbia vel prauus vſus quaſi cō tra ſolitum et debitum nature curſum de accu. qualiter et quando. ij.§. verum et de offi. ordi. c. i. in cle. ¶ Inſtancia eſt tempus quo iudiciuꝫ di ſcutitur et finiri. debet. c. venerabilis de iudi. ¶ Anſtitor eſt ille qui tabernis vinis vē dendis vel alicui alteri negocio eſt pre poſitus. l. inſtitor prima. ff. de inſti. acci. vbi dicitur inſtitor appellatꝰ eſt ex eo ꝙ negocio gerendo inftat. ſiue taberne ſiue alij negociationi ſit prepoſitus. Item. e ti. in. l. inſtitor ſecunda dicituris qui ta berne loco vead emendum vendendum ve preponitur quiqꝫ ſine loco ad eundem actum preponitur.

¶ Inſtitoria actio re.s. actio inſtitoria ¶ Anpotentia coeundi eſt vicium vel d̓ fectus naturalis vel accidentalis quo qͥſ impeditur alteri carnaliter cōmiſceri. ¶ Inſtructus. hoc adiectiuū ſigni ficat adiectōem ⁊ hoc dupliciter ſcꝫ acceſſorie ⁊ pͥncipaliter. Acceſſorie cū res adicit q̄ ꝯſueuerunt accedere. ver. gr. dicendo fū dum inſtructū. Nam inſtrumentū fundi. adicitur acceſſorie. Principaliter cū res adicit que nō ꝯſueuerunt accedere ver. g. dicendo fundum inſtructū inſtrumento. patriſfamilias qn̄ nō eſt inſtrumentū fun di. Adicitur p̄ncipaliter ꝯcor. l. ſi cui fun dus. ff. de fun. inſtruct. vbi dicitur qd̓ ex tincto legato fundi nō extinguitur legatū inſtrumenti. Et ad.§. ſi quis ancillas in ſti. de le. vbi dicitur qd̓ extinguit̉ dic qd̓ intelligitur de inſtrumento acceſſorio fū di ⁊. l. ſi cui fundus p̄alle. in non acceſſo rio Et rō huius duplicis ſignificati ē vo luntas ꝓferentis declarata ex qualitate rei adiecte. ſcꝫ an ſit acceſſoria vel nō qꝛ adiectiuū inſtructus vt premittitur du pliciter accipitur. ¶ Inſtrumentū ſcd̓m hoſti. in. ſum. ti. de fi. iuſtru. Et ſcd̓m ſpe. ti. de edi. inſtru in pͥn. Eſt ſcriptura ad aſſertionē ſeu pro batōem alicuius rei facta. Eſt aūt inſtru menti appellatio generalis qua cōtinent̉ ea omnia in quibus cauſis inſtrui pōt. Et ſic teſtamentū codicillus. teſtimonia. ⁊ ꝑ ſone. teſtes quibus cauſe inſtrui debent loco inſtrumentoꝝ habentur. l. i. ff. de fi. inſtru. ⁊ eſt glo. in. c. cū dilectus de fi. in ſtru. Dr̄ aūt inſtrumentū qꝛ inſtruit ⁊ do gmentū qꝛ docet vt. l. i. p̄alle. Tamen in ſtrumentū ꝓprie dr̄ ſcriptura ad memori am alicuius ꝯfecta ſiue cartha. Et ita ſu mitur in aucͣ. de inſtru. cau. coll̓. vi. Naꝫ inſtrumenta fiunt ad memoriā ꝑpetuā. ij. q. vi. ſaluberrimū.xxvij. q. i. omēs femīe Et inſtrumentū eſt actus volūtarię iuriſ dictionis. Et ꝯūiter ſcd̓m doc. poteſt fie ri diebus feriatis etiam ob honorem dei et ſanctoꝝ licet dn̄s antho. de bu. dicat ꝯtrariū ꝙ tabellio ſine peccato nō pōt cō ficere īſtrumentū die ſic feriato vt dn̄ica vel diebuſ apl̓oꝝ. ſi tamen faciat licꝫ pec cet actus ꝓpterea nō reditur nullus. Rō qꝛ pena nullitatis eſt odioſa ergo reſtringenda de pe. di. i. pene. ⁊ regula odia d̓ re iur̄. li. vi. vide. nota. ꝑ doct. in. c. ꝯque ſtus de ferijs. Et ꝑ quot teſtes re ꝓbetur inſtrumentum no. in. l. in exercendis. C. de fideiuſ. ⁊ in. c. cū iohannes de fi. inſtr. vide goff. de ꝓba.§. ſed queritur. Et dro ludo. de roma in ſingularibus ſuis ꝙ hec dubitatio ceſſat cū in inſtrumento aſſeri tur per notarium de ſpontanea volūtate Nam tunc indiſtincte pōt re ꝓbari ꝑ du uos teſtes ſecundum bal. in diſputatōeꝫ ſua allegat innocē. in. c. ſuꝑ hoc de renū. ⁊. l. obſeruare. ff. de offi ꝓco. Nec inſtru mentū ꝓbat niſi ſit in eo dies ⁊ locus. c. inter dilectos. de fi. inſtru. ⁊. c. abbate ſa ne in glo. de re. iudi. li. vi. Hoc verū niſi ꝓbetur dies ⁊ locus eſſe in originali licet ſit obmiſſus in inſtrumento ẜm ſpe. in ti. de inſtru. edi.§. inſtrumentum. ver. qͥd etiam inſtrumentū de falſo ſuſpectū red dit diuerſitas ſcripturaꝝ vel manuū. Ca ſus ſingularis et vnicus in aucͣ. de trien. et ſemiſ.§. ꝙ ⁊ ſepe ſcd̓m bal. in. l. ꝯtrac tus. C. de fi. inſtru. ⁊ ſimilis in. c. int̓ dile ctos de fi. inſtru. Et dicit glo. in aucͣ. vt p̄ponatur nomen imꝑatoris. ſi notarius obmittit hec verba. In nomine dn̄i ī in ſtrumento ꝙ illud inſtrumentū nō valet que glo. pōt eſſe vera in ardius ⁊ ꝑpetuiſ ſed in minoribus ⁊ breui tꝑe duraturus. non tenet. Et ꝯtrariū pōt teneri ẜm ſpe. ī ti. de inſtru. edi.§. i. circa pͥn. Sed vtrum valeat inſtrumentū ꝑ tabellionē excōica tum ꝯfectum Uidetur ꝙ ſic de here. Ex cōmunicamꝰ.§. credentes vbi dr̄. Si ex. cōicatus ſatiſfacere ꝯtenſerit infra annū tunc inſtrumenta ꝑ eum ꝯfecta nō tenet ergo a ꝯtrario ſenſu pͥus.i. ante annū fa cta valent licet ſit excōicatus. Sed in cō trarium ꝙ non valeant. iij. q. iiij. nullus de ſen. excō. nouerit. Dicunt hoſti. ⁊ wil hel. Quādiu eius excōicatio ē occulta va lent inſtrumēta ab eo ꝯfecta vel ſi ſit ma nifeſta nec pōt ꝓbari. iij. q. vij.§. tria. de re iudi. ad ꝓbandū. de excep. pia.§. ſi ve ro. li. vi. Secus ſi notoria. c. exceptōnem de excep. ⁊. c. vr̄a de coha. cle. ⁊ muli Et vtꝝ ꝑ inſtrumentū ꝓbetur crimē Iſtam queſtionē io. an. in. c. cū in poſitionibus de iur̄iur̄. li. vi. in glo. verbi datis dicit ſe diſputaſſe quē vide ibidem et etiā gemi

nianum. Sed aliter dr̄ inſtrumentū appa ratus fundi quo exercet̉ poſſeſſio ⁊ ita ca pitur in. l. quantū. ff. de fide inſtru. Und̓ inſtrumentoꝝ q̄dam ſūt agroꝝ colendoꝝ vt ararrū. raſtrū traha. q̄ equādis ceſpi tibꝰ trahunt̉ Alia colligēdoꝝ fructuū vt ſarculus. quo cardones ⁊ herbe inutiles exciduntur et ſimilia vt falces fenarie. fal ces meſſorie. ⁊ falces putatorie. ligones torcular. corbes. Ilia vindemiatoꝝ qui bus vindemiā portat̉ cauſa ẜuandi fruci tus vt dolia. granaria. caſelle. in quibus fructus reponūtur ſcꝫ cellule granariorū Unde inſtrumētū capit̉ tripliciter. Uno mō latiſſime ⁊ ſic omnē vas vel ſuſcepti bile in conſtructione domus vel fundi vſi tatum dicitur inſtrumentū. Scd̓o late ꝓ omni eo qd̓ cauſam inferuit vt ſcripture. teſtes. fa. c. ꝑuenit.i. d̓ teſti. cogē. fa. l. nō tioneꝫ.§. inſtrumentoꝝ. ff. de. ꝟ. ſig. Ter cio ſtricte ſolū ꝓſcripturis vt in ti. de fi. ī ſtru. Et ſic differunt teſtes ab inſtrumētiſ quia ꝓbatio teſtium fit viua voce. ſed in ſtrumentoꝝ voce mortuaⁱ exquo ſequitur quod ſtatutū diſponens ꝙ ꝓducens fal ſum inſtrumentuꝫ puniatur in decem nō habet locū in ꝓducente falſum teſtem qꝛ ſtatuta ſunt ſtricte intelligenda fa. c. Ex lr̄is de ſpon. Sunc aūt inſtrumētoꝝ due ſpeciēs. Nam aliud publicum aliud pͥua tum. A nſtrumentū publicū eſt ſolemnis ⁊ rite ordinata ſcriptura ꝑ autentice ꝑſo ne manū publice facta cauſa memorie. c ſcriptura de fi. inſtru. Et ſunt iſta de ſo lemnitate que faciunt inſtrumentū publi cum et autenticum regulariter vt ſcꝫ pre ponatur nomen imꝑatoris. et annus im perij. nomen conſulis. et annus conſola tus. Nodie vero ponitur nomen ſummi pontificis cū alijs ſeptem vt ſunt annus dn̄i. inditio. menẜ. dies. locus teſtes cum nomine notarij ⁊cͣ. de quibus no. glo. in. l generali. C. de tabula. li. x. Et drpubli cum inſtrumentum quia iudicis auctori tate eſt exemplificatum et autenticatum vt in. c. cum dijecta de ꝯfir. vti. vel inuti Item publicum inſtrumentum quia au tentico ſigillo eſt ſigillatū vt. c. i. de fi. in ſtru. Item dicitur publicum inſtrumen tum quod in iudicio dicitur ſeu ſcribitur apud acta publica. Et valet etiam ꝑ quē cunꝙͣ ſcriptum ſit vt de ꝓba. Quonia m Atem dicitur publicum inſtrumentum: quod habet ſubſcriptionem trium teſtiuꝫ viuentium vt. c. ſcripta p̄alle. Item di citur publicum quod de archino publico vel de armario ꝓducitur vel liber cenſu alis in quo ſcribuntur cenſus vel liber an notationum ⁊ ei creditur ſi habet publi cum teſtimoniū ſcꝫ ꝙ iudex ꝯfiteatur il lud de archino publico eſſe productum. c ad audientiaꝫ de preſcrip. vbi dicitur ꝙ papa credidit euidaꝫ libro cenſuali ⁊ cui libet alij inſtrumento fides adhibetur vt patet per iam dicta et permulta alia iura Inſtrumentum pͥuatum eſt quod ꝑ ma num priuatum confectum eſt. vel a tabel lione non tamen in forma publica ſcriptū vt quia nec nomen imꝑatoris nec ꝯfulis nec pape de quibus ſupra ꝓxime dictuꝫ ē appoſuit. vt. C. qui po. in. pig. ha. l. ſcri ptas vt ibi nō. Et tala inſtrumentum de bet habere trium teſtium ſubſcriptōem. vt. dicta. l. ri. Et priuatum inſtrumentū aquocumqꝫ ſit ſcriptum niſi aliquo dicto rum modoꝝ ſit roboratum non valet. Anſtrumentorū priuatoꝝ tres ſunt ſpe cies. Nam aliquando facit ſcripturam. tibi tantum. aliquando tibi ⁊ alij. aliquā do alij tantuꝫ. Illi ſcripture quā quis fa cit ſibi vel ꝑ ꝓ ſe nulla fides adhibetur vt C. de ꝓba. l. i. Si aūt facit ſcripturā con tra te puna creditori tuo de eo qd̓ accepi ſti ab ipſo creditur ei contra te. vt. i. q. vl̓ ti. ſaluberrimū. Si aūt tibi ⁊ alij fac̄ ſcri pturam ſicut eſt codex rōnum tuaꝝ ei in terdum creditur vt. x. q. ij. Eſt autem ali quod inſtrumeetum gnarandiſie vel gna randiſiatum videlicet quod habet execu tionem paratam. vt ſi cantat aliquē eſſe debitorem alterius ſtatim eo exhibito in iuditio iudex executionem facit vt ſunt ꝯmuniter papie. De hijs no. in. l. adyuo pio. ff. de re. iudi. De inſtrumentoꝝ raſu ra vide in. c. Ex lr̄is in. glo. ij. de fi. inſiru. et in. c. cum venerabilis in glo. fi. de reli. domi. Et. c. licet in glo. iij. de crimine fal. Nam inſtrumentum raſum de falſitate ſuſpectum habetur. et ergo dicitur ab in ſtruo quia eo mediāte cauſe inſtruuntur ¶ Anſula dicitur quaſi in ſalo.i. in ma ri poſita. Etiam inſula domus dicta ē vi

de quod no. circa.§. inſula inſti. de re. di uiſio. ¶ Inſularij ſerui ſunt qui in inſula reti nentur vt. l. in lege. ff. de. ꝟ. ſig. ¶ Interceſſor dr̄ qui ꝓ alio p̄ces facit. vel fundit. Item dicimus interceſſorem illum qui intercedit et interponit ſe inter debitorem et creditorem ad hoc ꝙ ei pe cunia mutuetur et ē quaſi fideiuſſor ⁊ cō ſtitutor. ¶ Intercedere ꝓprie idem eſt quod pro alio preces fundere. Sumitur tamen cōi ter in iure pro interuenire. ¶ Interemptor.i. mediator in emptio nibus. ¶ Antruſi dicuntur qui nō ꝑ electioneꝫ canonicam ſed per violentiam occupant. honores officia vel eccleſiaſtica bn̄ficia. ¶ Intentio ſiue capitulum in iure dicit̉ illud quod intendit ꝓbare ꝑ teſtes is qui iuducit eos. ¶ Intelligentia dictoꝝ. eſt ex cauſis aſ ſumendo dicendi de. ver. ſig. c. Intelli gentia. et non ex opinibus hominū ſed ex cōmuni vſu ſunt intelligenda nomina. fi de ſupp. lega. l. labio. ¶ Interrogatoria ſunt que facit ꝑs te ſtibus ꝓductis ꝯtra ſe Et dantur ſuꝑ ar ticulis de quibus p̄miſſum eſt et forman tur ꝑ circūſtantias cauſe ⁊ ꝑſouaꝝ vt eſt glo. in. c. pn̄tium de teſti. li. vi. ¶ Intereſſe mea eſt michi expedire. vel me damuū vel lucrū quod facere vel ca pere potui non feciſſe. vel non recipiſſe. vnde hoc verbum intereſt imꝑſonaliter pōt poni in ꝯſtructione Et qn̄qꝫ conſtrui tur cum ꝓnominibus poſſeſſiuis et tunc exigit ablatiuos feminini generis hͦ mo do mea intereſt debituꝫ ſoluere die ſtatu to. Similiter dicitur tuā. ſua. nr̄a. veſtra intereſt. Et illorū pronominū ablatiuo regit captum pro pertinet. Cum vero cō ſtruitur cum ceteris dictionibus tunc ex igit gtm̄ ſingularem vel pluralem. verbi gracia. Illius intereſt rem ſuam nō ꝑire regis intereſt regnum gubernare. rei pub lice intereſt ne crimina maneant impuni ta. litigatorum int̓eſt. iuſtum habere iudi cem vel fauorabilem. Item interſſe hoc verbum cum pronomine neutrali ponit̉. Et quandoqꝫ ſignificat dampnum ꝙ eue nit. quandoqꝫ lucrum amiſſum. dampnū quod accidit. verbi gracia. perſuaſiſti fa milie mee ꝙ de domo vel poſſeſſione ce deret. quo facto dampnum mihi euenit tu teneris ad intereſſe micbi preſtanduꝫ id eſt damnum quod paſſus ſum reſarciē dum. Item de lucro amiſſo ponitur exē plum. Debuiſti mihi ſoluere centum au reos rome tu ſoluere deſideras baſilee. eſtimandum eſt quantuꝫ interfuerit mea pecuniam ſuo loco mihi ſolutam fuiſſe.i. lucrum quod ex mea negociatiōe ex eo lo co facere potuiſſem. Et hec actio ꝑ quam hoc fit dicitur arbitraria loci. Sed notā dum quamuis lucrum a miſeris nō ideo dampnum paſſus es quia dampnū dicit̉ a demendo ſcilicet quando ex facultatibꝰ aliquid demitur aut ex ꝓpria ſubſtantia diminuitur ita quod dampnum pateris quando in rebus tuis aliquid decreſcit. non quando accreſcit rebus tuis. Unde intereſſe eſt damnū emergens vel lucrum ceſſans ſuper eo quod dari vel fieri ob miſſum eſt. verbi gracia in papa dare mi chi pecuniā ꝓmiſiſti tali die ⁊ non feciſti hic damni et lucri racio eſt habenda. dā pni quia in mora fuiſti et non ſoluiſti die tali ſicut ꝓmiſiſti. non habui vt ſoluerem quare penam incurri et dampnū qd̓ non incurriſſem ſi mihi loco et termino p̄fixis ſoluiſſes nec dampnum hoc paſſus eſſeꝫ Lucri etiam conſideratio habenda ē qꝛ ſi mihi in loco ⁊ termino debitis ſoluiſſe mercimonia comꝑaſſem et multa lucrat̉ fuiſſem. Eſt ergo intereſſe extimacio dāꝑ ni quod taliter euenit vel lucrū quod ceſ ſat ex eo quod aliquid tibi non detur vel non fiet vt debet. ¶ Antereſſe conuentum eſt ſcilicet cum non facis quod ꝓmiſiſti mihi vel cū nō fe cero quod ꝓmiſi tibi. Aliud intereſſe ē cō mune ſcilicet extimato cōmunis damni vl̓ lucri quod euenit vel ceſſat. Aliud ſit gulare ſcilicꝫ extimatio que euenit ex ſpā li caſu vel vtilitate. vide de hoc ſpe. ti. de fruc. intereſſe. ¶ Anterdum dicitur fieri. quod fit inter diem ideſt de die in diem. ¶ Interpellari quandoqꝫ ideꝫ ſonat qd̓ interrumpi. vnde dicit̉ ꝙ ꝑ li. conte. int̓ pellatur ideſt interrumpit̉ actō poſſeſſio

vel preſcriptio. Item interpellare idem eſt ꝙ monere vt dicendo dies interpel lat pro domino ideſt monet. capitulo po tuit in fi. de loca. et conduc. ¶ Interdictum olim erat quedam for mata et ſolemnis conceptio verboꝝ qui bus pretor aliquid fieri iubebat vel ꝓhi bebat quod tunc maxime faciebat cum d̓ poſſeſſione vel quaſi poſſeſſione inter ali quos contēdebatur vt inſti. de interdic. circa principium et. ff. eodem titulo. Et dicitur interdictum quaſi inter duos dictum vel redditum vt inſti. eodem. titu lo.§. exhibitoria. alias.§. Sunt tamē in fine. Uel ſecundum aliquos dicitur ab interdicendo. id eſt ꝓhihendo quod non placet cum per interdicta non ſemꝑ pro hibeat ymmo aliquando aliquid fieri iu beat iudex vt inſti. eodē titulo.§. i. Diſſe rebat autem interdictum ab actione qꝛ ſolempnitas actionum erat inducta de iure ciuili. Interdictum autem a iure p̄ torio vel ſecūduꝫ azo. quia in actione ver borum ſolempnitas non formabatur in ſingulorum perſonis. ſed erant generali ter in omnibus perſonis formata ſolemꝑ niter verba. In interdictis autem quod erant homines deſiderantes ea proponi tot eis petentibus formabantur verboꝝ ſolempnitates vel conceptiones quibus contra ſuos aduerſarios in cauſis ſuis v tebantur quas interdicta vocabant. De hoc no. in. ſti. eodem titulo. in princi. ⁊. ff eodem ſuper rub. Hodie autem inter ac tiones et interdicta nulla eſt differentia. vt inſti. eodem. ti.§. fi. Eſt ergo interdio tum actio infactū pretoria ſcilicet a pre tore. inuenta et aliquod nomen ſortitur ab inuentore. vt ſaluianum. Uliquod a principio forme verborum. vt quoꝝ bo norum. quorum legatorum. vti poſſidetiſ Aliud a materia de qua tractat nomen. accipit. vt ne quid in loco ſacro fiat. d̓ lo cis et itineribus publicis. vt ne quid ī lo co publico vl̓ itinere publico fiat de loco publico fruendo. ⁊cͣ. Unde interdictorū aliud petitorium. aliud poſſeſſorium. et aliud mixtum. De petitorio. ff. eodem ti tulo lege interdictorum.§. quedam. De mixto. ff. de aqua. quoti. et eſti. lege pͥma et.§. fi. De poſſeſſorio iuſti. eodem titu lo.§. ſequenes diuiſio. Et huius interdi cti tria ſunt membra. quia aliud interdi ctum poſſeſſoriuꝫ datur pro adipiſcenda poſſeſſione. Aliud pro recuperāda. ⁊ ter cium pro retinenda Primum competit. ei qui non fuit ante nactus poſſeſſionem Et illud eſt triplex. ſcilicet. quorum bono rum. quorum. legatorum. et ſaluianum. Primuꝫ competit heredi uel filio eman ciꝑato pro poſſeſſione hereditatis a pre tore petita. Nam filius emancipatus de iure ciuili non admittebatur ad heredita tem paternā. Sed quia emancipatus ita eſt filius ſicut in patria poteſtate exiſtenſ ideo pretores ideſt magiſtratus a popu lo romano creati gracia emendandi der̄e ctus legis. xij. tabularū ſecundum equi tatem. dum tamen non tollerent diſpoſi tionem iuris ciuilis ſtatuerunt iure pre torio emencipatum admittendum ad reſ vniuerſas et corporales ad non iura in corporalia. Et datur directum de iure p̄ torio. Utile vero de iure ciuili Et eſt effe ctus huius interdicti ꝙ ex eo filius emā cipatus agere poteſt contra poſſeſſorem rerum paternaꝝ ſic concludendo. Peto talem condempnari ad dandum mihi ta lem rem cuius heres factus ſum de iure. pretorio. Secundum ſcꝫ quoꝝ legatoruꝫ competit heredi contra legatarios qui ꝓpria auctoritate legata apprehendunt quorum ipſe debꝫ eſſe diſtributor poſtꝙͣ falcidiam deduxit. vnde quis habet tree filios et domum et vineam. domū legat primo filio: ſecundo vineam. et terciū he redem vniuerſalem inſtituit qui nihil re perit in hereditate. Debet ergo tercius habere falcidiaꝫ ideſt quartam ꝑtem he reditatis. Et ſic deducta quarta parte a domo et a vinea ille tercius diſtribuit a lijs filijs primo ⁊ ſecundo legata reſidua de manu ſua que ip̄i ꝓpria auctoritate nō debent apprehendere. Eſt ergo effectꝰ hu ius interdicti ꝙ petat legatorios condē nari in omnibus legatis reſtituēdis quo rum ipſe heres eſt. Tercium ſcꝫ ſaluianū competit locatori contra inquilinum qui deportat bona ſua de hoſpicio ſibi loca to nec reducit ad priſtinum ſtatum quia omnia obligata ſunt hoſpiti tacite pro cenſu. Secunduꝫ ſcilicet pro recuꝑanda

competit eiecto d̓ poſſeſſione. Et hoc tri pliciter. ſcilicet vnde vi de poſſeſſione im mobili. vi bonorum raptorum ſpoliato re mobili. Et ꝙ vi aut clam contra eum qui in ſolo alicuius edificauit. Tercium ſcilicet pro retinenda poſſeſſione interdi ctuꝫ poſſeſſorium competit contra mole ſtantem aliquem in poſſeſſionē. Et eſt du plex. ſcilicet vti poſſidetis quod comꝑe tit inter duos qui eādem rem immobilem contendunt ſe poſſidere. ⁊ vtrobi qd̓ gra cia poſſeſſionis eſt inter duos ſuꝑ re mo bili. de hijs vide glo. iiij. et. viij. in. c. pa ſtoralis. de cau. poſ. et proprie. vbi plene Et no. optimam glo. et magnā in. l. Si quis intantaꝫ. C. vnde vi. vbi ponuntur multi caſus in quibus quis non incidit. penam huius noue conſtitutionis. Si qͥs Non enim dicitur agi. vnde vi. ſed ex illa̓ conſtitutione Interdictorum etiam que dam ſunt publica quedā priuata quedaꝫ ſimplicia in quibus alter eſt actor ⁊ alter reus vt ſunt reſtitutoria vel exhibitoria Quedam duplicia in quibus ꝑs vtriuſqꝫ litigatoris conditio eſt Nec quiſꝙͣ actor vel reus p̄cipue intelligitur ſed quiliber tam rei quam actoris partem ſuſtinet. in ſti. de interdic.§. tercia. ⁊.§. duplicia. et ff. eo. ti. l. ij. vbi de hoc. et in. l. iij. e. ti. hec et alie diuiſiones interdictorum plures ponuntur que ſunt de libero homine ex hibendo. ne quid fiat in loco ſacroſancto ⁊ religioſo in flumine ripave Et in flumi ne publico. de cloacis publicis ⁊cͣ. vt in fra de ſingulis dicetur in locis ſuis. Sūt autem interdicta publica. ix. in vniuerſo ſecundum ſpe. intractatu libelloꝝ. titu. d̓ cau. poſ. ⁊ proprie.§. quia vero. Alia om nia ſunt interdicta priuata quia propter vtilitatem priuatam inducta. Et ſunt in toto.xxviij. ſecundum ſpe. ibidem.§. pri uata I tem interdictum generale. dicit̉ quando regnum. terra aut villa interdici tur particulare vero quando vna eccleſia interdicitur et hoc ſumendo interdictum ꝓ cenſura eccleſiaſtica. ¶ Interdictuꝫ de qua quotidiana ⁊ eſti ua. Datur habenti ius aque quotidiane vel etiam eſtiue ducende ad predia ſua. Eum aliquis ducere prohibet vt. ff. e. ti. l. i. in prin. Et ꝙ interdictum aliquando ſit prohibitorium aliquando reſtitorium vt ſequitur de hoc eſt caſus in dicta. l. i. et eſt ꝓhibitoriū et retinende poſſeſſiōis Quandoqꝫ autem eſt reſtitutorium ſecū dum ſpecū. ibidem ver. alio modo et.§ꝫ prealle. vbi ſubdit pretor. Quotidiana autem aqua non tantum illa eſt que quō tidie ducitur ſed illa qua quis quotidie. poteſt vti ſi vellet. Duo autem ſunt ge nera aquarū que differunt. Quotidiana que duci ſolet aſſidue. et ſi aliquando du cta non eſt eius tamen ſeruitus iutermiſ ſione temporis dimiſſa eſt. Sed aqua eſti ua ea eſt qua eſtate vti expedit ſicut di cuntur veſtimenta eſtiua. ſaltus eſtiui ca ſtra eſtiua. Quibus interdum yenie ple rumqꝫ tamen eſtate vtimur vt habetur. ī lege.i. p̄alle. in prin. ¶ Interdictum de aqua de caſtello du cenda. Datur habenti ius ducendi aquā de cannali vel caſtello. quod eſt diminu tiuum a canna ad irrogandum. vide ſpe vbi. ſupra. Qui dicit hoc interdictum. haberi et bene. ff. de aqua quoti. et eſti. l. i. et.§. ait. pretor. ij. De quo dic vt ibi et in. iij.§. et ſequen. vſqꝫ ad fi. l. vbi dicitur hoc interdictum neceſſario propoſitum eſt. Nam ſuperiora interdicta ad eos ꝑ tinent: qui a capite ducunt ⁊cͣ. Equiſſimū ei viſuꝫ eſt quoqꝫ ꝙ qui ex caſtello ducit interdictum dari ideſt ex eo receptaculo quod aquam publicam ſuſcipit idqꝫ a pͥn ciꝑe conceditur. alij nulli competit aque guſtande vide ibi pulcrum textum. ¶ Interdictum de arboribus cedendis datur contra hos qui habēt arbores qua rum folia pendent ſuper edificia vicino rum vel agrum ita ꝙ eis damnuꝫ inferāt et conſulitur eis ꝙ huiuſmodi arbores. ſuccidant et ligna tollant et eas deglo bent a terra vſqꝫ ad. xv. pedes Idem ē ſi per radices minatur periculum vt. l. i. C. de interdictis et hoc interdictum pro hibitorium eſt. Si autem arbores edibꝰ alienis impendeant vtrum totas iubeat pretor adimi an vero id ſolū quod ſupra extiterit. rutilius ait. a ſtipite excidēdas idqꝫ pleriſqꝫ videtur verius. Et niſi adi

meret dominus arborem. labio ait ꝑmit ti ei cui arbor officit ſi velit ſuccidere eā lignaqꝫ curtare vt ē tex. in. l. i.§. hoc int̓ dictum. ff. e. ti. vbi ſubditur in.§. ſequē. arboris appellatione etiam vites cōtinen tur. Non ſolum autem domino edium ſꝫ etiam qui vſu fructum habet competit hͦ interdictum vt ibidem. ¶ Interdictum de cloacis priuatis refi ciendis. Si volens quis ſuam cloacam. p̓uatam vel etiam publicam vel fiſtulas vel meatus reficere vel purgare vel de nouo facere ab alio prohibetur tunc pro uiſum eſt ei de interdicto cloacis. quod ē interdictum publice deputatū. ⁊ priua tum de p̓uatis cloacis ⁊ ē ꝓhibitorium. Etiam eſt aliud reſtitutorium. ſcꝫ qd̓ da tur contra inicientem in cloacam meā vl̓ publicam vel quod immiſſuꝫ in cloacam impedit vel quo iubetur auferri qd̓ īmi ſum eſt vt. ff. de cloacis. l. i.§. et.§. dein de et.§. Cloace. l. fi. e. ti. et ſpe. ibidem. ver. porro vide s. Cloaca. ¶ Anterdictum de aqua pluuiali arcen da vel de aqua pluuia ymmo nō ē inter dictum ſed actio ciuilis deſcendens. ex. l xij. tabulaꝝ. vt. ff. de aqua pluuiali arcē da. l. Si vſu fructus. et ibi no. ſuꝑ verbo legittima vbi allegatur. l. labi o. ff. de te ſta. liber. Et dicit ibi textꝰ. ſed et ſi fru ctuarius opus fecerit. per quod aqua pluuia alicui noceat erit quidem actio le gittima cum domino ꝓprietatis. an vero etiam vtilis in fructuariū actio aque plu uie arcende ſit danda queſitum eſt. ⁊ ma gis eſt vt detur ſupple dicendum. Si er go facis aliquod opus in fundo tuo ꝓpt̓ quod aqua pluuialis nocere pōt fundo. vicini tui datur contra te actio pluuie ar cende ꝑ quaꝫ tuis expenſis opus teneris deſtruere et damnum ꝯtingens emenda re. Si vero poſſideas opus ab alio factū teneris paſcientiam preſtare vt deſtrua tur. ar. l. i. et. ij.§. iij. in fi. et. l. ſi tercius. colonus.§. celſus ſcribit. ver. ſiquidē ali us. ff. e. ti. et ſpe. ibidem. Et dicit vulpia nus in. l. i. in prin. ff. e. aquam pluuiā dici mus que de celo cadit. et que vmbre ex creſcit ſiue per ſe hec aqua celeſtiſ noceat ſiue cū alia mixta ſit. Et ſequitur ibi ſta tim hec autem actio locum habet in dam no nondum facto. oꝑe tamen iam facto ex quo daninum timetur. tociens locum habet quotiens manufacto oꝑe agro aqͣ nocitura eſt cum quis manufecerit quo aliter flueret quam natura ſolet. ſi forte mutando eam aut maioreꝫ fecerit aut ci tiorem vel rapidiorem aut vehementio rem aūt ſi comprimendo redundare fece rit eam. nam ſi natura aqua nocet ea acti on non continetur et in eo. l. dicitur de eo oꝑe quod agri colēdi cauſa aratro fit. Quintus mutius ait non competere hāc actionem. ¶ Interdictuꝫ de fonte eſt quod datur ei qui duxit aquaꝫ de fonte hoc anno nec vi nec clam nec precario de alterius fon te. vt. ff. ti. l. i. in. prin. vel lacu. puteo. pi ſcina. foſſa ſtagno. Hoc inter dictum pro ponitur ei qui fontanea aqua vti ꝓhibe tur ſiue haurire ſiue pecus ad eam ꝓpul ſare. vt. l. vnica prealle. in prin. Et de iſt omnibus ſeruitutibus datur hoc interdi ctum. Si tamen ꝑpetua ſit cauſa vt colli gitur ex.§. i. dicte. l. vnice. ⁊.§. hoc inter dictum de ciſterna in ver. deniqꝫ a cōtra rio ſenſu. Non autem datur ſciſſoria ac tio vt.§. hoc interdictum. vbi dr̄ ꝙ d̓ ci ſterna non competit Nam ciſterna non habet ꝑpetuam cauſam nec viuā habet a quam a quo apparet in hijs exigendū vt viua aqua ſit. Ciſterne autem ymbribus concipiuntur Cetera vide dicta. l. vnica ff. de fonte vbi dicitur in fi. l. de lacu. pu teo. piſcina. reficiendum. purgandum in terdictum competit et omnibꝰ ꝑſonis da tur quibus illud de aqua effiua. ¶ Interdictū fraudatoriū eſt qͦ tutoris creditor pupillo tenetur vt ſi eum ꝯſilio fraudis ꝑticipaſſe conſtabit vt fraudare tur. de hoc interdicto habetur. ff. de ſolū. l. pupilli circa pͥn. Hoc interdicto tenet̉ qͥ fraudem ꝑticipando emit a creditore qͣ non ſit ſoluendo. melius forte diceretur a debitore ¶ Interdictum de glande legenda vel alios fructus. Datur ei cuius glans vel alius fructus in fundum alienū ceciderit vt. l. vnica. ff. e. ti. vt ſingulo tercio die le gere et exportare liceat. Et glandis noīe

omnes fructus continentur vt dicitur in fi. eiuſdem. l. vnice. ¶ Anterdictum de itinere actuqꝫ priua to reſtituendo ꝓhibitorium ad tuendas tantummodo ruſticas ſeruitutes datur. ꝯtra prohibentes aliquem vti ſeruitute ſua. vt. ff. e. ti. l. i.§. i. ⁊datur confeſſoria contra negantem ſeruitutem vt. l. ſi for te.§. ſciendum. ff. ſi ſeruitus vēdi. Et eti am aduerſus eum qui alium iniuſte prohi bet ſua vti ſeruitute ymmo etiā tunc de tur cōfeſſoria vt dicto.§. ſcienduꝫ. l. p̄al. vnde datur mihi quia in itinere actu vel via priuata vſus ſum hoc anno. xxx. die bus non vi non clam non p̄cario vt. ff. e. ti. l. i.§. hoc īterdicto. Et hoc ſi fuerit iu re ſernitutis alias ſecus vt. ff. de aqͣ plu ar. l. i. in fi. Et ideo a te non debeo ꝓhibe ri quo minus vtar interim vel tanto tꝑe quoaduſqꝫ de ſeruitute conſtet Ait enim p̄tor quo itinere actuqꝫ priuato de quo a gitur hoc anno et nec vi nec clam nec p̄ca rio ab aduerſario vſus eſt quo minus ita vtatur vim fieri veto vt. ff. e. ti. l. i. in pͥn. ¶ Anterdictum de libero homīe exhibē do competit vnicuiqꝫ de populo ad petē dum in publicum hominem libeꝝ contra et aduerſus eum qui liberum homineꝫ in uitum captum dolo malo detinet in ſerui tute. Et proponitur hoc interdictum tu ende libertatis cauſa videlicet ne homi nes liberi retineantur a quoquā ꝓ exhibi tione facienda vt homo producatur ī pu blicum. Et tangendi et videndi omnis fa xatit infi l. de ſacu. cultas p̄beatur et exhibere eſt extra ſecre tum habere vt. ff. e. ti. l. iij.§. ait p̄tor. Hoc etiam interdictum competit aduer ſus abſentem vt. l. p̄alle.§. i. Et aquocū qꝫ hoc interdictuꝫ ꝓponi poteſt quia cui libet de populo cōpetit et cuiuſlibet int̓ eſt ue hoc fiat. Nemo etiam ꝓhibendus eſt libertati fauere vt. e. l.§. hoc interdi ctum primo et nihilominꝰ lex facit accu ſari. vt. e. ti. lege. prima in principio. vbi textus inquit Quem liberum dolo malo retineas exhibeas. et. ff. ad. l. fauiam. de pla. l. non ſtatim.§. fi. et. C. de eden. l. ſi fratrem. ¶ Interdictum de liberis exhibendis. ſeu deducendis datur patribus vel parē tibus contra eos qui liberos vel nepoteſ in poteſtate eorum exiſtentes ſine eorum voluntate detinent vnde. l. i. ff. e. ti.§. ait pretor. Qui que ve in poteſtate lucij ticij eſt. Si is ea ve. apud te eſt. Dolo ve ma lo tuo factum eſt quo minus apud te eſſꝫ ita eum eaꝫ ve exhibeas Hoc intradictū et illud de vxore deducenda non ſolum. ſunt exhibitoria ſed etiaꝫ deductoria ſeu deductiua. quia per ea vxor et liberi non tantum exhibentur ſed etiam deducunt̉. vt. ff. e. ti. l. iij.§. i. Et de interdicto de vx ore poſtea dicetur. ¶ Interdictum de migrando datur in quilino vt ipſe libere cum rebus ſuis poſ ſit de habitatione migrare. ſi tamen loca tori ſatiſfaciat et de penſione tocius tem poris vt. ff. e. ti. l. i§. Si pēſio. Et de d̓ā nō ſi quod in domo conducta dederit. Sed etiā gratuito inquilino dat̉. colono aūt non datur vt. ff. e. l. i.§. i. ſed alis ei iu xta ordinem iudicis ſubuenitur ſi velit n̄ dico migrare ſed colonariam poſt tempꝰ exactum derelinquere. Dicitur em̄ ibi in tex. Hoc interdictuꝫ ꝓponitur inquilino qui ſoluta penſione vult migrare. Nam colono non competit cui etiam extra or dinem ſubuenire poteſt ergo infrequens eſt hoc interdictum ſi tamen gratuitā qͥs habitationem habet hoc interdictuꝫ vti le ei competit. ¶ Interdictuꝫ de mortuo inferendo hꝫ locum vt quis non prohibeatur mortu um inferre et ſepelire quo licet ei inferre. et ſepelire vt. ff. e. ti. l. i. in prin. vt ſi via ꝓ hibeatur vel ſepulcrum edificare vel la pides ad edificandum ꝑ fundum ducere vt. ff. e. l. i.§. p̄tot ait ⁊.§. ſi iter mihi.§. vim habere. et.§. fi. ¶ Interdictum momētanee poſſeſſiōis eſt quo agitur depoſſeſſione retinenda ſi cut vti poſſidetis vt. ff. vt i poſſi. l. i.§. i. et vtrobi. de quibus infra dicetur vel qͦ agitur de poſſeſſione adipiſcenda vt. ff. quoꝝ bonoꝝ. l. i.§. i. vt eſt quorū bonorū quorum legatoruꝫ vel quo agitur de poſ ſeſſione recuꝑanda vt vnde vi. ff. e. ti.§. i Et dicuntur momētanee poſſeſſionis qꝛ licꝫ obtineat aliquis in poſſeſſione tamē continuo elapſo momento ſucc umbere. poterit in iudicio ꝓprietatis vt. C. ſi de momen. poſſeſ. fuerit appel. l. i. Et ꝙ hec

ſint interdicta in omētanee poſſeſſionis. dic vt no. C. qui legit. ꝑſo. hn̄t in iudicio ſtandi. l. momentanee. et naturam illorū p̄dictoꝝ ꝓſequere vt no. in. c. paſtoralis. de cau. poſ. ⁊ ꝓprie. ⁊ inſti. de interdictis ꝑ totum ꝓut etiam. s. dictum eſt in pͥn. d̓ interdictis. Hoc aūt interdicto pōt quili bet minor et ſi impubes ſit etiam ſine tu tore vti. vt. ff. vnde vi. l. i.§. ſi filius. ¶ Anterdictum ne quid in loco ſacro fi at. Et ſequentia omnia huiuſmodi dant̉ quilibet ex ppl̓o ad exhibendū ne fiaticon tra quam ꝓhibitionem ſi quid factum fu erit interdicto quod vi aut clam ſuis ſū ꝑtibus vel deſtruere cogetur omne qd̓ fa ctuꝫ fuerit aut in p̄ſtinum ſtatū reducere vel reddere tenet̉ vt. ff. ne quid in lo. pu. l. ij.§. ait pretor ꝙ in via. Hoc aūt verū ē de hoc qd̓ ip̄e fecit vel fieri mandauit al̓s ſecus eſſet vt. ff. quod vi aut clā. l. alios. vbi hec interdicta locum habeant ſigni ficatio nominū ip̄oꝝ denotat vt pupilla ris actio eſt qͣ ius pupilli tuet̉. vt. ff. d̓ pu pil. acc. l. i. Et dic vt ibi in rub. Et. ff. de iur̄. om. iu. l. ſi quis illud. Et dantur etiā adintereſſe vt. ff. ne quid in lo. pu. l. i.§. i ¶ Interdictum ne quid fiat in loco ſa cro patet. Et ꝙ ait pretor Ne quid in lo co ſacro fiat non adhoc ꝑtinet ꝙ ornamē tum cauſa fit ſed deformitatis cā vel in cōmodi eſt vt. l. i.§. ꝙ ait. ff. e. ti. vbi etiā l. ij. dicit in muris idemqꝫ portis ⁊ alijs ſacris locis aliquid facere ex quo dānum aut incōmodū irrogetur non ꝑmittitur. ¶ Interdictum nequid fiat in loco reli gloſo patet ſimiliter. ¶ Anterdictū ne quid fiat in loco publi co vel itinere Hoc interdictū ꝓhibitoriū eſt. Et tā publicis vtilitatibus quā priua torum ꝑ hoc ꝓſpicitur Loca em̄ publica vtiqꝫ ꝑuatoꝝ vſibus deſeruiunt iure ſcri pto ciuitatis vt. l. i.§. i. ff. e. vbi ſequitur publicum locum labio diffinit. vt ad are as ad inſulas ad agros vias publicas ite neraqꝫ publica. Hoc autem interdictum ad ea loca que ſunt in fiſci pr̄imonio non ꝑtinꝫ. In hijs em̄ neqꝫ facere quicꝙͣ nec ꝓhibere priuatus poteſt. Res em̄ fiſca les quaſi ꝓprie et priuate principes ſunt Si quis ergo ī hijs aliquid faciat nequa quā hͦ interdictū locum habet ſed in hac ꝯtrouerſia p̄fecti eoꝝ iudices ſunt qꝛ hͦ ī terdictum ad ea loca pertinet que publi co vſui deſtinata ſunt vt. l. i. p̄alle.§. ij. ⁊ iij. De hoc vide ibidem plura. e. l. et. e. t. ¶ Interdictum nequid fiat in mari vel flumine publico. Ripaue eius que peius nauigaretur aut in via publica quo peiꝰ eatur. hoc interdictū datur ꝑpetuo oībꝰ et in omnes habet condēnatōem in id ꝙ actoris intereat vt. l. i. in. fi. ff. de via pu bli. et itinere pub. reficiendo. Et ſi quid in ea factum eſſe dicatur vbi. l. ij. ponit. ꝙ viam publicam populus non vtēdo a mittere nō pōt. Et. l. fi. dr̄. Qui viam pu blicam exarauerit ad municionē eius ſo lus compellitur. Item flumen a riuo in magnitudine eſt diſcernendum aut exiſti matōe circūcolentium. Itē fluuiū q̄dē ſunt ꝑhennia q̄dā torrētiā ꝑhēnia ſūt q̄ ſemꝑ fluunt torrens eſt quod ex yeme flu it et ſi aliquando in eſtate Etiā ē flumen puplicū et flumen priuatū ⁊ ripa q̄ omīa deſcribuntur intex. et glo. in. l. i. ff. d̓ flu. et ne aliquid in flumine ripa ve eius fiac quo peius nauigatur. ¶ Interdictum ne quid fiat in flumine publico vt aliter fluat. quam priori eſta te fluxit.i. vt aqua fiat altior depreſſior. rapidor cum incōmodo euellentium vt. ff. ne quid in flu. pub. l. i. in pͥn.§. non aūt omne. ¶ Interdictum de noui oꝑis nūciatōne datur ei qui ꝓhibetur edificare. poſtꝙͣ ſatis dederit vt. ff. e. ti. l. p̄tor ait.§. hoc aūt interdictū Qā hoc interdictū cōpe tit ſi in ſolo ſuo edificat alter locuꝫ habꝫ remiſſio vt. ff. e. ti. l. nō ſolū.§. Sciendū. Et tūc nō pōt vltra edificare niſi conſtet eū habere ius edificandi vt. in.§. p̄alle. hoc interdictum etiam datur in eum qui nō ſatiſdedit vt edificet vt. ff. e. ti. l. de pupillo.§. ſi plurimū. et.§. meminiſſe. et tenetur denūciare etiam ſi ius edificandi habet vt. ē. l.§. i. ⁊.§. ſi is cui. Et ſi poſt edificauit totū ſuis ſumptibus tenet̉ de molire. vt. ff. e. ti. l. ſtipulatio.§. ſiue autē ⁊ interdictū de no. oꝑ. nū. imꝑator nomi nat edictum. l. i. ff. e. ti. vbi dicit hoc edi ctum remediumqꝫ operis noui nūciatōis aduerſus futura oꝑa inductum eſt nō ad uerſus p̄terita. hoc eſt aduerſus ea q̄ nō

dum ſunt facta. Nā ſi quid oꝑis factum fuerit qd̓ fieri nō debuit ceſſat edictū de no. oꝑ. nūc. Et erit tranſeundū ad inter dictum quod vi aut clam factum erat vt reſtituatur. Et hec nūciatio nō habet ne ceſſariam aditionem p̄toris. poteſt enim quis nunciare nouū opus et ſi p̄torem nō adierit. Itē pōt fieri ꝓprio ⁊ alieno noīe ⁊ omnibus diebus. Etiā aduerſꝰ abſētes inuitos ⁊ ignorontes vt hec clare ponit tex. l. i. poſt pͥn. ff. e. ti. vbi ſubdit̉. Opus nouū facere videtur ꝓpter quod locū ha bet nūciatio Qui aūt edificādo de nouo aut detrahendo aliquid priſtinā faciem. oꝑis mutat. Et hoc inter dictū nō omīa oꝑa cōplectitur ſed ea ſola que ſolo ꝯiū cta ſunt quoꝝ edificatio vel demolicio vi det̉ opus nouū ꝯtinere. ergo nō ꝑtinet ad hoc edictū. Si quis in fundo alterius me teret vel arborem ſuccinderet. vel vineā putaret lꝫ opus faceret qꝛ ſolū ad ea oꝑa que in ſolo fiūt ꝑtinet. nec locū hꝫ ſi quis vetus edificiū fulciat. qꝛ nō opus nouuꝫ facit ſed veteri ſuſtinēdo remediū adibet vt. l. i. p̄al.§. Opus nouū. cū ſequentibꝰ Subdit nūc videamꝰ quibꝰ ex cauſis fiat hec nunciatō. ⁊ que ꝑſone nūcient ⁊ qui bus nunciet̉ Et ſic quibus locis nūciacio fiat. et quis ſit effectus nūciatōnis que ꝑ ordinem vide ibidem in. dicta. l. i. ¶ Interdictū de loco publico fruendo eſt publice vtilitatis cā ꝓpoſitū qꝛ tuetur vectigalia publica quo ꝓhibet̉ quis vim facere ei. ſocio ve eius qui conduxit locū publicum fruendum ab eo qui locādi ius habuit quo minus loco publico ſibi frui liceat ex. l. locationis vel conductionis. vt hec habent̉ in. l. i.§. i. ⁊ in pͥn. ff. de lo. pub. fru. ¶ Interdictū de precario qd̓ reſtituto rium ē vt. ff. eo. ti. l. ij.§. i. datur ei qui p̨̄ cario rogauit ⁊ precario habet ymmo ec ſi nō rogauit dū tn̄ poſſidet vt. ff. e. ti. l. ī rebus.§. i. ⁊ ꝑ totā legem p̄cariū videtur rogare ⁊ habere ſi rogauit ꝓ ſe ⁊ hꝫ pro ſuo vel ſi rogauit ꝓcurator ſuus vel nego tioꝝ geſtor et ip̄e ratū hꝫ vt. ff. e. ti. l. cer te.§. i. dū tn̄ accipiat ī ꝑſonā ſuā ꝯtractū aliter nō vt. ff. de acqui. poſ. l. poſſeſſio.§ fi. Datur etiā ꝯtra eū qui dolo fecit vt. ff. de acqͥ. poſ. l. ſi infinitū.§. i. Et illud ē regulare ꝙ dolo deſinēs poſſidere ꝓ poſ ſeſſore habeat̉ vt. ff. de peti. here. l. etiam §. ite ſi quis dolo ⁊. ff. de rei. vē. l. qui re ſtituere. ⁊ ſic ꝓ poſſeſſore habetur de re. iu. in rub. li. vi. ſi non ſit ꝓximus puber tati. quia tunc ſicut quilibet maior tenet̉ d̓ dolo et lata culpa vt. ff. ꝯmo. l. iij. ī pͥn. alias ſecus vt. ff. de rei ven. l. ꝙ infans. ⁊ in pupillum qui rogauit p̄carium ſine tu toris auctoritate. Et quid ſit precarium requirere loco ſuo ymmo dic vt legitur. ff. de p̄ca. l. i. vbi ſtricte accipitur ẜm ac. et. C. d̓ preſcriꝑ. xxx. an. l. ij. vbi large ca pitur. ¶ Interdictū qd̓ vi aut clam dat̉ aduer ſus eū qui in loco alterius aliquod opus ꝯſtruxit vl̓ deſtruxit dū tn̄ ſit factū in ſo lo. ff. e. ti. l. i.§. hoc interdictū Et etiā ſi vi.i. ꝑ violentiā aūt elā.i. occulte ſine no tificatōne alteri facta fecit cum timeret ne ſi ſciret ſibi ꝓhiberetur vt. ff. eo. ti. l. i compellitur aūt ꝑ hͦ interdictū qd̓ deſtru xit ſuis ſumptibus reponere in priſtinum ſtatū vel qd̓ ꝯſtruxit deponere idem ſi al teri mandaſſem opus fieri quia ego tene or ad opus deſtruendum et ad impenſas ff. eo. ti. aut qui aliter.§. hec verba. Si tā men alius fecit et ego poſſideo tunc tene or ad paſcientiam preſtandam vt opus tollat. ff. e. l. fi.§. alius in pͥn. Et eſt hoc in terdictū reſtitutorium ꝑ qd̓ occurſum eſt calliditati eoꝝ qui vi aut clam quedam moliuntur et deſtruunt? Iubentur em̄ re ſtituere ea ⁊ paꝝ refert vtrū ius faciendi habuerit aut non Siue enim ius habue rit ſiue nō tamen tenetur interdicto hoc quia vi aut clam fecit Tuere em̄ ius ſuuꝫ debuit nō iniuriam ꝯmittere vt. l. i.§. i. ff. quod vi aut clam. et ſequen.§. hoc int̓ dictum ad ea ſola oꝑa ꝑtinet quecūqꝫ in ſolo vi aut el̓am fiunt ⁊. jͣ. vi factum Quī tus mutius ſcripſit. Si contra quem qͥs ꝓhibetur fecerit Et placet hec diffinitō vulpiano pedio et pōponio vt ibidem di citur. Sed ariſto. ait eum vim facere qui ſciens ſe ꝓhibitū ꝑ vim molitus eſt ne ꝓ hiberi poſſit ⁊ idem ſentit labio ibidem. ſed. l. iij.§. fi. e. t. Clā facere Caſſius. ſcri bit eum qui celauit aduerſario nec ei de nunciauit ſi modo timuit eius controuerꝭ ſiam aut debuit timere.

Idem ariſto. putat eum quoqꝫ clam fa cere qui celandi animū habet ei queꝫ pro hibiturum non ſe intellexit et id extimare debet ſe ꝓhibitum iri. ¶ Anterdictum quorum bonoꝝ a preto re inuentum eſt et datur filio emancipa to aduerſus heredem vel poſſeſſorem vel contra illum qui pro herede vel poſſeſſo re poſſidet ad vniuerſa bona adipiſcēda non ad ſingulas res Et cum ſit quoddaꝫ directum et quoddam vtile. Directū dat̉ ei qui eſt bonorum poſſeſſor. Utile datur ei qui ſuccedit iure ciuili ex teſtamento vl̓ ab inteſtato. Et hoc eſt interdictum reſti tutorium et adipiſcende poſſeſſionis. ff. quo. bo. l. i.§. hoc interdictum Sūt ergo interdictorum quedam recuperande poſ ſeſſionis quedam retinende et quedaꝫ ad ipiſcende vt.s. in prin. premiſſum ē ⁊ hic deſcribuntur. ¶ Anterdictum quorum legatorum cō petit heredi ad repetendum legata que ſine voluntate eius legatarius occupa uit repetet itaqꝫ heres vt deducat falcidi am alioquin ſe repeteret ſtatim repetitu rus exceptione doli poterit remoueri. Et hoc interdictum vulgo ſic appellatur. Et eſt etiam adipiſcende poſſeſſionis. l. i. in prin. ff. quo. lega. Et qui non reſtituit in id quod intereſt debet condemnari. l. fi. §. ex hoc interdicto. ff. e. ti. ¶ Interdictum de riuis eſt vtiliſſimum quia riuos. ſpecus. et ſepta reficere ⁊ pur gare pretor aque ducende cauſa ꝑmittit dum tamen non aliter aquam ducat quā priore eſtate fluxit vt. l. i. in prin. ff. de ri uis. Et ſequitur in.§. ij. Riuus eſt locus per lougitudineꝫ depreſſus quo aqua de currat cui nomen eſt grecum. Specus au tem eſt locus in quo deſpicitur inde ſpe cula ſunt dicta. Et di. ibi glo. Specus eſt locus altus a terra edificatus ex quo du citur aqua. ff. e. ti. l. ſeruius autem. Sed quandoqꝫ ponitur ꝓ foſſa qua recipitur. et colligitur aqua. Et in auctoribus poni tur pro loco vmbroſo et tenebroſo ſcd̓m azo. ſed ſecundum hugo. dicitur ſpecus eſſe fouea habens vndiqꝫ locum eminen tiorem vnde poſſit proſpici aqua in fun do collecta vt. ff. de aqua plu. arcen. l. s. iter alienuꝫ. Et capitur pro ſubterraneo meatu. l. ſeruius in prin. et.§. i. e. ti. Sep ta vero que ad incile opponūtur aque de riuande compellende lignea vel lapidea ſiue de alia qualibet materia vt. ff. d̓ ri. lege. i.§. ait pretor. Et ſubdit tex. incile. eſt locus depreſſus ad latus fluminis ex eo dictus ꝙ incidatur. ¶ Interdictum de ſuꝑficiebus quod e tiam actio nuncupatur proponitur du plex exemplum interdicti vti poſſidetis. Tuetur itaqꝫ pretor eum qui ſuperficiem petit et defendit veluti vti poſſidetis in terdicto. Et omnia que in vti poſſidetis interdicto ſeruantur. hic quoqꝫ ſeruabū tur. vt. l. i.§. proponitur. ff. de ſuperficie vbi etiam. in lege. ij. dicitur ſuperficiari as edes appellamus que in conducto ſo lo poſite ſunt quarum proprietas et ciui li et naturali iuri eius eſt cuius et ſolum ¶ Interdictum ſaluianuꝫ competit do mino fundi aduerſus colonum in ſua do mo habitantem et eius heredes de rebuſ coloni tacite pignoratis pro mercedibuſ quas colonus infundum intulit vt. l. i. ff. eo. titulo. vbi tex. inquit. Si colonus an cillam in fundum pignoris nomine indux erit et ea vendiderit ꝙ apud emptorem ex ea natum eſt eius apprehendendi gra cia vtile interdictum reddi oportet. nam vtile datur ei contra extraneum poſſeſſo rem pro adipiſcenda poſſeſſione que taci te locatori ſunt obligata. Differunt autē interdictum ſaluianū et actio ſerniana. quia intentans actionem ſeruianam ad rem ſibi obligatam reſtituendamˡ debet probare huiuſmodi rem in bonis. coloni fuiſſe eo tꝑe quo res fuit illata. Sed hoc non eſt neceſſarium in interdictoſaluiano ymmo ſufficit probare talem rem fuiſſe il latam ita dicit glo. in.§. Item ſeruiana inſti. d̓ acci. qd̓ in ſeruiana oportet ꝙ cre ditor probet de rebus fuiſſe dn̄i tꝑe obli gationis. ſed in ſaluiano ſufficit quod ꝓ bet eum poſſidiſſe. Nam omnia ibi impo ſita ab ipſo colono tacite ſunt domino fū di obligata. ¶ Interdictum de ſepulcro edificando locum habet vt quis non prohibeatur ie dificare ſepulcrum quo licet mortuuꝫ n̄ ferre.

¶ Anterdictum de tabulis exhibendis. datur oībus quibus aliquid eſt aſſcriptū in tabulis vel pure vel in diem vel ſub cō ditione ſiue ſint heres ſiue legatarij ſiue cōmiſſarij. Et ꝑtinet hͦ interdictū nō tan tum ad teſtamenti tabulas. veꝝ etiā ad omniaque ad cauſam teſtamenti ꝑtinent ſcꝫ codicillos vt. l. i.§. hoc interdictum. ff. de ta. exhi. ¶ Interdictum de ripa munienda meri to ꝓpoſitum fuit. Nam ripas fluminum publicoꝝ reficere et munire vtiliſſimum eſt ne ob id omiſſum nauigatio deterior fiat vt in. l. vnico.§. i. ff. de ripa munien da. Et ſequi. in.§. ij. Et hoc interdicto ex preſſum eſt. vt damni infecti in annos. x. viri boni arbitratur vel caueatur vel ſa tiſdetur. dabitur autem ſatis vicinis. Et in fi. dicit tex. Allud notandum eſt quod ripe lacus. foſſe. ſtagni. muniendi. nihil pretor caueret Sed idem erit obſeruādū quod in ripa fluminis munienda ¶ Interdictuꝫ vt in flumine publico na uigare liceat eſt quo ꝓſpicitur ne quis ī flumine publico nauigare nauim ratem. ve agere vel in riꝑa onerare ꝓhibeatur. Sed vt ꝑ lacū. foſſam. ſtanguū publicum nauigare liceat vt. l. vnica.§. i. ⁊ in. p̓n. ff eo. ti. vbi ſubdit vulpianus. Lacus eſt qͥ ꝑpetuam habet aquam. Stagnuꝫ eſt qd̓ temꝑalem continet aquam ibidem ftag nantem. que quidem aqua plerūqꝫ yeme colligitur. Foſſa eſt receptaculum aque. manufactum. Poſſunt autē hec eſſe pub lica et non publica. Plane qui lacum vel ſtanguum conduxit ſi piſcari ꝓhibeatur vtile interdictū competere. Sabinus cō ſenſit et labio. ergo ſi a municipibus con ductum habet equiſſimū erit ob vectiga lis fauorem eum tueri. vt. l. vnica. p̄alle. ff. vt in flu. publi. naui. liceat. ¶ Interdictum vnde vi locū habet cuꝫ quis poſſeſſionem ſoli ꝑ vim amiſit. Et datur directe contra deiectorem illi qui vi de poſſeſſione alicuius rei immobilis deiectus eſt ſine omni cauſa vt reſtituat̉. poſſeſſio de qua deiectus eſt et omnia ab lata. ymmo dato ꝙ ibidem eſſent aliqua que penes violentum fuerint mortua vl̓ alique res que caſu fortuito ꝑierunt non ꝓpter hoc liberabitur ſed in totuꝫ ꝯdem nabitur ad earum eſtimationem quia nec mortalis nec fortuitus caſus liberat de iectorem. Dicit enim. l. i. C. vnde vi. re cte poſſidenti ad defendendam poſſeſſio nem quam ſine vicio ſupple. maximo. te nebat in culpate tutele moderatōne ia tam vim ꝓpulſare licet. ⁊ ibi no. ⁊. ff. de vi. et vi. ar. l. i.§. vim vi. quid ſit vim vi repellere. e. ti. l. iij.§. armis deiectum Di cit quod arma ſunt omnia tela fuſtes. la ꝑ ides. gladij haſte framee ⁊ rumphee. Et eſt hoc interdictum annale quia poſt annum non tenetur niſi quantum ꝑuenit ad eum ex ꝯſtitutione aūt grauius tenet̉ qui michi feciſſe detegitur vbi dolus ꝓhi betur ꝑhenniter et ignorantia excuſatur. ¶ Interdictum de vi ⁊ vi. armata cum interdicto vnde vi. datur et ꝓponitur ei qui deiectus eſt. Fuit em̄ equiſſimum vi deiecto ſubueniri. ergo ad recuperanduꝫ poſſeſſionem hoc interdictum inuentum eſt. Ne quid enim ꝑ vim ammittatur le gibus ꝓſpicicur publicoꝝ et priuatoruꝫ. nec non conſtitutionibus principum. vt. l. i. ff. e. ti.§. hoc interdictum. et.§. ſe. vbi dicitur hoc interdictum non ad omnem vim pertiuet. verum ad eos tantum qui vi de poſſeſſionibus deiciuntur. Et ad ſo lam atrocem vim et ad eos qui de ſolo d̓ iciuntur vel a re ſolo coherenti vel de edi ficio. etiam ſi a ſuperficiaria inſula quis deiectus fuerit apparet hoc interdi ctum locum habere. Sed ad res mobiles nō ꝑ tinet vbi furti vel vi. bo. rap. actio com petit. Cetera vide in. l. p̄alle. ¶ Interdictum vti poſſidetis locum ha bet in rebus immobilibus ſcꝫ ſi de fundi vel edium poſſeſſione contenditur inſti. e ti.§. ſed interdictum. Nam ibidem in.§. retinende dr̄ Et qꝛ longe ꝯmodius ē po cius poſſidere quam petere. Ideo plerū qꝫ ⁊ fere ſemꝑ ingēs exiſtit ꝯtentio d̓ ip̄a poſſeſſionē. Habet etiā locū incorꝑalibꝰ vt in quaſi poſſeſſione ⁊ dat̉ poſſidenti ci uiliter et naturaliter. Vel etiā quaſi poſ ſidenti gracia retinēde poſſeſſionis ⁊ pro ponitur quociens inter litigatores con tentio eſt vtrum poſſideant. quia alterit̉ magis ſe poſſidere affirmat.

Eſt autem hoc nomē vti poſſidetis ꝓprie ad immobilia accomodatum. quia ſoluꝫ illa dicuntur ꝓprie poſſidere eo ꝙ eis qͥs pedibus inſiſtat. inde enim appellata eſt poſſeſſio vt. l. i. ff. de acqui. poſ. ¶ Interdictum vtrobi idem eſt cū inter dicto vti poſſidetis niſi ꝙ in hoc dt̄nt qꝛ illud locum habet cum queſtio eſt de reti nenda poſſeſſione reꝝ mobilium. vt. ff. v trobi. l. vnica.§. hoc interdictum. Sed vti poſſidetis locum habet cum queſtio eſt de retinenda poſſeſſione reꝝ immobili um. vt. s. dictum eſt. Et componitur ſecū dum azo. et accur. in glo. i. l. p̄alle. ex vtꝝ et vbi et ponitur vbi ꝓ apud et vtrum ꝓ quem quia dicat pretor apud quē res eſt mobilis nec vi nec elam nec precario ab aduerſario tempore litis mote ei vim fie ri veto quo minus eum inducatis. rite eī hoc nomen vtrobi eſt admobilia introdu ctum vel attributum. Nam mobilia pro prie dicuntur apud vel penes nos eſſe. vn̄ accur. in gl. vbi.s. querit quare diuer ſa noīa dant̉ hijs interdictitis. Et reſpon det qꝛ immobilia ꝓprie dicuntur poſſide ri. Nam poſſeſſio dr̄ quaſi pedū poſitio. ergo merito datur eis vti poſſidetis qd̓ ad mobilia aptari non pōt niſi hodie qn̄ abuſiue mobilia dicuntur poſſideri. Uel ſcd̓m alios dicitur interdictū vtrobi ꝓpt̓ verba ſolemnia olim in hoc iudicio vel edicio reddita ſcꝫ vtrobi.i. vtrū ibi vel ibi fuerit poſſeſſio vel alibi. Et plures ſo lēniates circa hoc q̄ hodie non ſūt in vſu fuere. Et hoc interdicto p̄tor iubet indu ci eum in poſſeſſionem qui ex duobus po cior fuit et ꝑ maiorē ꝑtem anni poſſede rit ſcd̓m accur. in glo. i. l. p̄alle. ff. e. ti. ¶ Anterdictum de vxore deducenda ma rito. datur marito aduerſus eum qui do lo eā obtinet ſine voluntate mariti lꝫ ip̄a volente. ff. e. ti. l. i. Alia interdicta patēt et exponuntur ſuis verbis incluſis. ¶ Interdictū et ceſſatio qūo differāt pꝫ quia ꝑ interdicta ꝓhibet̉ adminiſtratio ſacramentoꝝ paucis exceptis quod tamē non ſit per ceſſationem in qua ſolū ceſſat̉ a diuinoꝝ ſolemnitate. ¶ Interpretatio eſt multiplex vt. c. i. de poſtula. prela. no. Et qumodo interp̄ta tio fieri debet in obſcuris habetur d̓ ſpō ſa. Ex lr̄is.i. et. ff. de pac. l. veteribus. Et vide glo. bonam in regula. ꝯtra eum ⁊cͣ. de re. iur̄. li. vi. Que declarat ſi obſcuri tas apponitur in vltimis voluntatibus ī conuencionibus factis in iudicio in con feſſionibus in tractatibus pactis vel ſen tentijs ſub deſtringuendo ſingula. Iteꝫ interpretatio iuris ꝓrogatur rōne fauo ris vt ſi cui indultum ſit retinere benefi cia vacautia in ſua eccleſia et fructus eo rum ꝑcipere. extenditur nomen beneficij per interpretationem ad prebendas et beneficia maiora. c. tua nobis de ver. ſig ni. Similiter ſi quis legat vinā interpre tamnr ⁊ vaſa vinaria legata. ff. de vi. tri ti. et ole. lega. l. ſi cui.§. ſi vinum. C. d̓ pe nu. lega.§. vlti. l. quo penu. et. l. namqꝫ et quibus legatis auiaria debentur. ff. d̓ l. iij. l. auribus Item ratione generalita tis cumⁱ quis obligat bona ſua futura bo na ītelligitur obligare. C. que res pigno. ob. poſ. l. vlti. Itē aliquādo artatur iu ris interpretatio vt in procuratione exi genda ne ſubiecti grauentur vt in. c. quā to de cenſi. Item vt exactionis et auari cie nota vitetur de cenſi. ex ꝑte. Item o dij ratione vt cum decime layco concedū tur in feudum. c. cū in appoſtolica d̓ hijs que fi. a p̄la. ſine conſen. ca. ¶ Interlocutoria ſententia. Re. jͣ. Sen tentia. Sed vtrum ſententia interlocuto ria tranſeat in rem iudicatam. vide. c. cū ceſſante de appel. Et ſufficit eam eſſe ſcri ptam in actis licet non feratur in ſcriptiſ vt eſt glo. in ver. interlocutiones. c. quo niam contra de proba. Et breuiter eſt omne verbum iudicis faciens ad cauſaꝫ ⁊cͣ. vt no. in. c. cum olim de teſti. Et in au ten. de litigio.§. ad excludendas col̓. vij. Et. l. i. ff. de re iudicata. ¶ Inteſtatus dicitur qui omnino nō fe cit teſtamentum vel ſi fecit ⁊ nō rite ⁊ po ſtea rupit ex certis cauſis vel ſi ex iſto te flamento nemo ſit heres. iuſti. de here. q̄ ab inte ſta. de feruntur. in prin. ¶ Introniſatio eſt alicuius in ſuam dig nitatem vel ſuum thronum introductio. vel inueſtitura.

¶ Anueſtitura eſt alicuius in ſuum ius. introductio. Et eſt proprie poſſeſſio ſed abuſiue dicitur inueſtituraquando domi nus haſtam vel aliquod corporeum pre bet vaſallo dicens ſe per hoc facere inue ſtituram vt in li. feu. in ti. quid ſit inueſti tura olim autem dicebatur de ꝓuiſione. qua imperator per vrbem romanam īus ſtiuit archiepiſcopos ⁊ ep̄os ꝑ ānulū et baculum re.s. inſtituere ¶ In incertas regiones fundum diuidi eſt in partes indeterminatas diuidi. ¶ Anuolare. id eſt furari a vola dictum quod manum ſignificat vndeq In modio rendi vix eſt vola plenaſciendi ideſt ī mo dio opinionis vix eſt plena manus ſcien ¶ Iuualeſcere. id eſt valde valere ⁊ cre ſcere et habundare. ¶ Inuentarium dicitur libellus quidaꝫ in quo omnia bona hereditaria que apud aliquem inueniuntur conſcribuntur. Et omnia in illo libello continent̉ vt ſciatur quantum eo tempore vel die quo ſcribe batur in bonis ſuis continebatur. Et tu tum eſt heredi ꝙ faciat. quia ſi fecerit vl tra vires hereditatis non poteſt onerari Si non fecerit omnibus legatarijs lega ta reſtituere oportet. Et cogetur etiam ſi iſcimnta Lij ba excedat vires et facultates hereditatis. Etiam poteſt fieri in alijs factis ne dum in rebus hereditarijs eſt etiam inuentari um quoddam genus inſtrumentorum Et licet per teſtes poſſit probari contra rium eius quod in inſtrumento publico continetur ſcilicet quando teſtes impro bantes ipſum in binario numero excedū numerum teſtium cum tabellione ſubſcri ptorum. Tabellione pro duobus compu tato. debet em̄ in tot excedere quod ꝑ ſe facerent plenam probationem ſcilicet in duobus. c. cum ioh̓es de fi. inſtru. Ca men inuentarium non improbatur per te ſtes ꝓpter nimiam eius ſolemnitatem. C de ar. tute. l. vlti. et goff. de proba.§. ſed queritur cum ſequen. no. in. l. fi. C. vnde legitti. De herede qui non facit inuenta rium Greuiter nota ꝙ inuentarium eſt ſcriptura quam heres inchoare debet in fra tres dies poſt mortem teſtatoris vel poſtquam ſcit ſe inſtitutum heredem. et ibi ſcribere omnes res defuncti ſub teſti bus eamqꝫ perficere infra. xl. dies vel in fra annum ſi res ſint remote et tunc non tenebitur creditoribus. vltra illud quod inuentum fuerit in hereditate. Si auteꝫ non fecerit inuentarium tenetur inſolidū io et ir ¶ Mota neutri generis. xv. diſtin. ca. vl ti. vbi ſcripta beati auguſtini. er aliorum ſanctorum patrum iubentur teneri vſqꝫ ad vnum iota. ¶ Irregularitas eſt nota ſiue īpedime tum canonicuꝫ ex facto ſiue de facto pro ueniens quo quis ad eccleſiaſticos ordi nes promoueri et iam promotꝰ in eis mi niſtrare prohibetur et degradari ſiue de poni quandoqꝫ meretur. Vel ſic eſt abili tas quedam canonica per quam quis effi citur inabilis ad ordines ſuſcipiendum. Et dicitur ab in id eſt non mutando n̄ in. r. et regula. quia non pōt exigere regulas ab apoſtolis et alijs ſummis pontificibꝰ ¶ Arrogare ideſt inferre. vnde dicitur crimen vel dampnum irrogat infamiam vel mortem.i. infert. ¶ Ironya eſt cum quis minora de ſe di cit quam ſint. Etiam eſt cum quid per de riſionem. id eſt per contrarium dicitur ⁊ ſic eſt figura de qua et multis alijs vide gloſam bonam. ca. forus de verbo. ſigni ¶ Arripere id eſt latenter inualeſcere. ¶ Irenarchedicuntur qui diſcipline pu blice et corrigendis moribuſ preficuntur vt milites qui vadunt perquirere latro nes. Et dicuntur quaſi arcentes. Naꝫ vel quia ire ſumende incubitores publi ce et pacis ⁊ qui etiā gerunt monarchiā ſecundum quod accipitur. C. de irenar chi. li. decimo iꝑet it

¶ Ipſa de hoc relatiuo vide io. an. in qͣ ſtione poſita ſuper regula contra eum ⁊c in ſecundo articulo de re. iur̄. li. vi. itaqꝫ no. Io. cal. in commento decre. poſt ceſ ſionem de proba. ¶ Iter eſt ius eundi vel ambulandi ho minis ſiue homo eat ſolus ſiue vehat̉ ſel la vel ſcita vel in equo vel in quouis ani mali. Seorſum vero non pōt iumentū ſe cum agere vel vehiculū ducere qui iter tā tum habet. Quādoqꝫ tamen iter dicitur vulgariter ip̄m ſolum ꝑ quod iter vel tra mites vel calles tranſeuūt ita ꝙ qui actū habet hꝫ ⁊ iter.i. cōmoditatē itineris et non ecōuerſo vi. jͣ. de via ⁊ inſti. de ſerui. in princi. ¶ Iterato quid importat no. archiꝰ. xi. q. iij. c. non vero. ¶ Iterū no. ber. ī. c. ſua nobiſ d̓ ap. ī gl ¶ Item hec dictio ex ſuo ſignificato ſig nificat adiectionem ꝯiūctionem ſeu ꝯti nuationem. de qua. bar. ff. de pub. ⁊ vec tiga. l. i. in prin. Eſt etiam repetitiua ſeu repetitionis ſignificatiua. repetit autem illa quoꝝ repetitionem ſignificare ꝯclu dit quodlibet medium ꝓbabile. ver. gra. teſtator dicit lego ticio fundum ſeyanuꝫ ſub conditione Item fundum ſeyanum heres meꝰ dampnas eſto intelligitur ſub eadē ꝯdictōne vt. l. in repetendis. ff. de le. iij. Et ſumitur ſignificatū ex dictione. item ⁊ ex oratōne ſequente que eſt decla ratiua p̄cedentis. Et idem dic in die vel in alia qualitate poſita in oratione p̄ce denti. quia repetitur ⁊ in ſequenti. Iteꝫ ibi teſtator dicit lego ticio fundū ſeyanū ſub conditione depoſt ex interuallo dicit Item fundum ſeyanū ticio lego. hoc ca ſu valet legatum ⁊ videtur primū reuo catum nec videtur repeticio conditioniſ vt. l. non ad ea. Ibi cum dicit ſi priꝰ ſub conditione. ff. de condi. et demon. Quia hec diſputatio debet addere et oꝑari qd̓ non fieret ſi conditio repeteretur. ideo te ſtator videtur a conditōne receſſiſſe ⁊ pu re legare voluiſſe. Item ibi teſtator plu ribus legatis factis filium heredem inſti tuit et adiecit quod ſi ip̄e filius abſqꝫ li beris deceſſerit relinquo ticio centum. Item relinquo ticio domū Item relin quo ſempronio fundum p̄dicta condicio ſi deceſſerit intelligitur repetita in duobꝰ ſequentibus legatis et ſic obrinet in tri buū p̄dictis legatis quia ſumit̉ ſignifica tum ex legatis pure prius factis et ex ſig nificato conditionis. Nam ex conditōe ſignificatur ꝙ teſtator nō vult plus gra uare filium ſi nupſerit. ſed vult grauare. in ſequentibus ſub illa conditione ſi de ceſſerit fac̄ lex ſi ita ſcriptū. ff. d̓ li. ⁊ poſt. ¶ Itinerache dicūtur itineris cuſtodes a verbo eo is. et archos grece.i. princeps latine hoc nomen trahentes quia ad ꝓuī ciarum tutelam ꝑ ſingula loca pacis et qͥ etis faciunt ſtare cuſtodiam vt in. l. i. C de cuſto. reorum. iu ¶ Iudei dicuntur. qui moſaycam legem ad litteram imitantes tenent circumcidē do. et alia legalia faciendo. Et dicuntur a nomine dignioris tribus. ſcilicet in de qui inter alias tribus bellicoſior erat. Et in bellis primam aciem et regni vel le gis priuilegium obtinebat. cum quibus xp̄iani non debent manducare nec bibe re nec balneari aut medicinaꝫ eoꝝ ꝑcipe re..xxviij. q. i. nullus et. c. ſequenti. ⁊ dicit bar. brix. cum eis loquimur. Ratio quia maior familiaritas eſt in cibis quam iu colloquio et facilius quis decipitur inter epulas. xxij. q. iiij. vnuſquiſqꝫ. Dant enī nobis eandeꝫ retributionē quā dat mus in pera. ſerpens in gremio. ignis in ſinu. c ⁊ſi iudeus. de iude. et ſarrā. Item iude us non poteſt eſſe doctor neqꝫ tabellio. l. fi. C. de iude. l. generaliter.§. eos qui iu daycam. ff. de decurio. liiij. diſ. nulla. Sed quid de eo qui factus eſt xp̄ianus vi detur admittendus quia ceſſante cauſa. ⁊cͣ. lud. de roma. in ſingularibus ſuis di cit contrarium. Nam tex. eſt ſcd̓m veꝝ in tellectum glo. in. c. conſtituit. xvij. q. iiij. licet ſint neophiti. id eſt nouiter facti xp̄i ani ꝓhibentur ab officijſ eccleſiaſticis ex go et a temporalibus ſed non ſequitur. quia alia eſt rō in vno quam in alio. Sed diceres quare iudei puniuntur cum cri ſtus omnino paſſurus erat. Solutio in. c. relegentes. xxiij. q. v. quia non fecerunt ad finem boni ſed cauſa vindicte et inui

¶ Audex dicitur quaſi ius dicenſ ppl̓o ſi ue quod in iure diſceptet? Iure auteꝫ di ſceptare eſt iuſte iudicare. Non ē ergo iu dex ſcꝫ bonus ſi non eſt in eo iuſticia vt in c. forus.§. in omni quoqꝫ negocio de. ꝟ. ſigni. Et iudex ē qui ex iuriſdictione pro pria aut ſibi delegata et cōmiſſa ius ha bet ſuꝑ cauſas litigiorū vel litigatorum cognoſcendi et qꝛ ex ꝓpria iuxiſdictōne. il lud habet dicitur iudex ordinarius. ſed qͥ ex delegata dicitur de legatus et extraor dinarius. ¶ Iudex ordinarius ē ille qui habet po teſtatē iudicandi a ſe iure ſuo hͦ ip̄o ꝙ ē talis vt ep̄us. baliuus. preſes ꝓuincie. ⁊ ꝯſimiles. ¶ Iudex delegatus ē ille qui habet po teſtatem de cauſa aliqua ꝯgnoſcendi. ab aliquo ſibi cōmiſſam qui etiam dicitur iu dex extraordinarius. ¶ Iudex cōpetēs dicitur qui cauſe iuriſ dictionem habet cū exercitio dato qd̓ per exceptionem poſſit elidi ſiue exceptio cō tingat ꝑſonam vt quia ſuſpectus ſiue iu riſdictionem vt quia reſcriptum ſurreꝑ ticium vt eſt glo. in cle. cū lite vt lite pe. ¶ Iudex incōpetens eſt in quē licet con ſenſerimus vel quia ipſe nullā iuriſdicti onem habebit vl̓ quia interuenit error in adducendo vel adeundo ip̄m vel quia vi cōpulſus ſum in eum conſentire. ¶ Iudex cōpromiſſarius re. s. arbiter. ¶ Audices pedaney dicunt̉ illi quorum officiū ē de minutis cauſis et infimis cog noſceret. Et in vtilibus vel vilibus licet ſint ordinarij. Et dicuntur a pede qui eſt extrema ꝑs corporis. Maiores vero cās debent ec tenent̉ maioribus referre cum ipſi ꝑ ſe non pn̄t terminare. C. de pedane is iudi. l. ij. ¶ Iudices cartularij erant olim qui ab imꝑatore pͥuilegiati erant vt qui vellent coram eis litigare poſſent ſed ip̄i non po terant cogere aliquem ad litigandum co ram eis. Et dicuntur etium hodie iudi ces ordinarij creati a comite palatino qͣ non habent adminiſtratōem niſi habitu. vt. no. in. l. i. ff. d̓ iudi. ⁊. l. fi. C. vbi ⁊ apd̓ quos reſti. agere. ſit. ¶ Iudices domeſtici. Re. s. domeſtici et aſſeſſores. ¶ Iudicem delegare ē vice ſua aliū de cauſe cognituꝝ conſtituere Et nota ꝙ iu dex debet eſſe bonus ⁊ grauis. ideo qꝛ ſi mulier imp̄gnata ē grauis etitarda in eū do. ſic iudex tardo paſſuire debet mori gerate et non currere vt ribaldus. Etiaꝫ iudex debet eſſe bonus ideo quia debet iudicare gratis. Non em̄ licet vendere iu ſtum iudicium etiam ſeculare. Poteſt tn̄ ſi indiget expenſas moderatas petere et reciꝑe de vi. ⁊ ho. cle. Cum ab omni. et. xiiij. q. v. Non ſane. Non ideo debet iu dex vendere iuſtum iudiciū. ⁊ teſtes veꝝ teſtimonium quia vendit aduocatꝰ iuſtū patrocinium et iuriſperitus verum conſi liuꝫ. Et ſubditur rō ibi. Illi em̄ int̓ vtrā qꝫ partem ad examē adhibent̉. iſti ex vna ꝑte conſiſtunt. Nemo tn̄ de ſuis cogitur facere beneficium. xi. q. iij. non liceat. ⁊ x q. ij. precarie. Et ſic iudex pōt oꝑas ſuas locare ⁊ in dandis conſilijs que ſine labo re ꝑ legendos libros allegationes querē do fieri nō poſſunt aliquid reciꝑe pōt vt modica enxenia que inter lucra nō cōpu tantur vt. l. ſolet.§. vlti. ff. de offi. ꝓ con. Nec debent illa enxenia in anno centum aureos excedere. l. e. in fi. ff. ad. l. iul̓. re petū. et hoc maxime de iudice delegato. Sed iudex ordinarius non pōt petere ex penſas cum ſint ei certi redditus conſti tuti. xxiij. q. i. militare Et iudex in cauſis decidendis debet ſequi cōmunē opinio nem non ſingularem alicuius doctoris. l qui ſolidum§. etiam. ff. de le. ij. vbi ſi ſe quitur cōmunem opinionem etiam ſi ma le iudicauerit excuſabit̉ in ſindicatu. īſti. de obli. que ex quaſi delic. in prin. Etiaꝫ iuriſperitus ex verbis ſenium ruſticoruꝫ argumentatur. l. ſi chorus.§. i. ff. de. le. l. ¶ Audicium. hec dictio multipliciter. ſignificat. Primo modo idem eſt quod caſus fortuitus vt dicitur hoc de meo iu dicio venit. Secundo eſt diſcretio vt dicendo in pueris non eſt iudicium. facit inſti. qͦ nō ē permiſ. face. teſt.§. preterea Tercio eſt actio vt cum dicitur iudicium famili herciſcunde. ff. de iudi. l. in familie Quarto eſt vltima voluntas teſtato ris. Quinto eſt iudicium vel ſenten tia iudicis lege. i. ff. de re iudica.

Sexto ponitur ꝓ examinatōe vel delibe ratione. Septimo ꝓ auctoritate. lxij. d.ſ. c. ij. Octauo qn̄qꝫ ꝓ pena. l. diſ. c. expur gabat. Nono capitur ꝓ inſtantia vel or dinatione cauſe diſcuciende in iure corā iudice ſic ſumitur in ti. de iudi. ⁊ in. l. ꝓ perandum.§. i. C. de iudi. ⁊. ff. e. ti. l. ꝓ ponebatur. Et in hac ſignificatione diffi nitur ſic iudiciuꝫ eſt actus legittimus tri um ꝑſonaꝝ ſcꝫ iudicis actoris ⁊ rei ſuper eadem queſtione aut ſuꝑ eodem iudicio. ꝯtractus de ver. ſigni. forus in glo. Et dicitur iudicium quaſi iuriſdictio ibidē. Et ẜm goff. deſcribit̉ ſicut arbitriū. Exce ptis hijs primo ꝙ iudicium eſt de ciuili et criminali ſed arbitrium deſciuili tantū Secundo ꝙ iudicium neceſſario arbitriū vero voluntarie ſubitur et prius inquiſi tio vocabatur. Unde ẜẜm cardinā. Iudi cium eſt in eſtigatio quā ſcd̓m iuris ordi nem facit iudex ꝑ varios modos ad veri tatem eliciendam et elicitam cuſtodiēdā vt. xxx. q. v. iudicantem oportet. Et ꝙ dr̄ actus trium ꝑſonaꝝ intelligitur vere vl̓ ficte ſeu rep̄ſentatiue. quia in notorijs fa ma rep̄ſentat actorem et fingitur accuſa tor. Item ẜm goff. iudicium finitur qua tuor modis Primo temꝑe vt cauſe crimi nales biennio. C. vt. jͣ. cer. tem. cau. cri. termi. ꝑ totum. Cetere triennio. C. de iu di. l. ꝓperandum. Secundo ſentencia. qꝛ iudicium finem accipit ex re iudicata. c. iudicium de re. iudi. Tercio ꝓhibitione. Et quarto ſtatus mutatione. quia iudici um ſoluitur vetante eo qui iudicare iuſſit vel eo qui maius imperium in eadem iu riſdictione habet vel ſi ip̄e iudex eiuſdeꝫ imperij eſſe ceperit cuiꝰ eſt qui iudicare. iuſſit. ff. e. ti. l. iudicium vide goff. de off. ordi.§. finitur. ⁊ hic in ſumma de iudi. Item diffinitur. Eſt diſcuſſio cauſe co arm iudice p̄alle. c. forus. Ibi dū diſcu titur iudicium Et nota ꝙ ꝓprie ante litiſ ꝯte. non ē iudicium quia nulla cauſe di ſcuſſio. l. i. C. e. ti. Et hoc reſpectu cauſe. non aūt reſpectu alioꝝ actuū iudicialiuꝫ vt ſuūt examinatio ꝑcium et confeſſio ⁊cͣ que bene fiunt ante litis conteſta. ymmo quādoqꝫ iudicium capit̉ ꝓ eo quod petet ſeu p̄cedit ſententiam. vt in. c. in iudicijs de re. iur̄. li. vi. Et non debet claudicare iudicium. Et qualiter hoc contingat vid̓ c. cum inter de excep. ¶ Audicium ꝯtradictoriū dr̄ ſi dicereꝫ hoc eſſe conſnetudinem et tu aduerſariuſ meus diceres non eſſe conſuetudinē vt in c. abbate. in glo. fi. de ver. ſig. Et iudicio maioris ſtandum eſt generaliter niſi in ca ſibus in glo. ſuꝑ verbo plures. c. paſtora Iis de reſcrip. ¶ Iudicia capitalia ſunt quibus capud eximitur a ciuitate morte vl̓ exilio. d̓ hijs vide inſti. de pub. iudi. in.§. publicorum ¶ Audicia publica ſunt de publicis cau ſis. Et dicūtur quaſi popublica quia cui libet de populo cōmiſſa eſt executio vt ꝯ crimen leſe maieſtatis in quo omnes de populo poſſunt accuſare. Quandoqꝫ iu dicium publicum dicitur eſſe iudiciū qd̓ interdicitur a crimīe. de hoc inſti. d̓ pub li. iudi. in prin. ¶ Iudicia priuata ſunt que ciuiliter tra ctanturᶠ ſiue intentantur. Item de multi plici indicio ſcꝫ auctoritatis mīſterij ap probationis ⁊c. no. archiꝰ. lv. di. ꝑcept et glo. ſuꝑ regula in iudicijs de re: iur̄. li. vi. et tangit aliqualiter archi. ij. q. i. ſicut et ſcd̓m antho. de bu. diuiditur triplicit̓. Primo rōne materie. Secundo rōne for me. Tercio rōne quantitatis vnde rōue materie duplex eſt iudiciū aut tꝑale aut ſpūale. vel aut ciuile aut criminale. Un de ſemꝑ dr̄ iudicium criminale qn̄ finis tendit ad cōmoduꝫ reipublice vt fiſci. ⁊cͣ ſiue pena ſit corꝑalis ſiue pecuniaria Sꝫ dicit̉ ciuile dum finis tendit ad cōmodū ꝑtis. glo. notabilis in. l. p̄tor in prin. ff. d̓ ſepul. viola. et fuit opinio inno. in. c. qua liter et quando. ij. de accu. Et doct. in. c. i. de iudi. Secundo rōne forme iterū du plex eſt iudicium ſcꝫ ordinarium et extra ordinarium. Tertio rōne quantitatis du plex eſt ſcꝫ vniuerſale et generale que eti am differunt de hoc plene in. c. ij. d̓ libel obla. Item iudicium triplex reꝑitur. pri mum inter ſanguinem ſecundum inter le prā. terciū inter cām vt. in. c. ꝑ venerabi lem qui fi. ſunt legi. Et iudiciū humanū quatuor ꝑuertere ſolent ſcꝫ fauor. odiuꝫ p̄miū. timor vt. c. i. de re iudi. li. vi. ⁊ xi. q. iij. c. quatuor.

¶ Iuramentum eſt affirmatio vel nega tio ſacre rei aſſertione firmata. ẜm goff. vel adhibita religione ẜm placen. ¶ Auramentum aſſertorium eſt cū iurat̉ de p̄ſenti vel de preterito ſic eſſe vel non eſſe fuiſſe vel non fuiſſe. Sed iuramentuꝫ ꝓmiſſorium eſt qn̄ iuratur de futuro ali quid daturum vel facturum. Aliquando etiam iuratur per execratianem vt ſi hoc non fecero hoc accidit mihi vel filijs me is aut huiuſmodi. Ponitur ergo triplex. iuramentum. ſcꝫ ꝓmiſſorium aſſertoriuꝫ et ꝯfirmatoriū ſcd̓m hoſti. in ſumma d̓ iu reut̉. et bar. in. l. Si quis ꝓ eo. ff. de fide iuſſo. et. xxij. q. ij. ꝑ to. Et habetur li. iij. ſē tentiarum. diſ. xxxix. De primo in. c. de bitores. c. quintauallis ⁊. c. veniēs de iur̄ iur̄. De ſcd̓o in. c. fi. e. ti. De tercio in. c. cum contingat ē. ti. Et iuramentū vergit ſex modis in peiorem exitū vt no. archi xxij. q. iij. ſi aliquem. Et debet iuramentū habere tres comites ſcꝫ veritatem iudici um ⁊ iuſticiam. c. ⁊ ſi xp̄us. de iur̄iur̄. Et. c. animaduertendū. xxij. q. ij. Et ieremie. iiij. vbi dicitur. Et iurabūt in veritate iu ſticia et iudicio. Et iuramentum nō extē ditur ad illicitum mandatū. c. quintaual lis. ⁊. c. veniens. e. ti. ymmo p̄ſtans et re cipiens iuramentū cōtra canones punit̉ vt no. in glo. ver. pena. c. grauis de cenſi. alias iuramentum eſt ſeruanduꝫ niſi fiat in diſpendium anime vel ꝑ ſuꝑiorem lab ſoluatur. c. ſi vero. e. ti. ¶ Auramentum calumpnie eſt cum quiſ iurat ſe bona fide et nō animo calumnian di agere vel reſpondere nec egiſſe vel re ſpondiſſe vnde illud iuretur ꝙ ſibi lis iu ſta videtur. Et ſi queritur verum nō infi cietur Nil ꝓmittetur nec falſa ꝓbatio de tur vt lis tardetur dilatio nulla petetur. c. i. de iura. calū. in glo. iiij. Iuſiurandum qd̓ cōpetentius poſſet dici factum iuramentum vel factū iura tum eo quod ſuꝑ facto turatur vel iuſiu randum eo ꝙ ſuper iure quod iuranti cō petit iuratur quamuis iuranduꝫ placuit Tamen vt factum dicatur ius qꝛ ſuper fa cto iuris iuratur adicitur iuranduꝫ. quia illud debet eſſe iuramentum quod antea fuerat iurandum relatione facta non ad id quod fit ſed ad id quod fieri conuenit. l. ius autem. ff. de iuſti. et iure. vel vt dic azo. forte ius ponitur ꝓ religione quaſi diceret iuſiuranduꝫ ideſt religio firman da vnde iuſiurandum idem eſt ꝙ iuramē tum factum. Et dicitur quandoqꝫ conuē tionale quandoqꝫ iudiciale et neceſſariū Conuentionale eſt quando a te peto ali quid et tu negas tamen defers iuramen tum vt iurem ſi in hoc caſu iuro vocatur iuſiurandum conuentionale ⁊ voluntari um quia extra iudicio ex cōuentione ⁊ vo luntate ꝑcium abſqꝫ aliqua coactione iu dicis p̄ſtatur. Iuſiurandum iudiciale et neceſſarium eſt cum in caſu p̄miſſo iuro quod mihi debetur quod peto ſcꝫ iudice. in iudicio mihi conferente vt iurem. Ex hoc autem iuramento donatur actio ei q̄ dum peteret rem ſuam delato. ſibi ab ad uerſario iuramento vel a iudice̓ ſuā eſſe rem illā iurauit ab ipſa em̄ tunc peteret. rem ſuā actione infactū que orit̉ ex tali iu ramento. Et dicit goff. quod duplex ē iuſ iurandum ſcꝫ aſſertorium et promiſſoriū Et aſſertorium triplex eſt ſcꝫ voluntariū vt eſt ꝯuentionale. ff. e. ti. l. iuſiurandum Neceſſarium qd̓ neceſſitate a iudice im poſita defertur vel ſuſcipitur. Et nō pōt recuſari niſi ex iuſta cauſa vt. ff. d̓ iur̄int̉. l. mandante. Et iudiciale qd̓ in iudicio d̓ fertur vel refert̉ a parte ꝑti quod non eſt neceſſarium ſubire ymmodelatum recuſa ri poteſt hodie licꝫ olim non potuit recu ſari ſed referri vnde vide glo. ī. c. fi. de iu reiur̓. ¶ Auriſdictio eſt poteſtas de publico in troducta cum neceſſitate iuris dicēdi vel equitatis ſtatuende ſcd̓m azo. Et dicitur a nominibus ius et dicio ideſt poteſtas. Pec autem quandoqꝫ eſt ordinaria quā doqꝫ delegata. Iteꝫ alia eſt plena ſcꝫ ſo lius principis. Alia aūt ſemiplena alioꝝ videlicꝫ a principe. De hoc vide ſpe. e. t. et. C. e. ti. l. iij. Et nota ꝙ quatuorⁱ dant iuriſdictionem ordinariaꝫ. Primo lex in animata vel canon. et hoc in dubio. ſecꝰ ſi apparet velle dare delegatam Secun do lex animata ſcꝫ papa vel imꝑator et iͦ inferior niſi ep̄us ſuo vicario. Tercio cō ſuetudo. Quarto vninerſitas approbata vt mercatorum cerdonum et aliorum ar tificium qui poſſunt de ſuo corpore crea

re et eligere iudicem ordinarium. Simili ter vniuerſitas facultatum arcium vl̓ iu riſtarū de hͦ no. circa. c. cum ab eccleſiaꝝ de offi. or. ¶ Iuridicus eſt qui iura dicit ẜm yſi. li. x. Ethi. ¶ Auriſprudentia eſt diuinaꝝ et huma narum rerum noticia iuſti atqꝫ iniuſti ſciē tia. iuſti ſcꝫ ad faciendum. iniuſti ad eui tandum quia non ſufficit ſcire quid ſit iu ſtum aut iniuſtum niſi et ipſarum reꝝ cō trariarum vel corporalium habeat quis noticiam ſecundum quam ſecundum va rias conditiones varia iura ſunt ſtatuen da inſti. de iuſti. et iure in prin. ¶ UIure ꝓprio dicitur aliqua res vendi in inſtrumento venditionis quando ꝓpri etas tranſfertur in ementem. ¶ Iurgium dicitur quaſi iuris garrium eo quod hij qui dicunt cauſam iure diſce ptant capitulo forus de ver. ſig. ar. ꝙ iur gia non pertinent ad p̄ſbiteros. quia non tenentur eſſe iuriſperiti. xxxviij. quia ip̄i nec poſſunt aduocare niſi in certis caſibꝰ de poſtu. ca. fi. ¶ Iuſticia eſt ꝯſtans ⁊ ꝑpetua volūtas ius ſuū vnicuiqꝫ tribuens. nō quātuꝫ ad actum ſed quātum ad effectum. I Iuſticia em̄ eſt animi diſpoſitio et mentis affectꝰ qua quis dicit̉ iuſtus vt a gramatica gra maricus. dum ſine ꝑſonaꝝ acceptatōne. vel diſtinctione velit cuilibet quantuꝫ in ſe eſt ius ſuum tribuere. Et quot modis dicatur iuſticia no. archi. xxiiij. q. i. c. vbi ſana fides. Nam dicit ibi. Iuſticia ē eq̄ tas tollerandi inopiam et temꝑantiam. habere in habundantia Item eſt patriā et ſocios defendere. quia vera iuſticia cō paſſionem habet ⁊ non ex odio ſed bono zelo exercenda ⁊cͣ. vt ibidem. Itē iuſti cia ſic deſcribitur. Eſt habitus bonus tri buens cuiqꝫ ſuam dignitatem. deo religi onem. parentibus obedientiam. maiori bus reuerentiam. paribus concordiam. minoribus diſciplinam ſibijꝑſo caſtimo niam. et pauperibus ſeu miſeris ꝯpaſſio nem operoſam. Dicit ergo tulius qd̓ iu ſticia eſt habitus animi cōmuni vtilitate ſeruata ſuam vnicuiqꝫ tribuens dignita temꝰ Item. ſic eſt animi congruā diſpoſi tio in ſingulis rebus recte dijudicās cau ſas vide gl. inſti. vbi. s. ¶ Aus habet multa ſignificata Primo i. rigor l. i. C. de legi. Et talis rigor iuris in eccleſiaſticis negocijs nō eſt ſeruandꝰ ſed ſola equitas. c. inter poſita de appel. Secundo.i. verboꝝ conceptio vt cū dici mus ꝙ ī ſtipulationibus verſatur ius vt l. ſi vnus.§. pactus ne peteret. ff. de pac. Tercio ideſt rectum vel iuſtum quod de riuatur a iuſticia. Quarto ideſt aqua pig uis. Quinto capitur ꝓ toto corꝑe iuris. Ilia plura ſignificata ponit io. an. de re. iur̄. in prin. li. vi. Dreuiter ius ſignificat quod ſubiecta materia vel vſus cōmu nis id recipiendi in tali loco in quo ꝓfert̉ ſignificare declarat. Unde ius eſt nomen generale et lex iuris ſpecies et dr̄ ius qua ſi iuſtum. l. diſ. Ius autem Et ſcd̓m yſi. li. v. et himo. Omne autem ius legibus ⁊ moribus conſtat ſcd̓m yſi. ꝟ. s. c. ij. Et diffinitur ſic. ius eſt ars boni et equi cuiꝰ merito quis nos ſacerdotes appellat. id eſt ſua iura cuilibet miniſtrantes. ff. de iu ſti. et iur̄. l. i. ij. reſpon. Hoc eſt dicere qd̓ iuſticia eſt collectio legittimoꝝ p̄ceptorū que artant nos ad obſeruandum bonū ⁊ equū.i. vtilitatem et equitatem ſeu veri tatem. Quāuis em̄ vſucapio contra eqͦ tatem videtur introducta tamen ſubtili. ꝯſideratione maxime innit̉ equitati cum p̄cipue equū ſit quod publice vtilitati de ſeruit vel dr̄ quod in vſucapione vel pre ſcriptione ex cā ⁊ ꝓ bono publico induci tur qn̄qꝫ rigor contra naturalem equita tem vt dr̄ in glo. i. diſ. i. ius aūt vbi datur qnqꝫ ius quod nō eſt iuſtū vel equū vt ibi exempla plura Dicitur autem ius a iu ſticia. Et aliter ſic diffinit̉ ius eſt p̄ceptū ſeu ordinatio principantis ſeu dn̄i. circa ſuditos quantū adⁱ ea que pn̄t ſubeſſe po teſtate ſuditoꝝ Talis aūt vel eſt deus et tunc dr̄ ius diuinū vel eſt natura tūc aūt dicitur ius naturale vel eſt homo et tunc dicitur ius humanum. quod regitur duo bus vt in prin. decre. Et ſic ſecundum tri plicem gradum ſummoꝝ diſtinctum eſt triplex ius ſcilicet. ius diuinū quod eſt p̄ ceptum ſeu ordinatio diuina et ius natu rale et ciuile. ¶ Aus naturale eſt quod eſt ꝯmune om ni nationi eo ꝙ vbique inſtinctu nature

habetur non aliqua conſtitutione facta ab homine ſed ab ipſo nature conditore. vt maris et femine ꝯiūctio. liberoꝝ ſuc ceſſio ſcꝫ in bonis parentum vel etiam ꝑ carnis ꝓpagationem nō ꝑ hereditatem. quia illa ſucceſſio non eſt naturalis vt eſt glo. ſuꝑ. ver. ſucceſſio di. i. c. ius autē. vbi ponitur hec diffinitō pueroꝝ educatō cō munis omniū poſſeſſio quia iure natura li omnia ſunt cōmunia ideſt cōmunicāda temꝑe neceſſitatis. c. ſicut. xlvij. diſ. ⁊ om nium vna libertas acquiſitio eorum que in celo terra et mari capiunt̉ glo. dicit. Hec enim et alia que in nullius bonis ſūt cedunt occupanti. ꝯceduntur rei depoſi te vel pecunie ꝯmodate reſtitutio. violē tie. per vim repulſio. Nam hec et ſi quid huic ſimile eſt nūquā iniuſtuꝫ ſed natura le equūqꝫ habetur ſcd̓m yſi. li. v. c. iiij. Et eſt tex. tocius. c. Ius aūt di. i. Et ibi vide glo. huius diffinitionis. Item ius naturale eſt quod in lege et euangelio cō tinetur quo quis iubetur alteri facere. quod ſibi vult fieri. Et ꝓhibetur alteri ī ferre quo ſibi nolit fieri diſ. i. in prin. et. l. diſ. ponderet. alias conſideret in prin. et in aucͣ. vt cum de app. cognoſcitur.§. ceterum. c. dilecti. de maio. ⁊ obe. vn̄ qd̓ tibi vis fieri mihi fac̄. quod non tibi noli Sic potes in terris viuere iure poli. Uel aliter ius naturale dicitur vno modo mō tus ex inſtinctu nature ꝓueniens quo ſin gula animalia ad aliquid faciendum in ducuntur. Eſt enī debitū quoddā quod natura cuilibet rep̄ſentat. Et hōe debitū ſcd̓m yſi. cōmune eſt omni nationi eo ꝙ ī ſtinctu vbiqꝫ nature vel naturali cōditio ne habetur et non ex ꝯſtitutione aliqua facta ab homine. Item ius naturale di citur inſtinctus nature ex rōne ꝓueniens Et ſcd̓m hoc ius omnia dicuntur cōmu nia.i. cōmunicando vt. s. dicitur. Item iuſ cōmune dicit̉ induſtria hominū ſtatu tum. Item ius naturale dicitur equiſſi mum. Item precepta naturalia ſūt que in lege et in euangelio continentur vt nō furtum facies non mechaberis ſed quod tibi vis ⁊cͣ. c. p̄al. Ius aūt aut naturale in glo. vbi prima deſcriptio data eſt ẜm motum ſenſualitatis. Alie autem ſcd̓m motum rationis. Item nota ꝙ ius natu turale ſcd̓m gl. i inſti. de iu. naturali gē. et ciui. poteſt dici quatuor modis. Uno modo ius gentiū īſti. de rerū diuiſi.§. ſin guloꝝ. Secundo ius pactoꝝ. ff. de pact. l i. Tercio eſt ꝯtrarium ſcꝫ ꝙ reſcindit pa cta vt reſtitutio minoris. ff. de mino. l. i. Quarto ꝓ inſtinctu nature vt quod in le gemoſayca vel euangelio continetur. Iteꝫ ius naturale in quatuor differt ab alijs iuribus ſcꝫ in origine in dignitate ī amplitudine et ſententie rigore vt decla rat glo. i. diſtin. v. Nam cepit abexordio naturalis creature et nullā patitur īmu tationem et ip̄o omnia ꝯmunia ſunt nec contra ip̄m fit diſpenſatio ſed de alijs iu ribus ſecus vt ibi. ¶ Aus ciuile īuenitur accipi diuerſimo de vt diſ. i. c. Ius naturale ciuile autem ius vno modo eſt quad quiſqꝫ populꝰ vl̓ queqꝫ ciuitas ſibi ꝓprium diuina hūana qꝫ cauſa conſtituit ſcd̓m yſi. li. v. ſcd̓o di citur ius ciuile. l. xij. tabulaꝝ. Tercio dici tur ꝙ ex legibuſ plebiſcitis ꝯſtitutionibꝰ ſenatuſconſultus. principuꝫ decretis vl̓ auctoritate prudentiuꝫ inuenitur Quar to dicitur ius quod nō eſt p̄toriū. Quīto dicitur diſputatio prudentum que fuit fa cta. ſub. l. xij. tabulaꝝ. Sexto quicquid. habemus ſcriptum de iure. Septimo qͥc quid iure naturali vel iure gentiuꝫ ſubtra hitur vel quod non eſt ius naturale. nec gentium. Et ſic capiendo ius canonicuꝫ dr̄ ius ciuile. Et ita ſumitur.i. diſt. Ius aūt aut naturale vt in glo. i. no. in fi. Et quia ita diuerſimode ius ciuile inuenitur accipi in iure de primā acceptatione ha bes inſti. de iurͣ. na.§. i. de ſecunda. ff. de īſti. ⁊. iu. l. ius ciuile.§. hec igitur. De ter cia et quinta. ff. de origine. iur̄. lege. ij. §. diſputatō. De quarta. l. ius ciuile p̄al le. in prin. De ſexta. ff. de varijs ⁊ extra or. cogni. l. i.§. ꝓinde. De ſeptima inſti. de vſuca. in prin. vt eſt glo. iij. Sed ius qͥ dem ciuile. inſti. de iur̄. na. gen. et ciui. Item ius ciuile dicitur triplex. Primo ex eo quod in vnaquaqꝫ ciuitate ſeruat̉ ⁊ ſic dicitur in genere. Scd̓o in ſpecie dicit̉ ius ꝓprium certe ciuitatis. et ſic loqͥtur. §. alle. inſti. Tercio dr̄ ꝑ excellentiam iu ris romanoꝝ qn̄ nō expͥmit̉ ꝓpriū nomen ciuitatis ⁊ ſic in. ꝟ. Sed ⁊ quotiens inſt.

ti. p̄al. et ſic concor.§. omnes populi cuꝫ dicto. ꝟ. in quo.§. dicitur ꝙ omnes ppl̓i reguntur legibus emulgatis ab imꝑato re in ver. dicitur quod vnaqueqꝫ ciuitas iure ſuo ꝓprio vtitur. Sed primum intel ligitur de generali. ſcd̓m de particulari. ¶ Ius autem gentiū eſt ſedium.i. hoſti lium occupatio municio. bella captiuita tes ſeruitutes poſt liminia federa pacis ī ducie legatorum non vetandorum vel vi olandorum religio ꝯnubia inter alienige nas prohibita. Et ideo ius gentiū appel latur. quia eo omnes fere gentes vtūtur c. ius gentium.i. diſtin. ¶ Ius aureorum annuloruꝫ ſcd̓m quoſ daꝫ dicitur quod olim liberti annulos au reos ferre non poterant. Sed ẜm azo. ē priuilegium quod ꝯcedebatur libertis in ſignuꝫ ſemiplene ingenuitatis. Uiuebāt enim vt in genui ſed moriebātur vt liber ¶ Ius militare eſt belli inferendi ſolem pnitas. federis faciendi nexus ſigno da to egreſſio in hoſtes et pugne cōmiſſo. Item ſigno dato receptio. Item flagi cij militaris diſciplina ſi locus deferatur Et ẜm canones qui fugit in bello publi co infamīs eſt. vi. q. i. infames Et ſcd̓ꝫ le ges capite puniuntur. ff. de re. mili. l. cau ſe.§. que in acie. Item ſtipendioꝝ modꝰ dignitatum gradus. p̄miorum honor ve luti tali corona vel torques datur. Iteꝫ prede diuiſio ꝓ ꝑſonaꝝ qualitatibus. et laboribꝰ iuſta diſtributio et pͥncipis por tio vt. diſ. i. ius militare Et ſcd̓m yſi. li. v c. x. Et ergo non omnia que in bello capi untur ſūt principis. qꝛ dr̄ hic pͥncipiſ por tio. ſed ipſe tenetur ea diuidere ſecunduꝫ numerum ſeu naturam ꝑſonaruꝫ ſic etiā rex cuius ſunt omnia. xxiij. q. v. dicat. ¶ Ius poſcendi eſt ex habitatōne domi cilij et cōmunitatis. ¶ Aus patronatus eſt auctoritas. ſiue poteſtas quā patronus habet in libertū Uliter ẜm goſ. eſt autoritas ſiue poteſtaſ ꝓueniens ex beneficijs ante conſecratōeꝫ eccleſie collatis Et ꝓuenit ex tribus ſcꝫ fundatione. dotatione. et edificatione. vel ſola collatione vt. xvi. q. vij. filijs. Et c. quicunqꝫ. xviij. q. ij. abbates. vn̄. Pa tronū faciunt dos edificatio fundus. Cōpetit aūt patrono aliquid honoris vt ſi eccīa nō fuerit collegiata pn̄tet. Sed ſi fuerit collegiata tunc nō electioni p̄lati. faciende ſed iam facte honeſtius patroni poſtuletur aſſenſus. Nec ex ſpeciali ꝯceſ ſione obtineat vt ꝑtes ſuas interponere debeat. electioni tractande. c. nobis d̓ iu. patro. Item habet aliquid honoris. qꝛ primus in ꝓceſſione incedit vt. xvi. q. vij pre mentis. Habet aliud oneris quia te netur defendere eccleſiam ab omnibꝰ oꝑ preſſionibus vt. xvi. q. vij. filijs. Et habꝫ aliud vtilitatis quia ſi migrat ſeu alias. vergat ad inopiam alendus eſt de bonis eccleſie vt. c. filijs p̄al. et. c. quicūqꝫ vnde Patrono debetur honor omnis vtilitaſ qꝫ. Preſentet p̄ſit defendat alatur ⁊ ege nus. Poteſt etiā patronus p̄ter egeſtatē aliquis redditus moderatos habere ab eccleſia cuius patronus exiſtit ſine p̄ſen tatione inſtitui non debet in ea eccleſia qͥ patronū habet. Et ſi ſpretis patronus hͦ factum fuerit ſecundū rigore iuris inſtō eſt retractanda. e. ti. c. illud vel irrita nū cianda. Et ad inſtituentis verecundiā in ſtitutus āmouendus eſt. Et alius quē pa tronus dignū elegerit ordinandus vt. x. vi. q. vij. decreuimus. Sed ſi laycus pre ſentet vnū et poſtea varietur aliū pn̄tan do videtur a primo diſcēdere poſteriorē p̄ſentando. ff. de ꝓcura. l. ſicut.§. vl. Et tunc videtur arbitrio ep̄i relinquendū qͥſ eorum alteri. p̄feratur. ij. diſ. c. eccīa vide c. Quod autem de iure patro. vbi de hͦ. c Cum aūt aduocatus. Item ius patrona tus qn̄qꝫ aduocatio qn̄qꝫ vicedominatuſ vel cuſtodia vel guardia vel ius eſt fre quentationis vel ꝓceſſionis. et quādoqꝫ gr̄a vt in glo. i. c. quia clerici de iure pa tro. Et ẜm goff. in ſum. e. ti. vbi ponit ſupͣ dicta Et nōº quod ius patronatus non ꝑ dit quis ꝑ damnationē vel ꝯfiſcatōnem iudicis ſecularis glo. ē in ver. ſubiecte.§ rurſus in fi. c. paſtoral̓. in cle. de re iudi. Et ē nota dignū. Un̄ vbi fit ꝯfiſcatio bo noꝝ nō ꝯfiſcat̉ ius qd̓ nō trāſit ad here des extraneos ſꝫ tm̄ ad filios. l. i. ⁊ ibi gl. C. de bo. que libe. Ideo nō ꝯfiſcat̉ ius patronatꝰ libertoꝝ vel emphiteoſis ec cleſiaſtica vel feudū vt ibi ẜm bal. et. in. l Qui ſe patris. C. vn̄ liberi. Itē p̨̄ſent a

tus ab eo qui ius p̄ſentandi habet ⁊ ydo neus non admiſſus a p̄lato ſi patronᶻ nō variet habet ius in re. Et pōt agere ꝯtra inſtitutum a nemine vel a falſo patrono p̄ſentatum de re iudi. cum bertoldus. ⁊. c decernimus. xv. q. vij. Si autem verꝰ pa tronus variat primus p̄ſentatus non ha bet ius ad agendum contra ſecundum p̄ ſentatum et inſtitutum ſed poteſt agere: contra p̄latum qui eum p̄ſentatuꝫ et ydo neum malicioſe non admiſit differēdo eū inſtituere et difficultates ingerendo vt ꝓ uideat ei in beneficio competenti iuxta. c. paſtoralis. e. ti. Item ius patronatus tranſfertur in alium gratuito titulo cum ſit ſpirituali annexum niſi cum vniuerſi tate tranſeat vt. c. cum ſeculū. e. ti. vnde verſus. Iura patronatus tranſire facit nouus heres. Res ꝑmutata donatio vē dicioqꝫ A Itē plerūqꝫ hoc nomē eccīe ꝓliu re patronatus ſupponit. xvi. q. vlti. Si plures. xv. q. iij. nemini. et. c. i. de iure pa tro. Et ergo ſi quis vtatur tali ſimplici tate verborum dono tibi eccleſiā vel con cedo intelligitur donare ius patronatus quod habet in ea. c. qͦd. aūt. e. ti. ¶ Auſpublicum conſtat in ſacris ſacer dotibus et magiſtratibus ẜm yſi. li. v. e thi. ff. e. ti. l. i.§. publicum. Et. i. diſ. c. iuſ publicum. ꝟ. glo. dicit. Qui ledit ſacer dotes vel res ſacras ab omuibus tanꝙͣ. ꝓ publico crimine accuſuri pōt. ij. q. i. in primis. Uel ſic. iuſpublicum eſt quod ge neraliter aliaſ principaliter ad publicaꝫ deſeruit vel ſpectat vtilitatem veluti ne in portis vl̓ muris ciuitatis et alijs ſacriſ iudicibus vel ſacerdotibus vel magiſtra tibus aliquid cōmittatur vel inferatur. ¶ Iuſpriuatū dr̄ quod ſpēaliter ad ſin gularem vtilitatem ꝑtinet. Secūdario tn̄ etiam ad rem publicam vt in pactis ⁊ cō uentionibus mutuis pͥuatoꝝ ſpēaliter ini tis ꝯſpicitur inſti. de iuſt. et iudi.§. ij. ¶ Aus reipublice ſcꝫ alterius quā roma noꝝ quod eſt ius cuiuſſibꝫ ciuitatis indu bitanter ẜm omnes qꝛ ciuitates regulari ter vtuntur iure pͥuatoꝝ. vt. ff. de ver. ſig ni. l. cum qui. et. C. e. ti. in rub. et. l. i. in. glo. i. li. xi. ¶ Ius quaſi naturale eſt qd̓ dn̄s vl̓ pa tronus habet in ſeruū vel libertum. ¶ Aus quiritum dicitur a quirino.i. a ro mulo Et eſt ꝓprie romanoꝝ quia nulli te nent hoc ius niſi quirites.i. romani ſcd̓ꝫ yſi. li. v. ethi. et. l. ius quiritum.§. Sunt et aūt talia. C. de legit. here. agitur enim in eo de legittimis heredibus. de tutelis de curationibus. de vſucapionibus. Conſtat aūt ius qui ritū ex legibus et ple biſcitis et ſenatuſconſultus ꝯſtitutioni bus principum edictis ſenatoꝝ et reſpon ſis prudentū. Uel ſcd̓m yſi. ibidem ⁊ diſ ij. in prin. vbi de ſpeciebus romani iuris de quibus omnibꝰ videlicꝫ lex ꝓlebiſcitū ſenatuſconſultū p̄toꝝ edicta reſpōſa pru dentum ⁊cͣ. que ſiut require loco ſuo. ⁊ in ſti. de iu. na. gen et ciui.§. cōſtat in ſeq̄n. vbi hoc ius apud romanos tantū reꝑit̉. diſ.i. ius quiritum. Et dicuntur romani omnes qui romano imꝑio ſubſunt prout̓ dicitur ꝓpriuꝫ romanoꝝ eſt habere filios in poteſtate. Et etiam gentiles ſunt ſub romano imperio naꝫ imꝑator eſt prīceps tociuſ mundi vt ibi glo. ¶ Ius ſibi facere vel dicere eſt aliquid facere. quod manifeſte ſpectat ad iudi cis officium ſcilicet quod a iudice facien dum ſit veluti quis rem ſuā ꝓpria rapuit auctoritate putanſ ſibi hoc licere in iure ꝯfitetur ſe hͦ feciſſe. De quo querit̉ vtro qꝫ caſu ip̄e facit vnde debet ſuſtinere cō trarium calculum.i. contrariam ſententi am vt ꝓ debito quo teneris alicui. Is pignus tuum capit te inuito ius quod ſi bi iure competebat amittit. ¶ Ius habere in re et ius habere in rem ſunt diuerſa de conceſ. p̄ben. li. vi. c. fi. et cle. vnica de ſequeſtra. poſſe. ver. nihilo minus. ¶ Ius p̄toriū eſt ꝙ p̄tores induxerunt adimēdi ſupplendi vel corrigēdi iuris ci uilis gracia. vt. ff. de inſti. et iu. l. ius aūt Hoc etiam ius honorarium dicitur quia qui honores gerūt ſcꝫ magiſtratꝰ auctori tatē huic iuri dederūt vt inſti. de iur̄. na. gen. et ciui.§. pretoriſqꝫ edicta. ¶ Ius ſuccedendi habet heres. Itē pa tronus in bonis liberti. ¶ Ius verſutum dicuntur p̄ſtigia veſti gia ſiue captiones verboꝝ quibus obū brantur delicta. Et dicebantur verſuta. ſcd̓m azo. quia quis repellabatur ab ac

tione ꝑ quaſdam verſucias.i. machinati ones verboꝝ. Nel ẜm martinū dr̄ verſi tum ad exemplū veſtimenti quando eſt il lud intus quod debet eſſe extra ⁊cͣ. ſic eti am erat verſutū ius quo illud quod erat puniendum abſoluebatur. Et qd̓ erat ab ſoluendū puniebatur. ¶ Iuris auſpicium.i. exordium litiſ vt in. c. paſtoralis de cau. poſ. et. C. de ex cep. l. penul. et de cedicillis. l. vltima.i. Reſponſo. ¶ Iuris p̄cepta tria ſunt ſcilicet hone ſte viuere. alterum non ledere et ius ſuuꝫ vnicuiqꝫ tribuere. inſti. de inſti. et iur̄.§. iuris p̄cepta et concordat. c. cū deuotiſſi mā. xij. q. ij. vbi dr̄ quod ſummū bonū in terris eſt iuſticiam colere et vnicuiqꝫ ⁊cͣ. Sed q̄ritur vtrū ſeipſū quis ledere poſſit et videtur quod ſic qꝛ qd̓ d̓. vno ꝯceditur de altero negatur et econtra.xxv. diſ. Qualis. xv. q. iij. ex eo. ff. de iudi. l. cū p̄ tor. ff. de condi. et demon. le. cū legatū ⁊ glo. in capitulo. nonne de preſump. Sed hic dr̄ alterū nō ledere. ergo videtur per miſſum ſeipſum ledere. facit ad hoc. l. ⁊ ſi dampnum.§. ſi pater. ff. de peculio. Et ſic videtur ꝙ clericus ſe vulnerans anīo irato nō ſit excōmunicatus Cuius ꝯtrari um tenent docto. ꝑ. l. omne delictū.§. et ſi ſe. ff. de re. mili. Et videtur ex alio qd̓ n̄ ꝑmittitur militi armate milicie vt man violentas in ſeipſum immittat. ergo nec militi ſpūali. Etiam nullus eſt dn̄s ſuoꝝ membroꝝ. l. lib. homo. ff. ad. l. acquilia. Solutio dicit io. fabri. ꝙ quis ledens ſe ipſum nō incidit in canonem. Si quiſ ſua dente ⁊cͣ. xvij. q. iiij. quod ille loquitur v bi alius ē agēs et alius paciens. Et ſic credit talē nō eſſe excōicatū ſed alias gra uiter puniendū. Sed opinio doc. dicens ꝯtrariū ē vereor ſcꝫ qd̓ talis ſit excōica tus Adē tenet io. an. in. c. cū cōtingat de ſen. ex. Etiā mutilans ſeipſum ē irregula ris ſicut mutilās aliū. c. i. de homi. Et ſi ꝓhibitū eſt ne quis aliū ledat multo for tius ne ſeipſum. quia caritas incipit a ſe ipſo. c. niſi ſpecialis de vſuꝑal. de pe. diſ. iij. qui vult et. c. ſi non licet. xv. q. v. ¶ Ius canonicū diuiditur in decretū et decretales quaꝝ volumen dicitur extra uagans in quinqꝫ libris maxime reſpectu iuris ciuilis. Quoꝝ libroꝝ materia hijs habetur verſibꝰ. Pars prior officia creat eccleſieqꝫ miniſtros. Altera dat teſtes et cetera iudiciorum. Tercia de rebus ⁊ vi ta p̄ſbiteroꝝ. Dans thoꝝ quarta mulie rum qui docet ea. Ultima de vicijs ⁊ pe nis tractat eoꝝ vel in vno verſu. iudex iu dicium clerus ſponſalia crimē Quilibet aūt liber habet plures rubricas ſiue titu los in quibus p̄mittitur materia in gene rali de qua tractatur in capitulis ſequen tibuſ in ſpeciali. Sub qualibet aūt rubri ca ſunt vnum aut plura capitula que di cuntur decretales vel ꝯſtitutiones. Et aliquando in capitulis ſunt.§. vnde quā do allegabis aliquid ex decretalibus nō allegabis librū ſed titulū et capitulum. ī eodem. Et ſi ſit capitulum longum dicēs c. tali circa pͥncipium medium vel finem Uel ſi ſint in capitulis ꝑagrophi allega bis tali. c.§. i. vel. ij. Et poſt cōpoſitōnes quinqꝫ libroꝝ dictorum per magiſtrum. Kaymūdum capellanū gregorij pape. ix circa annū doni. M. cc. xxxi. elapſis mul tis annis videlicet anno a natiuitate vel incarnationis domini. M. cc. lxxxxviij. nonas marcij pōtificis bonifacij. viij. an no. iiij. cōpilatus eſt liber ſextus. Nō qui dem ſextus cum alijs quinqꝫ ꝑcialibꝰ p̄ dictis in vno volumine. Sed liber ſpēal̓ ꝯtinens etiā quinqꝫ ꝑtes ⁊ ſupplentes de fectus caſuū emergentium in libris decre talium non ꝯp̄henſoꝝ. Deinde clementi ne conſtitutioneſ a clemente papa. v. ſub anno dn̄i. M. ccc. xi. in ꝯcilio wiennenſi qd̓ ſex menſibus tantum durauit ꝯcepte et edite ſunt licet idem clemens mortē p̄ uentus ad publicum non ꝑduxerit. Sed io. papa. xxij. de poſt ꝯpleuit correxit mu tauit et executioni demandauit. Et fue runt promulgate anno domini. M. ccc. x. xix. kalendas nouēbris. De hͦ vide glo. ī ꝓhemio cle. ſuꝑ verbo nouēbris. Et ver bo pōtificatus. Et dicit io. an. qd̓ iſte li ber nō dꝫ allegari ſeptimꝰ ſꝫ dꝫ intitula ri. clementine ſcꝫ cōſtitutiones a clemēte v. Sed decretum quod magiſter gracia nus circa annū dn̄i. M. c. et. ix. cōpilauit diuiditur in tres partes Prima dicitur diſtinctiones quia eſt deſtincta ꝑ centum et vnam ꝑtes quaꝝ quelibet habet vnum

vel plures canones que vlterius ſubdiui duntur in ꝑagrophos et verſiculos. Sed ſcd̓a ꝑs decreti nominatur cauſe qꝛ cōti net in ſe. xxxvi. cauſas a quibus nomē ac cipit que vlteriꝰ ſubdiuiduntur in qͣſtōes Et hee in canones qui vltra ī ꝑagrophoſ et verſiculos ſubdiuidi poſſunt. Tracta tus autem de pnīa imponitur in ca. xxxiij in. q. iij. Et habet ſeptem diſtinctiones qͣ rum quelibet canones plures cū ꝑagro phis et verſiculis ſuis. Tercia et vltima ꝑs decreti nuncupatur de ꝯſecratiōe. Et habet ſub ſe quinqꝫ diſtinctiones cū cano nibus vel capitulis ꝑagraphis vel verſi culis. On decretū dat centū deſtinctōeſ et vnā. Triginta cauſas et ſed addit tibi mixtas Deſtinguit ſeptem pnīam. conſe crat quinqꝫ. Auctorē quarū tibi declaro gracianū. Et in dictis quatuor libris ſatꝭ patet modus allegandi qui in fundamen tis alūpnoꝝ iuriſ poni ꝯſueuit quare hic ſuperſedeo. ¶ Ius vero ciuile diuiditur in quatuor libros p̓ucipales ſcꝫ. ff. C. inſti. et auten. Quibus additur collatio decima ſeu li ber feudoꝝ. Primus gͦ liber iuris ciuilis eſt. ff. qui ꝯtinet leges ⁊ ⁊ ſtatuta romanoꝝ Et diuiditur in tres libros pͥncipales ſcꝫ ff. vetus qd̓ hꝫ libros ꝑeiales. xxiiij. infor ciatum qd̓ hꝫ libroſ ꝑciales. xiiij. ⁊. ff. nō uum qd̓ habꝫ libros ꝑciales. xij. Quibuſ ꝯnumeratis erūt libri ꝑciales quinqͣgīta ff. veteris inforciati. ⁊. ff. noui. Et vocat̉ ff. etiā pandecta vel liber pandectaꝝ vi de. s. de. D. Scd̓s liber iuris ciuilis vo catur Codex qͥ ꝯtinet ſtatuta ſanctioneſ ⁊ p̄cepta imꝑatoris Et fuerūt. tꝑe iuſtini ani imꝑatoris tres. C. ſcꝫ Codex grego rianus. hermogenianꝰ. ⁊ theodoſianus. de qͥbꝰ. C. exͣuagantibꝰ diuū iuſtinianuꝫ animū ſuum ad imꝑiales ꝯſtitutiones di rigens vnū. C. fieri fecit quē ſuo felici no mine intitulauit. Codicē iuſtiniani vt in rub. ꝓhemij. C. ⁊ diuiditur iſte liber ī xij libros ꝑciales qͦꝝ nouē pͥmos doc. legere ſolent Sed vltimi tres qui longe poſt pri mos nouē ꝯpoſiti ſunt raro legi cōſueue runt An quoꝝ allegationibus hoc ē ſpe ciale ꝙ ad ti. et ad. l. cū.§. addit̉ numerꝰ libri vicꝫ li. xij. xi. ⁊cͣ. vt. C. de maū ⁊ mu li. l. Et cetera. li. xi. ⁊. C. de digni. l. ſi vt ꝓponis. li. xij. Tercius liber pͥncipalis dr̄ autenticum vel autenticoꝝ Et ſunt q̄daꝫ exerpta qͣſi p̄dictoꝝ libroꝝ ſūmula Et di uiditur iſte liber in. ix. collationes. Qua rum quelibet ſubdiuidit̉ in titulos ⁊ titu li nō in leges ſꝫ in ꝑagrophos. Et differ̄t autenticū et autēcica qꝛ autenticū volu men ē ꝑ ſe ſed autentica eſt lex vna vel.§ incorporatus. li. C. et antiquo iure ſuꝑ additꝰ. Et allegat̉ ſic. C. d̓ ep̄i. ⁊ cle. aucͣ generalit̓. C. de ſacroſan. ec. aucͣ. multo magis. Sed in autentico ſimpliciter alle gatur ti. ⁊.§. vt ī autentico vt iudices ſin̄ quoqꝫ. ſuff.§. tali ſufficit vel tali. Item. x. collatio intitulat̉ liber feudoꝝ. Et ha bet duos libros ꝑciales qͦꝝ quilibet ſub diuidit̉ in ti. ⁊ inſti. in. c. et.§. Quartꝰ li ber pͥncipalis legum dicitur inſtitutōneſ vel inſtituta. Et ille diuiditur in quatuor libroſ ꝑciales. Et ē introductorius in iuſ ciuile et canonicū maxime quo ad decla rationē terminoꝝ in vtroqꝫ iure vſitatoꝝ qui tanꝙͣ hoſtiū in domū p̄bet introitum in ſapīam iuris Quare ꝯſulitur omnibꝰ qͣſi modo genitis iuris alumpnis lac iurꝭ ꝯcupiſcentibus ꝑ inſtitutōem documēta ſua pͥmordialia capeſcere nutrimenta vt tali doctrina pͥmitus informati ſecurius mereant̉ in herere ſanctioni iuſtīani im peratoris xp̄ianiſſimi. Qullus gͦ p̄ſump tuoſe ſine inſtitutionū doctrina iuriſ ma xime ciuilis ſublimitates temptet aſcen dere ne coronat ex alto qui ſatagit vola re ſine pēnis. Et hec de noībꝰ diuiſioni buſqꝫ libroꝝ pͥncipaliū iuris vtriuſqꝫ ſuf ficiant. Quoꝝ modū allegandi in ſingul̓ cū exemplis ſuis vide in fundamento iu ris. Et nota ꝙ ius ciuile triplicit̓ ſe hꝫ ad ius naturale et tres īꝑationes circa ip̄m et eius materiā exercet. Aliter tn̄ ⁊ aliter Nā ius ciuile pͥmo addit ſuꝑnaturale de terminationi ꝑ ꝯgruos mons vt eſt vide re in delictis. ꝟ. gra. Ius naturale ⁊ eiꝰ rectitudo dictat delicta puniri inſti. de obli. que ex delict. naſ. in pͥn. ff. de fur. l. i. Et ita omnia p̄cepta decalogi ſunt a iure naturali ſuꝑ illis p̓ncipis fundata q̄ poīt iuriſcōſultꝰ de inſti. et iu. ff. e ti. l. iuſticia §. i. Et in ꝓhemio decretalium ſcꝫ hone ſte viuere. alterū nō ledere. ius ſuū cuiqꝫ tribuere Scd̓o rectitudo naturalis vult

nemini ſubtrahi qd̓ ſuū eſt. Et ius legale diſtinguit actus ab illa rectitudine deri uantes ſcilicet actum furandi. fenerandi rapiendi. ⁊cͣ. Et vltra hoc oſtendit qūo vnus illoꝝ actuū plus deuiet a rectitudi ne nature. Et ſcd̓m illud maiores ſiue mi nores penas ſtatuit. Tercio declarat. Nam iure naturali rectum eſt neminē cū alterius iniuria vel detrimento locuple tari Non tamen habetur de eodem iure ſiⁱ ſit poſſibilis euentus in quo quis locu pletari poſſet cuꝫ alterius iactura ſine ta men eius in iuria ſicut in preſcriptionibꝰ et in vſucapione. De iſta triplici oꝑatōe loquitur. l. ius ciuile. ff. de inſti. et iu. ¶ Auſtum eſt quod ex precepto vel ſuꝑ oris ordinatione alicui conceſſum eſt. Et ſic iuſtū. ē illud quod ordinatur iure. l iuſte. ff. de acqui. poſ. Sed iuſticia eſt ha bitus ſeu virtus ſuperioris ad precipien dum bonum ſubditorum Quare. ⁊cͣ. BA Ulede ſūt certi dies menſiuꝫ aſca lon grece quod eſt voco latine vt notatur in. l. qui ante kalendas et in l. qui eum. ff. de ver. ob li. qꝛ ꝓmiſſio talis. Promitto ante kalen das dupliciter accipi poteſt ſcꝫ ante ince ptas et ante finitas. Et in dubio interp̄ tatio debet fieri contra ſtipulatorē. l. ve teribus. ff. de pact. l. quicquid aſtringen de. ff. de ver. obli. Ergo per inde eſt ac ſi ꝓmiſiſſet ante kalendas finitas. Et tunc bene ſequitur. quicquid ꝓmiſit ante kalē das ſit illi ſimilis qui promiſit kalendis Et allegantur iſti tex. cum ratione p̄miſ ſa in argumentum ad teſtes concordan dos. quoꝝ aliqui debent ante guerram. alij poſt vt qui dixeruūt poſt intelligant̉ poſt inceptam. et qui ante intelligantur ante guerram finitam. Et hoc fuit dictū angeli et ymmole. l. Si quis ꝑemptorie. ſuꝑ. i. glo. Et doct. l. ij.§. penul. et. l. iij.§ cū quid. ff. ſi cer. peta. per. bar. in. l. i. C. de vſufruct. l. inſulam.§. penul. ff. ſolut. matri. per. Iaco. buc. in. l. Sed et ſi poſ ſeſſioni.§. Item ſi iurauero. ymmola. ff de iur̄tur. in. l. interſtipulantem.§. i. ff. d̓ ver. obli. Inno. in. c. cum contingit. de offi. dele. in. c. cum tu. et glo. mgr̄alis in. c An noſtra de teſti. Et aliqui dixerunt. quod teſtes tales ideo concordantur ne puniantur de falſo non vt probent. vt ꝑ doc. in legibus alle. Alij dicunt qd̓ cōcor dantur vt probent vt per glo. in dicto. c. Cum tu. Sunt ergo kalende prima dies in quolibet menſe. Etiam dicte a calon. qui antiqui colebant primū diem menſis et ſic dicuntur quaſi colendi. Uel dicunt̉ a verbo greco calo. i. voco quia romani habebant precones quos prima die men ſis mittebant per terram dicentes. Do cat vos ſenator ad nūdinas p̄parare voſ De hoc eſt glo. notabilis in. i. Cum biſer tus. ff. ver. ſig. que etiam declarat nouaſ et ydus de quibus vnde in fi. primi libri. ꝯputi cyrometralis et in alijs. Item in. fi. li. vi. in glo. i. ſuper data libri. La Abraſunt ymagines que diſtillant aquam ſalientem ſcilicꝫ aque et fiſtule que ſaliē tibus pinguntur. ¶ Lanio onis. eſt ma cellarius vel beccarius a laniando ſic di ctus quia dilamat vel dilacerat anima lia et per fruſtra carnes incidit et vendit. Uel eſt ille qui lanam ſeꝑat a corijs: be ſtiarum et exuit ſiue ſcoriat beſtias. Et ſic dicitur a lanificio ſecundum glo. in. l. cum delamonis. ff. de fun. inſtruct. et in ſtru. le. ¶ Lata culpa eſt non intelligere qd̓ om nes bene intelligunt et non facere qd̓ om nes faciunt vel maior pars. vel id facere quod nulli vel pauci faciunt. ff. d̓ ver. ſig ni. l. late. ¶ Leuis culpa vt in.§. preterea qui. mo.

re. contrahi. ob. inſti. ¶ Leuiſſima culpa non eſt preuidere qd̓ Iapientiſſimus preuidiſſet vt poſui rem in capſa et cum claue clauſa et credebam eſſe clauſam claue ammota non probanſ an eſſet c lauſa. Et ſimiliter de leui depo ſitarius non obligatur ſi res depoſita detur. niſi partes ſic conuenerint. Sed de lata culpa ſemper tenebitur Et etiā eſt lata culpa neſcire iura ciuilia. l. leges. C. de legibus. vbi caſus ad litteraꝫ quia omnes debent ſcire iura ciuilia. Non er go excuſatur dicens Neſciebaꝫ quod lex prohibebat. Etiam in maleficijs ignorā tia craſſiſſima et negligentia maxima la ta culpā eſt que dolo cōꝑatur. Sed caſus fortuitus eſt inopinatus rei euentus qui nullo hominū remedio preuideri poteſt. vt. C. de pigno. acci. l. que fortuitis ⁊ in ſti. eodem. titu.§. Item is cui vide..s. cul ¶ Latitare eſt ſe malicioſe occultare ani mo fraudandi creditores ſuos agere vo lentes. ff. quibus. ca. poſſeſ. e. l. fulciniꝰ. §. Quid ſit latitare. et habetur in glo. c. Conſultationibus. ij. de offi. dele. ¶ Latini ſunt vel dicebantur olim quidā qui ita erant a dn̄is manumiſſi vt erant in vita liberi et gauderent plenaria liber Ilnuli tate in bonis ſuis ſed in morte ſerui eran quare poſt obitum eorum non poterant. ſuccedere parentibus. et ergo bona eorū tanꝙͣ ſeruoꝝ ad dominos deuoluebant̉ Et hered es eorum nihil poſt mortem eo rum conſequebantur Sed contrariaꝫ ha and ons. en in bent condictionem dediticij vt.s. dictuꝫ eſt in litte. D. et in deſuetudineꝫ abierūt quia peſſima conditio erat Unde inſti. d̓ liberti. Verſus. Uita latini gaudent de diticij morte ¶ Carue ſunt deformationes hominum propter appoſitionem coloris. ¶ Laudum eſt ſententia arbitri. et lau dare eſt ſententiam arbitralem ferre. Item laudare debet arbiter in loco vbi compromiſſum eſt factum. aliasnon va ſet laudum. l. Si cum dies.§. ſi arbiter fl de arbi. Sed quomodo locuſ accipiatur dicit ludouicus de roma. quod ꝓ ciuita te et allegat ſpecū. ſingulariter in ti. de ar bi. ver. Atem queritur an ſtricte. et.§. ſe quitur. Item laudum arbitrorum nō po teſt reſcindi pretextu inſtrumentorum d̓ nouo repertoruꝫ ſi equiperās arbitramē tum tranſactioni. Si autem vis equipa rare reductioni appellationis tunc poſſet ſicut in appellatione in qua non probatū probabo. dicit fridericus de ſenis in cō ſilio. cc. xxxvij. quod incipit petrus teſta ¶ Legatus eſt ille cui certa patria vel ꝓ uincia cōmittitur gubernanda vt. in. ca. Nouit. de app. poteſt etiam dici legatus quicunqꝫ ab aliquo ad aliquos eſt miſſꝰ. Aliter legatos dicimus eoſdem quos ad uocatos vel patronos cauſaꝝ qui in forē ſibus negocijs preeminentibus litiganti bus ſuum prebent patrocinium. Et nota ꝙ tria ſunt genera. legatorum quidam de latere domini pape mittuntur. vt cardi nales quos appel ant fratres. Et tales poſſunt abſoluere homines ſue et alteri us prouincie in prouincia et extra ⁊ equi parantur pro conſulibus Aij ſunt non d̓ latere ſed datiui Illi ſimpliciter in lega tionem mittuntur vt prelati qui tantum abſoluunt prouinciales et in prouincia. non extra conſtitutos. Et equiparantur preſidibus prouinciarum Tercij ſunt ua tiui qui ſuarum eccleſiarum pretextu le gatione funguntur. vt archiepiſcopus. cantuarienſis de quo in. c. i. de offi. dele. no. li. vi. Et tales ſunt quatuor ſcꝫ. archi epiſcopus eboracenſis. Cantuarienſis. Remenſis et piſanus. vt. no. in al. c. i. e. ti. li. vi. al. Et legatus ꝑ litteras de ſua le gatione fidem facere debet ſi exigatur. vt C de manda. princi. l. vnica. Et eius vi ce fungitur a quo deſtinatur et vicem al terius gerit quare honorandus eſt ſicut ille cuius vicem gerit. lxxxix. di. c. vl. vl dicitur quod dyaconus non debet ſedere ante preſſbiterum niſi locuꝫ habuerit ſui patriarche tunc enim ſicut illius locuꝫ te nens honorabitur vt. lxxxxiiij. diſ. c. i.

Item legatuſ generalis poteſt cognoſce re ꝑ ſimplicem querelam et per appellatō nem de cauſis ſubditoꝝ ſuffraganeorum ſuorum. vt no. in glo. cauſe illoꝝ. c. i. e. ti. Et legatus a latere ꝯferre poteſt eccleſi as vacantes ſi eſt cardinalis alias nō vt no. c. i. e. ti. li. vi. ¶ Legatus ꝓconſulis eſt cui ꝓconſul ꝑ ꝙͣ ꝓuinciam eſt ingreſſus mādat iuriſdi ctionem determinatam et aſſignataꝫ aut quandoqꝫ in itinere moram paſſus vl̓ ne ceſſariam trahens vt in. l. aliqn̄ de offi. ꝓ conſul. et lega. ¶ Legatum eſt donatio q̄dam in teſtam̄ to a teſtatore relicta inſti. de lega.§. i. et ff. de lega. ij. l. legatum. Vel eſt delibera tio hereditatis qua teſtator ex eo ꝙ vni uerſum heredis foret alicui quid collatū velit eſſe in. l. legatum. ff. de lega.i. Et relinquitur legatum: non vt he redi ſed cui placet vt dicendo hoc illi de lego vel relinquo. id eſt dandum diſpono Uigebat autem legatum olim pluribus modis. quandoqꝫ per venditionem his ꝟ bis ille ammodo vendicat a me illam rē ſibi vt ſuam vt dicat ſuaꝫ eſſe et petat vt ſuam. Quandoqꝫ per dampnationē hijs verbis heres meus dampnatuſ eſto. ideſt obligatus eſto hoc illi dare. Quandoq ſecundum quoſdam legatur aer condem ꝑnationem. quando a teſtatore aliquid relinquitur in penam et in damnū here dis hoc modo. Si heres meus ticiā dux erit in vxorem in damnū ſuū et penam cē tum lego. Quandoqꝫ vigebat legatū per verbum finendi his verbis ſino illo hanc rem ideſt ꝑmitto illum habere. ſi vero reſ apud illum eſſet aptus eſſet hic modus le gandi vt ſineret eum habere quod apud eum tunc eſſet Quandoqꝫ ꝑ p̄ceptatōeꝫ ſcꝫ cum duos vel plures heredes inſtitu it et alteri eoꝝ p̄legauerit aliquid ad huc idem preceptaret et prealijs haberet. Et nota quod legatum regulariter traditur ab herede. et fideicōmiſſum fere idem ē quod legatum. Sed eſt dictum fideicom miſſum ideo quia olim pendebat ex fide. hereduꝫ. Sed modo quid iuris eſt in vno idem et in alio. ¶ Legatarius eſt cui aliquid legatum ē et qui legatuꝫ accipit Et talis poteſt eſſe teſtis in teſtamento vt inſti. de teſta. or di.§. legatarijs Sic etiam fideicommiſſa rius vt ibi dicitur. ¶ Legare eſt vltima voluntate teſtatroꝭ de ſingulis rebus diſponere et legatum. ab herede preſtandum alicui relinquere Etiam legare alia ſignificatione eſt mit tere et ſic inde dicitur legatus. id eſt miſ ſus ſed dum ſignificat relinquere venit ī de legatum Et legare omnes poſſunt qui teſtamentum facere poſſunt et legari po teſt omnibus illis qui poſſunt heres iuſti tui Item legari poteſt res teſtatoris et herediſ. etiam res extranee perſone Et ſic quandoqꝫ teſtator ſciebat rem alienam eſſe. Et tunc debet rem illam emere a do mino et tradere legatario. et ſi dominus vendere noluerit debet heres legatario. tradere eſtimationem. Item poſſunt le gari fructus futuri Item iura actiones et ſeruitutes ſed non res que non eſt in re rum natura vt ypotheucaurus. Et ea de quibus non eſt comercium vt forum ro manum baſilica vel templa et que publi co vſui deſtinata ſunt. Item poteſt lega tum relinqui quibuſcumqꝫ verbis aptis tamen et ydoneis. vt ſi dicat teſtator le go. dare iubeo. impero. mando. p̄cipio. et ſic de alijs. Item relinqui poteſt lega tum in re in diem et ſub conditione. Et poteſt teſtator huiuſmodi legatis iappo nere condictionem quā voluerit. quia he redis inſtitutio eſt caput et fundamentū teſtamenti Et quia ſine heredum inſtitu tione non valet teſtamentum. Ideo ml̓ tum intereſt tabellionū de herede conſi derare et inquirere. ſecundo de heredita tis diuiſione. tercio qui poſſunt et debēt inſtitui. quarto quomodo et qualiter fiat hęredum inſtitutio. ¶ Legittime ꝑtes heredū his verſibꝰ ꝯti nentur Quatuor aut infra dant natis iu ra trientem Semiſſeꝫ vero dant natis qͥn qꝫ vel vltra. Arbitrium ſequitur ſuſtan tia certa pr̄is Quarta tibi ſatis eſt ſi ſis extraneus heres Tunc trebellaris cū red dere cuncta rogaris Tunc defalcaris cū per legata grauaris. De iſtis partibꝰ. vi glo. in. c. raynūcius de teſta.

¶ Legittimū dr̄ ſex modis Primo qd̓ n̄ eſt ꝓhibitū. et ſic ꝑ abnegationem ꝓhibi ti vt ſucceſſio de legittima. Scd̓o ſtricti us quicquid eſt permiſſum nō ꝑ abnegati onem ꝓhibiti ſed ꝑ poſitionē liciti. Ter cio in poſitiuo digniori ſcꝫ a iure ciuili. ꝯceſſum capiendo ius ciuile largiſſime ꝓ p̄torio et omnibus partibus iuris ciuilis Quarto ꝯceſſum a iure ciuili reſtringēdo vt non cōprehendat p̄toriū. ſed omnes a lias ꝑtes ſcꝫ ſenatuſconſulta pͥncipū pla cita et reſponſa prudentum Quinto ad huc plus reſtringendo ius ciuile ſolū ꝓ le ge. xij. tabularum Sexto maxime reſtrin gendo ſolum ꝓ lege. xij. tabularum exclu ſis reſponſis prudentum et edictis preto rum ita notatur in. l. vnica. C. qn̄ non pe. par. petenti act. hec catho ſaccus. ¶ Leno ē qui p̄cium ꝓ ꝯꝑato ſtupro ac cipit vel damnatam de adulterio duxit. vel qui eā adulterio ſubicit vel adulteriū ſe facit vel queſtū de adulterio vxoris ac cipit vel qui mancipia queſtiaria habet. ſcꝫ qui taberne vel alicui negociationi ꝓ ponit meretrices vt plus lucretur Et hic eſt infamis vel qui vxorem deprehenſam in adulterio in matrimoni o retinuit vt. C. ad. l. iuliam. de adul. l. crimē lenocinij Et in glo. de multis modis lenocinij con cordantie allegantur. C. deſpecta. ſemi. et lenoni. l. i.§. lenones. li. xi. ¶ Letamen eſt ſterquiliniū a letando di ctum qꝛ letas facit ſegetes ¶ Letale idem eſt quod mortiferū. vnde dr̄ de aliquo vulnerato ad mortem quod letale vulnus habet. Et venit a letum.i. mors. vnde Goleti leti cauſa fuere mei. ¶ Lex eſt ꝯſtitutio populi qua maiores natu ſimul cū plebibus aliquid ſanxerūt ſcd̓m yſi. li. v. et diſ. i. lex eſt. Et dicit gl. quod olim populus ſtatuit leges Sꝫ ho die tranſtulit hanc poteſtateꝫ in imꝑato rem inſti. de iu. na. gen. et ciui.§. Sed ꝙ principi. Uel aliter. lex eſt ſpecies iuris et ponitur qn̄qꝫ ſtricte ſcꝫ ꝓ eo ꝙ popu lus romanus ſenatorio magiſtratu inter rogante veluti ꝯſule conſtituebat inſti. d̓ iur̄. na. gen. et ciui.§. conſtat autē. Nam conſul eſt qui ſenator erat et ppl̓m cōſule bat an eis placeret ita ſtatui. et ppl̓us re ſpondebat ita. Et etiā ſic diffinitur Ler eſt ꝯmune p̄ceptum vtroꝝ prudentū con ſultatio. delictoꝝ que ſponte vel ignorā ter ꝯtrahuntur cohercio. cōmunis reipu blice ſpōſio. ff. de legi. l. i. Quandoqꝫ vo nitur large ꝓ omni rōnabili ſtatuto. On de etiā dicitur. lex ē ſanctio ſancta iubēs honeſta. ꝓhibens contraria que ſumitur ex lege greca. ff. de legi. et ſenatuſcō. Lex etiam quandoqꝫ dr̄ conſuetudo.i. q. i. c. ij. Quandoqꝫ ratio.i. diſ. ꝯſuetudo Quā doqꝫ ius ſcriptū ſiue ꝯſtitutio quecunqꝫ. Quandoqꝫ conſtitutio ciuilis tantū. Et qualis debeat eſſe lex habetur in. c. erit. ii ij. diſ. ver. dicitur Erit autem lex honeſta iuſta poſſibilis ſcd̓m naturam et patrie. ꝯſuetudinem loco temꝑeqꝫ ꝯueniens ne ceſſaria vtilis et manifeſta ne aliquid ꝑ obſcuritatem in captione ꝯtineat. Et ibi dem et. c. ſequenti.§. leges dicitur qd̓ nō eſt iudicandū de legibus ſed ſcd̓m ipſas. Et leges inſtituuntur cū ꝓmulgantur et firmantur cū moribꝰ vtentiū cōꝓbantur Nam lege non tota ꝑſpecta inciuile ē iu dicare vel reſpondere. ff. de legi. l. in ciui le. Et leges ipſe canones ſacros imitātur in autentico de eccle. ti.§. i. coll̓. ix. de iu dicijs. Clerici. c. i. de iur̄. calump. et. c. i. de no. oꝑ. nunc. vbi ſubditur Sacroꝝ ſta tuta canonū pͥncipum ꝯſtitutionibus ad iuuantur. Et ſic econuerſo in materia ci uili. Ius canonicū cedit et imitatur. Lex alia priuata alia publica. Lex publi ca eſt que a ſanctis pr̄ibus. ſcripturis eſt ꝯfirmata vt lex canonum Lex priuata ē que ex inſtinctu ſpūſſanti in cordibꝰ fide lium ē ſcripta ſcꝫ caritas que dignior eſt prima. xix. q. ij. due ſunt ¶ Legum autores ſeu inuentores ponū tur di. vij. c. moyſes. et. c. fuerunt vſqꝫ in fi. diſ. eiuſdē. vbi dicitur. moyſes gentis hebree primus oīm diuinas leges ſacris litteris explicauit. Foroneus rex primus grecis leges iudiciaqꝫ conſtituit. Mercu rius trimegiſtꝰ primus egipcijs leges tra didit Et dicit glo. qd̓ dr̄ trimegiſtꝰ ꝓpter tres potēcias. eloquētiā ſcīam ⁊ virtutē Solon pͥmꝰ legeſ atheniēſibꝰ edidit Ligu rius primus lacedemonijs ex appolinis autoritate coniunxit. Numapumpilius qui romulo ſucceſſit primus in regno le ges romanis edidit.

Qm̄ cum ppl̓us ſedicioſus magiſtratus. ferre non poſſet deceꝫ viros legibus ſcri bēdis creauit qui leges ex liberis ſolonis de greco in latinū ẜmonem tranſlatis. xij cabulas expoſuerunt Fuerunt aūt hij de cem viri Ipius. Claudius. Geniciꝰ. Ue terius. Iulius. Magnilius. Sculpici us. Sextus vel Sextigius. Curatiꝰ. Ru melius Poſtumus Hij decem ſunt electi ad ſcribendas leges ſcd̓m yſi. li. v. ethi. Leges autem in libris primus ꝯſul pom peyus redigere voluit ſed nō ꝑſeuerauit obtrectatoꝝ mētu. Deinde ceſar ſcꝫ iuliꝰ cepit idem facere ſed ante interfectus eſt Paulatim aūt antique leges vetuſtate. atqꝫ in curia aboleuerunt. qͣꝝ et ſi iam nl̓ lus vſus ſit. Noticia tamen neceſſaria vi detur ſcd̓m. yſi. li. v. ethi. ⁊. c. ij. diſ. vij. vbi glo. dicit cauſam quare noticia illaꝝ legū eſt neceſſaria. et eſt vt ſciatur cauſa quare tollantur. C. de cadu. tol. l. vnica. Quia papa arguit etiam ex abrogato iu re. c. nouit de iudi. vel ideo noticiā taliū eſt neceſſaria vt reꝓbentur maledicta. xx xvij. di. legimus. et. c. qui de menſa. ¶ Leges noue et legum codices et a qui bus ceperunt habetur. c. fuerunt p̄alle. dū dic̄ yſi. ver. s. Noue autē leges a ꝯſtā tino ceſare ceperunt et reliquis ſucceden tibus erant ꝑmixte et inordinate poſtea vero theodoſius minor auguſtus ad ſimi litudinē gregoriani ⁊ hermogeniani. Co dicē factum ꝯſtitutionum. a ꝯſtantini tē poribus ſub ꝓprio cuiuſqꝫ imperatoris. titulo diſpoſuit quē librum a ſuo nomīe theodoſianum vocauit: ¶ Leges quibus nō vtimur. qūo fuerint facte re. ff. et inſti. de exhere. libe. ꝑ to. et in multis paſſibus. Nam vt dicit diſ. ij. c. quedam. leges quedam dicūtur ab his qui ꝯdiderunt vt ꝯſulares. tribunicie. iu lie. acquilie. cornelie. Et precipue lex pō peya. lex papia. a papio. alias a papinia na. lex falcidia et qua plures alie de qui bus. jͣ. Ouedam etiam dicuntur a locis. vt lex rodia et ꝯſimiles. ¶ Lex aquilia loquitur in eo caſu cū qͥs culpā ſua alicui damnū dederit veluti ē quū ſeruū vel aliud animal occiderit vel vulnerauerit ſeu veſtē ſuam ſciderit aut in illis rebus damnum dederit Et in hac lege venit culpā leuiſſima vt ſi quis ex al to ſe precipitauerit et ſuper alium cecide rit tenetur lege acquilia. Caſus vero eti am occidentem accuſat inſti. de le. acq̄. iniuria. Et ſi putator ramū deiecerit ⁊ n̄ ꝓclamauerit. et ſic aliquem occiderit te netur. e. l. Sed nō tenetur lege Cornelia de ſicca. in qua venit tantū dolus. ff. ad le. acqui. et ad. le. corne. de ſicca. Re. s. Actio legis acquilie. ¶ Lex cōmiſſaria ꝓprie non eſt lex neqꝫ. ſenatuſconſultum ſed pocius pactum Et habet locum cum ita venditor ꝯuenit cū emptore vt ſi non fuerit ſolutum preciuꝫ totum vel pars cuꝫ quedam porcio ſtatī ſoluta eſt vt in tali die vel tempore ſit reſ inempta vel inuendita ſi dictum ſit vt re deat poſſeſſio vel dominium vel vendito rem Tale autem pactum non habet locū in pignoribus ſed in emptionibus vt. ff. de le. cōmiſ. l. vlti. et. l. ſi fundus. Et qd̓ res dr̄ inempta ita accipitur Si venditor inemptam eſſe velit cuius cauſa id caue tur. Alias fraudaretur venditor ſi exuſta vil la in poteſtate emptoris eſſet non dā do pecuniam ineptum facere fundū tex. eſt in. l. ij. ff. e. ti. ¶ Leꝫ cornelia de falſis penam irrogat his qui falſum teſtimonium dixerunt vl̓ falſum teſtamentum vel aliud quod libet inſtrumentum ſcripſerūt aut ſigillauerūt aut alias falſum commiſerunt puta ī mo neta vel menſura Et eſt dicta lex cornelia a cornelio inuentore. Dicitur etiam te ſtamentaria Et eius pena in ſeruos eſt vl timum ſupplicium in liberos vero depor tatio inſti. de pub. iudi.§. Item lex cor nelia de falſis. ¶ Lex cornelia de ſiccarijs loquitur de hijs qui hominem dolo malo interficiunt ſcilicet telo vel iactu furtiuo et huiuſmo di. Uel etiam dicitur lex cornelia de ve neficijs a veneno puta quando quis aliu interfecit veneno aut magicis fuſurris vl̓ incantationibus vel quia mala medica menta publice vendidit. Et dicitur de ſiccarijs aſicca acuta vel cultello eo qd̓ ſignificat ferrum vt cultrum vt inſti. de publicis. iudi.§. Siccarij. aucͣ.

Unde dicit glo. ibidē qd̓ ficca eſt cultellꝰ vtrimqꝫ incidens quē portant ꝑegrini qn̄ qꝫ in baculo quodā ita qd̓ nō. patet. vnd̓ verſus. Eſt ficca mucro latens ſiccarius inde vocatur. ¶ Lex duodecī tabulariū fuit origo to cius iuris ciuilis ſecundum glo. inſti. de iu. na. gen. et ciui.§. ex non ſcripto in ver. origo. ff. de ori. iuxͣ. l. ij.§. Et dicit̉ lex ſcri pta in. xij. tabulas Quaꝝ decē a ciuitati bus athenenſiuꝫ et lacedemonioꝝ a decē viris fuerunt ablate Et due ad illaꝝ de clarationē ꝑ eoſdē decē viros poſtea ad dite vt dicit glo. in. ver. decem viros.§. d̓ inde. c. moyſes diſ. vij. Cū enī leges ꝓpter diſcordiā plebeoꝝ cū nobilibus fere per xxx. annos in deſuetudinē abijſſent creati fuerunt decē viri. qͥ trāſtulerūt leges gre coꝝ in latinū et eas in decē tabulis ebur neis ſcripſerunt. Et hij decē viri poſtea. videntes in illis decē tabulis multas le ges de eſſe accepta poteſtate corrigendi. diminuendi interp̄tandi addendi et ſuꝑ plendi duas alias tabulas addiderunt: Et deinde dicta eſt lex. xij. tabularuꝫ Do ſtea cū p̄dicti viri ſibi magiſtratū vſurpa runt a ppl̓o ſunt creati et ſic conſules ſūt facti qui ſenatu ſconſulta compoſuere po ſtea p̄tores ꝯſtituti ſunt qui edita pretoꝝ fecerūt Et lex. xij. tabulaꝝ ſic dr̄. et hͦ no men olim accepit cum romani iura peneſ ſe non habuerūt ſed eſſent penes grecos Ipſi leges ſcriptas deſiderantes a gre cis miſerūt nuncios ad grecos qui ſuppli carent eis vt iura traderēt romanis Qd̓ greci renuerunt Mittentes greci ex eis ſapientem quēdam vt exploraret an dig ni eſſent romani legibus qui cum romam veniſſent romani excogitantes qd̓ fieri poterat. q̄ndam ſtultum ad diſputandū. cum greco poſuerunt vt ſi perderet deri ſio eſſet Grecus nutu diſputare incepit et leuauit digitum vnum ſignificans qd̓ vnus eſſet deus. Sed ſtultus credens qd̓ vellet eū vno oculo cecare duos eleuauit digitos ſcꝫ indicē et medium. qui etiā ad iuramentum neceſſariū leuant̉ et cū eis etiā pollicem ſicut naturaliter euenit qͣſi grecū cecare vellet vtroqꝫ oculo Grecuſ aūt credidit ꝙ ternitatē oſtenderet Itē grecus apertā manū extendit vt oſtende ret omnia nuda deo. Stultus aūt timens alapā ſeu maxillatā ſibi dari pugnū clau ſum quaſi reꝑcuſſurus leuauit Grecꝰ in tellexit qd̓ deus oīa clauderet palma. Et ſic credenſ romanos dignos legibꝰ abijt ⁊ decē viris diſcretis a romanis electꝭ qͦ greci dignos iudicauerūt leges impetra uerunt Et ſic greci tradiderūt ipſis decē tabulas eburneas in quibus continebat̉ tam ius ſcriptum quod in ciuitate athe naruꝫ frequentabatuē quā nō ſcriptū qd̓ in altera ciuitate ſcꝫ lacedemonioꝝ erat ī vſu. Poſtꝙͣ vero iſti decē viri fuerūt ſic cum decem tabul̓ reuerſi ab ip̄o ppl̓o ro ma. habuerunt poteſtatem ſuper illas. x. tabulas examinādi addendi ⁊cͣ. vt. s. d̓ hoc in glo. l. i. ff. de ori. iur̄. ¶ Lex falcidia di. ij. c. quedā in fi. glo. s. ꝓhibet ne quis in teſtamento plus extra neis legare poſſit quā vt quarta pars ſit heredibus data Dicitur autem falcidia. a falcidio tribuno autore Uel ſcd̓ꝫ azo. dicta eſt a fabri falce..i. a diminutōne. qꝛ iā in pͥmo ſingularibus relictis reſecat le gatis vt falce reſecantur ſegētes Nā olī̓ licuit cuilibet totā hereditatem ſuā alte ri relinquere Sed poſtea falcidius ſtatu it quod quarta ꝑs hereditatis deberet re linqui heredibus legittimis ⁊cͣ vt s. d̓. I Triplex eſt falcidia. vna debita iure na ture. alia iure inſtitutionis. terciā dr̄ qͣr ta trebellianica que ꝯpetit heredi inſtitu to qui rogatus eſt hereditatem alij reſti tuere diſ. ij. c. reſponſa de teſta. raynūciꝰ et. c. raynaldus. ¶ Lex fauia de plagiarijs eos ꝑſequit̉ qͥ liberos aut ſeruos vel filios alienos ab vrbe vel de vna ꝓuincia ad aliā ſubdu cunt et eos vendunt fraudulentur inſcijs dn̄is et patribus ſuis. vt. ff. ad. l. fal. de pla. l. i. et. l. lege et. l. eum. ¶ Lex fuſia aliaſ fuſia vel ſuffia. canina nō ꝑmittebat in teſtamento manumiſſio nis fieri niſi vſqꝫ ad certū modū vl̓ nūeꝝ ẜuoꝝ licet inter viuos ſit Sed hodie iſta ſublata eſt et multo magis hoc liceret in vltīa volūtate Et dr̄ canina forte a qͦdā īducta qͥ canis vocabat̉ Nā canis natu rā ẜuabit qͥ ſtat ī palea ꝙͣ nec ſibi habere poteſt nec alij fauet vt ſit conſonans rei nomen inſti. de donatio.§. eſt et aliud.

Talis ergo moriebatur tanquam canis. quia non poterat tenere ſeruos nec liber tatem paciebatur eis dari inſti. de. l. fuſi. ca. tol. in glo. i. ¶ Lex helyaſcentia dediticioꝝ eſt delata libertate de qua inſti. qui. et. q. mo. ma numit. nō poſ.§. eadem lege heliaſcentia qua dn̄o minori viginti annis non aliter manumittere ꝑmittitur quā ſi vindicta. i. virga pretoris apud ꝯſilium.i. apud lo cum ꝯſilij. ſuꝑ hoc iuſta cauſa manumiſſi onis aꝓpbata fuerint manumiſſi. vt ibid̓ tex. inquit. ¶ Lex iulia de adulterijs et ſtupro ꝑſeqͥ tur adulteros et eos qui ſine vi virgines viduas aut honeſtas aut honeſte viuēteſ corrumpunt aut violant. Et non ſoluꝫ te meratores aliaꝝ nuptiarum gladio pūit ſed etiam eos qui cum maſculis nephan dam libidinem exercere audent ſiue non verentur inſti. de publi. iudi.§. Iteꝫ lex iulia de adulterijs Et ibi ꝑ to. de legibuſ hic poſitis quia publica iudicia ſunt. ¶ Lex iulia de ambitu. punit eos qui per ambitum ſeu ambitionem muneribus da tiſ ad honores adofficia publica accedūt ſeu ſuccedūt. De quo inſti. d̓ publi. iud. in.§. ſunt p̄terea in glo. Et in. l. i. ff. ad. l. iuliam de ambi. ¶ Lex iulia leſe maieſtatis. eos punit ō in principem aut in rempublicam aliqͥd ꝯmittūt et machinant̉. Et eſt ꝯtra tales ſtatuta pena capitalis Itē qd̓ vſqꝫ ad quartā ꝓgeniē non ſuccedunt nati ab eis niſi per principem diſpenſetur cum eis. Et ſic pena eius anime ammiſſionē ſuſti net vt. C. ad. l. iuli. ma. l. quiſquā ⁊ inſti. de pub. iudi.§. publica. autem. ¶ Lex iulia repetūdaꝝ loquit̉ de hijſ ple ctendis qui tꝑe adminiſtrationis aliquid acceperint vt iudicarent vel non iudica rent. vel aliquē in vincula deicerent vel non Ad hoc enim competit vt datū reſer uetur ⁊ qd̓ alter puniat̉. vltra hoc etiā cō petit contra eoſdem illis qui ab ipſis ali quam violentiam paſſi ſunt vt ſi coactuſ fuerit quis a talibus vendere rem ſuā mi nori precio quā valebat Ec in ſimilibus caſibus. ff. ad. l. iuliaꝫ repetun. l. i. iij. iiij. et. v. ¶ Lex iulia de reſiduis punit eos qui of ficium publicum aut adminiſtrationē ha buerunt. Et tempore adminiſtratōis ſue publicam pecuniam quam acceperunt in quodcūqꝫ negocium erogandam. retinue runt et non erogauerunt vel qui rem pub licam quā acceperunt tradendam in cōi erario non repoſuerunt ibidem. Sed ꝑ nes ſe furtiue et doloſe retinuerunt vt. ff. ad. l. iuli. pec. l. ij. et. l. iij.§. lege. ¶ Lex iulia de vi publica punit eos q̄ vī cum armis fecerunt vel intulerunt Et eſt pena deportacionū. vt inſti. d̓ pub. iudi. §. item lex iulia. ¶ Lex iulia de vi priuata punit eos qui ſine armis vim inferunt in publicatione. tercie partis bonoruꝫ Si autem vi raptꝰ virginis vidue vel ſanctimonialis aut a lias fiat facientes et oꝑem flagitio dāteſ pena capitis puniuntur inſti. de pub. in di.§. Item lex iulia de vi priuata. ¶ Lex iulia norbana loquitur de latina libertate vt inſti. de liber.§. libertinoruꝫ autem. ¶ Lex iulia de aunona competit ꝯtra il Ium qui facit vel ꝓcurat annonā fieri ca riorem quia in hoc leditur reſpublica. vt ff. ad. l. iuli. de anno. l. ij. ẜ Lex iulia peculatus cōpetit contra il los qui pecuniam vel rempublicā vel ſa cram vel religioſam furantur pena vt. s vt. inſti. de pub. iudi.§. lex iulia. ¶ Lex iulia miſcellia alias viſtellia habꝫ locuꝫ qn̄ maritus relinquit vxori in teſta mento aliquid ſub certa ꝯditione ſi alte ri non nupſerit Et ꝯditione nō ſeruatan̄ tenetur heres dare relictum ꝑ iſtam legeꝫ Et qualem facit cautionem vi. in aucͣ. cui relictum. C. de indic. viduitate. ⁊ lege iu lia miſtel. tol. et. l. i. ibidem. ¶ Lex ortenſia lata.i. facta. et a rege no men ſortita eſt. qui eam ſtatuit et fecit qͣ concordauit inter plebē et ppl̓m et princi ꝑemi qua conſtituitur vt non minus aut plus valeant plebiſcita quam lex populi de quo inſti. de iu. na. gen. et ciui.§. Sed et plebiſcita. ¶ Lex papa patrum continet premia ꝓ ſuſcipiendis liberis. Et dicitur a papio autore aliaſ papiniana a papiniano auto re. vi. de hoc inſtitu. per quas perſo. no. ius acqui. in.§. ſanctitum etenim.

¶ Lex pompeya d̓ patrocidijs alias pa ricidijs punit eoſ qui patri aut matri au auo ꝓauo. aut alteri de conſanguinibus. aut ꝑentibus ſuis mortē infligunt Et ſta tuit illa lex penā acrimā quod taleſ in cu leo.i. coreo bulito ꝯſuant̉ in quo ponat̉ vipera cum ſymia cane et gallo gallinatō ⁊ in mari vicino ſic ꝓiciantur vel in fluīe ꝓpinquo ſi mare nimis remote fuerit De his omnibꝰ no. inſti. de pub. iudi.§. alia deinde. ¶ Lex ppl̓i anthomaſtici dicit̉ lex ꝑ excel lentiam ¶ Lex publiciana dicta eſt a publiciano pretore auctore. Re. s. actio publiciana. ¶ Lex rodia de iactu ſubuenit his quo rū merces cā cōmunis peculi euitandi e iecte ſunt ⁊ ꝓpter iactū nauis ſalua facta eſt Quibus datur actio ꝯtra magiſtrum nauis vel eos quoꝝ merces ſunt ſalue Et dicitur rodia ab īſula rodo alias rodiſis in qua antiquitus pluriū fuit vſus merca torum Et dicit glo. hec iniquiſſima ē ſcꝫ quod parentibus naufragium omnia au ferunt inhabitatores vt. l. modeſtinꝰ. ff. e ti. Hodie aūt excōmunicati ſunt hac lege vtentes vt. diſ. ij. c. quidam et ſequētibꝰ. ¶ Lex ſatira eſt que de pluribus ſiml̓ lo quitur rebus dicta ſic a copia reꝝ. ⁊ quā ſi a ſaturitate Und̓ ⁊ ſatirā ſcribere ē po emata varia ꝯdere vt oracij. iuuenalis. perſij. ⁊cͣ. diſ. ij. c. Satira Et ẜm yſi. li. v. de qua. C. de lati. liberto. tol. vnica ī pͥn. ¶ Lex at ilia loquit̉ de cōmiſſione tute le in ꝓuincija et p̄ſidibus eaꝝ romē p̄ca rio vrbani ⁊ maiori ꝑte tribunoꝝ plebiſ de quo vi inſti. de atilia tu. ꝑ to. ¶ Lex vitellia loquitur de liberto appe tente ea que in genuis tm̄ cōpetunt puta honores et dignitates aſſerendo ſe inge nuum eſſe De qͦ. ff. de ſta. ho. l. ingenuū. ¶ Lex viaꝝ dicitur ſolitaria excellentie ¶ Lex municipalis dr̄ quam aliqua ciui tas ꝯſtituit ſibi. Et eſt iusciuile inſti. de iu. na. gen. et ciui.§. i. in tex. et in glo. ¶ Lec canonicā appellatur diuina ca. ni mis de iuriur̄. et. c. i. de iura calū. Et lex ciuilis dicitur lex humana. c. ij. de p̄ſcri. li. vi. Poteſt tamen ius canonicū etiā di ci lex humana quia ſunt in eo ml̓ta ab ho minibus ſtatuts. licet reſpectu alioꝝ iu rium ciuilium dicatur lex diuina Similit̓ lex ciuilis pōt dici diuina aliquo reſpec tu ymno ſacra dr̄. et ꝑ ipſam quis religio ſus efficitur vt. C. de legi. et conſti. l. le ges. quare imꝑator dicitur religioſiſſimꝰ in ꝓhemio inſtitutio. vi. c. quo iure. di. viij. et. l. fi. C. de preſcrip. longi. tempo. Et archi. in. ver. humane. c. fi. d̓ preſcri. li. vi. vbi dicitur quod le. diuinitus ꝑ ora pͥncipum ſunt ꝓmulgate. xvi. q. iij. nemo xi. q. iij. imꝑatores. Et aliquando vocan tur leges publice. iij. q. v. c. de accuſatio nibꝰ Aliquādo leges exterioꝝ vel leges ſeculi vt ibidem. Sed canonice dinine di cuntur iij. q. v. quia ſuſpecti. ⁊. c. canoni ca. Et legibus cuilibet ſtudere deberet quia nō ꝑmittunt quēquam in eis peritū in pauꝑtate viuere vel in anxietate mori vt inquit iuriſconſultus in aucͣ. de here. et fal.§. fi. coll̓. i. Et in ꝓhemio. ff. vbi di cit tex. legum oratores ditiſſimi efficiunt̉ §. nos vero et glo. in ver. ditiſſimi ponit verſus. Dat galienus opes et ſanctio iu ſtiniana. Ex alijs paleas. vt. sͣ. de A in di ctione ars. ¶ Legius. Re. s. homagium legium. ¶ Libellus pluribus modis accipit̉ vt. no. ſpe. in tractatu libelloꝝ Qn̄qꝫ em̄ di citur ꝑuus liber vel codicillus vel cedula in qua actor cauſam et actioneꝫ exprimit Et eſt duplex. quidam eſt accuſationis. et ille in criminalibus locū habet. Et qͥ dam ꝯuentionis et ille in ciuilibus vt eit glo. vnica in prin. c. i. d̓ li. obla. Et debet plura ꝯtineri in libello vt in his verſibuſ ꝯtinet̉. Quis. quid. corā. quo. qͦ. iure. pe tatur. et a quo Recte ꝯpoſitus quiſqꝫ li bellus habet. Nam libellus ꝯuentionis debet continere nomen actoris ſcꝫ qͥs ſit qui ꝯueniat Et quid petat̉ ſcꝫ reꝫ que pe titur. Et nomen iudicis ſcꝫ coram quo a gitur Et ius qͦ res petit̉ ⁊ ſic cām petēdi. Et nomē rei. ſcꝫ a qͦ res petit̉. etiā tp̄s et dies in quo libellus datur Sed in libello accuſationis contineri debent nomen ac cuſatoris nomen rei et iudicis et crimen de quo agitur. Et quandoqꝫ perſona. cum qua crimē dr̄ ꝯmiſſam Et locꝰ in qͦ.

Et dies accuſationis profeſſio accuſa t̓ionis corā iudice. ⁊ menſis in quo crimē eſt ꝯmiſſum Sed diē ⁊ horā ibi ponere nō eſt neceſſe ſcd̓m goff. Quādoqꝫ ⁊ ſecūdo ponit̉ ꝓ pane azimo ſeu ſuccinericio vt. C. de epiſ. audien. l. iudices vbi tex. inqͥt ꝙ incarceratis debet victualis ſubſtātia miniſtrari vel tradi libellis duobus aut tribus diurnis. Et dicit ibi glo. i. panibꝰ alibū bi. vel a liba libe. quod eſt panis al bus vel ſuccinericius. Et ſic libellus ē di minutiuum Unde dr̄ puer noluit libum a ſacerdote accipere in aucͣ. ibi alle. On̄ qꝫ et tercō capitur ꝓ p̄cibus pͥncipi obla tis. T. qn̄ libel. pͥn. ob. fa. lit. ꝯteſt. Quar to ꝓ iudice delegato. ff. de offi. conſul. l. nec quiſꝙͣ Quinto ꝓ ſcriptura demanda toris Sexto ꝓ ſcriptura recuſationis. Septimo ꝓ ſcriptura quam vir dat vxo ri quam repudiat et illa dicitur libellus. repudij. Octauo ꝓ ſcriptura appellatōis ff. de appel. l. i. Nono ꝓ ſcriptura quā iu dex dat appellanti ſcꝫ apl̓is de appel. ca. Cordi. li. vi. Decīo ꝓ ſcriptura infama toria que dicitur libellus famoſus quaꝫ nullus ſcribere debet nec dictare ſub pe na capitis. ſcd̓m leges Proprie tamē li bellus eſt ſcriptura agentis queſtionē cō tinens ⁊ futuram actionem depromens. Et dicit Cy. quod eſt breuis ſcriptura in tentionem actoris vel accuſatoris ꝯtra rium clare depromens Et ſic libellus nō debet eſſe verboſus vel vtens ſuꝑfluis. nec obſcurus vel alternatiuꝰ. quia alter natiua ponit obſcuritatem vt no. in glo. iij. l. Si in rem. ff. de rei. vendi. Eſt tamē libellus incertus admittendus vbi incer titudo ꝓuenit ex facto aduerſarij. iuxta no. in. c. Significantibus de libel. obla. et quod qn̄qꝫ libellus ternatiuꝰ admittat̉ no. ibidem videlicet de ꝯſuetudine. Nū quam tamen de rigore iuris inſti. de act. §. ſunt et alij alias.§. Sed iſte quidem. et ea que ſunt ꝯſuetudinis obſeruantur. ff. de edili. edic. l. quid ſi fugitiuus.§. apud labionem et melius. e. ti. l. quod ſi nolit. §. qui mancipia et glo. in. c. abbate ſane. de re. iudi. li. vi. in glo. ver. dominij vel qͣ ſi que eſt elegantiſſima et aurea dicenda. Uel ſic. libellus eſt breuis membrana ac toris petitionem et cauſam continens et actionem complectens Dicitur auteꝫ li bellus a libro diminutiue ꝓpter ſui breui tatem ſicut codicillus a codice ſecunduꝫ ſpe. in ti. de libel. ꝯcep. in pͥn. Vel dicitur a libra.i. iuſticia. Unde iudex debet ſta teram equa lance miniſtrare. xlv. diſ. oīs xxiiij. q. i. offeramus et. 5. abbate ſane de re. iudi. li. vi. in.§. prefatus ergo et. c. i. e ti. li. vi. ¶ Libellus repudij. Re. repudium. ¶ Liberalis cauſa eſt quādo pͥncipaliter mota queſtione ab aliquo dicitur aliquiſ ſeu alius ſuus ſeruus eſſe Ipſe vero con tendit ſe eſſe liberum. Si vero ꝯfiteatur ſe eſſe ſeruū non actoris ſed alterius non eſt cauſa liberalis ſed eſt cauſa dominij. et cauſa hic ponitur pro iudicio. ¶ Liberi ſunt qui ex ingenuis naſcūtur Fiunt aūt liberi qui manumittunt̉ Et di cuntur a libertate. Et ſunt filij ⁊ filie. et ceteri omnes in recta linea deſcendentes vſqꝫ ad trinepotes. Et vlterius dicuntur inferiores ſeu poſteriores Similiter pa rentes dicuntur omnes aſcendentes ꝑ pa ternam ſeu maternā cognationem nobiſ ꝯiuncti vſqꝫ ad tritauū. Et vlterius dici tur ſuꝑiores ſeu maiores Appellatōe er go liberoꝝ intelliguntur nepotes ex filijs et alijs deſcendentibus. ff. de ver. ſig. l. li. berorum. Et hoc maſculus Sed appellati one filiorum regulariter non comprehen duntur nepotes inſti. qui. da. tuto. poſ. fi. et eſt glo. ſuꝑ. ver. liberi in cle. vnica. d̓ bapti. facit glo. i. in. c. in p̄ſentia de ꝓba. § Libera hec dictio ſignificat poſſe fieri libere quod mandatur Non tamen ſigni ficat vltra mandatuꝫ generale. Et ſic nō viderentur conceſſa que requirunt man datum ſpeciale. et hoc de vſu cōmuni. Licet ſecus ex ſignificato attento de iurͣ ſcripto. Tunc enim ſignificat poſſe fieri. quod ſine mandato ſpeciali non fieret ex cepta donatione. l. ꝓcurator cui genera liter. ff. de ꝓcura. iuncta. l. filiꝰ. ff. de do na. Significat ergo quod poſſꝫ alienare quod non poſſit ꝓcurator cui eſt ꝯceſſa generalis adminiſtratio nō expreſſo verbo libera cuius ſignificatum addit et oꝑat̉. Non autem ſignificat donationem quia donatio ex natura eſt gratuita. vnde no. ſcd̓ꝫ bar. in. l. qui rome.§. calimachus. ff.

de ver. obli. Uerbū libera in illo tantuꝫ operatur ad quod refertur. ver. gra. dicē do. Conſtituo te procuratorem ad agen dum et defendendum litē ꝯteſtādā dās et concedens liberam poteſtatem ⁊cͣ. Nō videtur conceſſa adminiſtratio cau ſe ſed ſolum inſtantie. quia hec verba im portat Et de cauſa nō poſſuꝫ tranſigere ſed ſolum de inſtātia Item ibi conſtitui ꝓcuratorem ad recipiendam ſolutionem dans ei liberam poteſtatē qd̓ pōt ꝓroga re terminum fa. de ꝓcura. Qui ad agen dum li. vi. et. l. duo. ff. de adminiſtra. tu. Item de verbo plena. l. ſi ꝓcurator.§ ꝙ ſi plenā. C. de ꝓcura. Idem ſi dn̄s cō ceſſit quod ꝓcurator poſſit quod ipſe do minus licet non expreſſit verbum libera vel plena poteſtate. l. credito.§. luctus. fi mandati. Idem ſi dn̄s ꝓmiſit te ratū ha biturum quicquid per ſuum ꝓcuratorem actum fuerit. l. i. ff. de ꝓcura. ¶ Liberatio ſumit̉ ꝓ diſpoſitione libera toria et ſignificat diuerſimode Nam ibi teſtator legat debitori ſuo qui ſolus eſt liberationem ſignificat quod debitor a gere poſſit ꝯtra heredem vt eum liberet ꝑ acceptilationem. l. iij.§. Nunc de effe ctu. ff. de libe. lego. Quia quando teſta tor dicit volo liberari vel lego liberatio nem ſignificatur quod vult ab herede li berari ex cōmuni modo intelligēdi. Ite ibi. duo ſunt rei ꝓmittendi qui tenent ad idem debitum quilibet inſolidum. teſta tor legat vni liberationem ſignificat qd̓ ille poſſit agere contra heredem vt libe retur per pactum. Sed alter non libera tur niſi ille vnus liberaretur ex maiori vi delicet acceptilatione. Nam tunc etiā alter liberatur ſicut acceptilatio capitur pro tali ſolutione quod vno ſoluente alt̓ liberatur. Secus in pacto. Sed certe pac tum liberationis in ſimplici ratione va let tantum ſicut acceptilatio. Item duo ſunt rei ꝓmittendi ſocij vni legata eſt libe ratio ſignificat. quod etiam ille cuius nō men aſſcriptum nō eſt habetur ꝓ legata rio. Et ſic agere poteſt vt libereret̉ ſicut ille qui nominatus eſt Et hoc ſi teſtator ei ꝓuidere voluit quod ꝓbatur ex ſimili buſ coniecturis ſufficienter quia in ꝯtra hendo ſocij ſunt Et intel lige ſocios ẜm. bar quibus omne lucrum et damnū ē cō mune in illo debito Item ibi duo ſūt rei ꝓmittēdi non ſocij facti debitores ex pe cunia que ꝓuenit ad vtrumqꝫ vel conuer ſa eſt in cōmunem vtilitatem teſtator le gat liberationem vni non liberabitur ꝑ acceptilationem ſed per pactuꝫ. Et iſtd̓ pactum ꝓficiet etiam alteri in parte ſeu medietate debiti. Sic intellige quod no. gl. in.§. Nunc de effectu p̄al. Conclude ergo aut ſunt ſocij et liberatio fit ꝑ acce ptilationem. Et ſic facta vni ꝓdeſt etiam alteri. Sed iſte alter non legatarius non poteſt agere niſi vbi teſtator ei ꝓuidere volnit. Aut non ſunt ſocij et tunc libera tio fit per pactum de non petendo et pro deſt alteri in mediate vt in altera media te tantum ꝯueniatur Item nota qd̓ pac tum factum vni prodeſt alteri prout ac tum eſt et non alias. Nam ſi eſt actuꝫ ius ex eo queri tantum illi cui ſit illi queritur tantum. Si vero actum eſt ius queri vtri qꝫ. tunc queritur vtriqꝫ. In dubio vero pactum factū reo ꝓdeſt fideiuſſori. Sed non pactum factū fide iuſſori econtra ꝓ deſt reo niſi vbi fideiuſſori fit acceptila tio et principalis eſt obligatus re. Quia tunc hec acceptilatio reſpectu pͥncipalis ꝯtinet pactum quod ſibi ꝓdeſt. l. Et ꝑ iuſ iur̄.§. Et ſi fide iuſſori. ff. de accep. Hoſſꝫ tamen dici quod pͥncipalis liberatur ip̄o iure quia hoc fit per conſequentiaꝫ vt ibi no. In acceptilatione aūt ſi fit pͥncipali ꝓdeſt fideiuſſori. Facta aūt. fide iuſſori ꝓ deſt ei tantum ſi hoc eſt actū. In dubio prodeſt pͥncipali licet non ſemꝑ ꝓut no. in. l. Dayꝰ. ff. de libe. lega. Et finaliter ꝯ cluditur quod liberatio vni ꝑſone in vna re vel in vno debito ad aliam perſonam aliam rem vel aliud debitum extenditur Si hoc diſponentem quouis probabili. medio voluiſſe ſignificatur. Et liberatio generalis non comprehendit que ibi non contineri aliquod medium concludit Et liberatio conceſſa ſpecialiter generaliter inter viuos et vltima voluntate ſignifi cat quod ſignificare quod vis medium ꝓ babile declarat ¶ Libertas eſt res ſpūalis. ⁊ ideo poteft venire in ꝯmutationem cum alio ſpūali de re. ꝑmu. c. ad queſtiones. et ſer. nō or

di. c. nullus in glo. vlti. Item libertas ē naturalis facultas eius quod cuiqꝫ face re libet niſi quod vi aut iure ꝓhibetur in ſti. d̓ iur̄. ꝑſo. in prin. Et hec facultas quā uis late pateat tamen ei quandoqꝫ reſiſti tur de facto vt quando non poſſumus qd̓ deſideramus vel de iure vt quando non facere furtum aut rapinam ꝓhibemur. ¶ Libertas latina fuit lihertas que ha bebat quod ſi moreretur ille cui dabatur libertas tunc tenuit ſed ſi ſuꝑuixit tūc nō tenuit Sed hodie eſt correcta per. l. i. C. de lati. liber. tol. Re. s. latini. Et diceba tur latina per ſimilitudinem Nam vt ro mani nominati ſunt quia romanis ſubici ebantur et incolumes mittebantur licet ſecundum reꝫ latini vel romani nō eſſent Et illa libertas latina dicitur cum nō eſ ſet vera libertas. ¶ Libertas dediticia. Re. s. dediticij B Libertas fdieicōmiſſaria eſt quā teſta tor directe non voluit cōpetere ſed ꝑ ma numiſſionem alterius cuius fidei hoc cō miſit ſcꝫ vt manumitteret. ¶ Libertas teſtamentaria eſt que ex ip̄o teſtamento directe comperit. vt. C. d̓ te ſta. ma. in prin. in glo. ¶ Libertas vindicta eſt que fit per vin dictam. C. de vindi. liber. in prin. glo. ¶ Liberti ſiue libertini ſunt qui ex iuſta cauſa a ſeruitute manumiſſi ſunt. Hec ē inter eos differentia licet qͥdam minus prudenter dicunt libertinū eſſe filium li berti. vnde libertus meus. vel libertinus dicitur ille qui ſeruus meus fuit ſed ma numiſi eum. Et ego ipſi dicor patronus. de quo glo. ſuper ver. in ſeruitute inſti. d̓ liberti. ¶ Libertus abortiuus eſt qui in teſtamē to eius qui abortus eſt.i. mortuus manu mittititur. ¶ Libertus aſſignaticius eſt quē patro nus eius ex liberis ſuis eſſe velit ip̄m aſ ſignauit. ¶ Librarius eſt qui in libra apponendo. pondera cauſas rerum determinat. vl̓ ē libros vendens et cuſtodiens ¶ Libripens idem eſt quod librarius de quo glo inſti. de teſta. or. in pͥn. ¶ Liberatio ſumitur pro diſpoſitione li beratoriā et ſignificat diuerſimode vt.s. habetur. H. D. ¶ Liceri et licitari eſt rem appreciare vn de dicitur non curo centum grecos. vno obulo liceri. Sed licere actiuū ſignificat rem precio menſurabilem eſtimare quan to precio valeat Unde verſus Diues in orbe licet pauperem ſed nemo licetur. ¶ Liceor enim eſt actiuū in ſignificatōe. et paſſiuū in voce Sed liceo econtra Un̄ Non licet eſſe mihi qui me non aſſe licet̉. Ande licitare eſt frequenter eſtimare va lorem rei vēdibilis. Et licitator.i. ſuaſor vel ꝓuocator ſeu proſoneta. ¶ Licitatio eſt venditio ꝓpoſita vt cum aliquis emptor in re ab altero volente e mere precium auget Unde quando aliqͣ res publice venalis exponitur. ⁊ vnus of fert. x. ⁊alt̓. xv. quo ꝓclamatū ē quod qui plus offert eam habebit. Ille qui plus offert dicitur alium vincere licitatione. Unde cū alterum ſic intendit ſuꝑare pl̓ꝰ offererendo in quacunqꝫ negociatione li citatio eſt vt qui licitationē vincit rem ſe ret. C. de ſacroſan. ec. aucͣ. Qui res et. C de fi. inſtru. et iurͣ haſtefical̓. l. Quicunqꝫ li. x. Eſt ergo licitatio ſubaſtatio vel ob latio ad ſubaſtationem vt in. l. licitatio: ff. de pub. iudi. ¶ Licitarij dicuntur qui emendo vendē do vel conducendo rem aliquaꝫ vel nego ciando aliquod aliud plus offerendo alt̓ alterum contendit ſuꝑare. ¶ Licentia multiplex eſt. vt no. archi. xx iiij. q. ij. Si abſtineret. ¶ Lima eſt inſtrumentum fabrile et fer reum quo metalla roduntur. poliuntur minuantur et purgantur. vij. q. i.§. Cum ergo vbi ferrum. et eſt glo. in c. paſtoralis de re. iudi. in cle. ¶ Limites ſunt fines vel termini regio num Inde limitare terminare dr̄ vel re ſtringere. Unde limes eſt terminꝰ agris poſitus vel patris ſeu camꝑis. vel eciam dicitur meta. Sed limen eſt introitus do mus dictum a limite Nam limina ſūt e dium. limites vero regionum vel finium. de quo inſti. qui. mo. ius. pa. po. ſoluitur §. dictum eſt autem. ¶ Limitari dicuntur qui conſtituti ſunt inter caſtra et ciuitates vel confinia opi da vt limites defendant et colant vt. E.

de fundis limita. l. vl. in fi. li. xi. Et dicit accur. ſuper rub. ibidem ꝙ quidaꝫ habēt ꝓ limitoſis limitrophis a leophos.i. de ſcriptio et limites.i. deſcriptis ad vſum limitum alias militum qui imperium cu ſtodiunt. ¶ Liminarche dicuntur principes locoꝝ in quibus ſunt diuerſarum ꝓuinciarum. aut regnorum diuerſorum limites et ter miniq Inde etiam dicuntur Collimmar che qui confinia opida vl̓ ciuitates tenēt tranſſimitem locorum. ¶ Linea eſt collectio ꝑſonarum ab eodē ſtipite deſcendentium diuerſos gradus. continens et numeros diſtinguens. vi. no. io. an. ſuper arborem ꝯſanguinitatis ¶ Linthea non dubitatur velum vocari ¶ Linthearij ſunt qui lintheas nauis vl̓ nauium vel lintheareorum negociationē exercent ⁊cͣ. ¶ Linthearia dr̄ tal̓ negociatio Linthea rioſa vel linthearium eſt negociatio lin thearioꝝ ¶ Litem pendere eſt litis ꝯteſtationem eſſe vel litem in certo eſſe cum tamē am biguꝰ ſit eius exitus et euentus. Nam li tis et iudiciorum euentus. eſt incertus. ff de peculio. l. quod debetur. Pendere au tem dicitur lis ꝑ appoſitionem recuſatio nem ꝯſultationem vel relationem vel ꝙͣ diu diffinitiua ſententia non eſt lata. de quo per doct. vt. li. pen. per to. ¶ Litem conteſtari dicitur quādo actor ꝓponit intentionem ſuam et actionem co ram iudice ꝯtra aliquem et ille ſtatim ne gat tunc eſt lis conteſtata. et dicitur pen dere. nam in ſuſpenſio ſunt omnia donec lis ſopiatur.i. terminetur vel ad ſuperio rem negocium tranſmittatur Et dicitur lis pendere quo ad hoc vt nihil innouet̉ quatuor concurrentibus. Primo quod citatio emanauerit Scd̓o quod a iudice ꝯpetente Tercio quod ad ꝑtem ꝑuenerit vel ꝑte impediente quo minus ꝑuenerit. Quarto quod in ea talia ſint expreſſa ꝑ que pars inſtruatur ſuper quibus ꝯueni atur. vt in cle. fi. vt lite pendente. Et p̄t addi quintum vt ibi no. quod emanet ⁊ ꝑ ueniat debito tempore. ¶ Litis conteſtatio eſt negocij pͥncipaliſ ab actore et reo hinc inde facta narratio Quam narrationem precedere debet li bellus niſi forte de ꝯſenſu parcium remit tatur. Fit autem litis conteſtatio coram iudice ꝑ narrationem actoris et contradi ctoriam reſponſionem rei vt quia negat: vel ꝑ aliquā exceptionem opponit animo conteſtandi litem.i. ea mente vt in cauſa ꝓcedat vel deſiſtat. Et ergo litis ꝯteſta tio ſcd̓m goff. hincinde apud iudicem ne gocij principalis facta narratio ꝑ princi pales ꝑſonas non per aduocatos niſi for te pͥncipales adeo fuerint indiſcreti vt eo rum defectus de licentia ꝑ alios ſupplea tur vt in. c. paſtoralis de iudi. Et litis con teſtatio eſt inicium actionis et ꝯflictus in cauſa de hoc vide glo. bo. in. c. dudum ij. in ver. ꝓpoſitam de elec. qūo et qn̄ fiat conteſtatio. ¶ Litigioſa res eſt mobilis et immobil̓ res vel ſe mouens de cuius dominio cau ſa mouetur inter petitorem et poſſeſſorē ꝯuentione iudiciaria p̄cibꝰ vel principi oblatis et iudici inſinuatis et ꝑ euꝫ futu ro reo cognitis. C. de litigio. aucͣ. litigio ſa. Fit autem res litigioſa in ꝯtinēti ob lato libello Alij dicūt rem litigioſam nō eſſe ante litis ꝯteſta. de hoc glo. in. c. i. vt lite. pen. li. vi. ¶ Lis a ꝯtētione limitis prius nomē ſūp ſit de qͦ virgiꝰ. limēs erat poſitus litē vt diſcerneret agri. c. forus de ꝟ. ſigni. ad medium. Et lis dicit̉ mota cū fuerit ꝯte ſtata. c. ex ꝑte. ij. de ver. ſigni. et. c. aduer ſario de excep. ¶ Litis qͣſi conteſtatio ē qn̄ aliq̓s conuē tus in iudicio ſuꝑ rebus mobilibus quas poſſidet nomine alieno nominat dn̄m in iudicio et accipit inducias ad denuncian dum dn̄o vt ad iudiceꝫ veniat vel mitta Si ipſe dn̄s nō ꝯꝑet in termino ſibi dato tunc lis quaſi conteſtata eſt ꝯtra dn̄m ſi ue habetur ꝓ cōteſtata ad interrūpendū longi temporis p̄ſcriptione vt. in. c. quo niam frequenter.§. in alijs. ver. Quod ſi ſuꝑ vt lite. non ꝯteſta. ¶ Litteris dr̄ obligatio ꝯtrahi quādo qͥſ ꝯfitetur aliquam in aliquo inſtrumento. ſe recepiſſe pecuniam quā non dū recepit ſub ſpe numerationis future ſibi facien de ꝓut a creditore eidem ꝓmiſſum exti tit. Illi competit actio nō numerate pe m 2

cunie ſi exigit̉ ab eo debitū antequā rece ¶ Littere d̓ rato dicuntur ꝓcuratorie qꝛ ꝯſtituens ꝓcuratorem ſemper adicit in fi ne qd̓ quicquid ꝓcurator fecerit ſuꝑ cau ſa ad quan datus eſt ratum gratum. ⁊cͣ. habebit vt. in. c. cum dilectus de reli. do em. in glo. ¶ Litigatoriſ nomine non ſolū actor ſed Itiam reus intelligitur vt. c. i. de lit. ꝯte. i. vi. ¶ Locatio eſt perſone vel rei ad vſuꝫ fa cta ꝯceſſio mercede vel pecunia numerā dā ꝯuenta alioquin de alia re erit ꝯtrac tus innominatus. de quo vi. no. per doc. de lo. et ꝯduc. ſuꝑ rub. ¶ Loculus eſt burſa vel marſubium in. i. de depo. in glo. dn̄s loculos habuit vt indigentibus ſubueniret. xij. q. ij. Dn̄s loculos faciat. ¶ Locator eſt ille qui rem aliquā ꝓ certo precio vel certa mercede alicui vtendam concedit vel alium re ſua mercede ſibi cō uenta vti permittit vt cū loco tibi domū meam ad habitandum in ea ego dicor lo cator Tu vero qui ſic vteris ſeu ad vſuꝫ recipis conductor nuncuparis vt in. c. i. de lo. et. condu. ¶ Locati actio. Re. s. actio locati. ¶ Locuples. Re. s. bona liberorum. Locus religioſus. Re. jͣ. religio. ¶ Locus ſanctus dicitur qui firmus eſt et virtutibus munitus. dn̄o quidem ꝙ ſā ctum eſt ſcꝫ a ſanguinibꝰ.i. peccatis ymo lari debet. de quo inſti. de re. diui.§. ſan cte quoqꝫ res. ¶ Locus inſignis ſcd̓m io. an. in. c. Sta tutum de reſcrip. li. vi. eſt ciuitas licꝫ ibi non ſint periti Et de hoc dat ibi rōnem. Sed ſcd̓m Innocen. Hoſti. et abbatem non ſufficit eſſe ciuitatē niſi ſit ibi copia peritoꝝ. Compoſculanus dicit ſufficit ſi de vicino poſſunt locum haberi periti Paulus de lizarijs in cle. vnica de fo. cō pe. dicit inſignem locuꝫ in quo pōt copia haberi neceſſarioꝝ ꝓ epiſcopo familia ⁊ equitibus ſuiſ licet non ſit copia peritoꝝ ¶ Loci adiectio ſignificat diuerſimode diſponi. ver. gra. Teſtator dicit ticio le go centum que ſibi volo ſolui de pecunia quā habeo in tali loco puta tali caſtro ta li domo tali archa Et ſi in illo loco nihil eſt tunc nichil debetur. ſi minus eſt nichil omnis tota pecunia debetur. l. Quidam teſtamento. ff. de le. i. l. lucius. ff. de ali. ⁊ ciba. lega. vbi teſtator legauit alimenta libertis poſtea ſcripſit ꝙ ex certis fūdis ꝑcipientur ſi non poſſunt ꝑcipi ex illis fū dis aliunde debent ſuppleri fa. l. paulo. Calimacho.§. fi. ff. de le. iij. Racio quia locus hic apponitur ad demonſtrationeꝫ vnde ſolutto fieri poſſit vt non a taxatio nem ſeu reſtrictioneꝫ legati quare legatū non reſtringitur Etiam quia legatum fu it factum in genere et ſic remanet in gene re et adiectio loci refertur ad deſignatio nem fiende ſolutionis Et quod de legato diciturᵈ Idem in ꝯtractu intelligitur pa rietate rationis vt ſi dicatur ꝓmitto tibi ceotum ſoluenda de pecunia quaꝫ habeo in tali loco Et ibi lego vel ꝓmitto deceꝫ que habeo in archa ſi nihil eſt nihil debe tur Si minus eſt illud tantum debet̉. l. ſi ſeruus.§. Qui quinqꝫ. ff. de le. i. Quia lo cus adicitur ſūme immediate Et ꝑ hoc ſi gnificat quod illa ſūma que ibi eſt debea tur et non alia. Unde teſtator vl̓ ꝓmiſſor ſe refert ad illud corpus pecunie quod ibi eſt. Et ideo ſi nihil eſt nihil debetur vl̓ qͣ tenus eſt eatenus tantum debetur Cete ra multa exempla ponit petrus Burgun di. in.§. Sacramenta. l. inter ſtipulanteꝫ ff. de. ver. obli. Et finaliter loci adieccio oꝑatur quod rō dictat vel lege diſponit̉. vel ꝓut voluntas diſponentis dictat ꝙͣ quoduis medium ꝓbabile declarat vt. l. cum certus. ff. de vi. tri. et ole. lega. l. Si debitor.§. i. ff. de ꝯtrahe. emp. et ven. l. cum qui kalendas. ff. de. ver. obli. l. lega tum.§. vim. ff. de annuis lega. l. Ex eo. ff de vino. tri. et ole. lega. cum ſimilibus ¶ Logographus.i. ſcriptor publice rati onis Et dicitur a logos ſermo. vel lexis racio et graphos ſcriptura. Et ſcd̓m acc. in rub. C. de tabel. ſcrip. et logographis ¶ Conga conſuetudo eſt que decem vel viginti annis inducitur et multomagis. longiori tempore vt ſi. xxx. vel. xl. annis ꝑdurat

lu ¶ Lucrifacere.i. acquirere. ¶ Ruere eſt liberare vnde dr̄ pignus luit̉ j. liberatur. Alio modo accipitur ꝓ puni ri vnde dicitur luo penas.i. punior. Un̄ Ere luo pignꝰ. penas cruce. luce tenebraſ Dicitur et luere quod ſalitur et ouis. de pͥmo ſignificato vide inſti. de lega.§. ſed et ſi rem. ¶ Lugubrare.i. vigilare. et nocti ꝓprie attribuit̉. ſic dictur luna habet radios lugubres et ſol claros vi. inſti. de lega.§ nr̄a in tex. ⁊ glo. ¶ Luſtrum eſt ſpaciū quinqꝫ annoꝝ On de dicitur indicio ꝯſtat ex tribus luſtris. i. durat ad. xv. ānos vt de fi. inſtru. inter dilectos. vide.s. indicio. ¶ Luxuria. no. archi. de ꝯſue. c. fi. li. vi. MA Uchina tio vide ſupra Do lus ⁊ eſt qͣſi aſtutū ingeniū Quid en̄ eſt qd̓ homo ſemel deditus malicie nō adinueniat. In. autͣ. vt hij qui ob. ſe habere ꝓhi. res mino. ꝑ pͥn. coll̓. vi. ¶ Magiſter nauis Re. s. actio exercito ria et. C. e. ti. l. vnica li. xij. ¶ Magiſtri ſcrineoꝝ dicebant̉ q̄ ſcrineis ſacri imꝑij p̄poſiti erāt Uel ſūt pragma ticarij ſic dicti qꝛ pragmaticas ſanxiōes illas ſcꝫ qͣs pͥncipes faciebāt ⁊ ſtatuebāt ꝯſilio ꝓceruꝫ ſuoꝝ ſcribebāt et exempla eoꝝ in ſcrineis repoſita ad memoriam cu ſtodiebant. ¶ Maior dicitur ille qui xxv. annoꝝ im pleuit etatem. de quo no. inſti. de cu. per to. et per doc. de reſti. in integruꝫ. c. i. ¶ Mayuma eſt ludus qui vigebat ī ma vo. Et dicitur a mayo vel mayuma grece latine ingreſſus ſcꝫ eſtatis quando her be frondeſqꝫ virentes letificāt. Inde ve nit mayus. C. de mayuma in rub. li. xi ¶ Maior pars attenditur quo ad nume rum et ſanior quo ad zelum iudicium. vel poteſt dici maior ꝑs que maiori in mitti tur. rōni. vt. xi. diſ. ſane. et. c. multi. ¶ Magones ſiue ventilarij ſunt qui ī ſer uis emendis vel vendendis mercationeꝫ exercent. ¶ Magi ſunt qui vulgo malefici ob faci norum magnitudinē nūcuꝑantur Dij ſūt qui permiſſu dei maleficio elementa con cuciunt Turbant mentes hominū minuſ ꝯfidentium. ⁊cͣ. xxvi. q. v. Nec mirū Et ibi qui ſunt nigromantici ydromantici. Et de augurijs et auruſpicijs que omnia ibi reprobantur. Dicit enim auguſti. ex li. de ciui. dei ibi ad finem quod ideo qͦſ qꝫ non debet eis credere. qꝛ aliquando ē ueniunt que predicunt aut ſanare viden tur infirmos aut ledere ſanos aut quia hͦ permiſſu dei fit vt ipſi qui hoc audiunt. vel vident ꝓbentur. Et appareat quali fi de vel deuotione ſint in gra erga deū hec ¶ Macellare eſt mactare vel trucidare Inde dicunt̉ macellarij qui pecora vel qͣ drupedia mactant vt eſt glo. v. in cle. i. d̓ vi. et honeſt. cleri. ¶ Magiſter dicitur qui p̄ceteris alicuiꝰ rei ſiue negocij curam gerit Et interp̄tat̉ ſillabaliter quaſi in maiori ſtatu exiſtens Sed litteraliter ſic. quaſi manum acram gerens inter ſcolares tenens eos rigide. ſecundum glo. vero. c. i. de magi. dr a mo uendo ſiue a monſtrando. vt. ff. de. ver. ſigni..l. quibus vim. ¶ Maledicus eſt qui obloquitur de ho mine detrahendo ei et eum obloquijs de primendo vt. c. i. de cle. male. Sūma aūt iniquitas eſt detrahere. Et omnis qui de trahit fratri ſuo homicida eſt. vi. q. i. ca. Summa Et detractores fratrum homi cide ſunt de pe. diſ. i. homicidioꝝ. Nō ta men ſemper peccant maledicentes vt. xx iij. diſ. c. in nomine dn̄i in fi. vbi ponitur longa maledictō quia maledi coꝝ duo ſūt genera. c. cum ſancti. xxiiij. q. iij. omnis eī blaſphemus dei et ſanctoꝝ maledicus ē. Statuimus. e. ti. ¶ Malleatores adulterine monete ſunt qui falſam monetam malleant. ¶ Uancipium eſt ſeruus vel ancilla ⁊ ē neutri generis in voce. ſed cōmunis gene ris in ſignificatiōe. Et dicitur quaſi ma nūcapium. et ſic dicitur manucipium om

ne quod manncapi pōt ſicut homo equuſ et hoc generaliter. Sed ſpecialiter tm̄ ſig nificat homines quia tales erant ſerui ca pientium eos in bello iuſto. ¶ Mancus eſt defectuoſus. et ſcd̓m ka tholicum dicitur quaſi manu carens vt cui manus abſciſa eſt. ¶ Mandatum ſcd̓m Azo. eſt officiuꝫ ab eo qui gratuitum gratis ſuſcipit exhiben dum Et dr̄ mandatum qͣſi manu datum. Quod enim aliquis ꝑ ſe facturus erat a lij gerendum ꝯmittit Et contrahitur ſo lo ꝯſenſu Et nota quod mandatuꝫ poſte rius factum non derogat priuilegio niſi de hoc faciat mentionem. c. graue de off. ordi. Item ꝑ mandatum generale nō ꝓ hibentur niſi illicita. c. ſuper quibuſdam de ver. ſigni. Itē tantū valet mandatū. generale quo ad omnia. quantū ſpectale ad quedam de uo. ⁊ voti. redem. c. Mag ne.§. rei. Item reī turpis mandatum nl̓ lum eſt. ff. man. l. iij. Item qn̄ mandatū vel pactum vnum continet in ſe duo quo rum vnum eſt poſſibile et alterum impoſ ſibile non obligat in contractibus. vt ſi ego exiſtens rome ꝓmitto tibi hodie da re. x. erfordie. Sed quandoqꝫ obligat ī iu dicijs vt ſi iudex mandat alicui quad cō pareat coram eo die impoſſibili tunc te netur comꝑare de poſſibili ſcd̓m hoſti. c. dilecti. de do. et ꝯtu. Iteꝫ qui exequirit̉ mandatum non debet excedere fines mā dati inſti. man.§. Si is qui Iteꝫˡ manda tum ſpeciale derogat generali. Etiam ſi de eo non facit mentionem. c. paſtoralis de reſcrip. ſcd̓m Gern̄. in. queſtionibus. et hoc fallit in quatuor caſibus Primo ī mandatis generalibus que ſunt effectu. ſpecialia. c. ex parte de offi. de le. Scd̓o ī priuilegijs de reſcrip. cum ordinem Ter cio quando res non eſt integra. Quarto in legatis. ff. de ſuppel. lega. l. iij. Et diffe runt mandatum iuſſio ex ſpreceptū. quia iuſſio importat neceſſitateꝫ nec finit̉ mor te iubentis quia ſucceſſor id facere tenet̉ Mandatum vero importat liberam ob ſequendi volūtatem et finitur morte. vn̄ p̄ceptum non p̄cipitat mors p̄cipientis. Mandatum mandatore cadente cadit. vt no. de reſcrip. Eam te qui. et. c. in his de ver. ſig. Quidam tamen dicunt qd̓ tā p̄ceptum quam mandatum finitur morte ſi nominibus expreſſis ſcribatur ſcd̓m io. xiiij. q. i. quod p̄cipitur. ¶ Mādator dicitur ille qui aliquid mā dat alicui vt ſibi vel alij aliquid faciat. Re. s. fide iuſſor. ¶ Mandatarius eſt qui mandatum ſuſci pit ad implendum et quando mandatari us accuſatuſ de crimine ꝯueniri poſſit ex ſua ꝑſona vi. l. non ideo minus. C. de ac cu. et non. in. c. mulieres. ⁊. c. vt fame. de ſen. ex. Et inter iſtas oriuntur actiones hincinde quia illi cui ſic mādat alteri cō tra illum qui mandatum ſuſcipit adīplē dum. Cum pͥmo cogi non poſſet ꝙ reciꝑe ret mandatum Cōpetit actio mandati. directa inquantum eis interfuit factum fuiſſe quod mandabatur. Rurſus ipſi mā datario qui mandatuꝫ ſuſcipit competit actio mandati ꝯtraria ſi quas expenſas fecit vel impenſas racione mandati ſuſce pti inquantum non exceſſit fines manda ti Si vero mandatum exceſſit impenſis. factis ipſas non repetet ꝑ actionem mō dati ꝯtrariam Sed inquantum vtiliter expendit ꝑ actionem negocioꝝ geſtorum repetet ¶ Manifeſtum eſt publica vel famoſa ꝓclamatio ex certa ſcientia et certis au ctoritatibus ꝓueniens. Et pōt manife ſtum ꝓbari ꝑ multos teſtes vel autores. non tamen ꝑ tot quod fiat notorium. vi. glo. iij. in. c. Conſtitutionū de. ꝟ. ſig. li. vi Et. vi. q. ij. placuit. Spe. ti. de noto. cri mine.§. Sequitur de manifeſto circa pͥn ci. ver. dr̄. Manifeſtum eſt quod patꝫ plu ribus ſed. non omnibus Sed notoriū om nibus publice patet Et no. in. l. Ciues. C. de app. ꝑ bulg. et butrigarium. ¶ Manifeſte vel palam teſtari dr̄ qͥ non in publicumᶠ heredem nominat. ſed coraꝫ teſtibus qui ad ſolemnitatē ſufficiunt te ſtatur. ¶ Manet.i. tenet vel aſtringit. c. Cū lay cis de reb. ec. non alie. Ubi dicitur ꝙ lay cis quāuis religioſis diſponendi de rebꝰ eccleſie non eſt data poteſtas apud quos obſequendi manet neceſſitas non aucto ritas impetrandi de conſti. c. Eccle ia ſā cte marie. ¶ Manſetˡ eſt illegittimus ꝓprie de ſcor to natus ſcd̓m hoſti. quaſi vulgo queſitꝰ.

Vnde fecundum abbatem Manſeribus ſcortum nochis mechus dedit ortum Pi ſeges aſpica ſic ſpuriꝰ fit ab amica. Dat naturales que nobis ſunt ſpeciales. ca. Niſi cum pridem de renun. in.§. ꝑſone ī in fi. ver. glo. ¶ Manſus ſcd̓m vulgare ytalicorum di citur quantitas terre que duobus bobꝰ ſufficit in anno ad laborandum. ¶ Manumiſſio eſt datio libertatis.i. de tectio. ff. de acqͥ. re. domi. l. adeo.§. Cū quis in fi. Sed ſecundum placen. Io. et Azo. datur ſeruo libertas quam priꝰ nō habuit alias non diceretur dari ſibi. ff. d̓ actio.§. Sic itaqꝫ. l. i. et glo. in inſti. de li ber. in ver. datio. vbi vide vtrū quis det quod non habet Et. c. i. de ſupplen. neg. p̄la. vbi pro et contra de domino dante vſufructum formalē Et de creditore trāſ ferente dominū pignoris Et manumiſſꝰ dicitur qui eſt liberatus a manu et pote ſtate domini Nam quādiu in ſeruitute ē ſub manu ⁊ poteſtate domini ſui eſt Sed poſtꝙͣ manumiſſus eſt ab illo liberabit̉. Ergo dicitur quaſi extra manū. ideſt po teſtatem domini ſui miſſus Et talis dici tur libertus domini ſui et dominꝰ patro nus eius. ¶ Manumiſſio teſtamētaria dici poteſt omne illud quodcunqꝫ ex cauſa teſtamen ti preſtatur Vel ꝓpter teſtamentum con tingit Et nota de hoc ꝙ fiat manumiſſio inter amicos requirūtur qͥnqꝫ teſtes. C. de lati. liber. tol. l. vnica.§. Sanximus. Uerum eſt in vltima voluntate. Sed ad manumittendū inter viuos ſufficiūt duo teſtes vt no. in glo. et.§. et. l. p̄al. ¶ Manualis obedientia no. de maio. et obedi. his que et de reſti. ſpoli. olym cām quam ſuditi tenētur p̄latis ſuis ſine ſcri ptura et iuramento. vt no. in. c. legebat̉. de maio. et obe. ¶ Mappa eſt ornamentum equi Et ſunt lintheamina alba quibus cooperiuntur equi cardinalium cum faciunt ꝓceſſionē ¶ Manipula eſt quoddam ornamentuꝫ quod imperator. Conſtantinus cardina libus conceſſit Ilij dicunt manipulam eē mitram epiſcopalem. ¶ Maſſaricia eſt idem quod ſuppellex vi delicet omne vtenſile domus cuius appel latione veſtis non continetur vt. l. ſi qͥs ī fundi vocabulo. ff. de le. i. ¶ Maſticonium eſt domus vbi leproſi ꝯ gregantur. ¶ Maſculinū ꝯcipit femininū. ff. de. iij l. qui duos et. c. generali de elec. li. vi. l. q̄ cunqꝫ. C. de ſer. fugi. Et ſignificatur per dictionem maſculini generis. ver. gra. Abi filijs meis do tutores etiam filie ſig nificantur. ff. de teſta. l. Si ita. Racio eſt voluntas ex equali affectione ꝓuidendi eis vt tueantur et bona ſua ꝯſeruet̉. Sed ibi filios meos ex heredo maſculinū non concipit femininū quia filia non compre henditur. l. i.§. queritur. ff. de vē. in poſ. mitten. quia maſculinū de ſe prolatuꝫ no ſignificat femininū. nec eſt ib aliqua cō iectura ꝓbabilis quā hoc ꝯcludatur Sꝫ eſt odium exheredationis quod dictat ſi gnificatum verbi non extendi. vt in re. odia. de re. iurͣ. li. vi. Item ibi. quicūqꝫ it vel ꝓicit de nocte ꝑ feneſtram nocens ſoluit. x. ſignificatur etiā femina. l. qͥcun qꝫp̄alle. Et ſumitur. ſignaficatū expari tate delicti Similit̓ ibi. virū ſanguinuꝫ ⁊ doloſum abhominabitur dominus conp̄ henditur etiā femina ratōe delicti quod odit etiā deus in mulieribus. licet ceteris paribus magis peccet maſculꝰ quā femi na. qꝛ racionaturalit̓ in eo plus domina tur Et ego in crimine leſe maieſtatis cri minoſus punitur et filij ſui vbi etiā filie cōprehenduntur Mitius tamen puniun tur femine. l. quiſquis. C. ad. l. iul̓. maieſ tatisᵈ Item ibi. ſi michi filius natus erit ex beſſe heres eſto. et extriente vxor Si vero filia naſcetur extriente heres eſt o. ⁊ ex beſſe vxor et filius filia naſcuntur He reditas diuiditur in. vij. partes. vt filiꝰ iiij. vxor. ij. et fili. vnā habeat Et ſic vide tur voluiſſe teſtator. Nam appellatione filij non ꝯtinebatur filia. l. Si ita. ff. de libe. et poſtu. Nec ibi ſignificatur femi na dicendo quis poteſt eſſe aduocatus in etate. xvij. annoꝝ patet ex edicto d̓ poſtu lando quo prohibentur femine poſtulare ſaltem pro alijs. l. i.§. Sextum. ff. de po ſtu. Et idem de ꝓcuratore quo ad eſſe ꝓ curatorem in iudicio. l. femine. ff. de ꝓcū ra. Idem etiam in teſte ad teſtamentuꝫ iure ciuili romanoꝝ vt. in.§. teſtis inſti. m 4

de teſta. ymmo quod plus eſt ſi exprima tur nomen ꝯmunis generis. vbi autē nu merus teſtium non adhibetur duo ſuffici unt. l. vbi numerus. ff. de teſti. Et ꝯtinet̉ etiam mulier Idem in omni materia in qua ratione vel lege ſtatuto vel vſu non ſit differentia inter virum et mulierē. qꝛ tunc ad paria iudicantur Aut enim ē ad iectiuū ipſum maſculinū. vt quicunqꝫ. qͥſ qꝫ. quidem. ⁊cͣ. et concipit feminiū. qꝛ in telligitur homo vel perſona vt. l. metum §. animaduertendum. ff. quod me. cau. ⁊ l. vnica in fi. C. de rap. vigi. Aut. eſt no men appellatiuū vt filius. et tunc ſi de fa uorē ꝯtrahitur concipit. ſi de odio nō cō cipit vt no. in. l. quicunqꝫ. C. de ſer. fugi. p̄al. Et in. l. i. ff. de ver. ſigni. ver. glo. po nit exceptiones Sed econuerſo feminiū non concipit maſculinū. quia appellatōe feminini non ſignificat̉ intelligi maſculi num niſi euidentiſſime apparerꝫ ſicut ſub vno nomine appellatiuo aliud ſignificat̉ l. Si quis in fundi vocabulo. ff. de lega. i. cum ibi nō. Et hec dicta intelliguntur de maſculino.i. de dictione maſculini gene ris Sꝫ maſculinū qn̄qꝫ ſignificat maſcu lum. ver. gra. teſtator legat ancille liber tatem. ſi primo pararet filium peperit fi liū et filiaꝫ ex eodem vtero. Et incertum eſt quis pͥmo natus ſit dicit tex. ꝙ filiꝰ cē ſetur prius editus. l. Si fuerit.§. fi. ff. de rebuſ du. Ratio quia de natura maſculꝰ forcior eſt femella eiuſdem etatis. ¶ Maſculinum eſt dignius feminino Quod ꝯcipit ad mentem legiſlatoris no quantū ad verba vt. l. i. ff. de ver. ſig. ꝟ. bo. glo. ¶ Mathematici ſunt qui dicunt ſe ſcire. aliquam artem diminandi Et dicuntur a matheſis media longa quod eſt diuina tio. Et ꝓfertur penultima ꝓducta ſine a ſpiratione Sed matheſis penultima cor repta cum aſpiratione ſignificat quadru uium Unde. Scire facit matheſis ſed di uinare matheſis. ¶ Mater familias eſt que in hone ſtate vi uit Onde nec nuptie nec natales faciunt mr̄em familias ſed boni mores. ¶ Matricula eſt cartula in qua ſcribitur aliquid. et precipue liber. vniuerſitatis ī quo nomina ſuppoſitoꝝ ꝯſcribunt̉ et im mr̄iculantur. et eſt diminutiuū a matre. ¶ Matertera eſt matris ſoror. vt inſti. de gra. cogna. in glo. ver. patruus. ¶ Matertera magua eſt auie ſoror ſicut promatertera proauie ſoror. ¶ Matricularius dicitur habens offici um pulſandi campanas vel qui habꝫ ma triculare ſtudentes. ¶ Matrix eccleſia ponitur pro inaiori baptiſmali que generat baptiſmum ſicut mater. vt eſt glo. in. ver. matricem in cle. i. de ſen. excō. ¶ Maturare qn̄qꝫ ſignificat feſtinare. qͥnqꝫ ē ꝑ ſolē dirigere vt fructꝰ maturant̉ ¶ Matrimonium idem ſonat qd̓ nupcie Et eſt legittima maris et femine coniun ctio indiuiduam vite conſuetudinem re tinens.xxvij. q. ij.§. i. Et de preſump c. Allud. de conuerſi. infideli. ex litteris. Et ſubaudi hoc ſcꝫ ad ꝓpoſitum in quo debent eſſe tempore quo nubunt vel ma trimonium contrahunt. inſti. de pa. po. ī prin. Et matrimonium eſt duplex ſcilicet verum et preſumptum Uerum quod con trahitur inter perſonas legittimas ꝑ ver ba apta nullo impedimento ſubexiſtēte. Preſumptum dicitur quando inter ꝑſo nas legittimas interuenit tractatus d̓? trahendo. vel verba aꝑta in euentum ta men ꝯdicionis vel arbitrij alieni et ſucce dit copula carnalis vt inquit Goffri. Et non dicitur patrimonium licet a dignior debeat fieri denominatio et tantuꝫ votū habeat vir in liberos ſicut mater. l. libe rorum. ff. de. ver. ſigni. Ideo qꝛ mat̓ ma ius exercitium vel officium exercet circa liberos quā pater. c. fi. de ꝯtrouer. ꝯiug̓. quia ante patruꝫ oneroſa. in ꝑtu doloro ſa. et poſt partuꝫ labrioſa. Igitur ad ho norem eius dicitur matrimoniū. vt etiaꝫ de cōuer. in fide. c. ex litteris. Et nota qd̓ matrimonij ſunt tria ſubſtantia que dicū tur bona eius vt de condi. app. c. vlti. et. xxvij. q. ij. Omne itaqꝫ. ſcꝫ fides. ꝓles. ⁊ ſacramentum Et ſi apponitur ꝯdicio con tra aliquod bonū matrimonij vel eiꝰ ſub ſtantiam nullū eſt marimoniū Exempluꝫ de primo Si dico. Fontraho tecum ſi te ꝓ que ſtuˡ adulterandā expoſueris non eſt matrimoniuꝫ quia eſt contra bonū fidei quod conſiſtit in eo quod alter ꝯiugum ſu

um corpus quod ſuum non eſt ſed ꝯſortiſ ſui non exponat vel det alteri alias eſt ad ulter fur et fideifractor. Exemplum d̓ ſe cundo vt ſi dico Contraho tecum ſi gene rationem ꝓlis euites Si venenum ſterili tatis accipias non eſt matrimonium qꝛ contra ſcd̓m bonum eius ſcꝫ bonum ꝓliſ ꝓpter quam multiplicandum fuit mrimo uium a deo inſtitutum. Exemplum tercij Si dico. contraho tecum donec dicioreꝫ vel pulchriorem habeo non tenet matri monium. quia eſt ꝯtra ſacramentum indi uiduitatis. quia nullum debet eſſe diuor tium inter cōiuges Sic eodem modo dic quod proceſſio religionis non tenet dum modo fit contra bona vel ſubſtantialia. religionis que ſunt etiam tria ſcꝫ. caſtitaſ obedientia. et abdicatio ꝓprietatis. Et de his pone exempla ſuo modo vt. ſupͣ. Item ſi dico. ꝯtraho tecum ſi furtum fe ceris ſi digito celū tetigeris eſt matrimo nium. quia turpis et impoſſibilis ꝯditio que non eſt contra ſubſtantiam matrimo nij habetur ꝓ non adiecta. c. i. et vlti. de condi. appo. Et nota quando ꝯtrahitur. matrimonium et quando ſponſalia d̓ fu turo declaratur ex ſignificato verborum ꝓlatorum et actuum ſequentium. Unde verba formalia matrimonij ſunt illa quā do vir dicit accipio te in meam. et mulier accipio te in meum. c. licet de ſpon. duoꝝ. et. c. Si inter de ſpō. Similiter eſt matri monium ſi quis iuraret quod aliquā al hoc tꝑe pro coniuge teneret et ei ſicut vx ori fidem ſeruaret Et ipſa eidem iuraret ſe illum pro marito habituram et ſibi fi dem tanꝙͣ viro proprio ſeruaturam vt ī c. ex parte de ſpō. Nam licet ibi non expͥ mantur verba formalia tamen idem eſt ſi de equipolentibus fiant vt. l. certum. ff. ſi. cer. peta. Dicunt etiam quidam docto res quod verbum habiturum hic ſignifi cat preteritum non futurum. Similit̓ di cendo promitto tibi quod nunquam ha bebo aliam in vxorem niſi te. vel volo te et non aliam in vxorem. vel conſentio in te ſicut in meam vxorem. vel ꝓmitto qd̓ volo te habere in vxorem. vel placet mi chi te habere in vxorem. vel ꝓmitto qd̓ tibi ſeruabo fidem ſicut voxri mee. vel vo lo quod ab hac hora in anteā ſis mea vx or. vel iuro ꝙ habebo te ꝓ legittima vxo re. de hoc vide. xxij. q. iiij.§. vlti. ver. Eſt etiam. Item ſi dixerit iuro vel promitto tibi tanquam vxori dūmodo verba mult eris ſequantur ꝯtrahitur matrimonium ꝑ quemlibet p̄dictorum modoꝝ vt nota. ibi. Spe. e. ti.§. i. ver. i. Itē ibi Et dicat vir iuro quod tu es vxor. et mulier ecōtra iuro quod tu es vir meus dicunt quidam quod non ſit matrimonium de p̄ſenti ſed ſponſalia de futuro capiendo es ꝓ eris. ff de ver. ſigni. l. verbum erit Nam et ſi ſint verba preſentis temporis non tamē ad matrimonium apta. ergo alij dicunt ꝙ nec ſponſalia contrahantur Sed ibi pro mitto quod te ducam in vxorem et dece tero tenebo te vt vxorem ſunt ſponſalia quia ſenſus eſt. ego te deducam ⁊ ex quo te duxero de cetero te tenebo ar. c. ex lit teris. ij. de ſpon. Secus ſi non addito ver bo ducam dicat ꝓmitto quod tenebo te de cetero in vxorem. Etiaꝫ dimiſſo hͦ ver bo decetero. quia tunc eſt matrimonium vt. c. ex parte de ſpon. p̄alle. Item ſi di cat ꝓmitto quod te tenebo in vxorem do nec terra ponatur ſuper oculos meos et mulier eodem modo reſpondeat. et vir in telligit de ceptorie. id eſt donec ſibi pla cuerit. quia dum non placebit ponet ter ram ſuper oculos ſi ibi appareret de diſ ſenſu non eſt matrimonium. alias ſic qꝛ. iſta verba donec terra ⁊cͣ. ſignificant tē pus mortis Similiter donec oculi et os michi clauduntur. c. ex litteris.i. de ſpon. Atem ſi vir contrahit cum vna ſub con dicitione et eum alia pure ⁊ conditio ſub qua cum prima contraxit exiſtit iudican dum eſt ꝓ matrimonio ſcd̓o contracto. e ſuper eo. c. de illis et. c. ꝑ tuas de cō. ap. ſcd̓m hoſti. quia matrimonium purum p̄ fertur ſuſpenſo et ꝯdictionali. Alij dicūt iudicandum pro primo. quia ꝑ primuꝫ ꝑ tes ligarēt ſe ſub ꝯdictione nec habent ī poteſtate ſe ſoluere donec eueniat condi cio et per conſequens non cum alio cōtra here. l. potior. ff. qui pocior in pigno. ha beantur Et dicunt quod dictū precedēs eſt pocius ex ratione ciuili inductum ꝓ pter melius bonum matrimonij preſen tis et certi quam futuri et incerti. Alia exempla vide ſupra de condictionibus.

Item no. de matrimonio beate virginiſ ꝙ ipſa ꝯſenſit in copulam carnalem cum ioſep. nec illam cōmittendo nec appeten do ſed diuina inſpiratione in vtroqꝫ obe diendo. xxvij. q. ij.§. Cum ergo Nam ꝓ poſuit ſe ſeruaturam virginitatem in cor de ſed votū virginitatis nō expreſſit ore. ſubiecit ſe enim diſpoſitioni diuine ꝓpo nens ſe ꝑſeueraturam in virginitate niſi deus ei aliter reuelaret ſecūduꝫ goffr. de ſpon. ¶ Matrona dicitur que iam nupſit qua ſi que matrimonio conuenit. ¶ Maxime quandoqꝫ dicitur compara tiue. Aliquando pro tantum de fi. p̄ſbite rorum. c. Ad abolendam Aliqui legunt. maxime pro magis. et ſic tenetur ꝓprie ſecundum Gern̄. ibidem. Item maxime ſupponit idem in alio caſu ſed maiorem eſſe rōnem in expreſſo. C. vnde liberi. l. fi na. Aliquando ſubauditur vt. l. verum in prin. ff. ꝓ ſocio. Ad primū fa. ff. de ꝓba. Cum deinde in prin. ibi Et maxime d̓ pe. et re. c. officio in fi. de ſpon. c. Sponſam vi. hic no. c. p̄al. ad abolendam in additi on glo. iij. Et per io. an. ſuꝑ ea. etiā no. de hoc in. c. cum contingat de fo. compe. in glo. i. de elert. Cum inter et. c. quoniā frequenter.§. porro vt lite non conteſta. et ꝓprie implicat idem in contrario ſenſu me ¶ Medographia.i. litera. īde medogra phus. id eſt medicine ſcriptor ſic accipit̉. C. de tābu. ſcri. li. x. ¶ Medium dicitur hec vita. xxiij. q. iiij. Hec autem vita Et no. io. an. in ꝓhemio ¶ Mendacium. Re. s. dolus. Unde au guſti. dicit Mendatium eſt falſa vocis ſi gnificatio cum intentione fallendi. Qd̓ ſic debet intelligi cum intentionē fallēdi que tunc ibi eſt vel poſtea aduenit. Quā doqꝫ enim aliquis aliquid ꝓmittit nō ta men voluntatem fallendi actu habet ſed poſtea acquirit ¶ Mendicantes dicuntur quos in publi cum queſtum in tuta mendicitas vocauit et illi reficiebantur publicis ānonis. Pa lidi autem et robuſti non debent mendi care ne miſeris et debilibus panem aufe rant C. de valli. mendican. l. vnica li. xi. Et in. auten. de queſto. colla. vi. Conce ditur tamen aliquibus a papa occupatiſ circa doctrinam fidei vt de elemoſinis fi delium viuant ſicut et apl̓i vixerunt qui ſeminantes ſpūalia tꝑalia metere pote rant quaſi de iure naturali vt dicit apo ſtolis. ¶ Menium vel meniariū idem eſt quod veſtibulum a menibus ſumptum Et dici tur ideo ſic qui menibus adheret ſcd̓ꝫ hu go. alij ponunt manerium. ¶ Menſor eſt qui metitur agros calum nas vel ſigna vel homines vel frumentū vel menia iuxta caſtrum vel hoſꝑ ic ia. vel etiam quia omnia officia aſſignatur ſe cundum accur. C. de men. in. rub. libro. ¶ Menia dicuntur proprie edificia mu rorum ciuitatis ſic dicta quia muniūt ci uitatem Et interdum dicūtur menia ab uſiue omnia edificia. vel dicuntur a me ne grece.i. defectuſ latine quia deficit mu rus vbi ſunt menia. ¶ Mera donatio. Re. s. donacio. ¶ Meretrix dicitur que multorum libi dini paret. id eſt obedit. xxxiiij. diſ. vidue. vel cuius turpitudo publice venalis eſt. xxxij. q. iiij. meretrices Et in glo. ij. c. In ter opera deſpon. Dicit Auguſtinus. in queſtionibus deut. meretrices eſſe. ⁊ me retrices accedere prohibet dominus qua rum publice venaliſ eſt turpitudo In de calago autem mechie nomine non videt̉ hoc prohibuiſſe aperte quoniam mechia non niſi adulterium eſſe ſolet. ſeu intelli gi ſolet Et etiam in. c. p̄alle. mere trices. ¶ Metus eſt inſtantis vel futuri ꝑiculi. cauſa mentis trepidatio vt. ff. e ti. l. i. Et nota quod licet non ſit neceſſarium peri culum eſſe preſens tamen exigitur mētū eſſe preſentem ſalteꝫ pro futuro periculo ff. eodem titulo. lege metum. ij. Naꝫ. per metem non quemlibet timoreꝫ accipimꝰ ſed maioris mali. vt. in. l. metum p̄alle. Et dicitur metus qꝛ mentem tenet vel terret ſeu impedit.

Qui eī timet nō ſemꝑ gerit ī corde qd̓ hꝫ ī ore. d̓ hͦ vi. gl. ij. c. ad audiētiā d̓ hiſ q̄ vi me. ve. ca. fi. In̄ meticuloſos.i. metu plenꝰ.ſ. qͥ metuit timenda ⁊ nō timenda. Et ſic dicitur iuramentum meticuloſum et verum hoc obliget ipſo iure quod ſic videtur de iur̄iur. c. Si vero. et. c. verum quod non. patet quia votum factum per mētum eſt nullum ipſo iure cum volūtas in vouēdo debeat eſſe libera. c. integritas xxxij. q. ij. Ergo etⁱ iuramentum pari rōne Anno. ꝯcludit ſic iuramentum eſt impo ſitum turpiter et ſuꝑ re rurpi ſcꝫ occidere innocentem vel non miniſtrare alimenta parentibus ⁊cͣ. Tunc nullum eſt ipſo iu re nec obligat iurantem Et licet ꝯtraria. venire ꝓpria auctoritate. c. inter cetera. Et in male ꝓmiſſet. xxij. q. iiij. Sed ſi iura mentum ſit turpiter emiſſum non tamen ſuper re turpi ſcꝫ dolo vel mētu ſic obli gat ipſo iure Sed abſolutio poteſt impe trari ex ſuperioris vel iudicis officio. c. ſi vero. et. c. verum p̄al. Addit idem ſi iu rans mētu pōteſt ſibi ꝓuidere ꝑ aliam vi am quam per viam abſolutionis a iura mento melius eſt ꝙ ſoluat quod iurauit. ⁊ deinde repetet Nam que fiunt ꝑ metū tenēt ipſo iure ſcd̓m goff. ſed reſcīdundt̉. ꝑ actione quod metus cauſa ſi ſunt ꝑfe cta. Si vero imperfecta tūc ꝑ exceptiōeꝫ ff. e. ti. l. metum.§. Sed pretor. Exceptis ſex que ꝑ mētum non tenent ipſo iure vt ꝯtractus mr̄imonij. ꝓmiſſio dotis. adicio iudicis. p̄ſtatio auctoritatis. alienatō rei eccleſiaſtice. et ꝓnunciatio ſententie. Et dicit io. an. Qui venit contra iuramentū meticuloſum nō peccat mortaliter lꝫ pec cet venialiter vt in. c. verum ad fi. de iur̄ iur̄. De hoc vi. glo. pleniorem in. l. extat. ff. e. ti. Et diſtinguitur metus. qꝛ alius eſt ꝓbabilis. quia cadit in conſtantem viruꝫ et animoſum et hic excuſat vt eſt metus. pene mortis et cruciatus corporis. metul ſtupri.i. ſeruitutis Alius non eſt ꝓbahil̓. ſcꝫ qui cadit in hominem puſillanimeꝫ et formidoloſū. et hic non excuſat vt in. c. cū dilecti. e. t. Et regulariter vt p̄dictum eſt ea que fiunt ꝑ mētū valent et obligāt vt dictuꝫ eſt ſeu vt no. xv. q. vi. Auctoritatē et. c. abbas. e. ti. Fallit tamen in caſibus ibi notatis ad quos adde caſum. c. vnici e. ti. li. vi. Etiam ſecundum coactionē ab ſolutam vel ꝯdictionalem diſtinguitur ex cuſatio metus De hoc vi.s. coactio. Sꝫ vtrū mētus excōmunicationis ſit iuſtus metus Quod ſic videtur. quia cōtiuet cor poris et anime detrimentum. vij. q. i. de manifeſta. xi. q. iij. Audi vbi dicitur qd̓ ꝑ excōmunicationem mutatur ſtatus d̓ cor pore eccleſie in poteſtatem dyaboli. Ti menda eſt ergo quaſi mors eterna. xi. q. iij. nemo. et. c. i. Quod non. patet quia ē medicinalis non mortalis vt. c. i. de ſen. ex. li. vi. ⁊. ij. q. i. multi. Et ſi eſt iniuſta va cua eſt nec curanda. quia non ligat quo. ad deum Si eſt iuſta imputet ſibi qui me retur excōicari. Igitur non eſt iuſtus me tus nec excuſat excōmunicatio eius. l. Si mulier. ff. e. ti. Et no. Goff. in ſumma de his q̄ vi. me. ve. ca. fiunt. ¶ Mentoria dicuntur diuerſoria vel di uerricula.i. ſecreta edificia alias monto ¶ Mercis nomen. ad mobilia tantum ꝑ tinet. ff. de. ver. ſig. l. merces. ¶ Merum imꝑium eſt habere gladij po teſtatem ad puniendum dicitur quedam poteſtas ſumma per quam ea que ſunt iu riſdictionis maxime explicantur Et me rum dicitur quia ſeꝑatum a cognitione. pecuniaria eo quod inde nulluꝫ ſequitur ꝯmodum pecuniarium vt inſti. de pub. iu di. in prin. Hec autem ſunt meri imperij facinoroſos punire. delinquētes incarce rare. menbra mutilare. penam capitaleꝫ imponere Et hec pena eſt triplex vt dicit Poſti. de iuriur. c. veniens ſcꝫ mors exili um et relegatio. ff. de pub. iudi. l. ij. ¶ Mixtum imperiuꝫ eſt poteſtas media per quam ea que ſunt in iureſdictione me dia explicantur Et dicitur mixtuꝫ quaſi ex iuriſdictione et mero imperio eo quod habet commodum pecuniarum. et perti net ad ipſum bonorum poſſeſſionem da re impoſſeſſionem mittere. iubere. caue re pupillus. tutores dare. Et omnes alie pene graues preter penam capitalem et iutilationem vt eſt relegatio fuſtigatio vel grauis correctō. ff. de iur̄. om. iudi. l. i in glo. et in tex. Aliter diſtinguitur ꝓui recitari ſole circa. ca. quod ſedem in glo. prima de officio. ordina.

Merū imꝑiū ē q̄dā ſūma ptās ⁊ alta ex publico īducta. vt gladij ptās aīaduertē di in facineroſos. ⁊ eſt apud principes. principaliter ſcꝫ papam et imperatorē. Et in ſpiritualibus merum impertum eſt vt depoſitio. tranſlatio ſedium ep̄alium et diuiſio duaꝝ eccleſiarum kathedraliū vel diuiſio vnius in duas vt. c. Qd̓ trāſ lationem de offi. le. vbi vi. plura in glo. Sed in ſecularibus merum imperiū ē pe na capitis vt.s. que principaliter ē apud principes ſeculares ſcꝫ reges. duces. mar chiones. comites. ⁊cͣ. Et etiam apud ar chiep̄os. pr̄iarchas. et ep̄os tanꝙͣ apud miſſos vt in. c. Solite.§. Subditi de ma io. et obe. cum ſuis ꝯcor. Mixtum vero imperium eſt quedam baſſa vl̓ media po teſtas ex publico inducta partem capiēs ex mero imperio et partem a iuriſdictōe vt eſt in ſpūalibus dedicare eccleſias vel altaria ꝯſecrare. et virgines velare At ta lia poſſunt cōmitti non habenti iuriſdicti onem vt in glo. p̄alle. Et ea que ſunt me ri imperij expediuntur iudicis officio no bili ⁊ principaliter tendunt ad bonū ꝑub licum. ¶ Mixti imperij etiam expediuntur iudi cis officio nobili. ſed p̓ncipaliter tendūt ad bonum priuatum. Sed ea que ſunt ſim plis iuriſdictionis expediūtur iudicis of ficio mercenario. et tendunt etiam ad bo nū cōmune Benit ergo ab imperio imꝑe rialium.i. ꝑuū imperium quod habent iu dices inferiores de hoc no. in. c. Si diligē ti de fo. comꝑe. ¶ Metallum et es ſunt nomina genera lia mineras ſignificantia Et differūt me tallum et opus metalli Unde ille damna tur in metallum qui ligatur cum ferro et onere et labore grauatur vt non liceat ei facile abire. Sed ille damnatur in opus metallicū qui ibidem liberas habet hab nas et alijs metallum fodientibus mini ſtrat et illis leuior eſt pena alterius auteꝫ grauior. de quo glo. no. inſti. Dui. mo. iuſ pa. po. ſol. in.§. pene ſeruus. ¶ Metallarij ſunt qui affluentiā exerci cij metalloꝝ habent vt. C. e. ti. de metal larijs et metallis et ꝓcura. meta. ſecūdū accur. s. rub. li. xi. ¶ Metaſſi alias dicuntur metharij pru purij. C. que res ven. non poſ. l. i. vel eſt color quidam. ¶ Uetrocomia eſt vilis menſura q̄ dat̉ tranſlatis iuſſu principisⁱ vt. C. d̓ iure fi ſci. l. contra Unde metros grece menſu ra latine dicitur et commos villa Inde me trocumia quaſi menſura ville Inde etiā comedia.i. villana vel ruſtica laus ſcd̓m accur. C. ne liceat habitatoribus me tro. coloca. ſua. ad extraneum tranſfer. ſuper rub. li. vi. Etiā metrocomie ſunt ꝑrochie vel dyoceſes. ¶ Metropolitani a menſura ciuitatum dicuntur quia. x. vel. xi. debent ſub ſe ha bere ciuitates. vij. q. iij. Scitōte. Vel dr̄ a metros.i. mater quia metropolis ē mat̓ aliarum eccleſiarum ſcd̓m glo. ibidem Etiam metropolitani ſingulis prouincijſ p̄eminent quorum auctoritati et doctrīe ceteri ſacerdoti ſubiecti ſunt Sine quibꝰ reliquis epiſcopis nihil agere licet d̓ his que ſpectant ad totam ꝓuinciam ſcd̓m. glo. xxi. diſ. cleros.§. metropolitani. MII ¶ Miles eſt qui iurat ſe non euitaturum mortem ꝓpter reipublice ſalutem vel qui iurauit a ſignis nō recedere. C. qui. cau. maio. l. penul. et ſcriptus in matricula. vbi alij milites ſcripti ſunt. ff. e. ti. l. i. ꝑ. to. Etiam dicitur a malo quod ſuſtinetꝓ alijs Unde ſecundum Azo. Viles dr̄ a milicie.i. duricia. vel a mille quia de mil le forte ſolum vnus eligebatur in militē et ſic dicitur quaſi milleſimus. Et nota ad hoc quod quis dicatur verꝰ miles ſex ſunt neceſſaria Primo vt non ſit negocia tor. C. ne mili. negocia lege prima. libro. duodecimo. Secundo vt examinetur. C. qui. milita. non poſ. l. i. Tercio quod ei euſis ſcingatur. ff. de teſta. mili. l. iij. Quarto ſtigma.i. nota publica debꝫ ſuo brachio inſcribi vel imponi. C. de fab. cen. l. iij. li. xi. Quinto in numero aliorū debet poni et ſcribi. ff. de teſta. mili. l. Ex eo Sexto quod talis habeat priuilegi um legis conceſſe militibus Unde Stig ma mucro ſcriptum genus examen ſacra mentum. Hec ſex que dixi poſſunt in mili te queri. vt no. inſti. de teſta. mili. in prin. circa glo.

¶ Mimi ſunt ioculatores vel dn̄oꝝ ſer uitores ſe ipſos inuitantesᵈ Iuxta illud. Uuſca. canes. mimi. ſunt ad conuiuia pͥ mi Non inuitati veniunt prandere para ti. De quibus dicit ludo. de ro. Si tales dicunt animalia fera ꝓut cōmuniter fit videlicet leones vrſos ſymeas ⁊cͣ. Et ab his aliquis occiditur puniri debent pena ducentoꝝ ſolidoꝝ. Tex. eſt ſingularis in. l. qui. vulgo. ff. de edili. edic. iunctis legi bus p̄cedentibus Et non debetur eis pe na mortis quāuis qui occaſiouem mortiſ dat occidiſſe videatur. tamen hoc eſt ꝓpt̓ tacitum conſenſum ciuiū qui illoſcū ani malibus ciuitatem intrare et in ea mane re permiſerunt. Hec ille in ſingularibus. ¶ Minor eſt qui nondū impleuit. xxv. an num. Et talis reſtituitur in integruꝫ vſqꝫ ad quadriennium non in delictis atroci bus ſed quatenus miſeratio etatis ad mi norem penam iudicē induxerit. Alias mi nor ſumitur generaliter ꝓ quolibet infe riori dum dicitur minor aſſurgat maiori nec ledeat ſtante maiore. xciij. diſ. Opor tet. ſcd̓m Goff. in ſumma de maio. ⁊ obe. Maior p̄cedat minor ſequatur in ſeden do et ſubſcribendo. xvij. diſ.§. vlti. An ī cedendo tamen Romana ꝯſuetudo ẜuat ꝯtrarium quia minor p̄cedit vt ibidam ī ſumma ¶ Minima cauſa eſt cauſa duoꝝ aureōꝫ quia ꝓ ea non datur actio de dolo vel x. aureorum alias. x. ſolidorum. vel que ad ſumptus iudiciales non ſufficit. ij. q. vi. anteriorum.§. illud. de hoc eſt glo. vnica in. c. de appellationibus ti. de appel. ¶ Miniſteriarij dicebantur forte a mini ſtrando quia preerant caſtris pͥncipium. C. de caſtren. et miniſte. li. xij. ¶ Mimiſteriū dicit̉ illud quod ſecretaꝫ et reconditā habet diſpenſationem hͦ eſt occultā ⁊ inuiſibilē virtutē et gratiaꝫ a deo diſpēſatā ⁊ collatā..i. q. i. Multi. vbi dat̉ differencia inter miſterium ſacrum et ſacramentum. ¶ Miſcerabiles dicuntur oēs illi quibꝰ nos ex natura mouemur ad miſeranduꝫ ꝓpter forciū iniuriā puta ſenes decrepiti debiles in diurno morbo fatigati eriā ſi ſūt dioites viducētiā religioſi inter ꝑſo nas miſerabiles computantur. ¶ Miſſilia alias miſſalia dicūtur dona lia vel quedam preſtatōes quas nouus p̄ tor creatus mittebat in vulgus vt qd̓ qͦſ qꝫ apprehēderet eius fieret. vt in corona tione pape vel imꝑatoris fieri ſolet ut ꝑ hoc p̄ſſuraⁱ minuatur de quo glo. in.§. hͦ amplius inſti. de re. diui. ¶ Mittere in poſſeſſionem eſt poſſeſſorē facere aut in poſſeſſionem ducere vt rem cuſtodiat ver. gra. Contendiſti mecū fī dum caſtellanū eſſe tuū et ꝓbaſti: iudex ꝑ executorem mittit te in poſſeſſionem.i. facit te poſſeſſorem. Item volui agere. cum ticio qui citatus noluit venire ad iu dicium iudex me mittere debet in poſſeſſi nem fundi quem petebam non vt poſſide am ſed vt cuſtodiam rem et maneam ī fū do vt ipſe ticius tandem tedio affectus. veniat et litem ſuſcipiat donec ꝓbauero illā rem eſſe meaꝫ. vi. glo. fi. in. c. ꝯtingit de do. et ꝯtu. quid operetur miſſio in poſ ſeſſionem in actione reali et ꝑſonali ex.i. et. ij. decre. Et nota qd̓ pretor miſſionem in poſſeſſioneꝫ ex ſecūdo decreto ſibi ſpe cialiter reſeruauit Et ſic legatis aut ſub delegatis non eſt ꝯceſſuꝫ dare vel confir mare miſſionem in poſſeſſionem vt no. in glo. fi. c. qd̓ tranſlacionem de offi. dele De hac materia vi. in. c. quoniam freq̄n ter. vtlite. nō ꝯteſta. circa mediū vl̓ poſt Et glo. in. c. ꝯtingat p̄alle. ¶ Mittere in poſſeſſionem nomine ven tris eſt mittere in poſſeſſionem nomine eiꝰ qͥ ē in vētre. vt cū ml̓r p̄gnās mittit̉ in poſ. filij vel filie heredis queꝫ vl̓ quā hꝫ in vtero ex marito premortuo. Et nota ad hoc quod iudex actorem mittat in poſ ſeſſionē vel bona vendat vel cum ſoluat requiruntur quatuor neceſſario. Primo quod citet reum abſenteꝫ trina citatione vel vna peremptoria ad domum. Si nō reperitur citentur amici vel affines gene rali interdicto. Et ſi non comperet aliqͦs procurator vel defenſor ex.i. decre.i. mā dato mittitur actor in poſſeſſionem cau ſa rei ſeruande que miſſio non tribuit iuſ ſed ſolum detentorem vt reus tedio affec tus veniat reſponſurus. Quare dici tur poſſeſſio tedialis ex primo decretali.

Scd̓o requirit̉ ꝯgruum tꝑs int̓ pͥmā ⁊ an̄ ſcd̓m miſſionē quod eſt arbitriū poſtqͣꝫ ī iure nō inuenit̉ determīatū vel ānale ⁊cͣ Tercio quod abſens malicioſe noluit cō parere ⁊ animo fraudandi creditores. Secus ſi malicioſe tantum videlicet ꝓpt maleficium aliquod non tamē anīo frau dandi Quarto quod ꝯſtat de debito legi time ꝑ veras et plures ꝓbationes. Nec ſufficit iuramentum calūnie cum agitur de magno preiudicio rei abſentis. quibꝰ omnibuſ habitiſ mittitur actor in poſſeſ ſioneꝫ ꝟe ex ſcd̓o decre. Et ſic miſſꝰ ī poſ ſeſſionē habebit omne ius dominij vl̓ qͣſi quod habuit reus. ymmo reus poſtea nō eſt audiendus niſi non fiuſſet ꝓpter contu maciam abſens vt in. c. Conſultationibꝰ d̓ offi. del̓. Cuiꝰ ē hec materia ⁊ ibi gl. bo. ¶ Modus eſt moderamen diſpoſitōis. per appoſitioneꝫ oneris tanꝙͣ cauſe fina nalis vt patet ex legibus de ipſo loquen tibus. Et dicitur moderatio ad differen tiam ꝯditionis que non eſt moderatio ſꝫ ſuſpenſio Dicitur tanꝙͣ cauſe finalis. ꝟ. gra. ꝓmitto vel lego vt illud facias. Nā ſi dico ꝓmitto et illud facias tunc nō eſſꝫ illud ꝑ modum cauſe ſed alterius diſpoſ tionis Et hoc capiendo modum ſpeciali ter Sed generaliter eſt omnis. diſpoſitio vel qualitas adiecta diſpoſitioni. l. oble gationem.§. modus. ff. de ac. et obli. Fit autem modus ꝑ illas dictiones vt dūmo do. ne ideſt vt non. ad ⁊cͣ. Sed quia facit cauſam et ſi ꝯdictionem vt.s. de ꝯdictio Nam modus ſignificatur ꝑ omnem dic tionem vel orationē ex ſuo ꝓprio ſignifi cato vel alias moderationem importan tem. ꝟ. gra. dono vel lego equū vt des il li equū. C. de his que ſub mo. lega. relin. ij. et. l. cum ab eo. ff. de ꝯtrahen. emp. ibi veluti ſeu. hoc modo. vbi dicitur quod ſi emendo fundum pignori obligatum a te hoc modo dico vt liberes tūc liberare te neris. Et ſic modus fit ꝑ dictionem vt ē tiam in dictione dūmodo eadem eſt ſig nificatio vt dicta. l. cum ab eo. Idem in aduerbio ne. vt dicendo ticium heredem inſtituo ne fidei ꝯmiſſa ex teſtamēto ſem pronij retineat. quia dictio ne exponitur ꝓut nō. et ſenſus eſt vt non retineat. l. cuꝫ pater.§. ticio. ꝟ. plane. ff. de le. ij. Idem ī ꝓpoſitōe ad. vt dicēdo. lego illi mille ad monumentum meum edificandum. quia ſenſus eſt vt edificet monumentuꝫ.ſ. qui bus diebus.§. fi. ff. de condi. et demon. Adem in dictione pro. vt lego decē ꝓ cu ra corporis mei ſuſtinenda. l. lucius.§. i. ff. de le. ij. Idem in p̄poſicione in. vt di cendo in cura corporis mei in monumen to faciendo ⁊cͣ. Sed ſi diceretur. lego vxo ri mee in tempus liberorum tunc faceret condictionem dem in dictione nomine vt dicendo nomine dotis puellaruꝫ pau perum vel redentione captiuoꝝ lego. ⁊cͣ Ubi non ſignificatur condictio ſed mo dus. l. Mille. C. de epiſ. et cle. Racō qꝛ captiui ſemper ſunt capti et puelle ſemꝑ ſunt pauperes Secus ſi relinqueret̉ noīe dotis certe perſone vel redemptionis cer te perſone quia tunc faceret ꝯdictionem Et idem dic in omni alia ꝑte orationis. que ad hoc ſignificatum poteſt adaptari ex ſe vel ſubiecta materia. ¶ Moduli dicuntur quedam formule et menſure cemētariorum. ꝑ quas modi et quantitates lapidum comprehendūtur ¶ Monachus eſt vnius anime cuſtos a monos quod eſt vnum et ycos cuſtos Et dicitur fieri de regula. c. li. vi. Diciturⁱ eē creari c. vl. e. ti. Et dicitur recipi. c. indē pnitatibus.§. Si vero. de elec. e. li. Iteꝫ dicitur ordinari. xvi. q. vl. c. fi. Et eſt mū do mortuus de viuens extra clauſtruꝫ ſi cut piſcis extra aquam in vita ſpirituali ſubſiſtere non poteſt. xvi. q. i. placuit.i. Et non poteſt habere ꝓprium de ſta. mo. c. ij. et. c. cum ad monaſteriuꝫ. vbi habēs ꝓprium in morte ſepe liri debet inſterqui lino Item non poteſt eſſe aduocatus in cauſa. c. i. et. ij. de poſtu. Nec ꝓcurator. ni ſi ꝯſcientie abbate et in vtilitatem mona ſterij queduo debēt ꝯcurrere. xvi. q. i. mo nachi. et. c. religioſus. de ꝓcura. in cle. Et no. ludo. de ro. quod etiam nec ꝓ ami co ſui monaſterij nec layco ſcd̓m Inno. in. c. Cum.i. et a. de re. iudi. niſi habita li centia. vt. s. Item non poteſt deſerere pͥ oratū vel adminiſtratōem ſine licētia ab batis. c. porrecra d̓ confir. vti. vel muti. et. c. ij. de ſta. mo. Sed poteſt ſe tranſfer re ad ſtrictiorem regulam petita licentia licet non obtenta. c. licet. et ca.

Non eſt. de regula et. l. qui p̨̄textu. C. de ſacroſan. ec. ver. glo. Sed ad laxionē re gulam nō poteſt ire ſine li centia pape ym mo ſcd̓m luodo. de ro. ad parē eſt multū dubium cuius licentia tunc requiratur. ¶nno. in. c. fi. de renuū. archi. xix. q. iij. Statuimus io. an. in. c. Si reʸ igioſus de elec. li. vi. et. c. ij. d̓ teſta. e. li. In nouella Paulus de liſarijs in cle. fi. de elect. lapꝰ abbas allgatione. lxij. et. c. xxx. variāt. Ludo. de ro. dicit ſuo videri quod requi ratur licentia abbatiſ Non enim ſufficit habere a priori ꝯuentuali. quia pater to cius ordinis eſt abbas Dubiuꝫ tamē ra. c. fi. de pac. li. vi. a ſimili ratione. et glo. in. c. cum ſingula de prebeū. li. vi. Hec lu do. de ro. in ſingularibus ſuis. I tē in re fectorio carnes edere non debent. c. cum ad monaſterium p̄alle. Quidaꝫ tamē mo nachi ſcd̓m quoſdam ar. a contrario ſen ſu extra refectorium poſſunt quod nō eſt verum niſi ex cauſa vt ꝓpter infirmitate vel debilitatem vt no. franciſcus de ſa brel. in. dicto. c. cum ad monaſteriuꝫ pre alle. Adhuc quidam inſtaut contra per. c. regule. xxix. diſ. vbi dicitur quod a carni bus quadrupēdum debeant ſe abſtinere et ſic ꝑmitti videtur de bipedibus vt ꝑ dicibus gallinacijs ⁊cͣ. Poſti. dicit quod huic intellectui ꝯtradicit ratio natural̓. vt ꝓhibitio de quadrupēdibus fortius ī telligitur de bipedibus in quibus maior ratio ſecundum hoc dixit de quadrupe dibus ꝓpter cōmuniorem frequentiaꝫ ta lium Alij dicunt quod ꝓpter minutionem concedi poteſt quibuſdā monachiſ vſus carnium. Et dicit vinē. Reuelatum ꝑ ar gelum qui minuit. xiij. februarij non mo rietur illo anno ex febrili diſtemperantia ¶ Monagamus eſt vir vnius vxoris ſic̄ higamus duarū vxorum. Re. s. bigamuſ ¶ Monomachia. Re. duellum. ¶ Monopolium eſt alicuius negociatio nis aūt officij ſuperioris vnica exercita tio cū prerogatiua et ſingulari inito pa cto ver. gra. Cauſa negociationis aliqui inter ſe paciſcuntur ne poſſeſſio aliqͣ pre cio minori vendatur quam ipſi inter ſe ꝯ ſtituerunt vel venditoresˡ panis vel cuiuſ qꝫ negociationis inter ſe pacti ſunt vt re aliquam venalem vtilem et neceſſariam. reipublice non debent pro minori precio quam conuenerunt vendere. vel ne aliqͥs inſtruant in arte ſua niſi filios vel nepo tes vt ipſi ſolum commodum artis vel ne gociationis faciant et habeant Iſti enī dicuntur monopolium exercere Et gra uiſſime puniendi ſunt quia directe huiu modi ꝯuentiones ſunt ꝯtra principē. Et dicitur ſecundum azo. a monos quod eſt vnum et polis. ideſt ciuitas quaſi vna ne gociatio in ciuitate Et inde dicitur mono polia pluraliter. et monopolus et eſt qui vult eſſe ſolus in ciuitate venditor ſcꝫ is qui impetrat ꝙ ſibi ſoli liceat in ciuitate aliqua ſpecialia vendere emere vel face re. Vel monopoli ſunt qui impretāt. qd̓ ipſis ſolis liceat huiuſmodi facere etiam in vendendis rebus certum p̄cium ſtatue re contra quod nemini licet vendere. Et dicitur a monos. id eſt vnum et polis ci uitas quaſi vnus tantum in ciuitate vel ſorietatis vna ex pacto Uel dicitur mo nopolium a monos et palatim id eſt ven ditio quaſi vno modo facienda venditio et talia commercia ſunt prohibita. C. de mono. et illi. ꝯuen. nego. l. vnica. Eodem modo binopolium dicitur a binopolis ⁊ binopola quaſi hino modo facienda em̄ ptio. ¶ Uonumentum eſt illud repoſitorium in quo mortui reponuntur. ſcilicet ſepul chſum ſine corpore. Et dicit a moneo qꝛ extat ad memoriam defuncti. ¶ Morbus eſt habitus cuiuſcumqꝫ cor poris contra naturam quo vſum eiuſ ad illud faciat deteriorem Cuius cauſa no bis naturā ſanitatē dedit ſiue in toto cor pore vt febris ſiue in ꝑto vt cecitas. ¶ Mores dicuntur frequentes accus ho minū ſecunduꝫ io. theu. in prin. decre. in gloſa. ¶ Morbus ſumpticus alias ſonticus ē qui euiqꝫ rei nocet. ff. de ver. ſigni. l. mori bus. Et dicit glo. ibi cuiqꝫ rei agende vt. ff. de edi. ediet. l. fi.§. fi. ¶ Mortuus eſt rebuſ humanis exemptꝰ de offi. dele. Quamuis et. c. Si delegatꝰ eodem. titulo li. vi. Uel eſt viam vniuer ſe carnis ingreſſus. ca. Si a ſubdelegato. eodem titu. et li. vel de medio ſublatus. c. licet eo. ti. Nam medium dr̄ hec vita.

Et quare ſic dicatur nota. xxiij. q. iiij. c. hec autͣ vita vt.s. Dicit̉ aūt quis mor tuus ſex modis Primo ſpūalit̓. et ſic du pliciter ſcꝫ bene ⁊ male. Dene dupliciter per baptiſmum de conſe. diſ. iiij. oſtendi tur. xv. q. i. nec is ⁊cͣ. Male triplicit̓ Pri mō baptiſatus ab eccleſie tamen vnitate diuiſus de conſe. diſ. ij. Criſtus Secūdo bapti ſatus in eccleſie vnitate conſiſten tamen crim: noſus. iij. q. iiij. hij qui vbi di citur Nolo mortem peccatoris ⁊cͣ Et. c. canonicā. e. ca. q. v. Cercio baptiſatus et eternaliter damnatus de ꝯſe. diſ. iiij. filius Secundo ciuiliter vt ab hoſtibus captus. ſeruus effectus. libertus in ſerui tutem ob ingratitudinem reuocatus Et dicitur e contrario viuere. quia inaniter. occiſus eſt ꝓpter fidem criſti Quare morſ ſanctorum frequenter dicitur ab eccleſia natalis eorum quaſi ad vitam nati ſint. Tercio ſeculariter vt monachus vt.s. ⁊ xvi. q. i. placuit..i. Quarto effectualiter. vt paulus mortuus fuit vt ait. Mihi mū dus crucifixus eſt et ego mundo..xxvij. q. i. que criſto. Quinto carnaliter et ſexto corꝑaliter. Qui duo modi poni poſſunt. pro eodem et ſic lazarus mortuus erat. xxiiij. q. i. Si quem forte. ¶ Mortis cauſa donatio. Re. s. donatō ¶ Mortuariuꝫ dicitur ꝙ quis relinquit in morte vt no. in. c. conquerente de offi. iudi. ordi. ¶ Moliri eſt conari. c. qꝛ ex eo. de pact. li. vi. ¶ Minuſ nota pau. in cōmento decreta lis. Et ſi vnanimiter de poſtu. p̄la. ¶ Mos eſt longeua conſuetudo de mori bus tractatur. c. mos autem diſ. i. ¶ Motu ꝓprio gracia fieri cenſetur quā do hoc expreſſe cautum eſt in eadem nec ſufficit ſi ꝓbetur quod papa motu p̄prio fecerit niſi contineatur in litteris. ca. S motu ꝓprio de preben. li. vi. et ibi ꝯcor. ī glo. fina. ¶ Mortetenus.i. ad mortem. xxxiij. q. v. Notificaſti te mortetenus infirmatum. ¶ Mox qualiter capiatur eſt glo. in. ca. Quia propter de elect. ſuper verbo mox et in. l. i ff. ſi cer. peta. mū ¶ Mucor eſt vicium panis vnde dicitur panis muceſcit vel mucius fit. ¶ Mucro eſt enſis de hoc vide. archi in c. fi. de excep. li. vi. Et ſumitur quādoqꝫ ꝓ excōicatione vt. xvi. q. i. Uiſis. vbi in fine dicitur. Felici mucrone epiſcopi ſa cerdotuꝫ piacula reſecentur.i. ſalubri ex cōmunicatione epiſcopi ſacerdotum cri mina puniantur. xxiiij. q. corripiantur. ¶ Mulcta eſt aniaduerſio vel pena pe cuniaria arbitrio iudicis inflicta ad cor rectionem malorum morum Pena ē au tem certa impoſita a lege qua quiſqꝫ eui tare pōt. vt no. in. l. quādocunqꝫ in glo. ſu per. ver. vel tercio. C. de ſer. fugi. et in. l. mulcta. ff. de condi. et demon. ver. gl. dic̄ quod ſit pena extraordinaria ꝓ arbitrio. et ibi a teſtatore imponitur Dicitur aūt mulcta illa pena que non eſt a lege ſtatu ta vel expreſſa Nam iudices in pluribuſ caſibuſ legibus non ſcriptis ſic mulctare poſſunt litigantes Ex hoc patet differen tia inter mulctam et penam Nam pena generaliter ſumitur tam pro pena pecu niaria quam ꝓ pena corporali ſeu capita li Sed mulcta pro pena pecuniaria ⁊ per ſententiam a iudice irrogata. vnde bene appellatur a mulcta non autem a pena. l. Si qua. pena. ff. de ver. ſig. Iteꝫ mulcta non inducitur niſi a maioribuſ mgr̄atibꝰ ſed pena a quolibet iudice. ¶ Mulctare eſt punire pro precunia. et aliquando ponitur ꝓ abbreuiare. ¶ Mulio eſt cuſtos mulorū vnde Mu lio mulorom agazo ducit aſellos. ¶ Mulcere eſt limre placare vel blādiri. ¶ Municipium eſt opidum ytalia vel in ꝓuincia aliqua ꝯſtitutum in quo pacis. obſernande cauſa milites ꝯſtituti erant. ſi auteꝫ in municipio nati ſunt non minꝰ dicuntur municipales vt. l. municeps. ff. de. ver. ſigni. ¶ Municipes dicuntur qui cuiuſcumqꝫ municipij manerij locive tenentur cuſto diam. Et dicitur a munere et capio nō ob ſtante quod munus non capiatur Et tam̄ municipes dicuntur qui ineodem munici pio nati ſunt vt. l. municipes p̄al. vel di cuntur qui in municipio faciunt munera ſed abuſiue.

¶ Uunicipium eſt ciuitas et municeps cuiuſcunqꝫ ciuitatis ciues appellantur ¶ Uunicipalis honor eſt adminiſtratō reipublice cum gradu dignitatis ſiue cū ſumptū ſiue cum erogatione ꝯtinens. ff. de mune. et hono l. honor. ¶ Uunicipalis magiſter dr̄ ille qui p̄eſt municipibus. ¶ Municeps origenarius dicitur ab ori gine patris non ſua cauſa vt in. l. filius. C. de muni. ori. li. x. ¶ Uultociens et tociens no. archi. ix. q iij. non eſt. ¶ Multiplicatio eſt quando diſpoſitio. iteratur ſeu multiplicatur. ꝟ. gra. Teſta tor pluribus heredibꝰ inſtitutis legat ab vno. x. ticio ab alio. x. et ſic de alijs. a quo libet herede. x. in ſoliduꝫ debentur. l. Si pluribus.§. i. ff. de le. ij. quia ſignificatū. ſumitur ex multiplicatione diſpoſitioniſ iuncto quod qualitas eſt multiplicabil̓. ideo ex qualibet diſpoſitōne debetur que libet qualitas adiecta Itē ibi. teſtator ab herede inſtituto legat. x. ticio. ⁊ ſi he res non erit ſubſtituit ſeyum et ab eodem legat. x eidem ticio. inſtitutus non eſt he res. et ſubſtitutus tenebitur tm̄ ad. x. ab ipſo relicta vel ab inſtituto ꝙ idem ē ar. j. licet. ff. de le. i. et. l. ſeruo.§. ſi quis apd̓ eo. ti. Racio. quia ſubſtitutio ſignificat. ſubſtitutum eſſe appoſitū loco inſtituti. Item ibi. teſtator legat. x. ticio in teſta mento. et eidem ticio legat. x. in codicilliſ ſingula debentur. quia multiplicatio ſig nificatur. l. quinquaginta. ff. de ꝓba. Sꝫ ibi teſtator legat. x. ticio in teſtamento. poſt in eodem teſtam ento legat ticio. x. ſe mel tantuꝫ debentur. vt. l. plane.§. Sed ſi non. ff. de lega. i. Quia ex eodem teſta mento et eadem quantitate ꝯcluditur te ſtatorem quantitatē non voluiſſe multi plicare niſi euidenter ꝓbaretur ꝯtrariuꝫ Sed ibi. teſtator legat. x. ticio poſtea ī eo dem teſtamento legat ticio. xv. vtraqꝫ qͣn titas debetur. l. plane p̄alle. Ec a ꝯtrario ſenſu cum dicit eadem. et eſt ratio ex di uerſitate quantiratis Secus ſi diceret ti cio cui legaui. x. volo p̄ſtari. xv. tunc enim xv. tantum debentur. Idē dic in ꝯtrac tibus ꝓut quolibet ꝓbabile medium cō cludit. Ita multiplicatio deberi ſignifi catur. ver. gra. Numeraui tibi. x. et incon tinenti ſtipulor. xx. illa debentur l. ſi ita. ff. de noua. et de le. quia ſignificatum ſu mitur ex ſtipulatione facti i ncontinenti. poſt numerationem Item ibi. ꝓmitto ti bi. x. tibi ꝓmitto. x. bis tenent̉. quia ſi in telligentur de eiſdem. x. ꝓmiſſio ſcd̓a eēt fruſtratoria ꝙ non eſt dicendum ar. l. Si qn̄. ff. de le. i. ¶ Munus eſt duplex. aliud publicum a liud priuatum Publicum eſt quod in am miniſtranda republica cum ſumptū ſine dignitatis titulo ſubminiſtratur. vt. ff. d̓ mune. et hono. in prin. Et differunt mu nus et donū. qꝛ munus eſt cū aliquid dat̉ cauſa p̄cedente. donū vero ſine cauſa vt ff. de ver. ſigni. l. inter donū. et. c. peccacū de re. iur̄. li. vi. Et inquit pau. in. l. munꝰ ff. de. ꝟ. ſig. Munus tribus modis dicit̉ Dno modo donū. altero modo onus. in de immunitas appellatur. tercio officium Unde munera militaria inde municeps qui munera ciuilia capit Unde dicitur. Dat meritum munꝰ. ſed ꝯfert gracia do num. Munus cum cauſa datur donuꝫ ſi ne cauſa. De hoc etiam ꝑ io. an. in glo. c. ac cuſatus de hereti. li. vi. ¶ Munera patrimonialia et mixta K. in ſpē. de cenſi. et exacti. in tractatu libel loꝝ§. Nunc autem dicendum. ꝟ. que au tem ſunt munera Item munerū alia ſūt ſordida. vt arene fodiende calcis coquen de que in dignitatibuſ ꝯſtitui non ꝯſneue runt Alia nō ſordida ꝯtrario modo ſe ha bentia. ¶ Murex eſt quoddam genus piſcis In de murilegus quaſi legens murices. ſunt autem murices prſces ex quoꝝ ſanguine. fit attramentum imperiale in quo purpu ra tingebatur vt ſecundum accur. in. l. i. C. que res ven. non poſ. Etiam coquiliū eſt animal ſimile et vtrumqꝫ debet ſimul comburi et ſimulteri vt ex eis fiant ſigna ¶ Murilegulus dicitur ſeruus auctori tare iudicis manumiſſus quē dominus li beros grauando manumitti diſpoſuit. li beri tamen mortuo patre ſeruū iſtum nō manumittūt. Et ſic tanꝙͣ mus ꝑ forami na liberatur.i. libertatem conſequitur qꝛ iur̄. poteſtate manumittit̉. C. de murile. in rubri. li. xi. ſcd̓m accurſi. vbi dicuntur

mirileguli ſerui qui capiunt piſces qui dicunt̉ mutrices vt s. Et in illis ſer uis partus non ſequitur matrem ſed ſuc cedit patri inofficio et in hoc eſt ſpeciale vt. l. qui autem patrem et l. hi qui li. ⁊ ti. p̄al. Et hoc de iure romano Secus autē de iure longobardoꝝ. quia ſemperʸ indete rionem trahitur ſtatum vt ſit matrimoni um. Si autem ꝯcubinatus ſeruatur ius romanorum quod ſequitur ventrē inſti. de ingenuis in glo. iij. ¶ Muſio.i. fatuus. ¶ Mū imenta dicuntur ꝓbationes et in ſtrumenta que cām muniunt vide de ele. c. quāuis in glo. fi. li. vi. Alias monimen ta dicuntur eo. quia monent et informāt iudices quid facere debent. ¶ Mutatoria dicuntur vulgo diuerſo ria vel fullonica quaſi ſecreta edificia. et ponitur etiam ꝓ veſtimentis pluribꝰ mu tationem habentibus: ¶ Mūtacio capitur ꝓ variatione in fac to. ver. gra. Teſtator legat eiphū vel po culum et fit maſſa vel econtra legatū nō ꝑimitur ymmo debetur maſſa poculo le gato vel econtra. l. ſeruū filij.§. ſi pocula ff. de le. i. quia non ſignificatur voluntas teſtatoris mutata Et quia poculi ad maſ ſam et maſſe ad poculum facilis eſt redu ctio. et ſic non magna immutatio Etiam nec in eſtimatione eſt magna diſtinctio. Item ibi. teſtator lanam legat et inde fa cit veſtimentum legatuꝫ ꝑimitur. l. lana ff. de le. iij. quia ex mutatōne rei ſignifica tur voluntatis mutatio. et ſumitur ſigni ficatum ex hoc. quia lane ad veſtimen tum non eſt facil̓ reductō Etiā quia qͦ ad eſtimationem magna eſt diſtinctio ſimi liter quo ad aptationem. qꝛ veſtimentū alteri vix adeptat̉. ⁊ ſi adeptat̉ hoc fitcū magna diminutōe ſui Sꝫ ibi. teſtator la nā legauit. heres de illa veſtimētū fecit legatuꝫ non perimitur. l. Seruū.§. Itē ſi lana. ff. de le. i. ſecundum intellectū gl. ibidem Racio. quia mutacō facta ꝑ here dem nullatenus ſignificat voluntas te ſtatoris mutationem Et idē dic in aliena lana legata ponendo quod dn̄s ex ea ve ſtimentum fecit Nam ex hoc non ſignifi catur mutacio voluntatis teſtatoris ni ſi alias appareat non eſt tamen dicenduꝫ quod debetur veſtimentū ſed eſtimatio lane. Iteꝫ ibi. teſtator legauit areā de in de domū deſuꝑ edificauit. domus deb et̄ l. ſeruus filij.§. aree. ff. de le. i. quia area eſt fundamentum et pars potiſſimā Etiā quia teſtator mutando videtur in eadem remanere voluntate Nec impoſitio edifi cij ſufficit ad mutationē voluntatis. ym mo quia voluntas remanet in legato. et edificium ſequitur ſuū ſignificatū qd̓ te ſtator legat domū. Item ibi. teſtator le gat domū. domus ad aliam aream redu citur area debetur. quia legatū tenet ī to ta re et qualibet ſui parte Ergo et ſi in ꝑ te rei perimitur tenet tamen in parte re manente hoc addito quod ex mutatione rei nulla ſignificatur voluntatis mutatō Sed ſi teſtator legat domū que ad areaꝫ reducitur deinde aree edificiuꝫ imponit nihil debetur. l. Si ita.§. ſi domus in fi. ff. de le. i. Razio. quia alia domus eſt et non illa quā teſtator legauit. Item ibi. teſtator legauit nauem deſtruitur nauis. et ex eiſdem tabulis reficitur debetur. l. Si res.§. aream. ff. de ſolū. Racio. qꝛ eſt eadem nauis ex eiſdem tabulis refecta. ¶ Mutiſare eſt aliquod membrū ampu tare. vel aliquod ītegrū detrūcare. vt ho mini manum vel pedem. vel aliquod mē brū auferre. ¶ Mutuū eſt quod alicui p̄ſentatur vt tꝑe ſuo reddat Et dicitur quaſi de meo tuum Unde eſt nomen cōpoſitum ex cor rupto et integro. quia quod meuꝫ fuerat mutando tuū facio Unde res que ponde ratur vt argentum et ſimilia que numera tur vt pecunia. et que menſurantur vt fru mentum mutuari poſſunt vt. l. ij. ff. ſi cer. peta.§. mutui datio. vbi dicitur qd̓ mu tui datio ꝯſiſtit in his rebus que ponde re. menſura numero ve conſiſtunt inſti. qͥ. mo. re. contra. obli. in prin. veluri oleo. frumento. pecunia numerata ⁊c̄. Et licet vſura ſit quicquid accidit ſorti in mutuo ex pacto vel intentione. pͥncipaliter tn̄ in alijs rebus puta veſtibus vel alijs non in mutuo ꝯſiſtentibus etiam vſura ꝯmittit̉ vt xiiij. q. iij. c. pleriqꝫ. et. c. ſequēti. Oſu ra eſt vbi amplius requiritur quā datur Pro quo diſtingue duplice vſurā Ut. jͣ. de lr̄a U. Sꝫ nūquid erit mutuū ſi quis

oues ad numerū dederit Reſpondet̉ qd̓ non. qꝛ in mutuo inſpicienda eſt natura. et ꝯſuetudo rei mutuate Nam pecunie ꝯ ſuetudo natura et aꝑti tudo eſt vt ad nu merum detur. l. i. ff. de ꝯtrahen. emp. et ven. Et ſic de frumento Sed libri. equi. oues et ſimilia non dantur ad numerum nec ſic ad pondus vel menſuram eo ꝙ re mutuata non eſt eadem ſed ꝯſimilis red di debeat Et in hmōi rebus non poteſt oīmoda ſimilitudo inueniri ita quod res ſemꝑ omnino ſimilis vendatur. ¶ Mutuum enim dātes et nihil īde ſpe rantes ⁊cͣ. de vſu. c. ꝯſuluit et. c. nauigā ti. eo. ti. in glo. na Anciſcie aliquid acquirere cō ſequi vl̓ adipiſci Un̄ dr̄ nactus ſum illam rem.i. adeptus ſuꝫ vl̓ acquiſiui eam. ¶ Natura dr̄ multis modis. An̄qꝫ vis inſita rebus ſimilia de ſimilibus ꝓcreās Scd̓o ſtimulus vel inſtinctuſ nature ex ſē ſualitate ꝓueniens ad appetendum ꝓcre andum vel educandū Tercio inſtinctus nature ex rōne ꝓueniens vt eſt glo. i. diſ. ex̄ ei qued ditu pͥttamt rl. i Ius aūt naturale. ¶ Naturalis dicitur filiuſ ex concubina que in domo ꝓpria tenetur vnica quaſi lo co vxoris. Et talis in bonis patris ab in teſtato ſuccedit in duas vncias paterne ſubſtantie ſi alij filij legittimi nec vroris. extent. in bonis aūt maternis cū filijs le gittimis ſuccedit. ¶ Natale dr̄ ſcriptura cū annis dn̄i et p̄ conizata que dicebat luciū eſſe natū inge nuū Et ſic in legēdis ſanctoꝝ intitulatur natali ſancti ioh̓is. qn̄ moritur quaſi tūc naſcatur nūꝙͣ moriturus vel dr̄ pͥma na tiuitas que eſt de iure naturali Et omnē hominem dicit liberū vnde ꝯſtitutū eſt nō efficere manumiſſionem natalibus.i. in genuitati. inſti. de inge. in fi. Itē dicimꝰ ſeruus iſte inſtituitur natalibus.i. liber tati quā habꝫ ex iure naturali. ff. d̓ nata. leg. ij. ¶ Naulū eſt vecturā ſiue p̄cium qd̓ p̄ſta tur ꝓ eadē facta collatiōe inter vectoreſ vehentis ꝓ mercede nauigationis illis q̄ nauigiui exercent vel ducunt Unde lu do. de ro. in ſingularibus ſuis dicit ad qͣ ſtionem talē nautem ꝯduxi. vel mulioneꝫ aut galeā ad portandum familiam meaꝫ Quid ſi morantur aliqui in naui vtrū ꝓ illis nauta debeat naulum vel penſionē habere. Sub diſtinctione ſi fit ꝯuento d̓ illis ducendis vel ad talē locuꝫ de portā dis tunc ꝓ mortuis non debet ſolui nau lum Si vero fit de illis pactū in naui po nendis tunc ſecus. Tercio ſi dubitatur d̓ verbis tunc etiam debet̉ naulū tex. eſt ſin gularis in. l. ſi vehenda. in pͥn. ff. ad. l. vo. de iactu. Simile dicetur de infante naro in naui. ff. locati. l. ſi adeſt.§. ſi quis mu lierem. ¶ Nauta eſt qui mīſtrat naui vel ducit nauē eam gubernans. et ea que ad vſum eius ꝑtinent faciens. ¶ Nauticꝰ tiberinꝰ ē qͥ nauigat ī fluīe ro me vehendo in romaꝫ vel extrahendo ad caſtra vt. C. de nau. tiber. l. ad caſtra. li bro. xi. ¶ Qauticum fenus eſt quod ꝓpter nauti cam pecuniam. vel quaſi nauticam exigi ¶ Nautica pecunia eſt que periculo cre ditoris in nauigio ſuſcepto datur trahen da. Sed quaſi nautica eſt cum periculuꝫ mutuate pecunie in me recipio ſi aliqua. condicio non exiſtat puta ſi piſcator non capiat piſces et hmōi ¶ Naufragiuꝫ eſt naue fracta ſubmerſio rerum ſiue corpoꝝ Et dr̄ quaſi nauis fra gium.i. fractura. ¶ Mauicularij ſeu naueleri ſunt qui trāſ portant publicas ſpēs ſcd̓m accuy. C. de naui. publi. ſpe. tranſ. li. xi. ſuꝑ rub. Et di cuntur etiam illi qui ante nouarias ſpēs a ſuſceptoribus in ꝓuincia accipere ⁊ ro mani vel in caſtra vbi erāt milites defer re debebant. ¶ Nauſochoniū eſt domus in qua iuue nes educantur. ne ¶ Neceſſitudo eſt parentela vl̓ cognatō l. non eſt ſingulis. ff. de re. iur̄. ꝟ. glo. ſic exponit.

¶ Ne ꝓ vt nō capit̉. ff. de acqui. poſ. l. qͥ abſenti.§. i. De hac dictōe vi. C. de indi cti. vi. tol. In aucͣ. Cui relictum ¶ Nec implicat ſexum contrarium exp̄ſ ſe vt no. in. l. iur̄. ignorātia. C. qui admit. ad bo. poſ. ¶ Negocium eſt triplex ſcꝫ cōmune. pu blicum. ⁊ priuatū. Cōmune ꝙ ꝑtinet ad diſpoſitionem alicuius regionis Publi cum qd̓ ꝑtinet ad regimē alicuius ciuita tis Sed puatum quod ꝑtinet ad pͥuatam ꝑſonam Et iſtis tribꝰ negocijs correſpō det triplex diſpenſatio ſcꝫ pollitica que conſiſtit in ꝓuiſione pluriū ſeu tocius cō munitatis Et hoc docetur in octo libris polliticoꝝ ariſtotilis. Vconomica que cō ſiſtit in diſpoſitione familie Et habet̉ in duobus libris yconomicoꝝ ariſto. Et mo naſtica vel ethica que conſiſtit in regimīe ſuijpſius tantū Et illa tractatur in deceꝫ libris ethicoꝝ eiuſdem. ¶ Negociatio eſt in ꝯmercijs ſicut nego cium in diſpenſatione Unde tam negoci atio quā negociū aliqn̄ ſignificat actōeꝫ alicuius rei. cuius ꝯtrariū eſt ociū Aliqn̄ actionem eſſe idem qd̓ iurgium litis. Et dr̄ quaſi negans ocium. c. forus.§. nego cium. de ver. ſigni. ¶ Negligentia eſt eius quod fieri debet vel poteſt obmiſſio. ¶ Negatiua apud iuriſtas eſt imꝓbabil̓ vt. vi. q. v. Actor. C. de ꝓba. l. Actor de elec. bone memorie.i. vbi dr̄ negantis fa ctuꝫ nulla eſt ꝓbatio ſubaudi directa qꝛ quod nihil eſt non eadit in ſenſum Unde ſciendum quod multiplex eſt negatiua.ſ. facti. dicti. iuris. ⁊ qualitatis. et quedaꝫ mixta quedam pura Unde negatiua facti duplex eſt ſcꝫ pura que habet determinationē tꝑis loci vel alterius rei puta. quia eſt coartata. ac et hec certas perſonas de qua eſt caſi Ain. ca. Tercio loco de ꝓba. ver. coartatur ad ꝑ ſonas capituli. Et illa ꝓbari poteſt indi recte. ver. gra. Si inſtrumentum exhibea tur continens ſtipulationē factā tali die vel loco ar. c. ex tenore de teſti. aut nō ha beat aliquā talium determinationē. et tunc ꝓbari non pōt directe vel indirecte Unde onus ꝓbandi traſfertur in aduer ſarium. et hoc ideo. quia negociationum non ſunt cauſe nec circūſtantie que ſūt ne ceſſarie in ꝓbatione vt ſi quis dicit ſe nū quā contraxiſſe cuꝫ bertha. vel nō cogno uiſſe bertham que dicitur negatiua expli cata de fri. et malefi. c. i. Vel dicitur ne gatiua poſitō Eſt em̄ poſitio negatīa im plicita vt pono quod in electione tantuꝫ quatuor canonici p̄ſentes fuerint vt in. c. cum eccleſia de cau. poſ. et ꝓprie. Quas poſitiones negatiuas iuris rigor repellit ſed equitas eas admittit ſi iudici videbi tur. vt in. c. i. de confeſſio. li. vi. Etiam ibi. ſi aliquis dicat ſe eſſe non cita tum. et negatiua facti mixta dicitur que cum affirmitiua implicite miſcetur. vt il la que habent affirmatiuā implicite dicē do Ego non renūciaui ſponte quaſi dicat renūciaui coactus vel inuitus Et hoc de bet ꝓbari ab eo qui negat. c. ſuꝑ hoc de renū. Sed negatiua iuris ꝓbari poteſt vt ſi dicat quis alicui non potes eſſe teſtis debꝫ hoc ꝓbare Similiter ſi negetur emā cipatio rite facta. et negans aliquis iuſte factum debet hoc ꝓbare quod non ſit fa ctum de iure ſed contra ius vt in. l. ab ea parte.§. i. ff. d̓ ꝓba. vbi dicitur ab ea par te que dicit aduerſariuꝫ ſuū ab aliquo iu re ꝓhibitum eſſe ſpecialiter lege vel cōſti tutione ꝓbari oportere Ideꝫ reſpondet ſi quis negat emancipationem recte fac tam ꝓbationem ipſum p̄ſtare deberet. ¶ Negatiua vero qualitatꝭ duplex eſt.ſ. aut qualitatis intriſice aut qualitatiſ ex trinſice De qualitate intrinſica vt cū ho mo naſcitur. et tunc preſumitur negatīa niſi ꝓbetur affirmatiua Unde ſi negatur ſcientia ꝓbandum eſt hoc examinatione iudicis de preben. Cum ſcd̓m apoſtoluꝫ Si etas per aſpectum corporis. ſi legitti mitas. aut ergo is cui legittimitas oppo nitur ē de hoc infamatus. Et tunc cogit̉. ſe purgare. c. bone p̄al. Dicēdo ergo Al le non eſt ydoneus non eſt legittimus no eſt ſoluendo ⁊cͣ. ꝓbari debet ab eo qui di cit. quia quilibꝫ p̄ſumitur ydoneus bonꝰ ⁊cͣ. niſi ꝯtrarium ꝓbetur. de p̄ſump. Du dum de ſcruti. in or. fa. c. vnico et niſi. iuſ p̄ſumit in contrarium. ff. de dona. int̓ vi. et vxo Quintus. ff. de ꝓba. Si pactum. et. l. ſi cyrographum. Etiaꝫ iudex qui ha bet hoc ex officio ſuo cuncta rimari. e. iu

dicantem. xxx. q. v. et. xxiij. q. viij. occidit de offi. dele. ſuꝑ queſtionū.§. intentioniſ poteſt ⁊ debet ſi viderit expedire ⁊ inter rogare ſuper negatiua ar. fr. d̓ interro. ac ci. l. vbicunqꝫ. et. c. eum iobannes de fi. ī ſtru. vbi iudex facit interrogationeꝫ quā etiam pars facere non poterit cum eſſet ī cauſa concluſum Faciunt no. hoſti. ⁊ in no. in. c. ſuper his de accu. Et maxime ſi per negatiua vbi agitur de ſalute vel pe riculo anime ar. de re. iudi. c. lator ad fi. Ex dictis elicitur quod quis in iudicio ex cuſatur a reſpondendo poſitioni negati ue Ideo quia qui negat non ponit ſed re mouet ſiue ſit negatiua implicita ſiue ex plicita quam faciunt hec dictiones tan tum ſolum ⁊cͣ. et ſpe. ti. de poſitionibus. §. viij Sic ꝓbat neutrā p̄dictaꝝ poni poſ ſe. Nam poſitiones ſuccedunt in locum ꝓbationum vt in auten. de hijs qui ingre diuntur ad appel.§. fi. vnde id ſolū veni et in poſitione quod in ꝓbatione Sed ne gatiue vt p̄dicitur nulla eſt directa ꝓba tio ergo nec poſitio. et dat bal. rōnem. qꝛ reſponſio ad poſitioneꝫ fit ad releuandū ab onere ꝓbandi Sed poſitiones negati uas non habet neceſſe ꝓbare ergo non ē ei reſpondendum Et ita dicit ſentire gl. in. l. ij. in.§. obſeruari. C. de iura. calum. Si vero haberet neceſſe ꝓbare tunc debe ret reſponderi vt. c. i. de ꝯfeſ. li. vi. IIdem dicit negatiuā poſitionem eſſe in qua ponitur dictō abſqꝫ vt nō. Cy. l. ac tor. C. de ꝓba. in. iij. queſtione. hoc verū quando iſta dictio abſqꝫ venit ad excluſi onem alicuius affirmatiue et ita ex ſe nō implicat affirmationem Secus ſi implica ret illam. ꝟ. gra. pono ꝙ res fuit abſqꝫ. eo quod ticiuꝫ tali die ꝑcuterem. quia to ta die fui abſens alibi Nam talis poſitō non dicitur mera negatiuā quiā oritur ex affirmatīa ſcꝫ fui alibi Et hoc tenet ſpe. in. ti. de poſi.§. videndum. ꝟ. viij. fa. no. inſti. de īnuti. ſti.§. item verborum. Itē quia ponens illud quod ponit ſi negatur neceſſe habet ꝓbare. l. actor p̄al. que ē ca noniſata. vi. q. vlti. acto. in qua dicitur. actor quod aſſeuerat ꝓbare ſe non poſſe ꝓfitendo reuꝫ neceſſitati monſtrandi cō trarium non aſtringit Cum ꝑ rerū natu ram factum negantis ꝓbatio nulla ſit Et ſicut ꝓpoſitio negatiua vt p̄dictuꝫ eſt. ſic etiam poſitio negatiua eſt triplex ſcꝫ fac ti iuris et qualitatis Et facti duplex ſcꝫ. ſimpler et pura Que non habet determi nationem loci temporis vel rei ꝯſimilis. vt illa pono me non cognouiſſe bertham c. i. de frig. et malefi. ⁊cͣ. De tali etiam ī c. Cum eccleſia ſutrina. de cau. poſ. Et alia impura vel mixta videlicet que ē cer to loco coartata vt in. c. ppoſuiſti de pro ba. vbi per loci inſpectionem ꝓbatur non cognita Et habet in ſe ſenſum affirmati uum implicitum vt non cognita.i. virgo Et dicit bar. de ſax. in. l. quicunqꝫ p̄alle. ſe ſemꝑ defendiſſe. quod qui ꝓponit ne gatiuam debet eam ꝓbare. etiam ſi non ſit coartata loco vel tempore quia intel ligitur coartata ꝑſona ꝓponentis ꝑ. c. ple riqꝫ. ij. q. vij. vbi boni viri ſufferunt pct̄a aliena et tacent quia que ſciunt iudicibꝰ ꝓbare non poſſunt Et hoc ipſe idem con cludit. C. de ſer. fugi. l. p̄alle. Ponat ac tor quicqͥd velit affirmatīe vl̓ negatiue ꝓ intentione ſua fundanda hoc ꝓbaredebꝫ Et nota quod antiqui doctoreſ negatiuā ꝓbari non poſſe intellexere ꝑ teſtes Sed hodie iudex poteſt admittere poſitiones negatiuas que non poſſunt ꝓbari niſi ꝑ confeſſionem aduerſarij ſi ſaltem hoc vi deatur ei equū et expediens De hoc de temp. or. dilectus de eta. et quali. c. vlti. Et eſt glo. antepenul. in. c. i. de confeſſio. li. vi. ¶ Nepos eſt filius filij vel filie. ſed nep tis filia eorundem Etiam nepos capitur ꝓ filio fratris. c. ij. de arbi. c. fundamēta de elec. li. vi. ¶ Nepos poſtumus eſt qui poſt morteꝫ qui natus eſt ſuꝑſtite ſuo parte. ¶ Niſi quod modis capitur vide per di num in. regula peccati. li. vi. ex. l. actione C. de tranſact. Nam quando dictio niſi ſequitur negationem tunc ſtat incluſiue. et ſic ponit reſpectum excipiendi vt in. c. poſtulaſti et in. c. Sedes de reſcrip. c. vo mana. ꝟ. ij. d̓ app. li. vi. Si vero precedit affirmatiua et hoc reſpectu excipiēdi tūc priuat. c. i. de appel. c. Si vero de ſen. ex. cum ſimilibus I tem ſi adicitur orationi

affirmatiue priuat de teſti. c. de teſtibus. in fi. Quandoqꝫ nec ponit nec priuat. ij. q i. hec eſt ratio. Nam oracio p̄cedēs nō ꝯplectabatur illum caſum Interdū po nitur ꝓ ſed. xxviij. diſ. Si deinde Quādo qꝫ ꝓ ſi non vt. c. p̄terea. ij. de app. et. c. qui cunqꝫ de ſen. ex. li. vi. Unde qn̄ ponitur niſi in ſententijs et in vltimis voluntati bus videtur inducere ꝯditionem ſecus in ꝯtractibus De hoc vi. per dominū dy. ꝟ. s. Et dictio niſi cōponit̉ ex in i. nō ⁊ ſi quaſi ſiʳ non. Et ſumitur tripliciter Prīo condictionaliter Scd̓o exceptiue Tercō his modis ſimul Item cōdictionaliter. dupliciter. vel quo ad reſolutionem vel quo ad diſpoſitionem Quo ad reſolutio nem ibi. vendo tibi fundum ꝓ decem niſi aliuſ infra menſem attulerit meliorem cō dictionem nā venditio eſt pura ſolutō cō dictionalis quia reſoluitur vel reſcindit̉. ſi alius infra menſem attulerit maius p̄ cium. ſed non ſtabit venditio. l. ij.§. Si ī diem. ff. ꝓ emp. Item ibi lego. x. niſi na uis ex aſſia venerit infra menſem diſpoſi tio eſt ꝯditionalis. qꝛ ſenſus eſt. ſi non ve nerit legatum valeat et ꝑficiatur. Simi liter ibi. lego niſi noluerit diſpoſitio ꝯdi ctionalis et legatum ꝯdictionale. Et eſt ſenſus lego ſi hereſ non contradixerit ſeu re ꝓbauerit ſicut appoſita ꝯdictione ſi ca pitolium nō aſcenderit. l. fi. ff. de condi. ī ſti. Item ibi lego. x. adimo niſi nauis ex aſſia venerit ademptio eſt ꝯdictionalis. Et eſt ſenſus adimo legatū ⁊ nolo tenere ipſum ſi nauis venerit et qꝛ ademptio eſt ſub ꝯdictionē videtur datuꝫ ſub ꝯtraria ꝯdictione. l. quibus diebus.§. qui ticio. ff de ꝯdi. et demō. Significat etiā excepti ue quando eximit ſeu tollit aliquid qd̓ eſt in oratione p̄cedenti vt non ſit idem ius vel idem defectꝰ Et hoc dupliciter vt p̄ miſſum eſt ſcꝫ affirmatiue poſt orationeꝫ negatiuā. ⁊ negatiue poſt orōnē affirma tiuam. vt nullus homo currit niſi ſortes. omniſ homo mouetur niſi plato fa. l. ij. C de tranſact. ⁊. l. Si eū in fi. ff. ſi quis cau cio. cum ibi: nō. Item in predictis vbi re fertur ad reſolutionem et ademptionē fa cit ꝯditionem Et ſignificat etiam aliqna liter exceptiue. et ſic ꝯdictionaliter ſigni ficat et exceptiue ſimul. ¶ Neophitus dr̄ nouus in fide vt. xlviij di. quoniam. a neos qd̓ eſt nouū et phitoſ quod eſt fides. Item dr̄ nouus in religio ne. e. di. Sicut olym Et ꝓhibetur talis. ordinari duabuſ de cauſis vt ponit Gof. in ſuꝫ. de temp. 92.§. Sequitur. ¶ Nihilominus ⁊ nihilomagis differunt qꝛ primum includit affirmationem ſecun dum negociationem vt inſti. qui. non eſt ꝑmiſ. fa. teſta.§. i. in glo. no ¶ Nominator. id eſt elector officialium. vt. C. de peri. nominato. l. i. et. ij. li. xi. ¶ Nomen quandoqꝫ idem eſt quod ius. debitoris vt in. l. a diuo pio in pluribus. §. vbi dicitur quod primo debent venire id eſt vendi mobilia. ſecundo immobilia tercio nomina. i iura debitorum ꝯdemꝑ natorum Et ſpecialiter in.§. Sic quoqꝫ ⁊ ſequentibus tem quandoqꝫ nomen idē eſt quod fama vt dicendo. melius eſt no men bonum quam vngenta precioſa Ec. vij. Etiam quandoqꝫ capitur ꝓ nomīe rei ꝓprio vel appellatiuo. Et ſic dr̄ nomē cō ſonans debet eſſe rei. xxi. diſ. Cleros. de preben. cum ſcd̓m apoſtolum inſti. de do na.§. Eſt et aliud genus. xvij. q. i. ſi cupi De nomine proprio dicitur quod ſimili tudo nominis inducit affectionem. ff. de le. ij. l. cum filius.§. pater iuncta glo. et. ff. de le. i. Si quis infundi vocabulo. ver. dicitur quod de nomine ꝓprio non eſt cu ra vel de cognomine dum in ſubſtancia. non erretur. quia nomina hoīm mutabi lia ſunt rerum aūt immobilia. ¶ Nobilitas ſecundum bar. de ſax. fer rato in tractatu de nobilitate quem com poſuit circa. l. Si vt ꝓponis. C. de dig. li. xij. Poſt quatuor opiniones de nobilita te quas reprobat Nobilitas eſt qualitaſ illata per principatum tenentem quā qͥs vltra honeſtos plebeos acceptuſ oſtendi tur Primo dicitur qualitas. quia poteſt. adeſſe vel abeſſe preter ſubiecti corrupti onem. Nam mulier plebeya nubens no bili nobilis efficitur. l. muliereſ. C. d̓ dig. et. l. femine. ff. de ſena. Et hij quibus īꝑa tor de nouo concedit dignitatem vt ī to to. ti. prealle. Ita mulier nobilis nubenſ plebeyo efficitur ignobilis ſicut ille qͥ ppt̓

delictum perdit dignitatem. l. quotiens. et. l. iudices. C. e. ti. Et ſic in aliquo tem pore quis eſt nobilis in alio iguobil̓ ym mo in vno loco et non in alio. vt ſarrace nus nobilis captus a xp̄iano eſt ignobiliſ et ſeruus et econuerſo Dicitur illata. qꝛ nullus a ſeipſo poteſt habere dignitatem vel nobilitatem ſed oportet quod per al terum ꝯferatur. ymmo qui ſua auctorita te aſſumeret in crimen falſi incideret. vt. in. l. iuliam maieſtatis. ff. de fal. Et in re. iu. c. i. l. vi. Etiam qꝛ dignitas infertur ī alium ex merā gracia ꝯcedentis ſcꝫ pͥnci pis qui non recognoſcit ſuperiorem aliaſ enim ſuperior cogeret inferiorē vt daret dignitatem ſic eſſe ex debito Poſſunt ta men p̄cedere alique cauſe ex congruo im pellentes ꝯcedentem. vt ſunt vir tutes ⁊ actus virtuoſi. ff. de ori. iur̄. l. ij. in penul. et vlti. columna ⁊cͣ. Dicitur ꝑ pͥncipatuꝫ tenentem Sed principatum omnium te net deus qui qn̄qꝫ nobilitates et dignita tes temporales immediate inſtituit quā doqꝫ alius princeps non recognoſces ſu periorem temporalem Nā baro qui non eſt miles poteſt certo caſu facere militeꝫ licet contrarium nō. Cy. in. l. iij. C. d̓ he re. tu. et bar. in. l. fi. C. vn̄ libe. vbi dicūt qd̓ qͥ nō eſt doctor nō pōt facere doctorē nec militem qui nō eſt miles Poſſunt ta men reges vel duces extra regnū ſuum in alienis partibus facere milites. quia ea qͥ ſunt voluntarie iuriſdictionis vt eſt face re militem poſſunt exerceri extra territo rium. l. i. et. ij. ff. de offi. ꝓconſul. et lega. Dicitur quā quis vltra honeſtos plebey os. qui a plebe yoꝝ quidam ſunt honeſti. quidam viles. l. mulier. C. e. ti. licet ergo honeſti plebey ſint magis accepti nō ta men ſunt nobiles quia nobilis eſt accep tus vltra honeſtos plebeyos. Et dicitur acceptus. quia nobilitas conſiſtit in hoc quod princeꝑs facit quem gratum et ac ceptum licet in ciuitatibus que reguntur per populum nobiles ſint interdum minꝰ accepti ⁊ plus puniantur in penarum im poſitione Dicitur vltimo oſtenditur. qꝛ ſi quis per mille annos viueret cum omni bus virtutibus et princeps eum ſumme. diligeret et acceptum haberet. tamē pel beyꝰ remaneret donec in eum infertur di gnitas nobilitatis per principeꝫ quā oſfē ditur acceptus vltra plebe vos Et poteſt oſtenſio fieri verbis expreſſis hoc conti nentibus. l. ille autem.§. cum verbo. ff. d̓ le. iij. Quandoqꝫ etiam non exprimit̉ ver bis et tunc debet fieri aliquo actu hoc qͣſi de neceſſitate importante. l. pro herede. §. pomponeus. ff. de acqui. here. vt ſi cō ceditur alicui officium quod habet digni tatem vel nobilitatem annexam vt comi tatum ducatuꝫ ⁊cͣ. Cetera de nobilitate videlicet quatuor opiniones et tres nobi litates Et qualiter aliquis de beat ꝓba re nobilitate vi. in tractatu p̄ale. Et vtꝫ nobilis ꝑ ingreſſum religionis perdat no bilitatem vi. ludo. de ro. in ſingularibus ſuis bal. in. l. deo nobis. C. de epiſ. ⁊ cle. et quod non fa. ff. de re. iur̄. l. iura. que di cit iura ſanguinis nullo iure ciuili dirimi poſſunt Et nobilitas eſt quoddā ius ſan guinis quod eſt incōmutabile vt in. l. ius agnationis. ff. de pact. vi. glo. or. xxvij. q ij. Scripſit. xx. q iij. preſens clericus que volunt quod ſic quas approbat ſpe. in ti. de ſtatu monach.§. i. ver. xi. Etiam do mini de rota inter quos talis que ſtō d̓ fa cto fuit mota allegabāt duaſ gloſas aꝑte volentes monachum nobilitatem perde re Primam in. c. i. de purga. cano. ſuꝑ. v ingenuus non eſt Scd̓am in. c. Ea que. de ſtatu regū. ſuper. ꝟ. ꝑſonarum delectu. Quibus tamen non obſtantibus domini de rota contrarium determinarunt ꝑ ra tionem vt. s. ¶ Non obtemꝑare.i. nō obedire vt qui ſciens non paret vocatus a domino vel iudice. ¶ Non ſignificat negatiue cōmuniter. quia aduerbium negandi. Quandoqꝫ ta men etiam ſignificat affirmatiue vt ibi ꝓmittis mihi decem et reſpondes quare non. l. i.§. i. ff. de. ver. obliga. Nam ſen ſus eſt quod promittis et conſentis ſigni ficato ſumpto ex dictione quare iuncta. dictioni non quaſi diceres Non eſt ratio negandi.i. aſſentio. Et ideꝫ ibi ſi interro gatus an velim adire hereditatem michi delatam reſpondeantur non. videor adi re hereditatem. Secus ſi dicerem hec he reditas non diſplicet. Nam tunc non vi deor adire. quia non ſequitur non diſpli

cet ergo placet. qꝛ eſt medium inter nō di ſplicere et placere ſcꝫ non placere ſicut e medium inter velle et nolle ſcꝫ non velle. Nec obſtat. l. Cum antea. C. de arbi. ꝟ. tex. dicit Non diſplicet Et ꝑtes ſententi am ab arbitrio latam videntur a ꝓproba re. quia ibi nō diſplicere capitur pro pla cere et hoc ex approbatione arbitri Etiā qnqꝫ duplicatur dictio non. tunc ſignifi cat affirmatiue. l. duobuſ. ff. de. ꝟ. ſigni. Nam due negationes faciunt vnaꝫ affir mationem. quia negatio deſtruit negacō nem niſi ꝓbabili medio ꝓferentis inferat̉ voluntas vt. l. i. C. de ſer. fugi. et. ff. d̓ of. p̄fect. vrbis. l. ꝓmulgaris. et. ff. de ſena. l femine Et de iureiū. Et ſi criſtus in pͥn. ¶ Notabilis.i. notatus vel infamis. ca. ex ꝑte ade de teſti. ¶ Non admitti ad partem capitur ꝓ ip lo quod eſt non admitti facta diſtributo ne ad ꝑtes qn̄ ꝑs cui facta eſt nō admitti tur Uel ideo qꝛ in rerum natura non eſt. vel quia aliaſ admitti non poteſt. ꝟ. gra. legatum relictum eſt mihi et poſtumo. Poſtumas exiſtens in vtero licet non ad mittatur ad partem ſignificatur tamen me tantum admittendum ad partem. l. ſi duobus in pͥn. ff. dele. i. Racio qꝛ mihi ꝑſ tm̄ relicta eſt Et ſi dicatur deficit ꝯiunctꝰ qꝛ non admittit̉. ergo pars eius mihi ac creſcit ex diſpoſitione legantis vt patet ī materia coniunctionū ⁊ ſic admittar ego ad totum Reſpondetur qd̓ nō deficit cō iunctus in caſu p̄miſſo quia ſpes eſt eum naſci et admitti Item ibi. teſtator mihi et ei qui capere nō pōt legat decem ego ad quinqꝫ tantū admittar. l. Si ticō. ff. d̓ le. ij. Et ītelligit bar. qd̓ capere nō poteſt quia aufertur ei res a teſtamentotanquā indigno. et ſi non admittit̉ loco eius ad mittitur fiſcus et ſic pars eius non defi cit nec mihi accreſcit. Item ibi. teſtator legat mihi et ſeruo ſuo ꝓprio ego admit tor tantū ad partem. l. plures.§. Si con iunctum. ff. de le. i. qꝛ ex ꝑte tantū michi relictum eſt. et pars ꝯiuncta non omnino deficit. qꝛ naturaliter ſeu de equitate ſibi debetur. Sed ibi legatur mihi et illi qui nō eſt in reꝝ natura nec eſſe ſperat̉ admit tor ego ad totum. l. Si duobus prealle. §. fi. ff. de le. i. Racio. quia pars ꝯiuncta omnino deficit Idē ergo in omni caſu ī quo pars totaliter deficit vel quia cōiun ctus moritur ante teſtatorem vel relictū eſt poſtumo qui naſcitur abortiuus. vel ſi coniunctus repudiat quia tunc ꝑs con iuncti omnino deficit et ideo ꝓpter ꝯiun ctionem alteri ꝑti accreſcit lꝫ de ꝯſuetu dine quarundam partium vt francie con iunctio non ſignificat ius accreſcendi. Ideo quantumcūqꝫ deficit ꝑs vnius ali tantum ad ꝑtem admittitur ſcꝫ ſibi reli ctam Significat ergo nō admitti ad ꝑtē ip̄m ꝯiunctum ad partem tm̄ vel ad totū admittendum ꝓut hoc qͦd libet medium ꝓbabile declarat. ¶ Nolle et nō velle differūt. qꝛ nolo im portat p̄ciſe reſiſtentiam ꝯtemptum ⁊ oī modam contradictionem vel repudiatio nem ⁊ nō ſolū abſentiā voluntatis. Sed nō volo tantum aliqualem et nō oīmodā īportat contradictōem vt no. io. an. d̓ of. dele. c. prudent iam.§. Sexta. ſuꝑ. ꝟ. non velit Et qn̄qꝫ capit̉ nolo vt etiam nō im portat p̄ciſe reſiſtentiam ꝓ nō volo vt in c. fine litibus de do. et ꝯtu. ibi nolit aut nequeat ſcd̓m io. an. et ſequitur vin. Si militer dormiens nō vult legere tunc ⁊ tn̄ expreſſe ſe legere non negat vt no. d̓ ſpō. c. ij. Et dicto nolle cōponitur de non vel le. Alij tamen talem ponunt differentiaꝫ. dicentes qd̓ nō velle ſignificat priuatīe i. nō eſſe voluntatem ſeu motum volunta tis Sed nolle ſignificat poſitiue.i. eē mo tū nō fieri vel non obtinere illud de quo queritur Et ꝑ hoc dicunt doctores qd̓ ſi heres deliberando de adeundo dicit ſen velle adire. Hec verba nō ſignificant re pudiationem. quia non velle adire eſt nō habere motum animi ad adeundum Nō autem per hoc ſequitur qd̓ repudiet. ſecꝰ ſi dicat Nolo adire qꝛ ſenſuſ eſt qd̓ habꝫ motum animi ad nō habendā hereditatē et ideo ſignificat repudiationē fa. l. filij: §. i. ff. ad tercū. ꝓpter hoc dicit lex qd̓ īter velle et nolle eſt medium ſcilicet non velle et nō nolle. l. i.§. ſcientiaꝫ. ff. de tribu. ac. Et hoc d̓ ꝓprio ſignificato verbi Sed ex circūſtancijs poſſunt recipi alia ſignifica ¶ Nota eſt idem quod infamia. ¶ Notare qn̄qꝫ eſt rep̄hēdere. c. fi. d̓ ſor

tile. qn̄qꝫ infamare. c. Accedens de pur. cano. qn̄qꝫ conſiderare. c. Cum olym. ij. de offi. dele. ¶ Notarius eſt publica ꝑſona. qꝛ eiꝰ of ficium ad publicam vtilitatem inuentuꝫ eſt Et dr̄ a notando qd̓ ē negocia homīs publice et autentice in publicam et autē ticam formā redigere Et idem dr̄ ſcriba a ſcribēdo et tabellio ſeu tabellarius a ta bula. Re. s. locis ſuis. ¶ Nochus dr̄ illegittimus ⁊ ꝓprie de ad ulterio natus ſicut dicitur nocha febris. que affligit vt quartana non tn̄ eſt vera quarta vt no. glo. in.§. ꝑſone vero in fi. c niſi cum pridem. de renun. Etiaꝫ dr̄ a no ta.i. infamia. quia talis infamiam incur ¶ Notorium eſt triplex. quoddā eſt no torium preſumptionis. ſcꝫ qd̓ eſt de eui dentiā iuris vehementis p̄ſumptū vt pa ternitas filiatio. vbi non requirit̉ alia ꝓ batō. c. quoniā de filijs p̄ſbi. Nā hͦ quod quis ſit alicuius filius nō poteſt vere ꝓ bari. l. lucius. ff. de ꝯdi. et demon. On̄ f lius eſt quē nuptie demonſtrant. ff. de in ius vo. l. quia ſemꝑ in fi. Nā ſi vir et vx or alique infantem nutriunt. et dicūt eū filiū eoꝝ eſſe tūc p̄ſumitur eoꝝ filius Eſt ergo notorium p̄ſumptionis euidētia rei euidenter a iure p̄ſumpta Aliud eſt noto rium iuris et ē clara iudicialis ꝯfeſſio in cōuincibilis ꝓbatio ⁊ irretractabilis dif finitio. de quo ſcꝫ notorio quis damnat eſt vel in iure ꝯfeſſus Et ſic illud eſt du plex. videlicet ꝑ ꝯfeſſionem factam in iu re. et per ſententiam iudicis vt in. c. vr̄a. de coha. cle. et muli. Terciū eſt notoriuꝫ facti. ſcꝫ quod ꝯmiſſum vel factum non dubitat̉ a ppl̓o vel maiori ppl̓i ꝑte. et per euidentiam rei nulla poteſt tergiuerſatō ne celari. Nec oportet qd̓ oēs circūſtan tie facti ſint note vt. c. vlti. de coha. cle. ⁊ mulie. c. cum dilectus. de purga. cano. in fi. ij. q. i. manifeſta et. c. ſe. Et illud noto rium eſt triplex ſcꝫ ſecundum tripliceꝫ di ſtinctionem facti Quoddam eſt facti per manentis et continui. qd̓ deus ſolis ſtat in palatio papinenſi ꝯtinue. c. Dilecto d̓ appel. et illud non indiget probatione. Aliud eſt facti tranſeuntis. vt quod qͥdā in publico palatio occiditur coram ꝓpl̓o Tercium eſt notorium facti interpolati. vt quia vſurarius vna die tenet menſam paratam alia non. Et illud ſic deſcribit̉. eſt qd̓dam intellectuale ⁊ notū ſic ꝙ non poteſt aliqua tergiuerſatiōe celari vt qd̓ p̄ſbiter cognoſcat ꝯcubinā cum quā ha bet animalia gradientiā circa focū panē poſcentia De hoc plenius no. per doc. in c. veſtra. p̄alle. ꝟ. tractatur materia noto rij que eſt adeo intricataꝙ dicit io. de lig na. et dn̄s antho. de but. qd̓ multi loquū tur de notorio quid ſit notoriū ignorāteſ Et in concilio baſilienſi in ſeſſione. xx. ad ditus eſt quartus modus vltra tres com munes notorietatis. ſcꝫ quando ſacerdoſ mulierem de incontinentiā ſuſpectam et infamatam tenet et per ſuum ſuperioreꝫ admonitus ipſam cuꝫ affectu non dimit tit vt in decre. quod incipit. quicunqꝫ cle ricus. in quo etiam notorij concubinarij. a ꝑceptione fructuum omnium beneficio rum ſuorum trium menſium ſpacio ipſo facto ſuſpenduntur quos fructus ſuꝑior conuertat in fabricam vel in aliam euidē tem vtilitatem eccleſiaꝝ ex quibꝰ iſti fru ctus ꝑcipiuntur. et niſi monitus concubi nam dimittat aut auliam non reſumat. omnibus beneficijs priuetur Et nota qd̓ moderni ponunt nouem genera ꝓbatio num que in iure formaliter differunt vt ſunt argumentū. p̄ſumptio. iudicium. fa ma. rumor. ocultum pene. occultum om nino. manifeſtum. et notorium. Un̄ argi mentum eſt racio rei dubie faciens fidem de hereti. cum ex iniuncto. de ver. ſigni. q furus Preſūptio ē qd̓dā mediū ītellectu ale veritatis eliciēde ex circūſtancijs īſur gens de p̄ſump. Ex ſtudij De illa q̄ ſit iu ris tm̄ ⁊ q̄ iuris ⁊ d̓ iure no. in. c. is qͥ fidē deſpon. ꝟ. glo. no. de qͦntuplici p̄ſumpti on Iudiciū ē mediū ītellectuale ex ali qua ſingulari circūſtātia inſurgēs. C. et. ff. d̓ rei vē. l. iudicia. Famā ē illeſe digͥta tis ſtatus vitā ⁊ morihꝰ ꝯꝓbatꝰ Hoc ve rū de fama hoīs Sicut infamia eſt leſi di gnitatis ſtatus vita ⁊ moribꝰ reꝓbatus. Sed famā de aliquo negocio eſt mediuꝫ veritatis eliciende et communis ⁊ clamo roſa inſinuatio inſurgens apud totam. vel maiorem partem populi ex incerto. auctore proueniens.

Rumor eſt particularis inſinuatō clamo roſa ab incerto autore conſurgens Dene occultum quod probari poteſt ſed diffici liter Occultum omnino eſt quod nullate nus ꝓbari poteſt Et ſubicitur. iudicio di umo de ſymo. ſicut. vi. q. i. Si oīa Mani feſtum dicitur quod de facili probari po teſt. et notorium. s. deſcriptum eſt. De qͦ etiam datur exemplum de ſtatua et ꝑcuſ ſione vt no. in. c. ſuper. eo. de teſti. cogē. et. in. l. Ciues. C. de appel. ¶ Nouacio eſt prioris debiti a prioris obligationis ꝑtibus hoc volentibus ex preſſe in aliam obligationem tranſfuſio. vl̓ tranſactio. ver. gra. Debui tibi centū aureos ſub cōditione ſi nauis venerit ex aſſia placuit inter nos nouare obligatio nem vt illud quod debui tibi ſub conditi one pure et ſine condictione debeam. Hec eſt nouatio ita ꝙ prior obligatio cō dicionalis tranſit in poſteriorem puram per nouationem Eodeꝫ modo pone exem pla in ſimilibus vt. ff. de noua. ⁊. C. e. ti. per co. ¶ Qouale eſt terra preciſa aliaſp̄termiſ ſa que per annum ceſſat Ulij dicuūt quod ex ſilua que arboribus extirpatis ad cul tum redigitur fieri nouale dicat̉ Et vtra qꝫ illarum interp̄tationum colligitur ex legibus ciuilibus Sed apud notarios ro mani pontificis nouus vſus obtinuit qd̓ nouale etiam dicitur ager de nouo ad a griculturam redactus de quo non extat memoria ꝙ aliquando cultus erat vt in. c. quod ꝑ nouale de. ver. ſignifica. ver. de ¶ Nouū opus facit qui aut edificando. aut deſtruendo aut foueam faciendo pri ſtinā faciem operis immutat Secus ſi ve tus reficiat. vel incrementū imponat. qꝛ tunc non videtur nouum opus facere. ff. e. ti. l. i.§. nouū. et.§. ſi quis edificium. ¶ Noui operis nūciatio ſecunduꝫ hoſt. eſt ille qui de nouo edificat in preiudiciū alterius facta legaliter. l. i. ff. de no. ope. nunc. Et pertinet ad ea tantum que ſunt ſolo ꝯiuncta vt in. l. i. p̄alle. Eit autem tri pliciter Primo ſolo verbo dicendo. nun cio nouū opus et hoc in loco edificij ipſo dn̄o noui oꝑis Secundo per iactum lapi dis vl̓ lapilli. Tercio ꝑ iudicꝭ ꝓhibitōm Primo modo nuncians perdit poſſeſſio nem et facit aduerſarium poſſeſſorem. ꝟ gra. Uoluiſti domum edificare in fundū meum. et nunciaui tibi ꝙ nō n faceres di cendo nouum opus nūcio. ideſt prohibeo nuncians vero ſecundo et tercio modo re tinet poſſeſſionem ſecundum bern. in. c. Ex parte de ver. ſigni. ¶ Nouū opus nunciare eſt ꝓhibere ne edificium fiat. vt quando nuncio tibi ne edifices in fundo meo vel per iactum la pilli preſentibus teſtibus Hec nūciatio. habet talem effectū ꝙ ſi edifices ibi ſpre ta nunciatōne mea abiqꝫ hoc quod caue as de opere demoliendo ſeu deſtruendo. Si te apparuerit iniuſte edificare quicꝙͣ poſtea edificaueris ſiue iuſte ſiue iniuſte totū debebit deſtrui. vt. l. i. p̄alle.§. opuſ nouum. et.§. nūciamus Et ſi aliquid ī pu blico fiat omnes ciues opus nouū nunci are poſſunt. Naꝫ rei publice intereſt quā plurimos ad defendendum ſuā cauſaꝫ ad mittere. l. iij. in fi. ff. d̓ no. oꝑ. nunc. Et di citur in.§. opꝰ nouū p̄alle. quod hoc edi ctum non complectitur omnia opera. vt. s. de interdictis. ¶ Noxa dicitur id quod nocet vel nocu it vt ſeruus et ceruus aut aliud animal. nocens. vt. ff. de noxa. ac. in rub. ¶ Noxia dicitur ipſuꝫ delictum malefi cium vel damnum datum Unde Noxia delictum delinquens noxa vocatur. vt in ſti. de nox. ac. in glo. nū ¶ Nullatenꝰ vi. in cle. vnica de ſequeſt. in glo. per ordinarium. ¶ Qullitatis ſentencie ſunt multi modi vt no. io. an. d̓ re. iudi. c. i. vbi remittit ad ſpe. de ſenten. ꝓba.§. iuſta. Et ſententia nulla non meretur habere nomen ſenten cie de re. iudi. c. fi. li. vi. ff. e. ti. l. iiij.§. con demnatum Et eſt glo. fi. in cle. vnica. de ſequeſtra. p̄alle. ¶ Numerata pecunia. duobus modis dicitur. Uno modo reſpectu creditoris. qui proprie dicitur numerare pecunias. debitori vt ſibi reddatur.

Ilio modo reſpectu debitoris. qui ꝓprie dicitur ſoluere creditori et improprie di citur numerare cum ſoluit quod debet. Datur autem exceptio non numerate pe cunie a creditore principali debitori vel fideiuſſori Sed numeratō pecunie large ponitur hic ꝓ omni re quam quis nume rauit vel ſoluit. ¶ Qūmiſma ſecundum quoſdam eſt idē quod moneta currens et ſpecialis vel eſt idem quod nūmus Sed olim nūmiſma ⁊ aureus et ſolidus auri idem erant vt. C. de vete. l. i. li. xi. et. C. de ſpor. l. ij. Et in euang. math. Et dic̄ ph̓s li. v. ethi. qd̓ nū miſmā factum eſt non ex natura rei ſed ex lege. ¶ Nūmularius eſt nūmoruꝫ numerator vel malleator. Quoniaꝫ ⁊ ipſe accipit pe cuuiā et errogat ſicut camꝑſor et inde fa cit ſcripturam ad quam frequenter recur ritur in dubio vt per eam data ⁊ accepta ꝓbentur hic etiam argentarius dicitur. vt. s. de lr̄a. A. Fuipxli qui tuc cl ¶ Nūmus ideſt denarius de quo dicit ph̓s. v. ethi. ꝙ eſt menſura omniū rerum quia eſt fideiuſſor nobis in omni neceſſi xcxxitud rota vlin tate ꝓ qualibet re qua indigeus. ¶ Nūcius eſt qui vicem gerit epl̓e ⁊ qui ſine mādato et lr̄is mittitur qui eſt veluo pica et organū et vox dn̄i mittentis ip̄m ex large quilibꝫ nūcius poteſt dici ꝓcura tor ſed non econuerſo. ¶ Nuncupacio eſt quā in cereis tabulis recitat teſtator dicens ꝙ hoc vult in his cereis tabulis que ſcripte ſunt ita dico. ita lego ita quod vos ciues mihi teſtimo Lxiii nium ꝑhibratis. ¶ Nuncupare eſt palam nominare voca re et ꝯfirmare ſcd̓m yſi. li. v. Re. jͣ. teſtam̄ tum nuncupatiuū. ¶ Qunꝙͣ quandoqꝫ idem eſt quod raro. i. q. i. nunquam. ¶ Nundine ſunt generale foruꝫ ad quod vndique homines confluuntur et concur ¶ Nuptie ſunt matrimonium vel viri ⁊ mulieris coniunctio indiuiduam vite co ſuetudinem retinens diuini et humani iu ris cōmunicatio. xxx. q. v. nullum. Et di cuntur nuꝑtie ex eo. quia nubentium caꝑi ta in ſolemni benedictione velebantur ⁊ quaſi nube cooperiebātur. e. q. noſtrates et. c. femine Et illud indiuiduam vite cō ſuetudinem tantum valet ſicut ꝯſortium omnis vite et hoc quantum ad ꝓpoſitum quia hanc intentionem habere debent vt perpetuo ſimul manere debeant quāuis poſt contractum matrimonij ante carna lem copulam poſſit alter altero inuito re ligionem intrare Et quando nuptie ſūt ꝓ hibite celebrari habetur in. c. capellanuſ de ferijs. Et in his verſibus. Aſpiciēs ve terem circum qua ſi quis benedictā. Nō licet hic. licet hic hic nō licet licet hic hic ¶ Nuptie ſecunde dicuntur omnes que ſequuntur primas licet ſint tercie quarte vel quinte ⁊cͣ. vt quando aliquis nubit. alicui poſt primas nuptias. C. e. ti. l. ſi qͥ §. tale. ¶ Nurus eſt vxor filij. ¶ Nunc no. archi. lxiij. diſ. ego ⁊ glo. xx xiij. q. v. Si audieris Et ſimiliter vin. de offi. dele. c. ꝑrudentiam.§. ſexta. ob Doligaco eſt iuris vinculuꝫ quo neceſſitate aſtrīgimur alicuius ſoluende rei ſecunduꝫ noſtre ciuita tis iura inſti. de obli. ī prin. Et eſt duplex. ciuilis et pretoria. Ciuilis que aut legibus conſtituta a cer to iure ciuili comprobata eſt Sed preto ria eſt ꝙͣ pretor ex ſua iuriſdictione conſti tuit que etiam oneraria vocatur ¶ Obtemperare eſt obſequi vel obedire vel iuſſu iudicis comꝑare. ¶ Ob audire eſt quaſi de mente deduce re. Secundum io. an. de elec. li. vi. c. fun damenta. ¶ Obſcuritas eſt illa que fit in dictione Sed ambiguitas que fit in oratiōe vt no. glo. iij. in. l. veteribus. ff. de pact. ꝟ. gra. Uendidiſti michi fundum et dictum eſtaccedere ſtichum. non apparet de quo

ſticho. ergo nō fit cōdemnatio in actiōe ꝯtractus. niſi oſtendat̉ de quo ſticho ven ditor intellexerit. l. Si ēptore inpͥn. ff. de ꝯtrahen. emp. et vē. quia ratio dictat ac torem ꝓbare et quia emptor agit ⁊ ꝓbat de ſticho ſed non de quo ſtatur reo decla ranti obſcuritatem Ceteris enim paribꝰ reo fauendum eſt pocius quā ⁊cͣ. vt ī re gu. cum ſint. de re. iu. li. vi. Itē ibi. ven didi tibi domū locatā ꝑ me cuid am. ⁊ di xi quod penſionem pͥmi anni haberē. ⁊ ſe quentium annoꝝ tu haberes Et dixi ius pignoꝝ vtūqꝫ ſecuruꝫ dicit tex qd̓ ius pi gnoris. primo pertinet ad me ꝓ penſione primi āni. et ſi quid ſuꝑ eſt tūc ꝑtinet ad te. et ſic fit interp̄tatio ꝓ ꝓferente. l. in ſulam. ff. de pig. qꝛ in pͥncipali ego mihi. ꝓuidi prius retinendo penſionem priorē exquo colligitur et declaratur obſcuritar qui eſt in acceſſione. et ſignificatur qd̓ ꝓ illa penſione volui etiam prius ius pigno ris retinere Item ibi Si quis ſtipulatur decimo kalendas intelligitur de p̓oribuſ l. Eum qui. ka. ff. de ver. obli. Racio. qꝛ quā rōne intelligerentur de ſcd̓is eadem rōne de tercijs ⁊cͣ et ſic ſtipulatio redde retur inutilis Itē ibi Actor petit ſtichū in iudicio ſi reus dicit ſe intellexiſſe de ni gro et actor de albo ſtatur dicto actoris. l. inter ſtipulantem.§ i. ff. de. ꝟ. obli. Quia actor ibi oſtendit de quo intellexe rit et qui ſibi debetur. ideo ꝓ eo debꝫ fer ri ſententia. Nec debet reus audiri. qꝛ d̓ alio intellexit. quia non eſt oneris impe diendi ꝓceſſum iudicij et iuſticie nec īter eſt rei quod ſtatur dicto actoris cū ꝓbat ſibi deberi et ſic de alijs. ¶ Obrepere eſt quaſi latenter ſubintra re. lxi. diſ. Nullus inuitus de cele. miſ. Cum creatura. et. c. e. ne in agro. in. pͥn. d̓ ſta. monach. ¶ Obrepticium reſcriptum et obreptio. Re. jͣ reſcriptum. ¶ Occupare capit̉ qn̄qꝫ in mala ⁊ qn̄qꝫ in bona ſignificatione Et ꝓprie mobilia occupantur et immobilia inuaduntur vt in gl. ſuꝑ hoc verbo in. c. generali. de ele. li. vi. ꝟ. concor. ¶ Occultum omnino vt p̄miſſum eſt dr̄ qꝛ nulla rōne ꝓbari pōt et tale vocatur ſecretum vel latens. ¶ Occultum pene eſt ꝙ ꝑ paucos ꝓbari poteſt. ⁊ qd̓ pauciſciunt vi.s. notorium. in generibus ꝓbationum ⁊cͣ. ¶ Officium dicitur multis modis Prīo miniſterium Scd̓o obſequiū Tercō actꝰ perſone corrigentis. xxi. q. i. monachus. Quarto plebania de ſta. mo. Quod dei Item aliquando ſumitur ꝓ dignitate vl̓ perſonatu. de p̄ben. Ad hec de cle. nō re ſi. Quia de conceſ. p̄ben. c. ij.§. i. Aliquā do ꝓ litigio. xxi. q. i. de p̄ſentium. in fi. ꝟ litigantes dicūtur officiū exercere. Iti is cui cōmiſſa eſt diſpenſatio habet offi cium? Item qui habet poteſtatem ſecula rem et tabellionatum Item dr̄ p̄poſitu ra Sed ꝓprie eſt aliud a dignitate et a ꝑ ſonatu Et dr̄ ſimplex officiū quando qͥs habet adminiſtrationem aliquaꝝ reꝝ ſi ne aliqua prerogatiua in choro vel capi tulo vltra alios ſui ordinis rōne hmōi of ficij. Et ſic habet onus annexum ſine ho nore vel p̄rogariua honoris vt ſindici ꝓ curatores Gaſtaldi.i. q. iij. Saluator. ꝟ in nomine. Item vicedominꝰ qui habet epiſcopatū diſponere diciturhabere offi cium. xcix. diſ.§. officiū. i. q. i. ſi quis ep̄s i. R. Hec et plura vi. ꝑ archi de ꝯſue. c. j in glo. Et hoc erat ꝯtra iura vbi tractat de dignitate ꝑſonali et officio vt hic dic tum eſt. Item officium ſcd̓m cardinalē eſt poteſtas exiſtens in iudice exercendi. omnia ea que pertinent ad eius iuriſdicti onem. Et capitur hic iuriſdictio genera liter vt includit omnia ꝑtinentia ad meꝝ et mixtū imperium. Et loquit̉ de officio iudicis cuiꝰ iuriſdictio officij iudicis ma ter eſt ſicut obligatio actionis Nec ē ve ra opinio petri de bella parti. quod offi cium iudicis ſit exercitiuꝫ vel executio iu dicis. quia magis ſtat in habitu quam in actu Nec ſecundum opinionem martini appellari debet actio cum differunt ſurro gatatum et cui ſurrogatur inſtitutio. in principio in gloſa quarta.

Atem officium ꝓprie dicitur quod homo debet homini ex natura vt in. c. cum in of ficijs de teſta. ¶ Officium iudicis ẜm goff. eſt poteſtas iudicis a iure aſſumpta Et habet locū tā in his que ante iudicium fiunt quā in hiſ que in iudicio occurrunt facienda Et im ploratur loco pͥncipalis actionis cū alia ordinaria actio deficit vt in. c. fi. de offi. iudi. ¶ Officium iudicis eſt duplex ſcꝫ nobile et mercenarium Nobile ideo appellatur quia a ſeipſo interponitur nec iure actōi ſeu obligationis vtputa ſi minor petit ſe reſtitui in integruꝫ hoc non petit iure ob ligationis. quia iudex non fuit obligatuſ nec iure actionis ſed iudicis officium mi ſericorditer imploret ⁊cͣ. Vercenariū iu dicis officium eſt ſeu ſic appellatur. quia deſeruit actioni intentate puta peto a te viginti actione mutui. iudicis officiū de ſeruit mihi hac actione. quia ꝯdempnat. te vt reſtituas mihi viginti. ¶ Officioſa dicuntur que continent pie tatem que nulli obſunt et alicui ꝓſunt. Sicut a contrario teſtamentum dicitur ī officioſum quod eſt contra officium pie tatis. diſ. ix. ſi ad ſcripturas in glo. i. ¶ Officina eſt quaſi tuguriū vel tegmen quando videlicet palee.i. ſtramina ponū tur s. arbores vt paſtores ſubtus exiſtēs ab ymbribus ꝓtegantur. ¶ Officiales iudices. Re. s. aſſeſſor. ¶ Occaſio differt a cauſa vt in. c. ſolite uthi de ꝯſue. c. de maio. et obe. ¶ Ocium philoſophicuꝫ eſt ſtudiū. quia ph̓s ociatur quando ſtudet Sed ocium vulgare quando vacatur ab oꝑe ſeruili. Et nota quod ocium eſt triplex. ſcꝫ deſti torium quod eſt ribaldoꝝ qui apud athe nas ſuſpendebantur. ⁊ de hoc dicitur qd̓ ocloſitas et voluptas arma ſunt hoſtis antiqui ad miſeras animas capiendas d̓ renun. niſi cum pridem.§. verum ſi ppter Ergo dicit beatus Iero. ad ruſticū mo nachum in. c. Nunꝙͣ de conſe. di. v. Sem per aliquid oꝑs facito vt te dyabolus in ueniat occupatum Scd̓m eſt reſtitutoriū quando quis ceſſauit a labore et iteruꝫ ac cedit ad opus Tercium retributoriuꝫ qd̓ datur emeritis et ſenibus. ¶ Oloberus eſt veſtis totaliter de aura ta. et dicitur ab olon.i. totum. Et differ a veſtibus deauratis. quia illa fiunt ī au to optimo quod in vulgari dicitur fuluū in legibus obriſiatum. illa de quolibꝫ au ro licet hec de auro toto ſimiliter in totū eſt et alia veſtis que habet aurum tm̄ in ꝑangadis. vt. C. de veſti. olobe. et aura li. xi. in rub. ẜm accur. ¶ Oculus eſt quadruplex vt no. archi. xxxij. q. v. nec ſolo. ¶ Alfacere eſt naſum ad culum ponere. ita exponit glo. in. ꝟ. olfacit in. l. agazo. ff. ſi quadru. pau. fe. diſ. Ubi agazo dux equum ad tabernaꝫ qui mule olfecit que calcitrauit et agazoni crus fregit Et dici tur quod ibi dominꝰ mule tenetur d̓ pau perie. alias generaliter olfacere eſt odorē odorare et olfactis odoratus Et ab ora toribus ponitur pro ſcire vt dicendo. tā ta ſunt in me tua beneficia vt quo his pa cto correſpondeam neut̓iꝙͣ olfacere poſ oM ¶ Omnino tangit arch. de preben. c. Si beneficia li. vi. et plenius in. c. licet canō de elect. Et glo. in cle. i. de vi. ⁊ ho. cle. Et etiam glo. in. c. Et ſi xp̄us. de iureiu ¶ Omnia ꝯprehendit ſingula Nā ſi epi ſcopus dicat Do tibi talem villam ⁊ om nia iura que habeo. ibi ſingula iura com prehenduntur Sed non intelligitur dare decimas et aliqua iura que ſūt mere ſpūa lia. quia dictio omnia licet ſe extendat ad ſingula non tamen ad ea que ſunt penit nature alterius et iuris quā ius ad ea que principaliter tranſferuntur Sed quādo datur aliquid ꝙ habꝫ temporalia ⁊ ſpūa lia iura cum omnibus ꝑcinencijs ſuis. vt p̄benda habens poſſeſſiones et decimas tunc omnia tranſferuntur ſimul ſcd̓m ho ſti. in. c. litteras de iure patro. ¶ Omologiare eſt idem quod confirma re. vel ratificare. Et ſic dicitur ꝙ arbi trium ſit amologatum.

Alij dicunt omologiare idem quod conſe crare. op ¶ Opera eſt diurnū officiuꝫ ſcilicet quo quis exhibet alicui ꝑ diem artificialem ⁊ non naturalem ſicut dicitur gen. i. c. ve ſpere ⁊ mane dies vnus Aliqn̄ ponit̉ pro breui temporis obſequio. vel eſt idem qd̓ obſequiū. dr̄ ergo opera officiū tꝑe limi tatum. vt. l. ff. de ope. liberto. Liminacō aūt ſtat in diſponentiū voluntate. qꝛ ꝑ ꝯͣ hentes poteſt limitari maiori vel minori tempore puta qd̓ dies capiatur ad ītegrā vel ad mediam noctem vel ad veſperā tā tum qꝛ diſponant ꝯtrahentes et erit lex. Adem in teſtatore Et qn̄ alius nō appa ret de die artificiali intelligitur. qꝛ adhūc ꝯmuniter fit relatio Sed imꝓprie oꝑa ac cipitur ꝓ reuerentia vel obſequio vt no. in.§. libertus. l. ſi non fortem. ff. e. t. ⁊ ſic de alijs. ¶ Opinio ſcd̓m gwil. ē dubia ꝑticulariſ arbitrio que a doctoribus alicuius ſcien tie auctoritatem habet Hec tn̄ non ē ꝓ ponenda veritati Sed ſcd̓m genſi. ē ꝓba bilis arbitracio doctoꝝ non niſi ob ſtruo tionem ſtudentiū in ſcriptis redigenda. Et dicit quod habens ꝓ ſe opi. doct. ī ali quo caſu licet ſuccumbat tamen auctori tate illius opinionis reuelatur et excuſa tur a condempnatione expenſaꝝ Rō. qꝛ a iure doctor habeat auctoritatem inter p̄tandi ꝓſſuo videre. ¶ Opinio ꝯmunis eſt aliud quā fama. Nam opinio cōmunis facit ius. C. de re iudi. l. i. ama vero nō facit ius Itē opi nio ꝯmunis ꝓbat. fama vero non Item opinio ꝯmunis differt a notorro. qꝛ opīo cōmunis eſt de longe p̄teritis que ꝓbari non poſſunt defacili ſcꝫ ꝑ teſtimoniū viſ ⁊cͣ. Sed notorium eſt de p̄ſentibꝰ vl̓ ꝓxi me p̄teritis que defacili ꝓbari poſſunt ꝑ teſtes diuiſim Et qd̓ opinio veritati p̄fe ratur eſt glo. cum ꝯcor. pro et contra ha bundans in iuribus in. c. nuper de biga. ſuꝑ ver. tanꝙͣ Concludit tn̄ ibi ꝙ caſuali vt opinioni potius ſtetur quam veritati in fauoreꝫ ꝯtrahentium. teſtamentoꝝ. ſe tenciaꝝ vel ꝓlis. Alias regulariter veri tas p̄fertur opinioni ſcd̓m bern. in glo. iij in. c. ad audientiam. de ſpon. Etiam veri tas p̄fertur auctoritati. l. Nemo iudex. C. de ſen. et interlo. oīm iudi. Iteꝫ ꝯſue tudini. c. Si ꝯſuetudinem cum ſex. c. ſe. diſ. viij. Ubi dr̄. veritas valet et inuale ſcit ineternū et viuit et oꝑtet in ſecula ſe culorum. ¶ Optimates ſunt quaſi meliores ⁊ diti ores de populo ab opibus dicti. ¶ Oportet aliquando dicit neceſſitateꝫ iij. q. ix. non portet Aliquando honeſtate Item oportebit ſignificat tam preſens quam futurum de. ver. ſigni. verbum Et no. glo. xxv. q. i. et glo. iij. c. i. de preſcrip. li. vi. ſuꝑ. ꝟ. oportet. ¶ Opus nouū. Re. s. nouū opus laudat magiſtrum. C. de ve. iu. enu. l. ij.§. Con tra autem. ſi in aucͣ. de monach.§. Sauxi mus. coll̓. i. Or ¶ Orbus dicitur qui ſine liberis eſt. vel ſine matrimonio. vt s. Celebs. ¶ Oraculum. id eſt reſponſum. quia pre cando impetratur. c. per tuas de maio. ⁊ obēdi. ¶ Ora ſine aſpiratione ſignificat finem vel extremitatem reꝝ p̄cipue regionū et veſtium pͥmo regum. xxiiij. Dauid oram preſcidit clamidis ſaulis. ij. q. vij.§ d̓ hiſ gen̄. xlij. ad hebre. xi. ſcd̓m io. an. in cle. ij de vi. et hone. cle. ¶ Orphanotrophus eſt orphanoꝝ ⁊ pu pilloꝝ tutor et adoleſcentium curator qͥ eos facultatibus et ꝑentibus quaſi deſti tutos ſuſcipit alendos. ¶ Orphano trophiuꝫ eſt locuſ in quo ta libus alimēta adminiſtrātur. xxiij. q. vi tributum.§. quāuis. et ſpe. in ti. de his qͣ alieno nomine in iudicio interueniūt. vbi ponit quid ſit procurator coniuncta per ſona. defenſor. excuſator. ſindicus. ycono mus. actor. vicedn̄s. vicecomes. gaſtal dus. tutor. curator. ⁊cͣ. Et d̓ orphanotro pho remittit ad. l. orphano trophos. C. d̓ ep̄iſ. et cle. ¶ Ortus olerarius eſt ortus in quo olus creſcit.

¶ Ordinarius ē qͥ iure ſuo vl̓ pͥncipis b neficio vniuerſal̓r iuriſdictōꝫ exercere p̄t vbilibet Itē ē is cui vniuerſitas cauſaꝫ ꝯmiſſa ē Un̄ ẜm ſpe. officiales ep̄oꝝ ordi narij vocant̉ Itē ſcd̓m goff. ordinarius iudex eſt qui a collegio eligitur et a ſuꝑio re ꝯfirmatur vt electus in rectorem. q̄ ꝑ ꝯfirmationem ſortit̉ iuriſdictioneꝫ ſicut et ep̄s in omnibus p̄ter ea que maiorē diſ ſcuſſionē exigunt Itē ẜm ſpe. ordinariuſ eſt legatꝰ in ꝓuincia ſuꝑ decretū Et ſunt duplices Quidam habent admīſtratōeꝫ vt ep̄i habentes ep̄atus quos actu regūt et iſti habēt reſtituere in integrū Alij ſūt ordinarij nō hn̄tes admīſtrationē ſꝫ tm̄ facultatem iudicandi vt ẜm iura ciuilia que honorē tm̄. ⁊ dignitatē hn̄t rōe cuiuſ iudicare poſſunt ſi qui ī eos ꝯſenſerint. l. ī ff. de iudi. Scd̓ꝫ iura canonica ſūt ep̄i re nūciantes loco ep̄ali nō dignitati retinē tes honorē ſine adminiſtratōe. de renū. uiſi cum pridem de ordi. ab epiſ. qui re. e piſ. c. i. Itē ep̄us cuiꝰ ep̄atꝰ oīno deſtru ctus eſſet qͥ eſſet ep̄s nulliꝰ tn̄ ep̄atus ẜm goff. in ſum. de in integͦ. reſti. ¶ Prigenarius. Re s. colonꝰ Nā orig narius colonuſ et aſſcripticiꝰ idem ſunt ī re. ſcꝫ. eiuſdem ꝯdictionis hō. ſꝫ rōe dif ferunt Nā aſſcripticius dicit̉ qꝛ ſic aſſer ptus ē terris colendis qd̓ nō pōt a cultu ra recedere ſine voluntate dn̄i ſui Sꝫ cō lonus qꝛ tenet̉ colere terrā Et origenariꝰ quia ex origine ſua adheret glebe. vt. s. ¶ Ordinarij locoꝝ ſunt nō tm̄ ep̄i ſꝫ etiā q̄cunqꝫ inferiores qui habent inſtitutōeꝫ ⁊ deſtitutionē. c. cuꝫ ab eccīaꝝ de offi. or di. et. c. iij.§. in ꝯferendis. e. ti. li. vi. ¶ Ordinaria onera ſunt illa que ex ꝯſti tutione vel conſuetudine p̄ſtantur. vt qd̓ quilibet cal̓ fūdus vel domus quolibet anno tantū debeat p̄ſtare dn̄o ſuo vel pͥn cipi Sed extraordinaria onera ſunt q̄ ex tra curſum et morē ex inopinato euentu. vel caſu ſeu neceſſitate emergent inducū tur. vt ſi dn̄s velit maritare filiā ſuam vl̓ guerre immineant. et ideo a ſuis ſubditꝭ exigatur aliquid. ¶ Griundus de ciuitate vel loco ⁊cͣ. dici tur is qui vel ibi vel in vico ciuitatis illiꝰ ortus eſt. ff. ad muni. l. Qui ex vico Del li pater eius inde duxit originē. C. e. ti. l. aſſumcio.§. filius. et. C. de munici. ⁊ ori. l. i. et. l. filioſ. li. x. Et no. in. c. vſurarū de vſu in. ꝟ. alienigenas. li. vi. Pa Actum vel pactio dicitur a verbo paciſcor ⁊ ſic deſcribitur Eſt ꝯſenſus duoꝝ vel plurium in idē pla citum ſcꝫ ad dandū vel faciendū aliquid alteri abaltero eoꝝ. ff. de pa. l. i.§. i. Et di citur quaſi de pace factū vel pacis actū. et ponit̉ ibi in idem placitū. Nam nō fit in eodem vero vel falſo. quia ſi duo vel plures ꝯſenciant in hoc vero ticius ē hō vel in hoc falſo ticius eſt aſinus non erit pactum. quia non eſſet obligatoriū. taliſ enim ꝯſenſus neutruꝫ obligat alteri Itē ẜm quoſdam pactū eſt contractus. qꝛ pa ciſcendo diuerſas in idem ꝯtrahimus vo luntates Et capit̉ qn̄qꝫ late ꝓ eo qd̓ non tranſit in ꝯtractum nomīatū vt venditō ⁊cͣ. Et ſic omne pactū p̄t dici ꝯtractus in nominatus vt tranſactio do vt des ⁊cͣ. Qn̄qꝫ ſtricte ꝓ ſimplici pacto gratis fa cto vt ꝓmitto tibi. x. ⁊cͣ. Et ſic a tranſac tione et pollicitatione differt quia polli citatio eſt ſolius offerentis. Et aſſignat̉ differentia inter pactum et tranſactionē quia pactū eſt de re certa et nō litigioſa et gratuita Tranſactō vero d̓ re incerta. et litigioſa et non gratuita Et qͥd pactuꝫ habes etiā de. ꝟ. ſigni. c. pactū. Ubi di pactū eſt int̓ ꝑtes ex pace ꝯueniens ſcrip turā legibꝰ ac moribꝰ ꝯꝓbata. Nā ſeꝑa ad ꝓbatōeꝫ pacti interponit̉ ẜm gl. ibidē ¶ Pactoꝝ diuerſa ſunt genera Nā pac cū ꝯuentū dr̄ qd̓ ſub certis ꝟbis ⁊ forma factū exp̄ſſuꝫ vl̓ redactū ē. ꝟ. g. Nā claꝝ ē ꝑactū ī ꝟbis. qꝛ ſi ꝟba ſūt obligatoriā pacto ē obligato. ſi ſūt liberatoria ē libe ratoriū ſi exceptōiſ īductīa tūc ē exceptō nis inductiuū. vt ſi creditor tradit inſtru mentū debitori ex hͦ ſignificat̉ pactū libe ratoriū fcm̄ a creditore debitori. vt. l. la beo. ff. d̓ pact. Rō. qꝛ vt redditio īſtrumē ti aliquid oꝑetur ſcꝫ voluntatem credito ris liberare volentis debitorem.

Sed ibi creditor pignus reddit debitori non ſignificat̉ liberatio vt. l. ſe. ff. e. ti. qꝛ hec reddicio pōt aliquid operari ſcꝫ con ferre vtilitatem debitori in vſu pignoris Secus in caſu p̄cedenti in quo non oꝑat̉ aliud niſi vt dictū eſt. exquo patet quod redditio pignoris non ſignificat remiſſio nem eorum. Item ſi inſtrumentum debi ti reperitur penes debitorem ex hoc ſigni ficatur redditio creditoris niſi contrariū ꝓbetur. l. ſi cyrographū. ff. de pig. qꝛ in ſtrumentum p̄ſumitur perueniſſe ad debi torem per redditionem et voluntatē cre ditoris. et hoc ſi debitor eſt exͣneus Si vero familiaris in domo creditoris ꝯuer ſans tunc ſecus. quia p̄ſumitur quod fa ciliter potuit haberi inſcio creditore.l. vnica.§. ille. C. de lati. li. toll̓. Item ſi a liqua bona ꝯductoris ſunt per eum inue cta illata vel reducta ⁊cͣ. Ex hoc ꝯcludit̉ pactum quo pignus ꝯſtituitur locatori. vt. l. certi iuris. C. de lo. et ꝯduct. et hoc ex ꝯmuni modo agendi quo inuecta atqꝫ illata ſunt locatori tacite obligata. qꝛ cō trahentes vident̉ ſe referre ad ꝯmunem modum ſeu morem Etiā hoc verum ſim pliciter non ſolum in predio vrbano ſed in ruſtico. ſed tūc demū ſunt obligata cū dominus ſcit inuecta et illata eſſe bona ꝯ dictoris. ¶ Pactū tacitum dr̄ ꝙ in veritate non ē expreſſe factum ſed ex aliqua lege ſpecia li ac ſi fieret ſtatutum ex caſu habere iu betur. ver. gra. Conduxi. domū a ſeyo et res meas intuli. in hoc caſu res mee illate ꝓ mercede domus debentur ſeyo iure hͦ ſtatuente vel iubente lege pignori ita eſſe obligate ac ſi ſpecialiter et exp̄ſſe int̓nos ꝯcordatum eſſet et ꝯuentum dato tamē ꝙ non ꝯueniemus et ſuꝑ hoc dixerimus. Uel ſic. pactū tacitu dr̄ ꝙ non eſt factū expreſſe. vt cum ꝯduxi domū non pangen do de p̄cio dando iam ſcd̓m leges adhuc venit ꝑcium danduꝫ ac ſi paciſcendo ita fuiſſet expreſſum. ¶ Pactum adiectōnis in diē talem ē vt vendo tibi domū et ſi potero habere ma ius p̄cium vſqꝫ ad menſeꝫ ego repeto ip ſam domum. ¶ Pactum legis ꝯmiſſorie eſt. vt vendo tibi domū et ſi non ſolueris infra menſeꝫ volo quod ſit inempta. vt. C. de pact. in ter emp. et ven. Item ibi. creditor paci ſcitur cum debitore quod a debitore non petat. tali caſu intelligitur quod etiam non petat ab herede. quia pactū quo qͦs. ſibi ꝓuideat ſolet extendi ad heredeꝫ. qꝛ ꝑ hoc videtur etiam heredi ſuo. prouide re. Et ꝑ hoc contractus ꝯdictionalis trā ſit ad heredem. inſti. de ver. obli.§. ex cō dictionali. Si vero creditor dicat debi tori paciſcendo non petā a te ſignificat ꝑ ſonam tantum fieri videlicet quod a te. tantū nō petā ſed non minus ab herede. petere poſſum et hoc faciunt verba a te q̄ ſic reſtringunt vt. l. qui in furtis. ff. d̓ pac. Sed ſi ꝑ pactum vnus obligat ſe alteri. facere domum tranſit ad heredes. l. om nes. C. de contrahen. et cōmitten. ſtipu ¶ Pactum ꝑſonale eſt quod non genera liter fit ſed tantū ꝓ vna ꝑſona vel duabꝰ Edr̄ ꝓ tanto ꝑſonale. quia fit ꝑſone ſoli ſic quod tali et non alteri ꝓdeſſe poſſit. vt ſi paciſcor pecuniaꝫ a te michi debitā non petiturum a te ſed a tuo herede tunc illud pactum tantum ꝑſonam tuam euet̉ et non heredem tuum ¶ Pactum reale vel in rem eſt generale et non ꝯtinet ſpecialiter vnam duas vel plures perſonas ſed generaliter ꝯplectit̉ omnes ad quas illa res ꝑtinet vel perti nere pōt. vt cū debitum meuꝫ oīno remit to tam tibi quā heredibus tuis ita vt om nes liberemini tu et heredes et fideiuſſo res. et nullus michi reſeruetur regreſſus ad pecuniam vel ad rem petendam Itē pactoꝝ aliud mediū aliud veſtitū. et qui plene vellet hoc examinare traheret mag nam caudam et ꝯtrauerſiam inter docto res hͦ tamen cum paucis ſufficiat. ¶ Pactū ergo nudum dici pōt quod ab omnibus iuris ſolemnitatibus deſtitutū eſt.i. tam ſolemnitate verboꝝ quē ſolet ꝯ cedi et attendi in ſtipulationibus ꝙͣ etiā ꝑ conceptionem lr̄aꝝ ſcꝫ qn cyrographuꝫ non interuenit nec aliud inſtrumentū ſu per hoc ꝯfectum quo nudum pactuꝫ con firmaretur et dr̄ nudum a cauſa que ſufri cere pōt ad ꝑfectam obligationem vt do vt facias. facio vt des. ⁊cͣ. Cuiuſmodi ꝯ uentiones dicuntur ꝯtractꝰ innominati.

Item dicitur nudum a foro negocij. vt qn̄ negociū nō incidit in certū nomen cō tractus Ut in nomīe emptōis venditio nis locationis et ſimiliū. Itē nudū dicit̉ a rei interuentu vt tali non intercedat reſ que poſſet ſuo interuentu ꝑfectam redde re cauſam obligatōnis ſicut in mutui da tione Itē dr̄ nudū ꝯtinentia qm̄ ſi in cō tinenti poſt contractū addiciatur pactū ex p̄cedenti obligatione vires contrahit et videatur ineſſe ꝯtractui et cauſam ve ſtituere. vt pactū qn̄ ſemel factū eſt et pꝰ traditionem intercedit res ſic veſtitur in teruentū reiq Item pluribus alijs modis dr̄ ẜm diuerſas opiniones doctoꝝ. ¶ Pactū veſtitū dicitur ſex modis ſecū dum qd̓ ſex modis veſtitur ſcilicet re. ver bis. lr̄is. conſenſus. contractus. coheren cia. et rei interuentu. vt ſcd̓m goffri. inſti. de. ver. obli. Et dicit goff. quod pactum in reꝫ eſt quando generaliter paciſcor ne petam et in ꝑſonam ne a ꝑſona petam. ff. e. ti. l. idem.§. pactum Et non minus ex verbis quā ex mente ꝯtrahentium eſt eſti mandum. an pactū in rem vel in ꝑſonam fit. plerūqꝫ enim in ꝑſona pactū inſerit̉. non vt ꝑſonale ſit pactū ſed vt demōſtre tur cum quo ſit factum. ff. e. ti. l. i.§. pac torum. ¶ Pactoꝝ aliud vtile. aliud inutile ſcꝫ ratione ꝑſonaꝝ vt furioſi qui nec tacite nec expreſſe. conſentire poſſūt quare ma trimoniū ꝯtrahere nō poſſunt nec ad reli gionem ſe obligare et hoc de continuo. Secus ſi habeat lucida interualla. vt. vij q. i. quāuis Quō em̄ reus ꝯſtituit̉ qui ne ſcit quid ſacit. xv. q. i. aliquātos Itē pu pilli qui nondū ē doli capax vbi vult ob ligari. ſecus ſi vellet alium obligare qd̓ poteſt Itē in ꝓdigo Item monachi et regulares ꝓfeſſi et ꝯuerſi niſi ꝯtemplatō nem monaſterij paciſcātur cui ꝑ tales ac quiritur Item viri et vxores qui ſibi do nare non poſſunt ſed vendere Item ra tione poteſtatis Item in legatis dum le gatione funguntur Item inter patreꝫ ⁊ filium niſi in caſtrenſi peculio vel quaſi. Item ſi res in pactū deducta non ſit in rerum natura niſi mora p̄ceſſerit IIteꝫ ſi homo. res ſacra vel religioſa deducatur ī pactum Item ceſſat pactum in collatio ne rerum ſpūalium.i. q. i. quā pio. et in re bus ꝓhibitis. etiam ſi iuramentū fuerit appoſitum vt in anime detrimentū vergē tibus Item pactū turpe aut rei turpis. aut impoſſibilis de iure vel de facto nul lam obligationem inducit. c. vlti. e. ti. ſe cundum goff. in ſum. Dicitur aūt pactū a pactione. ff. e. ti. l. i. pactio vero a pace et actu. Nam qui paſcuntur ex diuerſis et ꝯͣrijs moribus animoꝝ poſt multa va riaqꝫ certamina in vnā ꝯſonantemqꝫ ſen tentiam ꝯuenire dicuntur. C. de reſcin. ven. l. ſi voluntatem. ff. e. ti. l. i.§. ꝯuentō nis Et hoc pactū generale eſt ad omnia. que ꝯtrahuntur vel aguntur inter ꝑteſ cā ꝯtrahende vel tollende obligationis. ſed nomen ꝯuentionis generaliſſimū eſt. Nā et ſcolares in ſcolis. clerici in capitulo. ppl̓us in foro. ꝯuenire dicuntur vt in.§. p̄alle. ꝯuentionis Uel dicitur pactū a ꝑ cuſſione palmarum Deteres enim cū ſe obligabant palmas ꝑcuciebant in ſignuꝫ inuiolande fidei. Unde dicitur pactum. quaſi palme ictus Itē pactū pͥuatorū iu re publico minime derogatur. et qn̄ quis poſſet renūciare iuri publico vi. in. c. ſi di ligenti. de fo. ꝯpe. ⁊ eſt glo. no. vt in aucͣ. vt ſine ꝓhi. mr̄es coll̓. vij. que expoīt hūc articulum ſatis clare ¶ Pactum ꝑ donationem Re. jͣ. tranſa ¶ Pagani dicuntur in iure qn̄qꝫ incredu Ii ſeu heretici. Item qn̄qꝫ dicuntur pͥua ti homines vt vilani. et omnes qui neqꝫ milites neqꝫ magiſtri ſunt. a pagos grece quod eſt villa latine vt inſti. de mili. ieſt. §. illis aūt temporibus in fi. ꝟ. glo. ¶ Paganicū aduenticium eſt peculium qd̓ ex ꝓſpera fortuna adnit veluti ex te ſtamento cognatoꝝ ¶ Palliū ē inſigne ornamentū archiep̄i vel ep̄i ſi ex pͥuilegio ſibi concedatur ſum ptū de corꝑe beati petri in ſignū plenitu dinis pontificalis officij. vt de elec. ſigni ficaſti. ⁊ de aucͣ. vſu pallij p̄al. c. ij. Unde ante pallij receptionē eccīa dr̄ viduata. vt. c. diſ. quoniam. in papa vero deſignat plenitudinem poteſtatis. ¶ Palatim aliter dicuntur vicarij. quia quodāmodo gerūt vicē pͥncipis ſecundū accur. in rub. C. d̓ pala. ſacra largi. li. xij

¶ Palatinus comes dr̄ qui curam gere bat p̄cipuam vt miſſis notarijs ſuis ne gligentiam iudicium argueret. C. de off. recto. l. nullam. Re. s. comes. ¶ Pala dr̄ veſtis qua altare cooperitur videlicet lineus pannꝰ ꝯſecratus qui ſuꝑ altare ponitur ſuꝑ quē extenditur corꝑa le Sumit̉ etiā qn̄qꝫ ꝓ cortiua vel panno ſerico Ande Leticie cauſa cibus eſt non ſer ca palla. ¶ Papa idem eſt quod admirabilis. Et dr̄ a pape interiectōne admirantis. quia vices dei gerit in terris Et vicarius illi eſt cuius eſt terra ⁊ plenitudo eius. c. tua ij. de deci. et. ix. q. iij. cuncta ꝑ mundū ho eſt vicarius criſti cle. romani. de iure iuxͣ. c. ꝓ humani de homi. li. vi. c. ij. ⁊. iij. de tranſſa. Et qn̄qꝫ dicitur vicarius petri. vt. lxiij. di. ego ludo. tunc eſt im ꝓpria lo cutio. vel exponit̉.i. gerit vicariam quam geſſit petrus Nam vicarius non dat vi cariuꝫ de offi. vica. clericos. vnde poeta anglicus goffredus in poetria noua inci pit Papa ſtupor mūdi ſi dixero papa no cēti Acephalū nomē tribuā tibi. ſi caput addam hoſtis erit. et in fine ſubdit. Nec deus nec homo ſed neuter es īter vtrūqꝫ Uel dr̄ papa quaſi pater patrum ſcd̓ꝫ io. an. ſuꝑ. ꝟ. papa in ꝓhemio cle. Et illud. quod fit aucͣtoritate pape dr̄ fieri aucͣto ritate dei. et hoc ē veꝝ ſi fiet iuſta de cau ſa de tranſſa. inter corporalia. Nam pa pa non ſubiacet legibus. C. de legi. l. dig na. vox. et. ff. e. ti. l. pͥncipes. et dat aucto ritatem canonibus qui ab eo vigorem ſu munt ⁊ nō ecōuerſo. c. ſignificaſti. de ele. in glo. i. c. ſi aliquando de ſen. excō. et eiꝰ p̄ſentia ſupplet omnem ſolemnitatem. C. de teſt. l. omni. Etiam papa ſolus eſt ydo neus teſtis. c. cum a nobis de teſti. Sed an locum habeat in his que papa viderit antequam venit ad papatus apicis pro motionē. dicit ludo. de ro. ꝑ eugeniū. iii. queſitum fuiſſe a quatuor auditoribus qͦ rum ipſe vnus erat. et ſubdit quod certe multi multum inuſitauerunt finaliter re perit ipſe duas. glo. io. an. ſingulares te nentes quod ſic de quo multum gauiſus acceſſit dominū apoſtolicū ſibi dicens. vna eſt. in. c. i. de renunc. li. vi. alia in. ca. ad apoſtolice. de re. iudi. e. li. et ita fuit iu dicatū Item ponit̉ pape in nume rō plu rali. c. ſi a romanoꝝ.§. decretales in fi. x ix. diſ. vbi dr̄. quas beat ſſime pape di uerſis temporibus ab vrbe romana dede runt Item papa ꝓprie non habet domi niū reꝝ eccleſiaꝝ licet hoc dicit glo. in. c. cum veniſſent. de iudi. Et hoſti. dicit qd̓ papa mutat dum viuit quādrata rotun dis et in omnibus poteſtatem habet pre terquā in fide violanda. Dicūt ergo doc. dictam glo. damnando quod papa ſoluꝫ eſt adminiſtrator ⁊ diſpenſator reꝝ eccīe neqꝫ poteſt alienare ſine cauſa ratio nabi li igitur nō dominus. ymmo ẜm archi. xij ꝗͥ non licet. Papa peccat mortaliter ſi a lienat res eccleſie quod eſt valde notādū ẜm dn̄m pan. quid ergo de inferioribus. p̄latis alienantibus ⁊cͣ. Item papa ẜm ꝯmunē opinionē habet vtrāqꝫ iuriſdicti onem ſcꝫ temporalem et ſpūalem quātuꝫ ad habitum non tamen debet quantū ad actū vel exercitiū mittere falcē in meſſem imꝑatoris in gladio tꝑali. c. duo ſunt. et c ſi imꝑator. xcvi. diſ. c. licet ex ſuſcepto. et. c. ex tranſmiſſa de fo. ꝯpe. Nam exerci tium iuriſdictionis ſecularis de volunta te ꝯmiſit imꝑatori. c. ſolite de maio. ⁊ o be. patet pͥmū qꝛ vtrumqꝫ gladiū habuit xp̄us iuxta illud Ecce duo gladij. ſed cri ſtus ſuam poteſtatem dedit pape petro. ſuo vicario vt xxij. di. c. i. quā ſuis ſucceſ ſoribus tranſmiſit. xl. di. c. i. Secundum patet quia dixit. ꝯuerte gladium in vagi nam. non dixit ꝓice quaſi diceret tene gla dium temporalem in habitu nō tamē eo vtere in exercitio. quare papa nō vti de bet gladio temporali niſi in defectum vl̓ pͥncipis negligentiam ſecularis et tūc ha bitum deducit ad actum. vi. bo. glo. ī. ꝟ diſcernit in. c. quoniā diſ. x. et glo. ij. c. no uit de iudi. Et rō quare papa n̄ debet ha bere gladium temporalē in exercitio vel ī actu. quia ſacramentuꝫ altaris rep̄ſentat vnionem criſti ad eccleſiam et anime ad corpus. ſed miniſter criſti et eccleſie qual̓ eſt papa qui ſe ſcribit ſeruū ſeruoꝝ dei. c. relatum de ſen. excō. et in pͥn. decre. talis non debet habere gladium quo animā di uiditur a corꝑe Sunt ergo duo pͥncipia ī eccleſia vt. c. ſolite p̄alle. ꝑ ſolem et lunā deſignata. Nam imꝑator poteſtatem hꝫ

a deo approbatiue ſed nō immediate. qꝛ ꝑ medium ordinatū a deo videlicet ꝑ pa pam a quo habet poteſtatem collatiue hinc eſt quod imꝑio vacante iuriſdictio terraꝝ imperij competit pape. c. licet ex ſuſcepto de fo. ꝯpe. ſed nō econtra vide licet quod vacante papatu imꝑator ſuc cedat in ſpūalibus. c. qualiter de iudi. ſe cundum ludo. de ro. qui etiam querit qͥd in legato ſedis apoſtolice an eidem etiaꝫ ꝯpetat talis iuriſdictio vacante imꝑio. et videtur qd̓ ſic. quia de gremio pape. c. militibus. ij. q. vi. et eius vice funguntur dicit ideꝫ quod contrariū eſt veꝝ ẜm ſpe. in ti. de lega.§. nunc oſtendendū. ꝟ. xix. Rō. quia nemo debet ponere manū au ctoritate generalis ꝯmiſſionis in his que ſpecialia progatiua pape cōpetūt. c. qd̓ tranſlationē de offi. dele. ſed hoc ē paps ſpēaliter ꝯceſſum in ſignū p̄eminentie ſin gularis ergo ⁊cͣ. hec ludo. in ſuis ſingula ribus Et vbi papa nō habet tꝑalem iuriſ dictionē ibi non poteſt tollere legem quo ad forum ciuilem. niſi in his in quibꝰ ver titur ꝑiculum aīe vbi tollere pōt legem qͦ ad vtrūqꝫ forū. c. nouit de iudi. c. vl. d̓ p̄ ſcrip. et. c. fi. de fo. cōpe. li. vi. ſunt em̄ po teſtates diſtincte diſ. x. quoniā. vbi de hͦ et di. xcvi. cum ad verā. et. c. cām. ij. q̄ fi. ſunt legit. et tenet io. an. in regula poſſeſ ſor. de re. iur̄. li. vi. licet alij dicant qd̓ in diſtincte quo ad vtrūqꝫ forū papa poſſit legem tollere. x. diſ. ꝯſtitutiones. ⁊. c. cuꝫ eſſes de teſta. Et quāuis papa ſit dominꝰ mundi et etiā imꝑator dominꝰ mūdi di catur. ff. ad. l. ro. de iactu in. l. dep̄catio. et. vij. q. i. in apibus et in cle. paſtoralis de re. iudi. ẜm io. an. Differenter tamen. ſunt domini mundi quia imꝑator ſicut lu na ſub ſole ita ſub apoſtolico dominus ē quia eſt filius eccleſie et inclinauit caput ſuum ep̄is a quibus excōmunicari poteſt vt diſ. xcvi. c. ſi imꝑator catholicus ē ⁊. c certum diſ. x. in glo. iij. ¶ Pandecta. Re. s. digeſtum. ¶ Parabolani ſunt medici qui ad curan dum egra menbra vel corpora debilium deputantur dicti ꝑabolani a ꝑabula qꝛ plura ꝓmittunt hominibus quā faciant. et quia ſeꝑius parabolis vtuntur vt. C. de ep̄i. et cle. l. parabolani. ver. tex. ꝑabo lani qui ad debilium ⁊cͣ. et ibi ſex centos p̄cipimus conſtitui. ¶ Parafernalia bona vel res paraferna les dicuntur res quas mulieres iuxta do tem inferunt in domū viri a para.i. iuxta et ferna quod eſt dos vel donatio Inde parafernale dicitur quicquid mulier ha bet vltra dotem vndecūqꝫ. et ſi eſt cōſue tudo poteſt talia retinere ꝓ ſe. nec mari tus debet ſe de his intromittere muliere inuita ſcd̓ꝫ hoſti. de do. ⁊ dona. ꝓpt̓ nup. et mulier ꝓpter fornicationem non ſoluꝫ perdit dotem ſed etiā dotalicium.i. para fernalia vt eſt glo. ſingularis in. ver. do talicium. in. c. plerumqꝫ de donationibꝰ inter virum et vxorem. ¶ Parentes ſunt illi qui nobis cognatō ne ſunt iuncti ꝑ cuiuſcūqꝫ etiam lineam. ſexus hoc fiat. ſcd̓m etiam interp̄tationē iuris dicuntur omnes aſcendentes ſiue d̓ ſcendentes in fup̄mū ſiue infimū ꝑ pater nam ſiue maternam cognationem ſꝫ ẜm azo. ꝓprie dicuntur parentes vſqꝫ ad tri tauū. et vltra dicuntur maiores. et idem eſt de liberis in deſcendendo: ¶ Pares curie dicuntur vaſalli qui ha bent conſimilia feuda a domino illiꝰ feu di de quo agitur prout notatur in. c. cete rum de iudi. ¶ Pancratiū eſt colluctatio cū fuſtibus vel locus lingnis circūdatis in quo certo ordine ſtant pugnantes vt in pugilibus. videmus glo. eſt in. l. qua actione.§. ſi qͥ in colluctatione. ff. ad. l. acquil̓. R. s. col luctatio. ¶ Paranymphus vl̓ pha. dicitur parāſ vel procurans ſponſalia. Re. jͣ. proſene ¶ Paraferede indeclinabile dicit̉ a pa ra.i. iuxta et ferede equo ducente redam a veho. is. ere. et reda ſcd̓m hugui. et bu bulci et aurige dn̄i paraferede dicuntur ſcd̓m accur. C. de curſu pub. l. i. li. xij. ¶ Parafidicus ꝯponitur a paraⁱ vel pa rum et fidus.i. fidelis et ycos cuſtos qͣſi parum fidelis ad cuſtodiendum et obſer uandum que obſeruare debet vt colligit̉ C. e. ti. et li. ¶ Paribus dicitur a parum et pus purꝭ quod eſt cuſtodia quaſi parum cuſtodieſ mādata vt in. l. paripū. C. ti. et li. p̄alle.

¶ Participium ſignificat ꝓut tempus eius vel aliud mediū ſignificare declarat ver. gra. ibi lego ſtichum ſeruū meū fugi tiuū. hoc participium fugitiuū ſignificat ꝯdictionem. quia ſenſus eſt. ſeruū qͣ me eſt ſi erit fugitiuus. l. itaqꝫ. ff. ſi cer. pet. et. l. ſtichum. ff. de le. i. ſed ibi. lego ſtichū ſeruum meum p̄ſentem vel receptū ex te ſtamento ticij vel factum artificē et ſic d̓ alijs non facit ꝯdictionem. quia hec ꝑtici pia ſunt p̄ſentis et p̄teriti tꝑis. ideo non poteſt ꝯprehendi ſignificatū ꝯditionis. Item ibi. lego heredi vt acceptis centū a ticio reſtituat ei hereditatem ſignificat ꝯditionem. l. atteſtatos. ff. de condi. ⁊ d̓ monſt. quia participium acceptis ablati ui caſus etiam ſignificat futurū licet ſit p̄teriti temporis quia ſenſuſ eſt ſi accepe rit centum in futurum ⁊cͣ. Item ibi. ven do tibi certa vina ⁊cͣ. hoc pacto qd̓ erunt deguſtanda infra certum diem. hoc par ticipium deguſtanda non ſignificat con ditionē. quia venditio eſt pura. et ſi ſta ret ꝑ emptoreꝫ quod non deguſtaret tūc die tali p̄terita ꝑiculum eſſet ſuum. l. ſi qͥſ vina. in prin. ff. de peri. et como. rei ven. Racio ẜm bar. licet hoc participiū ſit fu turi temporis non tamen fuit adiectiuū diſpoſitioni ſed actioni Etiam habuit li mitationem certi temporis. alij nitunt̉ d̓ cere quod ibi ſignificetur ꝯdicio reſoluto ria ſcꝫ ſic deguſtando reprobentur vel ap probentur vina. ¶ Participatio cum excōmunicato du plex eſt. quedam inducit maiorem excōi cationem ſcꝫ que fit in crimine de ſen. ex com. ſi concubine. et. c. nuper. alia induc minorē ſcilicet que fit in locutione oſcu lo ſalutatione menſa thoro et ſimilibus. xi. q. iij. ipſo iure cum excōmunicato. et qͥ communicauerint et a quibus repellent. hee excōmunicationes habes. iij. q. iiij. en geldrudam et de excep. c. a. nobis de cle. excō. miniſtrā. c. ſi celebrat. ſunt autem q̄ dam ꝑſone excepte que ſine hac pena ex cōmunicato ꝑticipant ſcꝫ vxor filius ſer uus colonus ⁊cͣ. xi. q. iij quoniā multos. de ſen. excō quod in dubijs. ⁊. c. inter alia ẜm gwvilh. et garſiā. mittendo nūcium vl̓ lr̄am excōicato incurritur minor qꝛ quaſi loqui videtur. ff. de conſti. pe. l. licet. et ē glo. in. c. ſtatuimus. et. c. conſtitutiones: de ſen. excō. li. vi. ¶ Pater eſt ille quem nuptie deſignant. ideſt preſumunt eſſe vt dicit azo. in ſum. C. de in ius vocan. ¶ Pater familias dicitur is qui eſt ſui iu ris et poteſtatis proprie cuiuſcumqꝫ ſit e tatis ſed filiuſfamilias econuerſo. Re. lo co ſuo. ¶ Patres etiam dicti ſunt quos plebs ſi bi creauit vt ipſi plebem excederent ¶ Patres conſcripti dicebantur quorū nomina in tabulis aureis ſcribebantur. ¶ Patria poteſtas ẜm azo. in ſum. C. e. ti. eſt ius quoddam quod habent hij qui ſunt de imperio romano in liberos natu rales et legittimos quod ius alij non ha bent vt inſti. de pa. poteſ. ꝑ to. ¶ Patricij dicuntur ideo quia pretorie. poteſtati preſunt ſecundum yſi. li. ix. c. iij. Etiam patriciuſ eſt is quem imꝑator ſibi elegit in patrem vt inſti. qui. mo. iuſ. pa. po. ſol.§. filiuſfamilias et. C. d̓ ꝯſor. eiuſ dem li. i. fi. Item in alia ſignificatōne di cti ſunt patricij quidam nobiles de ciuita te et olim dicebantur patres pͥncipū ſcꝫ ad ꝯſilia preſtanda. ¶ Patricida eſt qui patrem occidit aliaſ in iure ciuili ponitur parricida. C. de his qui pa. vel li. occi. l. vnica. ¶ Particidium alias parricidium ē ho micidium nephandum quod cōmittitur in parentes et in liberos in ꝓximos colla terales et affines. Re. s. ad legem pom peyam. ¶ Darrochia eſt locus in quo degit po pulus alicuius eccleſie deputatus ſecun dum goff. in ſum. eodem ti. et parro chia rum diuiſio incepit a dyoniſio. xiij. q. i. c. i. conſiſtit autem ius ꝑrochiale in hoc ſe cundum goff. in ſumma eodem titulo qd̓ omnes parrochiani in diebus dn̄ics et fe ſtiuis miſſam audiant in eccleſijs in qua rum parrochijs habitant vt. c. i. e. ti. de ꝯſe. diſ. i. ſi quis etiam conſiſtit in decīs perſonalibuſ que eccleſie parrochiali de bentur. xvi. q. i. ſi quis laycus et in obla tionibus que dande ſunt ſacerdoti par rochiali qui pro populo orare debet. x. q i. quia ſacerdotes.

¶ Patrinus vel patrinā dicitur filiꝰ vl̓ filia ſpūalis compatrum vel commatrū matris vel patris quem vel quā quis de fōte baptiſmatis leuauit vel ad ſacramē tum confirmationis tenuit. ¶ Patruus dicitur frater patris quaſi pater alius. ¶ Patruus magnus eſt frater aui. ¶ Patrueles dicti ſunt quorum patres inter ſe germani vel fratres fuerunt. ¶ Patrueles ſorores ſunt duorū fratrū filie. ſed vtrum appellatione patrui con tineatur patruus magnus videtur quod non vt in.§. patruus magnꝰ in. l. iuriſcō ſultus. ff. de gradi. ſed in oppoſitū quod ſic aliqui defendere nituntur. qꝛ differen tia addita generi contrahit ipſum ad ſpe ciem ſub illo genere. vt animal rationale ſpēs eſt animalis ſic et patruus magnus ſpēs patrui eſſe ꝓbatur ſimi le. ff. de ad op. l. i. vbi adoptio filij qͥ ſui iuris ē ſpēs eſt optionis. ¶ Propatruus eſt frater ꝓ aui et abpa truus eſt frater abaui. ¶ Patruus ſcd̓m canon. dicitur ille qui habet ius preſentandi aliquem ad benefi cium eccleſiaſticū. ſed ſecundum leges eſt qui manumiſit ſeruum ſuum ſponte a do mino qui ſeruꝰ dicitur libertus eius a qͦ ſic manumiſſus eſt Etiam patronus qua doqꝫ dicitur aduocatus vel ecōuerſo ad uocatus patruus cauſaꝝ. quia patrocini um preſtat vel patrocinatur. et in pͥma ſi gnificato tria faciunt patronuꝫ Un̄ Da tronum faciunt dos edificato fundꝰ. R s. iuſpatronatus. ¶ Paſſim.i. indifferenter de app. cuꝫ ſit romana. et. c. paſtoralis de offi. dele. in glo. iij. in. c. in ꝑtractandum de iura calū. ¶ Pauperies eſt damnum ſine iniuria fa cientis ipſum datum vt ab animali quod ſenſu caret factum. vt ſi equus tuus ſege tem meam pauit. vel aliter damnū mihi dedit. non enim poteſt dici iniuriam feciſ ſe cuꝫ ſenſu careat inſti. ſi qua pau. fe. di. §. pauperies. ꝟ. dicit glo. ꝙ eſt mirabil̓ expoſitio et legalit̓ Differūt aūt damnū maleficium et pauperies Nam damnum ſit cum animo iniuriandi vel ab habente animū iniuriandi licꝫ non vtatur. alia pa tent locis fuis de pauperie actione. Re. s. actio ¶ Pauliana actio. Re. ibidem. ¶ Pax ſecundum goff. eſt diſcordie finiſ vt in. c. i. de tre. et pace in glo. i. Item pax eſt vinculum caritatis vt in. c. nouit §. ſed forſam de iudi. et ſunt ſex cauſe ꝓ pter quaſ non eſt pax inter homines Pri ma quia non puniuntur maleficia Scd̓a habundantia temporalium Tercia quia non pugnamus contra demones. Quar ta quia nō conſideramuſ damna litiſ vbi diuicias corpus et animā ꝑdimus Quin ta dubius euentus belli qui non conſide ratur Sexta quia non ſeruamꝰ precepta dei nec ſoluimus decimas et ſic quod nō capit criſtus tollit ficus. xvij. q. vij. maio res hec eſt gl. no. de re. iudi. li. vi. ad apo ſtolice. ꝑe ¶ Peculium eſt puſilla ſubſtantia vl̓ pe cunia ſeꝑata a rebus et rocinijs patris vel dn̄i data vel promiſſa filio vel ſeruo. ff. de pe. l. depoſiti.§. peculium Et ē mul tiplex ſcꝫ caſtrenſe vel quaſi caſtrenſe ꝓ uecticiū aduentieiū paganicū non paga nicum. C. de bo. que. libe. l. cum oportet l. cum multa. l. cum non. Item peculium dicitur res parafernalis. ff. de iurͣ. do. l. ſi ego.§. do. A tem peculium ponitur ꝓ he reditate vel patrimonio. C. de epiſ. ⁊cle. l. ſi quis preſbiter. ff. ad trebel. l. cogi. ¶ Deculium caſtrenſe eſt quod miles ac quirit dum militat in caſtris. et illud eſt filij pleno iure tam quo ad ꝓprietatē quā quo ad vſufructum. ¶ Peculium palatinorum dicitur etiaꝫ caſtrenſe ſcilicet militum palcij qui prin cipem ſequūtur ſcd̓m accur. C. e. ti. li. xij in rub. ¶ Neculiuꝫ quaſi caſtrenſe dicitur illud quod aduocatus acquirit p̄ſtando clien tulis ſuis patrociniuꝫ in cauſis vel quod magiſter gramaticus loycus vel rethori cus ī ſcolis ſuo lucratur exercitio in. l. fi. C. de inoffi. teſta. ¶ Deculium aduenticium eſt quod filio aduenit ab auo patrono vel materno vl̓

ab altero vt exꝓſpera fortuna et ex teſta mento agnatorum vel cognatorum et qd̓ ſic ſilio aduenit ipſiꝰ eſt quoad ꝓprietatē patris vero quo ad vſufructū et dicitur alio nomine paganicum aduenticium. Item aduenticium ſi ab imꝑatore vl̓ au guſta datuꝫ fuerit comꝑatur caſtrenſi pe culio. in. l. cum multa. C. de bo. que libe. ¶ Deculium ꝓuecticiū dicitur illud qͦd de rebus paternis vel dominicis ꝓficit̉. et filio veſ ſeruo datur vt in eo negociet̉. et illud eſt patris quo ad ꝓprietatem. ſed filij vel ſerui quo ad vſufructum ⁊ etiam alias dicitur paganicum ꝓuecticium. ¶ Deculium clericorum eſt patrimoniū clericoꝝ. Nam peculium patrimoniū ap pellatur. ff. ad trebel. l. cogi. in pͥn. Unde illud quod a clerico velut proprium poſſi detur eius peculium dicitur. ſecundo mo do tamen et vſualiter peculium dici ſolet filiorum et ſeruoꝝ patrimonium quod eis a domino vel patre datur vt. ff. e. ti. ꝑ ¶ Deculium clericorum prouecticium. eſt quod de bonis eccleſie procedit vl̓ qd̓ eccleſie contemplatione acquiritur. ¶ Deculium aduenticium eorundem eſt quod acquiritur ex opera eoruꝫ vel alias prouenit ex intuitu perſone et hoc nota. goffre. in ſumma eodem titulo. et dicitur peculium a pecunia. ¶ Decunia appellatur totum ꝙ homīes habent. et dicitur a pecoribus quia quic quid antiqui habebant totum in pecori bus conſiſtebat vt.i. q. iij. totum. et ſic ſu mitur communiter Quandoqꝫ tamen ca pitur proprie ⁊ ſtricte ſolum pro numera ta pecu. vt. xiiij. q. iij. c. putāt qͥdā. et ibi glo. alias appellatione pecunie omēs res continentur. C. de conſti. pe. l. ij. etiaꝫ ꝓ culus ait. nominis pecunie appellatione. rem ſignificari. ff. de ver. ſigni. l. etiā ver. gra. Neres factus hereditate adita ven didit eam et emptori ꝑ ſtipulationem ꝓ mittit quanta pecunia ex hereditate ad ipſum peruenit ⁊cͣ appellatione pecunie. omnis res ſignificatur quia ſenſus eſt. omnis res quē ex hereditate ad me perue nit. et capitur ſignificatum ex diſpoſitio ne precedenti ſcilicet venditione heredi tatis que omnes res ſignificat. Itē ibi late ſignificat dicendo heres mī volo te reſtituere ticio pecuniam meam. ideſt he reditatem. Unde perinde eſt ac ſi dicat hereditateꝫ bona vel res meas vt. l. nam qꝫ.§. fi. ff. ad trebel. ſed ibi ſignificat ſtri ctime dum filio familias prohibetur mu tuari pecunia. quia ſignificat pecuniā nu meratam. l. i. ff. ad ſena. conſul. mace. iū cta. l. ſed et ſi.§. pecunie. eodem titulo. Racio vtriuſqꝫ. quia in priori caſus ſub iectus fuit ex fauorē ergo amplius. ſed hͦ caſus ſubiectus eſt ex odio ergo reſtringē dus vt in regula odia de re. iur̄. li. vi. ¶ Pedanei iudices. Re. s. iudex ⁊cͣ. in littera. I. ¶ Pedagia dicuntur que dantur a tran ſeuntibus in locum conſtitutum a princi pe. et capiens pedagium debet dare ſal uum conductum et territorium eius tene re ſecurum adeo ꝙ ſi aliquis derobetur. id eſt ſpolietur et eſt vulgare gallicorum tenetur ei dominus terre rapinam reſar tire ſecundum bal. in vſi. feudo. de pa. iu ra firma. in.§. conuenticulaſ. fa. l. nequid ff. de incen. rui. naufra. et no. archi. xxxiij. q. v. ſi quis peregrinoꝝ. ſed gwvidagia. Re. s. ¶ Decoris nomine continentur boues. ¶ Pecorum ad quam pulſus eſt ius ad ducendi vel appellandi pecus ad quā fō tis alieni iure ſeruitutis. ¶ Dediculi dicuntur quedam argentea. ſuſtentacula quibus vaſa vel res quelibet velut pedibus ſuſtentatur ita ponitur in l. pediculis argenteis. ff. deiauro. ⁊ argē. ¶ Pedetentim vi. in glo. i. in cle. ¶ Pedagoguſ ē ille qui ab inicio inſtruit pueros. ⁊ dicitur a pēdos ideſt puer ⁊ go gus ducere quaſi ductor ſiue gubernator pueroruꝫ inſti. qui. ex cau. manu nō poſ §. eodem.ſ. elyaſcentia. ver. glo. poteſt eī minor. xx. annis maior tamen. xvij. manu mittere pedagogum ſuum vt ibi dicitur. ¶ Pedamenta dicuntur ſuſtentamenta pedum vinearum. et dicuntur gallice pa xilli.

¶ Pena et ſupplicium differunt vt not. archi. xi. q. iij. nemo ꝑ to. ¶ Nene. id eſt quaſi ⁊ no. iij. q. vij. ca. qui ſine. ¶ Penes notat plene Iohānes caldri ni in cōmento decre. poſtolatis de ꝯceſ. p̄ hen. Et differentiam inter penes ⁊ aꝑud vide ꝑ io. linconienſis in. l. ſi quis in tan tam. C. vnde vi. vbi dicit ꝙ illud eſt pe nes aliquem cuius poſſeſſionem habet. ſed illud eſt apud aliquem cuius ſolaꝫ de tentionem habet vt depoſitarius et co modatarius. et dicit ꝙ in dicta. l. apud ſumitur imꝓprie vt in. l. penes. ff. de. ꝟ. Iliu. iijio ¶ Peius notat paulus in cōmento. c. in lr̄is de reſti. ſpoli. ¶ Penitus no. io. an. c. i. d̓ ſupplen. negl. ¶ Pena eſt delictoꝝ debita cohercio vel ſatifactio que lege vel a miniſtris legis imponitur. ¶ Penā ꝯmitti eſt penam debere. ¶ Venitentiā ẜm ambro. eſt p̄terita pec cata plangere et plangenda iterum nō cō mittere. vel ſic ẜm augu. eſt quedam vin dictā puniens in ſe ꝙ cōmiſiſſe dolet de quo plura vide in tractatu de pe. di. i. ij. et. iij. ¶ Penula eſt quedam veſtis qua nō vte bātur niſi ciues romani que fuit data pa tri pauli qꝛ ſocietātē ꝯtraxerat cū roma nis. et etiam beatus paulus aduerſus in iuſtos romanū ciuem ſe appellauit. c. ſi in adiutorium diſ. x. ¶ Penſio eſt idem quod cenſuſ vel tribu ¶ Penſitationes publice ſcd̓m azo. ī lū. C. ſi ꝓpter pub. pen. ven. dicunt̉ annue exactiones tributoꝝ vel veſtium auri vel argenti que a certis ꝑſonis preſtabant̉. fiſco ſed penſiones publice dicuntur que ad viarum vel pontium refectionem pre ſtanda ſunt a poſidentibus vt ſic fiat om nium datorum quedam collatio et ſic pe ſitatio eſt quaſi penſionis ſolutio. ¶ Pentateucū eſt volumen ꝯtinens quī qꝫ libros moyſi. a ꝑenta.i. quinqꝫ et theu cum mandatum quaſi ⁊cͣ vt in. c. i. d̓ dec. ¶ Derangaria eſt ſeruitus ꝑſonarum ⁊ reꝝ. et dicitur quaſi ꝑfecta et magna an garia. Eſt autem angaria ſeruitus ꝑſona rum et non rerum Item ꝑangarie dicun tur exactiones ⁊ preſtationes patrimoni orum ſcilicet onera quedam que p̄dio in cumbūt vel imponuntur. et erant forte exactiones equorum vel vectuarū ad por tandum annonā militibus vt colligitur. C. de curſu pub. an. in rub. li. xij. ¶ Derangada eſt veſtis de auro vulga ri quod a gaydis veſtimentoꝝ vel clami dum poni ſolet vel veſtis que habet auꝝ tantum inſuꝑficie. Re. s. oloberus. 7. C de veſti. olo. et deaura. li. xi. ¶ Peregrinantes large dicuntur omēs qui a loco ſui domicilij ꝓficiſcuntur. C. de incolis. l. ciues. Proprie autem dicun tur romipete apl̓oꝝ et aliorum ſanctorū limina et oratoria viſitantes. xxiiij. q. iij ſi quis romipetas ⁊. c. paternarū ⁊. c. illi qui Etiam dicuntur illi qui accedunt ad p̄ſentiam domini pape vt. e. ti. c. vnico. ⁊ ij. q. vi. arguta. ¶ Peregrini dicuntur omnes qui nō ſūt de ep̄atu ordinantis ſiue ſint clerici ſiue layci ẜm goff. in ſum. de cle. ꝑegri. qꝛ taleſ recipi non debet ab ep̄o alieno ad ordīes vel dignitates. aut eccleſiaſtica ſacramē ta vt. lxxi. diſ. per to. et in ti. de cle. ꝑegri. Unde clericus ꝑegrinus eſt qui in aliena ꝓuincia ordinatur. ¶ Neremptoriū dicitur a perimendo eo quod oīno perimat vt terminus ꝑempto rius vltra quē non dantur vlteriores di lationes Similiter exceptio ꝑemptoria. dicitur que ꝑemit actioneꝫ. Etiā dicitur citatio ꝑemptoria. quia omnes alias ci taciones abbreuiat et accelerat. Nam d̓ iure tres citatōes debent fieri anteꝙͣ ali quis tanquā ꝯtumax puniat̉. iudex tamē ꝑemptoriam citationem vel ꝑemptoriū edictum ex tante cauſa ſtatim mittere p̄t et idem oꝑabitur quod alie tres ciracio nes poſſunt oꝑari. ¶ Peremptorium ſoluitur.i. poſſibilitaſ ferendi ſententiam. ¶ Per no. archi. xiij. q. ij. c. ebrō. ⁊ paulꝰ de liſa ple. in cle. i. de ſum. tri. et fi. cath. et io. an. de elect. ij. dudū in fi. ff. d̓ ꝟ. ſig. l. vrbana.§. ꝑnoctare. vbi dicto ꝑ notat ꝑfectionem vt habetur in. l. ſi tu. ff. dele. pͥmo.

¶ Bergula eſt tuguriū vel obumbratio frondoſa et ponitur in glo.§. ꝯtrahenteſ c. i. de fo ꝯpe. li. vi. ¶ Perequatuor eſt qui homines ⁊ terri toria ꝑequat.i. valde equat vel qui p̄diū ꝓpter defectuꝫ equa penſione vt prius aſ ſignat nouo poſſeſſori vt. C. de fun. pr̄i mo. l. fundi. li. xi. ¶ Serduelliones. Re. crimen leſe maie ſtatis: ¶ Peripſima eſt purgamentū vel cortex pomi vl̓ piri Unde Tolle peripſimā ede pulpam ſpernes arullam. ¶ Permitti dr̄ aliquid tribus mod̓ Pri mo quod nullo iure ꝓhibetur Scd̓o quod ꝯtra humanas conſtitutiones indulget̉. Tercio illicitum vt magis illicitum vite tur vt eſt glo. cum exemplis in. c. omnes. diſ. iij. ¶ Permutatio ẜm goff. eſt vnius rei pro alia vicaria p̄ſtatio vel vicaria ꝑſtatōne mutatio. ⁊ ꝯtrahitur ſicut pleriqꝫ placꝫ quando inter aliquos hꝯuenitur et certa ſpēs ꝓ certa det̉. C. e. ti. qm̄ aſſeris. ſi em̄ ꝯueniretur vt certa ſpēs daret̉ ꝓ incerta vel econuerſo non eſſet ꝑmutatio. ſed cō tractus innoīatus ſcꝫ do vt des ⁊cͣ. ⁊ per mutationis ꝯtractus ideo fuit inuentus. qꝛ ſepe poterat aliquis habere aliquid in utile ſibi vel parui ꝯmodi quod alteri ml tum valere poterat et ecōuerſo. ⁊ pͥus ig norabatur qualiter res vnius alterius fie ri poterat ad quod inuentus eſt ille ꝯtra ctus ꝑmutationis. ¶ Perpetuum qn̄qꝫ idem eſt quod gene rale de elect. c. maſſana. ⁊. c. vt circa. e. t. li. vi. vt dicendo edicio ꝑpetuo.i. genera li ꝓhibemus. ¶ Perplexitas eſt conſtringens et ineui tabilis neceſſitaſ peccandi que ꝓuenit ex erronea volūtate vt. c. i. et in ſumma. diſ. xiij. ꝟ. glo. bo. Etiam de differentia inter mortalia et venialia ponitur ibidem exē plum de iudeis crucifigentibus criſtum. et ſi quis reſpondet querenti inimicuꝫ ſi ſit in loco. Item ſi vir denegat vel red dat vxori debitum petēti. et declarat ibi qd̓ nullus poteſt eſſe ꝑplexus. inter duo mala. et ſic ꝑplexio ē ſolum ad ſtultā opi nionem alicuius. de hoc vi. in. c. nerui te ſticuloꝝ. xiij. diſ. vſqꝫ ad fi. diſtin. ¶ Perpenſus.i. ꝑfecte penſatuſ ⁊ delibe ratus de pact. c. vl. circa mediū. li. vi. et ſic dicitur in ꝓhemio cle. iuris ſanctio ꝑ penſa digeſta ꝯſilio. ¶ Perſone quedā dicunt̉ pͥuate in ꝓprie vt ille que ſunt exempte a iure cōmuni vt di. iij. pͥuilegio. vbi dr̄ q d̓ pͥuilegia ſunt le ges priuatorum. quedam vero dicunt̉ ꝓ prie pͥuate vt ille q̄ habēt dignitatē. iiij. q. v. qui contra Unde clerici nō dicunt̉ pͥ uate ꝑſone cū habeant dignitatem.i. or dinem eccleſiaſticū vt in. c. pͥui legio p̄al. et diſ. iiij. quiqꝫ ẜm io. Itē ẜm alanū que daꝫ ſunt ꝑſone publice que ſunt in officō publico vt tabellio. iudex. baliuꝰ. alie pri uate q̄ nō ſunt in officio publico. ¶ Periuriū ꝓprie dr̄ qn̄ aliquis iurat cō tra canonica ſtatuta vel temerarie Et dr̄ multiplicit̓. Primo.i. falſa iuracio que ſi ignorāter adhibita omni diligentia facta fuerit ſic nullum peccatū eſt. xxij. q. ij. ho mines Scd̓o dr̄ tranſgreſſio liciti iuramē ti et ſic eſt mortale. vi. q. i. quicūqꝫ. illici tū aūt ſcienter iurans peccat ſed nō ꝯͣue niens Cercio dr̄ in diſcretū iuramentū ⁊ eſt veniale. xxvi. di.§. crimīs in fi. Quar to dr̄ mendatiū iuramento firmatū ⁊ eſt ſemper mortale. xxij. q. ij. qd̓ ait. ⁊ eſt cri men adeo magnū qd̓ clericus ꝑiurus ab officio et beneficio ſuſpendi debet. c. ꝑue nit de fideiuſ. c. inter dilectos de exceſ. p̄ la. et. c. querelam de iureiur. ¶ Perſonalitas ſignificat̉ ꝑ has dictio nes tu miebi. ego tibi ⁊cͣ. cum alio ſignifi cato quod ꝓbabiliter ꝯcluditur. et ſi nul lo modo concludit̉ tūc eſt imꝑſonalitas. qui a actum viciat ꝓut rō dictat. ꝟ. gra. Ago ꝙ conſtituas te mihi ſoluturū debi tum a ticio reſpondens imꝑſonalit̓ dicen do ſatiſfiet tibi ab illo vel ſimpliciter ſa tiſfiet. hec imꝑſonalis ſignificat te nō con ſtituere mihi ⁊ ꝙ nulla ſit obligatō. aucͣ ſi qn̄. C. d̓ ꝯſti. pe. Rō. qꝛ hec ꝟba nō ſig nificant aliū obligari. nā aliꝰ aliū obliga re nō p̄t nec veriſil̓e ē quē iactare ſuū. l. cū d̓ indebito. ff. d̓ ꝓba. fa. l. arreanus. ff. de ac. ⁊ ob. vbi nō fit facil̓ interp̄tatio ꝓ ob ligatōe. ⁊. l. ſtipulor iſta.§. ſi qͦs ita. ff. de ꝟ. obli. nā ꝯmunit̉ qͥs ſibi acqͥrere cupit. ideo veriſimilit̓ ſtipulās vult acquirere fi bi. qͣre lꝫ qͥs dicendo ꝓmittis. x. nō expri

met verbū mihi vel tibi ⁊ alter reſpōdet nō dicendo tibi tn̄ illa verba mihi et tibi ſupplent̉ et ſufficienter intelligunt̉ ꝓpter cām dictam vt. in. l. ſtipulo p̄alle Item ſi qͥs ſtipulat̉. x. dare ſibi alter rn̄dit dari ſed nō dicit a me valet ſtipulatio. l. fi. ff. ſi cer. peta. et. l. illa ſtipula. ff. de. ꝟ. ob. et eſt ſenſus ꝙ dabit̉ ꝑ ip̄m ꝓmittente vl̓ ꝑ aliū qꝛ hͦ ſignificat illud verbū imꝑſona le paſſiuū dari. Ex quo ſequitur quod nō eſt obligatus ad dare ſed tenet̉ ad factuꝫ ꝑ quod detur. ſecus in illo q̄ ꝓmittit dare qꝛ tenet̉ rem accipientis facere. qꝛ verbū hoc importat quod ipſe dabit Et ſi dice res heres qui iuſſit facere qd̓ ticius centū habeat tenet̉ ꝑ ſe dare. l. ſi heres. ff. de. l. i ita vid̓r in ꝓpoſito ꝙ ꝓmittēs dari debe at ꝑ ſe dare Rn̄detur qd̓ hͦ verbū habeat ſoluit hoc ꝯͣriū qd̓ ſignificat iure dominij ſed ex ꝓmiſſione nō tranſfertur dominiuꝫ ergo ⁊cͣ. IItē teſtator legauit ticio ſeruoſ quoſ ip̄e teſtator maūmittere nō poterat vt maūmitterent̉ manumitti nō pn̄t hec imꝑſonalitas ſignificat quod legatarius ſeruos nō habebit ſed remanebūt penes heredeꝫ vt. l. ſi quis. ff. de le. ij. Secꝰ ſi di ceret vt manumitteret. qꝛ tūc remanerēt penes legatariū. l. ſi quis eū quē. ff. de cō di. et demon. Rō. qꝛ ex ſignificato verbi ꝑſonalis imponitur onus legatoris et ſi non tenet onus emolimentū penes eū tn̄ remanebit et ſic de alijs ¶ Pertinere ad nos dicunt̉ q̄ ſpectant a liquo titulo nō cā pignoris ⁊ qͣ nr̄a nō ſūt ſed eſſe pn̄t. l. verbum ꝑtinere. ff. de. ver. ſignifica. ¶ Pertinacia in malo ꝑſeuerantia ī vir tute dr̄. Nā ꝑtinax dr̄ valde tenēs vl̓ im prudent̓ durus irreuocabilis indocibilis et obſtinatus ẜm io. an. in cle. i. de ſūma. trinita. ¶ Peticō hereditatꝭ oībꝰ illis ꝯpetit qͥ iure veteri vel nouo heredes ſunt vel fiūt ꝯtra poſſeſſores vel ꝓ heredes qui poſſi dent. nec pn̄t dicere qͣre poſſident veteri iure veluti.xij. tabulaꝝ vel ex teſtamēto nouo iure velut ex ſenatuſcōſulto qͥ vero cū titulo poſſident hereditateꝫ nō tenen tur petitione hereditatis niſi in tribuſ ca ſibus vt ſi venditor nō apparet vel modi co diſtraxit vel de p̄cio nō ē factꝰ locuple cior. quibus caſibus vtilis peticio heredi tatis liberiſ ꝯpetit ꝯtra teſtamentū parē tum et parentibus contra teſtamentum. liberorum. et fratri contra teſtamentum fratris qui turpem perſonam inſtituit he redem hec autem inofficioſo vt ilis eſt. qꝛ competit tempore adite hereditatiſ vſqꝫ ad quinquenniū exheredato non domino ꝯtra ſcriptum heredem additione iam fa ctum dominum. ¶ Peticō hereditatiſ fideicōmiſſoria cō petit ei cui fideicōmiſſoria hereditatis re ſtituitur ex ſena. conſul. trebel. ¶ Peticō hereditatiſ poſſeſſoria que di citur bonorum poſſeſſio infra annum vti lis datur emancipatis vel ſuis heredibꝰ infra centum dies ceteris vſqꝫ ad. xxx. an nos ꝑdurat. inſti. d̓ bo. poſſe. in.§. libe rꝭ ¶ Philantrophum idem eſt quod ſalla rium. ¶ Dignus eſt res mobilis vel ſe moueriſ apud creditorem debitore tradita et col lata ad preſtandum ſecuritatem et d̓ ſol uendo debito vel ad implendo ꝓmiſſo. Vel ſic. pignꝰ eſt res obligata ꝓ debito. ad ſecuritatem creditoris. ⁊ dr̄ a nomine pugnus qꝛ pugno vel manu tradit̉ ⁊ con ſiſtit in re mobili ꝓprie quāuis ypotheca ſit ꝓprie obligatio rei immobilis Et dicit̉ ypotheca ab ypos quod eſt ſub et theſis poſitio quaſi ſuppoſitio Item pignus ſe cundum papiam eſt quod datur ꝓpter rē creditam que dum redditur ſtatim pign aufertur cuius poſſeſſionem ad tempus. ſolum conſequitur creditor ceterū domi num penes debitorem eſt. et ponit idem differentiam dicendo. pignera natorum. dicuntur pignora rerum. ſubdens ſꝫ vtra qꝫ confundit auctoritas lectoris ¶ Pignus pretorium dicitur illud quod alicui a iudice datur pro maiori ſecurita te rei petite et ad iudicate vi. l. ſi decreto C. qui. po. in pig. ha. et lege. i. C. de pre. ¶ Dignus committi eſt in eum ſtatuꝫ ꝑ uenire vt debitor dominium pignoris a mittit. Derbi gracia.

Tradidi vel mutuaui tibi pecuniā ſub pi gnoris ꝯditione ⁊ niſi ſtatuto die pign luas vel redimas debitum ſoluendo qd̓ ipſum ꝯmittatur.i. amittat̉. ¶ Dignus eſt duplex. p̄torium ⁊ iudicia ſe Pretoriū ē qn̄ mittit̉ actor ī poſſeſſiōꝫ ꝓpter ꝯtumaciā rei in non ꝯparendo an̄ litis ꝯteſt. vel poſt. Sꝫ pignꝰ iudiciale. ꝯſtituitur qn̄ poſt ſnīam mittit̉ actor in poſſeſſionem ob victi ꝯtumātiā in nō ſol uendo tunc em̄ victor ſtatim acquirit na turalem et ciuilem poſſeſſionem de hͦ no. ꝑ doc. in. c. contingit de do. et contu. ¶ Pignorare ē rē aliquā ꝓ debito obli gare creditori vt ſecurior ſit de ſolutōne debiti. vel eſt facere ꝯͣctum ſic dictum. ¶ Dignoraticia actio. Re. s. actio pig noris. ¶ Philateria dicuntur carte in quibꝰ cō tinentur incantaciones.xxvi. ij. v. ¶ Phitōnes ſunt incantatores vel diui natores dicti a phitōne qui fuit auctor di uinandi. ¶ Piſtores olim dicebat̉ faciētes panē pallacij qui ſuberant comiti horreoꝝ vt. C. de piſto. li. xi. ẜm accur. ¶ Diſcina locus dicitur ꝓ nutriendis ⁊ conſeruandis piſcibus deputatus vt q placuerit dn̄o de ipſis capiat. ¶ Dileus dr̄ apilis qꝛ pilos capitis te git ⁊ ſtringit ẜm io. an. in cle. ij. de vi. et ho. cle. pōt etiā dici a pilis quia de pil̓ fa ctus eſt. ¶ Nlacere.i. arbitrari ſcd̓m voluntateꝫ rōne regulatā ⁊ eſt actū ponere in placen tia vt in arbitrio vt in. l. thays ancilla.§ ſorore. ff. de fideicōmiſ. liber. vbi relicta libertate ſi herede placerꝫ inſpicit̉ qd̓ bo no viro placeret. et ꝑ hoc deſcindit̉ que ſtio. pone. ꝯduxi famulū vſqꝫ ad annū pa cto appoſito quod ſi mihi diſpliceret īfra ānū poſſiꝫ ip̄ꝫ expellere qd̓ n̄ poſſiꝫ expelle re niſi ex cā ex qͣ vir bonꝰ expellerꝫ. ſꝫ ex vſu cōi intelligendi ſigͥficat merā volūtatē. et forte idem de iure ſcripto ꝑ. l. ex placito. C. d̓ rerū ꝑmū. Rō. qꝛ certū ē qd̓ placitū ſignificat ibi voluntatem faciendi.§. pe. inſti. de ꝯͣhe̓. emp. vbi recipit̉ ꝓ mera vo luntate ſed nō obſtat.§. ſorore p̄al. qꝛ ibi ſignificat arbitriū rōne ſubiecte materie ſcꝫ libertatis vt facilius valeat Itē pa ria ſunt actū ponere in alteriꝰ libito vel voluntate. l. fidei ꝯſenſus ꝓpe pͥn. ff. de fi deicōmiſ. liber. in ver. ſed ita ſcriptū vbi eſt idem dicere lego libertatem ſi heres. voluerit vel ſi ei libuerit. ¶ Plagiarij ſunt illi qui liberoſ hoīes ſe ducunt vel ſeruos alienos ſurripiunt et vendūt a plaga maris. C. ad. l. fa. d̓ pla. ¶ Plagium ē plaga vel dolor qͥ parenti bus vel dn̄is infertur de ſurreptione fili orum vel ſeruoꝝ ab ipſis plagiarijs au fertur em̄ dn̄is vel patribus ꝑ tales facul tas filioꝝ vel ſeruoruꝫ. et dicitur a plaga quia eſt magna ꝑlaga pr̄i vel dn̄o ẜm glo. in rub. C. ad. l. faui. de plagiarijs. ¶ Plagiarius alias plegiarius etiā eſt idē ꝙ fideiuſſo r vt ī. c. veniētes d̓ iur̄iur̄. ¶ Placet licet videatur importare omī modam voluntatem ꝓferentis tamen in cludit arbitrium boni viri. l. thays.§. ſo rore p̄alle. nam licet dicam faciam quecū qꝫ tibi placent intelligitur tamen iuxta ar bitriū boni vir. l. ſi ſic. de le. i. vbi ꝑ bar. et nota in. c. de quo vult deo de iudi. ¶ Pleno iure. exponit̉.i. quo ad tꝑalē et ſpūalem iuriſdictionem. c. cōqueſtus de fo. ꝯpe. et hoc ſi concedens habet ptāteꝫ vel iuriſdictionem vtrāqꝫ idem in. c. quo niam de pͥui. et. xvi. q. ij. ¶ Phiſis idem intelligitur in verbo om nimodā vt in cle. i. de fo. com. ſed an po ſidens eccīam pleno iure poſſit eius bōa ꝯuertere in vſum ꝓprium. et dicitur quod non in glo. verbi ad menſam in cle. i. d̓ ex ceſ. prela. ¶ Plebiſcitum eſt quod plebeyo magi ſtratu.i. tribuno interrogante ante omni bus placeat plebs inſtituit. dictuꝫ quaſi ſtatutum. orta enim inter plebē et maio res ciuitatis romane diſcordia plebs ſibi leges conſtituit que dicte ſunt plebiſcita vt. ff. de origi. in. l. ij.§. hyſdem. reliquis vero populus cum ſenatoribus et patri cijs ius ſibi conſtituit quod dicitur lex po puli anthonomice ideſt ꝑ excellentiam. ſcd̓m yſi. li. vi. et dicitur plebiſcitum eo quod plebs fiat et ſciſcitetur vel cogat vt fiat diſ. ij. plebiſcita.

¶ Olus peticio eſt ſolus offerentis pro miſſio. ff. e. ti. l. iij. vel eſt plus et aliter qͣꝫ pactum ſit exactio. et fit quatuor modis Ond̓ Plus petitur cauſa tempore re qͦꝫ loco vt noͣ. in. c. i. de pulſ. peti. po ¶ Pondus differt ab onere quia pōdus dicitur quoddam leue et quoddaꝫ graue vnde dicitur pondus meum. id eſt corpuſ ego fero quocumꝙͣ venero. ſed onus di citur quia ſemper onerat et deprimit. ¶ Donctiones dicuntur quedam naues Unde dicitur. ſi ponctionibus trahiciat̉ ideſt mare tranſferātur vel manibus trē ſeatur. ¶ Doncarius ideꝫ eſt ſuarius. Re. jͣ. ſua rius. et dicebantur olym hij qui cuſtodie bant porcos ciuium vrbis romane in pa ſcuis. et excuſabantur a muneribus ſordi dis vt. C. de ſua ſuſcep. l. i. li. xi. ſcd̓m ac curſium. ¶ Portorium dicitur quedam preſtatō que datur ꝓ nauiū applicatione ſeu ſtati on et mercatione quacūqꝫ facta in por tu. vnde differunt pedagia gwvidagia et ſaluiaria Re. quodlibet loco ſuo. Et iſta omnia dicuntur portoriā. C. de veetiga. et cōmiſ. l. iij. et. c. ſuper de ver. ſig. in glo ſa vi. ¶ Pontifices olym dicebantur imꝑato res. xxi. diſ. cleros. di. xi. de capitulis. ¶ Pontificale eſt ornamentum ep̄ale ⁊ ſcd̓ꝫ hoſti. eſt autenticū iſte liber vt d̓ ſer non ordi. c. conſuluit. et no. io. an. in cle. vnica de iureiur. ¶ Plerūqꝫ.i. regulariter inſti. de legit. patro. tute. in fi. cū glo. imꝓpriat̉. ff. cō modati. l. ſi is. qui.§. fi. ¶ Plebs differt a ppl̓o vt ſepcies a gene re. qꝛ ppl̓s ꝯtinet minores ⁊ maiores no biles et ignobiles. plebs ꝟo tm̄ minores et inde plebiſcitum.i. ꝑ plebē ſtatutū in ſti. de iu. na. gen. ⁊ ciui.§. plebs aūt. ¶ Poſitio ẜm goff. ē dictum qd̓ loco int̓ rogationis ponebat̉ olym hodie de pla nō ponitur ⁊ poſitiue fit ſicut olym inter rogatiue fiebat. ver. gra. ſi volebaꝫ te cō uenire hereditario tunc ſic dicebam. dn̄e iudex interrogetis hoc an ipſe ſit hereſta lis et ex qͣ parte ſit heres. hodie vero ſic diciturpono te eſſe heredē talis. Itē po no ipſum ex aſſe heredem ſcꝫ extitiſſe. ſꝫ qꝛ hodie ſimpliciter fiebant ſeu fiant int̓ rogationes ſuper poſitionibus igitur ali ter deſcribitur a ſpe. e. ti. ſic. ¶ Poſitio eſt breuis verborum formu la mentem ponentis continens ad verita tem eliciendam concepta. et habuit hoc verbum ortum non ſoluzex vſu hoīm diu in cauſis inolito ſed ex antiqua. leg. ff. de le. iij. l. offendimuſ.§. ex diuerſo ibi pono ergo. Poſitio igitur nihil aliud eſt quaꝫ dictum de credulitate aſſerta in vim pre ſtiti iuramenti faciens ad probationem. aut ipſam amminiculans habens annexā interrogationem aut iudicis ſupplecionē ar. in aucͣ. de his qui ingre. ad app.§. fi. coll̓. v. ſic dicte ex cōmuni ꝯſenſu non ta men ſine ratione ar. ff. de ſuppellect. lega leg. labeo. inuente vt partes exonerentur ꝓbationibus et ne fatigentur laboribuſ et expenſis vt.§. fi. p̄alle. Vel poſitio dr̄ dictum facti nondum ꝓbati ꝑ articulos diſtinctim rite loco ꝓbationis ꝓpoſitum ſpectans directe vel indirecte ſimpliciter vel amminiculatiue ad intentionem po nentis quod intendit ꝓbare ponens per confeſſionem aduerſarij ſui vel eius ꝓcu ratoris ar. de elect. dudum. ij. de teſtibuſ preſentium de confeſ. ſtatuimus. li. vi. nec debet poni niſi hoc quod eſt facti. ff. de dote. prelega. l. i. C. de legi. l. leges. Onde que vocantur poſitiones in curia eccleſiaſtica dicuntur articuli in curia ſe culari. et differunt a rationibus. quia ra tiones. ſunt iuris. ſed poſitiones vel arti culi ſunt facti Iteꝫ poſitiones differunt ab interrogationibus licet tam poſitio nes quam interrogationes fiant vt ꝑ cō feſſionem aduerſarij reneletur ponēs ab onere probandi. quia poſitiones fiunt aſ ſertiue et a parte ſed interrogationes fi unt īterrogatīe et a iudice. ⁊ ad poſitōeſ debet rn̄deri ꝑs non aduocatus. et quan docunqꝫ ſunt faciende probationes fieri

poſſunt poſitiones ſiue ante litis conteſ. vel poſt de hoc vide glo. in. c. i. de ꝯfeſ. li. vi. que plures ponit concor. et alle. cum exemplis de poſitione ante litiſ conteſt. et etiam poſt ſcilicet de exceptione quod actor ſit excōicatus ponit reuſ hoc modo Dono quod percuſiſti talem in tali ꝑte corporis tali loco tali die talibus preſen tibus Item turbatus ex tali cauſa anīo in iuriandi illum qui tunc erat clericus et erat in poſſeſſione clericatus et ſciebāſ eum clericum eſſe Item vidiſti eum ferē tem coronam habitum et conſuram cleri calem deferentem quibus ꝑ actorem con feſſatis ꝓbata eſt excōicatio ante litisꝯ teſta. ſed poſt litem conteſta. pone quod petam aliquem ab eccleſia quam contra iura retinet remoueri dicaꝫ pono iuramē to meo quod habet et poſſidet eccleſiaꝫ ſancti. m. IItem quod habet ⁊ poſſidet ec cleſiam ſancti pe. Item quelibet eaꝝ ha bet curam animarum et eas poſt conſiliū acquiſiuit hoc confeſſato ſuccumbit reuſ niſi diſpenſationem vel iuſtā cauſaꝫ oſtē dat. Item debent fieri poſitiones ſuꝑ contentis in libello Et nota quod multi plices ſunt poſitiones Una dicitur poſi tio pertinens et tali coget iudex reſponde re. vt in. c. preſentium de teſti. li. vi. et ſi dubium eſt an pertinens ſit vl̓ ne inclina bit ſe iudex ad id quod veriſimilius eſt ⁊ in dubio tucius eſt quod facit reſponde re vt de confeſ. l. ſtatuimus. l. vi. ff. de int̓ roga. ac. l. de etate.§. ex cauſa. et. l. vbicū qꝫ eodem titulo. Alia eſt poſitio impertinens cui non co gitur quis reſpondere Item quedam eſt negatiua poſitio et talis nō debet admit ti quia affirmatiuis ponenda eſt. Naꝫ ne gatiua non probatur et id quod ponitur ſi negatur ponens ipſum ꝓbare habet. ff. de ꝓba. l. ij. et. C. e. ti. l. actor et de ꝓba. quoniam contra falſam. fallit quādo ali as quam ꝑ talem poſitionem probari nō poteſt. e. ſtatuimus. p̄alle. vel ſuper facto pregnanti vbi indirecte ꝓbatur. c. ex te nore de teſti. ⁊. C. de contrahen. ⁊ cōmi. ſti. l. optimaꝫ. Item poſitio que non reuelat ponenteꝫ vel ei non ꝓdeſt non debet admitti. quia non debet quis ad probandum id admit ti quod probatum ei non prodeſſe. l. ad ꝓ bationeꝫ. C. de proba. c. dilecti de excep Item poſitio que non facit ad cauſam. vel que non eſt ſuper re de qua agitur in libello vel ſuper eo quod repellat agentē li proponitur ex ꝑte rei dicitur īpertinēs et non eſt admittenda. Item poſitio que dependet ex alia que fuit negata vel con ceſſa non eſt admittenda quia ſuꝑ eo non eſt amplius querendū. ar. ff. nau. caupo. ſta l. licet ne reſponſioni ſit contrarius ſi cut nauta ventis contrarijs nauigans vt in aucͣ. de his qui ingre. ad ap.§. i. colla. v. et. c. per tuas de ꝓba. l. generaliter. C de non nu. pecu. Item poſitio implicita non debet admitti ꝓpter periculum ꝑiu xij. Et ideo debet diuidi vt certum ⁊ veꝝ reſpondeatur. ar. ff. de interroga. ac. l. de etate.§. quad autem et.§. nihil quia etiē iudex cauere debet ne ſit auceps periurij C. ſi aduerſus vendito. l. i. c. ſi vero. de iu reiur̄. C. de iudi. vidui. tol. l. i. Item no ta quod effectus poſitionū eſt qui eas cō fitetur habetur ꝓ conuicto. C. de confeſ l. vnica.§. i. et poſitionibus non reſpon dens habetur pro confeſſo. c. fi. de iur. ca lump. de confeſ. ſi poſt preſtitum li. vi. Item poſitionibus vbi iuramentū eſt d̓ veritate nō poteſt reſponderi ꝑ ꝓcurato rem niſi ſit cauſa vniuerſitatis vel conuē tus. c. preſentium de teſti. p̄alle. c. paſto ralis cum ſua glo. de iudi. Item poſitio num vtilitas eſt. quia aliquando quod di recte negatur indirecte conceditur in to to vel in parte vt de iur̄iur̄. cum impoſiti onibus. li. vi. ¶ Plus ſub ſe minus continet. ver. gra licet patri vel marito occidere adulterū cum filia vel vxore deprehenſum per hoc ſignificatur quod etiā licet vulnerare vel iniurijs afficere. l. ne mea.§. ius occiden di. ff. ad. l. iuli. de adul. quia plus eſt occi dere quam vulnerare vel iniurijs afficere quia illa continentur ⁊ ſignificantur ſub verbo occidere Item iudex defert iura mentum in litem et taxat vſqꝫ ad certam quantitatem tamen licet ei cui defertur iura in minori quantitate. l. videamus.§ penulti. ff. de in lit. iuran.

Atem vendidi vinum. quod eſt in dolio appoſita eſt dies in qua vinuꝫ tollere de bes non tollis vel die non appoſitatē int pellato et expectato fufficienter non tol lis indigeo dolio. quia ſunt vindemie di cit tex. quod licet mihi totum vinum ef fundere et tamen non licet tantum partē vini effundere. l. i.§. licet. ff. de ꝑicli. ⁊ cō mo. rei ven. quia effundendo tantum par tem de dolio ita parum me iuuare poſſet ac ſi nihil effunderem. et ideo ratio nō di ctat tantum partem effundendam ergo ſi partem tantum effudero obligor emp tori. et ſi totum effundam non tenebo li cet rogatus poſſim bene dimittere partē et ſic de alijs. ¶ Pluralis locutio plura ſignificat duo rum tamen numero contenta eſt. c. plura lis li. vi. de re. iur̄. Quandoqꝫ autem plu ra ſignificat geminatiue in ſuas ſingula res ſic ꝙ quelibet ſingularis in vno ſolo verificatur Quandoqꝫ autem non gemi natiue ſic ꝙ vna ſingularis per ſe non at tenditur ſed ipſa pluralitas ſimul prout ſingulare concludit vel quodlibet aliud probabile medium. ver. gra. teſtator dic̄ lego ſtichum eriticium ſi mei erunt cū mo riar tunc altero alienato et altero no. iſte non alienatus poteſt peti a legatario. li cet enim ſermo pluralis ſit oportet tamē accipi ac ſi ſeꝑaratim dixiſſet ſi ſtichꝰ me us erit cum moriar et ſi ticius meus erit ⁊cͣ. vt. l. falſi.§. fi. ff. de condi. et demon. Racio bar. quia hec ſeꝑatio reſpicit di uerſos effectus et ſeꝑatos. id eſt domini um legatarij in quodlibet. ⁊ quia ſūt duo ſerui diſtincti ita duo dominia diſtīcta et ſeparata et ſic ſeparati effectus. Etiā ideo quia legaui quemlibet nominatim ⁊ ſic refertur ad quemlibet diſtincte ⁊ hoc ex fauorē legati et teſtamenti. Sed ibi. te ſtator duobus impuberibus inſtitutis fi lijs ſuis dicit ſi vterqꝫ impubes deceſſe rit ticium ſubſtituo. tunc ſi vnus moritur impubes ſubſtitutus non admittitur ym mo vt admittatur requiritur vtrūqꝫ de cedere in impuberi etate. l. penul. C. de impube. et ali. ſubſti. Racō bar. eſt ex di ctione vterqꝫ que eſt collectiuā Alij tamē dicunt̉. quod fauore inſtitutionis dictio collectiua ſumitur diſtributiue. l. hoc. ar gu. ff. de here inſti. modo omnis ſubſtitu tio eſt condictionalis inſtitutio ergo ⁊cͣ. et ſic bar. in. l. heres.§. cum ita. ff. ad tre bel. dicit quod in dicta. l. penul. vno filio moriente impubere remanet alter filius teſtatoris qui ex preſumpta voluntate. excludit extraneum ſubſtitutum ar. l. cuꝫ acutiſſime de fideiuſ. ideo vno moriente impubere non exiſtit condictio ſubſtituti onis et ſic de alijs exemplis ¶ Pollicitacio eſt ſolius offerentis pro miſſio. ff. de polli. l. iij. et differt a ſtipula tione et a pacto quod eſt duoꝝ conſenſꝰ. atqꝫ conuentio. ¶ Poſſeſſio ſecundum azo. C. de acqui. et retinen. poſ. eſt corporalis rei detentō corporis et animi et iuris amminiculo cō currente. Del ſic. eſt ius quoddam quo. aliquis rem corporalem vere in poteſta te habet. Et dicitur corporalis rei ideo. quia ſola corꝑalia poſſident̉. incorꝑalia aūt dicuntur quaſi poſſideri et quaſi tra di ꝑ pacientiam ⁊ vſum Nam incorꝑabi lia nō poſſunt corꝑaliter app̄hendi ſicut iura ⁊ ſeruitutes ⁊ ideo nō poſſident̉. c. ꝯqueſtus de fo. ꝯpe. in glo. ff. de vſuca. l. ſequitur.§. ſi vina. ff. de acqui. poſ. l. iij. ī pͥn. ⁊ tn̄ p̄ſcribunt̉. c. cū eccīa de cau. poſ. Ideo regula in ſexto dicit ſiue poſſeſſio ne p̄ſcriptio nō ꝓcedit et debet intelligi etiā de qͣſi poſſeſ. vt ibi hoc no. Itē im poſſibile eſt plures eandē eccīam vel bn̄ ficiū inſolidū poſſidere. c. licet. de ꝓba. d̓ elec. vt quis duas. li. vi. cle. ſi duobus vt lit. pen. ꝟ. glo. vi. etiā in. c. cū veniſſent d̓ ꝓcu. Et ideo bn̄ dr̄ detentio qꝛ res natu raliter tenet̉ ab eo qui corꝑalit̓ inſiſtit ei Itē dicitur corꝑis animi ⁊ iuris. qꝛ hec tria vt quis vere dicat̉ poſſidere ꝯcurre re debent ſcꝫ actus corꝑis. affectꝰ animi. ⁊ ammiculū iuris. nā opuſē vt qͥs corꝑe adipiſcat̉ vel ſaltem oculis ſufficit enim plerūqꝫ viſus oculorum et animi affectꝰ cum voluntate tradentis. qꝛ ipſe animi. affectus neceſſarius eſt. non autem per ſe corpore aut ꝑ ſe animo poſſidetur. qꝛ cer tum eſt poſſeſſionem ſolo animo amitti. puta ſi qͥs ſe poſſe repelli ſuſpicet̉ Item oꝑtet ꝙ ius apꝓbet naͣ lꝫ qͥs ſacre rei vel religioſe corpore et animo inſiſtat. non

tamen de iure poſſidet. quia res ſacra vel religioſa nec ab ignorante nec a ſciente poſſidetur. ⁊ dicitur poſſeſſio quaſi pedū poſitō. ¶ Poſſeſſionum alia ē iuris tantū. alia facti tantū. alia facti ⁊ iuris ſiml̓. Et hec interdū habet plus iuris minus facti int̓ dum econuerſo vt no. de ꝯceſ. p̄ben. cum noſtris et. C. de acqui poſ. l. i. Itē hug. de porta rauennata differentiā poſuit in ter poſſeſſionem vacuam et vacantem vt in glo ij. C. vnde vi. l. fi. et io. ibi reꝓbat et fi. glo. ꝯcludit quod nō differunt. ſꝫ va cua ſiue vacans eſt que a nemine poſſide tur animo vel corpore ꝓpter longum tem pus vel ꝓpter obliuionem ex longo tēpo re. Et ꝙ nota ſi qͥs ꝓpria auctoritate poſ ſet ingredi poſſeſſionem alicuius rei ⁊ ac cedendo iudicem ab eo impetrat licentiā ingrediendi talis ꝑ ſtatutum ſi oppoſitū caueatur nō punitur. quia potuit ſine au ctoritate iudicis ergo multomagis cū eiꝰ auctoritate ingreditur hoc colligitur ex glo. ver. in tranſitu.§. multis modis īſti. de liber. Itē poſſeſſio ciuilis quandoqꝫ requieſcit ſuꝑ naturali vt ſi tu poſſides. nomine meo vel p̄cario a me. quādoqꝫ n̄ requieſcit vt in vſufructuario meo qͥ na turalem habet poſſeſſionem ex iure ſed ego dn̄s habeo ciuilem rōne dominij non re quieſcentem in naturali vſufructuarij. ¶ Poſſeſſor bonoꝝ Re. s. bonoꝝ poſſeſ ſor vt filius emancipatus vel agnatuſ qͥ dicuntur bonoꝝ poſſeſſores ex bonoꝝ e dictali et decretali Nam ſtatiꝫ vt habēt edictā et decretā poſſeſſionem ex hoc ha bent interdictū decretū ad hoc vt ꝯſequā tur hereditatiſ poſſeſſionem. differūt he res ⁊ bonoꝝ poſſeſſor vt.s. bonoꝝ poſſeſ ſio. vnde aditis hereditatibus heres nō deſiderat auctoritatem iudicis ſed bono rum poſſeſſor requirit auctoritateꝫ et pa cientiam iudicis inſti. de bo. poſ.§º. quis autem. ¶ Poſſeſſoriū iudiciū eſt triplex. ſcꝫ pro poſſeſſione adipiſcenda. retinenda. ⁊ re cuꝑanda. vt in. c. paſtoralis de cau. poſ. in glo. iiij. et. vi. s. incerdictum. ¶ Poſſidere naturaliter dicitur quis cū eſt in re vel eius parte vel ſaltem cū res ē in conſpectu eius vt ipſam videat vel ꝑ tem eius ſcd̓m azo. in ſum. C. de acqui. ⁊ certi. poſ. ¶ Poſſidere ciuiliter dicitur quis cum nec eſt in re nec res in conſpectu eius ſed poſſeſſionem ſolo animo habet et rem d̓ iure retinet ſcꝫ ꝙ talis ſit perſona in quā cadere poſſit hmōi poſſeſſio vt no. io. an in regula ſine poſſeſſione li. vi. et allegat ibi iura Nam layci quandoqꝫ de facto. poſſident decimas et ſpūalia vt no. bar. brix. xiiij. q. i. in pͥn. in glo. magna. in fi. Nam aliud eſt poſſidere et aliud legittīe poſſidere de reſti. ſpō. ad decimas li. vi. Et nota quod poſſeſſio ciuilis et naturaʸ̓ ſimul vel ciuilis tantum requiritur ad p̄ ſcriptionem ſed naturalis tantū nō ſuffi cit niſi alias ciuilit̓ poſſideret vt tractat ꝓlixe dy. in regula ſine poſſeſſione li. vi. Et eſt rō. quia habens naturalem tantū acquirit eam elam ꝑ introitū qn̄ dominꝰ eſt abſens quē credit ſibi queſtionē mo turum et ſic mala fide habet naturalem. ergo non p̄ſcribit.§. qui ad nūdinaſ. l. clā poſſidere. ff. de acqui. poſ. ¶ Poſſidere clam eſt abſeute dn̄o ⁊ fru ctuario excluſo clāculo poſſeſſionem in gredi vt dn̄m poſſeſſione priuet. ¶ Poſſidere vi eſt violenter poſſidere. ¶ Poſſidere p̄cario eſt rem ad petitio nes vel preces meas mihi ꝯceſſam ad v ſum poſſidere ꝙͣdiu patit̉ is qui conceſſit ¶ Poſſidere ꝓ indiuiſo eſt aliquā rē ita poſſidere vt nullam partem in ea habeat ab alijs diuiſam. vel vt nulla ſit ꝑs quaꝫ poſſideat ſeꝑatam ſiue diuiſam. ¶ Poſſidere pro herede eſt itapoſſidere ꝙͣ putat ſe eſſe heredem verum cum non ¶ Poſſidere ꝓ poſſeſſore dicitur ille qui ita poſſidet quod ſcit ſe nullam cāꝫ iuſtā poſſidendi habere vt ſi interrogatus fue rit quare poſſideat vel qūo nullam ratio nem pretendit quare poſſideat ſed dicit poſſideo. ¶ Poſſideri proprie dicuntur immobi lia eo ꝙ eis pedibus quis inſiſtit. vnde a planta venit iſta poſſeſſio. ¶ Poſſidetur autem hoc iure quod iuſte hoc iuſte quod bene. quod autem male. poſſidetur alienum eſt.

Male aūt poſſidet qui male ſuis vtit̉ vl̓ aliena p̄ſumit de ver. ſig. ius dictum eſt. ¶ Poſſeſſorem facere cauſa rei ẜuande. aūt in poſſeſſionem mittere eſt. ꝟ. gra. Contēdiſti talem fundum eſſe tuum et ꝓ baſti iudex ꝑ executorem ſuum mittit ten̄ poſſeſſionem et facit veꝝ poſſeſſorē Itē volui agere contra. g. et eum vocari feci ad iudicium ⁊ contemnit venire ⁊ iudex mittit me in poſſeſſionem illius rei quaꝫ petebam non vt faciat me verū poſſeſſo rem ſed vt in fundo maneam cauſa rei ſer uande et cuſtodiende ⁊ rem illam tenebo donec ꝓbauero meam eſſe. ⁊ ſi aduerſari us meus tandem tedio affectus moueat̉ et de contumatia ſua reſipiſcat et mecuꝫ liteꝫ ſi velit aliquid dicere habebit d̓ hoc s. mittere in poſſeſſionem. ¶ Poſſe.i. debere. ff. de libe. et poſtu. l. placet regulariter tamen contra ti. ff. de offi. p̄ſ. l. ſepe cum ſequenti et de iudi. nō quicquid et. C. quomodo ⁊ quaudo iud̓x l. i. Et multis modis dicimur poſſe Und̓ Doſſe quidem rebus dant ius natura po teſtas Officiū meritum quintū diuina vo luntas. de hoc vi. glo. in. c. ſciſcitatus de reſcrip. et ibi concor. Nā poſſe dicimur etiam illud quod licite et ſine incomodo noſtro poſſumus. ff. de. ꝟ. ſig. l. nepos ꝓ culo in fi. ſimile de condi. inſti. l. filius. qͣ in fi. ff. vbi tex. vt generaliter dixerim q ꝯtra bonos mores fiunt. nec facere nos poſſe credendum ē vt. xxij. q. ij. faciat ho tiiſtlinū tē ita mo vbi etiam de multiplici poſſeſſione ⁊ inno. de ꝯceſ. p̄ben. accedens et. ff. de re. iurͣ. l. in condemnatione vbi glo. et. iij. q. vi. hoc quippe. C. de legi. non dubium. ¶ Poſt qn̄qꝫ etiam notat ſtatim poſt in choationem vt. l. ij.§. Item mutuū. ff. ſi cer. peta. ¶ Poteſt neceſſitatem importat inter dum. ff. de offi. p̄ſi. l. ſepe. et. l. ſequenti d̓ hoc. ff. de iudi.ſ. non pōt vbi plene et eſt glo. in ver. non pōt in regula beneficiū d̓ re. iuxͣ. li. vi. ¶ Poſtliminium eſt ius amiſſe rei recu ꝑande ab extraneo et in ſtatum priſtinū. reducende ꝙͣ quis ꝓpter captiuitatem vl̓ ꝑ ſeruitutem amiſit moribus et legibus inſtitutum vt colligitur. ff de capti. ⁊ pꝰ li. reuerſis. l. poſtliminiū pͥmo reſponſo. Unde per hoc ius recuꝑat quis cū a cap tiuitate re reuertit̉ iura que amiſerat ⁊ ip ſo reuerſo fingit hoc ius ipſuꝫ ſemper in ciuitate fuiſſe Unde breuiter poſtlimini um ē ius quo reſtituitur res vſucapta vl̓ preſcripta ab aliquo alicui quam ꝑ cap tiuitatem amiſerat. xvi. q. iij. p̄terea. Di citur aūt a limen. et poſt.i. iuxta quaſi iu xta limen domus ſue ſemꝑ fuiſſet ⁊ poſſe diſſet. vel quia captus ab hoſtibus ⁊ vltͣ liminia meri imperij deductus poſtea in fra limina reuertitur. Nam ſicut limina ſunt in domo que finē quendā faciunt ita et imperij limina veteres voluerunt eſſe ẜm azo. C. de capti. et poſtli. reuerſis et inſti. qui. mo. pa. po. ſo.§. dictum aūt eſt poſtliminium Et dicit. l. quod omnibus eque poſtliminiū ē. non ſolum his qui pu gnare poſſunt ſed omnibus qui eius natu re ſunt vt conſilio vel alijs modis vtiles eſſe poſſint vt. ff. de capti. ⁊ poſtli. reuerẜ et deuoto ex multa in glo. vi. ¶ Poſterior lex vel poſterius ſtatutū re ſcriptum vel pactū derogat priori quan do concurrunt. ver. gra. Lex p̄cedit ⁊ lex contraria ſequitur tunc prior tollitur eti am de ea non facta mentione. l. non eſt no uum et. l. ſed ⁊ paſtores. ff. de legi. dū di cit lex licet contrarie ſint de hoc. c. i. d̓ cō ſti. li. vi. racio ē voluntas condentis legē et ſumitur ſignificatum ex ſcientia priorꝭ legis et contrarietate poſterioris. Nam ꝯdens poſteriorem ſcit etiam priorem. quia princeps habet omīa iura in ſcrineo ſui pectoris. c. i. p̄alle. et. l. omnium teſta mentorum. C. de teſta. ideo condēdo po ſteriorem ꝯtrariam videtur tollere prio rem. quia ſi vult valere illam vult valere non iſtam illi contrariam alias eſſet incō pacibilitas ex hoc colligitur ratio cur tā varie reſcriptum poſterius non reuocat prius niſi exp̄ſſe fiat de priore mentio et tamen conſtitutio poſterior etiam nō fa ciens mentionem de priori tamen dero gat ei vt hic dicitur. quia princeps ex cer ta ſcientia prioris conſtitutionis habens iura in pectore ſuo recluſa preſumitur ſci re priorem et facere poſteriorem. Sꝫ qꝛ reſcripta ꝯtinēt facta q̄ nō ſūt in pectore pͥncipis recluſa. quia factorum omnium.

habere memoriam et in nullo deficere di uinitatis eſt potius quā humanitatis. C d̓ ve. iur̄. enucli. l. i.§. i. ſi quidē ⁊ ergo pͥn ceps non p̄ſuinitur ꝯſcius pͥmi re ſcripti. concedendo ſcd̓m vt dicit goff. in ſum.§. derogatur de ꝯſti. ſed vbi conſuetudo in aliquo loco vel ſtatutū mūicipale p̄cedit et lex principalis generalis ſequitur con traria certe prius nō tollitur. c. i. in ſcd̓o dicto de conſti. li. vi. quia non apparꝫ pͥn cipem ſcire illam conſuetudinē vel ſtatu tum illud. ymmo veriſimile eſt eū ignora re cum ex alieno facto inducatur. ideo nō poteſt concludi ipſum tollere voluiſſe qd̓ veriſimile ignorabat. obtinebat ergo lex illa locum tantum in non ꝯtrarijs pͥori. ꝯſuetudini vel ſtatuto vt. c. i. p̄alle. ſꝫ ſi ī lege tali poſteriori cauetur ꝙ valeat ge neraliter et ſpecialiter non obſtante quo cumqꝫ ſtatuto ꝯtrario vel conſuetudine tunc tollitur prior conſuetudo vl̓ ſtatutū ar. l. ſi quis in dubio. ff. dele. iij. iuncta. l. quociens. et. l. reſcripta. C. de preci. im pera. offe et eſt racio ex tenore poſteriorꝭ legis. quia clare patet in poſteriore tolle re velle priorem conſuetudinem vel ſtatu tum licet ignoret. ¶ Poſtumus vel poſtuma dicuntur qui vel que poſt humationem.i. poſtꝙͣ pater datus eſt humo naſcitur. imꝓprie auteꝫ qͣ libet dr̄ poſtumus qͥ naſcitur poſt teſtam tum ẜm azo. C. e. ti. poſtumus. etiam di citur nepos qui poſt humationem aui na tus eſt ꝓprio patre ſuꝑſtite. ⁊ ille ꝓprie di citur nepoſtumus quaſi nepos poſtumuſ ¶ Poſtulatio eſt alicuiuſ ꝑſone ad digni tatem vel ſocietatem fraternā canonica facta vocatio vel perſone ad eligendum peticio que eligi non pōt vel ſic ẜm goff. eſt gracie petitio. vt cum ex gracia petit̉ aliquā in eligibilē licenter eligi. et eſt du plex poſtulatio ſcꝫ ſolemnis que eſt alicꝰ inhabilis aliter quā ꝓpter crimen a ſuꝑio re ad beneficium vocatio et admiſſionis peticio vt in. c. vnico de poſtu. p̄alle. li. vi et hec confirmata habet vim electionis alia non ſolemnis eſt peticio facta a ſuꝑi ore vt tollat obſtaculum aliquod eligi et ad benefictum acceptandi illa p̄ſupponit electioneꝫ ante vel poſt fieri. vt monachꝰ electus non poteſt conſentire ſine licētia ſui abbatis. et ſic poſtulatio licentie ab abbate non dicitur ſolemnis. et ergo po ſtulatio ſolum eſt inuenta ꝓpter incape ces vt illegittimos ⁊ non ſufficientis eta tis vel prius beneficiatos. Nam qui ca pax eſt dignitatis non debet poſtulari ſꝫ eligi. quare poſtulatio non multuꝫ differt ab electione Et nota ꝙ poſtulari debent et non eligi ſextuplices ꝑſone Primo ar chiep̄us ad alium ep̄atum de poſtu. p̄la. bone. Scd̓o ep̄us ad ep̄atum vel aliū ar chiep̄atum. c. et ſi vnanimiter. e. ti. Ter cio laycus ad dignitates. lxi. diſ. hoc ius Quarto clericus in minoribus ordinibꝰ conſtitutus. c. p̄terea de eta. et quali. Quinto illegittime natus de elect. inno tuit Sexto qui non eſt in etate legittima conſtitutus de elec. cum in cunctis et. c. cum nobis. ¶ Poſtulare vel aduocare eſt aliquē de ſiderium ſuū vel amici ſui coram iudice vel apud eum qui iuriſdictioni preeſt in iure exponere vel alterius deſiderio con tradicere. ff. e. ti. l. poſtulare. ⁊. iij. q. vij. §. tria. ꝟ. eſt autem ⁊. C. de ꝓcu. l. i. 7. C de poſtula. l. ij. et. c. cum ſacerdotis. de poſtu. in. glo. iij: vnde p̄tor inquid. qui n̄ habet aduocatum ei dabo. ff. de poſtu. l. i.§. ait p̄tor. et intelligitur ſi habere non poteſt Dabit enim feminis pupillis de bilibus et his qui ſane mentis non ſunt. vel ꝓpter potentiam aduerſarioruꝫ aduo catosⁱ inuenire non poſſunt. ff. de offi. pro conſu. l. nec quicꝙͣ.§. vlti. et hoc ꝓ ſalla rio conuento aꝑte vel ſtatuto a iudice iu xta facundiam aduocati modum litis et fori conſuetudinē quantitatem non exce dente vnde aduocare et ſallarium reciꝑe ꝓ aduocando bene licet. xi. q. iij. nō licet xiiij. q. v. non ſane. vbi augu. ad macedo nium inquit. non debet ideo iudex vende re iuſtum iudiciuꝫ aui teſtis verū teſtimo nium. quia vendit aduocatus iuſtum pa trocinium et iuriſperitus verum ꝯſilium licet gwi. dixerit contraquod nihil poſſit recipi ꝓ iuſto pr̄icinio vt no. in. c. nō licꝫ. p̄alle. Item aliqui ꝓhiberentur poſtula re ꝑ edictum pretoris Unde verſus Nō cuicūqꝫ datur vt poſtulet.i. aduocet ymo vetatur Addictus pene ſeruus. puer. ac tor arene. Luminibus caſſus ml̓er mulie

bria paſſus Caueāt autem aduocati po ſtulantes ne cās diſperatas aſſumant. et ſi forte a pͥncipio aſſumpſerint ignorant̓ cū de vicio cauſe patuerit ceſſent ⁊ ſalla ria iam recepta reſtituant. C. de iudi. l. rem nō noua Et nota quod quatuor ſunt obſeruanda aduocatis Primo vt cauſe qualitatem examinet ⁊ iuſtam ſi voluerīt aſſumāt iniuſtam vero repudient Secun do vt modeſtiā veritatē et legalitatē ſer uent in aduocando Tercio vt ſallariū cō ueniens petant Quarto vt nec a pͥncipio ꝯueniant de certa ꝑte litis. vel cū graui damno litigatoris nec poſt ceptam litem vllum pactum ineant cū eo que in ꝓpria fide receperunt. ſcd̓m goff. in ſum. Utās quinqꝫ modis accipit̉. ff. de. ꝟ. ſig. l. poteſtas. Item ptās qn̄qꝫ capitur in feminino genere vt. c. fi. de iudi. et ſic. capit̉ ſubſtantiue in abſtracto ⁊ addit̉ ei adiectiuū vt ibi florentina ptās. Qn̄qꝫ ī maſculino genere. vt. c. tua de homi. ⁊ ſic ſumitur ꝯcretiue ſignificans officialeꝫ ci uitas habentem iuriſdictionem vel ptātē pͥmo mō dictā. et ſic iterū addit̉ ſibi ꝓno men poſſeſſiuū dicendo noſter vel veſter poteſtas. Pra ¶ Pragma grece dr̄ latine cā. vnde pra gmata negocia dicūtur inde pragmaticꝰ i. cauſidicus vel actor negocioꝝ ⁊ cauſa rum. ẜm yſi. li. v. et. x. q. ij. hoc ius porre ctum in fi. ¶ Pragmatica ſanctō dr̄ cā in ꝯſiſtorio pͥncipis vētilata corā ꝓceribus ſacri pal lacij et eſt ꝯſtitutio ꝙͣ imꝑator ꝯſilio ꝓce rum ſtatuit ſeu ſanxit. qn̄qꝫ etiam dr̄ con firmatio in ſcriptura facta ab imꝑatore. cū cauſe cognitione ſuꝑ ꝯrractu ꝑmuta tionis. vt. c. i. de rerū ꝑmu. in glo. et pra gmnaticum ſacrum eſt pͥncipis reſcriptuꝫ vt in. c. fundamenta de elec. li. vi. ¶ Pragmaticarij ſunt qui ſcribunt prag maticas ſanxiones. et alio modo dicunt̉ ſcriniarij vel magiſtri ſcrinioꝝ vel ſcrini orum memoriales eo quod ad eptam ſcri pturam ſanctionem inſcrinio poſitaꝫ cu ſtodiebant ad memoriam pre ¶ Prebenda eſt ius ꝑcipiendi ꝓuentus in eccleſia collegiata ex actione ꝓuenies ꝯpetens alicui tanꝙͣ vni de collegio qd̓ ius ex canonica deſcendit. nō debet enim canonicus ſine p̄benda eſſe vt in. c. rela tum. e. ti. ⁊ ꝓcedit ex inſtitutōne ⁊ officō qꝛ ex hoc quod facit quis officium deb et ꝑcipere p̄bendam ⁊ beneficium. ſed cano nia quē. s. de. C. vt in. c. cū. m. ferrarienẜ de ꝯſti. in glo. vi. Item p̄bendā quādoqꝫ capit̉ large ꝓ iure quod alicui nō tanqua de collegio ſed rōe monaſterij officij pau pertatis vel vtilitatis ꝯceditur vtendo ⁊ fruendo in vita ſua certis rebus eccleſie. vt reddicibus quod canonici recipiunt. vel alij. de tali habet̉ in. c. qꝛ nō nullis de magiſtris. xvi. q. i. poſſeſſiones. et.§. illud Et layci maxime nobiles habent tales p̄bendas ẜm ꝯpoſcu. in. c. cū. in. ferrariē tis prealle. ¶ Precariū ſcd̓m azo. c. e. ti. in ſum ē id quod p̄cibus vtēdū ꝯceditur petenti. tā diu ꝙͣdiu patitur qui conceſſit. ſed ſcd̓mˢ goff. in ſum. e. ti. eſt illud pignus obliga tū creditori ⁊ a creditore ipſi debitori cō ceſſum et vtendum quādiu patit̉ et ꝑmit tit qui ꝯceſſit vt eſt tex. in. l. i. de p̄ca. ff. ꝟ dicit vlpianus ꝙ hoc genus libertatis. ex iure gentiū deſcendit. Et ſubdit ibidē differt aūt p̄eariū a donatione qꝛ qui do nat ſic dat vt nō recipiat illud qd̓ dat. ſed q̄ p̄cariū concedit pͥmo ſic ꝯcedit vt reci piat qn̄cunqꝫ placebit. Uel p̄cariū eſt cō tractus inter dn̄m et colonū ⁊ eſt ꝯtraet gratuitus et ſimilis ꝯmodato in tm̄ vt qͦ dam dicerēt hos ꝯtractus nō deferre ni ſi verbis qͥ tn̄ etiā differūt in re. nam licet in multis ꝯueniant p̄carium et ꝯmodatū differt tn̄ p̄cariū a ꝯmodato. nam ꝯmo datum fit ad certū vſum nec pōt reuoca ri niſi vſu expleto. p̄carium vero qͥn̄cūqꝫ placuerit pōt reuocari Itē p̄cariū dr̄ co tractꝰ de quīquēnio in qninquēniū reuo candus Et ſi quiūquēnio elapſo ſub taci turnitate p̄tereatur tunc reuocari intelli gitur talis ꝯtractus dr̄ aūt p̄cariū ideo. quia eſt contractus ad preces factus. ¶ Precaria verba ſunt hec rogo. volo. mando. fido. ꝯmitto. iubeo aūt p̄ceptiuū eſt. C. ꝯmunia delega. l. ij. in pͥn. mando. qn̄qꝫ eſt verbum p̄carium ar. ij. q. iiij. mā

daſtis vbi ep̄us mandat pape. qn̄qꝫ tam̄ mando ponitur p̄ceptiue ſicut etiā rogo. vt. xi. q iij. rogo. qn̄qꝫ mandatiue vt. ff. d̓ neg. geſt. l. ſi mei rogatu.i. mandato ſu ſcepiſtis Itē qn̄qꝫ dep̄catiue ⁊ ſic vt fre quentius ponit̉. ¶ Precaria dr̄ donatō ad p̄ces facta vſ qꝫ ad mortē recipientis. xij. q. ij. ſepe. xvi q. iij. clerici. et eſt cōtractꝰ ille affinis em̄ phiteoſi Itē p̄carie dicunt̉ quedā p̄ſta ciones ſeu ꝯceſſiones vſufructus ad p̄ces facte in recōpenſatōem eius ꝓprietatis q̄ datur eccīe cuiꝰ forma habet̉. x. q. ij. pre carie ¶ Preceptū Re.s. mandatum. ¶ Precō eſt qͥ apud acta aut in ciuitate publice ꝓclamat vel ꝓnūciat aliquid fa ciendū vel dimittendū ꝑ quē plerūqꝫ fie bat edictoꝝ narratio.i. recitatio ⁊ publi ca in ius vocatio et citatio alicuius mei cimonij vel rei vendende nūciatio et ſub ſiſtatio. ¶ Preciſe ẜm cardinalē in reſcriptis tā tum valet ſicut abſolute et ſine cauſe co gnitione vt de here. c. ꝯtra criſtianos li. vi. et dicit cardi. ſi ponit̉ in ſtatuto oꝑat̉ vt ip̄m nō to lat̉ ꝑ ſequēs ſtatutū in caſu in quo ſublatū fuiſſet ſi nō apponeretur. ⁊ dat ſimile de iuramento appoſito in. l. ſi qͥs in pͥn. ff. de le. iij. bal. aūt dicit ꝙ n̄va leat p̄ciſe.i. ſine cauſe cognitōe. qꝛ ſic tex. eſſet ſuꝑfluꝰ in. c. ij. de reſcrip. vbi ponit̉ expreſſe p̄ciſe ⁊ etiā ſine cauſe cognitōne ſaluando tamen pͥmū dictū dr̄ ꝙ ille tex. ponit̉ declaratiue vl̓ expoſitiue ⁊ ꝓ ideſt qd̓ dictū eſt magis placet doct. ¶ Precipiciū fit ſine modo et cū pericu lo de ſepul. c. ex ꝑte et ẜm io. an. in cle. pa ſtoralis de re. iudi. ¶ Prediū dr̄ fūdus vel ager. Re. s. ager ¶ Prediū vrbanū et prediū ruſticū. rre. ibidem et etiā actio finiū regundo. ¶ Prediū dotale ē qn̄ iſta duo ꝯcurrūt ſcꝫ quod mr̄imoniū ꝯͣctum eſt et iradicio predij interuenit ſcd̓m azo. de fun. dota. C. in ſum. ¶ Prediū canatū ẜm io. ⁊ accur. C. e. t. in rub. fuit prediū in quo fuerunt cellule. vnde canatus.i. cella. Nam cana grece. cellariū dr̄ latine. Uel aliter erant tūc p̄ dia ſcripta vt redderēt inter cellulas ẜm azo. ibidē. li. xi. ⁊ eoꝝ coloni dicunt̉ cana ti vel dominici coloni qꝛ dicta predia e rant in pratis. ¶ Prefectus auguſtꝰ vl̓ auguſtulas dr̄ p̄ fectus egipti vt. ff. de offi. p̄fect. auguſta. l. vna. C. e. ti. l. qꝛ imꝑator. Nā imꝑator maximꝰ auguſtꝰ in egipto pͥmo p̄fecti po teſtatem introduxit. ¶ Prefectus p̄torio ab inicio mgr̄ equi tum creatus eſt cū dictatores ſibi autiqͥ tus mgr̄os militū eligerēt qͥ pͥncipali ſoli citudini aſſociati ſummā poſt dictatoreſ gerebant ptātem hͦ exemplo pͥncipes ad quos gubernaculū reipublice ꝑuenit. po ſtea eligerunt p̄fectos p̄torio quibus pu blice diſcipline emendatio ꝯceſſa eſt quo rū autoritas ita eſt ampliata et adeo ap ꝓbata vt nec ab eoꝝ ſentencijs appellari. nec in integrū reſtitutio facile poſſet po ſtulari. et erant quatuor ſcꝫ p̄fectus ꝑto rio orientis. p̄fectus p̄torio affrice cuius ſedes eſt in kartagine p̄fectus p̄torio illu ſtri. et p̄fectus vrbis. ff. de offi. p̄fe. p̄to. l i. et ibi nota. ¶ Prefectus vigiliū idem ē ꝙ p̄fectꝰ no cturnus. hoꝝ aūt officiū eſt de nocte face re excubias p̄fueruntqꝫ incendijs arcēdiſ qui etiā cauebāt inquirebant ⁊ puniebāt incendiarios fures graſſatores effracto res niſi delinquēs eſſet tā famoſa ꝑſona vt ad p̄fectū vrbis deberet mitti punien da. poterāt etiā iudicare de capſarijs qͥ ī balneis veſtiment a cuſtodiēda ſuſcipiūt ſi aliquid dolo fecerūt vt. ff. de offi. p̄fe. vigi. l. ij.§. cognoſcit ¶ Prefectus ānone dicebatur qui de an nona.i. de blada curā habebat R. s. edi lis ceralis. ¶ Brefectus orbis dicebatur cui ab im peratore ꝯceſſa ē vrbis admīſtratio qui ceteris magiſtratibus ex quacūqꝫ cā ab vrbe ꝓficiſcentibus et recedentibus ī vr be relictis ius dicebat. et omnibꝰ digni tatibuſ in ciuitate antecedebat ſua digni tate qui cum ab vrbe ꝓgrediebat̉ non ha buit iuriſdictionem qua p̄bere tamen po tuit in ciuitate. ſed ẜm azo. C. e. ti. etiam extra vrbem intra centeſimū miliare hꝫ iuriſdictionem vi. de offi. p̄fect. vr. ꝑ to. ¶ Preiudiciū eſt quaſi quedā p̄latio vel p̄poſitio ſiue p̄locutio vnius rei reſpectu

alterius Nam aliquid p̄iudicari alteri ē illud illi p̄ferri. tn̄ hoc verbū p̄iudicare al terius mōdi ꝯſtructionē et ampliorem ſi gnificationem hꝫ quā hͦ verbū p̄ferre. Dr̄ em̄ ꝑſonaliter ex ꝓpria ꝯfeſſione ī iudicio mihi p̄iudicaui.i. ꝯfitendo mihi ipſi in iu dicio p̄iudiciū feci Hoc eī p̄iudiciū nō ſig nificat ꝯmodū meū eſſe factū ſed in cōmo dū vt ſi iudex nō ſeqͣtur veritatē ſꝫ meam cōfeſſionē ita dr̄ res iudicata veritati fa cere ꝑiudiciū nō vt veritas rei iudicate p̄ iudicet.i. p̄ponat̉ ſꝫ res iudicata veritati p̄iudicare igit̉ ē alicui aliquid p̄poni. Et ſic dicimꝰ re iudicatā veritati facere p̄iudi cium.i. ei qd̓ p̄iudicandū ē dato quod nō ſit veꝝ. Nā dato ꝙ ita nō ſit ſicut iudica tum ē tamen preponitur veritati. ¶ Preiudiciales actōes ꝓ tāto dici pn̄t ꝙ in ipſis tractat̉ de magno p̄iudicio vel qꝛ queſtioni mote p̄iudicant ꝟ. gra. Agiſ ꝯtra me ⁊ aliqͥd petis oppons tibi queſtō nem ſtatus dicēdo qd̓ tu es filius meꝰ vl̓ ſeruus meus in ptāte mea ꝯſtitutus aut li bertus et ſic de cōſimilibus. ¶ Prepoſitꝰ pōt dici qͥlibet q̄ alijs p̄e ſt vſus tn̄ obtinuitur. vt p̄poſitus dicatur qui quondā pͥoratuſ curā ſuꝑ alios geſſit de. ver. ſig. quāuis. ¶ Prepoſiti labarū alias laboꝝ vel ſcd̓ꝫ aliquos labioꝝ a labijs dicunt̉ qꝛ forte corrigebant eos qui male de p̓ncipe loq̄ bantur Dicuntur aūt labaꝝ a ſigno belli co qd̓ fecit fieri ꝯſtantinus ex auro ⁊ lapi dibus precioſis inter alia ſigna bellica. ⁊ deriuat̉ a laber. qui gͦ talibus faciendis p̄ ponebant̉ p̄poſiti vt.s. ¶ Prepoſiti ſacroꝝ ſcrineoꝝ erāt illi qͥ p̄ erant ſcrinijs imꝑalibus qui alias dice bant̉ ꝓximi eo ꝙ magis pͥncipi appxima bant ꝙͣ alij. Cria aūt erāt ſcrinia ſiue ca mere de qͥbꝰ tractat̉. C. e. ti. l. xij. Primū ſcrineū erat camera epl̓aꝝ q̄ pͥncipi mitte bantur vel ab eo mittebant̉ Scd̓m fuit li belloꝝ ꝯuentualium vel ꝯuentionaliū et cognitionum vel ꝯuentionū Terciū erat diſpoſitionū vt eſt regiſtrū ẜm accur. iu. rub. e. ti. l. i. p̄alle. ¶ Prerogatiua idem eſt qd̓ pͥuilegiū de quo. jͣ. dicetur. ¶ Precentores dicunt̉ cantores qui in thoro incipiunt in eccleſia collegiata in. c. cum olim de ꝯſue. Et dieuntur duo gene ra cantoꝝ in arte muſica ſcꝫ p̄centor qui vocē in cantando p̄mittit. et ſuccentor qͥ ſubſeq̄nt̓ canēdo rndet. ⁊ addit̉ ꝯcētor qͥ ꝯſonat predictis vt. xxi. diſ. cleros. ꝟ. fi. ¶ Preſes eſt nomen generale ad omnes ꝓconſules et legatos ceſaris et omnium ꝓuinciariū rectoꝝ ſiue moderatores. vt. ff. de offi. p̄ſi. l. i. ¶ Preſes ꝓuincie dr̄ qui in ꝓuincijs pꝰ pͥncipe ſummā gerebat̉ ptātem Nā reg na redacta erāt in ꝓuincias qͦꝝ rectores. dicebant̉ preſides. et ſūt clariſſimi vt bal lini. et ſic ꝓprie capit̉ ſiue ſtricte ſed gene raliter ſumitur vt.s. ¶ Preſentes dicuntur qui in eadē ſūt ꝓ uincia. l. fi. C. de p̄ſcrip. triginta annorū ¶ Preſertim ponit̉ aliqn̄ in iure ꝓ maxi me vt. c. ex. lr̄is. ij. de homi. aliqn̄ ꝓ tan tum vt ibidem in glo. de pe. diſ. xij. c. illd̓ ver bo. glo. ¶ Prelati nomine intelligit̉ eccīa et mi niſterium ppl̓i. et eccleſia eſt in ep̄o ⁊ nō ecōuerſo. nō tn̄ nomine p̄lati ſemꝑ intelli gitur eccleſia vt in. c. edoceri de reſcrip. iu glo. ¶ Proprie ꝓprie.i. nimis cito: ¶ Preſbiter grece interp̄tatur ſenior la tine et eſt nomen dignitatiſ nō etatis tm̄ licet alibi dicatur noīe etatis. xciij. diſ. le gimus. Nam ꝓpter honorem et dignita tem quā accepit p̄ſbiter nominat̉. ⁊ dr̄ qͣ ſi p̄bens iter et non vt quidā interp̄tant̉. quaſi pre ſocijs bibens ter de hoc. xxi. di. cleros poſt medium. ¶ Preſcriptio ẜm goff. C. e. t. Eſt quod dam ius ex tempore ſubſtantiā capiens. i. firmitatem Et habet locū in rebus īmo bilibus Et hec diffinitio impugnatur ab alijs. nā ex p̄ſcriptione nō cōperit ius ſed exceptio. Onde ſic diffinitur. preſcriptō eſt exceptio rei ex tꝑe ſubſtantia capiens. que diffinitio etiā ab alijs impugnat̉ qꝛ preſcriptio non capit ſubſtantiam ex tꝑe ſed ex auctoritate legū. Ideo preſcriptō ab alijs ſic diffinitur. eſt exceptio rei et tē pore ꝯgruens ab auctoritate legū vim ca piens negligentibuſ penā infligens ⁊ finē litibus imponens que oīno magis videt̉ ꝯpleta. Anducit autē p̄ſcriptioneꝫ bona fides. iuſtus titulus. ꝯtinua poſſeſſio. et

ſiue rei vicio ſcꝫ qd̓ res ſit preſcriptibiliſ cd̓m goff. Et no. bo. glo. vlti. in. ca. illuc de preſcrip. ꝟ. habes quot modis fiat in terruptio preſcriptionis naturaliter ⁊ ei uiliter vn̄ habemus dormicionē ꝑpetua tionem et interruptionem p̄ſcriptionis. Et requiruntur ſex ad p̄ſcriptōem ſi vale re debet ſcꝫ titulus. poſſeſſio. bona fides res p̄ſcribenda. ꝑſona p̄ſcribens. et ꝑſo na ꝯtra quā p̄ſcribit̉. inter q̄ poſſeſſio et bona fides ſunt maxime ſubſtancialia vt no. in. c. illud p̄al. et ſunt. xxxi. caſus in qͦ bus non currit p̄ſcriptio quos habes in glo. fi. c. cū nō liceat de p̄ſcrip. vi. etiā gl. ſumme. xvi. q. iij. ve vſu. et p̄ſcrip. Iteꝫ preſcriptio ē lōgi tꝑis ꝯtinuata poſſeſtio inter preſentes. x. annoꝝ inter abſentes. xx. annoꝝ. C. de p̄ſcrip. x. vel. xx. an. l. vl. Alia ē preſcriptio longiſſimi tꝑis ſcꝫ. xxx vel xl. annoꝝ et illa dr̄ longiſſimi tꝑis. An cū aliquis rem aliqua tanto tꝑe poſ ſederit ipſam poſſeſſionis diuturnitateꝫ et tēporis ꝯtinuationē p̄ſcribit et actore remouet ſiue ꝑ vim ſiue aliter ſine titulo nactus eſt poſſeſſionem vel alio quocūqꝫ in iuſto pͥncipio Sed diceres ex hoc vide tur qd̓ decime a laycis p̄ſcribant̉ diutur nitate poſſeſſionis et cōtinuatione tꝑis. rn̄deo notando qd̓ ẜuitutes ⁊ alia iurā in corꝑalia bene p̄ſcribuntur ſpacio. xl. an noꝝ dum tn̄ alia ſint q̄ ius ꝯmune nō ve tat poſſidere. alias que poſſideri nō pn̄t de ture nō preſcribuntur vt ſicut decime ꝑ laycos. vt. c. ꝓhibemus de deci. ex quo colligitur ar. contra laycos volētes ſe tu eri p̄ſcriptione temꝑis vt poſſunt decīaſ poſſidere vi. c. ꝑuenit de cenſi. ꝟ. glo. ec cleſia ꝯtra eccīam gaudet preſcriptione. xxx. annoꝝ ſi ſine interruptione poſſideāt monaſteriū gaudet preſcriptione. xl. āno rum nec minor exceptō religioſis domibꝰ opponi pōt cū effectu et romana eccīa cē tum annoꝝ gaudet preſcriptionē. Itē p̄ ſcriptio. xxx. annoꝝ ẜm iura antiqua. ſed modo. xl. annoꝝ tollit omnē actionē ⁊ oē ius. c. auditis de p̄ſcrip. ſed nō currit tꝑe ſciſmatis. e. ti. cū nobis. nec ſede vacante c. de quarta. et. c. decime ⁊. c. auditis. e. ti. nec etiā temꝑe haſtilitatis. c. ex tranſ miſſa. e. ti. Etiā nec currit ꝯtra viſitacio nem ep̄oꝝ et ꝓcurationē eius debitā. c. cum ex officij. ⁊. c. cū accedens. e. ti. et eſt introductum ꝓpter deſidiā ius ſuū negli gentium. et qui poſſunt preſcribere ⁊ qͥ n̄ et etiā que res nō poſſint preſcribi no. in c. cum liceat. e. ti. ¶ Preſcriptis verbis dr̄ ꝯtractus inno minatus ⁊ fallit qn̄ eſt factū ineſtimabile vt manumiſſio. qꝛ libertas ineſtimabilis eſt. et tūc datur actio de dolo vt in. l. de di tibi. ff. de condi. ob. ca. da. et. l. natu ralis.§. qd̓ ſi facio. ff. de preſcrip. nec ind̓ naſcitur ciuilis actro que p̄ſcriptis verbiſ dr̄ de quā.s. actio preſcrip. ¶ Preſtigiū eſt ꝙ p̄ſtigit alias p̄ſtrigit acie oculoꝝ ſcꝫ obrūbratio quedā vicꝫ cū videtur alicui ſe aliud videre ꝙͣ videt vt in cantationibus. et ſic pꝫ vt le. in vi. pa. de quodā ꝯiuga. nolentē accedere vxorē. ppriam quia videbatur ſibi equa quouſ qꝫ ꝑ quēdā beatuꝫ tale preſtigiū fuit ſub latum Dicebantur etiā preſtigia captio nes verboꝝ quibꝰ obumbrant̉. ⁊ ideo di cebantur preſtigia verſuti iuris vt.s. ius verſutum hęc azo. C. dele. l. adulter. ⁊ de hoc. xxvi. q. v. nec mirū poſt vnā colump nam. vbi dicitur de magoꝝ p̄ſtigijs que non ſunt vera ſed fantaſtica eſſe ꝓbantur ⁊ preſtigium dr̄ inueniſſe mercurius. vt ibidem tex. ¶ Preſumptio ſcd̓m ſpe. e. ti. eſt argum̄ tum ad credendū vnum factum ſurgēs ex ꝓbatione alterius vt ex coexiſtentia vel coniacēcia ꝑſonaꝝ ſuſpectaꝝ p̄ſumit̉ cōi tus. c. lr̄is. e. ti. vbi ſolus cum ſola nudus cum nuda in eodem lecto ex p̄ſumptōne violenta ꝓbantur copulari carnaliter. Sed ẜm goff. diffinitur ſic. eſt alicuius fa cti dubij aliquotiēs plene aliquociēs ſe miplena inueſtigatio ſeu ꝓbatio. Iteꝫ p̨̄ ſumptio eſt quoddam medium intellectu ale veritatis eliciende ex circūſtancijs in ſurgens. exemplū pone. c. ſtudijs. e. ti. il la tamen ꝓbatio nō infert de neceſſario: quia aliter pōt ſe res habere niſi ſit pre ſumptio iuris et de iure Unde tres ſunt ſpēs preſumptionis. Ona eſt temeraria que conſurgit a malis homībus et ex cau ſis pluribus alias puerilibus et ſuſpicio nibus leuibus et hec repellit̓. et re ꝓſtabil̓ eſt vt. ij. q. i. primo. vi. q. i. oues de ſen. ex cō. inquiſitioni. Alia eſt ꝓbabilis ſiue ve

riſimilis que conſurgit ex multiſ cauſis ⁊ ſuſpitionibus. et hec admittitur ad pro bationem ſemiplenā vt de p̄ſump. in ml̓ tis capitulis. ⁊ in. c. ſollicite de reſti. ſpō. vnde cs adiuuat ad ꝓbationē ſi ſint alia coadminicula. c. a nobiſ qui mat̓. ac. poſ. ꝟ. glo. admittitur etiam ad purgationē. indicendam. c. ſi quis de pur. cano. ij. q. ii ij. p̄ſbiter Tercia eſt violenta que ad ꝓ nunciandum vel condemnandū ſufficies reputat̉. vt. xxxij. q. i. dixit dn̄s. ff. d̓ hijs qui ſui vel alie. iur̄. ſunt. l. filium. et. c. lit teris de p̄ſump. diffinitiones p̄ſumptio num vide plene in. c. is. qui deſpon. in gl. ij. vbi de quintuplici preſumptione et vi. no. ꝑ io. teutunicū. l. diſ. ⁊. ferrū vbi de di uerſis preſumptionibus Nam p̄ſamptō violenta ſubdiſtinguitur. alia iuris. a lia iuris et de iure Iuris eſt cū ius p̄ſu mit aliquid ſed non ſtatuit ſuꝑ p̄ſumpto et illa recipit ꝯtrariā ꝓbationem..xxxv. qͥ iij. extraordinaria.xxvij. q. i. nec aliqua iu ris et de iure eſt cuius fingit et ſtatuit de ficto ꝯtra quā fictionem non admittit̉ ꝯ traria ꝓbatio. c. ad id et. c. is qui de ſpō. et de condi. appo. c. ꝑ tuas. c. de illis vi cōcor. multas. Et qualiter ius fingit vi. goff. in ſum. e. ti. Nam differunt p̄ſump tio et fictio iuris de quo.s. fictio. et vna preſumptio tollit aliam. c. cum inter. R. de elec. vi. glo. opti. in. l. non eſt veriſimi le. ff. quod me. ca. et no. doc. regulaꝫ qd̓ preſumptio ꝯmunis tranſfert in aliū onuſ probandi. l. generaliter.§. ſi petitū. ꝟ. ſꝫ cum ex preſumptione. ff. de fideicōmiſ. li ber. Item preſumptio ex neceſſitudine. ſanguinis vincit omnes alias preſumpti ones vt eſt glo in. c. fi. de teſta. vt ſi lego. ludo.n. et ſunt duo eiuſdem nominis pro prij. et cognominis p̄ſumitur ꝓ illo qͥ mi chi neceſſitudine ꝯiungitur. et quia preſū ptio ſurgit ex qualitatibus. ſciendum ꝙ quedam ſunt qualitates intrinſice ⁊ natu raliter hominū inherentes ⁊ harū quedā adherent anime et quedā corꝑi. exemplū de pͥmis vt bonitas malicia et in dubio preſumitur ad bonam partem. qꝛ natura liter naſcimur ſine malicia ar. c. ad men ſam. xi. q. iij. et talis p̄ſumptio tranſfert onus ꝓbandi in aduerſarium et ſic intel ligitur. c. vnicū de ſcruti. niſi ſemel eſſet ꝯ iunctus de malicia. talis enim ſemꝑ ma lus p̄ſumitur. ij. q. v. ꝑ to. et. c. ſemel d̓ re iur̄. li. vi. vel ſi eſſet infamatus. ſic em̄ eū tranſferturionus ꝓbandi. de ſcd̓is vt ſani tas infirmitas. et iterum in dubio preſu mitur in melius et negans probabit vt. l nec codicillus. C. de cōdi. niſi quis fuiſſꝫ infirmus in firmitate aliqua de ſui natu ra ꝑpetua vt epilentia vel appoplexia. c. cum inter. ca. de electio. vel vbi dubitare tur de ꝑpetuitate infirmitatis vt in furio ſo. ideo qꝛ allegat contrarium debet pro bare. iij. q. ix. iudicas. Similiter ſi negat̉ quis legittimꝰ ꝓbet negans. c. tranſmiſ ſa qui fi. ſint legit. Scd̓o alique ſunt qua litates extrinſice et accidentales. vt eſſe diuitem iuriſconſultum muſicū medicuꝫ coraulam ⁊cͣ. que nō naturaliter adueni unt. nam natura non facit artem ſed be ne preꝑat. ſcd̓m bal. Et in his onus ꝓbā di incumbit cuicūqꝫ alleganti ad fundan dam intentionem ſuam ſiue affirmatiue. ſiue negatiue alleget maxime cū pars ad uerſa fundauit intentionem ſuam non ta men ſemper ſuccumbit non potens pro bare ſic ꝙ alter ꝓpter iſtius non probatō nem admittatur adintentū ſuum. Nam adhuc iudex ex officio pōt illum refuta re ſi ſibi conſiſterit eum in dignū. et hoc ī cauſa in qua vltra allegationes ꝑcium iu dex pōt impartiri officiū ſuū. ſecus ī cau ſa vbi de hoc non poſſet niſi petitus. ¶ Pret̓ qn̄ capit̉ excluſiue qn̄ incluſiue. vi. c. lr̄as in fi. d̓ p̄ſūp. etiam vi. īno. in. c. dudum. ij. de elec. et in cle. i. de ſum. tri. et fi. catho. ꝑ glo. et archi. in. c. ebron. xiij q. i. Item bar. in. l. i. in fi. ff. de pig. acc. et ꝑalios in. l. actione. C. de tranſact. et in regula peccatum de re. iur̄. li. vi. Stat enem incluſiue et augmentatiue quando cadit inter res penitus ſeꝑatas. vt dicen do. lego tibi omnes vineas meas p̄ter do mum. Sed ſtat excluſiue quando cadit in ter dictiones ſignificantes res ſibi inuicē contentas. vt lego tibi omnes libros me os preter ſalicetos ambos richardum et bart. vi. de hoc albricū in alphabeto ſuo ⁊ no. in. l. medico.§. vxori. ff. de le. i. Itē ibi capitur excluſiue. lego omnes ſeruos meos preter ſemproniū Racio. quia ſem pronus eximitur de oratione precedenti p 3

vt ibi non includatur. l. nāqꝫ.§. fi. d̓ pe. lega. ff. et ſumitur racio ex hoc quia hec eſt voluntas ꝓferentis declarata eo ꝙ ali as hec verba preter ſemproniū nihil oꝑa rentur. ſed ibi ſumitur incluſiue. lego om nes libros meos tali preter ciphum argē teum quē apud eum depoſui. racio quia hec voluntas proferentis ⁊ verba preter ciphū ⁊cͣ. aliter nihil oꝑarentur niſi inclu ſiue exponerentur Item ponit̉ quando qꝫ coniunctiue non incluſiue vt ibi de hiſ ſeruis qui ſunt in patrimonio preter..x. quos legaui ticio lego. x. ſeyo quia ſenſuſ eſt et. x. legaui ticio et ſic ꝑ legatum factū ſeyo non reuoco factum ticio. et ſic intel lige hic coniunctiue.i. continuatiue ſicut fit continuatio ꝑ dictionem et quando cō tinuat orationes Naꝫ in p̄dictis legatis ticius et ſeyus non ſunt ꝯiuncti coniūctō ne que facit vnū corpus de qua in. l. re. ꝯ iuncti. ff. dele. ij. et ideo ſi in patrimonio eſſent tantum. xv. ſerui et ticius haberet. x. ſeyus tantum. v. l. ſi ita legatū. ff. de le. i. et eſt racio quare ſignificat ſic ipſa vo luntas proferentis declarata ex coniectu ra quod teſtator non vult reuocare niſi ex preſſius appareret Si enim hoc caſu po neretur incluſiue tunc ſeyus haberet. x. le gata ticio et cum hoc alia ſibi legata ſcꝫ ſeruos in patrimonio exiſtentes et ꝑ hoc eſſet reuocatum legatum ticij quod non ē dicendum. Item ibi cū papa dicit diſpē ſo tecum vt alia beneficia preter obtenta poſſis obtinere. ponitur etiā concinuati ue ſiue coniunctiue. Nam ſenſus eſt alia obtineas cum obtentis et ſuper iſtis ten tis diſpenſo ita quod obtenta non inclu duntur in diſpenſatione vt in. c. duduꝫ d̓ elect. quia hoc non videtur de voluntate proferentis niſi expreſſius declaretur eo quod diſpenſatio in caſibus odioſa ſem per reſtringitur. Item excluſiue non ex ceptiue ponitur pro ſineⁱ vt ibi preter ſpi id ē ſine ſpe et ſic dicitur. dilatio danda ē illi qui p̄ter ſpem trahitur ad alienū iudi cem. l. ſi quando. C. de dila. ibi enim non ponitur exceptiue nec incluſiue. quia orō illa hoc non patitur et ſic tantum ponit̉ excluſiue et ſic de alijs. ¶ Preterite eſt teſtatorem obmittere ali quem qui ſuus heres eſt eo non inſtituto ſiue eo ex heredato vt habuiſti ſupra de heredibus. ¶ Pretericio dicitur talis omiſſio vel ex heredatio ſecundum azo. in ſum. C. de li be. p̄te. vel exhereda. inſti. de heri. qui ab inteſta. defer.§. eadem vt ſupra. ¶ Pretor eſt qui in vrbe romana iudicō ſenatus ad diſſipandum vel diſceptādū dubios actus et cauſas ordinabatur. Et erat eius officium annuū vel annale quia ſolo anno durabat. Et antequā a ppl̓o ro mano ad principem tranſlata fuiſſet po teſtas vel antequā romana poteſtas ſub imꝑatore veniret habuit poteſtatem ple nam faciendi ius et ſtatuta et edicta iurꝭ onerarij nomine cenſetur quia huiuſmo di honore et auctoritate pollebant vt. C de offi. p̄to. l. i. et inſti. de iure gen. na. et ciui.§. p̄toꝝ quoqꝫ edicta. et no. in. l. cer tum. C. vnde legi. ꝙ pretor vnius poci debet ſequi pretorem mortuum quā ius ciuile. ¶ Pretor fideicōmiſſarius dicebatur il le qui d̓ fideicōmiſſis relictis ꝯgnoſcebat et ius dicebat et reddebat dicens ius da bo. ff. de ori. iur̄. l. neceſſarium. ¶ Pretor ꝑegrinus dicebatur ille qui in ter ꝑegrinos qui in ciuitate affluebant vl̓ ꝯſtuebant ius reddebat ¶ Tetor vrbanus dicebatur qui cum conſules ad bella finitimā alias vicina: vocarentur iuſ neceſſariuꝫ in ciuitate red debat. ff. de origi. iur̄. l. ij. p̄alle. ¶ Pretorium eſt locus in quo ius ex mo re redditur. etiam dicitur locus in quo qͥſ prefecturam exercet cum ſuis officialibꝰ et cauſam tractare ſolet Item eſt domꝰ preſidi prouincie aſſignata vt locus depu tatus iudicibus ad cognoſcendū et depu tandum vel ad ſentenciandum de cauſis ¶ Pretorium vt in ti. de offi. p̄to. ff. ¶ Pretorium pignus dicitur illud quod alicui datur aiudice. ¶ Preuignus dicitur qui ex marito mu lieris natus eſt antequam fuiſſet maritꝰ eius et econtra. ¶ Preuigna dicitur proprie que ex vxo re viri nata fuit antequam eſſet vxor ſua eſt ergo filia vxoris ab alio viro priori ge nita. et preuignus filius taliter genitus

quorum pater vitricus eius appellatur. ¶ Preuaricatores ſunt qui vera crimīa fraudulenter occultant Dicitur auteꝫ p̄ uaricator quaſi varicator a varica cerui ce. quia aduerſam partem adiuuatur per dita ſua cā ꝓpria dū huic inſtat corꝑe ex vna ꝑte et illi mente et corde ex altera ꝑ te. vt. ff. de p̄uarica. ꝑ to. Pri ¶ Primates ꝓprie loquendo ſunt patri arche diſ. xcix. c. i. et. ij. Etiam ponitur pͥ mas ꝓ archiep̄o. c. ſane de fo. cōpe. Qa non eſt differentia inter primatē et archi ep̄m quātū ad effectū vt in. c. duo d̓ offi. ordi. Nam ius canonicū non curat de no minibus. c. peticio de ꝓcu. di. xxi. cleros et. c. p̄cedēti. ver. eſt niſi diuiſio nominū cum dicitur archi pͥmates ſiue pͥ mates ſi ue patriarche primates officioꝝ ſunt qui officijs preſunt. ¶ Primicerius dr̄ ille. qui pͥmo loco ſcri ptus eſt in matricula notarioꝝ et primū locum obtinet ẜm le. vt. C. de primice. li. xij. in rub. Sed ſcd̓m canones eſt nomen dignitatis que ſubeſt archidyacono vt. c vnico de offi. primice. Dr̄ em̄ pͥmuſ in cā tu vel in choro qui in aliquibus eccleſijs dicitur cantor ſiue ſuccentor. ¶ Primipularij dicunt̉ pͥmi adminiſtrā tes qui ſcꝫ pͥmo actionē ſui officij admini ſtrant. vel ſcd̓m hug. qui pͥmiculū portāt et vtroqꝫ modo accipit̉ ẜm accur. C. e. ti. in rub. li. xij. ¶ Primogenitū vocat ſcriptura diuina non quem fratres ſequunt̉ ſed qͦ pͥmo na tus fuit vt. de. ꝟ. ſig. c. ioſeph. ¶ Primicie ſunt pͥme ꝑtes fructuū deo offerende hinc eſt ꝙ ſacer dos primā miſ ſam cantans dr̄ celebrare primicias. ¶ Princeps quis dicatur habet̉ yſa. ix. ibi deus fortis pater futuri ſeculi pͥncep pacis. interdū dicitur angelus ioſue. ix. ego ſum pͥnceps exercitus ⁊cͣ. interdum papa de ꝯſe. diſ. i. corꝑa. interdū ep̄s de maio. ⁊ obe. ſi quis vel alius iudex eccle liaſticus. xvij. q. iiij. diffinit in fi. Itē dr̄ imꝑator de re iudi. ad apoſtolice in pͥn. li. vi. Et appellatione pͥncipis intelligit̉. rex cle. vnica de baptiſmo vbi bona glo. et in vſi. feu. ſcd̓m bal. Item p̓nceps di citur dyabolus. vt. lu. xi. c. in prin. demo nioꝝ eicit demonia ſimile. xxiij. q. viij.§. ecce. ꝟ. ſed notandum ibi venit pͥnceps. io. xiiij. Itē dr̄ qͥlibet ſecularis dominus vt. xxxiij. q. v. princeps. Item dicitur pͥn cipalis ꝑs in quolibet iudicio vt. ff. de ẜ. cor. l. i.§. in hoc iudicio. etiam pͥnceps di quilibet prelatus eccleſie vt diſ. xxxv. c. ecce princi. et. c. corpora p̄al. ¶ Priuata ꝑſona ē ꝑſona carens functō ne publica. vide s. perſona. ¶ Priuatū ius eſt illud quod pͥncipalit̓ ad ſinguloꝝ vtilitatem ꝑtinet vt in pactꝭ et cōuentionū ſingularium ꝑſonarū. K. s. ius publicum. ¶ Priuatā delicta dicūtur que ciuiliter tractantur. vt ſi michi furatus ſis de ce et ego vt rehabeam ago non vt corꝑalit̓ puniaris. ſed publicā delicta ſunt quorū ꝑſecutio eſt ꝑmiſſa cuilibꝫ de populo qͣle eſt crimen leſe maieſtatis vel accuſatio d̓ ſuſpecto tutorē vel curatore in quibꝰ om nes accuſare poſſunt. ¶ Priuati dicuntur ꝓprie qui non ſunt ꝯſtituti in aliqua dignitate. xxiiij. q. i. qui contra. Item dicuntur omnes exempti a iure ꝯmuni ſiue ſit collegium ſiue ſal: qͣ ſpecialis perſona. vij. q. i. petiſti. et di. iij. priuilegia. ¶ Priuilegiū eſt pͥncipis beneficiū ꝯtra ius cōmune indultuꝫ. nō em̄ eſt pͥuilegiū niſi aliquid indulgeat ſpeciale. c. abbatē de ver. ſig. et. c. in his de priuile. Et dicit̉ quaſi priuans legem. vel eſt lex priuata. i vnius ante alios honor vel dignitas aut immunitas que ſibi ꝯueuit eoꝝ que alijs incūbunt vel que de iure cōmuni allegāt̉ nam priuilegium ſcd̓m yſi. li. vi. inde di ctum eſt ꝙ in priuato ꝯceditur d̓ hoc di iij. priuilegia. ius em̄ ꝯmune ad vnā ꝑſo nam directū ad omnes extenditur. lxi. di. miramur de re iudi. in cauſis. dicuntur gͦ priuilegia priuatoꝝ leges.i. a iure ꝯmui exceptoꝝ vt in. c. priuilegia p̄alle. Et no. quod pͥuilegium non tollitur ꝑ ius cōmu ne niſi de ipſo mentio fiat de reſcrip cum ordinem. nec tollitur vnū ꝑ aliud niſi in ſcd̓o fiat mentio de primo. c. venieus de p̄ſcrip. vide glo vl. in. c. i. de reſcrip. ⁊ p uilegium eſt duplex ꝑſonale ⁊ reale. c. mā

data de p̄ſump. ꝑſonale ertinguit̉ vt cu ꝑſona ymmo qn̄qꝫ ante ꝑſonam ertinguit̉ vt cū eo male abutit̉ et ſeqͥtur ꝑſonam ⁊ hoc verū de conceſſo indeterminate quia cum determinatione loci vel tꝑis ꝯceſſū non ſequitur ꝑſonā extra locū vt eſt pͥui legium vſus pallij. c. exltuaꝝ de aucͣ. ⁊ vſu paſlij. etiā extinctare extinguit̉ pͥuilegiuꝫ reale. xvi. q. vij. ⁊ hoc diximus in. c. abba tem in fi. de. ꝟ. ſig. et glo. in regula p̓uile. gium de reg. iur̄. li. vi. Itē pͥuilegiū ꝑdit̉ ꝓpter ſex vt in glo. vnica in fi. in c. reno. uantes diſ. xxij. et eſt duplex priuilegiuꝫ ſcꝫ generale ⁊ ſpeciale Benerale eſt quod ꝯmum corpori vel collegio ꝯceditur. vt ī c. cum et plantare. e. ti. vel vniuerſitati. xvij. q. iiij. ſi quis ſuadente. Et quod con ceſſum eſt minoribus et eccleſijs circa cō tracius vel quaſi ⁊ circa iudicia. Itē qd̓ ꝯceſſum eſt mulieribꝰ circa fideiuſſores. Speciale eſt qd̓ ꝑſone ꝯcedit̉ et illud ex tinguitur cū ꝑſona. vij. q. i. petiſti. ⁊ regu la priuilegia ⁊cͣ. et pone exemplū de p̓ui legio. ver. gra. princeps ꝯcedit deporta to vel alij non valenti teſtari ſcd̓m ius ꝯ mune romanoꝝ ciuile liberā teſtamenti. factionem. hoc p̓uilegiū ſignificat ꝙ poſ ſit teſtari ẜuando ſolēnitatē. que de iure ciuili requiritur in teſtamento vt. l. ſi qn̄. C. de inoffi. teſt. Et ſumit̉ ſignificatū ex ſolēnitate que multis vigilijs eſt excogi tata quare non eſt veriſimile principē tā faciliter illam tollere velle et ex priuile. gio ſiue natura eius eſt qꝛ priuat ius com mune. ⁊ ſic verba debent recipi in ſuo ſig nificato ſtrictiori. Itē ibi prīceps volen ti teſtari ꝯcedit liberam teſtamēti factō nem intelligitur ꝙ poſſit teſtari nō ſerua ta ſolēnitate iuris ꝯmunis ciuilis dū ta men ꝯſtet ſicut de milite dr̄ꝙ ſignificatū ſumit̉ vt priuilegiū valeat et aliquid ꝯce datur niſi em̄ ſic intelligeretur nullū eſſꝫ priuilegiū. Itē pͥnceps ꝯceſſit alicui edi ficare licere in loco publico intelligit̉ ſi ne alteriꝰ inturia vel incōmodo. vt. l. ij.§ ſi quiſa principe. ff. ne quid in lo. pu. fiat racio qꝛ omnes tuetur ab iniurijs verifi militer non vult aliū ledere nec princepſ vult valere ſuū priuilegiū qd̓ eſt in alteri us detrimentū vel quod tollit ius ꝯmune vt. l. quociēs. ⁊. l. reſcripta. C. de p̄ci. im pe. offerē. et hoc verum niſi in priuilegio fieret reuocatio legis derogatiue ſcꝫ dicē do nō obſtante. l. tali vel tali. vt. l. ſi quis in princi. ff. de le. iij. idem̄ in quo ius caſu quo euidenter apparet principē velle tol lere legem derogantē priuilegio qꝛ volū tas ſua eſt lex niſi contrariet̉ legi euange lij. quia hanc tollere non poteſt. pro ¶ Probacio ẜm azo. eſt rei dubie ꝑ argu menta oſtenſio. ſed hec diffinitio ẜm goſ locū ſolū hꝫ in hijs qui ꝓbant̉ ꝑ inſtanti am diſputationis non aūt in iudicio vbi ꝓbatio fit ꝑ teſtes et inſtrumenta ⁊ plerū qꝫ ꝑ iudicia et p̄ſumptiōes Et dr̄ ꝓbatō ab aduerbio ꝓbe. nam ꝓbe facit qͥ ꝓbat quod intendit qꝛ ꝑ hoc penas nō ꝓban tium euadit. vel ꝓbatio eſt rei dubie ī iu dicio legittime facta declaratio Quāuiſ hec diffinitio moderetur ꝯtrarijs. et dici tur etiā ꝓbatio quaſi ꝓba actio rōe qua. s. Et nota qd̓ ꝓbatio fit multipliciter. Primo ꝑ aſpectū vt in notorio qd̓ ꝓba tur ꝑ facti euidentiā. c. euidentia de acc. c. ꝓpoſuiſti. de ꝓba. ff. de ven. inſpici. l. i. in pu. xvi. q. iij. inter memoratos. nec ob ſtat quod oculus plerūqꝫ fallitur. c. cām e. ti. xxvij. q. i. nec aliqua quia frequenctꝰ non fallitur de hoc vide goff. de ꝓba. in ſum.§. inſinuata nobis. etiā fit ꝓbatio ꝑ aſpectū in atroci iniuria. ff. de iniur̄. l. ij. Item in etate vt. l. minor. ff. de mino. ſe cundo fit ꝑ teſtes plures vel etiā ꝑ vnum cū alijs p̄ſumptionibꝰ. ehementibꝰ. ter cio ꝑ inſtrumenta Quarto ꝑ confeſſionē et hij quatuor modi ponunt̉ in. c. cū ad ſe dem de reſti. ſpolia. Quinto fit ꝑ ſcriptu ram antiquoꝝ libroꝝ. c. cū cauſam. eo. ti. Sexto ꝑ violentā p̄ſumptōem. xxxij. q. i. dixit dn̄s. Septimo ꝑ famā cū alijs p̄ſūp tionibus. c. tercio loco. e. t. Nam vicinie fama facit ꝓbationeꝫ. c. vl. de frigi. ⁊ ma le fi. etiā ꝑ famā cū vno teſte. c. ſicut de ꝓ ba. et ſi iudex dubitat de fama querat a vicinis. ff. de magiſtra. cōueniē. l. i. p̄t au tem fama ꝓbari ꝑ duos teſtes. c. in lr̄is. de teſti. et magis ꝓbat famā quā vnꝰ te. ſtis vt dr̄ in. c. ſuꝑ eo de cō. ⁊ affi. iiij. q. iij

§. ſepe Sed nūquid ꝑ famā et vnū teſteꝫ debet quis ꝯdempnari de crimine ber. ī glo. c. veniens de teſti. dicit ꝙ noͣ. rō qꝛ ī crimine debent eſſe ꝓbationes aꝑtiſſime et meridiana luce clariores ſecuſ in cauſa ciuili. C. d̓ ꝓba. l. vlti. Octauo ꝑ iuramē tum et nota ſoli ſacramento creditur qn de ꝯſcientia alicuius queritur ſiue dubi tatur de ſen. ex. c. ſi vero aliquis. Itē ꝓ batio teſtibus ⁊ fide tabularū ꝯſtat. c. fo rus de. ꝟ. ſig. vide goff. e. ti.§. ſpes ꝓba tionum. ¶ Probatoria vel ꝓbatorie officioꝝ ſūt documenta ad ꝓbandum aliquē eſſe pr uilegiatū ad officiū aliquod auctoritate ī periali vt pōt colligi. C. de apparito ⁊ di uerſo offi. l. ꝓbatorias li. xij. ¶ Proconſul dicitur iudex ordinarius ⁊ eſt iudex a ppl̓o ꝯſtitutꝰ nō a principe de legatus nec ab alio. ſed ante imꝑatoriaꝫ dignitatem creatus cuius officium eratī prouincijs dirigi ſcilicꝫ in regno tributa rijs vt ꝑ eū ꝓuinciales ſua negociā expe dirent hic vero pluries nō pōt vti faſtib quā ſexies nemo em̄ ſeptimo eſt creatꝰ. ꝯſul. et niſi ſemel ꝓconſulatus fungebat̉ inſignijs. et in ꝓuincia ad eū ꝑtinebat vt ad quoſcumqꝫ magiſtratus reſpiceret. ff. de offi. pro conſul̓. l. proconſules. ¶ Proconſul legatus. eſt cui ꝓconſul ꝓ uinciam ingreſſus mandat iuriſdictio ¶ Procurator ē qui aliena negocia mā dalo ſibi a dn̄o facro gerenda gratuite. ſuſcipit plura vel vnū. ff. de neg. geſt. l. iij §. negociū. ⁊. ff. vi bo. rap. l. ij.§. qd̓ ait ⁊ dicitur gratuite quia ſi interuenit merceſ non eſt ꝓcurator ſed locator oꝑarū Dici tur mandato domini ad excludendū tuto rem curatorem collegia et p̄latos eccleſi arū qui ꝓcuratores ꝯſtituere nō poſſūt. ſed ſindicum vel actorē. et que ſit differē tia inter ꝓcuratorem ſindicū actorē ⁊ vi ce dn̄m notatur de ſyndi. c. i. de offi. ordi. cum vos ⁊ conſtituitur mandato genera li vel ſpeciali. ff. eo. ti. l. i. et. ff. mandati.l ſi remunerandi.§. i. vel ſic ꝓcurator dici tur is qui in iudicio vel mandato dn̄i ne gocia adminiſtrat agendo vel defenden do. l. i.§. i. ff. v. ti. inter que et aduocatuꝫ hec eſt differentia quia procurator cauſā abſentis tractat aduocatus vero cauſaꝫ preſentis vterqꝫ tamen poſtulare dicitur vel ſecundum cano. omniſ adminiſtrator rite dicitur ſeu vocatur procurator vt 1. q. iij. ſaluator Nam procurator eſt nomē generale ad quemlibet adminiſtratorem et per ſequentia que traduntur in conſfi tutione reſtringitur ad id de quo agitur. oportet etiam officium procuratoris eſſe gratuitum quia ſi quid recipit facit cōtra bonos mores. et hoc intelligit̉ quādo pa ciſcitur vt habeat certam partem eiuſ d̓ quo eſt queſtio ꝙ non licet poteſt tamen licite reciꝑe ſalarium pro labore ſuo. Et nota quod duplex eſt procurator ſcilicet ad iudicia et ad negocia qui differunt in tribꝰ quia primo procurator ad iudicia non conſtituit procuratorem alium niſi poſt litis conteſt. cum iam eſt dominus litis et ante litis conteſta. alium procura torem dare non poteſt nec tutore niſi ſit procurator in rem ſuam qui ante et poſt lit. conteſta. conſtituere poteſt. Sed pro curator ad negocia conſtituere poteſt li bere alium procuratorem quēcūqꝫ vult. c. i. de procura. li. vi. Secunda differētia habetur in. c. qui generaliter in fi. de pro cura. li. vi. quia primꝰ non datur niſi ma ior. xxv. annoꝝ ſecundus vero poſt. xvij. annos. terciā differentia habetur de re ſcrip. c. ex parte decani. et nota optimaꝫ rōnem prime differentie iſtoꝝ ꝓcuratoꝝ quia negocium extra iudicium ſumit or ginem a miniſtro ⁊ poſtea tranſit in dn̄m l. quecumqꝫ gerimus. ff. de ac. ⁊ ob. Sed in iudicio negocium originaliter eſt in do mino ⁊ poſtea tranſfunditur in ꝓcurato rem. l. ſi procurator meus. ff. d̓ nego. geſ. Et dicit ludo. de ro. in ſingula. ſu. quod procurator conſtitutus ad agendum cen ſetur etiam conſtitutus ad defendendum vt. l. vnicus.§. penam. ff. de procu. ⁊ hoc verum eſt in procuratore actoris. ſecus in procuratore rei quia licet ſit conſtitu tus ad defendendum non tamen ad agen dum. et dicit idem quod de hoc eſt caſus vnicus in. c. conſtitutus de procura. legi ſtis penitus incognitus etiam nonnullis canoniſtis. et dicit eſſe mirabilem tex. bene mente tenendum.

Procuratorium et mandatum differunt ſicut etiam eſt differentia inter lr̄as ꝓcu ratorias et lr̄as de rato. de hoc vide de reli. domi. c. cum dilectus in glo. i. et de offi. dele. c. coram. et nota ꝓcurator ium mandatum debet fieri legaliter ad quod quatuor exiguntur Primū vt dirigatur aduerſario cui etiam mandati reuocato eſt inſinuanda vel ſaltem iudici cui fides eſt facienda Secundum vt contineat no mina inſtituentis et inſtituti Terciū no men iudicis coram quo ꝓcurator debet exꝑiri Quartum cauſam in qua dū corā iudice eodem plures cauſas. habet infti tuens quod notarijs bene notandum eff. ¶ Prodigus. eſt qui neqꝫ finem expenſa rum aduertit neqꝫ modū. ff. de cur. furio l. i. ſed bona ſua dilapidando et diſſipan do ꝑfundit cui interdicitur bonoꝝ admi niſtratio a iudice ꝑ legem.xij. tabularuꝫ vel alias a lege vt quia in. l. iuli. maieſt. cōmiſit vt. C. ad. l. iul̓. maieſt. l. fi. ¶ Prodigium neutri gene. eſt cibus qui infra ꝓxi mos dies ipſis ꝓdigis cum in terdicitur eis bonorum adminiſtratō ple rumqꝫ a fiſco p̄ſtatur vt. ff. de offi. p̄to. l. plebiſcitis et accur. in glo. iij. l. quicunqꝫ ꝓ reliquis ꝓdigorum. C. de fi. inſtru. li. decimo. ¶ Probate caſtitatis dicitur qui nō ma nifeſte apparet incontinens. c. a multis. d̓ eta. at. quali. ¶ Progama. ſcd̓m quoſdam dicitur pre cedens ſcriptura que ꝑ plures ꝓuincias ſiue loca deſtinatur. ſed ſecundum azo. in ſum. C. e. ti. eſt ſcriptura pub lice ꝓpoſita vt ibi dicitur in.§. mutationes. ¶ Proheres. eſt qui putat ſe heredē eſſe cum non ſit. l. ꝓherede. ff. de peti. here dita. ¶ Prohemiuꝫ. eſt ſermo generalis p̄am bulans in principijs libroꝝ oſtendens in generali que poſtea contineantur in ſpeci ali interdūqꝫ alia plurāqꝫ cōplectens vt no. io. an. in exordio. cle. ſuper verbo quo niam. ¶ Prohibita intelliguntur omnia que n̄ ſunt ꝯceſſa vt in. c. inter corꝑalia de trāſ la. licet videatur ar. contra ꝙ omnia in telligantur conceſſa que non ſunt exp̄ſſe ꝓhibita. Ideo nota ꝙ vbi aliqua conſti tutio ꝓmulgatur affirmatiue ſemꝑ intel ligitur conceſſum quod non inuenitur ꝓ hibitum exemplum. xxxi. q. i. c. vlti. vbi dicitur ꝙ ſi dormierit vir eiꝰ cui vult nu bat in domino non dicitur duobꝰ vel tri bus. vnde poteſt contrahere cum his om nibus. vbi vero ꝓmulgatur negatiue ſem per intelligitur ꝓhibituꝫ niſi inueniatur conceſſum maxime vbi fuit eadem racio vt cum dicitur non occides hoc nulli licꝫ niſi inueniatur expreſſuꝫ vt in iudice cui lex hoc concedit ſecundum ber. in glo. in c. inter corporalia preallega. poteſt etiaꝫ dici ſecundum quod notatur ibidē ꝙ hec regula ſcilicet ꝙ non eſt conceſſum intelli gitur prohibitum habeat locum in iudi cijs et ꝯtractibus ſtricti iuris et in arbi trijs et priuilegijs et in reſcriptis licitis. hec autem regula quod non eſt expreſſe ꝓ hibitum intelligitur conceſſum locum ha bet in iudicijs et contractibus bone fidei in beneficijs et abſolutionibus et in edi ctis ꝓhibitorijs in illis enim quilibet ad mittitur qui non ꝓhibetur vt inedicto d̓ ꝓcuratoribus teſtibus ⁊ matrimonio. ¶ Proditor. eſt qui ſecreta ſibi cōmiſſa. reuelet de pe. diſ. vi. ſacerdos. et de pe. ⁊ re. omnis vtriuſqꝫ. et de multiplici ſpe cie proditorum nota in. c. clericus. xlvi. diſtin. ¶ Proiectum. dicitur quoddam genus edificij quod nulla columpna ſuppoſita. ita edibus ependet vel menibus vt terrā non tangat et alio modo dicit̉ appendix ¶ Promulgare legem. eſt eam condere ⁊ ꝯditam recitare proferre ꝓnunciare pa te facere ꝓdere vel manifeſtare. ¶ Promiſſionem committi. dicimus qn̄ prouenit in eum caſum vt ea aliquid peti poſſit. ver. gra. promiſi tibi equū et ſi nō darem eum eo die promiſi me tibi datu rum centum aureos. ſi modo eo die non darem tibi equum cōmittitur promiſſio. vel ſtipulatio centum aureoꝝ. ¶ Promiſſio et repromiſſio ſic differunt quia promittendo negocium inchoamns ſed repromittendo ad impletum ꝯſolida mus ⁊ ē re ꝓmiſſio qͣſi iterata ꝓmiſſio vt res magis ſit in ſecuro ſicut fit ī facto vbi

fideiuſſio interuenit naͣm debitor promit tit et fide iuſſor re ꝓmittit. vel pocius et melius debitor promittit. ſed debitor vi ceuerſa quam pluries re promittit. ¶ Pronepos. eſt filius nepotis ſicut ꝓ neptis eſt filia neptis. ¶ Proprietarius. idem̄ eſt ꝙ dominus ſcilicet qui cuiuſqꝫ rei proprietatem ha ¶ Prorogare. eſt ꝓlongare producere vl̓ primum tempus extendere. ff. de iudi. l. i. de offi. dele. p. et. gͦ. ¶ Prorogatio. fit de tempore ad tempꝰ c. de cauſis de offi. dele. et fit etiā d̓ re ad rem. ff. de iudi. l. de iudi. l. de qua re.§. i. et. c. cum olym de offi. dele. verſus fi. Item de perſona ad perſonam etiam al tera ꝑte in uita. c. i. de elie. mu. iudi. cau fac. Iteꝫ fit de iudice ad iudicē. ff. de iu di. l. i. vbi noratur ꝙ fundamentum pro rogationis eſt iuriſdictio ergo in iudiceꝫ non habentem iuriſdictionem non pōt fi eri prorogatio quia non entis non ſunt qͣ litates. l. eius qui in prouincia. ff. ſi certū peta. et. c. ad audientiā. ij. in fi. de eccle. edifi. aliud fundamentum eſt conſenſus. IIn lacalia tipep parcium. nam ſi eſſet error vel titubacō non fieret prorogatio. l. fi. C. de cōdi. in de. metus em̄ et error excludunt proroga tionem. l. i. ff. de iudi. quia error excludit conſenſum qui eſt cauſa pro rogationis. ¶ Proſeneta eſt ꝑanymphus.i. media ꝑ ſona per quam aliquis contractꝰ celebra dus aut meundus procuratur. et talis ꝓ curator in ſponſalibꝰ dicitur ꝑanymphꝰ qui explorat voluntatem hominū qui et cum quibus vel int contrahere et que ſit facultas contrahentium vel contrahere volentiuꝫ cuius remuneratio vel merceſ dicitur ꝓſeneticum. Et conſiſtit officiuꝫ eius circa amicicias complēdas et circa aſſeſſores conquerendos ordinarijs iudi cibus. vide. c. i. de hoc in glo. ij. de teſti. li. vi. ſed vtrum ꝓſeneta vel mediator ta lis poſſit adduci in teſtimoniū et compel li in contractu inquo fuit mediator reſpō detur quod ſic vtraqꝫ parte conſenciete et regulare eſt quod in ciuilibus de conſē ſu ꝑcium admittitur alias non in aucͣ. de teſti.§ qm̄ vero. coll̓. vij. ſed vtraqꝫ par te contradicente non admittitur quid au tem altera parte volente et altera non di citur ꝙ hoc caſu compelli non poteſt ſed volens teſtificatur vide. glo. in verbo ci uiliter. c. i. de teſti. li. vi. et ad princi. glo. in. c. dilectoꝝ de teſti. cogen. Item vtrū proſeneta ex contractu vſurario teneatur ad reſtitutionem vſurarum Dicit̉ quod ſic ſecundum glo. ſingularem. l. ſi ficiēte ff. ad. l. pompe. de parici. et bar. facit mē tionem in. l. i.§. incidit. ff. ad turpi. bal. ī c. i.§. ſi mulier in penulti. colūpna de cō trauerſia inueſti. feu. contrariuꝫ ponit ra tionem aſſignans optimam. et dicit lad. de roma. ꝙ ipſi ambo neſciūt quid dicūt ſicut muſcipula ſuper prunas et allegat Anno. et Io. an. in. c. michael de vſuris et archi. lacius in. xliij. diſtin. ſicut non ſuo. et lapus de caſtiliano in allegatōibꝰ ſuis. xciij. plenius omnibus diſcutit. ¶ Proſcriptio. eſt aduerſus abſentem. indicialis pronuncialis ꝓnunciatio vt in poſterū ꝓcul agat.i. maneat ab imperio et talis contra quem fit ꝓnunciatio taliſ et cuius bona palam et aꝑte ſcribuntur. dicitur proſcriptus. et debent omnia bo na ſcribi et de ipſis inuentarium fieri con tinens tam mobilium et ſe mouentiuꝫ di uerſas ſpecies ⁊ qualitates quā immobi lia vt manẜ agroꝝ et numeꝝ vinarū quā tum ſit in vineis oliuetis arbuſtis arato rijs et paſcuis hanc p̄ſcriptionem greco vocabulo dicimus pragmaticam queſtō neꝫ licet aliqnā ſignificatione queſtio tor mentum dicatur quia tormentis commu niter veritas inquiritur quare tortores. dicuntur queſtionarij vt infra de que ſti onibus ¶ Proſocer. dicitur mariti auꝰ. ꝓſocruſ eſt vxoris auia. ¶ Protector eſt qui ſtat armatus cū prin ciꝑe. vnde oliuius et belliſanus erant do meſtici protectores iuſtiniani ſecundum accur. in. rub. de domeſti. et ꝓteet. ꝑ to. li. xij. ¶ Proteruia eſt crudelitas vel terribili tas ẜm io. an. in cle. vnica de fo. compe. vbi allegat greciſmū dicentē Improbuſ eſt aliquis verbis factiſqꝫ ꝓteruus. ¶ Protutore. ſe gerere di qͥ munimīe tu toris fungit̉ de iure ſiue putet ſe tutorē ſi ue ſciat ſe non eſſe fingit tamen ſe eſſe.

¶ Prouiſio electio poſtulatio differunt. de elec. c. i. li. vi. et ꝓuiſio eſt latū verbuꝫ quod ꝯprehendere poteſt nominationeꝫ poſtulationem p̄ſentationem et collatio nem vt eſt glo. in cle. fi. de elec. que alle gat iura concor. ¶ Prouincia diuerſimode ꝯſideratur di ſtingui. nam in materia preſcriptionū di uerſe ciuitates in quibus habentur ⁊ ex ercentur diuerſe iuriſdictiones ſeꝑate di cuntur prouincie. quandoqꝫ diuerſitas ar chiep̄oꝝ facit aliam prouinciam. et ſic ꝓ uincie qn̄qꝫ modicū diſtant vt pyſana et florentia quandoqꝫ diſtinguuntur ꝓuin cie medio freto vt hyſpania gallia ſilicia et ſic ſumitur diſtinctio ꝓuinciaꝝ. iij. q. ii. §. ſpacium vbi dicitur ꝙ ad ꝓducendus teſtes de eadem ꝓuincia dantur tres me ſes de contigua vi. et de tranſmarinis no uem menſes de hhoc in. c. vltra terciam de teſtibus ẜm inno. pn ¶ Pubertas. Re. s. impubes. ¶ Publicani dicuntur qui publico vecti gali adminiſtrant vn̄ eoꝝ nomen deſcen dit ſiue ad hoc conſrituti vt publica ve ctigalia exigan? ſiue tributa cōducant. ff de pub. et vecta. l. i. nam etiam dicuntur vectigalium ꝯductores fiſci vel rerū pu blicarū. et qui lucra vel publica negocia ſeculi fectantur vt ibidē. l. iij. aliter publi cani dicuntur qui publice peccant vt in euangel̓. luce. xviij. c. de phariſeo et pub licano. ¶ Publicarij dicuntur qui ab aliquo de lictum ſic enorme in publicū erarium de uoluunt. ¶ Publicaria. dicuntur ea queⁱ ob aliqd̓ deſictum ſic enorme in publicū erariū de uoluuntur. et inde dicitur publicio bono rum. ¶ Publice honeſtatis iuſticia. eſt ꝓpinqͥ tas ex ſponſalibus ꝓueniēs robur trahēſ ab eccleſie inſtitutione ꝓpter honeſtatem Non em̄ eſt honeſtum vt quis eam ducat quam ſuus ꝯſanguineus deſpōſauit. ca. ad audientiam et. c. ſponſam de ſpon. vn̄ huiuſmodi ꝓhibitio nō ꝯſurgit excōſans uinitate nec affinitate ꝯtracta ex nuptijs ꝯſumatiſ. ſed ex quadam publica equi ta te inductum eſt hoc ius ꝓhibens mr̄imo nium ꝯtrahi et contractum dirimens. Et nota ꝙ ideo dicitur publiceⁱ honeſtatis. iuſticia quia in matrimonijs nō ſolum ꝙ liceat ſed quod honeſtum eſt ꝯſideratur ff. de ritu. nup. l. ſemꝑ et oriatur etiā ex ſponſalibus que de iure non ſorciuntur. effectum. vt in. c. ad audientiā p̄alle. ſecꝰ in matrimonio quia affinitas non contra hitur ex nuptijs interdictis. vide goff. in ſum. de ſpon. vbi dicit ꝙ ſcd̓m quoſdam in nullo caſu locum habet hodie publice honeſtatis iuſticia niſi in ſponſarfatriſ d̓ qua in veteri et nouo teſtamento ꝓhibi tum eſſe videtur quia ſponſaꝫ fr̄is frater habere non poteſt dicto. c ad audientiaꝫ cum ꝯcordantijs in glo. et rōnem dicunt quia ſublata eſt in eo caſu in quo de maio ri equitate locum habuit ſcꝫ in ſobole ſu ſcepta ex ſecundis nuptijs cognatōni vi ri non cōpulanda pͥoris de ꝯſang. et affi. non debet ideo et in alijs reuocata videt̉ quia de ſimilibus idem eſt iudiciū vt ibi ¶ Publica iudicia. ſunt dicta quaſi po pulica qꝛ cuilibet de ppl̓o ꝑmiſſa eſt eoꝝ ꝓſecutio vt.s. pͥuata delicta. ¶ Publicū ius ē ꝙ p̓ncipalit̓ ſpectat ad publicam vtilitate Re. s. ius public̄. ¶ Publiciana actō. Re. s. actio publici ana. ¶ Puberes a pube.i. a pudicitia corꝑis ſunt dicti. et dicitur eſſe puber qui iā cō pleuit. xiiij. annum ſi eſt maſculus ⁊ gene rare poteſt. et. xij. ſi eſt femina. c. puberes eo. ti. ¶ Puerpera eſt que parit in annis pueri libus. vt inquit tex. in. c. puberes. de ſpō. impube ¶ Pueri dicuntur filij non filie. ſecundo dicuntur etiam omnes ſerui pueri etiam ſexagenarij. tercio dicuntur ꝯmunit̓ om nes qui ſunt in etate puerili ſcꝫ mares a ſeptēnio vſqꝫ ad. xiiij. annuꝫ et puelle vſ qꝫ ad. xij. annum. ff. de ver. ſigni. pueri et de etate. et qualitate. ex ratione in glo. i. de regularibus ad noſtram. xxi. q. i. ca. i. quando tamen legantur pueris alimēta pueri et puelle dicuntur vſqꝫ ad. xxx. au num. ff. de ciba. ⁊ ali. lega.

¶ Pulſare. differta verberare quia pul ſamus ſine dolore ſed verberamus cū do ¶ Prudentia eſt carnalis ꝯcupiſcentia. xxxij. q. i. non eī. alibi appellatur malicia de ſpon. impube. c. de illis. ij. ſic etiam in delictis de delic. puer. c. pueris de de ſpō ſa. impub. c. tue. in glo. iij. ¶ Pupillus dicitur qui cum impubes ē deſijt eſſe imꝑtāte patris. aut morte pa tris. aut emancipatione pr̄is et ſic pupil lus dr̄ etiā ſi habet patre. l. ſi ſeruus.§. pupilius. ff. de. ꝟ. ſig. vbi diciturſi eſt de fectus etatis patris auctoritas nō ſuffic̄ ad obligandum nec obligare pōt ſi eſt in patris poteſtate etiam patre auctore ꝙ eſt ſingulariter notandum.§p̄alle. qꝛ nō eſt alibi niſi in.§. pupillus in fi. inſti. de ī uti. ſtipula. ¶ Pupilla ſimiliter dicitur infra annuꝫ pubertatis emancipata vel morte patris deſinens eſſe in poteſtate eius ſcꝫ. xij. an noꝝ ſicut pupillus infra. xiiij. annum. ¶ Pupillaris ſubſtitutio dicitur que fit impuberi in euentu morti eius in etate pupillari ſiue verba ſint expreſſa ſiue taci te intellecta inſti e. ti.§. i. ꝓprium eī ſigni ficatum verboꝝ ſignificat vlterius taci tam vulgarē vt. l. iam hoc in re. ff. eo. ti. et econtra vulgaris nō ſignifīca: pupilla rem. alia vide infra ſubſtitucio. ¶ Purgatio. eſt de obiectō crimine inno centie oſtenſio. et ē duplex ſcꝫ canonica qͣ ſit ꝑ iuramentum et hec approbat̉ ⁊ vul garis ſcꝫ ꝙͣ ſibi vulgus inuenit. et hec fit ꝑ ferrū candens ꝑ duellum ꝑ aquā frigi dam ſiue bulientem et hec reꝓbatur. vt. tixi pcrin timū e. ti. c. ex tuarū. ⁊ ꝑ totū. ti. et. ij. q. iiij. me mina. Forma. aūt purgatōis hec ē ꝙ infa matus iurabit ſe immuneꝫ eſſe a crimine quo infamatur et cōpurgatores iurabūt illum verum ſe credere iuraſſe. c. quociēs et. c. vlti. e. ti. aliter. autē deponere nō de bent ne ſubeant anceps ꝑiurium. ff. de in lit. iuran. l. videamus. et numerus cōpur gatorum habetur. ij. q iiij. omnibus ſi le gittimi. et. c. preſbīter ſi a plebe. vn̄ Pon tificem parium manus excuſat duodena Sexta ſacerdotem leuitam tercia purgat Quem plebs infamat purgabitur in ma nifeſto Quem chorus ante choꝝ. ſua ſit. purgatio preſto. Nam vbi ꝯtingit malū ibi moriatur. ij. q. i. ſi peccauerit Hodie numerus cōpurgatoꝝ arbitrarius eſt in ſpecta ꝑſone qualitate et infamīe quanti tate. c. eum in iuuentute. e. ti. Ideo alij dantur verſus Hoc hodie reſtāt arbitrio iudicis extat Maior maiori minor imꝑo nenda minori. Nam in penis imponēdis ſicut et in purgatione indicenda quatuor ſunt conſideranda ꝑ iudicē ſcꝫ ꝑſona cau ſa locus et tempus vt in. c. fi. de tranſacͣ. vbi tex. ⁊ in glo. ꝯcor. ⁊ hec de forma pur gationis canonice. ſed de purgatione vul gari patet in e. ti. ꝑ to. et. ij. q. iiij. mono machina mennā et conſuluiſti. Et eſt tri plex ratio quare huiuſmodi purgatio ꝓ hibetur. primo quia hec facta ſūt inuidia fabricante vt in. c. mennā p̄alle. ſecundo quiā deus in ea temptari videtur vt in. e ti. c. vlti. tercio quia vt pluximū innocēt condempnatur vt in c. ſignificantibus. e. ti. deus aūt temptari non debet.xx.jj. q queritur. ¶ Puteal. eſt illud quo puteus operitur ⁊ tantum de. p. ¶ Qua Uadras eſt quarta pars aſſis quam perficiūt treſ vncie. alia nomina: Re. s. as. Quāuis hec dictio habet am pliare ad maiora expreſſis in cle. i. de re. iudi. Quaſi. quandoqꝫ eſt ex p̄ſſiuū verita tis. vt io. i. quaſi vnigeniti a patre. c. ꝑro chianos de deci. vbi gl. et. ff. ex qui. ca. ma. l. ait pretor.§. item ei. Quaſi ſenten cia. eſt ſi quis in iudicio ꝯfiteatur ſe furē ſecus ſi extra. vel eſt cum quis p̄miſſis a ctionibus que naſcuntur ex delicto nō eſt dampnatus. ſed ipſe dedit vel dare debꝫ pecuniam ne ꝯueniatur illis actionibꝰ ⁊ preſumitur ꝙ llud faciat ex conſcientia delicti excuſatur tamen vbi cum iuſſu p̄ toris. cum eo tranſigitur. ¶ Quantiminoris actio. Re. ſupra ac

¶ Quācitius hͦ tꝑe ē ẜm arbitriū boni vi ri cū lege vel canone non terminetur. que ¶ Querela. eſt ius qd̓dam reſcindendi te ſtamentum vel donationē vel dotē in to tum ceptā et cōpetebat reo ex his q̄ acta ſunt vel in ꝑtem Non eī eſt ꝓprie actō qꝛ nō agitur vt quid detur vel preſtetur nec eſt ꝓprie accuſatio qꝛ nō aecuſatur qͥs vt puniatur in corꝑe. ſed obtinet mediā viā et aꝑit viā ſuccedendi ſecundū azo. in ſū. C. de inoffi. teſtamento. ¶ Querela inofficioſe damnatōis. indu citur ad inſtar inofficioſi teſtamenti ⁊ cō petit liberis vel parētibus a dn̄o debito bonoꝝ poſſeſſori ſubſidio iniquo excluſo et datur ꝯtra illos quibus datū eſt in vſū ſcd̓m azo. C. e. ti. ¶ Querela inofficioſe dotis īducitur ad inſtar donatōis inofficioſe ⁊ ꝯpetit filijs cum matre cū omnia vel pene omnia ī fi lioꝝ fraudeꝫ dedit ꝓ ſe vel ꝓ filia vel mu liere alia ẜm azo. e. ti. ¶ Querela inofficioſi te ſtamenti dat̉ o bus qui tꝑe mortis īminentis ab inteſta to poſſunt ſuccedere ex heredatis vel p̄te ritis ꝯtra ſcriptos heres vel fideicōmiſſa ¶ Quartaꝝ. tres ſunt ſpēs. vna eſt debi ta iure naturę que dicitur bonoꝝ ſubſidi um que hodie eſt aucta ad trientem ⁊ ſe miſſem ẜm numeꝝ filioꝝ vnde. Quatuor aut infra dāt natis iura trientē Semiſſeꝫ vero dant natis qͥnqꝫ vel vltra. Alia eſt trebellianica. tercia falcidia de quibus ī c. ranūcius de teſta. in glo. ſuꝑ verbo qͣr tam ꝑtem et in. c. ſi pater. e. ti. li. vi. Et differunt trebellianica et falcidiā in hͦ qꝛ teſtator pōt auferre falcidiam ⁊ grauare heredem ꝙ ipſam non detrahat. trebelli anicā vero nō pōt interdicere ſibi. ¶ Queſtio. eſt inquiſitio veritatis ꝑ tor menta ẜm azo. in ſum. C. e. ti. vel eſt ora cio interrogatiua. aliā ſignificatione idē eſt qd̓ tormentum qꝛ tormentis veritas inquiritur vt cū ſeruus torquētur ꝓ crīe fraudati cenſus aut leſe maieſtatis vt de domino dicat que nouit ita capitur ꝓtor tura. in. l. ſi ẜuns.§. ſi quiſante queſtiōeꝫ ff. de vſufruc. inde queſtionarij et dicunt̉. tortores. ¶ Queſtio incidens dr̄ illa que ante litē ceptam ꝯpetebat reo ex hijs que acta ſūt inter ſe eum et actorem vt pac. de nō pe. rem iudi. ¶ Queſtio emergens dicitur ea que p̄po nitur ex hijs que emergūt in lite vt ſi que ritur an iſte poſſit teſtari vl̓ an̄ danda ſit dilatio vel conſimilia. ¶ Queſtio ꝓprietatis ē in qͣ de ſola ꝓprie tate hͦ ē de dominio vel quaſi dominio ē queſtio de cau. poſ. ⁊ ꝓpri. cū dilectus et dico qͣſi dn̄io ꝓpter res incorꝑales que n poſſidētur vt in ſpūalibus iuſti. d̓ re. cor. et incor.§. incorꝑalia. ¶ Queſtio poſſeſſionis ē in qua de ſola. poſſeſſione ꝯtrauerſia ventilatur de or. cogni. ſuꝑ ſpoli. ¶ Queſtio ſtatus mouetur cū qͥs vēdica tur in ſeruū. C. de aſſer. tollen. l. vnica in pͥn. et. liiij. di. frequens. Itē queſtō debꝫ eſſe de dubio. c. cū in iure de elec. c. d̓ mu liere d̓ ſpō. ⁊. l. ancille. C. de fur. Itē dꝫ eſſe de difficili. ff. ad carbo. l. idema. ¶ Queſtores illuſtres ſic dicti ſunt eo ꝙ pecunie publice q̄rende ꝑ mundū ⁊ ꝯẜua de ſiue ꝯgregāde curā ⁊ ſollicitudinē ha berent ⁊ ad hͦ creati erant ⁊ dicebantur. queſtores erarij ab ere.i. pecunia dicti. fi de ori. iuxͣ. l. ij.§. exactis deinde regibus poſt pͥn. le. ¶ Queſtores ſacri pallacij dicūtur qui pallacio pͥncipis libris pͥncipalibus lege dis vacabāt nō dico ſentētijs qꝛ illuſtres tm̄ illas legebāt. vel dicebātur qͥ idē offi ciū gerebant in domo imꝑatoris. talis ec̄ cādidatꝰ pͥncipis dicebatur. ⁊ ſic capitur in ꝓhe. īſti. ⁊. ff. d̓ of. q̄ſto. l. i. ī fi. ⁊. ff. de ori iur̄. l. ij.§. deinde vi. accur. in glo. iij. ī §. cūqꝫ inſti. ver. s. ¶ Queſtores pr̄icidij dicūtur qͥ cauẜ ca ꝑitalibus p̄fecti vel p̄poſiti erāt. ff. d̓ ori. iur̄. l. ij.§. p̄al. inde exqueſtor.i. extra que ſturam poſitus. qui ¶ Quincūs eſt ꝑs aſſis ꝯſtans ex. v. vn cijs et nō dr̄ reſpectu totiꝰ aſſis qꝛ nec mꝰ tiplicatus nec duplicatus reddit ſuuꝫ to tum iuſti. de here. inſtitu.§. hereditas in

¶ Quirites ſunt romani ſic dicti a quiri no.i. romulo eorum rege ſic dicto a quirꝭ ideſt haſta. ¶ Quiſquilie dicuntur ſordes domꝰ mū date q̄ ſcobis eiciuntur.ſ. lapides. folia. ſtramenta. pulueres. oſſa. ¶ Quis vel qui reſtringit p̄cedentia. eti am qn̄qꝫ declarat vt no. in. l. i. C. de ſum. tri. et fi. catho. et refert aliquādo antece dens in genere. C. de in iurͣ. l. dominū ſi cut et alius iuxta illud et alij duo neꝙͣ Et qui eſt relatiuū ſubſtantie. C. de ſenten. que ꝓ eo quod intereſt. i. i. ver. glo. C. de ſum. tri. l. i. in glo. ¶ Quilibet eſt diſtributiuū vt no. ff. de duo. reſti. l. duos reos. et aliquādo poni tur ꝓ aliquis vt in. c. de hoīe de cele. miſ. quo ¶ Quod iuſſu actio. Re. s. actio. ¶ Quod metus cā. Re. s. Actio. ¶ Quod vi aut clam. ¶ Quoꝝ bonoꝝ Re. ſupra de interdictꝭ ¶ Quoꝝ legatoꝝ. ¶ Quo eſt idē ꝙ ꝓut. C. de pe. l. ſi quis in metallo. ¶ Quondaꝫ pōt ſignificare tria tꝑa pre ſens p̄teritū ⁊ futurū vt no. ꝑ gl. in. l. nec emptio.§. fi. ff. de ꝯͣhen. emp. et. c. cū olī in pn. de offi. dele. c. ex ꝑte de fo. ꝯpe. vbi dr̄ quondā regina et ſcd̓m veriorē viā ſig nificat pn̄s tꝑs in. c. ex ꝑte p̄al. qꝛ regina dicetur donec nubit inferiori vt ibidem in glo. fi. in fi. Item dicit bar. in. l. i. ff. de no. oꝑ. nūci. ſi tabellio ponat in inſtrumē to. M. quondā filius. p. licꝫ pͥuat tn̄ īſtru mentum ꝑ verbū quondā nō viciatur de quo ꝑ ſpe. in ti. de inſtru. edi.§. reſtat ad fi. vnde olim iam dudū quondā tria tꝑa ſeruat Tempus p̄terituꝫ p̄ſens ſignatqꝫ futurū. AA Acio ſecū dū azo. de eden. ē ſcri. ptura cauſa negatōis mutue edita de datis A et iacceptis. ſecus ſibi ꝑtinetur de pignore tm̄ vl̓ deimādato tm̄ vl̓ de ꝯſtituta pecunia tm̄ Aliter capitur rō dum dr̄ rōnem eſſe reddendam de om nibus ar. de reſcrip. ſi qn̄ in. ꝟ. rōnabileꝫ cauſam. quia teſtis nō valet niſi cauſam ſui dicti reddat ſi queratur ab eo. ij. q. i. ī primis. tunc enī rō ſumit̉ ꝓ cauſa. ſimi lit ibi. quod rōne caret extirpare neceſſe eſt. vt. lxviij. diſ. cor. ep̄i. etiā p̄latus dꝫ eſſe ꝑatus rōnem reddere omni poſcenti.§. ecce in fi. xxxvi. diſ. et in. l. ſi quis.§. ſed ī terdū. ff. d̓ reli. ⁊ ſump. fu. Et intelligitur illud dictū ſi pōt qꝛ ꝑ impotentiam qn̄qꝫ non eſt oīm reddenda rō. ff. de leg. l. non oīm. et p̄cipue ī arbitrarijs vt quod ſpe. intitulat de teſte. in ſingulari. hoc gre. ix. de teſtibus. ẜm io. an. ergo dr̄ ſic volo ſic iubeo ſit ꝓ rōne voluntas. ¶ Raciocinia. ſunt rōnū redditiones ad quas aliquis obligatur ex adminiſtra tōe rei publice vel priuate quā geſſit. vn̄ pub lica. ſicut illa quibꝰ obligantur officiales curie ex adminiſtratione aliqua ad rē pu blicam ꝑtinentem. vt in. l. officialis C. d̓ ep̄iſ. et cle. priuata autem ſunt illa quibꝰ obligantur aliqui ex adminiſtrationē reꝝ ꝑtinēciū ad priuatos. vt tutores curato res vel ꝓcuratores. gaſtaldiones. et ba ioli aliquoꝝ vnde obligatus ad rōcinia. eſt ad racionem reddendam alicui aſtri ctus. ¶ Rancor. eſt viciū carnis ſicut mucor. panis et acor vini. vnde dicitur caro ran ceſcit vel rancida eſt. ¶ Raptor reruꝫ. dr̄ ille qui bona aliena vi rapit et aꝑte. ff. nequis eum qui in ius ſed eximendi et ſic etiā eſt raptor hoīm et maxime mulieꝝ ¶ Raptor et fur ex animo dicuntur inſt. vi. bo. rap. glo. iiij. ¶ Kaptus tus. tui. dicuntur rerū. vt. ff. de incē. rui. naufra. per to. et hominū. vt. C. de rap. virgi. vel vi. l. vnica licet qͥdā teneant contra primum et loquitur ſolū de mulieribus raptis a viris nō de mulie ribus rapiētibus viros. ff. de le. l. ita ſcri ptum in principi. quia non eſt eadem ra cio viri et mulieris. nam maior caſtitas. requiritur in femina quā in viro. C. de nup. l. a calligato et probatur. ff. de ritu nuptia. l. palam.§. que in adulti. ⁊ ꝙ ibi nota.

¶ Kapina eſt violenta receptio reꝝ vt ī I. i. C. vi. bo. rap. ſed raptuſ ꝓprie ē violē ta receptio mulierū. ẜm goff. ar. l. i.§. ſci endum et.§. ſe. ff. de ſeꝑa. et. l. filiuſfa. ff ad macēdo. ⁊ C. de iure. domi impe. l. iij et. ff. de eo qd̓ cer. lo. l. i. Ratihabitio retro trahitur. ⁊cͣ. c. rati habitionē de re. iurͣ. li. vi. ⁊ hͦ eſt veꝝ ſi ſit tale factū ꝙ ab inicio mandari potuit et is concedere qui ratum habuit aliter nō vt in. c. ſignificauit d̓ regulis et trā. ad re li. et. c. cum virum. Et ē duplex ratihabi tio. q̄dam tacita. et quedā expreſſa in. l. vero in fi. ff. de ſolū. C. ad macedo. l. fi. ⁊ ff. de iudi. l. i. ¶ Racionalis ceſaris. idem̄ eſt ꝙ ꝓcura tor ceſaris a rōnibus gerendis ſic dictus. vi. ꝯſti. gre. C. de raci. oꝑ. pub. Fę ¶ Receptatores dicuntur qui aliquoſ re ceptant ⁊ vt frequentius ſonat in maluꝫ ſunt em̄ illi qui fures raptores ⁊ ceteros. malefactores recipiunt vt. C. de his qui latro. l. i. et. ff. de recepta. l. i. ſine quibuſ latere non poſſunt vt in. c. ſicut ayt d̓ he reti. vbi hereticoꝝ receptatores anathe matiſantur ſed receptores ẜm inno. dicū tur aduocati in. c. exꝑte de poſtu. ¶ Recuſatio ẜm ſpe. e. ti. eſt iuriſdictio nis vel audientie cauſa ſuſpicionis ꝓpo ſita declinatio. vt. C. de. iudi. l. aꝑtiſſimi et dic. vt nota ibi. et. ff. de libe. cau. in. l. fi. et. C. de iur̄. doti. l. que. etiā d̓ fo. ꝯpe. ſi quis ⁊ melius de app. c. ij. in glo. ij. ⁊ fit vſqꝫ ad. xx. dies ẜm leges vt. C. de lit. cō teſt, aucͣ. offeratur. ¶ Recta linea. aſcendens. ſunt pr̄ auꝰ ꝓ auus abauus attauus tritauus. ſicut in feminis lineam dicimus mr̄em auiā ꝓa uiam abauiam. ¶ Recta linea deſcendens. ſunt filius fi lia nepos neptis ꝓnepos ꝓneptis abne ¶ Reciſius.i. breuiꝰ. c. cū. ſit romana. de appel. ¶ Reciſoria actio. Re. s. actio reciẜ. ¶ Recte notat iuſticiā ſicut rite ſolemp nitatem. ff. de inoffi. teſti. l. ij. in glo. ⁊ ſic ſtat aliquid actum eſſe rite vicꝫ ſcd̓m or dinem vel ſolēnitatem iuris qd̓ tn̄ nō eſt actū recte ſcꝫ ſcd̓ꝫ iuſticiā equitatē vt no ta. 10. an. in cle. fi. de app. et notatur. in. c qm̄ ꝯtra de ꝓba. et eſt glo. in. l. iuſte poſſi detur. ff. de acqui poſ. ¶ Rector eccleſie ꝑrochialis hꝫ tm̄ ius in eccleſia ſua quātū habet p̄latus in ec cleſia collegiata. vt in. c. vlti de loca. et conduc. in glo. ꝟ. expelli potuiſſet que eſt ſingularis et dn̄s antho. de butrio dicit eam alibi nō reꝑire in toto corꝑe iuris. ¶ Rector vniuerſitatis. in ytalia ē com petens in declarando capitaneū ciuitatꝭ ꝑiuriū ẜm lud. de ro. in ſingularibus licꝫ quidam ignorantes de hoc dubitent ſcd̓m eundem. ſed dubitare non debent qꝛ lex punit ꝑiuriū. ergo iudex ſecularis poteſt declarare periuriū. l. i. ff. ad turpill̓. ¶ Re ꝯtrahitur obligatio ꝑ traditionē rei ab altera ꝑte certo pacto inſti. qͥ mo. re. ꝯtra. ob. ꝑ to. ¶ Recōuentio. vt fiat in criminalibꝰ di ſtinguitur aut reꝰ accuſatus ſubiecit cri men ꝯtra ſuū accuſatorē in modū excep tioniſ. aut in modū accuſationis. ſi in mo dum exceptionis tunc excipiēs audietur c. cuꝫ dilectus de or. cog. ſi in modū accu ſationis obicit vel recōuentioniſ. tūc aut nomen rei delati eſt ſcriptum in matricu la reoꝝ aut nō. pͥmo caſu poteſt recuſare ſuū accuſatorem niſi ſuam vel ſuoꝝ ꝓſe queretur iniuriam. ſcd̓o vero caſu. aut re us vult ſuū accuſatoreꝫ recōuenire d̓ ma iori crimine et poteſt. aut de pari crimīe vel minori et non pōt vt ꝓbatur. iij. q. xi. neganda et. c. ſequenti et no. in. c. at ſi gle rici de iudi. ¶ Reda. eſt quoddā vehiculū ad eundeꝫ et redeundū habile ⁊ eſt quatuor rotarū. ¶ Redibitio. eſt emptionis reſolutio. vt ff. de acqui. poſ. l. pomponius.§. p̄terea. in. fij. ¶ Redibere. eſt aliquē facere rehabere. iterum quod prius habuit vt. ff. de edili. edic. et redibi. acti. l. redibere in pͥncipi. ¶ Redibitoria actio Re. s. actio redibi toria. ¶ Refragari eſt nocere vel impedire ſi ue ꝯtradicere. ¶ Referre. qn̄qꝫ eſt idem quod accuſare aliquem.

¶ Referendarij ſūt aduocati qui referūt hoīm negocia. ¶ Regula ẜm azo. eſt pluriū rerū narra tione facta cōpendioſa traditio. vel ē cō pendioſa diffinitio reꝝ vniuerſitatē com plectensᵈ Item regula qn̄qꝫ dr̄ ſpecialis norma vel modus viuendi monachoꝝ vl̓ canonicoꝝ quia talis normā recte viuēdi p̄bet. de ſtatu mona. ꝑ to. ⁊ inde dr̄ regū laris Itē qn̄qꝫ regula dr̄ ꝯſtitutio cano nica. xi. di. hoc vr̄e indicimꝰ caritatiᵈ Itē regula ẜm goff. et legiſtas eſt que rē que ē breuiter enarrat nō vt ex ea ius ſumatur ſed ex iure ꝙ eſt regulare fiat vt. ff. d̓ reg. iur̄. l. regula. nā ex regula. nō fit ius ſꝫ ex iure ꝙ eſt regulare fit regula. alias em̄ di ci deberet ius regl̓aꝝ et non regula iuris Et dr̄ regula ideo quia recteducit nec ali orſuꝫ trahit qͣſi a rego. eo ꝙ recte regat. et debet regula fieri ſigno vniuerſali vel indiffinito. Aliter in gramātica. regula ē ml̓toꝝ ſimiliū collectio vl̓ ꝯiūctio. Quid ſit regula vel poteſtas eius quis effectuſ quod officiū eius et qualiter perdit offici um ſuū dic vt. ff. de reg. iur̄. l. i. e. ti. iu xu. li. vi. Sed vtrū regula ꝯp̄hendat in ſe ex ceptiones fuerunt opi. que notantur. ff. e ti. l. i. et facit quod no. in. c. regula. iij. di. Solutio quo ad poteſtatē verboꝝ que in ea ꝓferuntur vniuerſaliter vel indefinite affirmatiue vel negatiue tunc cōp̄hendit exceptiones alias nō diceretur exceptio. vt omnis homo currit p̄ter equū nō eſt ex ceptio qꝛ equus nō cōp̄hendit̉ ibi. Sed qͦ ad materiam de qua fit mētio quo ad iu ris determinationē. exceptio nō cōp̄hen ditur ſub regula quia contraria rō ⁊ ius ē in exceptione quā in regula de hoc vide glo. in rub. de re. iur̄. li. vi. Et quod ſit oſ ficium et poteſtas regule an ius nouū cō ſtituat an antiquū recitet datur diſtinctō ibidem. Nam doctores dicūt tres caſus vel ſpeciēs caſuū eſſe. quidā determinati ſunt. alij ſunt excepti a legis determinati on. et in illis regula non ꝯſtituit ius qꝛ in primis inuenit iam conſtitutū. ⁊ ſecundi nō clauduntur ſub regule determinatōe tercij ſunt in quibus eſt eadem equitas q̄ etiam eſt in caſibus a iure determinātis. nec tamen reꝑiunt̉ a iure poſiti. et in illis facit regula ius ꝓpter ydemptitateꝫ rōis non pacientis ius ſimiliū caſuū eſſe diuer ſum. cuius ibi datur aꝑcior diſtinctō aut ꝯſtitutio iuris p̄cedit traditionē regule. vt locū habeat diſtinctio p̄dictoꝝ caſuū. ſed vbi nō eſt ꝯſtitutio ante regule diſpo ſitionem ſed inuenitur ſola ſimplex tradi cio regule tunc ipſa regula eſt ius. Sed ⁊ finaliter io. an. dicit ꝙ ꝑ regulā nō ſtatur tur ius. ſed ex iure ſumitur regula. ⁊ ideo dicit̉ regula iuris quaſi ex iure ſumpta qꝛ neceſſe ē iuſ quod ē materia p̄cedere regu le diſpoſitionē ius em̄ idē eſt quod rō. i. diſ. ꝯſuetudo. ix. diſ. ſana quippe et ab ex ordio rōnalis creature ꝓceſſit. v. diſ. ī pͥn ci. et hec eſt vera rō quare regule ponunt̉ in fi. decretalis. et texti vt oſtenderet̉ ius non ſumi ex regula ſed regulā ex iure vt. ff. e. ti. l. i. vbi dicitur nō vt ex regula ius ſumatur ſed ex iure quod eſt regula fiat li cet alij reddant colorātam rōem illā ſcꝫ qͣ vltimo dicuntur melius memorie cōmen dantur de ꝯſe. diſ. ij. liquido vide etiam glo. in. c. regula. diſ. iij. ¶ Regula cathomona dicit quod legatū quod fuerat inutile ſi teſtator moritur lꝫ ex interuallo moriatur non cōualeſcit vt. ff. e. ti. l. i. in princi. ⁊. ff. de legi. l. cetera.§ i. et non ꝓprie dr̄ regula nec int̓ eas ponit̉ ¶ Regulares ẜm goſ. ſunt qui ad viuen dum ſe regulariter aſtringūt ſiue ſint mo nachi qui debent vacare diuinis vt. C. d̓ epiſ. ⁊ cle. l. generaliter.§. i. ſiue ſint cano nici regulares naͣ idem eſt iudiciū de am bobus vtⁱ in. c. ex ꝑte de poſtulā. ⁊. c. non magno ne cle. vel mona. ⁊ hͦ ē veꝝ quo ad rem nō quo ad regulā laciorem vt in ti. d̓ ſta. mo. vnde monachos dr̄ a monos.i. vnū ⁊ ycos cuſtos vel a chos ideſt triſtis quia ſolus debet ſtare triſtis. vt. no. C. de ep̄i. ⁊ cle. in rubro. xvi. q. i. c. placuit. ij vbi dr̄ qꝛ mundo mortuus eſt. deo aūt vi uit Et interp̄tatur vnus triſtis vt. e. q. ſi cupis. vbi dr̄ monachū quē ſenſeris cre bro de numis tibi loquētem. inſtitutoreꝫ pocius habeto. ibi tamē excipitur elemo ſina que omnibꝰ ē indifferens. ſed canoni cus dr̄ a canon ideſt regula ⁊ yeos cuſtoſ quia ſēper debet eſſe ſub regula quare di citur regularis naͣm regularis eſt qui ꝑ ꝓ feſſionem imperio p̄lati ſe ſubicit. ¶ Rei vendicatio. ẜm azo. C. e. li. eſt ad̄

tio quedam que datur ſola racione dn̄ū et poſſeſſionis vel quaſi vt. l. in rē. ff. de rei. ven. ⁊. l. i et. ij. C. vbi in rem act. ⁊ di citur vel qͣſi ꝓpter iuriſdictioneꝫ que rōe quaſi dominij datur vt no. inſti. de act. ¶ Relacio. ẜm ſpe. C. e. ti. eſt iudicis du bitantis de iure ad pͥncipem miſſa ꝯſulta tio. et quō debeat fieri relatio no. C. d̓ re ſa. l. i. et vtrū reſpiciat ius vel factū eſt ca ſus in. l. quacūqꝫ.§. i. ff. de iudi. ¶ Relegare eſt aliquē in inſulam vel ī ali um locum mittere vt ibi ꝓpter delictū ali quod qd̓ ꝯmiſit. morā ad tꝑs faciat ſcilꝫ ꝑ quinquenniū et eſt qͣſi bānire. ⁊ debꝫ ſe in loco tali a delictis abſtinere alioquin pena augmentatur vel ꝑpetuat̉. vt. ff. de pe. l. relegati in pͥn. ⁊ tacite nō adimuntur bona niſi expͥmant̉ in ſententia vt. ff. d̓ in terdic. et relega. l. relegatoꝝ.§. ad tꝑs. et ſi adimat̉ pars bonoꝝ in ſum. C. de re. a li. ca. mor. l. ſi quis.§. ſi accipitur. qd̓ n̄ debet fieri ſi tamen lata fuerit ſententia vt dicta. l. relegatorum etiam ad tempuſ de portatus nudus exulat. vt. ff. de capi. dimi. l. tute.§. i. et de re. iudi. l. ea ſola. et C. de pe. deportatoꝝ ¶ Relegatio. ē deportatio quāuis pro prie capiendo differant. qꝛ relegatio fit ad tempus. ſed deportatio imꝑpetuum vi. de hoc. ff. de interdic. et rele. l. relega iorum. ¶ Religioſi ſunt qui vitā regularē ꝓfeſſi ſunt. Et large dicijtur religioſi qui in ꝓ prijs domibuſ religioſe viuūt quāuis nō ſint ꝓfeſſi. vnde tria ſubſtantialia vite regularis ꝓfiteri debet religioſus. ſcꝫ o bedientiam. caſtitatiſ cuſtodiā. ⁊ ꝓprieta tis abdicationem. vt. xij. q. i. nō dicatis xix. q. iij. quia ingredientibus. nec in hijs diſpenſandum eſt in. c. cū ad monaſteriū de ſta. mona. in fi. nā ꝓfeſſio eſt ſolemnis ꝓmiſſio religionis in qua p̄dicta tria con currunt. et religioſi ſicut et alij p̄lati phi ſicam et leges nō legant neqꝫ audiant et ſi contra fecerint ipſo iure ſunt excōicati c. non magno. et. c. ſuꝑ ſpecula ne cle. vel ¶ Religio pͥncipaliter ordīata ē ad oꝑa vite ꝯtemplatiue que in oratōne ⁊ in ſtu dio ꝯſiſtunt. ⁊ ſecundario eſt annexū opꝰ manuū ẜm io. an. in. c. ſane de regula ī no .ii uella. et que religio ſit maior ſubdit ideꝫ io. an. dicens. oportet pͥncipaliter maio ritatem ordinū attendi ex ꝑte finis. ſecū dario aūt ꝓpter exercitiū. nam finē queri mꝰ ꝓpter ſe et exercitiū nō ꝓpter ſe ſꝫ ꝓpt̓ finem. Ex quo ſequitur illam religionem maiorem que eſt ordinata ad finem abſo lute pociorē vel quia illud eſt maius bo num ad quod ordinat̉ vel quia ordinatur ad plura bona. ſi vero vtriuſqꝫ religioniſ ſit idem finis attenditur p̄eminentia ſe cundario nō ẜm quantitatem exercitij ſꝫ ẜm ꝓportionē eius ad finem intentū. vn̄ beatus anthonius in collationibꝰ patrū p̄tulit diſcretionē ꝑ quā quis omnia mo deratur in ieiunijs. vigilijs nuditatibus. elemoſinis. ⁊cͣ. nā illa que ſine diſcretōe fierent facile annexū haberent deficiēdi ꝑiculum. de quo in. c. non medioeriter de conſe. diſ. v. qꝛ nō ſunt religiones pocio res ideo quia habent o bẜuantias arcio res ſed ex eo quia obſeruantie ſunt ordīa te cū maiori diſcretione ad ſuū finē. hoc declarat abbas moyſes in collatione pa trum dicens. ieiunia. vigilie meditatōes ſcripturarū nuditas. ac ꝑuatio omniū fa cultatum. nō ſunt ꝑfectio ſed ꝑfectionis iuſtrumēta deẜuientia ad eſſencialia reli gionis. que tria ſunt vt dictū eſt. nā mul ti philoſophi vt ſocrates. ⁊cͣ. diuicias cō tempſerunt nō tamen ꝑfecti fuerūt niſi ſecuti fuiſſent dn̄m. ſed ē ꝓpriū apoſtolo rum ſcd̓m beatū ieronimū in omelia ſuꝑ euangelio. Ecce nos relinquimus oīa. ¶ Religioſe domus. ſunt domus et mo naſteria xp̄iane fidei ⁊ alia ſimilia pia lo ca ad pios vſus religionis deputata quo cumqꝫ noīe cenſeant̉. ⁊ ſcd̓m goſ. religio ſe domus dicuntur monaſteria tempia. hoſpitalia ⁊ alia loca vt. s. vt in. c. de re nodocheis. e. t. 4. C. de epiſ. ⁊ cle. in. l. or phanocrophos ⁊..l. omnia oratoriā. exiā illa que aliqui ex deuocione in ꝓprijs do mibus ep̄i auctoritate ꝯſtituunt loca re ligioſa ſunt vt. l. xlij. diſ. oratoriū. ¶ Religioſus locus ē in quo mortuus ſe pultus eſt. vel etiam caput eius vt. ff. de reli. et ſump. fu. ꝑto. vn̄ mortuo illato in p̄dium. ipſum religioſum ꝯficitur et pig nori obligari nō pōt. C. que res pig. ob liga. poſ. l. i. poteſt tamen ius vel vſufru

ctus talis p̄dij pignori obligari vel vēdi vt no. ibi. fa. l. quid ergo.§. ſed ſi mortuū ff. dele. i. ¶ Remiſſio eſt cauſe ꝯmiſſe ad cōmitten tem facta mmiſſio. Itē qn̄qꝫ ſignificat idē ꝙ indulgentia ẜm ſpe. ⁊ ſic ſumit̉ in ti. d̓ pe. et re. ¶ Remuneratio. nō fit ẜm oꝑa ſed quo ad intentiones. nam deus nō remunerat bonū quod fit. ſed bonum quod bene fit. Ideo dr̄ quod deus nō eſt remunerator nominū. ſed aduerbioꝝ vt de colluſi. c. i. vbi glo. neqꝫ ad actus deus reſpicit ſꝫ ad cor et ad ſpontaneas volūtates. xv. q. vi c. i. in fi. ¶ Renūciare. eſt remittere vel negare. Re. s. lex acqui. vnde dr̄ liberū eſt vnicui qꝫ iuri ſuo renūciare.i. remittere ius ſuū et negare eo ſe velle vti. vt ī. c. ad apoſto licam de regula. et. vij. q. i. ꝙͣ ꝑiculoſum. de fo. cōpe. ſi diligenti. nō poteſt tamē qͥs renūciare iuri ſuo cū ex ſua renūciatōne etiā iuri alterius p̄iudicium generet̉. nec hijs ꝑ que deo ⁊ homini obligat̉. vt votiſ pollicitationibus. iuramentis. ꝯuentōni bus ꝯ ꝓmiſſis. ⁊ matrimonio. quāuis iu ri exigendi deditū bene renūciare poſſit. c. quidam de ꝯuerſi. cōiuga. Itē renun cianſ beneficio nō pōt illud repetere. c. ſu per hoc de renū. niſi vi vel metu renūcia uerit tunc ip̄m nō amittit vt. c. ꝓx. p̄al. ⁊ c. accepta de reſti. ſpoli. ⁊ pōt quis renun ciare beneficio ꝑſonali non illi qd̓ eſt col legio indultum de pacto non facto vt de hoc no. in. c. ſi diligenti p̄alle. ¶ Renūciatio ꝓprie. eſt rei vel iuris ſpō tanea refutacio et pōt fieri ꝑ illū ad que ꝑtinet illud cui renunciat̉. alias generali ter renūciatio pōt fieri ꝑ quēlibet de re ſua vel iure ſuo ꝓprio. vt. vij. q. i. quā ꝑi culoſum. C. de pac. l. ſi quis in ꝯſcriben do. c. ad apoſtolicam ⁊. c. ſi diligenti p̄al ¶ Repeticō. capitur in iure ꝓ reaccepti on in teſtamento vel ſubſtitutione here dum. vt dū querit̉ de repetitione emoli menti. oneris cōdictionis. modi. vel alte rius qualitatis ⁊ ſignificat̉ eodem modo quo ꝓbabilit̓ ſignificari ꝯcludit̉. ꝟ. gra. teſtator heredē inſtituit qui legata ab eo reliquic et vulgariter ei ſubſtituit ibi re peticio facta cenſetur a ſubſtituto vt in. l licet. ff. de le. i. ⁊ racō ſumit̉ ex voluntate in ſubſtitutione. Item ibi. teſtator here dem inſtituit ticio et ab eo nomine ꝓprio legata reliquit vulgariterqꝫ ei ſubſtituit ibi non cenſet̉ repeticio facta a ſubſtitu to. vt. l. i.§. ad quid ibi nominatim. ff. ad l. falci. de hoc vide no. in. l. licet p̄alle. ꝑ barth. vbi multos ponit caſus. ¶ Replicatio ẜm ſpe. e. ti. d̓ excep.§. mi tum. eſt exceptionis facte excluſio ⁊ ſic ē quedam exceptio ꝯpetens actori ꝯtra ex ceptionem rei. ⁊ iſtā ſemꝑ opponit actor et contra replicationem actoris dat̉ du plicatio reo. Et iteꝝ ꝯtra duplicationem rei datur actori triplicatio. ⁊ ſic in infini tum extendere licet. inſti. eo. ti. in pͥn. de replicatione vide io. an. ꝑmodum ſūme. in. c. a nobis de excep. ¶ Repromiſſio. eſt ꝓmiſſionis iam facte ꝯfirmatō vi.s. ꝓmiſſio. ¶ Repreſſalia. eſt poteſtas pignorandi. ꝯtra quemlibet de terra debitoris data creditori ꝓ iniurijs ⁊ dampnis. de hijs re preſſalijs dicit̉ de iniur; ⁊ damp. da. c. et ſi pignorationes li. vi. vbi ꝓhibent̉ exten di ꝯtra ꝑſonas eccleſiafticas ſub pena ex cōicationis vel interdicti. vnde breuiter rep̄ſſalie dicuntur qn̄ aliquis oriundus. de vna terra ſpoliatur vel damnificatur ab alio oriundo ab alia terra vel etiam ſi debitum nō ſoluerit ei tūc eī datur pote ſtas iſti ſpoliato ꝙ ei ſatiſfaciat ꝯtra quē libet interra illa. vnd̓ eſt ſpoliator vel de bitor. ¶ Repudium. eſt renūciatio ab vxore. miſſa marito vel ecōtra quia mittens cō dictiani alterius petit renūciari. Itē di ci poteſt repudium quod ſub teſtimonio. trium teſtium. vel a p̄ſenti remittit̉. etiā repudium eſt reſidentiū diſcordantia. Ande dicitur libellus repudij ſcriptura in qua alter alterius ꝯdictioni renūciat. in libello aūt repudij ſcribebant̉ hec ver ba ſcꝫ res tuas tibi habeto vel res tuas tibi agito. nec tamen pōt mulier mittere repudiū niſi cauſa approbata. vt ſi forte maritus ꝓpter naturalem imbecillitateꝫ minime coire poſſit. in libello vero diſcu ciendoꝝ ſponſaliū hec verba erant in vſu condictione nō vtor. ff. de diuor. ⁊ repu.

l. i. que aūt ſit differentia inter diuorcium et repudium notat̉. ff. e. ti. in rub. ¶ Repudiare. eſt ſpernere reſpuere vel dedignari. ¶ Reputacio ẜm placē. eſt ꝯpēſatio vt. i ff. de ſolū. ¶ Res. eſt verbum generale vt. ff. ſi cer. peta. l. i. ⁊ in re. ſua quilibet eſt modera tor ⁊ arbiter. C. man. l. in re mandata et C. de hijs qui vt indig. l. polla. in princi. Itē res deterior reddita nō videtur. ff. ꝯmoda. l. iij.§. i. ⁊. ff. depoſi. l. i.§. res. ec̄ res ſua nemini ſeruit. l. in re cōmuni. ff. d̓ ſeruitu. verba p̄di. ¶ Res iudicata ẜm azo. e. ti. dicit̉ ſentē tia que finem ꝯtrauerſiarum ꝓnūciatōe. iudicis accipit. vt. ff. e. ti. l. i. vel eſt quod ꝯdēnatione vel abſolutione ꝯtingit ⁊ ad dunt quidam ſi nullo iuris remedio ſen tencia poſſit attemptari aūt lapſis decē diebus poſſit reformari. ſed hoc non pla cet azo. Item res iudicata eſt a iudice̓ et in iudicio eius quod deductū eſt rōne per eum adiudicatio vt dicta. l. i. cum ibi no ta. nam ibi notatur ꝙ res iudicata non ē ſententia ſed id quod eſt deciſum ꝓnūcia tione iudicis. Sententia vero. eſt diſpōſi tio vel ꝓnunciatio iudiciſ legaliter decla rata. licet ergo ibi glo. videatur hoc igno raſſe Ex quo ſequitur ꝙ interlocutoria n̄ poteſt appellari res iudicata. quia nō ca pit finem ꝯtrauerſiarum licet qͥn̄qꝫ ex int̓ locutoria cauſa diffiniatur nec ſententie. arbitrorum dicuntur res iudicate qꝛ non imponunt finem nam per ſolutionem pe ne poteſt reſiliri. ¶ Res cōmunes. naturali iure dicuntur quaꝝ vſus omnibus animalibus eſt ꝯmu nis vt aer aqua ꝓfluens ⁊ mare ⁊ eius lit tora ẜm azo. et inſti. de rerū diui.§. fluīa autem. ⁊. ff. de acqui re. do. l. i. ¶ Res publice. dicuntur que ſunt omniū ppl̓oꝝ et hominū tantū vt ſunt flumina ⁊ portus ⁊ que ſunt dedicata vſibus popu li vt foꝝ ſtadium. ¶ Res ſancte dicuntur que ab omni leſi on munite ſunt vt muri ⁊ porte ciuitatꝭ que ideo ſancte dicuntur. quia pena ſang uinis ꝯſtituta eſt cōtra eos ſeu aduerſus eos qui aliquid in hijs delinquūt violādo vel aliud cōmittendo vel tales res tran ſcendendo ſcalis admotis vel etiam ali quid in eorum leſionem auferendo vel qͣ libet alia racione occupando vt inſti. de rerum diui.§. ſi quis vero. nam ciues ro manos alias ꝙͣꝑ portas egredi non decꝫ cuꝫ iſtud hoſtile et ab hominandū ſit na et remus frater romuli occiſus tradit̉ ob id quod murum tranſcendere voluit. vn de lucanus fraterno pͥmi maduerūt ſang uine muri. ¶ Res ſacre dicuntur que rite deo ꝑ pon tifices ꝯſecrate ſunt vt edes ſacre ⁊ alia. dona pia que ad diuina miniſteria conſer uanda dedicata ſūt. vt cruces et thuribu la. que etiam alienari ꝓhibentur excepta cauſa redemptionis captiuoꝝ. vt. C. de poſtli. re. l. ab hoſtibus ⁊. l. fi. de hoc vi. c. i. de ping. et ibi glo. ¶ Res religioſe ſepulcra ſunt in quibus homines ſepeliuntur vt inſti. de re. diui. §. religioſum. ¶ Res ſoli. eſt res immobilis vt. ff. de di uerſis. et tempo. p̄ſcrip. l. quibuſdam. ¶ Res emphiteotica eſt res emphi teoti ce ꝯdictioni ſubiecta ſcꝫ illa quā eccleſia vel aliquis dn̄s domino et ꝓprietate retē ta ꝯceſſit emphiteote quantum ad ſolaꝫ poſſeſſionem. vnde ſic hic emphiteota rē illam in aliam ꝑſonā tranſponere vult n̄ poteſt tradere eam ideſt dominiū trāſfer re. eo quod ipſe nec habꝫ nec habuit illd̓ ⁊ ideo alteri dare nō poteſt quia nemo in alium plus iuris tranſferre poteſt ꝙͣ ipſe habet vt in regula nemo plus de re. iur. li. vi. ¶ Reſartire. eſt reſtaurare. vnde dicitur tu compelli debes mihi damnū reſartire ideſt reſtituere. ¶ Reſtitutio in integrū require ſupra in integrū reſtitutio et datur tam eccleſie qͣꝫ minoribus rōne etatis. quare eſt prioris ſtatus vel iuris reintegratio. quia ſuccur ritur ꝑ reſtitutionis auxilium minoribuſ xxv. an. et etiam eccleſijs. que minoꝝ iure fungi. cenſetur. ſemꝑ enim eccleſia debet iure minoris illeſa ſeruari vt in. c. i. e. ti. ⁊ reſtituitur minor vel eccleſia ſiue ledat̉. ſiue decipiatur ipſe minor. ſiue tutor. ſi ue ꝓcurator eius. vel ſi p̄latus ſindicus. vel yconomꝰ eccleſie decipiatur Naꝫ de lictuꝫ ꝑſone nō debet indetrimentū eccīe

redundare in re delictum de re. iu. li. vi. et ſi reſtitutio fit iure minoris. differt ab ea reſtitutione que fit iure maioris qꝛ pͥ ma datur officio iudicis. deficiente actōe Scd̓a vero habet actionē ſuo iure ſcꝫ vti lem officio iudicis accedente. vt in. c. cuꝫ veniſſent de in integ. reſti. in glo. ver. xe ſtituimꝰ etiā reſtitutō qn̄qꝫ petitur vbi nulla poſſeſſio pōt eſſe vt cū petitur reſti tutio ꝯſanguinei. c. cū veniſſent. e. ti. ī gl. in. c. lr̄as. de reſti. ſpō. ¶ Reſtituere in integrum. Re. s. de ⁊ ¶ Res dicit̉ in contractu venditōnis ad hūc eſſe integra qn̄ res nō eſt in toto. vel parte tradita et p̄cium in toto vel in ꝑ̄te nō ſolutum licet ꝯtractus ſit factus. alit etiā dr̄ res integra reſpectu iudicij qn̄ lis non dum ſuꝑ tali re accepta eſt videlicet ante li. ꝯteſt. vt. in. c. ex inſinuatione d̓ ꝓ cura. ¶ Reſcriptum. ẜm goſ. eſt mandatū pͥn cipis quod adinſtatiam alicuius vel ali quoꝝ ſiue ꝓprio motu vel ex relationibuſ abſentiū. vel ex ſuggeſtionibus p̄ſentium vel ad alicuius ꝯſultationē facit. vel cuꝫ alicui vl̓ aliquibꝰ corpori collegio vniuer ſitati vel ciuitati aliquid mandat̉ vel in dulgetur. talia em̄ ius faciunt nō genera le ſpeciale in negocijs et inter ꝑſonas in quibus et inter quas ꝓmulgata ſunt vt. C. de legi. et conſti. l. ij. Et nota quod re ſcriptum capitur tripliciter. Primo ge neraliter et ſic quelibet ſcriptura ꝯtinēs napͥut de ſe. iix. aliquam diſpoſitionem ſuperioris dr̄ re ſcriptum ⁊ ſic idem eſt ꝙ ſcriptum ⁊ ẜm hoc ſi papa reſpondeat etiā de iure. dr̄ re ſcriptum Secundo minus generaliter vi ꝯcernit ti. de reſcriptis ⁊ ſic eſt ſcriptum ſuper negocio vel negocijs ꝑticularibus alicuiꝰ vel aliquoꝝ ſiue ſinguloꝝ ſiue vni uerſitatis ſiue motu ꝓprio ſiue ad inſtan tiam ſiue cauſa cognita ſiue nō cognita a ſuꝑiore emanans ſiue aliquid iuris tribu at ſiue tribuat ſolum exercitiū iuris ali cui cōpetentis et ita cōprehendit reſcrip tum ad lites de quo de reſcrip. in. c. i. et. ij. ſi aūt ſuꝑ litteris plerūqꝫ ſimilibus et dr̄ reſcriptum ad beneficia de quo. e. ti. c. ad audientiam. ij. c. eam te. c. litteris. ca. mandatā. ⁊cͣ. et etiā pͥuilegium vt ē. ti c. qui ordinē vt no. fran. de ſab. in. c. ſuꝑ lit teris p̄alle ⁊ comp̄hendit etiā annotatō nem. et pragmaticā ſanxionem. Tercō ca pitur ſpecialiter et ſtricte ꝓ ſcriptura cō tinente diſpoſitionē ꝑ qua datur iudex. nec aliquid aliud ꝯceditur niſi coram illo iudice ius tibi ꝯpetens conſequaris ⁊ hͦ dr̄ reſcriptum ad lites qd̓ dat̉ alicui ad ꝯ firmationem ſui iuris de quo in. c. ſuꝑ lr̄iſ e. ti. et ſic ē ſpēs diſtincta a pͥuilegio ꝙ cō cedit aliquod ius ꝑticulare ꝯtra iuſ ꝯmu ne. ⁊ a reſcripto ad beneficia quod magꝭ ꝓprie cōꝑatur priuilegio. ver. gra. iure. ſcripto alicui ꝯceſſo cauetur ꝙ iudicē ad ire poteſt. Ex hijs verbis nō imponit̉ ne ceſſitas iudici ſuſcipiende cognitōis. vt. l ſepe. ff. de offi. p̄ſi. racio quia verba iſta ſignificant in ptāte eius eſſe cui ꝯceditur iudicem adire nō aūt in neceſſitate iudicꝭ ꝯgnoſcere ſimiliter in reſcripto cauetur ꝙ adire debes iudicē vt no. in. l. ſeꝑe p̄al. quia de iure cōmuni nō imponitur alicui neceſſitas agēdi nec illa verba ſignificāt neceſſitatē imponi iudici ſuſcipiēde cog nitionis. Item pͥnceps alicui ꝯcedit iu dicem extra ordinariū quia iſte cui ꝯcedi tur aſſerebat ordinariū ſuſpectū vel impe ditum multis negocijs ſiue inuitū ⁊ ſic ī telligitur obtinere ꝯceſſionem ſi p̄ces ve ritati initant̉ vt. l. fi. C. de diuer. reſcpͥ. rō qꝛ ꝯceditur tanꝙͣ ex vera cā igitur ſi n̄ ē vera nō ꝯceditur. ex quo pꝫ ꝙ ſi ꝯcedit̉ illo exp̄ſſo mendaciter. vel ꝑ ignorantiaꝫ quo nō exp̄ſſo. vel tacito illo qͥ exp̄ſſo nō ꝯcederetur. tunc nō cenſetur ꝯceſſum d̓ hͦ vi. c. ſuꝑ lr̄is. e. t. Itē vbi p̓nceps ꝯcedit alicui ꝙ poſſit vti trui rebus ſuis nō va let. l. vnicā de theſau. li. x. rō quia nil pōt oꝑari eo qd̓ illud quod ꝯceditur iure cōi habetur. nam fruſtra p̄cibus impetratur quod iure ꝯmuni ꝯceditur. l. vnica p̄alle. et. ff. de mino. l. in cauſe. ij. l. cū ſuꝑ. C. d̓ rei. ven. Et p̄dicta vera ſunt de vnico cō ſcripto. ſi vero plura ſunt ꝯtraria vel di uerſa. ſiue vnū alteri derogans vel vtrū qꝫ valet. vel alterum tm̄. ꝟ. gra. quidam impetrauit graciā ad beneficia vnius col lationis impetrat. ſecūdo aliam ad bene ficia alterius collatōnis. ſi ſecundum fac̄ mentionē de pͥmo valet vtrūqꝫ. vt. c. ī no ſtra de reſcrip. ⁊ reſcriptum in eccleſiaſti cis p̄t ꝯcedere papa. ⁊ in ſecularibus im

perator. Unde etiam reſcriptū dicit̉ qd̓ imperator vel alter p̄cibus et ſupplicatō nibus alicuius reſpondens reſcribit ei fi eri vel n on fieri debere quod poſtulat. Et nota quod in reſcripto ſemꝑ intelligi debet ſi p̄ces veritati innitantur et ſi ita eſt. c. ij. e. ti. in tex. et in glo. et qn̄ ponitur ibi hec clauſula. ſi ita eſt debet referri ad omnia p̄cedentia ẜm ber. in. c. olym. e. ti. ponunt̉ tn̄ ibi opi. in glo. Item hec clau ſula. Et quidam alij talis dyoceſis. nō ex tendit ſe ad illos de ciuitate niſi dicat̉. ⁊ quidā alij de ciuitate ⁊ dyoceſi. ſecus ſi di ceretur. talis ep̄atus. vt in. c. rudolius. e. ti. in glo. Item hec clauſula. ſi ꝓ alio nō ſcripſerimus ſemꝑ debꝫ intelligi in reſcri pto quando papa ſcribit quod ꝓuideat̉ alicui de beneficio in eccleſia aliqua etiā ſi non apponatur. ſi vero papa velit ali cui facere graciā plenā tunc ſcribat non obſtante ꝙ alias direxerimus ſcripta no ſtra. c. mandatum. e. ti. in glo. Itē ꝑ hāc clauſulam generalem. quidam alij nō po nunt plures quā quatuor citari quoꝝ eti am nomina debent in primo citatorio no minari vel expͥmi in. c. cum in multis. e. t. li. vi. in tex. et in glo. olym trahebant̉. xl. ar. de teſti. cū cēm. et. c. ſignificauerunt. de cleri. exco. mi. c. latores. et racio qua re reſtricta ſit citatio ad quatuor eſt arbi traria. l. non omniū. ff. de legi. potuit enī plus vel minꝰ reſtringi. vel redde rōnem ſimilitudinariam quaꝫ habes de ꝯſang. et affi. c. nō debet tn̄ ẜm ber. ſuꝑ re. indiui ſibili ſcꝫ iudicio cōmuni diuidūdo fami lie herciſcunde. poſſunt ꝑ generalem clau ſulam vltra quatuor euocari ad iudicium Itē oēs vltra illos qͣtuor qͥ ius hn̄t in re poſſunt agere vl̓ defendere ꝓ iure ſuo co ram illo iudice. ar. de re. iudi. cū ſuꝑ d̓ of fi. dele. ſuꝑ eo de elect. c. i. idem hoſti. ⁊ ai chi. ſed pone. qͣtuor exp̄ſſit poſtea aliū cō uenit nichil excipit̉ an valeat iudiciuꝫ. vi de ibidem in glo. Item in reſcriptis de bet ſeruari ordo ſcripture. c. cū dilecta. e ti. in glo. ꝟ. tranſponentes. Et io. an. ſuꝑ hoc plures aliaſ ſententiaſ infert d̓ hͦ vi. d̓ elec. c. generali li. vi. ⁊ tandē dicit ꝙ ma ſculinum ſubiectū a canone ꝯp̄hendat fe minas quod ꝓbat̉. xvij. q. iiij. ſi quis ſua dente iuncto. c. mulieres de ſen. excō. qd̓ eſt verū niſi eadem ꝯſtitutōe femina exci piatur vide. c. in demnitatibus.§. ſed eaſ de elec. li. vi. ¶ Reſidere in eccīa. ẜm goff. ē in eccīa d̓ ſeruire beneficium et eccleſie curā habe re. c. ꝯquerente. de cle. nō reſi. parū em̄ ē reſidere niſi reſidens curā habeat eccīe ī quā bn̄ficiū hꝫ vel ꝑſonatū vt in. c. qꝛ nō nulli de cle. non reſi. dꝫ aūt reſidere ꝑ ſe ipſum nō ꝑ vicarium. c. quia nō alle. Nā ꝑ vicariū deſeruire nō licet niſi in caſibꝰ vt cum ex indulgentia ſpeciali ꝯpetit ali cui nō reſidere vel cū ꝯſuetudo excuſat n̄ reſidentem vel cū eccīa dependet ex p̄ben da vel cum ꝑſona ſine culpa ſua incidit. debilitatē deformitatē vel morbū vt ꝑ ſe deſeruire nō poſſit vel cū neceſſaria ꝓfe ctio īminet vel etiā voluntaria vtilis tn̄ et hone ſta. vt ſtudioꝝ vel ꝑegrinatōnis. cā cum lnīa tn̄ p̄lati ⁊ capl̓i vel de ꝯſenſu vt no. gof. in ſūma de offi. vica.§. nunc vi dendum. Sunt ergo clerici nō reſidenteſ qui in eccleſijs in quibus intitulati ſunt n̄ faciunt reſidentiā et ſi ꝑſonaliter reſidēt non tamen deẜuiunt beneficium nec ec cleſie curam habent. ⁊ quāuis vicariꝰ nō det vicarium. c. clericos de offi. vica. cuꝫ illud ſit ſatis abſonū et abſurdum tn̄ io. an. in cle. vnica de offi. vica. in glo. ſuper ver. ſacerdocium. putat ꝯtrariū. ꝑ. c. cū ex eo. de elex. li. vi. vbi. ep̄i generaliter cum hijs qui obtinent eccleſias diſpenſant et vbi rō cōmunis ibi idem ius. c. tranſlato de ꝯſti. et ſic cū ꝑ ſeptenniū diſpenſatur. cum vicario vicariuſ non dat vicariū ſed ep̄s diſpenſans dat eū ẜm io. an. ibidem. ¶ Reſponſa prudentū. ſunt que iuriſcon ſulti reſpondere dicuntur ꝯſulentibus. c ꝯſtat. ⁊. c. reſponſa. diſ. ij. vnde etiā rn̄ſa pauli dicta ſunt. fuerunt enī quidā prudē tes et arbitri equitatis qui inſtitutiones iuris ciuilis ediderunt quibus diſſidenti um lites ⁊ ꝯtentiones ſorpirent̉. ẜm yſi. li. vi. ethimo. ¶ Reus ē qͥ defēdit ⁊ ꝓpulſat actionē vl̓ accuſatōeꝫ nō a reatu dictus ſed a re que petitur ab eo p̄ſtanda vel ſuꝑ qua ipſe im petit̉ qꝛ quāuis ꝯſcius ſceleris nō ſit. reuſ tn̄ dr̄ quadiu in iudicium ꝓ re aliqua pe titur vt. c. forꝰ de. ꝟ. ſig. ad fi. xv. q. iij. c. vlti. iij. q. xi. c. non eſt. Etiā qn̄qꝫ reus a

reatu dicitur ille videlicet qui ꝯuincitur criminoſus. c. i. de re. iudi. li. vi. vel ſic re us eſt ille qui neceſſario ſe habet defēde re. c. dilecti filij de excep. ⁊ ſic dr̄a re quā ipſe defendit. c. forus p̄alle. ¶ Reus ꝓmittendi. dr̄ ille qͦ ſtipulat̉ et dicitur a re vel firmitate quia firmit̓ ⁊ oī nō verū eſt eū ſtipulatū vel obligatū. nā reus ſignificat firmitateꝫ vt dicit virgili us et azo. C. de duo. re. ſtipulā. in ſum. ¶ Reuocare domū eſt allegare et dicere ſe non poſſe cōpelli eo loco quo ꝯuenitur ad litem ſuſcipiendam ſed remitti ad lo cum in quo domicilium habet Inde di cunt legatos qͦ romā mittunt̉ nō debere. ꝯueniri ipſis inuitis ſed habent ius reuo candi domū de hoc vide. c. de fo. cōpe. ¶ Rigor iuris. obẜuandꝰ eſt in duobus caſibus. ſcꝫ cū ppl̓us inde ſcandalizatus eſt. c. cū teneamur de p̄bē. c. cū nobis de p̄ſcrip. ſcd̓o qn multis graſſantibus op eſt. c. vt clericoꝝ de vi. et hone. cle. Et no ta quod rigor iuris qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ ſolemni tate ⁊ ordinē iuris ꝯmunis habito reſpe ctu ad reſcriptum pape. c. ſuꝑ litteris de reſcrip. Secundo ponit̉ ꝓ auſteritate cō traria diſpoſitioni alias diſpēſationi et miſericordie et ad aliorem terriorē indu cta. tercio ꝓſtricto ordine iuris ꝯmunis et ſic ſumitur. in. c. ſi clericus de fo. cōpe et no. glo. in. c. conſtitueret̉. l. di. ro ¶ Rodes inſula eſt in qua antiquitꝰ vſ mercatoꝝ fuit et inde dicuntur leges ro dye vt no. ff. ad. l. rody. de iac. ¶ Rodius eſt genus piſcis cuius ſanguiſ valet ad tinguendum veſtes vt. C. de ve ſti. ole. et au. li. xi. ¶ Rogo. capit̉ qn̄qꝫ ꝓ p̄cipio. xi. q. iij. ro go quāuis qui exortatur mandatoriſ oꝑa nō fugatur. ff. de his qͥ no. infa. l. ob hec verba. ¶ Rogus. vi. xxiij. q vij. ꝯuenior ſuꝑ. ꝟ. buſto. vbi glo. ꝙ buſtum dicit̉ cū res eſt exuſta rogus cū ꝯburitur ꝑira eſt ꝯgerieſ lignoꝝ ad cōburendum ibi vide archidy. ¶ Roma. eſt ꝯmunis patria. l. roma. ff. ad municipa. ⁊ in. c. expoſuit de dila. ẜm inno. et. c. vl. de fo cōꝑe. vbi dr̄ roma ma ter et magiſtra oīm eccī̓aꝝ. c. baſilicas d̓ ꝯſe. diſ. i. et qd̓ dr̄ vbi papa ibi roma ſe cundū inno. in. c. ego.n. de iur̄iū. dicit lu do. de ro. ꝓ hoc non eſſe in mundo alique textū licet multi multos allegent et de p̄ eminencijs pape vide ꝑ bal. in. l. reſcrip ta. C. de p̄ci. imꝑa. offe. bene dicit gl. ro ma caput auaricie cunctos pueros doli capaces generat. vt in. l. ſequitur dicere ff. de vſucapio glo. ſuꝑ. ver. animū poſſi dendi. ¶ Roſtrum dr̄ forus cāꝝ vbi cauſe tenē tur vl̓ tractantur. ru ¶ Rudera ſūt ea q̄ eiciunt̉ de menibꝰ di ſcuſſis vel a domo mūdata cū ſcobis vt fragmenta lapidū vel demolimenta ce mentoꝝ vel folia fauille pulueres. ¶ Rumor. ẜm ſpe. d̓ nocorio crīe ē ꝑticu laris aſſertio vel inſinuatio ex ſola ſuſpi tione et in certo auctore ꝓueniens. c. ſuꝑ eo de eo qui cog. ꝯſang. vx. ſue. ⁊ hic mi nus ꝓbat quam famā quia fama ē ꝯmūiſ aſſercio. rumor vero cū pauci aliquid nō tn̄ publice dicunt et ideo nō ꝓbat ſed ſo lam ſuſpitionē ⁊ p̄ſumptionē inducit. ¶ Ruſticani ſunt idem quod ruſtici C. d̓ ruſti. li. xi. ⁊ ruſticitati ꝑcendū eſt. C. de teſta. l. fi. in pͥn. et. l. ex quacūqꝫ. ff. ſi quis in ius vo. non ie Et dixit do. katho. circa l. p̄alle. quod ꝯſuetudo ruſticoꝝ eſt vt nō equitent gͦ expenſe in factis alicuiꝰ ꝓ eo tatu nō dn̄t eis refici vt eſt glo. in. l. idem qꝫ.§. idem labeo. ff. mandati. Itē in. l. ſeruus. ij. ff de le. iij. vbi glo. ꝙ ruſtici nō vtunt rꝑanibus albis. ſed groſſo ⁊ alijs caſio et cepis et fabiſ ⁊ nō pullis vel alijs cibarijs delicatis ſcd̓m accur. ibidem. C de ep̄iſ. audi l. iudices. ¶ Ruſtica p̄dia Re. s. predia. ¶ Rura ceſa ſunt que ceduntur vel eruū tur ff. de ac. emp l. ſi fundus.§. ſi rupta. ¶ Rurſus. id eſt iteꝝ vel quocienſcunqꝫ et ſignificat ꝓut ſignificatum ꝓprium vl̓ aliud mediū ſignificare de clarat. ꝟ. gra. teſtator reliquid alicui decē ⁊ ſi ꝑdiderit rurſus ei aliquid dicit tex. ꝙ non ampli ꝙͣ ſemel poſtꝙͣ ꝑdiderit eſt iuuandus. Et ſic dictio rurſus. aliquando verificat̉

in vna vice. l. fidei ꝯmiſſa.§. ſi qͥſ. ff. dele. iij. racio qꝛ niſi ſit ſignificaret here. graue retur ſepius nouā quantitatem p̄ſtando. quod non eſt veriſimile teſtatorem voluiſ ſe ⁊cͣ. et tantum de. K. Aaccula rij dicuntur qui veti tas artes exercētes ex ſacculo ꝑtim ſub ducunt et ꝑtim ſub trahunt vel diſtra hunt vt. ff. de extra or. cri. in rub. ¶ Sacra que ſint Re. s. res ſacre. ¶ Sacrariū. eſt locꝰ in quo ſacra ponunt̉ ¶ Sacer locus. dicitur qui manet ſacer etiam dirupto edificio. ¶ Sacrū oraculum. dicitur reſcriptū im peratoris ꝙ orando quis impetrauit. vel eſt idem quod reſcriptum vt. sͣ. de lr̄a. R. in. ꝟ. reſcriptum. ¶ Sacramentum. eſt. ſacre rei. ſignū. ⁊ qͣ liter differunt. ſacramentum ſignū. ſacri ficium ⁊ miſteriū. ꝓbatur..i. q. i. multi de ꝯſe. diſ. ij. ſacrificium et. c. ſignum. Et nō ta quod ſacramentoꝝ veritatem quidaꝫ dicunt non eſſe apud hereticos. xxiiij. q. ī ſciſma.i. q. i. exͣ eccīaꝫ. hugo. tn̄ dic̄ qd̓ he retici habent veritatem ſacramentoꝝ ſed non executionem eoꝝ de conſe. diſ. iiij. ſi cut in ſacramentis. et notatur..i. q. i. qui ꝑfectionem. et. c. dominus. ⁊. xix. diſ. c. ij. Item ad ſacramentum dignitatis ſcꝫ or dinis tantū digni. ſine crimine. ſine infa mia. et irregularitate admittuntur. rō qꝛ illud ſacramentum nō ſolū ꝓpter ſe ſꝫ etiā ꝓpter alios ſuſcipitur.i. q. i.§. apparet. Alia aūt liberius ꝯferuntur qꝛ ꝓpter ſe tā tum recipiuntur et effectus eoꝝ eſt vt ta lia ſint accipientibus qualia corde ⁊ ꝯſci entia ſumuntur vt in§. p̄alle. et qualia. ſint ſacramenta reiterabilia et que non no. d̓ ſacra. rei. ſuꝑ rub. ¶ Sacra annotatio dr̄ reſcriptum quod imperator ꝓprio mētis motu alicui indul get ꝯſtitueus ẜm p̄ces illius aliquid fieri vel non fieri. vi. s. reſcriptum. ¶ Sacrificium. dicitur quaſi ſacrū factū quia p̄ce miſtica ꝯſecratur ꝓ nobis ī me moria dn̄ice paſſionis.i. q. i. c. multi. ¶ Sacerdos hoc nomine intelligunt̉ qn̄ qꝫ inferiores et nomine clericoꝝ ſuꝑioreſ ⁊ cōponit̉ ex dictionibus greca doys id eſt datio et latina ſacer. vt. xxi. diſ. cleros ſicut em̄ rex regendo. ſic ſacerdos a ſacri ficando dictus eſt. et ſacerdotes gentiliū dicebantur flamines qͣſi filamines a filo quod gerebant in capite in ſignū ſacerdo cij et aliqui fuerunt ꝓthoflamines vt ī. c. cleros. p̄al. et nota quod ſacerdos debet eſſe prudens triplici pericia. ſcꝫ ſacra ſcri ptura. ad ſubditoꝝ animas informandaſ xxxvi. diſ. ij. c.§. ecce. c. ſi quis et ꝑ to. er go in eccleſia metropolitana tenentur do ctores theologie. Secundo in ſeculari ſci eentia vt ſciat diſcernere verum a falſo ⁊ viam habeat ad ſcientias pietatis maxi me ad triuiū non ad delectationem vel ad voluptatem ſcꝫ ad quadruuiū. vt. xxj vij. diſ.§. cur ergo et.§. ſed econtra. ⁊. c. turbat. et ergo in cathedralibus eccleſijs haberi debent magiſtri arcium liberaliū magis ad triuiū quā qͣdruuiū docendum cuius racio patet ſupra et. xxxvij. di. ſi qͥſ gramaticam. vbi dicitur in fi. gramatico rum autem doctriua poteſt etiā ꝓficere ad vitam dum fuerint meliores in vſu aſ ſumpte ⁊ ſic etiam auctores gentiles legi poſſunt dum bonum ibi reꝑtū ad bonos vſus ꝯuertatur quia bonū eſt. nō qꝛ illi dixerunt. c. turbat prealle. et ſic paulus ſepius in ſuis epiſtolis inſerit aliquid ex poetis vt in epiſtola ad titū. illud epime nidis. cretenſes male beſtie pigri cordis et ad chorinth. ſepe bonos mores corrū punt colloquia praua. et iero. inſerit ver ſus virgilij. c. nūquā de cōſe. diſ. v et au ctoritates galieni et ypocratis. e. diſ. ne tales. etiam auguſti. vtitur verſibus luca ni. c. nec mirum circa pͥn. xxvi. q. v. ſed de legibus et phiſica vide. c. ſuper ſpecula. ne cle. vel mona. Tercio in ſecularibꝰ ne gocijs quia etiam temꝑalia debet ſubdi tis miniſtrare et neceſſitatem pacientibꝰ vt. xxxix. diſ. ꝑ to. et. lxxvi. diſ. c. fratrem. et. c. niſi de renun. ¶ Sacerdotes in diuinis eloquijs aliqn̄ dy. aliquando angeli vocantur ⁊ a regi bus ſunt honorandi nō iudicandi dicen

te conſtatino imperatore dignum non eſt vt nos iudicemus deos. xi. q. i. ſacerdoti bus. etiam ſumitur ſacerdos qn̄qꝫ in ma lo. C. de male et mathe. l. nullus auruſpex vbi ponitur ꝓ incantatore. ¶ Sacrilegium. dicitur quaſi ſacrum le dens vel quaſi ſacrum legens ideſt furās de quo. xvij. q. iiij. ꝑ to. ⁊ maxime in. c. qͥſ quis ad fi. et eſt crimen mixtū vt ſupra di ctum eſt de crimine vide bonā glo. in. c. ſunt qui opes. xvij. q. iiij. vbi dantur de ſcriptiones ſacrilegij et pena cōmitentis ipſum et melius in. c. ſacrilegium. e. q. in ¶ Sanguinis minutio neceſſaria eſt ad morbum euitandum in multum repletis ẜm ypocratem. de conſe. diſ. vi. ne tales. vbi ieronimus ꝯmendat cibi parcitateꝫ et rep̄hendit guloſitatem oſtendens ꝯmo da parcitatis et incōmoda guloſitatis: ⁊ de ſanguinis minutione dicitur in. c. cuꝫ ad monaſterium de ſta. mo. vbi poteſt co cedi carniū eſus monacho minuenti ⁊ ibi fran. de ſa. alle. vin. dicentem reuelatū ꝑ angelum ꝙ qui minuit decima tercia fe bruarij non morietur illo anno ex fabrili diſtemꝑantia. et dicit ꝙ ꝓpter hoc aliqui faciunt ſe minui etiam nō indigentes quo nihil ſtulcius eſſe poteſt quia minutione vita decurtatur et ſenſus viſus maxime oſtenditur hec ſabrella ibi. ¶ Sagina ſunt quedaꝫ herbe quas lega ti populi romani portabant interlocuto res pacis quia nemo illas herbas portā tes ledebat ſicut delegati grecoꝝ qui ſo lebant ea que vocantur cecilia ferre. ff. d̓ re. diui. in ru. ¶ Salarium. eſt vectigal domicilioꝝ di ctum quaſi ſolarium a nomine ſolum eo ꝙ redditur et impenditur ꝓ ſolo nomine penſionis alias ponitur ꝓ p̄mio vel pro mercede laboris ꝓ remuneratione vt ſa larium aduocatorum. ¶ Salubriſ. dicitur quaſi ſalutis vber ſe cundum glo. in cle. dudum de ſepul. ¶ Saluiaria. dicuntur ea que dantur ꝓ ſale. Etiam dicūtur portoriā. Re. s. por torium. ¶ Saltus tus. tui. eſt denſitas altarum arborum. et dicitur nemus raras habenſ arbores vbi fere canes et venatores ſali unt vnde. Eſt nemus ſaltus ſalientis dr̄ actus. Et dicitur a ſalio. 1s. eo quod erili at in altuꝫ et in ſublime ꝯſergat. ſcd̓ꝫ yſi li. xiiij. c. vi. et inde venit fundus ſaltuen ſis. C. de fun. pater. et ſaltuen̄. li. xi. etiā dicuntur talia loca vinaria et foreſte vt in cle. ne in agro. de ſta. mo. et eſt duplex ſaltus ſcꝫ ybernus et eſtiuus. ¶ Salgamum ẜm hug. eſt idem ꝙ cultu ra dictum a ſaluo vel ſalice et gamuſ nup tie vel gamā mulier quia ꝓpter talia fiūt culture ſcꝫ maxime ꝓpter mulieres vt in rub. C. e. ti. li. xij. ¶ Sanctio dicitur ꝓprie illa ꝯſtitutio vl̓ lex ꝯtra quā ſi factū fuerit pena irrogat̉ et imponit̉ vt no. iij. diſ. in ſumma. et ca pitur quādoqꝫ late vi in ꝓhe. cle. no. io. an. in. ꝟ. ſanxio. ¶ Sanxio imꝑatoris eſt cui pena ſangui nis additur. ¶ Sanxio pragmatica Re. s. D. ¶ Sanxio. quādoqꝫ dr̄ quelibet imperi alis ꝯſtitutio vel inſtitutio. qn̄qꝫ dr̄ tociꝰ iuris collectio. et ſumitur etiam ſtricte ꝓ ꝯſtitutione penali vt nota. iij. diſ. in ſum ¶ Sancte res. Re. s. res ſancte. ¶ Sanctum dicitur. qd̓ defenſum et mu nitum eſt ab iniuria hominū vt. ff. de re diui. l. ſacruꝫ vnde iuſtinianus dictus eſt vir ſanctus ideſt firmus. et virtutibꝰ mu nitus. marcianus autem vnus ex auctori bus legis ait ꝙ ſancti dicuntur a ſangui ne quaſi ymmolando ſe ad effuſionē ſan uinis deo. alias a ſanguinibus ſanctiſ di citur ꝙ nomē herbas ſignificat quas ſo lebant portare legati populi romani ne quis eos violaret. ff. de re. diui. l. ſanctū ſic ſancta dicuntur que neqꝫ ſacra. neqꝫ prophana ſunt. ſic leges dicuntur ſan ¶ Samaritanus et ſarracenus differunt vnde ſarraceni ẜm goff. dicuntur illi qui nec vetus nec nouum recipiunt teſtamen tum qui ſe non ab agar ancilla abrahe de qua fuit eorum origo vocari voluit aga renos. ſꝫ pociꝰ a ſarra vxorē eiꝰ. vt libera ſe ſaracenos vocāt. ſūt tn̄ qͥdā int̓ ſarace

nos ſamaritani vocati a ſamaria ciuitate qui receperunt quinqꝫ liberos moyſi ſꝫ ꝓ phetas reſpuerunt. et quia illos reſpuer̄t ideo dicitur ꝙ non contuntur iudei ſama ritanis. ¶ Sapientia. eſt de diuinis ſed ſcientia. de mundanis et ponuntur quinqꝫ habitꝰ intellectuales apud philoſophū. vi. ethi Primus ſapientia. et eſt aſſenſus alicuiꝰ ꝓpoſitionis cuius termini ſupponūt pro principijs eſſendi. vt ſunt deus ⁊ intelli gentie et ſic theologia ⁊ methaphiſica di cuntur ſapientia Secundus habitus ē in tel lectus. ⁊ eſt aſſenſus alicuiꝰ ꝓpoſitōis ꝑ ſe note ad exꝑientiaꝫ vt illius oīs ignis eſt calidus. vel illius quodlibet eſt vel n̄ eſt et generaliter cuiuſlibet pͥncipij Ter ciꝰ dr̄ ſcientia. et eſt aſſenſus alicuius ꝓ poſitionis cuius termini ſupponūt ꝓ effe ctibus ſecundis naturalibus vt ſic philo ſophia naturalis eſt ſcientia. Quartꝰ arſ Et eſt habitus aſſenſiuus inclinans intel lectum ad recte operanduꝫ Et dicitur ha bitus recta rōne factiuus. qꝛ ibi debꝫ ap parere bonitas facti vel oꝑati nō curan do de bonitate oꝑantis. vt eſt ars grama ticalis et fabrilis ⁊cͣ. Quintus habitꝰ ē prudentia. que inclinat intellectū ad de bite eligendum et obtinendū vt philoſo phia moralis ſub qua cōp̄henditur ius ci uile et canonicū et hec notantur ex vi. li. et hi. ariſto. ¶ Sapiens. p̄ſumptio eſt ſapientem nō errare. ff. de offi. p̄fec. pre. l. i. et. C de le gi. l. humanū. Re. diligens p̄ſumptio ¶ Sarcinator vel ſartor. Eſt ille qui no uit artē ſarciendi ⁊ ſuēdi veſtimenta. et dicitur a ſarcio. et differunt ſarcinator ⁊ fullo vt no. inſti. mandati in fi.§. in glo. ¶ Sarthophagus. eſt locus vel tūba in quo ſepelitur defunctus. et dicitur a ſar thos ꝙ eſt caro et phagin grece ideſt cō medere latine quia ibi caro hominiſ ꝯme ditur a vermibus. ¶ Sarculus. eſt inſtrumentuꝫ cū quo ra mꝰ abſcinditur vel aliquod aliud vt car dones et herbe inutiles excidūtur ⁊ euel luntur qͥ naſcuntur inter bonas. Iſa. viij omnes montes in ſarculo ſarcientur. ⁊ i regū. xiij. in fi. ẜm io. an̄. in ꝓhemio cle. in verbo ſarculum. ¶ Saratecta. dicuntur edificia que reꝑa tione indigent. ¶ Satiſdatio. eſt cautio fideiuſſoria vel etiam iuratoria ſi fideiuſſorem quis dare non poſſit. Re. s. cautio. ¶ Satiſdare. eſt ſecuritatem ꝑ fideiuſſo res dare. ff. qui ſatis da. co. l. i. vl̓ ẜm azo eſt alicuius implere voluntatem. ¶ Satiſfacere quid ſit patet in. l. i. p̄alle. et. ff. de pig. act. l. ſi in rem alienā.§. om nis et ſatiſfactum intelligitur qualitercū qꝫ ſatiſfiat. ff. qui mo. pign. vel ypo. ſol. l. Item liberatur in pͥn. et. ff. de pig. ac. l. ſi in rem p̄alleg.§. ſi ſatiſfactum et no. Dy. in re. peccatum de regu. iur̄. li. vi. et ſic cui remittitur reſtitutio regulariter ī telligitur reſtituiſſe vel ſatiſfeciſſe vt ibi dem niſi in caſibus vbi remiſſio non libe rat vt. c. ſtatutum.§. ſiquideꝫ de reſcrip. li. vi. ſc ¶ Scena. ẜm vnam ſignificationē eſt ob umbratio vel velatio in theatro. vel alio loco in quo hiſtriones mimi vel ioculato res ſiue comedi ludos ſuos exercēt. ⁊ ſic videtur accipi. C. de ſpec. ſeni. ⁊ leno. li. xi. Itē verbū habes. ff. de. h. qui no. īfa. l. ij.§. p̄tor. ⁊. xxxiij. di. maritum ibi expo nit archi. vel ẜm aliam ſignificationeꝫ di citur ſcena qui ꝓmēiorē habet leuaꝫ alias ſcenam et expediciorem. ff. de edi. edic. l. qui clara.§. Item ſciendum. ¶ Sauſicus morbus. eſt ille qui ꝑpetuo nocet niſi ſit curatus. ¶ Sciſma. ſecundum goff. eſt illicita diſ ſenſio diuiſio vel diſceſſio eorū inter qͦs vnicas eſſe deberet. vel ſic eſt illicitus ab vnitate eccīe vel ab vniuerſitate diſceſſꝰ et dicitur a ſciſſura quia per ſciſma fit ab vnitate ſciſſura. xxiiij. q. i. ſciſſura et dif fert ab hereſi qꝛ hereſis in pͥncipio ſui hꝫ ꝑuerſum dogmā. ſed ſciſma. in fine fingit aliquam hereſim vt recte ab eccleſia vid̓ atur receſſiſſe vt dicit ieroni. xxiiij. q. ij. hereſis et ſciſmā differunt ſicut genus et ſpecies quia omnis hereticus eſt ſciſma ticus et non econuerſo niſi durauerit.

¶ Scita. ſunt ea que tantum plebs ꝯſti tuit. ⁊ vocant̉ ſcita eo ꝙ plebs ea ſcit et ſciſſitatur ſeu rogat vt fiant ẜm yſi. libro quinto. ¶ Scribe tabularij. ẜm qͦſdā olym crea bant̉ ad tꝑs triēnij ad ſcribendū publica rōcinia ꝓuinciaꝝ ſeu ciuitatū ẜm accur. C. e. ti. in rub. li. x. et ꝓprie ſunt illi qͥ ſcri bunt noīatos ad nūera ⁊ honoreſ. ⁊ tribu ta ſoluta. et ſunt tabularij qꝛ publicis in ſtrumentis p̄ſunt in ſignū ciuitatibus. et hij appellantur libellarij vt. ff. de re. indi. libellarius. et tabelliones vt in aucͣ. d̓ ta bellis. coll̓. ij. et ſic pōt accipi. C. de bo. liber. l. ſi quis poſt.§. i licet et aliter ibi ex ponatur. alias ſcribe dicuntur qui circa pͥncipes vel alios magnos iudices ſunt d̓ putati ꝓ actiſ ⁊ geſtis ꝯficiēdis hij qͦꝫ vo cantur ſcriptores notarij libellenſes pra gmnaticales epiſtolares exqueſtores vt. C de app. l. p̄cipimus et. l. in offerendis. ¶ Scribe logographi. ẜm accur. dicunt̉ qui publicis rōnibꝰ ſcribendis deputati ſunt. Nam logos grece rōnes publicas dicimꝰ latine. et graphos ſcriptura hij eē numerarij appellant̉ vt. C. de ſuſcepto p̨̄ po. et archa. l. duos. li. x. ¶ Scribe cenſuales. ſunt qui ſcribunt cē ſum. C. de tābu. in. rub. li. xij. ¶ Scola dr̄ ſocietas ſcolariū vel locus in quo diſcunt aliqui vt ſcolares ſcientiā e prudentiam alij miliciam vt thirones vt C. de p̓uile. ſco. li. xij. nam ſcola grece eſt vacatio latine. ¶ Scolaris eſt ꝑſona vacans ab huma nis negocijs. ſcolaſticꝭ dedita diſciplinis et dr̄ a ſcolon grece ideſt vacatio latine. et aris virtus quaſi virtutibus vacans. Et ſcolaris ꝓficere cupiens debet habe re quinqꝫ ꝯdictiones. Primo ſingula cō ſideret diligenter quia ſi certa ſunt a ſi nificatione verboꝝ non eſt recedendū. ff. de excer. acc. l. i.§. ſi is qui nauem et. l. nō alter. ff. dele. iij. ſi dubia ſunt nō maligne ſed benigne interp̄tanda de re. iur̄. c. ij. et c. ad audientiam de deci. Secundo ꝙ de ꝓbabili dubio nō reddat ſe certuꝫ ſed du bium et interroget cerciores vel pericio res. C. de inge. ma. l. ſi durāt qꝛ ipſe ſolus excuſatur qui quod diceret non inuenit Tercio qd̓ habeat ſenſum capacē. c. vni co de offi. pri. nō immitenſ prudentie ſue et veram intentionē ſententie nō ꝑuertēſ c. ne imitaris. de conſti. Quarto ſtudiuꝫ ꝯtinuet. qꝛ doctrine pater eſt vſus doctri ne mater eſt ſcolaris. vnde nterciſa pe rit ꝯtinuata vigent etiā Deficit ambobꝰ qui vult ſeruire duobus. Quinto ꝙ non dedignetur a quocūqꝫ inſtrui cui magiſte rij officium ſit iniunctū. c. vnico p̄alle. de offi. pͥmi. xxiiij. q iij. ſi habeſ ꝯtra quoſdā ex ſuꝑbia et verecundia interrogare nolē tes quod neſciunt et minoꝝ dicta ex qua dam in dignatione ſuꝑbie deſpicientes. vt dicit hoſti. in. c. vnico prealle. ¶ Sciſſarij truncarij et aratorij ideꝫ ſūt ¶ Scriniarij et ſcrinioꝝ memoriales idē ſunt et magiſtri ſcrineoꝝ. etiaꝫ ſcrinearij appellantur tabelliones. vt. c. ad audien tiam de p̄ſcrip. in glo. ¶ Secūditerius. olym dicebat̉ qͥ ẜm lo cum obtinēs ſcriptus erat ſecundo loco in matricula notarioꝝ. vt. C. de primice. et ſecundite. l. i. et. ij. li. xij. ¶ Scd̓e nuptie dicūtur cū aliqͥs cū aliqͣ ſecūdo nubit et ſunt omnes nuptie que ſe quuntur ſepulturam vel primas nuptias ſiue ſint tercie ſiue quarte et ſic de alijs. de hoc. C. de ſe. nup. in ru. ¶ Semeſtre eſt tempuſ ſex menſiū ⁊ duo ſemeſtra faciunt annū vi. inſti. d̓ excu. tu. §. Item cliuus in glo. ¶ Semis ex ſex colligitur vncijs. ⁊ eſt di midia pars aſſis et dicitur quaſi ſemi as C. de merca. l. hac. lege. li. xij. ¶ Seminecis. eſt ſemi mortui vt. in. l. ꝙͣ indignum. C. de teſta. vbi dicit nō ſūt ne ceſſaria obſeruari momenta verboꝝ q̄ ſe minecis et balbucientis lingua ꝓfundit. ¶ Seſcuns. conſtat ex vncia et dimidia. et eſt octaua pars aſſis et debet eius lit tera tercia ſcribi. s. et nō. x. vt inſti. de he redita. inſti.§. hereditas ſecundū Accur ſium. ¶ Sextans eſt ſexta pars aſſis ex duabꝰ vncijs conſtans ſed capitur quādoqꝫ ad uerſatiue et aduerſatur in iure. quādo au tē eſt adiuncta cōpula aduerſatur etiam

in facto. ff. de peti. here. l. ſed ⁊ ſi in pͥnc. cum glo. impropriat̉ tn̄ vt in. l. ij. in fi. ff. ſi quis cau. vbi qn̄ cum copula ponitur. vt dicendo. ſed ⁊ ſi aduerſatur ad factū non ad ius. ymo ſignificat ydemptitateꝫ iuris. ⁊ ſumit̉ illud ſignificatū ex copula. que copulat nomina. ⁊ nō factū ſequens cum p̄cedenti. quia nō pōt. cum ſit factū diuerſum. cōpulat ergo quo ad ius aūt ſi ne copula ponitur cū ꝯdictione ſi vel ſine ea. tunc ſimpliciter ſignificat aduerſatīe quo ad factū ⁊ quo ad ius vt in. l. ſed et ſi p̄alle ſimiliter in lege. ij. in glo. ſuꝑ ver bo forcius. ff. ne quis eum qui in ius vo. vi. exi. ſignificat ergo dictio ſed aduerſa tiue ſimpliciter vel tantum ad factū ꝓut ſuū ſignificatum vel aliud declarat ⁊ cō cludit. ¶ Senatores dicuntur magiſtratus ppl̓i quaſi ſeniores. nam ẜm azo. leges prius fiebant a populo eiuſqꝫ interuentu. ſꝫ qꝛ aucto populo cepit difficile cōuenire ī le ge condendo. ideo elegit populns centum ſe natores vt. C. de pe. here. l. vlti. vt ip̄i vice populi conſulerentur et quicquid ſta tuerent lex eſſet. ſenatores aūt ſunt qui a pr̄icijs ⁊ ꝯſulibus vſqꝫ ad viros illuſtres de ſcendetunt ⁊ hij ſoli ſolebant dicere ſē tentiam in ſenatu. quare etiā ꝯſulem rōa num vocamꝰ ſenatorē magiſtratus vt. fl de ſena. l. vlti. et iuſti. de iu. na. gen. ⁊ ci. §. lex eſt. ſenatores etiā dici debent ſena torum filij et nepotes ex filijs nati nō aūt nati ex filiabus vt. l. liberos. ff. de ſena. ¶ Senatus. eſt cetus iſte honeſtiſſimus. ſenatoꝝ qui centū erant numero. vt dicit azo. C. de ſena. cō. et nomen ꝯſulis pari ficatur ſenatu pͥncipis vtputa cū habea tur vice populi ⁊ ante imꝑatoreꝫ ꝑ ppl̓m ⁊ poſt imꝑatorem ꝑ pͥncipem ꝯſtitutꝰ fu it ſenatus. vt. ff. de ori. iur. l. ij. ¶ Senatuſconſultū eſt quodtantūmodo ſenatores habito conſilio. populis ꝯſulē do decreuerunt. ẜm yſi. li. v. ⁊ nota ꝙ ml̓ tiplex eſt ſenatuſconſultus vt infra patet ¶ Senatuſconſultum romanū alias ſepͥ nianum omnibus ciuitatibus fideicōmiſ ſariam hereditatē iubet reſtitui ⁊ in eā ⁊ ad eam omnes actiones tranſferri. ¶ Senatuſconſultū artificianū alias ar tificulianū quo cauet̉ vt p̄ſides ꝓuincia rum cognoſcant in ꝓuincijs delibertate licet heres non ſit illius ꝓuincie. ¶ Seuatuſconſul. claudianū. tollendum ſi atuerat qd̓ mulier libera ſeruili amore capta ſi ei denunciata eſſet a dn̄o ne ꝯmi ſceretur ẜuo ſuo ⁊ iudex ſuꝑ ea cauſa am monuiſſet nec ipſa acquieſceret ſubſtan tiam ſuā et libertatem ammittebat ⁊ fie bat ſerua vel ancilla dn̄i denūciantis qd̓ quia viſum eſt miſerabile et indignū ſub latum eſt. ¶ Senatuſcon. leboneanū. eū cohercet. qui ob inſtruendam actionem vel teſtam̄ tum. publicā pecuniā acceperit pactuſ ve fuerit. Item qui ꝑfecto teſtamento lega tum ſibi aſcribit Item heredem qui ī ex heredatione aut in alicuius ꝯdempnatō nem legatū aſcribit. ¶ Senatuſcon. macedonianum. habꝫ lo cum quādo aliquis filio familias in ptāte patris exiſtenti mutuo pecuniā tradidit quia hoc ſenatuſ conſultum ꝓhibuit mu tuam pecuniā dari rilijſfamilias ne one re debitoꝝ p̄grauati eſſent o caſio machi nandi mortem patri Si aūt ꝯtra ſenatuſ conſultuꝫ iſtud quis filiofamilias nūmos tradiderit. trauitos amittat. niſi ipſe fi liuſfamilias habeat caſtrenſe peculium. vel qͣſi caſtrenſe eo eī vtitur vt pater fami lias. Eſt aūt dictum macedonianū ẜꝫ azo C. e. ti. a macedone peſſimo fenatorē qui tradendo pecuniam ⁊ ſi nō exp̄ſſe in taci te ⁊ velatis verbis ſuadebat de occiſiōe pr̄is Et no. qd̓ auxilio ſenatuſcōſulti vel levo renunciat̉. vt. in. l. vlti. ff. ad vel ley. et. C. quādo mulier tute off. fungi. poſ. ī aucͣ. matri. ſed macedoniano renūciari n̄ pōt vnde poſt ſententiā datur exceptō ex eo. ff. ad mace l. i. ⁊ rō eſt qꝛ primū ſenat tuſconſultum eſt fauorabile tantū in fa uorem mulieꝝ inductū. ſed ẜm in fauorē filiorū familias ⁊ in odium creditorum. ff. de condi. indebi. l. qui exceptionē hec goff. de renū§. renūciatur. ¶ Senatuſcon. orphitianum ad ſucceſſi onem matris inteſtate filias vel filios le il̓ gittimos ſiue vulgo q̄ſitoſ vocat. niſi ma ter ſit illuſteis cuius filium nominare ſpu rium ſatis eſt acerbum vocatqꝫ ex teſta

mento nepotes et neptes qui omnino p̄ feruntur ꝯſanguineis et cognatis ſiue ag natis. ¶ Senatuſcon. pagaꝫ ianum. ſtatuit vt qn ſcriptuſ heres rogatus eſt totam here ditatem vel plus ꝙͣ dodantem reſtituere alicni liceat ſcripto heredi tocius heredi tatis quartam partem retinere quo caſu onera hereditaria ſuſtineat inter ſe et illū cui hereditas reſtituitur inter quē ⁊ ipſū cui hereditatem reſtituit ſtipulationes. ſolebant interponi. vt ꝯmunicent ꝓ rata ꝑte lucrum et damnum. ¶ Senatuſcon. piſanianū. vt ſi pene ob noxius ſiue ſeruꝰ veniſſet quādo animad uerſum ſit in eum precium venditor pre ſtet emptori. ¶ Senatu conſul. plaucianum. de libe ris agnoſcendis loquitur qui poſt diuor cium educantur ꝑ hoc ꝑmittit̉ mulieri ſi putet ſe pregnantem denunciare marito ſuo infra. xxv. dies. vel. xxx. poſt diuorci um ita quod niſi maritus cuſtodes miſe rit. aut contrarium nūciauerit ex ſe eam. non eſſe pregnatam cogatur ꝑtum agno ſcere tanquā ſuū. ſi vero vi ipſa oppreſſa fuerit nullum hoc partui generat ꝑiudici ¶ Senatuſcon. iulianum dr̄ quo directā ſibi ſerui accipiunt libertatem cum illi a quibus libertates erāt relicte a p̄tore vo cati nolunt adeſſe. ¶ Sena. conſu. ſilleyanū et claudianum punit ſeruos capite qui dn̄is ſuis cū vo carentur omnimodam opē vel aux ilium inquantum potuerunt non tulerūt vl̓ im penderunt cum ipſi hoc viderent et audi ¶ Sena. conſu. terculianū quo cauet̉ ma tri nō auie d̓ teſta. ſucceſſione deferenda vt mater ingenua triū liberoꝝ ius habēs ſi libertina quarto filio ſuccedit derūcto. non exiſtentibus vltimis liberis vel emā cipatis nec a patre nec a matre defuncti ſed nouo iure. ⁊ ſi ſolum vnum peꝑiſſet ſi ue ſit ingenua ſiue libertina ideꝫ ius ver ſatur. Uel ſenatuſconſult. terculianum dicit̉ cū matres vocat̉ ad hereditates fi lioꝝ ſena. cōſul. tercū. vt inſti. de teſta. ꝑ totum et notat̉. ff. de excep. rei. iud.ic. l. ſi iure in pͥnci. et maxime in. l. i. ff. e. ti. ¶ Senat. cōſul. trayanū alias caruianū ſtatuit ſi inter plures heredes infans ſit qui fari nō poſſit. et ipſi rogentur ſeruum manumittere non ideo libertas intercida tur quia fari non pōt infans nec ſeruū p̄t vendere ſed eſtimātis partibꝰ ſeruū ma numittant ſalua portione infantis. ¶ Senat. conſul. damaſianū dicitur quo cautum eſt ſi ab eſt ille iuſta cauſa qͥ liber tatem debet et hoc ꝓnūciatū ſit ꝙ ꝑ inde libe tas ei ꝯpetit vt ſi ab ipſo directe da ra eſſet. ¶ Senat. conſul. trebell̓. a nouo iure īcre mentum ⁊ formā hanc accepit. vt exclu ſo ſenatuſcōſulto pagaziano liceat here ditatem reſtituenti quartam ꝑteꝫ retine re inter ipſum. ⁊ fideicōmiſſariū ꝓ rata portione dimiſſis actionibus ꝯtra cōmu nem ſtipulationem. ⁊ ſi totam heredita tem volens reſtituerit. ad eum ⁊ in eum omnes tranſfert ſtipulationes. ¶ Sena. conſul. turpilianū quo ſtatuitur ne quis publici iudicij crimen intentans ab accuſatione publici criminis cā ordīa ta. id eſt poſt inſcriptionem et fideiuſſiōꝫ datam deſiſtat abolitione nō impetrata ¶ Sena. conſul. velleyanū inductū eſt in fauorem mulierum ſcꝫ illaꝝ que leuitate. ſua et ſexus fragilitate ſe ⁊ ſua obligant ꝓ alijs fide iubendo vel obligationem in ſe recipiendo per hoc in ſenatuſconſult. eis ſubuenitur ⁊ ꝯceditur vt ipſe indēne ſeruent̉. ⁊ ſi ꝯueniātur ꝓ tali obligatiōne poſſunt opponere exceptioneꝫ ſenatuſcō ſulti vel ley. ceſſat aūt hoc ſenatuſcōſul. cū mulier renūciauit velley. ⁊ om. in auxi lio. ff. e. ti. l. vlti. et dictū eſt a velleyano. ꝯſule qui fuit auctor illius ſtatuti. ⁊ nota qd̓ ml̓ier p̄t renūciare velleyano abſqꝫ a lia cercioratione vt notatur in. l. iuris ig norantiā. C. qui admit. ad bo. poſ. ⁊ bal. ibidem diſtinguit tria mēbra aut mulierꝭ interceſſio vel fideiuſſio. ē ſcd̓m leges aut p̄ter leges aut cōtra Primo caſu nō eſt qͣ renda certificatio cum non ſit opus renū ciatione ex quo lege ꝑmit tente fideiuſſit Et ſunt qͥnqꝫ caſus Primus ſi intercedē do aliquam pecuniā recipit et ſic ſe obli gat. l. antiqua. in principio. ff. ad velleya. Secundus ſi ſecundo interceſſit. lege. ſi mulier perfecte etatis. ff. eodem titulo.

Cercius ſi ꝓ dote fideiubeat. l. fi. eo. ti. Quartus ſi ꝓ libertate alicuius ⁊ in cau ſa pia. Quintus ſi apud minorem interce dat. ff. de mino. l. ſi apud. Scd̓o caſu aut eſt certificata aut nō ſi pͥmū. valet renūci atio ẜuata ſolemnitate videlicꝫ cū inſtru mento publico ⁊ teſtium ſubſcriptione. ſi ẜm nō valet. Iallit tn̄ in duobus caſibus Primo quando fit renūciatio in iudicio valet colorem et fauore iudicij. ſcd̓o ſi in teruenit iuramentum valet Secundum bar. in. l. ſciendū. ff. de. ver. obli. ⁊ ſcd̓m bal. in aucͣ. ſacramenta puberū. C. ſi ad uerſus ven. Terco caſu cōtingit ꝯtra le gem fideiubere duobus modis. Primo ꝓ marito non in ſui vtilitatem ſed mari ti. ſecunda omiſſa ſolemnitate inſtrumen ti et teſtium. hec addit bal. ſuper addito nibus io. an. in ſpe. ti. de diſputa. ⁊ alle. ¶ Sena conſul. iunianū poſtvocationē ad libertatem ꝓducit ꝓpriū heredem ſer uum vel emptum. ſiue dominus ex iuſta cauſa abſit ſiue latitet. ſiue nō vult ma numittere ſit ſeruilis ꝯdictionis ſcitis pͥ uatis pactis ſuā velit mutare ſententiaꝫ ſiue ꝯdictionem pena ꝯtra colluſorem ꝓ miſſa et detegenti p̄mia taliter donando vt de iure patronatus nanſciſcatur. ¶ Sena. ꝯſu. voluſianū ſtatuit ꝙ qui im ꝓbe in litemᶠ coeūt aut quicquid ex ꝯdem natione in rem ipſius redditū ſiue relatū ſit. l. iulia de pͥuata vi tenetur. ¶ Sena conſu fauianū in diſuetudinem abijt introducens adoptionē fieri ꝑ tres mares adoptantes et tres intercedenteſ emancipationes. ¶ Sena. cōſu. largicianum merito eſt ab rogatum latinā inducens libertatē quā quis morte ſua recipiebatur extra liber tatem. ¶ Sententia ẜm azo. in ſumma. C. quo modo et quando iudex ſen. ꝓfer. debet. Qn̄qꝫ pōt dici cuiuſcūqꝫ orationis ſig nificato. qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ opiniōe magiſtro rum. qn̄qꝫ dicitur quicquid alicui de re a liqua placet. quandoqꝫ eſt deportatō. qn̄ qꝫ excōmunicatio vel interdictū. ſed im proprie. quia excōicatio vel interdictum pocius punit quā finem cauſe imponit. IIdeo potius poteſt pena dici ꝙͣ ſenten tia vel diffinitio quandoqꝫ ſententiā dici tur. quocumqꝫ iudicantis preceptum nō nature. nō iuri non bonis moribus ꝯtra rium. Et ſcd̓m hanc ſignificationem diſtī guitur. Quia ſentenciarum. alia eſt diffi nitiua alia interlocutoria. alia cōuentio nalis. Alia que dicitur preceptum. alia mulcta. alia diſpenſationis Et poteſt ſic deſcribi. Sententia diffinitiua Eſt diffi nitio iudicialis ꝯtrauerſie finem imponēſ ff. eo. ti. l. i. Et addunt quidā ad diffinitō nem indubitata. et que nullo remedio at temptari poſſit per. l. eleganter.§. ſi poſt rem iudicatā. ff. de tranſaet. Uel ſic de ſcribitur ſententia diffinitiua Eſt diffini tio iudicialis ꝯtrauerſie finem imponens ex ꝓnunciatione iudicis damnationē vel abſolutionem ꝯtinens. et hec pͥncipalem diffinit queſtionem vt quādo auditis vtri uſqꝫ partis allegationibꝰ cauſa termina tur et finis principali negocio imponit̉ quam ſemel latam iudex reuocare nō pōt et iudex eſſe deſinit ⁊ officio ſuo fungitur licet retineat iuriſdictionem ad exequen dum de offi. dele. c. in litteris. et. c. que renti. Sed an corrigere poſſit ſi dicat ab ſoluo ꝓ ꝯdemno vide goff. in ſumma de ſen. et. re. iudi. ¶ Sententia interlocutoria. eſt ſentētia ſemiplena que profertur inter p̓ncipiū et finem cauſe non ſuꝑ principali. ſed emer gentibus et inedentibus queſtionibus. puta ſuꝑ libello offerendo vel concipēdo vel danda dilatione aut deneganda et ſi milibus pͥncipali cauſa durante. vt quau do iudex nō reſidens ꝓ tribunali interlo quendo inter ꝑtes ſine ſolemnitate ſcrip ture aliquid ꝓnunciat de plano vel ſuper aliquo incidēti vel emergēti extra pͥmum intentū pͥncipale. ⁊ hāc p̄t reuocare iudex ſiue ſit ordinariꝰ ſiue delegatus ſiue arbi ter debet tn̄ cū cauſe cognitione ferri ⁊ iu dice ꝯcedente non ꝓcedente. iij. q. iiij.§. ſpacium. ẜm. goff. Et ſententiā interlocu toriā fer: iudex ꝯtra eū ꝯtumacē qn̄ cita to reo et nō veniēte ꝓnūciat actorē fore mittendū in poſſeſſionē rei aut bonoꝝ ꝓ menſura debiti declarati vel rei petite d̓ emergenti queſtione vt quādo eſt queſtō inter partes vel aduocatos vtrū aliqͥs ſit recipiendus in teſtimonium ⁊cͣ. vt ſupra

Et illa ſnīa tranſit in rem iudicatam quo ad duo ſcꝫ vt remedio appellationis at temptari nō poſſit ⁊ vt excipiatur ex ea. c cum dilectus de elec. in fi. nō aūt vt ex ea agatur actione in facum ſicut ex diffiniti ua. A quolibet enim tali pōt appellari ſe cundū canones nō aūt ẜm leges generali ter fallit in caſibus. vt. l. ij. C. vt lite. pē. vel dicit̉ ſi interlocutoria ſit talis que ab ſorbebat totum ius alicuiꝰ et inſtar habe at diffinitiue ita vt poſt interlocutoriam non ſit locus ad appellendum a diffiniti ua ſic ab ea appellatur. ſecus ſe poſt inter locutoriam ſaluū ſit beneficiū appellatō nis a diffinitiua. goſ. tenet pͥmū in ſum. e. ti. de ſen. ⁊ re. iudi. Item interlocutoria ſcd̓m eundem ē declaratio iudicialis ſuꝑ aliquo articulo ſūmarie ius tribuens in ter partes Et finaliter omne verbū a iu dice in iudicio ꝓlatum iudicialiter faci ens ad cām ē ſentētia interlocutoria. vt in aucͣ. de litigioẜ.§. omne coll̓. viij. ⁊cͣ. Et notandum ꝙ aliud ē ſententiā ex alid̓ ē ſtatutum. Nam ſtatutum fertur ꝓ futi ris delictis dicendo. ſtatuimus vr nullu hoc faciat ⁊ faciat ⁊ faciens ſit excōica tus ipſo facto vt no. in. c. fi. de ꝯſti. li. vi. Sententia vero ꝓlata ſic. excōmunico te ſi furtum feceris ꝓhibetur furtum qꝛ tra ctus futuri temꝑis nō ſpectat ad iudicē. de hoc gl. optima de ſen. excō. c. romana li. vi. ꝑ hoc ad. c. a nobis. de ſen. excom. Item differt ſententia a canone in hoc quia canon. archiep̄i in ꝓuinciali ꝯcilio ligat ſubditos tocius ꝓuincie. xviij. diſ. c. vl. ſententia aūt archiep̄i dicendo. qui cumqꝫ furtum fecerit ſit excōicatus nō cō prehendit ſubditos tocius ꝓuincie ſꝫ ſo lius dyoceẜ. ſue vt ē glo. in. c. romana p̄ alle. Item ſentencia excōicationis ſiue iuſta ſit ſiue iniuſta tenet. xi. q. iij. c. i. niſi in duobus caſibus ſcꝫ poſt appellationē legittimam et intollerabilē errorē in for ma. c. ꝑ tuas. de ſen. excō. c. ſolet ⁊. c. ve nerabilibus. e. ti. li. vi. Et quō ſententia tribus modis dr̄ iniuſta ſcꝫ ex cauſa ex a nimo et ex ordine eſt glo. iij. in. c. ſacro. d̓ ſen. ex. ⁊ illud iteꝝ verum eſt in ſentētia. excōicationis in qua eſt ſpeciale quod te neat non ſeruato iuris ordine. alias aūt ſententia lata iuris ordine non ſeruato. non tenet. C. de ſen ⁊ interlo. om. iudi. l ꝓlatam Item de diffinitiua ⁊ inierlocu toria ē glo. in cle. vnica ſuꝑ verbo interlo cutoria diffinitiua de ſequeſtra. poſ. Et nota quod ſnīa lata ſuꝑ poſſeſſorio dicit̉ diffinitiua ſcd̓m glo. in. c. fi. de iudi. ⁊ ītel ligit̉ qn̄ cauſa poſſeſſionis ē deducta prin cipaliter in iudiciū vel habet annexū peti torium. ſecus ſi de paccidens veniret in iudicium. etiam diffinitiua ꝓ vt imponit finem cauſe nunꝙͣ datur ſuꝑ poſſeſſione niſi ſit ꝓprietas annexa vt ibi notatur. ¶ Sententia ꝯuentionalis. eſt amicabil̓ cōpoſitio vt quando iudex ꝯuenit aliquē et cōmonet eum ne faciat ꝯtra ꝯuentōeꝫ Ulias ſententias ſcꝫ preceptum mulctam diſpenſationem re. in locis ſuis. ¶ Sententia per errorē lata a qua nō eſt appellatum. reuocatur ſi error ꝓbabilis poſtea detegatur vt in. c. fraternitatis. de fri. et malefi. ¶ Sepcuns. ſeptem habet vncias ⁊ nor dicitur ad reſpectum tocius partis aſſis Re. s. as. ¶ Sepulchrum: ē locus in quo mortuus ꝯtinetur vel ſepultus ē ſed monumentū. dt̄ idem locus ſiue corꝑe Re. s. M. ¶ Sepultuna ẜm goſ. qn̄qꝫ dicitur offici um quod impēditur ſepeliendiſ qn̄qꝫ ip̄a terra ad vſum ſepulture deputatāⁱ qn̄qꝫ tumba marmoria vel lapidea vel locus cōcauus in eccleſiaſtico cimiterio factus in quo corpus catholici quieſcit. Itē ſe pultura ē ius funerandi in eccleſie cimite rio. Et nota ꝙ in triginta caſibus ꝓhibe tur eccleſiaſtica ſepultura Prīo ī morta li pctō publice decedenti. xiij. q. ij. nō eſti memꝰ Scd̓o latroni ⁊ furi. c. fures d̓ fur. Tercio inadulterio occiſo. xxiij. q. v. pla cuit. Quarto in torneamento occiſo de tor nea. c. i. Qu īto reptori occiſo. c. ſuꝑ eo de rapto. Sexto heretico. xxiiij. q. ij. ſa ne ꝓfert̉ ⁊. c. ſacriſd̓ ſepul. Septīo ſeip̄m interficienti. c. placuit p̄alle. Octauo ex cōicato etiā mīori de ſen. ex. a nobis. ⁊. c ſacris p̄al. Nono int̓dicto d̓ pe. ⁊ re. qd̓ ī te. De cīo publico vſurario. d̓ vſu. qꝛ ī oī bus Undecīo ꝯtēnenti ꝯfiteri et cōicare. c. omnes de pe. et remiſ. Duodecimo in taberna. occiſo. xxiij. q. v. placuit

Credecimo ꝓprietario monacho vl̓ regu lari. c. mona. de ſta. mona. et. c. cū ad mo naſterium cum ſimilibus. e. ti. ſed ſi cleri ci vel boni layci ab oſtibus occidunt̉ vel ſubmerguntur vel ꝑ ꝑietes opprimuntur debent habere eccleſiaſticas ſepulturas. c. ſicut dignū de homī. c. ex ꝑte ꝑentū de ſepul. xxiiij. q. v. quid ergo Eſt aūt ius fu nerandi poteſtas ſepeliendi in cimiterio. ꝓueniens eccleſijs ex ꝯceſſione pontificꝭ et ſepultura eligenda eſt apud loca magꝭ religioſe. c. fraternitatem de ſepul. Naꝫ ſepulture electio. in loco non religioſo fie ri non debet. ſed queritur. Quis legauit p̄dicatoribus. xxx. ꝓſepultura efficit̉ vſu rarius ⁊ ſic carebit ſepultura. an adiuua tur ꝑ legatum. reſpondet flo. ꝙ nō nmili ter ſi legatur ꝓ celebratione miſſe. et īter uenit interdictum eccleſie tenet legatum in primo caſu. rō quia fratres nō ſunt in culpa vel cauſa. ſimiliter in ſecundo caſu vt notauit. dn̄s katho de ſax. C. de inſti. vel ſubſti. l. i. ¶ Sepe notat regulā in contrariū vt in. §. in fraudem iuſti. qui et ex qui. ca. ma numit. non licet. ¶ Septa ſunt clauſure et dr̄ a ſepio. vt ē glo. in cle. ne in agro. de ſta. mona. ¶ Sequela dicitur omne id ꝙ naturalit̓ ſequitur ad aliud vt iumentuꝫ virulꝰ vac cam Et ſic aliqua ꝓhibentur. non quia ex ſe mala ſed quia ex hijs mala ſequunt̉. xx ij. diſ. deniqꝫ. et. xxij. q. i. in nouo. ¶ Sequeſter. eſt is apud quē res lit igio ſa deponitur a pluribus et ſequeſtratur. vt ei qui in cauſa vicerit reddatur. dict ab eo ꝙ occurrenti aut quaſi ſequenti eoſ qui ꝯtendūt ꝯmittitur res. ff. de ver. ſig. l. ſequeſter vi. de iudi. examinata. Eſt em̄ ẜm goff. depoſitarius rei in iudicium de ducte vt. ff. de po. l. ꝓprie. ¶ Sequeſtrum eſt illud ſcriptum ꝙ de ſe queſtratione ꝯficitur. et ſi ſit ex cauſa vo luntaria tranſfert poſſeſſionem in ſeque ſtruꝫ ſecus ſi cauſa neceſſaria. l. intereſſe puto. ff. de acqui poſſeſ. vt notat̉ in. c. ex aminata de iudi. in glo. et in glo. cle. i. de ſequeſtra. poſſeſ. ¶ Sequeſtratio. eſt rei de qua agitur. vl̓ ꝯtrauerſia eſt ſeꝑatio vel diſpoſitio vel poſſeſſionis intericio. Interim em̄ ꝙ reſ apud ſequeſtrum eſt nec actor nec reꝰ poſ ſidet. vt. ff. de ſta. homi. l. libertus. nō p̄t autem illa diſpoſitio que ſequeſtratio dr̄ fieri niſi a pluribus quāuis alias eſt vnuſ et plures deponere poſſint. vt. l. licet. ff. depoſiti. nam plures rem litigioſam d̓po nunt qn̄ de voluntate ꝑcium fit etiaꝫ vnꝰ deponere poteſt. de mandato iudicis vt ī glo. c. examinata de iudi. et ibi ꝑ doct. Et nota ꝙ ẜm goſ. ſequeſtratio fit aliqn̄ cau ſa obmittende poſſeſſionis. et tūc neut̓ li tigantium poſſidet ſed ſequeſter aliqn̄ cā cuſtodie et tunc poſſeſſio remanet pene poſſidentem. et generaliter ꝓhibita ē ſe queſtratio. C. de prohi. ſequeſtra. l. vni ca ꝑmiſſa vero caſualiter Primo volun tate ꝑcium vt lite finita res victori det̉. Secūdo ex neceſſitate ne ꝑſona ſuſpecta cum re mobili aufugiat Tercio ne ꝑſona ſuſpecta circa rem immobilem fructꝰ de populetur vel diſſipet Quarto ꝓpter cō tumaciam non cauentis de callatione bo norum facienda. Quinto ſi ſeruus d̓ poſ ſeſſione ſeruitutis ꝓclamat in libertateꝫ Sexto cum appellatur ab executore Sep timo cum rimetur de ſeuitiā viri. nec pōt ſufficiēter vxori caueri ſequeſtratur vxor Octauo ne ꝑdatur vendendi cōmoditas Nono cum aliquis de comitibus p̄ſidis furtum patitur. nam res ſequeſtratur vſ qꝫ in tempus ſucceſſoris p̄ſidis. merito eī ſequeſtratio fieri non debet niſi tun. de mū cum timetur ne poſſeſſor vel appellāt fructus depopuletur ẜm goff. in ſum. ali os caſus in cle. vnica. e. ti. et. l. i. ff. de col la. bono. et ẜm archi. in. c. quia res. xi. q. i. vbi late de hac materia. et ꝑio. mona chi. et io. an. in regula locupletari de re. iur̄. li. vi. vide etiam glo. li. in. c. dilectus de ſequeſtra. poſ. cuꝫ ibi no. Sed ponam quod eccleſia eſt apud aliquem ſequeſtra ta. vtrum ille ſequeſter lite pendente ſuꝑ iure patronatus poſſit p̄ſentare ad illam Inno. tenet quod ſic quia talis habꝫ fru ctus. c. ꝯſultationibus de iure patro. ym mola conſentit ibidem rōne tali motꝰ po nendo diuerſitatem inter creditoremˡᶠ cui inpignoratum eſt ius patronatus et ſeq̄ ſtrum. nam creditor non pōt p̄ſentare ali quem quia ſuꝑeſt verijs dn̄s qui pn̄tare habet. ſed ſequeſter pendente lite poteſt

ne eccl̓a diu vacet. qꝛ neutra ꝑciū pn̄tare pōt an̄ litē ſopitā facit bo. gl. in verbo bn̄ ficium in cle. vnica de ſequeſtra. pōſ que dicit ſequeſtrū poſſidere iura beneficij et beneficiati ⁊ remittit ibi ad nota. in. c. ex aminata de iudi. ꝑ io. an. hoſt. tenet ꝯͣriū qd̓ ſequeſter apud quē iuſpatronatus ſe queſtratū eſt li. pen. nō poſſit pn̄tare. nā nō hꝫ poſſeſſionē iuſpatronatus Et argu it a forciori cū creditor cui inpignoratū eſt iuſpatronatus nō poſſit qͦ tn̄ hꝫ poſ ſeſſionem eiuſdem pignoris igit̉ ⁊cͣ. Et hͦ tenendo dr̄ ad motiuū io. de ymmola. qd̓ nō diu vacabit eccīa. nā poſt qͣtuor men ſes in laycis et. vi. clericis ep̄s ꝓuidebit. c. cum ꝓpter. ⁊. c. cū aūt de iure patro. et videt̉ melior hec opinio qꝛ ſequeſter ſolū cuſtodire dꝫ fructus vt iſti reſtituat eos qui ſnīam ꝓ ſe reportabit q̄ eſt natura ſe queſtri. ſꝫ ſi p̄ſentet aliquē qūo fructū il lum reſtituet. ſecus vbi nulla deberet fi eri reſtitutio. c. ex lr̄is de iure pr̄onatꝰ. et c. cū veniſſent de in inte. reſti. hic articulꝰ ſatis diſputabilis ē. ⁊ nō in. c. examinata de iudi. vide cle. p̄alle. de ſequeſtra. poſ. p̄cipue glo. in verbo reſtituat vbi dr̄ ꝙ ſe queſter limitatā hꝫ ptāteꝫ de reſtituedis fructibus q̄ ſupportatis oneribus adhuc ſuꝑſunt ꝙ nō poſſit illos in emptōeꝫ pre dioꝝ ꝓ bn̄ficio vel alias in vtilitatē bn̄fi cij ꝯuertere ergo minus videtur poſſe p̄ ſentare. ¶ Senſus ſapientis nō arbitratur ꝯtra iura. vnde qn̄ alter ꝯtrahentiū paciſcitur aliquid facere ad ſenſū ſapiētis alt̓ ꝯͣhen tium tenet̉ ea facere que de iure fieri dn̄t ſuꝑ illo ꝯtractu qꝛ ſapiens arbitrari con tra iura nō pōt alias ſapiens non eſſet. ¶ Seruitus eſt ꝯſtitutio iuris gentiuꝫ qͥs ꝯͣ ius naturale alieno ſubicitur domi nio. et qn̄ ſeruitus inducta ſit vide glo. ſu per verbo ẜuū de iude. et ſarra. c. ita quo rundam. optimā glo. ſuꝑ verbo ẜuitutes diſ.i. ius gentiū. vbi dr̄ inducta ꝑ ebrieta tem vel p̄ſcripta ſeptennio ſimile habet̉. c. ſexto die. xxxv. diſ. vbi dicit̉ nemo ſcie bat a conſorte nature ſue obſequia ſerui tutis exigere quia manebat anteꝙͣ vinū inueniret̉ oībꝰ iucuſſa libertas. ⁊ nō eſſet hodie ſeruitꝰ ſi ebrietas nō fuiſſet ⁊cͣ. ſūt aūt duplices ſeruitutes ſcilicet. p̨̄diales et perſonales. ¶ Seruitus p̄dialis. eſt q̄dam ꝯſtitutio qͥ p̄diū p̄dio ſubiugatur. et ſeruitutes pre diales. lex. reales appellat q̄ ſequnt̉ p̄dia et eaꝝ ꝯſtitutio eatenꝰ tenet quatenꝰ ex pedit p̄dijs.i. ad fructus eoꝝ ꝑcipiendos ¶ Seruitutū aūt p̄dialiū. alie ſunt vrba ne alie ſūt ruſtice ſꝫ has qͥdē ẜuitutes lex dicit eſſe iura ꝯmunia que libertatis ſunt vn̄ nota qd̓ ẜm azo. in ſum. C. d̓ ſerui. et aqueduc. hoc verbū ius in eadem. l. et in eadem voce ſupponit ꝓ ſeruitute Dictio em̄ ſemel poſita duas qn̄qꝫ importat ſig nificationes ſcꝫ ꝓpriam et impropriā vel vtranqꝫ. Proprie aūt ſcd̓ꝫ diuerſa dicun tur ſeruitutes. Nam ſi nō poſſem ex edi bus meis exire in agros meos vel ꝑueni re ad viam publicam niſi ꝑ agros tuos. vel ortus emi a te lnīam eūdi. hec licētia dicitur ſeruitus itineris quia prediuꝫ tu um in hoc mihi ſeruit ¶ Seruitutes ruſtice ſunt que p̄dijs ru ſticis debent̉ veluti iter actꝰ via aqͣduetꝰ aquehauſtus pecoris appulſus ad a quā. ius paſcendi. calciſ coquendi. arene fodiē de qͣ tria vltīa pn̄t dici noīate ſeruitutes ruſtice ſed ſuꝑiora ꝓprijs nominibus ca rent q̄ oīa reqͥre locis ſuis Nā iter ē ius quo ex ede mea ꝑ agros tuos poſſuꝫ in vi cos publicos exire vel intrare Sed aque hauſtus ē vt aquā haurire poſſim de pu teo tuo. ¶ Seruitutes vrbane ſunt qͥ p̄dijs vrba nis debent̉ ſcꝫ intuitu alicuius edificij. Nam edificijs inherent velut aleius tol lendi aut non tollendi ne deficiat lumībꝰ vel ꝓſpectu domꝰ vicini Itē ſtillicidiuꝫ adueriēdi vl̓ nō aduertendi in tectū vel ī areā vicini vt ſtillicidiū tecti mei cadat ī arem vel fundū eius. itē vt liceat inmitte re vel ꝓicere tignū in ꝑietē vicini Et no. qd̓ an ẜuitꝰ ſit vrbana vel ruſtica colligit̉ ex qͣlitate p̄dij cui debet̉ ip̄a ẜuitꝰ ⁊ nō ex qͣlitate ẜuitutis qd̓ pꝫ. nā tal̓ eſt ẜuitꝰ qͣle eſt p̄diū cui debet̉ ſi enī ſtillicidia domuſ mee que eſt vrbanū p̄diū ꝯuerto in areaꝫ tuam que eſt ruſticū p̄dium dicetur vrba na ſeruitus et ecōtra. ſi tignū edificij mei cauſa imponendoꝝ fructuū facti qd̓ eſt p̄ dium ruſticā īmito in parietē domꝰ tue di cetur ruſtica ſeruitus etiaꝫ ſi domus tua

ſit vrbanū p̄diū Itē nota iuxta pͥmā ac ceptionem ẜuitutis ꝙ multis modis quiſ redigit̉ in ſeruitutē de quibus inſti. de iu re ꝑſona in tex. et in glo. vnde vt liber ẜuꝰ fiat ſunt iſta neceſſaria. Annis. xx. iuuenē qui venditur eſſe Rurſus eū ſeruū cui vē ditur eſſe putare Et iuuenē p̄ciū qd̓ velit ꝑticipare Et quod ſit liber ſciat hoc qui venditur iſte Que ſi defuerint ẜuus non cogitur eſſe Patentur ergo ad hoc qͣtuor requiſita Primo ꝙ ſit annoꝝ viginti. Secundo qd̓ vendat̉ ignoranti ꝯdictōne libertatis. Tercio qd̓ eo animo vt p̄cij ꝑ tem habeat Quarto qd̓ ſciat ſe liberū d̓ hoc vide glo. in.§. penul. inſti. ti. p̄alle. ¶ Seruns eſt qui de iure gentiū vel ciui li dn̄io alieno ſubicitur. in hac ꝑte et ius gentiū ⁊ ius ciuile detraxerūt iuri natura li. Et dicuntur ẜui nō a ſeruiēdo ſꝫ a ẜuā do Imꝑator em̄ vel pͥnceps captos ab hoſtibus qui ſerui ſunt capientiū vende re iubet ⁊ ꝑ hoc ſaluare ⁊ nō occidere. ho ſtibus em̄ captis ⁊ ſic in ẜuitutē redactiſ hoc ẜuandū eſt qd̓ vtile et benignius viſū eſt ſcꝫ eos oēs ẜuari ⁊ nō occidi. hͦ em̄ be nignitatis eſt. ſed occidi crudelitatis. Ideo etiā dicta ſūt mācipia qꝛ ab hoſti bus manucapiūtur. vt inſti. de iure. ꝑſo. et. ff. de ſta. homi. l. libertꝰ. Sūt etiā ẜui verne qui ſunt ex ancillis manentibꝰ ī do mo. l. ticie. textores. ff. dele. i. alij ſūt ſer ui lecticarij qui faciūt lecticas. e. ti. ¶ Seruꝰ ordinarius. dr̄ qͥ alijs ẜuis ē pre poſitus ſcꝫ qui habet alios ẜuos ſub ſe qͥ bus p̄eſt ⁊ p̄cipit eis quid vult. ¶ Seruus vicarius eſt qͥ ẜuo ordinario ſubminifirat. ¶ Seruus mediaſtinꝰ vel medianꝰ. ē qui medium gerit actū ſcꝫ qui nec ē ordīariꝰ. nec vicarius ſed mediꝰ inter hos ⁊ illos ꝯ numerandos ¶ Seruꝰ librarius alibra dictus ē ſcꝫ qui ponderibꝰ p̄eſt ⁊ libere nūmoꝝ et ꝑmuta toꝝ cuſtodiā habet in domo dn̄i ſui. ¶ Serui inſulam alias inſularij. ſūt qui retiuent̉ in inſula ideſt indomo nec mittū tur in agros nec in villam. domus aūt in ſula dr̄ eo qd̓ inſunt ei habitatores licꝫ in ſula qͥnqꝫ dicat̉ in ſolo ideſt in mari ſita. ¶ Serui villici ſunt qui ad villam mittū ¶ Serui victores ſūt qͦs qͦs victos habꝫ p̄parandi cauſa. ¶ Serui cubicularij dicūtur q̄ lectū ⁊ cu biculum dn̄i ſui ꝓcurant qui vulgo came rarij vocantur a camera. ¶ Serui dediticij dicunt̉ qͥ in morte libe ri ⁊ in vita ſua ẜui ſūt quoꝝ libertas ſub lata ē. vt inſti. de liber.§. libertinoꝝ. ¶ Serui latini. ſūt qui a dn̄is erāt manu miſſi vt in vita eſſent liberi ⁊ in morte ẜ ui et eoꝝ bona tanꝙͣ ſeruoꝝ ad dn̄os de uoluebantur. vt in.§. p̄alle. īſti. de liber. ¶ Serui attriarij vel attrienſes ſunt illi qui attrij coſtodiā faciunt̉. ¶ Seruus corruptus. dr̄i ſeruꝰ qui ꝑ alicꝰ inductionem factus eſt de bono malus. vel de malo deterior ſcꝫ in aīa et corꝑe. ¶ Serui corrnpti actio. Re. s. actio. ¶ Seruiana eſt qͣſi ſeruiana actio Re. s actio. ¶ Seruꝰ publicus. dr̄ tabellio nō qꝛ ẜuꝰ quia publicū exercet officiū. ff. de adop. l. non aliter. ¶ Seruus. heres. Re. s. de. H. ¶ Serui artharij Re. s. artharij. ¶ Seruus ordinatus poſtea reſtitutus dn̄o gaudet̉ canone ſi quis ſuadēte. xvij. q. iiij. nec mr̄imoniū ꝯͣhere p̄t poſt votuꝫ de ꝯuer. ꝯiuga. ꝙ q̇dam ⁊ hͦ no. glo liiij. diſ. c. ij. nec iudicabitur a dn̄o ſed ab ep̄o xcvi. diſ. ſi imꝑator. ¶ Sericopulate. dicunt̉ veſtimēta que ī ſeruntur. ⁊ texuntur ſerico. vt in. l. ſi quis C. de muneribus li. xi. ẜm accur. ¶ Seu eſt dictio diſiūctiua. C. de ſacro ſanc. eccle. l. generali et aliqn̄ ampliat. ff. de auro et argen. lega. l. ſi quis ita. ⁊ ẜm bar. in dicta. l. generali et notat̉. lxiij. di. ego ludouicus. et. lxxv. diſ. c. vlti. in fi. ⁊ ꝑ archi. de fo. cōpe. in. c. i. li. vi. ¶ Siccarij dicuntur homicide et interfe ctores dicti a ſicca ferro vel cultro inſti. de pub. iudi.§ ſiccarij. etiā dici poſſūt ſic carij qui alicuius vite armis inſideantur de pe. diſ. i. ſi quis cum telo et de homi. c. ſicut dignum in glo. ¶ Sicca eſt ferrum vel cultellus breuis. el̓ vtraqꝫ parte ſcindens et accutus quo maxime vtuntur qui apud ytalicos latro

cinia exercent. ſed eius interp̄tatio ē lar ga vt ꝯtineat telū lapidē lignuꝫ et quod libet ferrum vt inſti. de ꝑub. iudi.§. item lex et.§. ſiccarij p̄alle. ¶ Signū quid ſit et quō ſignum differt a ſacrificio de ꝯſe. diſ. ij. ſacrificium. ⁊. c. ſi gnum. et qūo multiplex ſit ſignū vi. de. ꝯͣ ſue. c. ij. in glo. Et ſignum ꝑditōis religio ſi eſt qn̄ ꝓpter ꝓprietatē ſepelit̉ in ſterqͣli neo. vt de ſta. mona. cum ad monaſteriū ¶ Sillabe error nō nocet. vt notat. de fi de inſtru. ex ꝑte per glo. ¶ Signare ē aliquā formā vel ſignuꝫ ali cui impͥmere vel notā imponere vn̄ feſta mentum ſignare.i. notare debet quis vt notum fit illud qd̓ in teſtō ſcriptū eſt ẜm yſi. li. v. ethi. ſed ſubſignare eſt ſubſcribe re. vt ſi teſtes vocati ⁊ rogati a teſtatō re ſubſcribātur. ¶ Sigilatim ideſt ſingularit̓ ita exponit hoſti. in. c. venerabili de teſti. ⁊ archi. in c. p̄ſentium.§. teſtes. eo. ti. libro. vi. facit ad hoc de prebendis capitu. ad hoc. licꝫ et. lxxxix. diſtin. c. ſingula. in princ. Itē ī ſymbulo athanaſij quicūqꝫ vult ſaluꝰ eē ¶ Significatio ẜm azo. de. ꝟ. ſig. ꝓpri eſt demonſtratio facta ꝓprio nomīe rei d̓ qua q̄ritur attributo. ſed large ponitur. ſi ꝓpriuꝫ nomē nō interueniat ſed tn̄ reſꝑ aliud verbum quod aliquo modo accede re poſſet ad oſtenſionem rei not ificetur ¶ Silentiarij. ſunt idē qd̓ ꝯſiliarij vel ſe. cretarij pͥncipis qui ſilere debent et occul tare pͥncipis ꝯſilia vt. ff. de mino. l. verū cauia. C. de ſage glo. in. l. illud. C. de colla. ¶ Siluacedua eſt q̄ ad hoc vt credatur d̓ putata eſt. et dr̄ apta cedi qꝛ facile ſuc creſcit. ¶ Silua paſcua dr̄ q̄ paſcuis pecudum eſt aſſignata ¶ Silua palaris ex qua poli. ⁊ podimen teſumuntur. ¶ Similitudo eſt rerū differentiū ꝯꝑatō ẜm boe. Et que ſimilitudo ad ſpēm vl̓ ge nus referatur eſt glo. notabilis in verbo. curam animarum in. c. nō pōt de p̄ben. li bro ſexto. ¶ Simile dici nō pōt. vbi diſſimilitudo ſubeſt. xxviij. q. i. ſicut em̄ et. l. iij. ff. de in iuſto. rup. teſta. et qualit̓ interp̄tet̉ hͦ ver bum ſimile. vide. c. olym de ver. ſig. ¶ Symonia. ẜm goff. eſt ſtudioſa cupidi tas vel voluntas emendi vel vendēdi ipi rituale vel ſpirituali annexum quod īpi rituale cenſetur ius eī ꝑcipiendi ꝓuent aſ p̄bendales ſcꝫ prebende vel rōne plature ſpirituale nō eſt ſed annexum ſpirituali. ſcilicet canonie ꝓpter res tꝑales que tilo iure ꝓueniunt ſcꝫ vt fructus.i. q. iij. ſi qͥs obiecerit. ſic ⁊ ius patronatus dicitur an nexum ſpirituali ꝓpter quādam ꝯfedera tionem quia cadit in laycum a quo poſſi detur. vt. c. de iure. e. ti. Et dicitur a ſy mōne mago qui fuit primus auctor huiꝰ ſceleris in nouo teſtamento. AIpſe enī vo luit emere gr̄am ſpūs ſancti a beato pe tro ſicut et giezi. in vete. teſta. voluit gra ciam ſanitatis naamanſyro vendere. vt. iiij. reg. v. Unde ſymoniacꝰ dr̄ ꝓprie em ptor ſpūalium. ſed gieziticus venditor eorundem.i. q. i. qui Rudet. Et ē ſymonia peccatum enorme reſpectu eius qui ꝑ ly moniā bn̄ficium acqͥſiuit qui pnīam age re nō poteſt beneficio retēto. vel dicitur enorme.i. in diſpenſabile qꝛ diſpenſari n̄ poteſt cū ſymoniaco niſi beneficio reſigͣ nato ſicut in ſymoniaco in ordine ꝯtingit vt. xiij. diſ. nerui. et ſymoniacus etiā occl̓ tus in ordine ſuſcepto qui vicioſum habꝫ caractarē. vt.i. q. iij. in quibuſdam ſuſpē ſus ē quo ad ſe ⁊ quo ad alios.i. q. i. reꝑ tur etiā ſymonia ſola intentione abſqꝫ pa cto vel facto ꝯmitti pōt vt in. c. qui ſtu det p̄alle. ¶ Symbolum. eſt qͣdruplex qd̓dā a pl̓oꝝ ꝙ ẜm quoſdā theologos ꝯtinet. xij. arti culos fidei ꝓpter duodecim apl̓os xp̄i q̄ vna et eadem hora inſtinctu ſpūs ſancti ip̄m ꝯpoſuerunt. vnde dicitur ſymboluꝫ a ſyn. ꝙ eſt ſimul ⁊ bolus morſellus quia quiſqꝫ apl̓oꝝ ſuam bolam.i. ꝑteꝫ appoſu it ẜm alios theologos verius eſt ꝙ pͥnci pales articuli fidei noſtre ſunt tm̄ ſepteꝫ ẜm ꝙ tantum ſeptem ſūt dona ſpūs ſcr̄i quos quilibet criſtianus ſcire tenetur cle rici explicite layci implicite vt patet d̓ ſū ma. tri. c. firmiter in tex. et glo Aliud eſt ſymbolum maius quod canitur in miſſa factum in ſynodo niceno ꝓpter grecos qͣ non credebant ꝙ ſpūs ſanctus ꝓcederet. ab vtroqꝫ. ſed a patre tantum. vt. de cō. diſ. v. c. vlti. et penul. Tercium ſymbolū

eſt athanaſij ſcꝫ. quicūqꝫ vult ſaluus eē quod canitur in prima Quartū ſymbo lum eſt iuris. ſcꝫ pͥmus titulus de ſū. tri. et fi. catho. vt ait yſi. vij. li. ethi. c. vij. in quo id quod de fi. catholica et ſūma tri. in p̄dictis ſimbolis ꝯtinetur ꝯfirmatur. et reperitur. ¶ Simplex p̄ceptum. eſt cū p̄ter litis cō teſta. iudex ꝯfeſſione parciū accedēte ali quid p̄cipit. ver. gra. ſi quis a reo in iudi cio abſqꝫ libello cū inſirumēto debiti pe tat decem ⁊ reus ꝯfiteatur de piano tunc iudex ſine alia cauſe cognitione vel ꝯmiſ ſione ſibi p̄cipiet. vt certo termīo ſoluat et hoc dr̄ p̄ceptū ⁊ nō ſnīa qꝛ ſententia n̄ dicitur niſi quādo ordo iudiciarius ē ſer uatus. ¶ Siliqua. eſt ſpecies monete et qͣrta ꝑs aſſis. ſumitur etiam ꝓ ſuꝑfluitatibus re lictis vino exp̄ſſo de vuis. vnde Miſcēs ſe ſiliquis cibus vult fieri ſcroffis ¶ Sindicus. eſt ꝓcurator vniuerſitatis. vel collegij ꝓ certo ſalario ad iudicia cō ſtitutus ſcilicet qui cām vniuerſitatis a git vel defendit. et dr̄ quaſi ſinguloꝝ cau ſas dicens Eſt enim ſyndicus grece̓ defē ſor latine. nam officium eius eſt agere vl̓ defendere nomine vniuerſitatis cauſas. p̄ſentes vel emergentes vt. ff. ꝙ quiſqꝫ iu ris in rub. et in gl. i. et in. c. vnico. e. ti. et quando dicitur cauſa vniuerſitatis agi ꝑ ꝓcuratorem debet exponi ideſt ſyndi cum vel actorem vt de ꝓcura. c. qꝛ ī cauẜ et de iura. calump. c. cum cauſam. ¶ Synodus ex greco interp̄tatur comi tatꝰ vel cetuſ et inter ceterā ꝯſilia quatu or vtnerabiles fuerunt ſynodi que totaꝫ fidemᶠ cōplectuntur quaſi quatuor euā ge lia et quatuor ſymbola et toditem para diſi flumina Prima in cena tricentorum xviij. ep̄oꝝ a conſtantinō imꝑatore ꝑacta qua damnata eſt bleſphemiā arriane ꝑ fi dei de inequalitate ſancte trinitatis naͣm ẜm glo. dicebat patrē maiorē filio et filiū maiorem ſpiritu ſancto ſcd̓a eentū quin quaginta patrū ſub theodoſio ſeniore cō ſtantinopolim ꝯdemnans macedoniū ne gantem ſpm̄ ſanctū eſſe deū ⁊ ꝯſubſtanti alem patri. ſed ẜm glo. ẜuū patris ⁊ filij i. q. i. eos qui. Tercia epheſma centū ep̄o rum ſub theodoſio iuniorē que dānauit. neſtorium aſſerentem duas ꝑſonas ī xp̄o et beatam virginē nō dei ſed hominis tm̄ genitricē. et hec oſtendit in duabus natu ris vna criſti ꝑſonaꝫ Et dicit̉ pͥma ad dif fernniiam ſynodi eue ſine ſcd̓e que fuit re ꝓbatā diſſi in.xvi. quoniaꝫ ſancte Quar ta calcedonenſis quingentoꝝ centū ⁊ tri ginta ſacerdotū ſub marceano pͥncipe dā nans euthicem̄ ꝯſtant: nopolitanū abba tem verbi dei et carnis vnā naturā ꝓnū ctiantem ſcꝫ diuinā poſt reſurrectionem diſ xvi. c. ſexta et dyoſcoron eius defene ſorem quondā alexandrinū ep̄m ⁊ neſto rium ep̄m cū reliquis hereticis. de hijs ē tex. ad liam. diſ. xv. c. canones. et.§. haꝝ pͥor et ẜm greg. in. c. ſequēti ⁊ de eiſdem. gelaſius papa in. c. ſequē. De hijs etiā vl̓ de tex.§. ſuſcipimus in epiſtola intercla res. C. de ſū. tri. et fi. catho. ¶ Si. de ꝓprio ſignificato importat ꝯdi ctionem non tn̄ ſemꝑ eam ſignificat Un de qͥnqꝫ facit diſpoſitionem ꝯdictiona lem qn̄qꝫ executioneꝫ tm̄ qn̄qꝫ ſignificat cauſam incertam. qn̄qꝫ certā. qn̄qꝫ euētū incertum non ꝯdictionalem qꝛ non ſuſpē dentē. qn̄qꝫ acceleratione et qn̄qꝫ nichil ſignificat exēpluꝫ primi ibi ꝓmitto vel le go ſi nauis ex aſia venerit vt in. l. itāqꝫ. ff. ſi certum pe. ſecundi ibi iudex dicit do tutorē. ſi ſatiſdederit. quia ſenſus eſt ꝙ pure dat̉. et immediate ſit tutor. ſed ad miniſtrare non debet niſi priuſ ſatiſdēde rit vt. l. muto.§ hanc aūt. ff. de tute. vbi dicit̉. hanc aūt ꝯdictioneꝫ ſi ſatiſdederit ꝯdictionē non facere ratio eſt volūtas ꝓ ferentis. Nam tutor a iudice non poteſt dare ſub codictione. c. actuſ legittimi de re. iur. li. vi. etiam quia inuitꝰ dat̉ tutor. ergo non ſtabit in voluntate ſua ꝑ condi ctionē. Nec iudices in decernēdo ſolent facere iudicia ſua ꝯdictionalia. exemplū tercij lego ticio ſi negocia mea geſſerit. Et eſt aliud exprimere cauſam perqꝛ et aliud per ſi. Nā per quia exprimēdo fal ſa cauſa non viciat. ſed per ſi viciat. l. de monſtratio. ff. de cōdi. et de monſtra. niſi aliud appareret ex voluntate diſponētia Etiam qn̄qꝫ ſi capitur ꝓ quia vt ibi ſi de us eſt quia hͦ ſubiecta materia et fides ca tholica habet qd̓ deus creator eſt omniū certitudinaliter. Quarti qn̄ ille euentus

eſt de p̄ſenti vel de p̄terito vt ibi ꝓmitto vel lego ſi rex eſt pariſius vel fuit tali die vbi euentꝰ eſt diſponētibus vel diſponē ti incertuſ nō tamē ꝯdictionalis quia nō ſuſpendit. nam actus purꝰ ſtatim valet l̓ n̄ valꝫ. vt.§. fi. inſti. d̓. ꝟ. obli. et ſic acce lerationē ſignificat. etiā qn̄qꝫ nichil ſig nificat vt ibi ꝓmitto ſi talis moriet̉ ar. l. pupilluſ.§. qui ſub cōdictione. ff. d̓ noua. et del̓. qꝛ n̄ p̄t ſignificare ꝯdictiōꝫ q̄ ē de euētu futuro īcerto. ſꝫ qͦa nihil cerciꝰ mor te materia ſubiecta n̄ patit̉ dic̄ tn̄ bar. ꝙ in vltimis volūtatibus oꝑatur ꝯdictōeꝫ dicendo lego ſi heres morietur vel ſi ſem proniꝰ moriet̉ nō ex eo ꝙ mors ſit incerta ſed an legatariꝰ moriet anteꝙͣ heres vel ſemproniꝰ allegat. l. qͥbus diebꝰ§cuidaꝫ ticio. ff. de condic. et de mōſtra. vbi dicit̉ qd̓ legatū tale ſi mater tua morietur eſt ꝯ dictionale. petrꝰ dicit ꝯtra qd̓ eſt purum Et ſi in textu allegato debet ſumi ꝓ cum quod ſignificat pͥncipaliter tēpꝰ et ꝑ ꝯſe quēs ꝯdictionē Item nihil ſignificat vt ibi ꝓmitto ſi volueris lego ſi heres volu erit. l. ſub hoc. ff. de acti. et obli. qͥa actuſ in voluntate obligandi eſt. ⁊ ſic nulla di ſpoſitio vel reſtrictio fit niſi diſpones vi deatur decidere. l. ſi ita expreſſum. ff. de condic. ⁊ demonſtra. ¶ Si nō dederis hoc ꝯplexum ſic appli catuꝫ duobꝰ ab eodem ſtipulantibꝰ vel ꝑ pactū ſibi acqͥrentibꝰ dicēdo tu ꝓmittis michi petro ſi nō dederis heinrico ⁊ hein ricꝰ ſimiliter dicat tu ꝓmittis michi heī rico ſi nō dederiſ petro cappā tuā. ſenſuſ huiꝰ dictionis eſt qd̓ altero litē ꝯteſtante d̓fic̄ ꝯdictio ꝑ alterū appoſita. et exiſtit ꝯ dictio ꝑ ipſuꝫ appſita ſuꝑ re ſibi data vt in. l. ſi ticiꝰ. ff. de ver. obli. ratio eſt volū tas ꝓferētis ſumpta ex hoc qd̓ ille n̄ vult rem habere in caſu in qͦ iſte habebitI Itē ibi ꝓmittis michi ſtichū et ſi eū non dede ris ꝓmittis michi. x. nomine pene vel lo co eiꝰ ſignificat qd̓ ſi nō detur ſtichꝰ cum poteſt dari ſic qd̓ eſt ī mora dādi exiſtāt ꝯdictio et ſtipulatio ſiue ꝯuētio penalis que ꝑ dationē. x. ꝯmittitur ſiue purifica tur: vt. l. ſtipulatꝰ.§. i. ff. de. ꝟ. obli. ratō eſt volūtas ꝓferētiſ ſumpta ex hoc quod ſtichꝰ eſt in obligatōne pͥmo deductꝰ pu re Et ꝑ hoc agit̉ eū dari cum poterit ⁊ ꝓ miſſor interpellabitur dare ⁊ ſic de alijs Finaliter aūt ſemꝑ ad mentē diſponētis recurrendū eſt qꝛ ſepe ꝯtingit qd̓ vnā di ctio vel or̄o ꝑ vnum capitur in vno ſigni ficato et ꝑ aliū in alio. ſunt ergo circūſtā tie attendēde ꝑ quās mēs ꝓferētis decla ratur vt ſunt qͣlitates perſone ⁊cͣ. ¶ Si capitoliū nō aſcenderis ſi ticio nō nupſeris. ſi nauis ex aſia nō venerit. hec cōdictio ꝑ cautionē impletur ꝓut teſta torē voluiſſe ꝯcluditur ſic̄ ꝯdictio ꝑ illuꝫ modū deficit vel exiſtit ꝑ quē deficere vl̓ exiſtere ꝓferēs intelligit ꝓut ex ꝯdictio nis ſignificato ꝓprio vel alio ꝑſonali me dio ꝯcluditur ex euētu vel defectu. ¶ Si n̄ valet hͦ iure valet illo. ſi nō valet iure teſtamēti valeat iure codicilloꝝ ⁊cͣ. Bee clauſule ſignificāt ſi nō poteſt vale re ex defectu ſolennitatis vt teſtamētum ſcꝫ ꝙ nō ſunt. vij. teſteſ vel nō ſigillauer̄t eodē ꝯtextu valeat iure codicilloꝝ ſi ſint qͦnqꝫ teſtes qꝛ diſponēs hoc voluit ⁊ lex admittit ſignificat gͦ dictō ſi appoſita hijſ verbis vel alijs qd̓ volūtas diſponentis declarata ex verboꝝ ſignificato vl̓ alias quouis modo dictat. ¶ Si peperit hec dictō ſi applicata ꝟbiſ diuerſimode ſignificat ꝓut diuerſimode applicat̉. ꝟ. gͣ. dicēdo ſi treſpeperit liber eſto ſignificat ꝙ ꝑtus qͣrtus ſit liber. vt. l. aretuſa. ff. de ſta. homi. ſi ergo vnuꝫ pri mo peꝑit ⁊ ſcd̓o tres ex eodē vtero vel pͥ mo duos ⁊ ſcd̓os duos ex eodem vtero. tūc qͦ quarto naſcit̉ eſt liber nec pōt dici ꝙ duo ſimul naſcūtur. qꝛ natura hͦ nō pa tit̉ vt in. l. aretuſa. p̄alle. alij dicunt ſi na ſcit̉ maſculꝰ ⁊ femella maſculꝰ p̄ſumitur pͥmo natꝰ qꝛ forcior. ẜ hoc eſt in ꝯtrariuꝫ qꝛ femina cicius pubeſcit. ⁊ ꝑficit̉. alijs cūt ꝙ oēs erūt liberi. l. cū mater.§. fi. ff. de fideicōmiſ. liber. ſed hͦ nō fuit mēs te ſtatoris ergo primum dictum melius. ¶ Siue euenerit ſine nō euenerit Hee or ationes de ſe ſunt ꝯtrarioꝝ caſuū ⁊ tam̄ ꝯiuncte ſignificāt puritatē ſcꝫ ꝙ actꝰ qui diſponit̉ hijs verbis ſit purus. Et ſumit̉ ſignificatū ex hͦ ꝙ certū eſt alterū caſuū euēturū. ⁊ ſic diſpoſitō redditur pura fa cit lex ꝙ ſi petēte.§. vlti. vbi habetur qd̓ vēditio facta hͦ modo ſiue nauis ex aſia venerit ſiue non eſt pura. vt. l. pupillꝰ.§.

q̄ ſub ꝯditiōe. ff. d̓ noua. vbi hētur qd̓ qͥ ſtipulatur ſub ꝯdictiōe oīno extiturā pu re ſtipulatur. vt. l. itaqꝫ. ff. ſi cer. pe. vbi ꝯdictio dr̄ cū incertū ꝯfertur. Et ſic patet ꝙ hec ꝯdictio nō reddit actū ꝯdictionali de ꝑſe ſꝫ hec or̄o applicata diſpoſitiōi vl time volūtatis eā reddet ꝯdictionalē. vt l. hmōi. ff. quā di. le. ce. vbi dr̄ ꝙ legatū hͦ mō factū ſiue illud factuꝫ fuerit ſiue nō ē ꝯdictionale. ⁊ intellige ſiue nō fuerit īfra certū diē ne ī infinitū expectetur. Et licet certū ſit alterū caſuū euēturū tn̄ incertum eſt an viuēte legatario vel nō. ⁊ hec incer tirudo facit ꝯdictionē in vltimis volūta tibꝰ fa. lex. i. ff. d̓ ꝯͣdi. et d̓mōſtra. ſecus ſi in ꝯͣctu qͥ cure inl̓mittitur ſiue factū exi ſtat ſiue nō gͦ ꝯͣctus factꝰ cū ille morietur nō ē ꝯdictional̓ ſꝫ ī diē. l. nam ⁊ ſi moriar ff. de ꝯdi. et demo. ⁊ ſumitur ī his ſignifi catū ex cōi mō intelligēdi niſi aliud certe apparet ex volūtate teſtatoris vel ꝯͣhētiū So ¶ Sobrini ⁊ ſobrine dicuntur qͥ vel q̄ ex patruelibꝰ frībꝰ vel ſororibꝰ ꝯſobrinis vl̓ amicis ꝓgeniti vel ꝓgenite ſunt. ¶ Sobrinꝰ ꝓpior et ſobrina ꝓpior. ſunt patrui magni vl̓ amite magne filij filieue et ſobrinꝰ naſcitur ex ſorore. ¶ Socerē pr̄ mariti vxoris in. l. ſic̄ autͣ. n d̓ re iudi. etiā ē pr̄ vxoris mariti vt. e. l. ¶ Socrus ē mr̄ mariti vxoris. ꝓſocer ꝓ auus et ꝓſocrus ꝓauia mariti. ¶ Societas. Re.s. actio ꝓ ſocio. Nā ve ra locietas frat̓nitatē inducit vt in. l. veꝝ ff. pro ſocio. ¶ Solutio ẜm Goff. ē rei q̄ debetur red ditio inſti. qui. mo. tol. obli. in pͥn. vel lar ge ē ab obligatiōe liberatio ⁊ alia ē natu ralis ſiue vera q̄ fit ꝑ redditionē eiꝰ qd̓ de betur. alia ciuil̓ ſiue imagīaria. Et fit ml̓ tiplicit̓ ꝑ nouationē delegationē accepti latione vel cōpēſationē de qͥbꝰ ī locꝭ ſuis ¶ Soluēdo eē. eſt hr̄e vn̄ ſoluat vel vnde ſoluere poſſit ī ſolidū ꝑ ſe vel ꝑ aliū. ff. de ver. ſig. l. ſoluēdo. ⁊ ſic dr̄ qͥs eē ſoluēdo. ecōtra nō ſoluēdo dr̄ ille qͦ ſoluere n̄ pōt. ¶ Solēnitas ſumitur ꝓ actu reali vt ſolē nitas ſtipulatiōis dū qͣs fide iubēdo ſe ob ligat int̓rogatiōe p̄cedēte ⁊ rn̄ſiōe ſequē te inſti. de fide iuſſ.§. fi. Et hͦ ē notādū ꝓ intellectu huius ſi ſcriptum reꝑiretur ali quē fideiuſſiſſe ſub hoc verbo ſignifica tur ſolennitas ſtipulatiōis niſi fieret ī pa tria tali in qua efficax eſt ſimplex ꝓmiſſio ſimilit̓ in autentico inſtrumēto ſi reꝑitur ibi ſcriptum aliquē ꝓmiſiſſe ſub hoc ver bo includitur ſolēnitas ſtipulationis. l. i. C. de vſur. et.§. ſi ita ſcriptum inſti. de in uti. ſtipu. Et ſumitur ſignificatū ex ſolen nitate infrrumēti ꝙ ſignificat actum ibi contentum ſolennit̓ factum. etiā ex parte notariatꝰ qꝛ notarij nō redigūt inſtrumē ta in ſcriptis publicis. niſi de actibꝰ co ram eis ſolennit̓ celebratis alias ꝓmiſſio nō facit de ſe ſolennitatē ſtipulatiōis ſecꝰ de fideiuſſione dū ſaltem apparet inꝙͣtuꝫ pro quo ⁊ penes que. alias etiā nulla eſſet fide iuſſio. l. cū de indebito. ff. de ꝓba. fi. iuncta. l. i. de fideiuij. ⁊ ſic de alijs in qͦ bus includitur ſolennitas vel non. ſi Solus eſt cui nullus eſt contrariꝰ diſ. viij. ſi ſolus chriſtus audiēduſ eſt non de bemus attendere quid aliquis ante nos faciendum putauerit ⁊.viij. q. i. ſcienduꝫ in fi. ſola eſt que fidei poſſidet meritū obe dientia. ¶ Solum idem eſt ꝙ terra Un̄. Sit tibi terra ſolum duo poſſunt vincere ſolum. vbi primuꝫ ē ſubitantiuum ne. ſecundū adiectiuū maſ. ge. Un̄ dicitur Quicqu: d plantatur ſeritur vel edificatur. Omne io lo cedit radices ſi tamen egit. inſti. de re. diui.§. cum in ſuo. ¶ Solidum. id eſt. firmuꝫ ⁊ componitur cum in vt inſolidum. id eſt. qui libet eoruꝫ per ſe ſolū. vnde ſocū habet in ꝓmiſſioni bus ſtipulatione vallatis que ſtipulatio accipitur per verba futura vt inſerit inſo lidum ſe daturos vel ẜuaturos. ¶ Sors. eſt ars diuinandi. diuinatio aūt ꝓprie in malo ſumitur. Item eriam ſors idem eſt ꝙ ſortilegiū vt. c. i. de ſorti. Itē ſors eſt portio hereditatis eo ꝙ per lor tes folent diſtingui hereditatū portiōes de preben. cum ẜm apoſtolū. xxi. diſ. cle ros. ſumitur etiam pro fortuna vel euen tu.xxvi. q ij. fors. Item pro capitali ca pitur vt de vſuris. c. i. et. ij et de hoc vi. glo. in ꝓhemio cle. in verbo ſortis. ¶ Sortilegiū eſt quando aliquid ꝑ crea turam diuinatur ⁊ ſpecies diuinationis

numerantur. xxvi. q. iij. c. igitur. et. e q. v. ep̄i. et c. nec mirum etiam omnis dīnatio quocūqꝫ modo fiac ⁊ qualitercunqꝫ voce tur eſt ꝓhibita ⁊ damnata. vt.xxvi. q. v. per totum. ¶ Sortilegi vel ſortilegiſte ſunt dīnato res vel iſti qui ſub noīe ficte religionis ꝑ quaſdam quas ſanctorum vel apl̓oꝝ vo cant ſortes vel dīnationes ſententia vel ſcientiam ꝓfitentur ſiue dīnatiōis aut qͣ rumcūqꝫ ſcripturarū inſpectiōe futura ꝓ mittunt vt.xxvi. q. i. c. i. ¶ Sotulares dicuntur quaſi ſubtalares a ſub ⁊ talo ⁊ aliud ſunt boti genus calci amenti vt in cle. ne in agro. de ſta. mona. ¶ Spectacula ſunt que fiunt in loco vbi ludebant traiēdi et comedi vt dicunt gre ci et habetur in autͣ. de conſulibꝰ. et ſpec. taculū ꝓhibituꝫ eſt ꝓut. importat effuſio nem ſanguinis. C. de gladia. l. i. li. xi. et l. legatum. ff. de vſu. et vſufruc. ſed ludi ꝑ mittebant̉ ad letificationē ppl̓i vt come die et ſimilia. l. i. ij. et. iij. C. d̓ ſpecta. li. xi gutū Rnſalibi ¶ Sꝫecus eſt altus locus ſupra terraꝫ ꝑ quem ducitur aqua. ff. de riuis. l. i.§. ſpe cus. Itē ponitur pro foſſa qua colligitur aqua ⁊ eſt ampla ⁊ rotūda. ff. de aqͣ plu. arcen. l. s. iter. ibi glo. ponit dr̄am ini̓ ſpe cus et cuniculū vide.s. C. ¶ Species ſignificat terminū ſignificati uū pluriū differentiū numero vt homo i le terminꝰ ſignificat oēs hoīes inter ſe diſ ferentes numero qui terminꝰ homo ſigni ficatur per hoc nomē ſpecies ꝓut ē vnuꝫ de qͥnqꝫ p̄dicabilibꝰ. Sed ẜm legiſtas ſu mitur ſpecies qn̄qꝫ pro īdiuiduo vt Seyꝰ ſtichus fundus Cornelianꝰ dicitur ſpeci es prout ex ſignificato vl̓ quouis alio me dio ꝯcluditur ꝓferentem ſignificare vo ſuiſſe vt ſi dicat teſtator Titio legꝭ omēſ ſeruos Seyo lego ſtichū ibi Seyus ī Sti cho prefertur. l vxorem.§. feliciſſime. ff. de le. iij. naꝫ ſpecieſ expreſſius legatur ꝙͣ genus et legatum ſpeciei preualꝫ ⁊ aliqͥd ſignificat et operatur. Similiter ibi lego Titiū vnū de ſeruis meis Seyo lego ſti chum Seyus in ſtichum prefertur. l. cum ita.§. i. ff. de op. et elect. lega non obſta. l. ſi heres.§. i. e. ti. quia ibi optauit de fa cto. ſed ibi lego Titio fundum ſemproni anum Seyo eiuſdem fundi vſufructum Seyus in vſufructu non prefertur imꝯ in ter vtrūqꝫ cōmunicatur. l. ſi alij. ff. de vſu fruc. lega. Sed ſi iudex diuidendo dic̄ Ti tio aſſigno funſuꝫ ſempronianū Seyo eiꝰ vſufructum ſolus Sevus habebit vſufru ctum. l et puto.§. i. ff. famiher. ratio eſt voluntas iudicis ſumpta ex natura diui ſionis qua agitur recedi a cōmuniōe. naꝫ ſi vſufructus remaneret cōmunis nō fie. ret diuiſio nec recederet a cōmuniōe. Et hec diuiſio ⁊ ſententia iudicis eſſet euidē ter iniqua qua in fundo eque vni adiudi caretur tota ꝓprietas ⁊ cum hoc ꝑs vſu fructus ideo ſumitur intellectus talis qd̓ vnius ſit ꝓprietas et alius vſufructus qꝛ hic nulla apparet inequalitas. Item ibi teſtator legat omnes ſeruos euidam non capaci puta deportato et ſtichum ſeruuꝫ Titio capaci Titius habebit ſtichuꝫ nec derogatur legato generis per legatū ſpe ciei quia legatum generis nulluꝫ eſt ipſo iure ⁊ ſic ei non derogatur. vt. l. nam et ſi ff. de īiuſto rup. et irri. fac teſt. vbi ꝙ nul lum eſt rumpi non poteſt. Uteꝫ ibi papa concedit gratiam alicui ad primū benefi cium vacaturum in ꝓuincia. alij ad pͥmū vacaturum in dioceſi etiam prior prefer tur ad primū vacaturum in dioceſi ꝓpter ius prius acquiſitum priori cui papa per ſecundam gratiam non vult derogare. Nam papa ſpecifice noīat dioceſim ad ipſius gratie reſtrictionem. vt in illa dioc̄ gratia tm̄ habeat effectum. etiam qꝛ hec gratia poteſt habere effectum abſqꝫ hoc quod deroget gratie generali. ſecus in le gatis vbi omnes ſerui vni legantur et al teri ſtichus legatur. quia niſi derogetur legato generis legatum ſpeciei non habe bit effectum ⁊ nihil oꝑabitur: ¶ Sperant. id eſt. putant inſti. qui ⁊⁊ a qͦ. manumit. non licet.§. in fraudem. ꝟ. ſepe ¶ Spoliatio eſt a poſſeſſione rei īmobil̓ violenta ⁊ iniurioſa deiectio vel rei mō bilis ablatio dicitur violenta quia ſi qͥs ſponte poſſeſſionem ſuam renūciauerū l̓ abiurauerit locum non habebit ſpoliatio et per conſequens reſtitutio. Nam reſti tutio ſpoliatorum eſt ablatorum ī iudicio re integratio. ⁊ quia credendum canones

loqui ſano intellectu ſpoliatꝰ intelligit̉ in caſu quo criminalit̓ accuſat̉ qui tota ſua ſubſtantia vel maiori ꝑte ipſius ſe ꝑ violē tiam deſtitutū affirmat qꝛ nec nudi ꝯten dere nec inermes inimicis nos opponere debemꝰ hꝫ enī ſpoliatꝰ pͥuilegiū vt nō poſ ſit exui iam nudatꝰ vt eſt tex. in. c. freq̄nꝰ de reſti. ſpō. li. vi. Dn̄. Canrabit vacuuſ corā latrone viator. vide Goff. in ſū. d̓ re ſti. ſpō. vbi p̄dictā diffinitionē ſpoliatio uis ſubtiliter declarat. ¶ Sponſus ⁊ ſponſa ſūt qui int̓ ſe de fu turis nuptijs ꝓmittūt ꝑoba de futuro a ſpondeo ſic dicti. id eſt. ꝓmitto vt. l. iij. ff. de ſpon. ¶ Sponſa dr̄ etiā quā pater ſpondet ali cui futurā ſpōſaꝫ ſeu vxorē vt. l. ij. ff. e. t. ¶ Spōſalia ſunt futurarū nuptiarū con uentio ⁊ repromiſſio. ff. e. ti. l. i. et. xxx. q. v. nr̄ateſ. ⁊ ita iſte ꝯſenſus ē d̓ fututo ma trimonio. Conſenſus ꝟo nuptiarū eſt de pn̄ti mr̄imonio. Sed dicit. Placen. eūdē eſſe ꝯſenſum ſponſaliū ⁊ nuptiarū. Spon ſalia aūt dicta ſunt a ſpōdeo nā moriſ fu it veteribꝰ ſtipulari ⁊ ſpondere ſibi vxo res fururas. vt. l. ij. ff. e. ti. Inde ſponſa ꝙ a ppl̓o facta ē ⁊ certa ſtipulatio pōt int̓ uenire ſed nō ē neceſſaria. Et nota ꝙ ſpō ſalia diſſolui pn̄t pluribꝰ modis ẜm Io. an. in tractatulo ſnō ſuꝑ. iiij. decre. et no ta ſuꝑ rub. de ſpon. ¶ Sponſalicia largitas dr̄ qd̓ dat ſpon ſus ſponſe ſine animo tn̄ recōpēſandi ſed oīno gratis vel econuerſo ⁊ iſta donatio dr̄ ꝯtractus iure ciuili. Et illoꝝ ſunt qͣt tuor.ſ. ſtipulatio litterarū obligatio con tractus emphiteoticꝰ ⁊ ſpōſalitiā largi tas vt in.§. ius aūt gentiū inſti. de iu. na. gen. et ci. in glo. ſuper verbo pone. ¶ Sportule ſunt ſalaria aꝓparitoruꝫ vel ẜm Azo. C. e. ti. forte apparitores iſta nō ſibi ſed ꝓ fiſco recipiebat ⁊ illa repone bant̉ in ſporta vel in aliqͦ ſimili vaſe et corbe in qͣ ꝯſueuerūt aliqͣ portari ⁊ ita ſb̓ tuta cuſtodia fiſco ꝯſeruabant̉ ⁊ ſic cōti nentia ponunt̉ ꝓ ꝯtentis. vt. C. de ſpor. et ſup̄. l. iij. in rub. ¶ Spurius eſt filius ex inceſtuoſis nup tijs natus ⁊ dr̄ a greca voce ſporas qd̓ eſt vulgo ꝯceptus vel ſine patre nomē ſum pſiſſe. vt. ff. de ſta. ho. l. vulgo ꝯcepti. vel eſt natus de ꝯcubina vt de renun. c. niſi cū pridem.§. ꝑſone ꝟo in glo. que diſtin guit nochū ſpuriū manſere ⁊ naturalem St ¶ Stabularij dicuntur qui aduocatꝭ ho ſpitibus ⁊ ſtabulis ꝓponuntur a ſtabulis ſic dicti. Qui ꝟo ſic receperūt hoſpites et ſine equis vocantur caupones. ¶ Stationarij dicuntur milites qui vt ali cui teneant ſtatiouē ſunt ꝯſtituti poſſunt et iam dici libroꝝ venditores qꝛ ſtationē faciunt pro libris vendendis. Item di cuntur elimoſynarū queſtores in. c. cū ex eo. de peni. et remiſſ. vbi ꝓhibet̉ talibus p̄dicare ⁊ ponitur ibi forma de verbo ad verbū eoꝝ que tales dicere debent ppl̓o. ¶ Stadiū eſt octaua ꝑs militaris italici qd̓ vt hiſtoriace refert̉ Hercules vno an helitu currebat ⁊ poſtea ſtabat. ⁊ ē ſpā cium centū ⁊ trigintā paſſuū ẜm Uzo. iu ſti. d̓ re. di.§. vniuerſitatꝭ. ī glo. ꝟ. ſtadiā G Status eſt ꝯdictio hoīs in qͣ vt pluri mū poteſt. vt ait Plato. ¶ Status liber. e xibertas ꝯceſſa ſub ꝯdi ctione vt dicēdo lego ſeruo meo libertatē ſi nauis ex aſia venerit. l. i. d̓ ꝟ. obli. ff. ⁊cͣ ¶ Statuimꝰ bn̄ ſignificat ſnīam diffinti uam vt. c. in his. de. ꝟ. ſig. Et importat cōmunit̉ nouū ius ſecus decernimꝰ ⁊ īno uamus vt in. c. decernimꝰ. de iudi. et. c. in nouamꝰ. de tre. ⁊ pa. Nam decernimuſ diſcuſſionē dubij innouamꝰ antiqui iuris renouatione ⁊ ſtatuimꝰ noui iurꝭ ꝓmul gationem importat. ¶ Statutū. eſt ius ab hoīe poſitū vel diſ poſitio ex qua ius ꝓducitur. inſti. de iure na gen. et ci. et ſignificatur ius ſtatuti ex verbis in ſtatuto poſitis que ſignific ant qd̓ ſonant aut ſtrictius aut extenſius vel aliter ꝓut obſcuritas eoꝝ declaratur ſeu quouis medio ꝓbabili ꝯcludit̉. Nam in quibuſdā ſtatutis verba clare ſumūtur ī ſuis ꝓprijs ſignificatis non reſtringendo nec extendēdo vt ibi ſtatutū imꝑatorꝭ di cit ꝙ iudex qui dimittit̉ ab admīſtratiōe nō ſoluat pecūias vſure ab eo debite nec ab eo exigatur nec a fide iuſſore. l. ꝯſtitu tionibꝰ. ff. ad municipa. ⁊cͣ. Qn̄qꝫ aūt re

ſtingunt̉ verba ſtatuti vt ibi ſtatutuꝫ eſt ꝙ vir ſi māumiſerit ſeruū dotalē de volū tate mulieris teneatur mulieri ſoluto mā trimonio reſtituere quicqͥd ꝑuenerit ad ipſum a liberto. ⁊ etiam heres eius ſi ad ipſum ꝑuenerit in quo ſtatuto ſolum co prehenditur vir ⁊ heres eius. ſed non ſo cer pater viri. l. ſi vir.§. de viro. ff. ſolut̓. matri. Qn̄qꝫ ſignificat extenſius. ꝟ. gra. ſtatutū eſt qd̓ ꝯductores domoꝝ habitēt in illis ⁊ nō ꝯducant alijs nec alios ſecuꝫ in domo ꝯducta ꝓ p̄cio vel gratis teneāt vir ꝯduxit domū taliter certe extenditur ꝙ pōt inhabitare cū vxore ⁊ familia ſua tota nec facit contra ſtatutū vt. l. ſi ita ſti pulatus fuero. ff. de. ꝟ. obli. Dar. hic de cidit hāc queſtionē ſtatuto cauetur ꝙ qͥ cunqꝫ fecerit effundi ſanguinē in pallacio capite plectat̉ barbitonſor flubotomat aliquē ibi an incidat penā. Et dicit ꝙ nō qꝛ ſtatutum intelligit̉ quicūqꝫ īiurioſe ⁊cͣ. etiā pena non debet imponi niſi pro deli cto ſed barbitonſor in tali caſu non com mittit delictum igitur ⁊c. niſi appareret d̓ mēte ſtaruentis ꝙ vellet ꝓhibere de ſe li cituꝫ puta effundere ſanguinē etiam lici te per fleubotomia ꝓpter loci honeſtatem Nam tunc bene ſtaretur verbis ſtatuti. et ſic ꝯtra faciens incurreret penam dam ui vel non lucri appoſtam. Si autem ſta tutum velit prohibere de ſe licitum in du bio non eſt tenendū niſi clare hoc pateat. Et predicta intelligunt̉ de extenſione vel reſtrictione vltra quam verba ſignificāt de ſe. Si autem verbum habet plures ſi gnificatiōes tunc illa eligitur quam eligē dam ſignificatum verbi declarat vt quā do lex dicit naturales filios eſſe in pote ſtate patris intelligitur de naturalibꝰ et legitimis quia alijs legibus declaratur qd̓ filij naturales tantū non ſunt in pat̓a poteſtate. Et nota ꝙ ſignificatio ꝓpria verbi dicitur illa in qua cōmuniter capit̉ ipſum verbum. vt in. l. labeo. ff. de ſupel. lega. Item ſtatutum imponens penam pecuniariā pro adulterio vel homicidio pro quibus eſt pena mortis de iure com muni vtrum valeat Archi. in. c. duo iſta noīa. xxiij. q. iiij. et in. c. fi. ne cle. vel mo. li. vi Et Poſti. et Io an. in. c. fi. de con ſue. deſcindunt ꝙ non valet quia conſti tutio debet eſſe iuſta equa ⁊ vniuerſalis. iiij. diſ. c. erat autem lex. ſed iſta eſt iniqͣ quia per eam datur occaſio facile delin quendi. l. ſi vnus.§. illud ꝟo. ff. de pac. c. quemadmodū. et. c. et ſi chriſtus ꝟ. que dam enī. de iureiur. nil enim magis app timus ꝙͣ ſaturare voluntatem noſtrā cū poſſumus. Cum ergo quis ſcit ſe pro ho micidio non moriturū citius facit nec ſuā culpam pertimeſcit cum ſperat poſſe re dimere eam Gal. ſolus apud legiſtas in c. i.§. iniuria. de pace infir. in vſi. feu. dic̄ ſine aliqua allegatione hoc ſtatutum īua lidum eſſe quando imponit penam pecu niariam paruam ⁊ ſic non contemꝑcibilē alias ſecus et nihil allegat ſed Ludo. de ro. probat per tex in.§. pena. inſti. de īiuꝰ vbi dicitur ꝙ valida erat. l. xij. tabul̓. olī que ꝓpter delictum imponebat penaꝫ pe cuniariam ⁊ hoc ꝓpter magnam veteruꝫ paupertatem. Item allegat glo. dicen tem qui ruſtico aufert porcum aufert ſibi oculum. l. illicitas. ff. de offi. preſi. Iteꝫ ruſtici non audent optare pecunias in co mitatu florentino. vt. l. dn̄i prediorum. C. de agri. et cenſi. li. xi. Item ſtatuta cō muniter fiunt ꝙ qui ſteterit in ciuitate ꝑ tot annos efficitur eiuis. ꝙ ſi non fleterit continue ſed pro maiori parte temporis an locum habeat ſtatutum tex. eſt ſingu laris in. l. cum de lamonis.§. ſabinus. ff. de fundo inſtruc. inſtru. qꝫ lega. ¶ Statutum ſiue lex puniens vnū delic tum ⁊ preſupponens aliud non valet ī il lum in quo non verificatur delictum pre ſuppoſitum glo. vnica in. l. mancipia in verbo aduocanduꝫ. C. de ſer. fugi. verbi gratia. ſtatutum dicit turbans aliquem in poſſeſſione puniatur pena centum ⁊ re ſtituat poſſeſſionem punit enim turban tem ⁊ preſupponit poſſeſſionem iniuſtam ſi ergo quis non abſtulit poſſeſſionem nō punitur pena ſtatuti per hoc dicit Ludo wicus de rho. ꝙ lucratus fuit ſex floren̄. Item rhome erat ſtatutum ꝙ quicunqꝫ non exequeretur diſpoſitionem defuncti infra annum priuaretur omnibus benefi cijs ſuis excōmunicaretur et ſtatim reſti tueret bona teſtatoris iuxta. c. ſi heredes

de teſte. quidaꝫ relictus erecutor ex teſtō nunꝙͣ habuit bona in poſte ſuo ſed erant penes heredē nō fuit executus infra ānuꝫ et cū fuiſſet bn̄ficijs pͥuatus et ei cōicatꝰ di. Lud. de ro. ſe de termīaſſe ꝙ male ſue rat excōicatꝰ. qꝛ p̄ſuppoſitū ſtatuti ſcꝫ ꝙ habuerit bona in poſſe ſuo nō verificaba tur in eo ⁊ dicit hoc bn̄ notandū. Item ſtatuti cauſa cōpromitti nō pōt. caius ē ī l. nō diſtinguemꝰ.§. deliberati. ff. d̓ arbi. et. c. cauſa de in integ. reſti. pōt de ea inci denter cognoſci caſus ſingularis ī glo. l. cū ꝓponas. C. de re. credi qꝛ idem eſt in arbitrio ꝙ in iudice de quo in. l. quotiens C. de iudi. Item ſtatutū ꝓhibet habētē vnū officium acceptare aliud ſi acceptat pena habet vt careat acceptato et puat̉ officijs ſeu bn̄ficijs et ſalario pͥmi tex. ſin guſaribus eſt in. l. quiſquis. C. de cohar ta pͥn. li. xij. et ibi per Bar. Item ſtatu tum eſt ꝙ credatur teſtibꝰ deponētibꝰ de credulitate an valeat. dicit Hoſti. et dn̄s Anto. de but. in. c. i. de app. ꝙ nō valeat de hoc ẜm Lud. de ro. in. l. i. ff. de ven. in ſpi. et in. l. quid tn̄. ff. de ar. et pl̓e per do. An to. in c. quotiens de teſi. vbi non valꝫ dictum toſtium per veībum credo. Iteꝫ ſtatuta ciuitatis iudex ſeruare iurat que ritur an iudicans contra ſtatutum conti nens id quod ius cōmule ſit ꝑiurus ⁊ re cidit in hoc an ſtatutum continens id qd̓ ius cōmune ſit ius eē mune vel municipa le Bal. l. ij. ff. de conſti. pe. dicit eſſe caluꝫ ſingularem in. l. mgr̄atus ff. ad municip̄. et dicit Ludo. de ro. hoc neſcio extendere Item ſtatutum prohibet aliqn̄ ne ⁊ octo res ſalariati vadant ad allegandū ſeu ad uocandū ⁊ ſi faciunt debent deponi a ma tricula aduocatoꝝ ⁊ priuantur ſalario il lius anni ẜm Bal. ſingularit̓ in. l. placet ī fi. C. de ep̄i. et cle. imo dantes licentie m doctoribus ſtipendiarijs reipublice aut armigeris cum non poſtint quia eorū offi cium ad hoc non extenditur vt vadāt ad balnea naturalia vl̓ alia loca ſimilia. Sa lariū illius temꝑis quo licentiaꝫ deder̄t ipſi officiales de ꝓprio ſoluere tenent̉. ca ſus eſt ſingularis in. l. per hanc. C. d̓ cro ga. mili. an. li. xij. ẜm Lndo. de ro. Item nota ꝙ in ſtatutis cōmunit̉ locum habet ar. a cōtrario ſenſu hoc tamen eſt limitan dū niſi ar illud ſumat̉ ꝙ ſtatuentes in pe nam inciderēt tūc enī nō valet ⁊ ē glo. in cle. i. ſuꝑ ꝟbo facere ⁊ exqͥſitꝰ de vſuris. ¶ Stellio dr̄ qui animo incōſtās ⁊ var. eſt ꝟbo vel facto vel qͥ rem aliquā obliga uit alicui ⁊ deinde impignorat alij nō ra cta mētione de pͥmo ⁊ gn̓alit̓ qd̓ in his eri minalibꝰ cauſis dr̄ dolus ī ciuilibꝰ dr̄ ſtel lionatꝰ. Stellio enī ꝓprie ē aīal varijs ma culis plenū ⁊ venenatū ſil̓e lacerte ⁊ en corꝑe pictū lucētibꝰ guttis vide d̓hͦ. s. cri men flellionatus. ¶ Stichus eſt ꝓprium nomen. ¶ Sugma ē ſignuꝫ vel inſtr̄m qͦ brachia fabricēſiū figurabant̉ cui erat imp̄ſſū no mē imꝑatoris facies ꝟo eoꝝ non figura bant̉. vt. l. ſi quiſ. C. de pe. et ẜm Io. au. c. ſi iudex laicus de ſen. ex. li. vi. ī glo. ꝟbi agnoſcitur. ¶ Stipes ē ꝑſona a qͣ alij originē ducūt. ¶ Stipulatio. ē firma ꝟboꝝ ōceptio. qͣ quis aliqͥd ſe facturū daturū ve ꝓmittit alteri ſuꝑ hͦ ipſū int̓rogāti ⁊ dr̄ a ſtipulō grece ꝙ ē firmū latine denoīat̉ itiā a ſti pite. Conſeat aūt ſtipulatio ex introgati on p̄miſſa ⁊ reſponſiōe ſubſequenti quē admodū ꝯtradictio ex affirmatione ⁊ ne gatiōe. hoc modo promittꝭ vel dabis mi hi. x. ꝓmitio vel dabo tibi. qn̄qꝫ dic cur ſtipulatuſ ille qui ꝓmittit ꝑ ſiipulacionē paſſiue. Uel ſic ſtipulatio eſt ſolēnis pro miſſio facta int̓rogatiōe p̄cedente ⁊ reſpo ſione ſequente. ¶ Stipulationū alia eſt pura alia ꝯdicti onal̓ ⁊ alia in diem. ¶ Stipl̓atio pura ē q̄ nec fit ſb̓ ꝯdictiōe nec ī die ſꝫ pure vt dicēdo dabiſ hͦ dabo. ¶ Stipulatio ꝯdictional̓ hꝫ fieri ſub ꝯdi ctiōe hͨ mō ꝓmitts mihi dare cētū ſi ua uia ex alia venerit ⁊ rn̄des promitto. ¶ Stipulatio ī diē fit hͦ mō dabis mihi. x in kal̓. iulij ⁊ reipondes dabo. ¶ Stipulatio acqͥliana ē que nouat oēm ꝯtractū vt ſic quicquid mihi debes ex qͣ cūqꝫ cā idē mihi ꝓmittis. ſi enī ex mutui datiōe mihi debitor ſis velimqꝫ acceptuꝫ ferre.i. ꝑ acceptilationē remittere n̄ pote rit res expedire niſi ꝑ obligationē q̄ ī reꝫ Sͣhit̉. Re. s. acquiliana actio. ¶ Stipatꝰ.i. vallatꝰ circūdatꝰ fulcitꝰ ẜm jo. an. ī cle. paſ. oral̓. ꝟ. no. ortū d̓ re iud̓.

¶ Stinarij dicūt̉ amatores ideꝫ dicūtur carnearij. ¶ Stratū dr̄ gnͣalit̓ oē genꝰ veſtis vl̓ oē indumētū vt. ff. d̓. ꝟ. ſig. ſꝫ magis ꝓprie cubiculares dicimꝰ ſtratū a ſternēdo vn̄ etiā via publica ſtratā dr̄. ¶ Stratores etiā a ſternēdo dicūt̉ qꝛ cu ſtodiētes in carcere reos ꝯdēnatoſ punie bāt vel ſtratores dicūt̉ eē iſti qͥ ſtabul̓ vl̓ eq̓s ſtātibꝰ ī eis p̄ſūt et dr̄ a ſtratorio ẜm Izo. C. de ſtrato. li. xij. ī rubri. ¶ Studiū vt dr̄ Azo. ē vehemens ⁊ aſſi dua ad aliꝙͣ rē agēdā cū ſūma volūtate occupatio ex qͣ volūtate labor in opꝰ de fertur. et ꝑdit laboris tediū ꝟſus in ob ¶ Studiū liberale et latinū lectamētū. olim tm̄ erat rhome ⁊ ꝯſtātinopol̓. ī alijſ aūt locis nō niſi ex pͥuilegijs vt. C. d̓ ſtu. li. in rubro. et ī nigro. li. xi. et ī ꝓhemio. fi hec aūt tria hodie imꝑio ſciſſo ſtudiū in ml̓tꝭ locꝭ fit ⁊ maxīe bonōie q̄ legal̓ ſtudij obtinꝫ monarchiā. ſꝫ vtrū in feſtis ⁊ die bus dn̄icis liceat ſtudere. Io. an̄. dic̄ ꝙ ſic dū ſtudiū fiat ſine ſolēnitate nō ꝓpter lucrū cū nō ſit opꝰ ſeruile ſꝫ cū ſolēnita te puta ī publicis ſchol̓ n̄ lꝫ. Anto. d̓ but. dic̄ ꝙ ca ꝯſilij dādi vbi ncc̄itas ſuadet. ſ qꝛ cā ē tꝑe perirura vel de loco longinqͦ tūc lꝫ ſtudere etiā ad lucrū alias n̄ nec in ſciētijs poſitiuis q̄ ad lucrū vel honores tēdūt ſꝫ in theologia ⁊ ſpeculatiuis ſic ⁊ addit Panor. etiā in iure canōico cū ſit theologia practicata qꝛ tal̓ laborat ī vi nea dn̄i ⁊ efficit̉ ꝑ hͦ ſpeculatiuꝰ ⁊ abſtra ſpim la pliai hitur a vitijs nō aūt cultꝰ dīnꝰ vel offici um ꝑ hͦ p̄termittat̉ Saniꝰ enī ē maiori bus ſtudere ⁊ mētes occupare ꝙͣ ocium inſeq̄ vel ī laruis vagare īmo meliꝰ eſſet domi manere ꝙͣ feſta ecc̄iarū ꝓpt̓ dn̄as viſitare vt no. c. i. de ferijs. et. c. odi. et ꝓ iecit. feſtiuit. vr̄as. xxiiij. q. i. vbi etiā vi dua q̄ in corbanū duo minuta poſuerat a ſaluatore oībꝰ p̄fertur qꝛ dn̄s nō ea q̄ oſ ferūtur ſꝫ volūtatē offerētiū reſpicit. ſtu deat gͦ diligēs ſcholaris diebꝰ feriatꝭ et alijs. qꝛ nō ſufficit diu fuiſſe ī ſtudijs ſed bn̄ ⁊ laudabilit̓ vixiſſe cōmēdādū ē.xij. q. ij. gl̓ia ep̄i in fi. nec aliqͥs repente fit ſū mus de pe. diſ. ij.§. hec q̄ d̓ charitate. et glo. in. c. tū ex lr̄is d̓ in inte. reſti. ⁊ nō pōt qͥſ modico tꝑe multū adiſcere. xlviij. diſ. §. i. ꝙͣuis. ingeniū in bn̄ ſtudētibꝰ int̓duꝫ ſupleat tꝑs. lxxvij. diſ. monachꝰ§ꝙͣtū de tꝑe decerpitur moꝝ hͦ docetur hr̄e ꝓbi tas qd̓ ꝓlixior ꝯſuetudo nō ꝯtulit. aduer tat etiā dictū iuriſ ꝯſul. ff. d̓ fideicōmiſ. liber. in. l. apud. Iulianū vbi dic̄ ſi vnuꝫ pedē tenerē in ſepulcro adhuc diſcerē nā qui vult ſeruare ⁊cͣ. ¶ Stupꝝ ē illicita ꝟgīs defloratio ꝙͣuiſ īuidua cōmitti dicatur niſi ſit meret̓x vel illicita ꝯcubina ẜm. l. ff. d̓ ꝯcub. l. incōcu binatu ī fi. Itē cōmittitur in pueris. ff. ad. l. Iul̓. d̓ adul. l. ſtupꝝ. ¶ Suarij. Reqͥre ſupra porcarij. ¶ Suaſio accipitur ī bona ꝑte vel ī ma la. ff. d̓ ſer. cor. l. i.§. ꝑſuadere. et. C. de fur. et ſer. cor. l. ſi quis. ¶ Subgrūda ē vna ꝑs tecti vniuſcuiꝰqꝫ domꝰ qͦ incūbit extremis capitibꝰ tigno rū tectualiū vt. ff. d̓ his qͥ de ie. vel effud̓. l. ſi ꝟo.§. ſi p̄tor ait. et alias dr̄ ſub graui da vel ſub grandia. ¶ Subrogare ē aliquē in locū alterius ſubſtituere vel ꝯſtituere vt officiales vl̓ iudices alios ſubrogāt ⁊ pōt ſcribi. r. ꝓ b. cōmutādo vt ſurrogare. ¶ Subornatio ē informatio facta ꝑ ali quē d̓ veritate tacēda ⁊ falſitate dicēda ẜm Guilhel. d̓ mon. lau. in cle. teſtibꝰ de ¶ Subſignare ē ſubſcribere vt teſtes in chirographo ſolēt ſignare ⁊ qͣſdaꝫ notu las ſubſcribere ⁊ qn̄ ſubſcribes ſe ꝯſenti re dicatur ⁊ qn̄ nō ē bo. glo. in. c. p̄ſbyte roꝝ in ꝟbo ſubſcripſerit d̓ re. eccle. n̄ ali. ¶ Subſtitutio ē ſecūda ꝯdictional̓ inſti tutio. qꝛ īſtitutio dr̄ pͥmꝰ gradꝰ ⁊ ſubſti tutio ſecūdꝰ. ⁊ lꝫ ſubſtitutiōes ī infinitū d̓ vno ī aliū pn̄t ꝓcedere tn̄ oīs īſtitutio q̄ fit pꝰ pͥmā dr̄ ſubſtitutio ⁊ ſecūdꝰ gra dus. ſic̄ ſecūde nuptie dicūtur omēs q̄ ſe quūtur pͥmas. ⁊ diuiditur qꝛ ſubſtitutio nū alia ē directa alia obliqͣ Et nota dr̄aꝫ int̓ ꝟbū directū obliquū ⁊ cōe. Un̄ dire ctū ē ꝙ ſignificat vt ille cui relīqͥtur vel ī quē diſponitur ſua māu recipiat vt ē ver bū īſtituo vt pꝫ. ff. d̓ here. inſti. I Itē illd̓ heres eſto vt ibidē jtē accreſcat ſil̓r ꝟbū capiat l̓ accipiat. ſꝫ v̓bū obliquū ē ꝙ ſigt̉

vt ille in quē diſponitur vel cui relinqui tur de manu alteriꝰ accipiat vt ē verbuꝫ reſtituo fa. l. inſtituta. ff. ad trebel. ⁊ per to. ti. Itē volo vt qn̄ ꝑ fideicōmiſſuꝫ ꝑs hereditatis ē reſtituēda. l. pater. filiū§. fi. ff. dl̓. iij. Itē ꝟbū rogo ⁊cͣ. Sꝫ ꝟbū cō mune ē qd̓ vtrāqꝫ ſignificationeꝫ ſiue de manu ſua ſiue de alteriꝰ recipiat vt ē ver bū ſubſtituo ſic̄ in. l. cēturio. ff. de vulga. ſubſti. ht̄ em̄ qn̄qꝫ directā ſignificationē qn̄qꝫ obliꝙͣ. ſubſtitutō directa d̓r cū nul lo mediāte quis capit hereditatē deficiē tis et directe efficitur heres ip̄i teſtatori qͥ inſtituit eū. inſti. de vulg. ſubſti.§. quo taſu Et hͦ ſubdiuidit̉ qͥa alia ē vulgaris. alia pupillaris. alia exēplaris. alia breui loquā ſiue reciproca. alia compendioſa. ¶ Suſtitutio vulgaris d̓r qꝛ de vulgo ⁊ a qͦlibet fieri pōt dū tm̄ hͦ teſtamentum facere. ⁊ ille ex teſtō caꝑe poſſit. et hͦ ſub diuiditur qꝛ qͣdā eſt vulgarrs exp̄ſſa ⁊ q̄ dā tacita Subſtitutō vulgaris exp̄ſſa eſt q̄ ſit verbis negatiuis hͦ modo ticiꝰ hereſ eſto et ſi heres ille nō ſit vel exit. ſeyꝰ he reſ eſto.i. ſit ſic em̄ inſtituo te michi ticiū heredē et ſi te noluerit vl̓ nō potuerit eē heres ſit heres ſeijus. Subſtitutio vulga ris tacita fit ꝑ verba affirmatiua veluti cū vero miles puberē et impubereꝫ here des inſtituit et cōmuni verbo eos ſubſti tuit hͦ modo ſey. impubes ⁊ meui pubes heredes eſtote vel ſūto ijs vnanimiter in uicē ſubſtituto vel ſic et in idē redibit pu berē ſexū ⁊ impuberē heredeſ facō ⁊ eos ſibi īuicē ſubſtituo. q̄ ſubſtitutōe colligo qd̓ ſi vnꝰ n̄ fuerit heres vel ſi vnꝰ moriatur aliꝰ inſolidū fit ⁊ d̓r vulgaris qꝛ fit a qͦli bet de vulgo ſiue ſit in poteſtate ſiue no et d̓r tacita qꝛ pubere tacite vulgarit̓ im puberi ſubſtituit q̄ ſubſtitutō magͦ eſſet pupillaris niſi ꝓpt̓ adiūctā. ſed in milite talis ſubſtituto pupillaris ē ꝓpter priui legiū militie q̄ ſubſtituto quātū ad pube rē vulgaris ē quātū ad impuberē pupil laris qͦniaꝫ ſi pubeſ hereditatē adeat pro ꝑte ſua nō euaneſcit ſubſtitutō pͥus fc̄ta ſed ſi impubes hereditateꝫ adeat ꝓ par te ſua nō ē uaneſcit cū ē ſubſtitutio facta priuſꝙͣ expleuerit pubertate vn̄ ſub exp̄ ſa pupillari ꝯtinuetur tacita vulgaris. ff a. ti. l. nā hoc iur̄. ¶ Subſtitutio pupillaris eſt que ſoli pu pillo ⁊ impuberi fit Et ē etiā duplex alia exp̄ſſa alia tacita. ſubſtitutō pupillaris exp̄ſſa fit hͦ modo iſte filiꝰ meꝰ impubes hētes eſto ⁊ ſi heres nō erit aut ſi heres erit ⁊ infra pupillarē etatē deceſſerit ille heres eſto vl̓ ſic inſtituo michi in heredē T. filiū meū pupillū ⁊ ſi nō erit aūt ſi erit heres ⁊ infra ānos pubertatis vel pupil lari deceſſerit ſubſtituo ei ſeyū hͦ d̓r exp̄ſ ſa ſubſtitutō quia in ea omnia verba cxpͥ muntur que exprimi oportet. ¶ Subſtitutio pupillariſ tacita Eſt hec filiꝰ meꝰ impubes heres eſto ⁊ ſi iſte non erit ille heres eſto vel ſic q̄ſquis mihi he res erit ſit heres filio meo. Hec d̓r tacita qꝛ verba q̄dam nō exp̄ſſa hic tacite ſubin telligūtur q̄ expͥmūtur in exp̄ſſa ſubſtitu tōne pupillari. Nā ꝑ hāc tacite intelligi tur qd̓ ſi filiꝰ deceſſerit in pupillari etate ille q̄ erit heres pr̄i erit heres filio Et de bētur ille pupillares ſubſtitutōnes ſolis pupillis ī ptāte parētum exiſtētibꝰ ⁊ ab ipſis parētibꝰ fiūt ꝑ qd̓ euident̓ patꝫ qd̓ nō a matre ſed a ſolo pr̄e fiūt cū mr̄ filioſ nō habeat ī ptāte. Sꝫ nunꝙͣ ſubſtitutus ex pupillari exp̄ſſa repellit̉ a mr̄e pupilli et ſubſtitutꝰ ex tacita repellit̉ a mr̄e pupil li ⁊ ſuccedit ipſi pupillo mr̄. Itē qui eſt ſubſtitutꝰ ex pupillari ſubſtitutiōe fit he res ipſi pupillo. Ille ꝟo qͥ ē ſubſtitutꝰ ex vulgari fit heres ipſi teſtatori. Itē pu pillaris tacita ītelligit̉ eē vulgarꝭ exp̄ſſa q̄ mr̄ ſubſtituit̉ pupillo. ⁊ hͦ ꝓpt̓ ꝑuilegiū mr̄is. Itē eodē mō qn̄ qͥs pupillo vl̓ alij ſubſtituit̉ ꝓpter adiūctam ꝑſonam. ¶ Subſtitutio pupillarꝭ compēdioſa. ē q̄ fit ꝟboꝝ cōpēdio q̄ ꝟba ī pupillari exp̄ſ ſa ſūt ꝓlixiora. Et ex hͦ dr̄ cōpēdioſa ⁊ hꝫ fieri hͦ mō. Inſtituo titiū filiū meū mͥ in heredē ⁊ qͥncūqꝫ deceſſerit ſine filijs ſub ſtituo ei ſeyū vel ſic. Iſte filiꝰ īpubes he res eſto ⁊ q̄cūqꝫ tꝑe deceſſerit ille heres eſto q̄ ſubſtitutio tm̄ locū hꝫ ī milite d̓h ī. l. p̄cibꝰ. C. d̓. impub. et ali. ſubſti. ¶ Subſtitutio breuiloqͣ ſiue reciproca. Eſt q̄ ꝯtinet duas vulgares ⁊ duaſpupil lares ſubſtitutiōes vt cū duo īpuberes ī ſtituti a ꝑente qͥ hꝫ eos ī ptāte īuiceꝫ ſub ſtituūt̉ hͦ mō. S. et. T. filios meoſ īpube res mͥ īſtituo heredes ⁊ eos īuicē ſb̓ſtituo

Unde quia ꝯtinet expreſſam pupillareꝫ ſi aliquis p̄dictoꝝ deceſſerit in impuberi etate mater impuberis decedētis omnīo repellit̉ ⁊ ſuccedit ſubſtitutꝰ. Et hāc ſub ſtitutionē lex appellat reciprocā ⁊ oēs qͣ tuor expreſſeſunt. ¶ Subſtitutio exemplaris vel exēplaria Eſt q̄ fit a ꝑentibuſ vtriuſqꝫ ſexus filio fu rioſo vel mēte capto Et dicit̉ exēplaris qꝛ fit ad exēpluꝫ pupillaris ſubſtitutōis qꝛ ſicut pat̉ ꝓuidet filio pupillo qͥ teſtari nō pōt de herede. Ita ꝓuidet filio men te capto vl̓ furioſo Et fit hoc modo. T. filiuꝫ meū furioſuꝫ vel mēte captū mihi heredē inſtituo. Et ſi deceſſerit furioſus vl̓ mēte captꝰ anteqͣꝫ ad ſanā mentē ꝑue nerit ſubſtituto ei talē filiū ſuū vl̓ fratre vel aliquē alienuꝫ ſi deficiat filiꝰ vel frat ¶ Subſtitio obliqͣ ſiue nō directa Eſt fi dei ꝯmiſſaria ⁊ eſt illa que ſit ꝑ fideicom miſſuꝫ vt hic qͥcunqꝫ veſtrū ſine libris de ceſſerit rogo vt eiꝰ portio ad ſuꝑſtitē ꝑue niat Et qn̄ quis inſtituit heredē ⁊ eius fi dei ꝯmittit vt quācito poſſit eius heredi tate adeat et eaꝫ alteri certe ꝑſone cui et qn̄ te ſtator voluerit reſtituat videlicet tali die vl̓ ſub tali ꝯdictione ſi deceſſerit ſine filijs vt ſi forte in ea ꝯdicione fuerit ꝙ teſtator magis diligat eū ⁊ ex teſtamē to eiꝰ directo nihil caꝑe poſſit puta qꝛ di recte ⁊ īmediate capax nō eſt qͣlis eſt ſpu riꝰ ſaltē hͦ modo aliquid capiat ⁊ ꝯſequa tur ex hereditate vl̓ totā ipſam heredita tem. vt. C. ad trebel. ꝑ to. qͣſi ⁊. ff. e. ti. in multis. l. ⁊ in. c. Rainunciꝰ. Rainaldus de teſta. Et nota ꝙ in ſub ſtitutionibꝰ fi deicōmiſfarijs locū hꝫ qͣrtaꝝ deductō in directis aut̓ nō. c. Si pr̄ de teſta. li. vi. v bi eſt cāꝰ ⁊ ibi vide glo. de hijs ſubſtitu tionibꝰ eſt glo. in. c. Kaijnūciꝰ. p̄all̓. ⁊ in ſti. de vulga. et pupil. ſubſti. per to. ¶ Subſtitutꝰ heres. Re. s. heres. ſubſti tutꝰ. Et no. ꝙ in oībꝰ ſubſtitutōnib pͥmo p̄cedere debet inſtitutō ſicut pͥmꝰ grad et poſtea poni d̓bet ſubſtitutio vt ſcd̓ue Hinc eſt ꝙ d̓r inſtitutꝰ pͥmꝰ heres et ſub ſtitutꝰ ſcd̓uſ. vt. l. cū ꝓponas. C. de here. inſti. ¶ Subhaſtari. eſt rē venalē ꝓponi haſta ſuppoſita qd̓ freqn̄s eſt circa p̄dia q̄ nūci ant̉ vl̓ cenſent̉ fiſco vacare et ſic ſuꝑ ha ſtationē plus offerenti debetur. ¶ Subſidiaria actio. Rº. sͣ. actio. ſubfi diaria. ¶ Subpunctare lr̄am eſt eā dānare pun ctis ſuppoſitis vt qn̄ lr̄a ſuꝑflua inferius pūctal̓. vt hētur. s. de lr̄a. E in. ꝟ. cācel. ¶ Succeſſio. qn̄qꝫ fit de capite in caput ⁊ qn̄qꝫ de gradū ī gradū ſcd̓m azo. in ſū. de ſucceſ. edic. C. ⁊. ff. e. ti. l. i. ¶ Succeſſio de capite in caput Eſt cum deficiēte primo capite liberoꝝ oritur ẜm caput agnatoꝝ ⁊ iſto deficiente ſuccedit terciuꝫ caput cognatoꝝ et cognatis defi ciētibꝰ ſucceditur quarto ordine ꝑ vnde vir. ⁊ ml̓r l̓ vxor. vt. C. in ti. vn̄ vir ⁊ vxor autͣ. preterea. ¶ Succeſſio de gradu in gradum Eſt qn̄ plures ꝑſone ſunt in eodē capite in diuer ſis gradibꝰ vna prior altera poſterior nā priore repulſa ſpe vel repudiatōne. ſeqn̄ſ ſuecedit. vt. ff. de ſucceſ. edic. l. i. ⁊. C. e. ti. ꝑ azo. in ſumma. Et ad pleniorē ſcꝫ do ctrinā ſucceſſionū ab inteſtato ſic eſt di ſtinguēduꝫ aut dubit̉ qͣliter deſcēdentes ſuccēdant aſcēdentibꝰ aūt qͣliter aſcēden tes deſcendētibꝰ aūt qͣliter collaterales co lateralibꝰ Primo caſu aut ſuꝑſunt le gittimi ⁊ naturales aut legittimi tātum aut adoptiui aut naturales tm̄. aut nati ex illicito coitu vt ſpurij ⁊cͣ. Si legittimi et naturales aut ſuꝑſunt tātū filij primi gradꝰ aut vlterioreſ Primo caſu aut om nes emancipati aut oēs in ptāte ſunt et tūc iure veteri ⁊ nouo ſuccedūt equaliter ſublata differētia ſexuſ. vt. l. xij. tabū. Et inſti. de here. que ab inteſta. defe.§. emā cipati. C. de ſuis et legit. here. l. vlti. Et aut̄. in ſucceſſione ibidem aut ſuperſunt quidaꝫ emancipati et quidam in poteſta te. ⁊ tunc veteri digeſtorum vocabātur emācipati de iure p̄torio exiſtētes in po teſtate Et d̓ iure ciuili omnas eqͣliter licꝫ diuerſis iuribꝰ vocarent̉. C. de legit. he. l. meminimꝰ ibi Cuꝫ igitur p̄torem filiū emancipatum ⁊cͣ. ff. de bo. poſ. l. Sed cū patrono.§. bonoruꝫ n iuxe vero autē tici eorum vocabantur etiam emanpati cum ſuis equaliter vt in autentica. de he redibus que ab inteſtato. defe.§. Reli quum ibi. In illa. ⁊cͣ. Si vero ſuper ſunt vlterioreſ aut erant cōcepti viuenti

eo de cuiꝰ hereditate agit̉ aut eo mortuo Si eo viuente aut naſcuntur eo ſuꝑſtite. ꝑ quem ꝯiunguntur aut ꝯſtant eos etclu di ſi velit ille adire hereditatē qꝛ p̄cedit eos in gradu. Sed ſi nolunt vel nō poſſūt quia moritur antequā adeant vocantur vlteriores ꝑ eum ꝯiuncti. Et ſi ſoli ⁊ eo dem gradu vocantur equaliter ſi cū pa truis vocantur in ſtirpes iure veteri ⁊ no uo. Idem ſi naſcuntur mortuo patre qꝛ paria ſunt eum nō eſſe mortuū et repudi are et eum mori antequā repudiat ſi nō erant ꝯcepti mortuo eo de cuius heredi tate agitur nec p̄torio nec cinili iure vo cantur nec excludūt ſequentes vt hec oīa euidenter ꝓbantur. C. de ſuis. et legi. he re. l. Nepotes. Et in aucͣ. ī ſucceſſione ibi dem p̄alle et inſti. de here. que ab inteſt. defe.§. cū filiꝰ et in aucͣ. de here. q̄ ab in teſt. defe.§. Reliquū. p̄alle. coll̓. xi. ⁊. ff. de iniuſto. rup. irri. teſta. l. Si quis filio. Sane tn̄ hec intelligant̉ eſſe vera nō eqͣli tate tituli. C. de hijs qͦ an̄. aꝑ. ta. l. vnica ⁊ d̓ cādu. tol l. i.§. innotiſſimo eo caſu qn̄ ius ꝯpetebat adulto filio. vt. C. ad ſena. ꝯſul. orphi. l. vl. p̄dicta ꝓcedunt ſi naſcū tur eo exiſtente in ptāte ꝑ quē ꝯiungūtur Si vero ſit emancipatus ⁊ nepotes repo nantur.i. ve maneant in poteſtate eius de cuius ſucceſſione tractatur. Cōſiderato iure ciuili antiquo p̄ferūtur nepotes. Sꝫ ꝑ edictum de ꝯiūgendis cū emancipato. liberis eius vocantur ſil̓. Et tm̄ ꝯſeqͥtur filius qͣtum oēs nepotes ex eo nati vt ap paret. ff. de ꝯiungen̄. cū emanci l. eius.§ Anter ip̄m. ⁊. ff. ꝯͣ. ta. l. i.§. qui habeant et. l. qui habet. ⁊. l. cū emancipatus.§. ſi pater Sed iure nouo autēticoꝝ p̄ferūtur filij qꝛ pͥores in gradu cuꝫ ſublata ſit ſnīa patrie ptātis. Et ſic ē correctꝰ ille titul de ꝯiungē. cū emāͣ. vt no. e. ti. l. i. in pͥn. ⁊ C d̓ ſuis. ⁊ legi. here. l. fi. ⁊ aucͣ. in ſucceſ ſione ibidem quod intellige vt ibi dicit̉. Nā titulus ille adhuc hodie manet ſcd̓ꝫ Aa. de Rauen. alias de rauani ſcꝫ qͦ ad ſucceſſioneſ ex teſtamēto. Si aūt mortuo aſcendente ſuꝑſunt deſcendentes legittī tm̄ vt adoptiui. tūc ſi dantur in adoptōꝫ deſcendētibꝰ ꝑ lineā maſculinā vel femi ninā ſuccedūt eis ex teſtamēto ⁊ ab inte ſtato exhereditati hn̄t querelā. Si dātur exͣneis in adoptionem aut moritur pr̄ ad optiuꝰ teſtatus aut inteſtatꝰ Si teſtatuſ regularit̓ nihil relinquere cogitur fallit ī caſu ſi arrogatus ſit īpubes cui cogit̉ qͣr tam relinquere ex ꝯſtitōne diui. py. vt. l. papinianus.§. Si quis. ff. de inoffi. teſt. Ita ſimpliciter dixit dy. Sꝫ quid ſi erat factus pubes an debeat̉ ſibi quarta dic. vt no. C. de adop. l. ij. Si aūt moritur pr̄ adoptiuus inteſtatus aut ſine legittimis et naturalibus ⁊ tūc ſcd̓m omnes ſucce dunt adoptiui. Aut extantibus legittīs et naturalibus. ⁊ tunc re ꝓbata quorūdā opinione qui dixerunt ꝯtrarium vocant̉ etiam cū legittimis et naturalibus equa liter Si tempore mortis reꝑiantur in po teſtate hec ꝓbantur C. de ſuis et legi. he re. l. fi. Tercio caſu quādo mortuo aſcen dente naturales tantuꝫ ſuꝑſunt aut extā tibus legittimis aut nō extantibus. Pri mo caſu aut decedit pater teſtatus aut ī teſtatus. Si teſtatus pōt eos inſtituere ī vncia vt in. l. ij. ⁊ in aucͣ. ibi poſita. C. de natura. libe. Si inteſtatus in nichilū ſuc cedunt. ſed aluntur. vt in aucͣ. de natu. li be.§. Si vero. ⁊. C. de nara. libe. aucͣ. licꝫ Secundo caſu qn̄ non extantibus legitti mis filijs naturales ſuꝑſunt. extātibꝰ pa rentibꝰ aūt nō extantibus. Si extāte aut decedit teſtatus ⁊ tūc poſt naturales īſti tuere inſolidū parentibꝰ relīquēdo ltīam aut inteſtatꝰ ⁊ nō ſuꝑſit ꝯiunx legittīa et tūc ſuccedunt in duas vncias vt in aucͣ. licet p̄al. Quarto caſu qn̄ ſuꝑ ſunt ſpurij aut tractatur d̓ ſucceſſione linee pr̄ne aut materne. Si pat̓ne ſpurij ex illicito coitu nati nulli ſuccedūt ī aucͣ. Qui. mo. na. ef. ſui.§. vlti. Si mater ne. aut tractat̉ d̓ ſuc ceſſione mr̄is aut d̓ ſucceſtione ꝯiunctoꝝ ꝑ mr̄eꝫ Si mr̄is aut nō ē illunrꝭ aut illu ſtris Si pͥmū vicꝫ n̄ illuſtris. Aut ſuꝑſūt ſpurij vulgo queſiti Aut ſuꝑſunt ſpurij ī ceſtuoſi vel nepharij. Si ſūt vulgo queſiti ſuccedunt mr̄i indiſtīcte. vt. ff. ad turpi. l i.§. 1. Et inſti. e. ti.§. Nouiſſimo. ſi ſūt ſu ſcepti ex dampnabili co tu nō ſuccedunt ī aucͣ. qͥ mo. na. effi. ſui§. fi. Si ꝟo mr̄ ē il luſtris tūc aut extātibꝰ iuſtis filijs aut n̄ Et dic vt. C. ad ſena. conſul. orphi. le. ſi qꝛ. Si ꝟo d̓ ſucceſſiōe ꝯiūctoꝝ ꝑ mr̄eꝫ in diſtīcte ſuccedūt ⁊ eis ſuccedit̉. vt. ff. vn̄.

cogna. l. ſi ſpurius. et. leg. In hac parte. Scd̓o caſu pͥncipali ſcꝫ qn̄ agit̉ qͣlit̓ aſcen dentes ſuccedant aut ſuꝑeſt pr̄ et mr̄ vel mater tantum aut vt̓qꝫ ſiml̓ cū frībꝰ vtrī qꝫ ꝯiūctis aut cū ꝯiūctis ex altera ꝑte tm̄ aūt ſuꝑſūt auꝰ vel auia vna cum frībus. Primo caſu iure veteri p̄ferebatur pr̄ ma tri ſi filius fuit in poteſtate qꝛ olim occu ꝑabat iure peculij et qꝛ erat agnatus mat̉ vero cognata. vt. ff. ad turpil. l. vl. Iteꝫ hec erāt tūc vera in naturali ⁊ legittio pa tre. ſecus in naturali tm̄ quē nō hꝫ ī ptate ⁊ ſic nō hꝫ bn̄ficiū. manumiſſoriū. Itē ſe cus in legittīo. vt. ff. ad turpil. l. ſi patrē hodie vero filiꝰ hꝫ heredē ⁊ nō occupat iure peculij vt in aucͣ. d̓ here. que ab īteſt. defe.§. i. Itē ſublata ē dr̄na agnatōis ⁊ cognatōis vt. e. ti.§. nulla. et ideo pat̓ et mr̄ pariter vocātur. vt. C. ad tur pi. ī au ten. defuncto ſcd̓o caſu locū hꝫ inſti. ad fe na. conſul. orphi.§. i. qꝛ hodie ſimul vocā tur importiones viriles vt in aucͣ. de he re. que ab inteſta. vē.§. ꝯſequens. et ī auc defuncto p̄alle. Tercio caſu p̄fertur pat̓ ⁊ mater frībus ꝯiunctis ex altera ꝑte tm̄ vt in aucͣ. p̄alle. defuncto. ⁊cͣ. Quarto ca ſu eſt opinio inter Gulgarū ex vna ⁊ mar tinū ⁊ Ioh̓em ꝑtibꝰ ex altera vt in iam alle. aucͣ. defuncto. Tercio caſu pͥncipali cū tractat̉ de ſucceſſione collateraliū aut ſunt fratres vtrimqꝫ ꝯiuncti tm̄ et ſucce dunt. vt. ff. de ſuis. et legit. here. l. i.§. vl. aūt ſuꝑſunt ꝯiūcti ex altera ꝑte tm̄ vt vte rim tm̄ vel ꝯſanguinei tm̄ tūc aūt ſuꝑſūt ex legittimo nati matrimonio aut nō Si pͥmū tunc ſuccedūt. vt. C. de ſuis ⁊ legit. here. aucͣ. poſt fratres. Si ſcd̓m aut ſunt ꝯiuncti ꝑ patrē tm̄ ⁊ nō ſuccedūt vt ī aucͣ qui mo. na. effi. ſui.§. filiū. Si ꝑ mr̄eꝫ ſuc cedunt etiā ſpurij vel ex vulgo qͣſiti vt. ff vn̄ cogna. l. ij. aūt ſuꝑſūt vtrim tm̄ ⁊ ꝯſā guinei tm̄ ⁊ tūc parit̓ ſuccedūt in bonis a ſe queſitis qꝛ cognatio hodie ab agnatōe nō differt vt in aucͣ. poſt fr̄es p̄a le. Sꝫ in bonis quēſitis a pr̄e p̄ferūtur ꝯſanguinei ⁊ in quēſitis a mr̄e p̄ferūtur vterim vt: C de ſuis et legit. here. l. de emācipatis. Et in hoc nō remanet illa lex incorrecta aut ſuꝑſunc vtrīqꝫ ꝯiūcti cū ꝯſanguineis tm̄ vel vterinis tm̄ ⁊ p̄feruntur vndecūqꝫ q̄ſi tis vt in aucͣ. Itaqꝫ. C. ꝯmūia. de ſucc. Nā duplici iure vtūtur vt in corꝑe vn̄ ſu muntur aūt ſuꝑſūt fratres ⁊ filij fratruꝫ et tūc ſuccedūt eadē diſtīctōe ẜuat a vt rī qꝫ ꝯiunctoꝝ et nō ꝯiūctoꝝ vt in aucͣ. Rel ſantē. C. d̓ ſuis ⁊ legit. here. dic vt ibi vl̓ ſuꝑſunt etiā nepōtes fratrū vel vlterio res et tunc qͦ pͥor eſt in gradu pocior erit in iure aucͣ poſt fratres p̄alle. ẜm dy. cur fuit hec diſtinctio paucis ꝑ Cy. additis. qui hanc ponit ad lr̄am. C. ꝯmunia d̓ ſuc ceſ. in aucͣ. Itaqꝫ p̄alle. Et dat̉ ſuꝑ. c. au ctoritate de conceſ. p̄ben. li. vi. Ex dictꝭ de ſucceſſione hereditaria talis oritur q̄ ſtio. Utrū qui p̄ferantur in ſucceſſione in ter pueros fratris ex mr̄e tantū ex vna ⁊ inter pueros filie ſororis patris vel pue ros filie fratris patris aut pueros filij ſo roris patris ꝑtibus ex altera In hac q̄ ſtione incidens caſus eſt talis quidam. h. fuit frater ex parte matris tantum cuiuſ dam. g. vxoris. b. idem. h. cum qͣdam. k. famula ſua generauit duas filiaſ in ſtatu ſoluto de poſt ꝯtrarit. h. cū. k. matrimo nium et ipſa. k. in celebratione matrimo nij ſuas tenuit filias ſubmantello ẜgit ex hoc queſtio an iſte filie ſint legittimate ⁊ poſſint ſuccedere vl̓ ne. Et rn̄detur ꝙ ſic videlicet ꝙ ſint legittimate et ſuccedunt ac ſi fuiſſent legittime a pͥncipio generati onis fa.§. dubitatū in aucͣ. de inceſtuo. nup. col. ij. Quia ltīati ꝑ ſubſequēs mr̄i moniū habent omnes ſucceſſiones quās hn̄t illi qͥ ſūt ab inicio legittimi et nat̉ales ita dicit Gar. ī.§. dubitatū p̄alle. fac̄ eti am.§. tribꝰ in aucͣ. qͥ mo. na. effi. ſui in. v Reliquū col. vij. vbi dic̄ bar. ꝙ tales ſic legittīati efficiunt̉ pͥmogeniti ſiue poſtea alij liberi naſcantur ex eodē mr̄imonio ſi ue nō et ſuccedūt illis ꝑſonis qͥbus ſucce dūt illi qͦ ab inicio legittī nati fuerūt fac ad hͦ. l. Cū quis. C. de natu. li. ⁊ inſti. de nup.§. fi. vbi gl. ſuꝑ ꝟbo int̓dictū cū glo. pe. Itē ī. c. tāto in pͥncipio qͥ. fi. ſūt legi. Et ad queſtiōeꝫ pͥncipalē qꝛ in caſu pn̄ti pueri filie ſororiſ pr̄is pueri filij frīs pr̄iſ et pueri filij ſororis patris ſunt in eodem gradu tunc filia fr̄is ex vna paxte prefer tur in ſucceſſione pueris ſupradictis pꝫ hoc. C. de legit. hered̓. autͣ. poſt fratres cum ſimilibus vbi dicitur qn̄ defūctꝰ nō reliquit fratrem vel ſororem. ex vtroqꝫ.

parente nec eorūdem fratris et ſororis fi beros extunc preferuntur in ſucceſſione. fratres et ſorores ex vna ꝑte et eorūdē li beri et ſunt in gradu viciniori quā pueri ſupͣdicti ſcꝫ filie ſororis patris et pueri fi lie fratris patris et filij ſororis patris vt in aucͣ. de here. ab inteſt. venienti.§. Re liquū. et.§. illud palam? Idē dicit bar. d̓ ſalice. in aucͣ poſt fratres p̄alle. et ꝓbat̉. C. de legit. here. in aucͣ. poſt fratres. ij. v bi hētur ꝙ pꝰ fr̄es ⁊ ſorores et eoꝝ libe ros ſuccedēt a pͥmo alij ẜm gradus ſuos nam puer fratris ex vno parēte eſt in ter cio gradu ꝯſanguinitatis ſed ſupradicti. pueri ſunt in quarto gradu et qui vicini or ē in gradu p̄fertur inſucceſſiōe ergo ⁊cͣ ¶ Suffragium. Eſt p̄prie patrociniuꝫ qd̓ p̄ſtat aduocatis aut ꝯſilium vel ſeruiciū xij. q. ij. ſuffragia. Qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ ſalario. ꝙ d̓betur aduocato. ẜm azo. C. d̓ ſuffra. Qn̄qꝫ eſt ꝯſenſus in ſcriptis redactꝰ.ſ. cū dicitur ego. b. nomino. p. in p̄latū ⁊ ſic ſu mitur de elec. c. ꝑpetuo. li. vi. Eſt etiā au xilium dep̄cationis ꝓ animabus factum Et ſic ſunt quatuor modi ſuffragan di ꝓ animabus ad quos omnes alij redu cuntur ſcꝫ oracio beatoꝝ hoīm ſiue ami corum ieiunium elemoſina. et ſacramen tum altaris. vnde. Miſſa p̄ces dona eiu nia quatuor iſta. abſoluūt aīaſqͣs purgāſ detinet ignis. de hoc vide glo. in c. cū cre atura de cele. miſ. ¶ Suꝑ. hec p̄poſitio de ſuo ſignif cato ſi gnificat in iure ypothecationem et ꝑ hoc ſi teſtator legat annuo decem ſuꝑ tali fū do ſenſus eſt ꝙ ipſum fanduꝫ ypothecat ꝓ illo legato. et idem in ꝓmiſſione Nam ypotheca dicitur ab ypos.i. ſub ⁊ theſis poſitio qͣſi ſuppoſitio. Item dictio ſuper qn̄qꝫ n̄ ſignificat ypothecatōnē qn̄ aliqͥd impedit. ꝟ. gra. ꝯcedo tibi decē annua ſu per tali re tranſferens in te dominium ex hac cā ꝑ tranſlationē dominij impeditur ypotheca vt in. l. pignus. ff. de re. iudi. Itē dictio ſuꝑ qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ de vt in. c. ſuꝑ ſpoliationē de or cog. c. ſuꝑ lr̄is d̓ re ſcriptis. c. ſuꝑ eo de elec. et ſic dicit allex ander. Cū ſuꝑeſt ꝓ d̓ ⁊cͣ. qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ p̄ ter vt notatur in dictis iuribus. ¶ Suffragari.i. auxiliari Inde dicunt̉ ſuffraganei ideſt auxiliarij dyo. eſanoruꝫ ep̄oꝝ de elec. c. ſuffraganeis vbi epiſcopi dyoceſani dicuntur archiep̄i metropoli tani et poſſunt eo tm̄ ꝯfirmatio nondum ꝯſecrato nec palliato de mandato eius ꝯ ſecrari vt ibi dicitur ¶ Supinū habet duos caſus tm̄ actin et ablatiuū in ablatiuo ſignificat terminuꝫ a quo vt minor natu vt in. l. iij.§. minorē ff. de mino. Nam tꝑs legis computatur a tꝑe natiuitatis vt a termino a quo. ſꝫ in accuſatiuo ſignificat terminū ad quem. Rō qꝛ volūtas defuncti ſcꝫ ei obtꝑari ē terminꝰ ad quē et nec iſto caſu nec p̄cedē ti ſignificat ꝯdictionē quia nihil ꝙ ſuſpē di poſſit ſubeſt Suꝑinū ergo ī vtroqꝫ ca ſu ſcꝫ accuſatiuo et ablatiuo ſumptū d̓ ſe ſolo non imꝑtat ꝯdictionem niſi addat̉ ei verbum vel participium futuri tempo ris vt venturus vel iturus. Tunc eī ex ad iuncto ꝙ ꝯtinet euentuꝫ ꝯdictionē ſigni ficabit ſꝫ nō ex ſuo ꝓprio ſignificato quo tm̄ ſignificat terminū aquo vel ad quem ¶ Suꝑficiales edes. Sūt q̄ in ſolo ꝯdu cto vel empto ſunt poſite quarūj ꝓpinqui tas ſeu ꝓprietas ciuili ⁊ naturali iure eiꝰ eſt cuius eſt ſolum. vt. ff. de ſuꝑficie. l. ij. vel edificia ſuꝑ ſoli faciem facta puta qꝛ dominus ſoli ex locatione ꝯceſſit ſuꝑ ſo lum ſuum edificia fieri. ¶ De ſuꝑficie in rem actio. Re. s. de ac tionibus. ¶ Supellex. Eſt domeſticū pr̄iſfamilias inſtrumentū in quo ꝯtinētur menſe ciphi ſcephalia ſubtellia cultra. Impiria vaſa orariā aquaria peluēs aqͥnaria traha va ſa eſtuaria vulgaria.i. ad certum officiuꝫ attributa et ceterā inſtrumenta domꝰ vt ſcribit pōponius dicitur aūt ſuppellex vt labeo ait quia hij qui in legatione mitte bantur ſecū ſuppellectiles deportabant. vt in. l. labeo. ff. de ſuppel. lega. que aūt ꝯ p̄hendantur ſub vocabulo ſuppellectil̓ de terminat bal. in. l. in legatis. C. de lega. ¶ Supplicarij dicuntur qui ob aliquod delictum enorme in publicum deuoluun tur erarium que deuolutio dicitur bono rum publicatio ¶ Supplicatio eſt petitio venie prioris. erroris vel eſt quedam benignitatis ip̄iꝰ ſuperioris imploratio. Et ponūtur tres differentie int̓ ſupplicatiōꝫ et appellatōꝫ

vt in glo. iiij. c. ex. litteris. de in integ. re ſti. Et ſumitur ibi ſupplicatio ſtricte ꝓ ea que porrigitur aduerſus ſententiā q̄ peti tur reuocari ꝙͣuis aliaſ capiatur large ꝓ qualibet p̄cum porrectiōe. Et ponit Bu tri. quartā dr̄am quia non licet tertio ap pellare ſed bn̄ licet tertio ſupplicare quaꝫ dr̄am Io. an. queꝫ ſequit̉ Bar. reprobat dicens Bux. erraſſe qꝛ ſi intelligit̉ ꝙ poſt duas ſupplicatiōes tertia admittit̉ tunc eſt contra caſum. l. ſi aduerſus. C. de p̄ci. imꝑa. offe. ſi ſecūdo intelligit̉ ꝙ poſt du as ſentētias latas in cauſa appellatiōis liceat poſtea loco tertie ſentētie facere ſu plicationē. Item falſum eſt quia qn̄ non licet tertia vice appellare nec licebit ſuꝑ plicare. Alia dr̄a licet ī appellatiōe a ſen tentia diffinitiua ſecuſ tn̄ interlocutoria non fit neceſſe exprimi cauſam aliꝙͣ tamē ſupplicatiōe neceſſario apponit̉ cauſa ſal tem colorata alias ſuꝑior non debet ad mittere ſupplicationē. Item differūt qꝛ ſolus pͥnceps ſuꝑior concedere habet ſu plicationē ſed appellatio etiam fit ab in feriori. ¶ Surreptio eſt repentina. ⁊ feſtina ali cuius falſitatis ſuggeſtio. ⁊ dicitur a ſub et repo. de hoc notatur in. c. ſuꝑ litteris de reſcriptis. graia bi. a. ix g. ¶ Suſpenſio excōicatio ⁊ exiliū differūt quia poteſt ſuſpenſus ſine peccato cōica re alijs hoībus ⁊ alij ſibi ſecus in excōica tione ⁊ exilio que tamen differūt inter ſe quia excōicatus poteſt manere in ciuita te licet priuetur hominū cōione ſed in exi lium miſſus expellitur tam a ciuitate ꝙͣ a cōione hominū vt ſuſpenſus celebrans ꝑ petuo deponi debet. c. vt clericoꝝ. de vi. et ho. cle. et. c. clerici. et latores. de cle ex cō. miniſtran. ¶ Suſpenſum dicit̉ id qd̓ excedit domos vel vltra eas extenditur. qd̓ ſi ceciderit ⁊ alicui nocuerit vel damnū intulerit ī via publica eunti tenebit̉ dn̄s domus illius de qua damnū illatum eſt. vt. ff. de effu. ⁊ eiect. per totum. ¶ Suſpectus dicitur qui non ex fide ad miniſtrat. vt inſti. de ſuſpec. tuto.§. ſuſ pectus. ¶ Suus quis dicat̉. cum dicitur quis ꝓ ſequi iniuriam ſuoꝝ. vide in. c. de cetero. de teſt. et in. l. ſi femina. C. ad turpil̓. naꝫ dicitur ille qui etiam admittit̉ ad ſucceſſi onem ab inteſtato ſiue iure agnationis ſi ne cognatiōis. de quo etiam in. l. negāda C. qui. accu. non poſ. canoniſatā. iij. q. xi c. neganda. Dal. et moderni dicunt illum eſſe ſuū pro quo poteſt quiſ agere ſine mā dato cum ſola cautiōe de rato. vt ſūt oēs agnati cognati filij liberti patroni ⁊ cet̓a contra quos non poteſt quis compelli te ſtificari in cauſa crimīali vt notat̉ in. c. d̓ cetero p̄alle. Item aliter capit̉ cum quiſ dicitur eſſe ſuus. id eſt. ſue mentꝭ vel apd̓ ſe. vt in. l. fulcimꝰ.§. adeo auteꝫ latitatio ff. qui. ex cau. in poſ. Et eſt ibi pulcer mo dus loq̄uendi ꝙ furioſus ebrius dormiēſ pupillus ⁊cͣ. dicitur non eſſe ſuus nec pa titur venditionē alias vendicationeꝫ de qua ibi. nam non ſe occultat qui ſuus nō eſt. vt in.§. adeo p̄alle. Item ſuū eſt ver bum ambiguū ideo dicens ſuū non eē ad ijcere debet neqꝫ ſibi cōmune. ff. de. ꝟ. ſig l. pupilluſ in fine ⁊cͣ. ⁊ ſic qd̓ cōmune ē me um dici poteſt. vt. l. ẜui electionē.§. adeo ff. de lega.i. Ca Abellariꝰ ſiue tabellio eſt publica ꝑſona ſacramento aſtri cta in ciuitate vt ratio nes ⁊ acta in formā pu blicam redigat a pͥnci a ꝑe ad hoc officium de putatus ⁊ ꝯfirmatus. Uel ſic eſt ꝑſona publ ca habens officiū ſcribendi inſtrum̄ ta ſuper contragribꝰ vel alijs rebus ad fa ciendū fidem ſuper eiſdem. Et tabellio natus officiū per bn̄ficij ſubtractionē ap pellatiōe poſtpoſita interdici debet cleri cis in ſacris ordinibꝰ ꝯſtitutis. c. ſicut. T ne cle. vel mona. Et dat ibi glo. rationeꝫ quia genus negatiōis eſt. Et finalit̓ tenet glo. ꝙ in cauſa eccleſiaſtica vel ſpūali po teſt exercere officiū. vt. c. quoniā. de pro ba. et. xxvij. q. ij. multoꝝ. Item tabellio debet eſſe requiſitus ⁊ rogatus vt in ſpe. de inſtrumē. edi.§. ij. ꝟ. ſed pone. et.§. iij in pͥma colūna vt eſt glo. in verbo requiſi

tis in cle. rhomana. de iureiur. Item ta bellio compellitur conficere inſtrumēta ſi rogetur. ſed pone mandato ſuꝑioris nō vult conficere quid erit. Reſpondetur ꝙ priuatur officio tabellionatꝰ ẜm Dal. in l. prouidendū. C. de poſtulā. Et eſt ratio quia eſt ſeruus publicus hoc tamen limi tatur niſi vna cum officio notariatꝰ habe at aliud officiū annexum ⁊ illud per qͥn queniū exercuerit. tūc enim inuitus roga ri non poteſt. Caſus eſt vnicus ⁊ ſingula ris vt ibi notat angelus. in. l. i. C. de ta bul. li. x. Sed queritur vtrū tabellio qn̄ cunqꝫ vult poſſit renūciare officio tabel lionatus. Reſpondetur ꝙ nō ratio qꝛ ne mo poteſt renūciare ſuo officio niſi in ma nus ſuꝑioris concedentis. l. legantis. ff. de offi. preſi. c. admonet. de renūc. ⁊. c. ꝙ in dubijs. e. ti. Baldus ad hoc inducit. l. filijs. ff. de fur. Item queritur an tabelli oni cui tꝑe rogatus fuit ſolutū de merce de confectionis inſtrumēti debeat iterū ſolui quando pars velit habere copiā in ſtrumenti. Reſpondetur ꝙ ſic. Glo. ē no tabilis ſin. l. fi.§. exēplaria. C. de pͥn agē. in re. li. xij. qd̓ eſt menti tenendū ẜm Tud de rho. quia quotidianū. cetera ꝙͣ plura. vide. s. de. I. et. Q. Et qͦt perſonis equi ualeat tabellioin fide ſcriptis adhibēda eſt glo. in verbo duos viros in. c. quoniā contra falſam. de ꝓba. Et nota licꝫ ſacer dos non debeat exercere officiū tabellio natus. c. ſicut te p̄alle. tamen ſi confic̄ va ſet ẜm Bar. in. l. vniuerſis. C. de eden. ſꝫ pone ſacerdos ſcribit legatum ſue eccle ſie vt tabellio an talis ſcriptura valeat ⁊ probet. Reſpondetur ꝙ ſic. c. eum inter nos. de re iudi. vbi determinat Ioh. an. Et ꝓbatur quia poteſt eſſe teſtiſ. c. raynū tius. de teſti. non obſtat ꝙ pater non pōt conficere inſtrumētū pro filio vt eſt glo. ſingularis. l. impuberis.§. i. ff. de falſa. quia non eſt eadem ratio in patre ⁊ ſacer dote. Item punitur tabellio qui accipit aliquid etiam a ſponte ſoluente vltra ꝓ prium ſalariū ẜm Bal. in autͣ. ſed hodie. C. de epiſ. et cle. Item ſcribens falſum inſtrumentū īmunitatis debet puniri pe na ignis. Caſus eſt in. l. i. C. de emu. con ceſſ. li. x. Et ſcribens minutū inſtrumētū perdit manū. c. imꝑialem.§. ſcriba. de ꝓ hibita aliena. ꝑ Fridericū. Item ſcribēs inſtrumentū vſurariū eſt periurus ⁊ non poteſt amplius conficere. Et poteſt ꝓnū ciari infamis ẜm Hoſti. in ſum de vſuris in fi.§. fi. ꝟ. quid de notario et Archi. de hoc. xxxviij. diſ. c. ſicut. ¶ Tabularij etiam ẜm Accur. ſunt qͥ faci endis publicis inſtrumētis publice pre ſunt in ſingulis ciuitatibus. Re. s. Scri be. et. xvi. q. iij.§. poteſt. ad fi. et. C. d̓ ta bula. li. x. ¶ Tabernarius dicitur qui tabernam ex ercet vinum vendens. ¶ Tabule teſtamenti inde vocate ſunt qꝛ ante chartarum vſum in tabulis tam te ſtamenta quā epiſtole ſcribebant̉ quarū portitores tabellarij vocabanr̄ ẜm Iſi do. li. v. Et tabule teſtamenti ꝓprie ſunt te ſtementum editumⁱ in ſcriptis ſignatuꝫ et perfectum. Sed abuſiue etiam illa te ſtamenta vel tabulas appellamus q̄ falſa ſunt et viciata ẜm Azo. in ſum. C. de tab exhiben. ¶ Taciturnitas eſt qn̄qꝫ habenda ꝓ con feſſione etiam qn̄qꝫ tacitum habetur pro expreſſo. ff. ſi cer. pe. l. cum quid. et. c. gra tum de offi. dele. ¶ Tacere hoc verbum d̓ ſe nec ſignificat conſenſum nec diſſenſum ſed tenet med̓t um. Unde nota qd̓ eſt dare conſenſuꝫ diſ ſenſum et mediū ꝙ non eſt conſenſus nec diſſenſus vel aliter nam habemus velle ⁊ nolle ⁊ mediū ꝙ non eſt velle nec nolle. Nam velle eſt conſentire. nolle eſt diſſen tire ſiue reſiſtere per motum animi. vnde in vtriſqꝫ.ſ. velle ⁊ nolle eſt motus animi ad hoc ꝙ vult vel non vult. id eſt. reſiſtit. Sed non velle ſiue non nolle eſt cum nul lus eſt motus animi ad vnū vel ad aliud pro vel contra. fa. l. i. in.§. ſcientiam. ff. d̓ tributa act. vbi dicit Vulpi. ſcientiā hic eam accipimus que habet voluntatem i3 vt ego puto non voluntatē ſed parientiaꝫ Non enī velle debet dn̄s ſed non nolle. Si igitur ſciret ⁊ non proteſtatur ⁊ non contradicit tenetur tributaria actione. Si ꝟo diſſentit non tenetur illa actione. tenetur autem ſi conſentit etiam ſi nō cō ſentit ſi tamen non diſſentit vt ibi dicitur Sequitur ergo ꝙ tacere de ſe nec conſen ſum nec diſſenſum ſignificat. Qnqꝫ autē

ſic qn̄ ſignificato aliū de ſumpto qͦuis ꝓ babili medio ꝯcludit̉ tacentē ꝯſentire vel diſſentire. verbi gr̄a facta locatiōe predij ruſtici vſqꝫ ad annū finito anno tacente locatore ꝯductor remanet in fundo ꝯclu ditur legati rem recōduxiſte ꝓ alio anno Et ſi pͥma locatio erat ad maius tempus put a qͥnquēniū. Secūda videtur facta tā tum pro illo anno. In predijs etiam vr banis videtur facta noua locatio ſed alit ꝙͣ in ruſticis quia tm̄ pro emptore quo ibi habitat̉ niſi prima locatio eſſet facta in ſcriptis quia tūc ſecūda non videtur fieri eo ꝙ nulla ſcriptura int̓uēit que videtur requiri ſicut in prima. l. Itē queritur.§. fi. ff. de loca. et ꝯduc. Patet ergo ex hoc ꝙ tacens habet̉ ꝓ ꝯſentiēte. Ratio ſumi tur ex ſciētia ⁊ patiētia inhabitatiōis. ſꝫ ibi facta locatiōe ad annū ſiª in fine anni locator efficitur furioſus ⁊ eo exiſtēte fu rioſo āno finito ꝯductor remanet dic̄ tex ꝙ ꝯductio nō renouat̉. ⁊ ſic tacere nō ſi gnificat ꝯſenſum. l. cū ad certa. ff. locati. qꝛ nō pōt ꝯcludi in furioſo ꝯſenſus. Cer tum enī eſt ꝙ nō hꝫ ꝯſenſum ſaltem vali dum ad diſponendū minꝰ ex patiētia ſua ꝯcluditur. Et licet ex parte ꝯductoris re manentis bn̄ ꝯcludatur ꝯſenſus nō tamē ſufficit ad ꝯtractū niſi ꝯcurrēte ꝯſenſu pͥ oris locatoris qui nō ꝯcurrit ꝓpter furo rem. IItē pater ꝓ dote dotalitio nomīe fi lie pōt agere ſi filia nō diſſentit ⁊ ſi filia ē furioſa poteſt agere qꝛ tunc nō diſſentit li cet etiam nō ꝯſentiat. l. ij.§. volūtate. ff. ſolu. matri. Nec obſtat tex. ibi dicens ꝙ creditur ꝯſentire qꝛ debet intelligi ꝙ ve riſimile eſt ꝙ ꝯſentiret ſi furioſa non eſſet vel cenſetur ꝯſenrire quo ad effectuꝫ qꝛ qͦ ad materiā illiuſ.§. Idem eſt effectꝰ fili am nō diſſentire ⁊ eaꝫ ꝯſentire cū vtroqꝫ caſu pater agere poſſit licet qͦ ad rei veri tatem non ꝯſentiat nec diſſentiat. Iteꝫ res aīo furandi ſurripitur tacenti ⁊ pone abſenti hoc tacere nō ſignificat ꝯſenſum nec diſſenſum quia nihil mouet animum ad ꝯſenſum vel diſſenſum ⁊ tamen hoc n̄ impedit furtum cōmitti licet furtuꝫ dica tur ꝯtractatio rei aliene dn̄o inuito. ſed ſub audi vel non volenti. patꝫ quia furio ſo dn̄o fieri poteſt furtū licet vere inuituſ non ſit ſed vere nō volēs ē. nec obſtat.§. vetare in. l. qui phas. ff. de fur. vbi dicit̉ vetare dicitur qui nō ꝯſentit vt ſupͣ de fi lia furioſa qꝛ vetare videtur quo ad effe ctum ve dr̄ ꝙ reuera diſſentit diſſenſu ge nerali quo quilibet vult res ſuas retine re ⁊ non ſurripi ⁊ diſſentit ſibi eas aufer ri ⁊ iſte diſſenſus qui ſemel fuit in aīo ſi videtur ꝑſeuerare. Et gͦ abſens dormiēs ignorās furioſus diſſentire videtur diſſꝰ ſu gnͣali ⁊ veniēte caſu ꝑticulari habetur ꝓ ꝑticularit̓ diſſentiēte ⁊ ſic in furto ne ceſſario nō requirit̉ volūtas vel diſſenſuſ ſed ſufficit nō cōſenſus vt patet in ſemꝑ furioſo ⁊ in infante qui nunꝙͣ habuerūt motū animi in diſſenſum. Itē ſi frat̉ vn rem cōmunē cum alio frē ſuo ipſo pn̄te et tacente donat vxori ſue.ſ. donantis alter frater tacens videt̉ cōſentire. Et ſic valꝫ donatio ꝓ parte illius tacentis ⁊ non ꝓ parte donantis qꝛ int̓ virū ⁊ vxorem ē vt in. l. ſi ſeruꝰ cōis. ff. de dona. int̓ vi. et vx. Item ſi ſciente creditore ⁊ tacente debi tor vendit pignus nō ideo videt̉ creditor pignus remittere. l. ſicut.§. nō videt̉. ff. qͥ bus mo. pig vi hypo. ſol. qꝛ ex illo actun poteſt inferri ꝯſenſus creditoris in iux ꝑi gnoris nec ex illo actu ius creditoris ledi tur. Ideꝫ ſi vendis fundū in qͦ habeo ius ſeruitutis paritate rationis. ¶ Tacite intellectū diuerſimode capii in iure.ſ. ꝑ modū diſpoſitiōis ꝯditionis vel alit̓ ꝓut ex diuerſificatiōe ſignifica ti vel cauſa ꝯcludit̉. ꝟbi gra. in contractu ſocietatis facta ꝯuentione ꝙ vnꝰ ſocioꝝ habeat duas ꝑtes lucri. Intelligit̉ etiaꝫ tacite ꝙ habeat duas partes damni ⁊ hͦ tacite intellectū capitur ꝑ modū diſpoſi tionis ſeu ꝯuentiōis vt in.§. illud. inſti. d̓ ſoci. Et ſumitur ſignificatū ex equalimē te paciſcētiū in tacito ⁊ exp̄ſſo. Iteꝫ ibi concedēdo aquehauſtū intelligitur conce di iter ad illum. Et hoc tacite intellectuꝫ ſumitur etiam ꝑ modū diſpoſitiōis ſꝫ nō pͥncipalit̓ ſed acceſſorie ſeu ꝯſecutiue vt in. l. iij. ff. de ſer. rup. pre. Ratio qꝛ in iti nere nulla eſt vtilitas niſi inꝙͣtum deſer uit ad aquehauſtū. Itē ibi ꝓmitto ꝑtuꝫ filie vel fructum fundi intelligit̉ ſi naſcāt̉ l. i. in fi. l. quondā. l. interdum. ff. de. ꝟ. obli. quia niſi naſcantur nihil eſt in lega to vel conuentiōe ⁊ ſic vtilis eſſe non pōt

Atem ibi debitum ſub conditiōe accep tum fertur ſimplicit̓ intelligit̉ tacite ſi cō ditio debiti extiterit quo ad effectuꝫ ac ceptilationis nō quo ad diſpoſitionē. vt l. ſub conditione. ff. de accepti. IItem ibi promitto tibi. x. intelligitur ſi petieris n̄ per modum conditiōis ſed per modū am monitionis ⁊ interpellatiōis vt ante non ſim in mora poſtea ſic. l. ſi cum petierꝭ. ff. de verbo. obli. iuncta. l. mora. ff. de vſurꝭ Ratio quia debitor non eſt in mora reti nendo debitum volente creditore ſed eo inuito quando fit inter pellatio. Iteꝫ ibi patronus operas ſtipulatur a liberto ſim pliciter intelligitur cum fuerint indicte que adiectio requiritur in operis ſicut in alia ſtipulatione intelligitur cum petieriſ et eſt ratio quia patronus ſtipulatur oꝑe ras ad vtilitatem ſuam. ¶ Tacite in eſſe. multiplicit̓ contingit. ꝟ g. conuenio cum depoſitario ꝙ ꝓpt̓ amiſ ſionem rei depoſite non agam contra ip ſum. An iſta conuentionē tacite ieſt vel continetur remiſſio qui ſi per dolum per didit agere non poſſum depoſiti. Sꝫ po nō ſacio conuentionē ꝙ non agam de do lo dicit tex. ꝙ non valet conuentio. ⁊ ſic valet tacita remiſſio ⁊ expreſſa notat. l. fi vnus.§. illud. ff. de pac. Et ſic expreſſio corum que tacite inſunt nihil ibi operat̉. Ratio quia expreſſuꝫ aliter ſignificat qꝛ in primo caſu ſignificatur remiſſio doli n̄ ſimplicit̓ ſed ꝓut continetur in obligatio ne ſine actione depoſiti. Ideo pro dolo non poteſt agi actione depoſiti ſed alia actione ſcilicet rei vendicatiōe quia dolo deſijt poſſidere vel actione de dolo. Sed in ſecundo calu dolus ſimplicit̉ remittit̉ Et ſic ſi conuentio teneret non poſſit pro dolo agi aliqua actiōe ⁊ ſic remaneret im punita. ideo non tenet cōuentio quia da retur occaſio delinquendi. vt. l. conueni re. ff. de pac. do. Item ibi concedo rem p̄ cario ſimpliciter tacite intelligitur ꝙ du rat donec voluero ſiue reuocauero. l. i. de precario. ff. Etiam morte mea nō finitur. l. iiij. ff. locati. quia in precario ſimplicit̓ conceſto intelligitur voluntas ſcilicet qd̓ per voluntatem contrariam ſiue reuoca tionem non perſeueret ⁊ qd̓ ꝑſeueret do nec reuocetur ſed morte non reuocat̉ igit̉ perſeuerat. Sed quando cōceditur ꝙͣdiu conedens voluerit tunc ſignificat ꝙ du rat ꝙͣꝫdiu voluntas abeſt. ſed morte quis deſinit velle. ideo tunc finitur precarium Atem ibi iudex condemnat quem pena capitis ſiue deportatiōis ad quaꝫ tacita ſequitur pena ademptiōis bonorū. Po ne condemnatus appellat pendente ap pellatione moritur ipſa pena pͥncipalis tollitur ⁊ etiam acceſſoria ſcilicet adem ptionis bonorum. Tunc morte illius pe na pͥncipalis ſcilicet deportatiōis tollit̉ et etiam acceſſoria ſcilicet ademptio bo norum. vt in. l. ij. C. ſi pen. app. mors int̓ ue. Ratio quia tacitum intelligitur acceſ ſorie ⁊ conſecutiue modo ſublato pͥncipa li expreſſo aufertur ⁊ acceſſoriū. Sed duꝫ duo expͥmuntur que ambo pͥncipalia ſūi. et ad ſublationē vnius nō aufertur aliud ſicut dum pena imponitur in duobus fa ctis vtrūqꝫ eſt eque pͥncipale. Alij dicunt ꝙ etiam in iſto caſu pena ademptiōiſ tol latur quia expreſſio vt dicis nō ſit niſi ad maiorem declarationē Etiam pene in du bio iunt moliende. de pe. diſ. i.§. pene. li. cet forte ſecus in vſuris. Eſt tamen in ar bitrio iudicis cuius mens attendi debet. quia ẜm eius mentem vel arbitriū morte finitur vel non. Item ibi lego alicui ſim pliciter intelligitur p̄ſenti diē. Et ſi expri mo in preſenti die tunc ſignificat ꝙ ꝟba ſonant ſcilicet ꝙ preſens dies iſti legato apponitur. Et hec expreſſio ſi illud nō eēt nihil oꝑaretur aliud qͣꝫ tacitum nec aliud tacitum ꝙͣ expreſſum Sed ex clauſula po ftea appoſita ſcilicet legata quibus dies non eſt appoſitus volo ſolui annua bina trina die aliud ſignificatur ī tacito aliud in expreſſo. quia ex tacito cui clauſula ap poſita non eſt vel dies ex clauſula ſecuta debetuur annua bina. In expreſſo vbi dies eſt appoſitus dicendo preſenti die ad ipſum legatum predicta clauſula non refertur quia iſti legato dies eſt appoſitꝰ vbi autem tacite intelligitur nō eſt appo ſitus licet idem operaretur ſi aliud nō ſe queretur. Sed ſi dicat legata quibus ap poſui verbum pure volo ſolui poſt annū tunc operatur ꝙ legatum relictum pure hoc verbo expreſſo debeatur poſt annuꝫ vt legatum ſimplicit̓ relictum debet̉ ſtatī

quia hec eſt menſ teſtatoris ſignificata ex verbis. Item ibi lego tibi pure. intelligi tur ſi volueris hoc tamē non facit legatū condictionale nec impedit tranſmiſſionē legati ſi legatarius ante moritur. ⁊ tamē exprimēdo hoc in legato dicendo lego ti bi pure ſi volueris legatum eſt condictio nale. l. ſi ita expreſſum. ff. de condi. ⁊ de monſfra. Item ibi filium meū exheredo intelligitur tacite condictio ſi heres adie rit. Sed pone ꝙ hec condictio exprimat̉ dicit tex. ꝙ exheredatio viciatur. l. ſi q̄s. ff. de here. inſti. Ratio ẜm doct. quia alit̓ intelligitur ⁊ aliter exprimitur. Nam in telligitur quo ad effectuꝫ ſcilicet vt ex he redatio habeat effectū ſi heres adierit. n̄ autem intelligitur ꝙ exheredatio ſit ꝯdi ctionalis. ſed quando exprimitur tunc re fertur ad diſpoſitionē ⁊ ſic exheredatio ē conditionalis. ideo viciatur quia eſt actꝰ qui non recipit conditionē ꝑ. c. actus legi timi. de reg. iur. li. vi. Et eſt ratio diuerſi tatis in legato ⁊ in exheredatiōe quia ve riſimilit̓ non videtur teſtatorem legatum velle facere ꝯdictionale ꝑ expreſſionē illi us conditionis. ſi heres adierit ſi appona tur illa. Secus in exheredatiōe quā teſta tor videtur velle facere ꝯditionalem dū apponit ꝯditionem talem vt magis reſtrī gatur. ſed per appellationē ꝯditionis vi ciatur lege poſitiua. ideo non. valet con ditio ergo exp̄ſſa ad diſpoſitionē viciat ſed tacite intellecta ad effectum non vici at etiam quando apparet de mente expri mentis ꝙ per expreſſionē vult aliud ſigni ficare ſcilice: facere actum ꝯdictionalem qui non eſt ꝯdictionalis ex tacito intellec tu tunc actus eſt ꝯdictionalis quia expri mens hoc vult qui ad hoc ꝯdictionē expͥ mit ⁊ ſic tunc legatum relictum ſi here adierit eſt ꝯdictionale. Et veriſimile efft ꝙ ꝯdictio expͥmatur ſic̄ intelligit̉ ad ma iorem declarationē. Et ſic licet actus nō recipiat ꝯdictionē per illam tamen exp̄ſ ſionem non debet viciari quia ſolum qd̓ tacite ineſt expͥmitur. Et lex poſitiua non admittens ꝯditionem videtur intelligi d̓ ꝯditione extranea ⁊ non de illa que ineſt que expͥmitur ex abundanti. Sic etiaꝫ ex heredatio poteſt eſſe ꝯdictionalis qn̄ te ſtator ſic voluit ſed quia non recipit ꝯdi tionem viciatur. Etiam acceptilatio erit ꝯdictionalis ꝓpter voluntate acceptū fe rentis. ſed quia etiam nō recipit ꝯditionē viciatur. Et ita in his debet. attendi menſ diſponentis ⁊ ſeruari qd̓ vult ⁊ ꝓut vult niſi vbi lex poſitiua hoc impedit. item ibi iudex dat tutoreꝫ pupillo ſimplicit̓ intel ligitur tacite ꝙ miniſtret ſi ſatiſdederit. Sed pono ꝙ iudex in dādo tutorē hoc ex primat dicit tex. ꝙ valet datio ⁊ eo mo do intelligitur quo expͥmitur. l. muro.§. hanc autem. ff. de tuto. ⁊ hec lex facit pro predictis. Et eſt ratio huius legis qꝛ veri ſimilit̓ expͥmitur ſicut intelligit̉ in dubio hoc iuncto qd̓ſi facere ꝯdictionē actꝰ vici atur ꝙ non eſt dicendū in dubio maxime in hoc caſu ꝓpter ꝑiculum ꝙ pupillo īmi neret ſi tutoris datio non teneret. Item ibi ꝓmitto. x. ſimplicit̓ intelligitur tacite ꝙ ſoluam cum petieris dicit tex. ꝙ idem ſignificat nec aliud oꝑatur. vt. l. ſi cuꝫ pe tieris. ff. de verbo. obli. quia etiam intel ligitur ſicut exprimitur nec habet aliud ſignificatū ꝙͣ expreſſum ex cōi modo ītel ligendi. Sed ibi lego illi ſi capitoliū aſcē derit hec ꝯditio tacite ꝯtinetur ſi volue rit quia volens aſcendit ⁊ tn̄ expͥmendo hanc ꝯditionē aliud oꝑatur quia legatū viciatur ꝙ non viciaretur ex tacite intel lecta. l. nōnunꝙͣ. ff. de ꝯdi. et demonſtra. Et eſt ratio quia aliud ſignificat cōditio ſi aſcēderit ⁊ ſi voluerit naͣm legādo ſub ꝯditione exp̄ſſa ſi voluerit legatuꝫ ponit̉ in ſua libera ⁊ mera voluntate. Ideo vi ciatur per legē poſitiuam ſtatuentē ꝙ le gatū non poſſit poni in libera voluntate. Secus in illa ꝯditiōe ſi aſcenderit ſiue li bere volens ſiue non tamen ꝯditio imple tur ⁊ ſic de alijs exemplis. ¶ Tacitum ꝓprie ⁊ vere dicitur ꝙ nulla tenus eſt expreſſum. Et hoc in iure nihil ſignificat eo ꝙ nō eſt ſignificatū eius nec apparet. Dicitur in iure exp̄ſſum ꝙ aliter qͣꝫ verbis exp̄ſſum eſt naͣm inter modos ſi gnificandi verba obtinēt pͥncipatū. ideo verbis expreſſum dicitur vere expreſſum ⁊ ꝙ dico verbis idem dico ſcriptis quia illa continent verba. Iliter aūt expreſſū ꝙͣ verbis dicitur tacituꝫ ad dr̄am exp̄ſſi verbis ⁊ hoc eſt tacitū iur̄ ꝙ non eſt exp̄ſ ſum verbis. Verbi gr̄a. Mutuaui doliū

vini non expͥmitur qd̓ reddatur vinū ē iuſ dem bonitatis hoc tamen tacite intelligi tur. l. cum quid. ff. ſi cer. pe. Et ſumitur ra tio ex natura mutui cuiuſ eſt ꝙ res redda tur que eadem in valore cum mutuata eē cenſetur. hoc eſt ſi eſt eiuſdeꝫ nature ⁊ bo nitatis hoc tacite intellectū idem ſignifi cat ⁊ operatur ac ſi eſſet verbis expreſſū l. cum quid p̄alle. ¶ Taxare eſt idem ꝙ eſtimare. ¶ Eanꝙͣ eſt nota ſimilitudinis. c. ſolite. de maio. et obe. Uliquando nota verita tis. c. ex parte. de ſponſa. ¶ Talis. id eſt. ille. C. de ſum. tri. et fide catho. li. i. Te ¶ Theatrum eſt locus in ciuitate cōmu nis ⁊ publicus ad ſpectacula. ⁊ dicitur a theorādo. id eſt. inſpiciendo vt in foro vl̓ pallacio cōmuni. ¶ Tecta ſerta alias ſacra dicūtur tecta integra. ¶ Tegule ſunt lateres. differūt tamē. qꝛ tegule dicuntur a tego quaſi tegētes ⁊ ij ſunt cocte ſed ligna ſub lateribꝰ poſita ꝓ eorum ſuſtentatiōe. Sed lateres fundun tur ex lapidibus ⁊ archilla ⁊ coquunt̉. ¶ Telum non dicit̉ tm̄ qd̓ ab arcu mittit̉ ſed etiam ꝙ a manu eo ꝙ in longum mit tatur ergo lapis lignū ferrū noīe teli con tinentur. tex. eſt inſti. de pub. iudi.§. telū autem ẜm Gay. in interp̄tatiōe legis. xij tabū. ¶ Thelon grece. tributū dicitur latine. Ande teoloniū idem eſt qd̓ tributum. Et etiam dicitur locus in quo exigitur. ¶ Teolonarius dicitur qui exigit teolor nium. ¶ Themulentia eſt ebrietas. l. vnica. C. ſi quis imꝑa. male. ¶ Templarij ſunt p̄ceptores vel cōmen datarij ⁊ ꝑſone religioſe vt cle. i. d̓ religi. domi. et cle. cum ex eo. de ſen. excō. ꝑ Io han. an. in rubrica d̓ regula. et. c. eccleſia ſancte Marie. de conſti. tales deputant̉ ad admīſtrationē eccleſiaſticā. Et ſic poſ ſunt agere ⁊ defendere iura eccleſie vt cle. i. de reſcrip. Et poſſunt etiam eſſe ꝑſo ne incognite ⁊ de longinqͥs partibꝰ. c. cū deputati. de iudi. Et qn̄qꝫ eligunt̉ ⁊ hn̄t eccleſias parrochiales ⁊ ſic auctoritas dioceſan debet int̓uenire. fa. c. vnicū. de capel. mona. li. vi. Et nota in dicta cle. i. de reſcrip. qn̄qꝫ nō habēt eccleſias parro chiales ⁊ ſui maiores habēt eos deputa re ⁊ inſtituete pretet̉ conſenſum dioceſa ni. Et ẜm Innocen. in dignitate cōꝑarā tur inſtitoribꝰ. c. ꝙ quibuſdā. de fidiuſſo. quia inſtant negocijs ſibi cōmiſſis vel eti am cōparant̉ viſitatoribus ſiue vicarijs miſſis a ſuꝑioribꝰ ad aliqua officia exer cenda. ⁊ ſic queritur quis debet p̄ferri in agendo ꝓ eccleſia inter templariū vel p̄ ceptorem ⁊ deputarorem eius. Sic ē diſ tinguendū. aut agitur de ſubiectiōe eccle ſie ſic ad maiorem ꝑtinet defenſio poteſt tamē inferior aſſiſtere iudicio. c. expoſu it. de dila. verbo. ꝑ Inno. aut. agit̉ de iu ribus ⁊ boniſ eccleſie. hoc dupliciten aut eccleſia eſt ſubiecta quo ad bona ⁊ ad p̄ ceptorem ipſi ſuꝑiori qui pro libito pōt ī feriorem remouere ſic iterū ſuꝑior p̄ferē dus eſt. aut non eſt ei ſubiecta quo ad pͥ latum videlicet quia perpetuuſ eſt nec ad libitū remouibilis ſic inferior in agendo p̄ferendus eſt maiori quia cōmodū ad ip ſum p̓ncipalit̓ ſpectat. ar.§. biduū. ꝟ. pa lam aūt. ij. q. vi. et. l. i.§. in ꝓpria cā. ff. qn̄ appel. ſit. ⁊ hͦ ſi inferior talis eſt idoneus ad defendendū alias ſuꝑior agit. c. licet. c. ex tnͣſmiſſa. de fo. compe. hoc not. doc. in dicto. c. cum deputati. ¶ Tempus ꝯtinuū ē ꝙ ꝯtinue currit die bus feriatis ⁊ nō feriatis ſiue in pn̄tia ſi ue abſentia ſit copia iudicis vel nō. C. d̓ p̄ſcrip. lon. temp. l. fi. ¶ Tempus ꝟo vtile nō currit diebꝰ feri atis ⁊ abſentie ⁊ diebus quibꝰ nō eſt agē di copia. Et iſtud eſt. multiplex.ſ. ꝯtinue vtile. ⁊ vtile quō ad ſui pͥncipiū tm̄ non qͦ ad ꝓgreſſum ⁊cͣ. vt in glo. cle. vnice. de in integ. reſti. vbi glo. remittit. de ꝯceſſ. pre ben. c. ij. et. c. qꝛ diuerſitatē in fi. vn̄ tꝑus datur ad eligēdū vtile qꝛ nō currit impe ditis. de elect. ne ꝓ defectu. de hoc vide Goff. in ſum. de elec.§. hͦ tꝑs. ꝟ. ꝯcor. ¶ Tenor lr̄arū eſt idē ꝙ ſnīa lr̄arū Re. s Snīa lr̄arū. Sed tn̄ tenorē lr̄arū dicimꝰ recte tenorē textꝰ ꝙͣuiſ titelliſſcribat̉ vn̄ tenor dr̄ ipſa ſnīa lr̄al̓ licet thetorice plu rima ſcribantur.

¶ Tepidariū eſt idē ꝙ balneum a tepore aque nomē trahens. ¶ Tergiuerſator dicit̉ qui in vniuerſo ab actione recedit quaſi tergū vertens vt in c. vlti. de collu. detegē. in glo. iiij. ⁊ ibi no ta. Et dr̄nt tergiuerſator p̄uaricator ⁊ ca lūniator. vnde nota bonos verſus tergi uerſator deſiſtit p̄uaricator verū occultat profer calūnia falſum. ¶ Tergiuerſari eſt in totū ab actione de ſiſtere ⁊ dorſum ꝟtere. ff. de aboli. et in glo. ꝑalle. in. c. vlti. de colluſi. detegē. Et hoc cū fit inordinate eſt abſqꝫ vicio pͥmo ſi in accuſatiōe ꝓceſſum cognouit eē fal ſum in quo accuſabat ⁊ ſic pari ꝯſenſu ſe abſoluūt accuſator ⁊ reus. Secūdo ſi pͥn ceps ad quem ꝑtinet cura non cōis ꝙ ꝑ accuſationē intenditur aboleuerit. ¶ Tergiuerſatio qn̄qꝫ eſt ꝟſucia vel cal liditas qua quis inducit aliū vt deſiſtat ab eiuſ inquiſitiōe ⁊ ſic capitur in. c. vlti. in glo. p̄alle. Qn̄qꝫ etiam ē fruſtratio de luſio vel colludiū. ¶ Terminꝰ ꝑemptorius obtinere debet tm̄ temꝑis ꝙͣ tum tria ē dicta niſi aliud ex igeret iuſticia. vt in. c. dilecti. de dila. ī gl. ¶ Termīos ꝓximi aliquiſtrāſgredi qͥnqꝫ modis pōt. Primo cū parrochianū alte rius ad ſepulturam admittit. Secūdo cū alterius ſubditū excōicat vel interdicit. Tertio cū alterius parrochianū ad peni tentiā recipit. Quarto cū fidei ꝯtrarium p̄dicat. Quīto cū termīoſ ꝓceſſionū euel lit. c. i. de ſepul. in glo ¶ Territoriū eſt vniuerſitas agroꝝ iuxta id eſt. intra fines cuiuſcūqꝫ ciuitatꝭ ab eo dictum ꝙ mgr̄atus eiuſdeꝫ loci inter eos fines terrendi. id eſt. amouēdi vel ſubmo uendi ius habet. ff. de verbo. ſig. l. pupil lus.§. territoriū. alibi ponit̉ pro dioceſi xvi. q. ij. c. i. de conſti. c. ij. li. vi. glo. in cle. ne rhomani. de elect. ¶ Teſtes ſunt qͦs ante iudiciū quiſqꝫ ſi bi placitat ⁊ allegat ne poſſit libꝝ aūt diſ ſimulare aut ſubtrahere ſe vnde etiā lega ti appellant̉. Itē teſtis eſt rei geſte ꝓba tor. Sed teſtis cogendus eſt qui ad teſtīo niū faciendū cogit̉ dicunt̉ gͦ teſtes qꝛ teſti moniū adhihere ſolent ſicut ſignatores qͥ reſtamentū ſignant ẜm Iſido. li. v. Iteꝫ antiquitus ſuꝑſtites dicebant̉ eo ꝙ ſuꝑ ſtatu cauſe ꝓferebant̉ nūc parte noīs ab lata ꝑ aufereſim teſtes dicunt̉ ⁊⁊ ꝯſiderā tur ꝯditione natura ⁊ vita. vt in. c. forus de verbo. ſig. ad fi. ⁊ eſt dignitas ferre te ſtimoniū. xxxij. q. v. p̄ceptū. nam teſtꝭ fal ſus rribus ē obnoxius deo mentiēdo. iu dici decipiēdo. ⁊ demū innocēti quē fal ſo ledit teſtimonio de cri. fal. c. i. ⁊ debēt teſtes ſecretn̄ ⁊ ſigillatim examīari vt no tatur de teſtibus. c. in noīe dn̄i. et. c. licet vniuerſis de ꝯtrarietate teſtiū eſt glo. bo na. iiij. q. iij. ſi teſtes. ꝟ. Si ꝟo ex his qui dem teſtes etiam ꝯtinent̓ ſub noīe inſtr̄o rum. c. ꝑuenit. de teſti. cogen. ⁊ teſtis fa miliaris nō admittit̉. c. in litteris. de te ſti. ⁊ qualit̓ teſtis abſens examīatur vide c. conſtitutꝰ. de fide iuſſo. nec teſtis ꝓpter hoc eſt infamis cuius teſtimoniū repro batur. vt in. l. lucius. ff. de his qui no. in fami. Item teſtis inuiti detenti teſtimo niū non valet. ff. qui teſta. fac. poſ. l. qͥ te ſtimoniū.§. vlti. et glo. c. ſacris ſuꝑ ꝟbo per coactionem. de his qͣ fi. me. ve cau. ¶ Teſtamentū dicitur ideo ꝙ niſi teſta tor mortuꝰ fuerit ꝯfirmari nō poteſt nec ſcire quid in eo ſcriptū ſit clauſum ⁊ ſig natum. Et eſt dictū teſtamētū quia nō va ſet niſi poſt teſtatoris monumentum ẜm Iſido. li. v. Et deſeribit̉ ſic teſtamentuꝫ eſt voluntatis noſtre ſentētia iuſta de eo ꝙ quis poſt mortem ſuam fieri vult. ff. e. ti. l. i. ⁊ addit cū inſtitutiōe heredis. inſti. de leg.§. ante heredū. ⁊ hoc de vniuerſo patrimonio vt excludat̉ ſingulare relictū et codicillus ⁊ dicitur te ſtamentuꝫ quaſi teſtatio mentis vel vltimuꝫ eulogiū ſeu vltima voluntas alias dictum qua quis de rebus ſuis diſponit legatario legata aſſignanda. Et diuiditur quia aliud ē te ſtamentū nūcupatiuū ꝙ ꝯſiſtit in ſola nū cupatiōe teſtatoris non in ſolēnitate ſcri pture tamen ſeptem teſtes neceſſarij ſunt et heredum noīatio. inſti. e. ti.§. fi. aliud eſt in ſcriptis conditum qd̓ ſimilit̓ exigit numerū ſubſcriptiones ⁊ ſignacula ſeptē teſtium. IItem teſtamēti aliā diuiſioneꝫ ponit Iſido. li. v. ſcilicet teſtamētoꝝ ali ud iuris ciuilis aliud iuris p̄torij. ¶ Teſtamentum iuris ciuilis eſt teſtamē tum ſeptem teſtium ſigillo ſignatum ſub ſcriptione firmatum ꝙ apud ciues ſit. Et

inde dicitur ciuile. ¶ Teſtamentū iuris p̄torij ēſſeptē teſtiū ſignis ſignatū. Et dicit̉ ſic qꝛ fit apud p̄ tores ẜm Iſido. ibidem ¶ Zeſtamētū olographū ē māu actoris totū ꝯſcriptū ⁊ ſubſcriptū vn̄ ⁊ nomē a cepit ab olon.i. totū ⁊ graphos ſcriptu ra vel lr̄a qͣſi tota lr̄a ẜmq Iſido. ¶ Teſtamētū irritū ē ſi ille qͥ teſtatꝰ ē ca pite diuinitꝰ ē vel captiuitate detētꝰ aut ſi nō rite contra legem factū ē ẜm Iſido. ¶ T eſtamētū ruptū iō vocatū ē qꝛ naſcē te poſthumo neqꝫ exheredato neqꝫ here de noīato diſrūpitur ẜm Iſido. ¶ Teſtamentū ſurreptum ē ꝙ in fraudē heredum ſeu legatarioꝝ ⁊ libertoꝝ nā pa lam prolatum ē qd̓ ſi non latet tamen di ctis perſonis non prouide ſuppreſſum vi detur erant autem olim ⁊ tres alie ſpēs que hodie in vſu eſſe deſierūt. Quoddam erat pacificū teſtamētū ⁊ appellabat̉ ca latiſtomicus a calos qd̓ eſt bonū ⁊ cami tus pax quia in bona pace fiebat vel a ca latiſtomicijs hoc eſt a bonis conuentibuſ a calos bonū ⁊ comicie conuentus vel cō uentiones ſapientum. bone enī cōuentio nes erant que in pace fiebant. nam facie bant teſſamēta diebus feriatis ꝓpter pe nuriam hominū quia alijs diebus non fe riatis erant homines in domibꝰ diuerſis negocijs occupati quare teſtes non pote rant inuenire. Uel dicitur a calo.i. voco quia perſonarū vocatio fiebat. aliud erat bellicum ꝙ procinctum dicebat̉ eo ꝙ tꝑe preliorum cum in preliū exituri eſſent ho mines in procinctu fiebant poſtea acceſ ſit tercia ſpecies.ſ. teſtamentum per es ⁊ liberam ꝙ per emancipationē. ideſt. ima ginariam quondam vendicationeꝫ q̄nq teſtibus agebatur ⁊ libripende. ideſt. eſti matorē qͥ libripēdebat. id eſt. eſtimabat familiam. id eſt. hereditatem ⁊ emptoro erat loco heredis ciuibus rhomanis. id ē liberis hoībus ⁊ puberibus parentibus. prima duo illorum teſtamentoꝝ penituſ aboleuerūt. tertium ꝟo partim remanſit in vſu ſcilicet quo ad numerū teſtium vi delicet ſeptenariū. Erant enī qͥnqꝫ teſtes libriꝑens ⁊ emptor. ⁊ predicta noīa teſta mentoꝝ ad ius ciuile referebant̉ quia ius ciuile inuenit illa. ¶ Te ſtamentum inofficioſum ē ꝙ fru ſtra liberis exheredatis ſine officio pieta tis liberalis in extraneas perſonas reda ctum ē ẜm Iſido. li. v. Item teſtamen tum ſic etiam deſcribitur ē diſpoſitio vni uerſalis directa in tempus mortis ſolen niſata his que ponit ⁊ requirit lex ciuilis vt in. l. i. prealle. Verbi gratia. Quis he redem inſtituit vel legat ſub impoſſibili conditione valet diſpoſitio ⁊ reijcitur im poſſibilis conditio. l. obtinuit. ff. de cōdi. et demonſtra. et inſti. de here. inſti.§. im poſſibilis. Et ſumitur ſignificatū ex vlti ma voluntate qua concluditur teſtatorē voluiſſe deridere. ⁊ per hoc illam conditi onem per obliuionem vel alias nō ex ani mo appoſuiſſe ⁊ ex magna ſolennitate te ſtamenti que in ipſo requiritur ⁊ ſignifi cat ꝙ teſtator non vult loqui fruſtratorie ſed ꝙ impoſſibilis conditio viciat inſtitu tionem filij patet in. l. filius. et. l. ſi Titiꝰ. ff. de condi. inſti. et. l. cum heres.§. i. ff. de ſta. li. hoc ſignificatuꝫ capitur aliunde qͦ concluditur viciare. imo de cōmuni mo do intelligendi idem ē in omni poſſibili ī teſtamēto ⁊ contractu quia ſignificat de riſionem ⁊ non eſſe animuꝫ diſponendi. Iteꝫ aliquis legat vina que ſunt in penu ſua etiam vaſa videntur legare. l. nam ꝙ liquide. ff. de pe. lega. ⁊ ſumitur ſignifica tum ex natura vini ꝙ ꝑ ſe ſubſiſtere non poteſt ſine dolio vel vaſe. etiam ex teſta mento qꝛ diſponens ſolet eē liberalis eo ꝙ plus bonis ſuis non indigebat. Secus ergo in ꝯtractu ſi quis donet vina qͥ ſunt in penu ſua non veniūt vaſa licet venirēt ſumpto ſignificato ex cōmuni modo intel ligendi ꝙ per ſe vinū ſine eis ſubſiſtere n̄ poteſt nec cōmode ſolui dū tamen vaſan̄ ſint maioris precij. Itē qualiter vltima voluntas teſtatoris ē deambulatoria et an vltima tm̄ ſit ſeruanda non obſtāte iu ramento de nō mutādo pͥmā. c. cuꝫ Mar the. de cele. miſſa. de ſucceſ. ab inteſta. c vlti. xiij. q. ij. c. vlti. ⁊ nemo poteſt facere qͥn leges habeant locū in teſtamēto ſuo. C. de teſta. l. teſtandi. et. ff. d̓ le. i. l. nemo pōt. vbi tex. op. non obſtante autͣ. d̓ nup. §. diſpoſuit. vbi dicitur ꝙ voluntas teſta toris habetur ꝓ lege ergo pōt d̓rogari le ge cōi qꝛ intelligitur dū volūtas teſtato

ris ſit vnita legibꝰ ⁊ facta ẜm eas alias facta ꝯtra eas non cenſetur vice legꝭ. Iō ſi dicit teſtator non ſum peritus volo er go vltimā voluntatē meam valere licꝫ n̄ ſeruē ſolennitates iuris non valet diſpō ſitio vt teſtamētū ꝙͣuis valere poſſit iure cōdicillorū vt in dicta. l. teſtandi. vbi gl. Item nota ꝙ de iure canonico in teſta mento vel relicto ad piaſ cauſas ſufficiūt ij. teſtes. c relatuꝫ. de teſta. ⁊ ẜm Bar. et Dal. in. l. i. C. de ſacroſanc. eccle. ius ciui le ſequitur. Et tenet idem in pijs cauſis ⁊ in terris imperij. Sed in terris eccleſie n̄ in pijs cauſis ſufficiūt duo teſtes cū p̄ſby tero. c. cū eſſes. de teſta. non autē in terriſ imperis ſubiectis ſufficiūt tres ſed requi runtur ſeptem. Et ſic non in pijs cauſis la ges obſequunt̉ canonibus ſed tenētur ad vnguem. Atem ſtatutum diſponit ꝙ te ſtamentaon valeant niſi ſint inſinuata poteſtati vel officiali ciuitatiſ infra qͣctu or menſes a morte teſtatoris certe teſta tor non poteſt hoc ſtatutum tollere dicē do volo ꝙ teſtamentum meum valeat eti am ſi nō inſinuetur infra qͣdrimeſtre offi ciali. ratio quia talis inſinuatio ſtatuta ē ad euitandū falſitatem ⁊ ſciendum veri tat em̄ teſtamenti. Sed teſtator non pōt renunciare legibus datis ad inquirendū veritatem fa. l. iubemus. C. de te ſta. l. fi. C. de fideicō miſſa. poteſt tamen teſta tor tollere hypothecā ⁊ ne dn̄ium tranſe at recta via quia ⁊ hoc introductum eſt vt ſua voluntas celeriorem finem ſortia tur ⁊ ſic cōmodo ſuo poteſt renūciare pri uato. Item poteſt dare licentiaꝫ legata rio intrandi poſſeſſionem ⁊ eam apprehē dendi ꝓpria autoritate in legato quia ſi militer hoc reſpicit cōmodum priuatum ꝙ requiratur ordo iudiciarius cui teſta tor renunciare poteſt vt hec oīa no. ff. de le. i. l. nemo poteſt prealle. Item nota d̓ his qui teſtari non poſſunt ⁊ qnī prohibē tur a lege facere teſtamentum ⁊ ſunt im puberes ſcilicet maſculus minor. xiiij. et femina minor. xij. quia non habent animi iudictum. Item filiuſfamilias nō poteſt teſtari etiam ſi pater conſentiat niſi d̓ pe culio caſtrenſi vel quaſi caſtrenſi de qui bus etiam preter patris voluntatem te ſtari poteſt vt in. c. licet. de ſepul. in. vi. Item furioſus ⁊ mente captus ꝙͣdiu tal̓ eſt. Item prodigus cui bonoꝝ admīſtra tio eſt interdicta. IItem mutus ⁊ ſurdus naturaliter. id eſt. a natiuitate. ſed ſi acci dentaliter eſt mutus ⁊ ſurdus ⁊ ſcit litte ras poteſt ſuū ſcribere teſtamentū ⁊ cōdi cillos. Sed ſi eſt tm̄ ſurdꝰ bene poteſt fa cere teſtamentū. Item dānatus ad mor tem ſcilicet qui condēnatus eſt vt efficia tur ſeruus pene. vt. l. i. C. de here. inſtit̓. Item quū dubitat de ſtatu ſuo ſcilꝫ vtrū ſit liber vel ſeruus pater ⁊ filiuſfamilias Item qui damnatus eſt pro crimine fa moſo ſicut eſt crimen contra naturam vl̓ aliud famoſum crimen. Item monachꝰ ſeu canonicus regularis. Item qui cōmi ſit crimen leſe maieſtatis. Item heretio Item cecus teſtari non poteſt niſi qua dam adhibita ſolēnitate ſpirituali quia vbi verſatur maius periculum debet ad hiberi maius conciliū. Deteſtatio ꝟo ce ci quomodo fiat notatur in. l. hac conſul tiſſima. C. qui teſta. fa. poſ. vbi hic modꝰ receptus ē. Debēt enī vocari ſeptē teſteſ et tabellariꝰ ⁊ cecus coram eis expͥmit ſe velle teſtari ſine ſcriptis. ⁊ debet expͥme re noīa iudicia ⁊ dignitates heredū quol inſtituit ne ſola nominū cōmemoratio qͥ ꝙͣ ambiguitatis pereat. ⁊ debet legata deſignare ⁊ hec oīa ſunt ſcribēda a tabel lario tunc coram teſtibꝰ vel ſi eſſent ante ſcripta coram teſtibus recitari debent et cecus dꝫ ꝓfiteri illud eē ſuū teſtm̄ ⁊ ipſuꝫ depoſitū eē ex ſui animi ſnīaꝫ ⁊ in fine dꝫ vnuſqͥſqꝫ teſtiū ⁊ etiā tabellariꝰ ſe ſubſcri bere ⁊ teſtiū ⁊ tabellarij ſignacula debēt apponi. ꝙ ſi tabellariꝰ inueniri non pot̓it octauꝰ feſtis dꝫ adhiberi vt ꝑ eū capiat effectū ꝙ ꝑ tabellariū fieri debuit ⁊ hͦ te ſtamētū dr̄ nūcupatiuū lꝫ multā ſil̓itud ne habeat cū teſtō in ſcpͥtis. ⁊ in qͥbꝰ caſi bus eccl̓iaſtica ꝑſona d̓ bōis ab eccl̓ia ꝓ ceſſis poſſit teſtari habes notabilē glo. ī c. pn̄ti. de offi. ordi. ī ꝟbo reẜuari li. vi. x bo. diſtinctio. Itē an̄ clerici poſſint ꝯde re teſtm̄. xij. q. iij. c. i. et d̓ teſta. c. qꝛ nos ⁊ c. relatū. ⁊ an clericꝰ vl̓ monachꝰ poſſit in teſtō poni tutor. lxxxvi. diſ. puēit. xxj. q. iij. Cypͥanꝰ. xvi. q. i. gn̄alit̓. Itē teſtm̄ rū pit̉ natiōe pꝰ humi qͦ ſi morit̉ viuo teſtato re teſtm̄ recōualeſcit vt ī. l. pꝰ humꝰ. ff. d̓

iniuſt. rup. teſta ꝙ eſt verū ſi teſtator vi uit ciuiliter ⁊ naturalt̓. ſecus ſi naturalit̓ tm̄ viuat ⁊ mortuus ſit ciuilit̓ tunc enī nō recōualeſcit caſus eſt ſingularis in. l. qui vxorem. ff. de preci. imꝑa. offe. qui nō al legatur in materia. Et ē mirabilis caſus ille ẜm Ludo de rho. Itē teſtamentū no uiſſimū īmobile ꝑſeuerat ⁊ teſtatoris obi tu ꝯfirmatur. c. cū Marthe.§. ceterū. de cele. miſ. ⁊ teſtamentū facere poteſt qͥ ha bet annos. xiiij. in autͣ. vt ſponſa largi.§. i. Atē alio modo teſtamentū eſt lex dīna ſcripta noua vel vetus ⁊ ſi dicimꝰ bibliā cōtinere duo teſtamēta. videlicet teſtam̄ tum vetus ⁊ nouū. ⁊ teſtamentū vetus ⁊ nouū eſt recipiendū a nobis ꝙͣqͣꝫ in pat̓ nis canonibꝰ nullū eorum ex toto teneat̉ inſertum. Et inuenit̉. c. inter canones ſcī pape Innocen. cuius autoritate hoc do cetur vt habetur in. c. ſi rhomanoꝝ.§. itē ſitem ſi ideo. xix. diſ. vbi ſubditur reſtat nimirū ꝙ decretales epl̓e rhomanoꝝ pon tificū ſunt recipiēde ⁊ ſi nō ſunt canonuꝫ codici compaginate ꝑ. c. beati Leonis. xxv. q. i. oīa. ꝙ etiam attribuit̉ Damaſo pape vbi oīa cuſtodiri mandantur. ¶ Tignus vel tignū dicitur eſſe oē genuſ materie lignee vt in. l. xij. tabū. Et Izo in ſum. e. ti. et inſti. de rediui. vnde tignarij dicuntur oēs qui edificant. ¶ Tignus iniūctus de tigno iniūcto Re quire ſupra actio. ¶ Tiguli dicuntur foramīa quibuſ exigit fumus: ¶ Thiro ē nouꝰ miles vt. C. de thiro. l. xij ¶ Chirus ē ſerpēs venenoſiſſimus de qͦ fit thiriaca magna. ¶ Titubatio eſt cū ego hincinde duo con traria ſciā nec tm̄ alicui eoꝝ qꝛ dubito cre dulitatē meā applico. vnde titubare dici tur quis qn̄ ſuſpitionē habet ſuꝑ eo de qͦ contenditur. vt in. c. in nr̄a p̄ſentia. de ꝓ cura. in glo. iij. Etiam titubare eſt detec tuo ſe loqui vel ignorant̉. vnde titubans pro ignorāte habendus ē. C. de condi. in ddbi. l. vlti. ff. de li. ho. exhi. l. iij.§. is qui ar. c. dn̄s. de ſecūdis nup. vbi glo. pro et contra. et. c. ꝓpoſuit. de coniug. ſer. in gl. ¶ Titulus qn̄qꝫ ſignū dicitur qn̄qꝫ cau ſa acquirendi dn̄ij. qn̄qꝫ ipſa eccleſia vt titulus ſancti Petri. qn̄qꝫ clericatꝰ qn̄qꝫ canonicatus in aliqua eccleſia. vnde dici tux quis intitulari. id eſt. clericari vel ca nonicari. Item qn̄qꝫ capitur ꝓ cauſa in abili ad dn̄ij tranſlationē vt pro locatiōe vt. c. eccleſiaſtē. ij. vt li. pen. Item titulꝰ eſt iuſta cauſa poſſidendi qd̓ nr̄m eſt ⁊ ſic exigitur iuſtus titulus in vſucapiōe et p̄ ſcrip. c. ſi diligenti. de p̄ſcrip. et glo. ſum. xvi. q. iij. etiam titulus poſſeſſori cauſam tribuit p̄ſcribendi vt. c. i. de p̄ſcrip. li. vi. et eſt vnū de pͥncipalibꝰ requiſitis ad pre ſcriptionē. dicitur etiam titulus quilibet ordo eccleſiaſticus quelibet dignitas vl̓ prelatio ⁊ ſic dicitur quis in titulari ī ali qua eccleſia. id eſt. ordinari ẜm bene. in. c dudum. de ē lec. ſuꝑ verbo intitulatā. et ff. ſi cer. pe. in rub. ¶ Titulus poſſeſſionis vel poſſidendi ē initiū poſſeionis ⁊ cauſa quare qͥs ſſpoſ ſideat vt emptio venditio donatio ꝑmu tatio qui per emptionem ⁊ ſimilia incipi mus poſſidere. to ¶ Cochi ẜm Azo. dicūt̉ ſuſtētatiōes pau perum. ¶ Cogatos dicimꝰ aduocatos a veſte to ga noīatos quā hēbant olim aduocati di uerſaꝫ a ceteris vt ꝑ hͦ cognſcerentur. ¶ Tota.i. oīs. ff. de pac. l. ſi vnꝰ.§. pactū vbi idem diximus. ¶ Corneamēta dicūt̉ quedā nūdine vel ferie in quibꝰ milites ex edicto ꝯuenire ſo lent ⁊ ad oſtēſionē viriū ſuarū ⁊ audacie temere ꝯgregari vel ꝯgredi vt. c. i. de tor nea. et cā ꝓhibitiōis ē ꝑiculuꝫ aīarum ⁊ mors hominū inde ꝓueniēs vt ibidē no. ¶ Cortura pōt qn̄qꝫ fieri ī domo nō in iu dicio qn̄ tabule teſtī pr̄iſ eoꝝ filioꝝ qꝛ fa milia interfectꝰ dicebat̉ pͥuſqꝫ qͦſtio d̓ ſer uis haberetur aꝑte ⁊ recitate ſūt vt ī.i. ſi ea q̄ſtio. C. d̓ his qͥ vt indig. ⁊ ibi no. doc. circa glo. ij. ¶ Tonſura ī clerico vide glo. ī cle. qm̄. d̓ vi. et ho. cle. et. xxiij. diſ. c. ꝓhibere. c. cle rici. c. ſi qͥs ex clericis. e. nō liceat quēlibꝫ et. xij. q. i. duo ſunt.

Tr ¶ Trabea eſt veſtis conſularis vt. C. d̓ conſul. l. i. li. zij. qua Veſte etiam vtebat̉ imperator ⁊ iam ſe conſulem vocabat vt in autͣ. de conſul. ciui. coll. iiij. ¶ Tractatorij erant viri qui tractabāt ⁊ contractabāt. id eſt. manibus contigerūt et palpauerunt aīalia publica ⁊ equos ſa cro vſui deputatos. vel dicunt̉ tracto ria littere impetrate pro licentia vehēdi aīlia vel littere date licentie ad tractādū et puniendū criminoſos ẜm Accur. C. e. ti. in rub. ¶ Tradere duplicem habet ſignificatio nem. Uno modo eſt rem ſuam in alteruꝫ tranſferre. Corꝑalis enī res tradi poteſt et a dn̄o tradita alienatur. hoc paret per etymologiā dictionis dicitur enī trado qͣ ſi tranſferēs dn̄ium Et ſic bene dicitur in inſtrumentis venditiōis iure ꝓprio tradi dit. id eſt. tranſferens tradidit ſeu dedit. Alio modo tradere capitur pro inducere in poſſeſſionē ſiue pro ipſa corꝑali p̄ſtati on rei vt cuꝫ dicitur poſſeſſionē tradidit vel ipſum equū per frenum aut librum in manibus. ¶ Correns eſt aqua in imbre cum impe tu que in eſtate torreſcit ⁊ areſcit ẜm gl in cle. dudum. de ſepul. ¶ Traha eſt inſtrumentū ruſticū qd̓ eqͣn dis ceſpitibus vel feno colligendo apta ¶ Trahicere eſt mare ttanſire. vnde di citur ſi in ſpōſiōibus mare trahicit̉. id eſt tranſeatur I nde traiectum eſt per mare tranſitus eiaꝫ alio modo eſt nomē ciuita ¶ Traiecticia dicitur pecunia que locat̉ vt. l. permittitur alicui per mare ad quē cunqꝫ locum tranſuehēda vel deportāda ¶ Tranſactio eſt de re dubia ⁊ lite incer ta nondum finita dato aliquo promiſſo vel retento non gratuita pactio. vt in. c. ſuper eo. de tranſact. ⁊ eſt idem ꝙ com poſitio inter aduerſarios ⁊ litem intelli go preſentem vel futuram quia ante liteꝫ conteſtatā poteſt fieri tranſactio. vt. ff. d̓ condi. indebiti. l. eleganter.§ ſi quis poſt Itē litē ſubaudio iuſtā vl̓ iniuſtā. vt. C. e. ti. l. ij. ⁊ ſi quis qn̄ agit credit ſe habere iuſtam cauſam alias contrariū. vt. ff. de condi. inde. in ſum. vt tamen inter inſiſtē tem ⁊ reſiſtentem vt ſi actor per calūniaꝫ inſiſtat nulla ſit tranſactio. ſed ſi reus per calūniam reſiſtat valeat tranſactio ꝙͣtuꝫ ad eum. C. e. ti. l. ſub p̄textu. licet per ali am viam hoc eſt per actionem de dolo vl̓ replicationē doli cōſulatur actori vt ibi dem dicitur quando reuſ dolo induxit ac torem ad tranſiendū. ⁊ dicitur in deſcri ptione non gratuita pactio. Ideo quia fieri non poteſt gratis imo expedit ꝙ ig cui fit tranſactio aliquid det vel dare ꝓ mittat trāſigenti vnde fieri debet aliquo dato retento vel promiſſo alioqͥn tranſ actio non procedit. ⁊ in eo qd̓ dicitur ali quo intelligitur etiam de modico quia ſi queſtio erat de re valente centum poteſt fieri tranſactio pro decem vel pro minori nec poteſt dicere ttanſiens ſe deceptum quia tranſigit ſuper incerto. Item in eo ꝙ dicitur re dubia ⁊ lite incerta intrāſiti ue ponitur vt ſit ſeruus de re que dubia ⁊ incerta eſt lite. id eſt. ꝓpter litem quia lis ꝙͣdiu pendet facit rem dubiam ⁊ incertā Nam euentus litis ⁊ iudicioꝝ incertuſ ē l. qd̓ qd̓ debitor. ff. de pecu. vnde ſuꝑ eo qd̓ in queſtione vertitur lite pendente po teſt fieri tranſactio. Et ideo dicitur lite n dum finita. nam ſi iudicatū eſſet nec ap pellari poſſet nec aliquo remedio ſenten tia detractari ita ꝙ de ſententia non du bitaretur certe tranſactio non valeret vt ſi quis condemnatus ad. x. dicat verum ē me tibi condemnatū eſſe ad decē. ⁊ veruꝫ eſt ꝙ debeo ſed ſi vis eſſe contentus. v. dabo tibi incōtinenti tūc tranſactio nul la eſſet ⁊ ſi iudicatum negaret adeo tamē liquidā foret probatio vt nō ſufficeret ne gare adhuc eſt idem. vt. C. de pe. l. qui ſententiam dicitur enī trāſactio quaſi ac tionis in amicitiam ſeu amicabilem com poſitionem tranſitio. tranſeunt enī a lite ab actione qui componunt inter ſe pari ſcentes cum taēm gratis non remittitur actio. ſecus ſi gratis remittitur quo caſu non fit tranſactio ſed ſimplex ꝑ donatio nem pactio qͥ enī trāſigit qͣſi d̓ re dubia ⁊ lite īcerta neqꝫ finita tn̄ſit.i. cōpōit vt ī. c. ſuꝑ eo. e. t. ī gl. iij. ⁊ ſic iſ tnͣſit ab actiōe qͥ tranſigit. ⁊ is qͥ ꝓprie agit dr̄ tranſigere.

vt. C. e. ti. l. ij. p̄alle. reus autē inproprie Item in ſpūalibus non valet tranſactio ꝓprio noīe dicta. c. ſi qn̄ clerici. de offi. de le. et. c. ſuper eo p̄al. ⁊ eſt tex. in. c. conſti tutus. et. c. p̄terea. jͣ. e. ti. Ratio quia tnͣſ actio in ſpūalibus continet ſpecieꝫ ſymo nie. Uerbi gratia. Duo litigant ſuꝑ aliqͦ beneficio eccleſiaſtico puta eccleſia vel p̄ benda ⁊ etiam ſuper iure p̄ſentandi. taliſ tranſactio cum ſit ſuper re ſacra non va let quando alter illorum dat alteri deceꝫ vel viginti annuatim vt ceſſet a lite ⁊ alt̓ obtinet eccleſiam ſeu p̄bendam ſeu ius p̄ ſentandi cum ſit annexū ſpūali ergo ſpēs ſymonie eſt vbi aliquid datur vel ꝓmitti tur ſiue retinetur in talibus vt poſſideat̉ alias ꝓcederet in ſpūalibuſ nullo dato re tento vel ꝓmiſſo. Sed tunc ꝓprie non eſt tranſactio ſed circa tꝑalia valet tnͣſactio tali modo ſumpta. Sumitur autem aliter et largo modo tranſactio ꝓut eſt amica bilis compoſitio. ⁊ ſic poteſt fieri in ſpūa libus vt in. c. ſtatuimꝰ. de tranſaet. ar. c. niſi eſſent. de preben. et. c. vlti. de re. per mū. ⁊ hoc dum ex vtraqꝫ parte det̉ ſpūa le auctoritate tamen ſuꝑioris vt ſi aliqui litigent ſuper eccleſijs ⁊ ep̄us vel archiepi ſcopus componat eos iure. Item nō va let tranſactio in ſubiectione ſpūali. c. p̄ terea. ij. e. ti. ſubiectio enī eſt ſpūale quid et ideo aliquo dato vel ꝓmiſſo ſiue reten to remitti non poteſt ſed gratis bene po teſt. Uerbi gratia. Iſte ſubiectus eſt pri mo abbacie tali ſcilꝫ eccleſie ſancti Pet̓ modo vult tranſigere. id eſt. dare trigin ta ſolidos vel aliud ī certo cenſu vt ſit ex emptus ab abbbacie ſubiectiōe qui cen ſus eſt licet eſſet recognitio debite ſubiec tionis. c. oīs aīa. de cen. tamē nō valꝫ ta lis trāſactio ꝓpter ſubiectionē. Sꝫ ſi gra tis vellet quis aliquam eccleſiam exime re ſubiectam bene poſſet ex eo annuatim aliquid accipere nec eſſet ſymonia. c. con ſtitutis. de reli. domi. vel ſibi conſtituere ſoluendum cenſum in recognitionē domi nij. vt in. c. omnis p̄alle. vel ad iudicium perceꝑte libertatis. vt. c. recepimus. de priuile. Item in mr̄imonio compoſitio l̓ tranſactio non valet. c. fi. de tranſaet. Et nota duas regulas. Prima affirmatiua ꝙ in omni cauſa crimīali vel in omni cri mine pro. quo venit imponēda pena ſan guinis licitum eſt tranſigere excepto cri mine adulterij. Ratio huius regule quia vnicuiqꝫ licet redimere ſanguine ſuū. Sꝫ ratio exceptionis eſt frequētia crimīs ad ulterij. xxxij. q. vij. quid in omnibus graui us. et de iudi. c. at ſi clerici.§. d̓ adulterijſ Secunda regula negatiua ꝙ in alijs cri minibus in quibus non venit pena ſang uinis non eſt licitum tranſigere excepto crimine falſi in quo poteſt trāſigi. Ratio regule eſt. ne delicta maneant impunita. Ratio ꝟo exceptionis quia non pōt ma ius crimen imponi ꝙͣ falſitatis ꝙ adimit omnē honorem ⁊ hec dicta procedunt de iure ciuili. Iure nanqꝫ canonico non licꝫ tranſigere ſic quia ibi non venit pena ſan guinis imponēda. Item tranſigi non po teſt ſuper alimentis niſi auctore pretore ff. de tranſac. l. cum hi. in ſūma. Ergo no ta ꝙ quidam ſunt in quibus nec compoſi tio nec diſpenſatio nec tranſactio locum habet Quomodo enī poſſet fieri ꝑ amica bilem compoſitionē vel diſpenſationem vel per tranſactione vt vir dimiſſa vxo re aliam ſuꝑinduceret vel vt monachus talis exiſtens ꝓprium haberet. de ſta. mo nacho. cum ad monaſteriū vel vt ſubiectꝰ in ſubiectione perdurans dn̄o non obedi ret vel ſuperiori in licitis ⁊ honeſtis. In his ergo cum ſimilibus tranſactio locum non habet. vt. c. fi. e. ti. Effectus aūt trāſ actionis eſt vt omnia inſtrumēta ad cau ſam ſpectantia ſuper qua tranſactum eſt et quicquid aliud eſt qd̓ opem partibus ferre poterat hoc ſit vacuum ⁊ omni vir tute caſſatum. Et ſola tranſactio validū perpetumqꝫ robur obtineat. vt. c. i. eo. ti. ẜm Goff. in ſum. de tranſaet. ¶ Tranſfuga dicitur qui trāſit ad hoſtes ¶ Tranſlata legata dicuntur que teſta tor legatario adempto tranſfert in aliuꝫ ſcilicet auferendo ab eo cui primo legaue ¶ Tranſlatio eſt de ſede ad ſedem facta cōmutatio vt cum epiſcopus de vna ſede ad aliam tranſfertur. Unde ꝙ hic appel latur tranſlatio alibi dicitur mutatio vt vij. q. i. mutationeſ. Vel ſic eſt ab vna ec cleſia ad aliā regularit̓ tranſitio Pōt enī aliqͥs de mīori eccl̓ia ad maiore tn̄ſferri.

nam qui ꝓuehitur de minore ad maiꝰ ꝓ uehitur. vt. xciij. diſ. legimuſ in fi. ⁊ hͨ ma xīe d̓ tnͣſlatiōe ep̄oꝝ. Un̄ tnͣſlationū du ſūt cāe pͥma vtilitas cū ī ſua eccl̓ia īfruc tuoſus ē. ſecūda ncc̄itas vt cū ꝑſecutionē patit̉ ⁊ hoſtilitatē ⁊ ſunt tres cauſe tranſ itus prima leuitas ſecunda cupiditas. ter tia humilitas. de hͦ vide Goff. iniſū. e. ti. ¶ Tranſmigrare eſt de loco ad locū trāſ ¶ Trapozeta. id eſt. campſor vel merca tor. xxiij. diſ. in noīe dn̄i. ¶ Treuga eſt ſecuritas preſtita perſoni et rebus ad tempus diſcordia nondum fi nita. vt de treu. et ꝑa. c. i. ſed pax. Requi re ſupra de p. ¶ Cribunal ẜm Goff. eſt locus maiorum iudicum qui habent merum imꝑium ẜm Azo. in ſum. C. de iuriſd. om iudi. vel eſt lo cus vbi iudex pro tribunali ſedet qͥ ali as forus vocatur. de verbo. ſig. forus. ⁊ ē glo. in. c. i. de re iudi. li. vi. ¶ Cribunus plebis eſt plebeius mgr̄at ſic dictus quia populus rhomanus olim erat diuiſus in tres partes. Ec ex ſingulis ſinguli tribuni ꝓcreabantur. vel quia tri buni ſuffragio conſtituebant̉. ¶ Tribunus quiritū. id eſt. militum erat rege exacto ante dictatores qui prefuit equītibus poſtꝙͣ partim ex plebe ⁊ partꝭ ex patribus alias partibus militum crea ti ſunt tribuni conſulari poteſtate. ¶ Tributum eſt cenſus qui preſtatur ra tione ſolij ꝓprij a poſſidentibus dicitur au tem tributum ideo quia militibus tribue batur qui expeditio ī publice vacabāt vn de ⁊ ſtipendium appellatur. vt. ff. de. ver bo. ſig. l. ager. et. ff. de pub. et vect. l. i.§. hic titulus ſuper verbo impendant ī glo. Et in tribus non habet locuꝫ preſcriptio xvi. q. iij.§. poteſt. ij. ꝟ. adhuc. C. de pre ſcrip xxx. an. l. comperit nec cōpenſatio. C. de compenſa. l. in ea. et. l. p̄cedenti et ff. de inre fiſ. l. aufertur.§ qui compenſa tionem vbi dicitur ꝙ in alijs duobꝰ me ſibus ꝑrobato debito fit recompenſatio cum fiſco preterꝙͣ in tributis ⁊ īſtipēdijſ ¶ Cributarij dicuntur a tributo ꝙ a tri butione deriuatur. ¶ Tributaria actio. Require ſupra de iactionbus tributarijs. ¶ Triens eſt tertia pars aſſis quattuor continens vncias. ¶ Trienniū eſt tempus triū annoꝝ vt. q de preſcrip. ⁊ indicitur triēnalis p̄ſcri ptio que cōmuniter currit in vſucaptōe. ¶ Tricenniū eſt tempuſ. xxx. annoꝝ inde triennalis preſcriptio. vt. c. vigilanti. e. i ¶ Triplicatio eſt que duplicationē infir mat ⁊ adiuuat actorem ⁊ ſic deinceps qͣ druplicatio ⁊cͣ. Reqͥre ſupra duplicatio. ¶ Tripondius eſt as triplicatus ſcilicet xxxvi. vncie. ¶ Trium viri capitales dicuntur qͥ car ceris habeq̄ant cuſtodiam quorum inter uentū aīaduertendum erat in quoſqꝫ ho mines facineroſos quos etiam dicimus ſtratores a ſtringendo quia in carcere cu ſtodiendos ⁊ reos dampnatos puniebāt ¶ Crium viri monetales dicuntur vide licet eris ⁊ argenti vel auri cōflatores qꝛ fruſtta liberos exheredat ⁊ ſine officio na turalis pietatis in extraneas perſonas re ductum eſt ẜm. Iſdo. li. v. Tu ¶ Tugurium dicitur eſſe tectum ꝙ rebꝰ vrbanis vel ruſticis cuſtodiendis eſt de putatum. vel dicitur omne edificium qd̓ magis competit ruſticis ꝙͣ vrbanis edi bus. Et dicitur quaſi tegurarium eo ꝙ te gat. ff. de verbo. ſig. l. domus. ¶ Turtibuli alias tibuli ſiue tiguli dicū tur foramina per que erit fumus cam ino rum ⁊ idem dicuntur feneſtre quibus ca lor balnei euaporat. ¶ Turpia verba. id eſt diffamatoria. Si ſunt pecialia viceant legatum vl̓ inſtitu tionem ſed non exhereditationē ſed gn̄a lia turpia ſunt apta punitiōi. ideo diſpo ſitionem punientem non viciant non au tem ſunt apta honori. ideo diſpoſitioneꝫ honorantem viciant niſi vbi voluntatem diſponendi ſignificant. Uerbi gratiā te ſtator dic̄ ſic. Titio furi homicide vel ad ultero lego. x. legatum non valet. vt. l. turpia. ff. dele. i. quia his verbis teſtator diffamat legatarium ⁊ ſic ſenſus eſt vt ꝙ magis eum vult grauare diffamando ꝙ honorare ſi volet valere legatū lex ciuiliſ hanc voluntatem non admittit in odiuꝫ diffamantis. vt in. l. turpia. preallegara.

Sed ihi teſtator dicit filius meus impijſ ſimus male de me meritus heres eſto va let inſtitutio. l. his ꝟbis.§. i. ff. d̓ here. in ſti. qꝛ ſiue ſit veꝝ ſiue falſū ꝙ ſit īꝑiſfimꝰ ꝯſtat tn̄ d̓ ꝑſona ⁊ rō ē diuerſitatꝭ ī hͦ cāu et ī p̄cedēti qꝛ pͥmꝰ caſus ē ꝟbis ſpālibus ſecundus autem in gn̓alibꝰ. alij dicunt in ceſu p̄cedenti valet legatum ſicut in iſto quia conſtat de perſona ⁊ de legato ei fa cto niſi aliud conſtet teſtatorem voluiſſe vel niſi lex ciuilis ſic diſponat vt ſupͣ dic tum eſt. Item ibi filium meū latroneꝫ ⁊ gladiatorem exheredo valet exheredatio l. et ſi peperit in pͥn. ff. d̓ libe. ⁊ poſtu. Ra tio quare valet exhetedatio ⁊ non legatuꝫ vel inſtitutio ſic facta quia ꝟba diffama toria aꝑta ſunt ex heredatōi cum ſit ad pe nam vel ad pͥuationē bonorum ſed ſecus in legato vel inſtitutiōe. ¶ Tunc ſignificat extremitatē temporis l. ſi is. legatum.§. ſed ſi ita ſcriptum. ff. d̓ condi ⁊ de hoc facit ad queſtionē notan dam. Si quiſ ita teſtatur ſi imꝑator non venerit in italiam infra qͥnqueniū heres meus tunc. x. det Titio imꝑator moritur primo anno an Titius poteſt petere. x. ſo lutio certe non niſi poſt qͥnquēniū ad hoc ſemper allegatur tex. p̄alle. ⁊ hoc quādo tempus apponitur in ꝯditione poteſtati ua. Si ꝟo in ꝯditiōe caſuali apponitur ſi deficiat non expectatur. l. hoc iure. ff. de ꝟ. obli. Fallit niſi addatur dictio tunc et huic exceptum eſt. de elec. cōmiſſa. li. viꝫ vbi de hoc. ¶ Tutela ẜm Azo. in ſum. eſt vis ⁊ pote ſtas in capite libero ad tuendū eum qui ꝓpter etatem ſuam ſponte ſe tueri nequit a iure ciuili data hac ꝑmiſſa vt inſti. d̓ tu te.§. eſt autem. vis autem dico de facto ⁊ poteſtas de iure vt talis ſit tutor qui ꝓ pria imbecillitate non impediatur nec a iuris dictione repellatur quales ſunt pu pillus furioſus ⁊ qui perpetuo morbo la borant illi ꝓpter imbecillitatē corꝑis vel animi tutores eſſe non poſſunt. Sed femi ne que ꝙͣuis ſciant res adminiſtrare pu pillares ⁊ ad id experiendū vires habeāt tamen a iure inſtitutionū nō admittunt̉. ¶ Tutela teſtamentaria eſt quando pat̓ dat filio tutorem in teſtamēto. ¶ Tutela datīa eſt quando vnus datus eſt tutor filio in teſtamento ⁊ vnus extā tibus conſanguineis idoneis ad tutelam iuder ex officio ſuo dat tutorem. ¶ Tutela legitima eſt que defertur a le ge ẜm quam nullus datus eſt. ¶ Tutor filio in teſtamēto qui pͥmo loco deberet ei ſuccedere ab inteſtato tenetur ſuſcipere tutelam huius. ¶ Tutele actio directa ⁊ contraria. Re quire ſupra actio. ¶ Tutor eſt qui pupillum vel pupillam morte patris vel emancipatiōe ſui iuris factum vel factam tuetur. differt autem a curatore quia tutor datur impuberi. cū rator ꝟo puberi vel adulto ſcilicet furio ſo prodigo ſurdo muto ⁊ ſimilibꝰ qui re bus ſuis preeſſe non poſſunt Item tutor qn̄qꝫ dat̉ a iudice qn̄qꝫ a teſtatore. Dat̉ enim a teſtatore ⁊ cōfirmatur decreto iu dicis vel preſidis. etiam datur inuito ſꝫ curator non niſi volenti preterꝙͣ ad liteꝫ Atem tutor non datur certe rei velˡ cauſe ſecus in curatore imo tutor pͥncipalit̓ da tur perſone ⁊ ſecundario rebus. Sed cu rator pͥmo ⁊ pͥncipalit̓ datur rebus ⁊ ſe cundatio perſone. Et nota ꝙ quidam eſt tutor legitimus. quidam fiduciariꝰ. qui dam teſtamentariꝰ. quidam onerarius. Tutor fiduciarius eſt qui pupilli emanci pati cuius pater qui eum ema cipauit tu tor erat legitimus eo patre mortuo ture lam accipit cum mortis tempore erat in patris poteſtate. Uerbi gratia. Titius duos filios habuit ſcilicet Seyuꝫ et Me uium Seyus fuit minor in annis. Meui fuit pupillus. Seyum habuit in poteſta te et Meuium emancipauit ⁊ ipſe tutor ei us erat ⁊ mortuus eſt. eo patre mortuo. Seyus frater Meuij pupilli fiduciarius tutor eſt emancipatione enim perit ius agnationis ne fratris ſui frater legitimuſ tutor eſſe poſſit tanꝙͣ proximus agnatuſ ſed fiduciarius bene ⁊ ſic tutor fiduciari us eſt frater ſratris ſui emancipati vt pa tuit ſed ſi pater emancipet vnuꝫ de filijs ſuis impuberem eius eſt legitimus tutor et mortuo patre filius alter maior fiduci arius tutor appellatur. ¶ Tutor legitimus eſt qui lege precipien te pupilli naciſcitur tutelā qͣles ſūt ꝓximi agnati ⁊ cognati. Regl̓arit̓ enī traditū ē

ẜm leges vt ad quē ſpectat emolimētū he reditatis alicuius pupilli ad eundem per tineat ⁊ onus tutele eius niſi forte ſit mi lier que bene vocatur ad hereditatē mo rientis non tamen ad tutelam ſuperſtitis quia tutrix eſſe non poteſt. ¶ Tutor onerariꝰ eſt qui datur pupillo vt ipſum defendat a vexatiōibꝰ alioꝝ vel da tur nouitatis gr̄a vt alios tutores inſtru at. c. venerabilē. de elec. in glo. ſuꝑ ꝟbo aduocatis vel honerariꝰ dr̄ datus cauſa honoris nō admīſtratiōis ⁊ tales nō ha bent onus vt reges pͥncipes comites ba rōnes quibus dimittunt̉ filij cauſa hono ris. Ideo illoꝝ tutela vacationē non p̄ ſtat. iuſti. de excuſa. tuto. vel cura.§. item tria onera. ¶¶ Tutor teſtamētariꝰ dr̄ qui ex teſtō da tur tutor filio a patre pupilli.ſ. qui actu ī teſtō noīatur ⁊ aſſignatur. ¶ Tutor ſuſpectus ẜm Azo. in ſum. C. e. ti. dicitur iſte qui moribꝰ talis ē vt ſuſpe ctus ſit. nō enī facultas ⁊ pauꝑtas frau dulentia vel callida cōuerſatio in rebꝰ pu pillaribꝰ ſuſpectū totorē cōmendant vel cōmittāt. Itē in autoritate p̄ſtanda per tutorē expediēs eſt vt loquat̉ fa. l. i.§. pe. ff. de tute. et inſti. qui tuto. in teſta dari poſ. in glo. i. Et fa. hoc ad ſubtilē queſtio nem ẜm Bar. pone. pupillo eſt delata he reditas extranei. qui ſciēte ⁊ patiēte ipſo tutore habitauit ī domo cuiuſdā defūcti a qͦ delata ē ſibi hereditaſ. Querit̉ an̄ ꝑ hͦ ꝓbetur aditio hereditatis ⁊ vtrū patien tia ⁊ ſciētia tutoris autoritatē induxiſſe videat̉. ⁊ an̄ ī autoritate ſit neceſſe ꝙ tu tor loquatur. ⁊ apparet pͥmo ꝙ ſic. nā tal̓ actus habitādi in domo defuncti. in eo qͥ pōt ꝑ ſe adire hereditatē induceret p̄ſūp tionē aditionis ꝓ hoc fa. l. gerit. ff. de ac qui. re. do. Sed pupillo qui nō pōt ad re ſine autoritate tutoris talis actus abſqꝫ tutoris autoritate aditionē non inducit. vt. l. patuit. ff. de iure deli. Solutio Dinꝰ dicit ꝙ ſciētia aut patiētia tutoris auto ritate non inducit. ⁊ ſic ex illo actu nō ꝓ batur aditio niſi forte tutor qnqꝫ mādaſ ſet pupillo vt aliquid faceret in illa do mo. nā talis expreſſio mādati autoritatē inducit. vel etiā niſi pupillus diu ſtetiſſet in domo ſcilicet per ſpacium deceꝫ annorum quia per hoc probatur aditio quaſi omnia fuiſſent ſolenniter acta autorita te tutoris. Oa Acantia bona dicunt̉ ea bona qͦ dn̄m non habent vel q̄ fiſco vel dn̄io alicuius applicantur. ꝙ contin git multꝭ modiſ. Qn̄qꝫ ſi quis inteſtatus dece dit vel qui teſtari non poteſt. vel faciat ꝓpter quod heres ſuus ei ſuccedere non poteſt vel etiam vbi ali as de conſuetudine bona alicuius domi nio applicantur. nam tunc dicuntur vaca re bona. ¶ Uacans poſſeſſio. Require ſupra poſ ſeſſio. ¶ Uagabundus eſt qui non habet domi cilium ſed hodie hic ⁊ cras alibi. l. iiij.§. pretor. ff. de dam. infec. Sed quaſi vaga bundus eſt qui habet domiciliū ſed raro moratur in eo ⁊ vagatur hincinde. Et qͦ modo conueniatur iſti habetur in. c. fi. d̓ fo. comꝑe in glo. prima ⁊ ibi notatur. ¶ Dalitudo dicitur infirmitas in vno ſi gnificato. ¶ Ualitudinarij dicuntur īfirmi qui fre quenter egrotant vel qui laborant per lu cida interualla vt qui modo ſani ſunt pꝰ horam infirmi. ¶ Daricoſus dicitur curuꝰ a varice ner uo contracto qui neruus in ſenectute red dit hominem varicoſum ⁊ curuum. ¶ Paſallagium ẜm Specu. in ti. de feu. Adem eſt ꝙ homagium qd̓ enim in frā cia dicitur homagium in italia vocatur vaſallagium. ¶ Daſallus eſt feudatarius. Et ẜm vul gare prouincialiuꝫ nobiles feudatarij va ſalli dicuntur. Plebeius ꝟo homo medi dius nuncupatur ẜm Specū. ⁊ vaſallus non poteſt vendere feudum ſine volunta te domini. ⁊ dum vendit debet rogare do minū ſuū ꝙ ab eo recipiat ⁊ alterum emp torē īueſtiat. ꝙ ſi dn̄s denegat ⁊ eū exora re nō pōt det emptori alia bōa eqͥualētia

tali feudo iniuſte vendito de hͦ in. c. que ī eē cleſiarū. de ꝯſti. et in vſibus ſeu. ꝑ totū Et hͦ verū niſi ille cui vaſallus feudū alie nat velit ſupportare oē grauamē vt in. l. muri legulo. C. de murileg. li. xi. fa. l. ij. in pͥn. ff. ſolu. ma. et ſic vaſallus poſſit alij ī feudū dare ſuū feudū etiā inuito dn̄o qd̓ videtur non eſſe verū et cōtra caſuꝫ in. c. i. de duo. fra. Sꝫ querit̉ a quo cognoſci de be at cauſa reudi. Pro qͦ nota ꝙ ẜmᵈ Ia. de bel. ꝑ. cui pre oībꝰ ſtatur in hoc diſtin guitur aut loquitur de vaſallis mīoribuſ aut maioribꝰ. Sꝫ maioribꝰ vt ſunt duces cōmites. marchiones capitanei qui īme diate ab imꝑatore inueſtiūtur tūc de con trauerſia imꝑator cognoſcit. c. i. de le. cō rādi in vſi. feu. Hdem eoraꝫ rege de īme diate a rege in feudatis. Si de mīoribus qui ab inferiore hn̄t feuda vt militibus aut nobilibꝰ. hoc triplicit̓ aut fertur que ſtio inter duos vaſallus aūt int̓ duos qͦrū altex ⁊ alter nō eſt vaſallus aut int̓ dn̄m et vaſallū. Si pͥmū aut conſtat ambos eē vaſallos litigant tn̄ de ꝑte feudi vel fini bus ſic ē ꝯcluſio ꝙ coram dn̄o cuiꝰ ſunt vaſalli debet cognoſci. c. i. apud quē vel quos cau. feu. deter. Aut ꝯſtat d̓ vno tm̄ non tn̄ de altero qui nihil bꝫ niſi id de qͦ queſtio vertitur tūc ꝑ pares curie dꝫ cau ſa termīari dicto. c. i. apd̓ quē vel quos⁊cͣ Aut nō ꝯſtat de aliquo hoꝝ ꝓcerto. quia ambo nihil hn̄t in feudū niſi illud de quo queſtio eſt hͦ duplicit̓. aut p̄tendit ſe inue ſtitos ab eodem vel a diuerſis dn̄is. Si ẜꝫ iudex cōpetens erit oͣrdinariꝰ loci vel de legatus. c. ij. de le. coram in pͥn. in vſi. feu. Si pͥmū hoc duplicit̓. aut vterqꝫ dicit feu dum ſuū ꝓpriū. id eſt. ſibi ꝯceſſuꝫ ⁊ ſic ite rum ordinarius erit iudex dicto. c. ij. aut vterqꝫ dicit fuiſſe ſuoꝝ ꝓgenitoꝝ ſic dn̄ſ cum curia ſua cognorcit nō tn̄ ſolus p̄all̓. c. i. aut vnus dicit feudū nouū.ſ. ipſuꝫ in ueſtitū alter antiquū.ſ. ſuoꝝ ꝓgenitorum ab eodē tn̄ dn̄o tunc olim ordinariꝰ com petens erat iudex hodie ꝑ pares curie co gnoſcitur ⁊ ſic finalit̓ ꝯcludit̉ in pͥmo ca ſu pͥncipali ꝙ ſolum vno caſu cognoſcat dn̄ſ de cauſa feudi.ſ. quando conſtat am bos eſſe vaſallos. Secūdo caſu pͥncipali tenetur glo. in. c. ceterū de iudi. que dicit in cauſa ordinariū loci in quo feudū ſituꝫ eſt cognoſcere debere. Tertio caſu iteruꝫ per pares curie ſi reꝑiri pn̄t ſi non eligan tur alij ⁊ tales erunt iudices ordinarij q̄ bus lex dat iuriſdictionē ordinariā. Iō ſedebūt pro tribunali ⁊ ſeruabant iuris ordinē. ſi non hn̄t tribunal eligere poſſūt et eo ipſo ꝙ dn̄s iudicat etiam ſententiaꝫ ꝓpriam executioni mādare poteſt. qꝛ feu dum dicit̉ ſuū territoriū. Item ẜm glo. c. rhomana.§. debet. de app. li. vi. ꝯcludit̉ ſi vltra dn̄m feudi eſt alius ꝓximꝰ īmedia tus ad hūc appellat̉ a ſnīa dn̄i feudi ſi tal̓ nō ſit tūc ad ordinariū loci in qͦ res ſitua tur ſpectat quia dn̄s feudi ē tali ſubiectꝰ vt.§debet p̄alle. Tn̄ in vſi. feu. tex eſt ꝙ in tali caſu ad imꝑatorē appellanduꝫ ſit Et ſic ſentit Bal. tacite. primū tn̄ magis placet doctoribꝰ vt notatur in dicto. c. ceterum. Et intelligūtur p̄dicta qn̄ ē que ſtio de feudo. Sed ſecus eſt dum queſtio vertitur de cognitiōe feudi.ſ. ad quē per tineat cognitio eius. talis enī non ꝑtinet ad dn̄m feudi. ſiue ſit eccleſiaſticꝰ ſiue ſe cularis alias eſſet iudex in ſua cauſa ⁊ cō tra totum ti. C. ne quis in ſua cau. qꝛ ſic cognoſcēs de cognitiōe feudi in caſu quo ſibi adiudicaret cognitionē talem deberi Conſequent̉ de ꝓprietate feudi ſibi adiu dicaret. Debet gͦ ſuꝑior ordinariꝰ vel alt̓ de hoc cognoſcere vel iudicare vel parteſ arbitros eligere debēt qui cognoſcant vt notatur in. c. verū. in glo. iij. de fo. cōpe. ⁊ ibi cer. glo. quartā. vtrū ⁊ qn̄ ſecularꝭ iu dex poſſit negligentiā ſupplere eccleſ. aſti ci in cognitiōe tali. ¶ Dates modo ſacerdoteꝫ modo ꝓphe tam modo poetam ſignificat. xxi. diſ. cle ros. poſt columna. ¶ Uaſa ire ſunt oēs peccatores vt. xxiij q. iiij. Nabuchodonoſor. vbi dicit vaſio ire nunꝙͣ deuſ reddreet interitū ſi nō ſpō taneū inueniretur homo habere peccatū Ie ¶ Uectigal eſt tributum qd̓ preſtatur d̓ rebus que vehuntur vel omnibꝰ negocijſ manuū a vehendis mercibus dictū Idē eſt qd̓ malum. vt. ff. de pub. ⁊ veet. l. i.§. hic titulus. Et ẜm Azo. in ſum. C. e. ti. vi de.s. tributum. ¶ Uector eſt portitor qui vehit. Et ve

ctores ſunt nō ſolum qui vehūt ſed etiam qui vehunt̉ in naui ẜm Azo. in ſum. C. e. ti. et. ff. ad le. vod. de iac. ¶ Oectores pn̄t dici ſiue habeāt merceſ ſiue non dum tn̄ oꝑas ſuas mgr̄o nauiſ ex hibeāt ad nauigādū. Et ſūt qͥnqꝫ noīa qͦ preſtant actum ⁊ paſſionem vt hoſpes. zelotopes. Require ſupra de alumnus. ¶ Oectura. id eſt. vectigal ſiue naulum ¶ Uehiculū ẜm. l. xij. tabū. eſt via ī octo pedes extrāſuerſo amfractu. xvi. qd̓ non eſt neceſſariū in actu ius trahēdi lignā la pides ꝟo non ꝑmittit̉ habenti actum ſed viam niſi ſpecialit̓ ꝯueniſſet de hoc in ac tu. vide infra via. ¶ Ubaldini ſunt hoīes certi ⁊ ſignanter clerici vel canonici terre vel eccleſie alicu ius. de quibus in. l. i. C. de col. illi. vbi di citur ꝙ collegiū vbaldinoꝝ non poteſt cō ſtituere ſyndicum. ¶ De ꝓ et ponitur interdū vt in. l. ſi fun dum ſub ꝯditiōe.§. his verbis. ff. dele. i. ¶ Vel etiam ponitur ꝓ et interdū vt ī. l. ſepe. ff. de verbo. ſig. et. l. cū quidā. C. de verbo. ſig. Etiaꝫ ponitur alt̓natiue vt in c. inter ceteras. de reſcrip. ¶ Uenatio quid ſit habes ẜm Goff. ī ſū. ti. de cle. vena. Et eſt triplex.ſ. oppreſſiua arenaria ⁊ ſaltuoſa. Oppreſſiua eſt homi nū de qͣ dr̄. Cepit nemorot eſſe robuſtus venator cora dn̄o.i. extinctor ⁊ oppeeſſor Et ſic venator ē hominū eractor ⁊ oppreſ ſor qui aliquē venatu opprimit. Irenaria eſt q̄ fit in arena vt cū q̄ locat oꝑas ſuas vt pugnet ī arena cuꝫ aliqͣ beſtia dentata hanc qui exercet peccat grauit̓ niſi eaꝫ ex erceat gratia viriū exꝑiendaruꝫ vt. ff. de poſtulā. l. i.§. itē ſenatuſ. et. iij. q. vij. tria ꝟ. infames circa pͥn. Et de hac loquitur lxxxvi diſ. qui venatoribꝰ cum duobus. c ſequentibus. Saltuoſa eſt que fit in ſiluis et ſaltibus ad capiēdas feras. ⁊ hec eſt li cita. Sed quō in clericis liceat in ꝓprijſ ꝑ ſonis venari deficiente familia ⁊ vende re cum illud non ſit vagari ſed neceſſitati et vtilitati eccleſie ſubuenire ad qd̓ tenen tur clerici. vij. q. i. preſentiū ⁊ glo. cle. ne in agro. de ſta. monach. in verbo ꝑſonale et ibi concor. et ergo venatio ſaltuoſa eſt illicita ex tempore ⁊ ꝑſona. Ex tempore vt in qͣdrageſima ⁊ ſabbatinis noctibus. xxxvi. diſ. an putatis. Ex perſona vt ī cle rico in quo tamē diſtinguendū eſt qm̄ epi ſcopo ſemper eſt illicita. xxxiiij. diſ. quo rundam. Alijs ꝟo clericis licita eſt cauſa neceſſitatis vtilitatis vel recreatiōis cuꝫ retibus laqueis ⁊ canibus dū fit cum ſi lentio ⁊ modeſtia. Nam etiam monacho licet texere lina pro piſcibus capiendis vt de conſen. diſ. v. nunꝙͣ. vide Goff. in ſū. de cle. vena. ¶ Oendere eſt rem pro certo precio da re ⁊ ſunt bona debitoris vendēda ſi vrge at es alienū ⁊ dilatio damnū ſit illatura creditoribus vt in. l. fulcimus.§. adeo āt ff. qui. excau. in poſ. eatur. ¶ Uenditio eſt de re que habet cōmerti um. ⁊ ſolet poni in inſtrimētis qd̓ ꝓmit tit venditor emptori rem venditam legi time defendere auctorizare ⁊ diſpurgare que verba debent ſic intelligi ꝙ ſi d̓ re ip ſalis fuerit facta orta ſiue mota emptori venditor teneatur rem in ipſa lite legiti me ſcilicet ẜm leges defendere auctoriza re. id eſt. auctor litis fieri ſiue per ſe litem agere vel diſpurgare. id eſt. litem expedi tam ab omni onere reddere. Item nota quando venditor eſt certuſ ꝙ rei vendite pars eſt ei ꝓpria ⁊ pars conditicia. id eſt. alicui conditioni vel alteri dn̄o ſubiecta ignoret tamen que ⁊ qͣꝫta tunc ponitur in inſtrumento venditiōis ſic ꝙ ꝓpriū imꝑ petuū ꝙ cōditiciū dn̄o ſubiectum hoc ē dicere qd̓ eſt ꝓprium in hac re habeas vt ꝓprium imꝑpetuū ſed qd̓ conditiciū ha beas cum ea conditione ad quē pertinet. Item ẜm Azo. in ſum. C. d̓ pe. ⁊ cōmo. rei vend. Et Goff. in ſum. de emꝑ. et ven di. traditur talis regula rotunda ⁊ qͣdra ta. Cum venditio fit pure ſiue ſcriptꝭ cer te ſpeciei que deguſtationē nō recipit oē periculum ſpectat ad emptorem excepto caſu publicatiōis niſi pactum culpā mo ra calliditas vel traditio int̓uenerit. Et quotlibet verbum huius regule habet in ſe pondus. de quo vide Goff. in ſum vbi ſupra. ¶ Uendicare eſt coram iudice dicere vl̓ intendere rem eſſe ſuaꝫ vel allegare vt qn̄ quis dicit hec res eſt mea. ⁊ eſt idem ꝙ in tentare ſcilicet ad hoc ſolum intēdere vt res ſua declaretur ⁊ ſibi dn̄m applicetur

¶ Uelum eſt qͣdruplex ſcilicet ꝯſecratio nis ordinatiōis p̄lationis ⁊ ꝓfeſſionis. Profeſſionis ſuſcipit̉ a virgine vel corru pta cum ꝓfitetur de altari vel de manu ī viceſimo anno ad minꝰ. xx. q. i. c. i. et. q. ij c. puella. Conſecratiōis īponitur in vice ſimo qͥnto ano vt. e. q. i. placuit. et. lxxvij. diſ. placuit. Poteſt autem ꝯſecratio vir ginū fieri in die epyphanarū in albis paſ calibus. id eſt. tota ſeptimana paſcali. in apoſtoloꝝ natalibꝰ niſi ſint graui lāguo re detente. tunc enim alijs temꝑibꝰ poſ ſunt. imo etiam alijs p̄cipuis feſtiuitati bus ⁊ dicbus dn̄icis. vt. c. i. de tempo. et quali. or. Uiduas autem nullus pontifi cum velare p̄ſumat. xx. q. i. de votis ī fi. Sed ipſemet velum ſuſcipiant de altari. xxvij. q. i. viduas que capitibꝰ ſuis impo nant. Et licet. c. ꝑlatum de his que vi me tus ve cau. fi. Epiſcopus corrupte veluꝫ imopoſuiſſe videtur. tamen ſolū impone re ſimulauit. Uelum autem religiōis ver veſtem religioſam de manu p̄ſbyteri ſu mere poſſunt. xx. q. i. vidua. Secus de ve lo ꝯſecratiōis ꝙ ſolennit̓ a ſolo epiſcopo ſoli virgini ſolennibꝰ diebus imponitur. Tertiū eſt velum ordinatiōis ꝙ olim da batur diaconiſſis in qͣdragēſimo anno. xx q. i. ſanetimoniales.xxvij. q. i. diacē iſſa. Quartum eſt velum p̄latiōis ꝙ olim da batur abbatiſſis in qͣdrageſimo anno. x. q. i. iuuenculas. ¶ Uenditi actio. Re. s. actio venditi. ¶ Uenia etatis datur mulieri in decimo octauo anno ⁊ viro in viceſimo. l. fi. et. l. oīs adoleſcētes. C. de his qui ve. eta. im pe. Et tamen maior etas requiritur in ab batiſſa qͣꝫ in abbate. c. indemnitatibꝰ. de clet. li. vi. iuncto. c. cum in cunctis. e. ti. Ratio tamen in hͦ pōt eſſe qꝛ mulier aua rior eſt viro. ar. l. ſed ſi ego in fi. ff. ad vel leia. vbi dicit̉ Senatus enī obligat muli eri ſuccurrere voluit nō donāte. hoc ideo quia facilius ſe mulier obligat alicui ꝙͣ donat. Et ideo gubernatio pr̄imonij citi us poteſt ſibi cōmitti. De hoc per cardi nalem in. c. indemnitatibꝰ p̄alle. In ſecū do caſu ratio eſt fragilitas ſexus. Et qꝛ ī ſpūalibus gubernandis nō eſt mulier ita capax et abilis ſicut vir. Et minor etas requirit̉ in muliere in eligendo vel elegē te qͣꝫ in viro. vt in. c. indēnitatibꝰ p̄alle. ⁊ in cle. vt hi. de eta. et quali. Et in minori etate poteſt religionē ꝓfiteri ꝙͣ vir. Ra tio quia in vtroqꝫ caſu ꝓfeſſuſ eligit ⁊ mu lier citius ꝓfiteri poteſt quia citiꝰ pubes eſt ⁊ capax doli. Ideo citius etiam pōt ſe obligare. ¶ Uenire diem debiti eſt poſſe pecuniaꝫ petere. ¶ Uenire. id eſt. vendi vt in. l. fulcimus. §. ſi in diem. et.§. multis eiuſdem legis. et. l. p̄cedenti. ff. qui. ex cau. in poſ. ea. cuꝫ ſimilibus. Eſt enī verbū neutropaſſiunm ſub voce neutrali ſignificās paſſionē vn de Exulo ⁊cͣ. Et differunt venire a veneo et venire a venio. vn̄. Si vis venire cras mane debes venire. ¶ Uenter. Re. s. mittere in poſſeſſioneꝫ noīe ventris. Et nota ꝙ ventris ingluui es ad luxuriā facile ꝓuocat ⁊ omē bonū opus diſioluis. Unde venter ⁊ genitalia ſibimet ipſis vicina ſunt. vt ex vicinitate membroꝝ ꝯfederatio intelligat̉ vitioruꝫ xliiij. diſ.§. Nō enī plus ꝙͣ neceſſe ē debe mus corꝑi ſeruire ſed ſolā eius infirmita tem reficere vt ipſum ad vſum exercēde ꝟtutis habeamꝰ. vt. c. ꝯuiuia. e. diſ. Un̄ Seneca. Non viuo vt comedā ſed come do vt viuam. Et iō Bart. comedebat ad pondus vt haberet intellectū pariter diſ poſitū ⁊ nunꝙͣ alteratū. Sic ⁊ nos mode rate comedamꝰ. nō nimia ciboꝝ egeſtate vt in. c. nō mediocrit̓. ⁊. c. non dico cū ſi milibus. de conſe. diſ. v. ¶ Uerbū in larga ſignificatiōe ponit̉ in iure ꝓ qͣlibet ꝑte or̄onis a ꝟberādo dic tum eo ꝙ aere ꝟberat vt dicendo in glo. ſuꝑ ꝟbo inſtitutio. ſuꝑ v̓bo velocit̉. ⁊ ſu per ꝟbo infra ⁊cͣ. Nō gͦ capit̉ hic ꝟbū ſi cut in Iohāne. c. i. In pͥncipio erat ver bū. ⁊ ſicut ī donato. Derbū eſt ꝑſor̄onis ꝓut ē diſtīcta ab alijs ꝑtibuſor̄onis ſed ſi gnificat dictionē cuiuſcūqꝫ ꝑtiſor̄onis ad hͦ aūt ſūt ꝟba ⁊ eoꝝ ſignificata īpoſita. vt ꝑ ea ſignificet̉ mēs vel volūtas interi or ipſiꝰ ꝟbū ꝓferētis. Ne dū aūt ꝟbis ſignificat̉ mēs coīs ſꝫ etiā factis ſignis ⁊ ꝯiecturꝭ lꝫ int̓ modos ſignificādi ꝟba ob tineāt pͥncipatū. eo ꝙ clariꝰ ⁊ euidētiꝰ ſig nificāt. vn̄ volūtas ſeu mēs ꝓferētꝭ dae ſignificatū ꝟbo. qꝛ ſine mēte ꝟbuꝫ nihil

ſignificat vt in furioſo qꝛ verbū ab eo ꝓ latum non habet mentē nec voluntatem vt in. l. furioſus. ff. de re iudi. Et vſus cō munis imponit ſignificatū verbo patꝫ ꝑ l. labeo. ff. de ſuppel. lega. que dicit ver bā accipiēda ſūt ex vſu cōi ⁊ dic̄ ibi Bar. ꝙ vſus cōis eſt triplex.ſ. loquendi intelli gendi ⁊ vtendi. Unde cōis vſus loquen di eſt ꝙ equus certe qualitatis vocet̉ ca lofredus. Secūdo in dictione heres ſin gularis numeri ſignificat̉ pl̓is numerꝰ de vſu intelligēdi. vt in. l. in vſi. ff. de verb. Iig. et in vſu loquēdi ineſt vſus intelligen di. Tertio de vſu vtendi ponit exempluꝫ deponderibꝰ ⁊ mēſuris vt in. l. excepto. cū ibi alleg. C. de loca. et conduc. De hoc vocabulo verbū vide pl̓a in vocabl̓ario cuiuſdā doc. legum auriliē ẜm do. Vo. de matiſco. Et incipit verbū hic nō recipit̉. Ex quo opuſculo pl̓es additiōes excerpſi quas his expoſitiōibꝰ termīoꝝ inſerui. tē verba ſunt accipiēda cū effectu. vt c. relatū. de cle. nō reſi. d̓ pe. diſ. i. hec aūt c. vlti. de ſpon. et. l. i.§. hec aūt verba. ff. ꝙ qͥſqꝫ iuris. ⁊ debent verha deſeruire in tentioni. non aūt intentio verbis. cum ꝑ verha exprimatur intentio.xxij. q. v. hūa ne aures. et..i. q. i. marchion. c. intelligen tia. de verbo. ſig. cum ſimilibꝰ. Etiā ver ba ſunt referēda ad cōem intelllgentiam vt in. c. ex litteriſ. de ſpon. et. l. non aliter ff. dele. iij. et verba gnalia ſunt gnͣalit̓ in telligenda vt in. l. i.§. gn̓alit̓. ff. de le. pre ſtan. et. c. quoniā. de ꝯiug. lepro. et. c. ma iores. ꝟ. ad id aūt in fi. de bap. Nec ver bis eſt vtendū. l. vt verboꝝ. C. qui admit. ad bo. poſſ. Obi dicitur ut verboꝝ inani um excludamꝰ captiōes ⁊cͣ. verba etiam cōmendatoria non obligant. vt. l. ſi idem filiuſfa.§. ſi adoleſcēs ī fi. C. ꝙ cū eo fa. c. cū veniſſent. de inſti. ibi non ſolū de il lo. ſed de oībus redditibꝰ faceret. qd̓ pla cet. Sunt enī verba dubia contra ſtipula torem interp̄tanda. vt. l. fripulatio iſta. §. in ſtipulatiōibꝰ. ff. de verbo. obli. et. l. quicquid. e. ti. vbi dicitur ꝙ non eſt exp̄ſ ſum cenſetur obmiſſum. ¶ Verboꝝ forma ē ꝯſiderāda nec ab ea recedendum ſine certa cauſa vt. c. ex litte ris. de ſpon. et. c. ad audiētiā. de verbo. ſig. In vltimis aūt voluntatibꝰ verbum indifferēs vt cum habuerit preteritū vel futurū trahi debet ad futurū quia vltima voluntas ſemper de futuris eſt. Alias a ꝓprietate verboꝝ non eſt recedenduꝫ niſi conſtet loquentem aliud voluiſſe vel etiā niſi res aliter ſalua eſſe non poſſit. Et ſic improprietates non ſunt ad ꝯſequentiam trahende ſed excuſande ẜm Bern̄. in. c. p̄ tereā. de verbo. ſig. Etiam dicit. l. i.§ ſi his qui nauem. ff. de exer. act. ꝙ ꝟba ſūt intelligēda in ꝓprio ſignificato licet poſ ſint impropͥari vt conueniāt materie ſub iecte. ff. lo. l. ſi. ij. K. ¶ Uerbis dicitur obligatio contrahi vt conditio certi vt ſupra. de codi. ¶ Uerna eſt ſeruus ex ancilla ī domo na tus. Inde dicitur vernaculus ⁊ eſt par uus ſeruus diminutiuū. ¶ Uero qn̄qꝫ ſtat inceptiue quando non precedit materia cui iungat ſequentē. vt de elec. ſuper eo vero. An̄qꝫ aduerſatiue de hoc in autͣ. de here. et falc. in pͥn. coll̓. ī ¶ Uepres dicuntur ſpine que vi prendūt et lacerant. carnes ⁊ veſtes ẜm Io. an. in cle. dudum. de ſepul. ¶ Deſanus dicitur qui ſine ſanitate eſt ſicut vecors ſine corde. vt. ff. de verbo. ſi gnifica. l. male. ¶ Deſtiarij ſunt qui veſtium exercent ne goctationē. ¶ Deſtibulū ẜm Azo. eſt locus ante oſti um vtriuſqꝫ domus vel primus aditus ſeu introitus vel porticus ⁊cͣ. ⁊ tectꝰ erat quo vt veſtimento tegitur homo. Uel di citur ab aue. id eſt. ſalutatiōe que fiebat ibidem ſtantibus. ¶ Ueſtimentum dicitur omne illud ꝙn duimus. ¶ Oeſtimenta interpolata dicuntur ve teres veſtes iterum polyte. ¶ Ueſtis virgata vel partita ⁊ de cali gis ſtachatis habetur in cle. ij. de vi. et hone. cle. ¶ Ueſter eſt verbum fictionis vt. ff. d̓ vi et viar. l. i.§. deieciſſe. ⁊ per Gar. in. l. ſi is qui. de vſucap. et glo. in verbo habere. videtur in. c. non minus. de emu. eccle. ¶ Ueterani ſunt milites emeriti. id eſt ex tra militiam ꝓpter ſua merita poſiti. C. de vetera. in rub. Et in legenda ſctī Mar tini vbi dicitur ꝙ imꝑator precepit ꝙ ve

teranoꝝ filij ſcientijs militaribꝰ implica rentur. Ui ¶ Oia eſt ius eundi ambulandi vehēdi ve hiculū ⁊ iumentū ducēdi. ita ꝙ ille cui competit ius vie poteſt illa facere. Et dif fert ab actu quia plus continet via ꝙͣ ac tus Nam viā iter actum ⁊ ius in ſe conti net. Item eo contentus eſt actus vt iu mentum agat quis. ⁊ ſi non vehiculū pſ enī vehiculū occupat ꝙͣ iumentū. in via neceſſariū eſt vtrūqꝫ poſſe agere. Item via habet ius trahendi lapides ligna vel trabes ⁊ ferendi erectam haſtam. ꝙ non habet actus niſi de hoc ſpecialiter cōue niſſet. licet a tergo ducere vellet itinera non in collo qd̓ potius videtur rigoroſū ꝙͣ equū. Item vie latitudo ad vehendū vehiculū ſi latior vel anguſtior non deſi gnetur per contrahētes. l. xij. tābū. diffini tur ſcilicet octo pedum per rectū vbi via eſt recta non tortuoſa. Sed in amfractu ſedecim pedum.i. vbi reflexa eſt ꝙ in ac tu non oportet. vide ſupra vehiculum ¶ Or bonoꝝ raptoꝝ actio Require ſupͣ actio vi bonoꝝ raptoꝝ. ¶ Dicarius ẜm Goff. eſt qui vices alicu ius gerit ſiue in officio ꝯtentioſo ſiue nō ꝯtentioſo vt. C. de offi. eius qui vi. gerit per totum ⁊ de offi. vi. per totum. ⁊ delof fi. archi. c. i. et de offi. archipreſ. c. i. in fi. Et ſciendum ꝙ illi vicarij de quibuſ in le gibus ſub illa rubrica poſitis tractat̉ ſūt non delegati ſed vel rubdelegati vel ordi narij iudices. Naꝫ eligebant̉ incertū tem pus ꝙ erat ordinarijs prefixuꝫ vt ipſi vi ces ordinarioꝝ p̄ſentium ⁊ viuentiū ſuꝑ plerent. Erant ⁊ alij qui gerebant vices mortuorum ⁊ abſentiū qui ⁊ ſuffraganei appellabant̉ hī oīa poterant agere que ꝑ tinebant ad iuriſdictionē. preter vltimū ſuppliciū ⁊ membri abſciſioneꝫ. vt. C. de offi. vica. l. ij. et vicarius eccleſie eſt p̄ſby ter qui vice pͥncipalis rectoris deſeruit ec cleſie. Et ſunt quattuor ſpecies vicarioꝝ Quidam ſunt perpetui ad parrochiales eccleſias conſtituti vt in. c. B. perpetuꝰ de fi. inſtru. et. c. extitꝑande. de preben. Quidam non perpetui ſed ad aliquos ac tus conſtituti vt temporales. de quibus ī c. peruenit. de app. Et iſti dicūtur mercio narij. vij. q. i. nihil. Quidā ſunt ſpecialeſ non ad curam ſed ad certuꝫ locum articu lum vel actum conſtituti. de quibus in. c. tua. de offi. vica. Quidam nec perpetur nec ad curam. nec ad certum. actū. ſed ge. neraliter dantur ad omnia. vt vicarij ī cu rijs epiſcopoꝝ. de hoc glo. optima in cle. que de eccleſijs. de offi. vica. Et vide ī lec tura ymmole. Item vicarij dicuntur illi qui vt cuiuſcūqꝫ vicem compleant vl̓ ga rant ſunt conſtituti vnde vicarius dicit̉ quaſi vicem gerens. ¶ Dice comes ẜm Spe. e. ti. dicitur ille cui dn̄s temporalis cōmittit executioneꝫ iuriſdictionis ſue in aliquibus caſtris. et ſic talem vocant vulgariter lumbardi. et aliqui in pr̄imonio beati Petri. ¶ Dicedns ẜm Spe. e. ti. ꝓprie ẜm iurae qui preeſt rebuſ epiſcopalibus. lxx. diſ co lonus. ¶ Uictores ſerui ſunt quos quis habet victos parandi gratia. ¶ Uictus noīe intelligit̉ omne illud qd̓ neceſſe eſt homini ad viuendum. ¶ Deſtis vicem habet victus. ff. de ver bo. ſig. l. victus. ¶ Uidua eſt non ſolum illa que deſijt eē nupta. vt in. c. vidua. xxxiiij. diſ. vbi re ſpectus habetur ad cōmuneꝫ vſuꝫ loquē di. verum ⁊ ꝓprie etiam illa que nunqͣꝫ fu it nupta vel que non habuit virum. ff. e. l. manifeſtum. Et dicitur vidua quaſi vi ro priuata ſine dualitate vt. l. malum.§. viduam. ff. de verbo. ſig. ¶ Oille dicuntur edificia ruſtica ⁊ villa ponitur pro ciuitate. de cenſi. venerabili ¶ Uillici dicuntur ſerui qui ad villā mit tūtur vel ſunt qui in villis morātur. Itē villicus eſt gubernator. ¶ Uidetur interdum eſt ſignū veritatis non fictionis. l. ſeruū filij.§. ſi quis rem. ff. dele. i. in glo. ꝟ. concor. Et qn̄qꝫ videt̉ ſignificat ſententiā diffinitiuā vt. c. pre terea requiſiti. de app. ⁊ reſpondetur de iure per ipſum vt. c. i. de iudi. li. vi. ¶ Uinū abſynthiatū eſt cum melle ⁊ ab ſyntheo confectum. ¶ Uinū picenū ⁊ thiriacū dicitur a lociſ xxiiij. q. iij. c. pleriqꝫ. ¶ Uiuariū dicitur indago vbi fere ſunt

incluſe. vel dicitur locus in quo piſces ſer uantur vt ibi viuant ẜm? Io. an. in cle. ne in agro. de ſta. monach. Et differunt vi uarium ſaltus foreſta garena inſula ⁊cͣ. vt ibidem. ¶ Uinaria ꝓprie ſunt torcl̓aria ſeu do lia ⁊ cefera vaſa vini que etiam ad alium vſum tranſferri poſſunt. Et tamdiu vina ria dicuntur qͣꝫdiu vinū habent. vt. ff. de verbo. ſig. l. vinaria. ¶ Uinarij dicuntur ebrioſi etiam vina rius eſt hortus vbi creſcit vinū. ¶ Uicini ẜm Bar. in. l. ſi tertius. ff. d̓ aqͣ plu. arcen. dicuntur quouſqꝫ vox hominiſ exclamantis audire poteſt. l. i.§. eodē te cto. ff. ad ſylleia. ⁊ intelligitur de voce cō muni non nimis gracili nec nimis tubali ſicut vox tauri. etiam dū clamas medio modo ſit nec in tecto vel apice turris nec in celario. ¶ Uindicta dicitur modus manumittē di. ⁊ dicitur a noīe vindicta pretoris vir ga qua ipſe caput ſerui tangebat. hec ver ba ſolennia dicens abiuro te liberū more quiritum. Unde ꝑſius vindicta poſtꝙͣ mens a pretore receſſit. ¶ Uindicta ẜm alios eſt ipſa libertas qͦ apud iudicem datur ⁊ dicitur data ſortꝭ a iudice ſeruo vitellioꝝ alias liberoꝝ qui vindicauit ciuitatē rhomanam ꝯiuratio ne dn̄orum ſuorum contra rempublicam factam detegendo ꝓpter qd̓ apud conſiliū libertatem conſecutus eſt ſiue libertati a populo donatus ſine per cōmodū obten tum eſt vt oīs illa libertas que a populo datur vel a magiſtro qui vicem populi ge rit dicitur vindicta. Hec Azo in ſum. C. de vindi. et liber. et apud conſul manumi ſiſſet. ¶ Uir et vxor dicuntur illi qui mr̄imoni um contraxerūt per verba de preſenti de futuro ſponſalia Require ſupra ſpōſalia ¶ Uirginitas eſt in carne corruptibili ꝑ petua corruptiōis euitatio. Item virgi nitas corrupta reſtitui non poteſt. C. de rap. virgi. l. vnica. circa pͥnci. ibi maxime cum ⁊cͣ. Et. xxxij. q. v. Si Pauluſ vbi di cit Hiero. Audacter dicant cū oīa poſſit deus ſuſcitare virginem non poteſt poſt ruinam valet quidem liberare de pena ſꝫ non valet coronare corruptam. Et infra ſubdit rectius fuerat hoīeꝫ.i. virginē ſub ijſſe coniugium ⁊ ambulaſſe per plana ꝙͣ ad altiorā tendentem in inferni profun da cadere. ⁊ ſi dicatur deus poteſt exocu lato reſtituere viſum ergo corrupte virgi nitatem. Rn̄detur ꝙ non eſt ſimile quia deus non poteſt facere qͥn illa corrupta ſit quia factum non poteſt eſſe non factuꝫ vel dicitur ꝙ non refertur ad carnis cor rupte reſtaurationē ſed ad virginalis pal me retributionē ⁊ ſic non poteſt.i. nō con gruit eius potentie. ⁊ eſt contra iuſticiaꝫ corruptam coronare aureolo. tem vir ginitatis florem non amittit per violenti am ſtuprata. vt. c. ita ne ⁊ ſequētibꝰ. xxxij v. Et iam melior eſt virginitas mentis qͣ carnis vt. c. tolerabiliꝰ. e. q. et pena capi tis punitur qui tm̄ attemptare cum effec tu tamen auſus fuerit virgines ſacratiſſi mas etiam cauſa mr̄imonij iungendi. vt C. de epiſ. et cle. l. ſi quis non dicam rape ¶ Uirtus ẜm ph̓m. ij. ethico. eſt que hr bentem perficit ⁊ opus eius bonū reddit et dicitur quaſi verum tuens a vitijs pre ſeruans. d̓ pe. diſ. ij. illa anima. et. c. ſeq̄n ti. nō. Io. an. in cle. i. de ſum. tri. et fide catho. ¶ Diſitatio quō ⁊ quando fiat per archi epiſcopū ⁊ que crimina punienda ſunt ⁊ quibus procuratio fiat. vide. c. i. de cenſi. li. vi. ¶ Diolator eccleſie dicitur quicunqꝫ ip ſam eccleſiam frangēdo oſtia capiendo res ſuas inuadendo priuilegia ſua cuſto dienda vel corrūpendo offendit. ¶ Uis eſt rei maioris impetus qui repel li non poteſt vel cui reſiſti non poteſt ſuꝑ ple cōmode. ff. qd̓ vi me. ve cau. l. i. et. ij. Et quot modis ſumatur ⁊ quot actiones vel interdicta introducat no. c. ad audiē tiam. e. ti. in glo. ij. Cuius glo. effectus in fra patebit. eſt generalis quandoqꝫ vnde ẜm Goff. et Azo. ē. ti. vis eſt qͥntuplex ci licet impulſiuā ablatiuaᵇ expulſiua tur batiua ⁊ inquietatiua vide infra. ¶ Uis compulſiua eſt per quam compel litur quis ad faciendum illud quod nō fa ceret ſi eſſet liberi arbitrij. nec compelle retur que imponit̉ neceſſitatem contrari am voluntati ſpontanee. ⁊ ex hac vi orit̉ actio quod me. ca. ff. e. ti. l. i. in fine.

¶ Dis expulſiua quando quis eijcitur d̓ poſſeſſione ſua. Et ẜm iſtam inducitur in terdictum vn̄ vi ⁊ eſt tm̄ rerum īmobiliū vel de his que īmobilibus coherent. ¶ Uis ablatiua eſt rerum mobiliū ⁊ hec inducit actionem vi honoꝝ rap. in rebus mobilibus. eſt enī circa mobiliatm̄. vt. ff de vt et vi ar. l. i.§. ſi fundus. et.§. ij. et in ſti. vi bono. rap.§. ſed ne dum talia per il lam enī alicui bona ſua vel res ſue violen ter rapiuntur. ¶ Uis turbatiua eſt quando quis turba tur in poſſeſſione ſua que inducit interdi ctum vtī poſſidetis in rebus ſoli. ſed in re bus mobilibus inducit interdictum vtro hi. cum duo ſe poſſidere contendunt ean dem rem. ¶ Uis inquietatiua eſt que introducit in terdictum qd̓ vi aut clam ⁊ dicitur inqui etatiua quia non ſinit alium vti re ſua qe te ⁊ arare vel aliquid facere vel quando alter vult alio inuito aliquid edificare in ſuo ſolo vel forte tam edificauit. nec diſtī guitur in hoc interdicto an inſte vel iniu ſte fecerit vt ſi quis a me prohibitus vel putans ſe ꝓhibendum quid in meo faci at ſiue ius faciendi habuerit ſiue non. vt ff. quod vi aut elam. l. i. ⁊ dico ẜm Azo. ī rubri. quod me. cau. accipitur vis prout nullo modo poteſt reſiſti ſed in rubri. de his que vi me. ve cau. fi. accipitur prout poteſt reſiſti licet cum periculo ⁊ eſt com pulſiuā hic ⁊ ibi. Item eſt quedā vis pu blica que ſit cum armis. quedam priuata ſine armis. de ordi. cog. cum dilectus ī gl. vij. Atem vis maioris dicitur impetus rei cui reſiſti non poteſt vt ſupra dictum eſt ⁊ de his que vi me. ve cau. fi. c. ad au dientiam. in glo. ij. ¶ Uis negatiua eſt quando res alicuius inquietatur. ¶ Uis publica eſt que fit cuꝫ armis. ſed vis priuata que fit ſine armis. inſti. d̓ pu bli. iudi. circa fi. in.§. item lex iulia de vi priuata. vnde viā priuata reum deponit ab ordine rerum.i. mulctabit ī tertia ꝑte bonorum. ſed deportatur cum vis arma ta probatur vt in glo. i. c. ij. de or. ¶ Uis ſiue metus cadens in conſtantem virum eſt metus pene vel cruciatus ſiue amiſtionis omniū bonoꝝ ⁊ iſtā excuſat ni ſi poſtea conſenſecit vt in. c. de illis. ij. de ſponſa. Alia eſt vis vel mētus non excu ſans que non cadit in conſtantem virum. vt in. c. veniens. et. c. conſultationi. e. ti. Et no. ꝙ poteſt quis vim vi repellere vt q ſignaſti. ij. de homi. et. c. ſi vero. de ſent̓ excō. diſ. i. ius naturale. l. i.§. vim vi. ff. d̓ vi et vi arma. l. ſcientiam.§. qui cum alt̓. ff ad le. acqui. Et hoc verum ſi repulſio fi at incontinenti non ex interuallo. vt. l. id̓ eſt.§. cum agitur. ff. de vi et vi arma. Di citur autem ſic fieri incontinenti quando fit flagranti crimine hoc eſt donec animꝰ continuus durat ⁊ non diuertit ad alios actus vt.§. vim vi prealle. Secundo de bet fieri cauſa defenſionis non offenſiōis vel vlciſcendi. vt.§. penul. in. l. ſcientiam prealle. Tertio debet fieri cum modera mine inculpa/ ē tutele. C. vnde vi. l. i. c. ut famē.§. vlti̓. de ſen. excō. Et datur ibi ta lis concluſio ꝙ iſta defenſio eſt vera ⁊ iu ſta que fit tm̄ ⁊ tunc qͣꝫtum ⁊ quando eſt oportunū. vt in glo. l. i. C. vnde vi preall̓. tamen ſi defendens modum excedat non ex ꝓpoſito non tenetur. xxiij. q. iij. non in ferenda. Ulanus et Io. diſtinguunt aut vis fit perſone aut rebus. de hoc vide gl. in. c. ſignificaſti prealle. et. c. dilecto filio de ſen. excō. li. vi. et in. c. ſignificauit. de pe. et remiſ. vbi conſideratis circūſtātijs imponitur penitētia arbitraria illi qui ſe defendendo mōdum exceſſit. Quarto po teſt fieri quando habet iuſtum timorem offenſe puta per minas alicuius aut mi nas exequi ſolebat aut per occurſum non enim oportet expectare quouſqꝫ detur pͥ mus ictus quia talis poſſet eſſe letalis. ſꝫ an quis excedens modum in defendendo ſe vt cum poſſet euadere vulnerando oc cidit. puniatur de occiſo. Solutio ſi vo luit occidere non tamen occidit non tene tur ſed vt culpabilis punietur ex arbitrio iudicis. vt. l. ſi adulteriū cum inceſtu. ff. de adult. et bal. ſingulariter in. c. i. de pa. te. in vſi. feudoꝝ. Item ſi accuſatus de homicidio fecit articuſum ꝙ homineꝫ oc cidit ſed fecit ad ſuam defenſionem ⁊ pro bauit que in articulo continentur an de beat abſolui per regulam in. l. ſententian §. ſi cum alit̓. ff. ad le. acqui. et. l. i. C. vn de yi et.§. vt vim ex in cle. ſi furioſus. de

homi. Bal. ſingulariter dicit ꝙ non ſꝫ ve nit potius puniendus. vt. l. i. C. de ꝯfeſſ. Ratio. quia etiam in defendendo debet ſeruari moderamen inculpate tutele. de bet ergo adijcere in probatione defenſio nem ne ceſſariā prout no. Lud. de rho. in ſingularibus ſuis. ¶ Uir non habet poteſtatem ſui corporꝭ ſed mulier. vt ī. c. quidam. de conuer. con iuga. et. xxvij. q. ij. qui dicūt. Nec poteſt niſi ob cauſam fornicationis vxorem ſuā dimittere ẜm interp̄tationē ſacri eloquij hoc verum de his quorum mr̄imoniū car nali copula conſumatum eſt. vt. c. ex pu blico in fi. de conuer. coniuga. Nam vir ⁊ vxor per copulā coniugalē effecti ſūt vna caro. vt. c. ad apoſtolicā. et. c. cuꝫ ſis p̄di tus. e. ti. Etiam vir cogitare debet quo modo placere poſſit vxori ergo minꝰ que dei ſunt cogitare valet cum quaſi diuiſuſ in duo plenam ſui non habeat poteſtateꝫ vt. c. diuerſis fallacijs. de cle. coniug. Et eſt caput mulieris. xxxiij. q. v. Cuꝫ caput xxxij. q. vi. non mechaberis. et. c. duo pue ri. de ſponſa. impub. et glo. in. c. i. de clā de ſt. deſpon. ¶ Uix denotat qn̄qꝫ affirmationē. Naꝫ ꝙ vix fit fieri tamen dubium non exiſtit. vt. c. ij. de cogna. ſpiri. li. vi. ff. de iudi. l. vir certis ex cauſis. et. xvi. q. i. merito que ritur. Qn̄qꝫ etiam ſignificat negationem id eſt. nullo modo. vt. ff. dele. i. l. ſi ſeruuſ legatus.§. qui qn̄qꝫ. Sic etiam dicit̉ vix bono peraguntur exitu que malo ſunt in choata pͥncipio. lxi. diſ. miramur. et. i. q. i pͥncipatus. et. c. cum Paulus. Un ¶ Uncia eſt duodecimapars aſſis vt na ti ex concubiuis in domo ſuccedunt in du abus vncijs. id eſt. in duabus partibus duodecim partium aſſis ſi alij legitimi n̄ ſuperſunt. Cetera noīa aſſis Re. s. aſſis. ¶ Onde agnati et vnde vir et vxor. Re. ſupra bonorum poſſeſſio. Et no. Ludo. d̓ rhoma ꝙ viro ducenti duas vxores vel mulieri nubenti duobus viris de iure ci uili eſt pena capitis. l. eum qui duas. C. de adulte. Sed de iure canonico debent vxori inſcindi capilli ⁊ pani anteriores ⁊ poſteriores. xxxiij. q. i. de Benedicto ẜm expoſitionem veram ibi ⁊ approbatam. ¶ Oniuerſitas ẜm Azo. ti. de inſti. C. Eſt pluriū chororum inter ſe diſtantium vno noīe ſpecialiter eis deputata collec tio. Eſt etiam ſtudiū vniuerſale pͥuilegia tum. Sed queritur ſi vniuerſitas congre gatur ⁊ aliquis beſtialis deridēdo ⁊ rixā do conturbat totam vniuerſitatē qua pe na talis punietur. Rn̄detur ꝙ excōicatio ne tridua ⁊ eiectiōe de collegio. Tex. eſt ſingularis ẜm Ludo. de rho. v. q. iiij. in loco bn̄dictionis quem dicit eſſe non ali bi Item vniuerſitas ſcholariū vbi preci pue per ſcholares regitur diſponere pōt ꝙ aliquis qui non ſit de vniuerſitate det vocem. vt. ſcriptum. de elec. et. lxiij. diſ. abeuntibꝰ cum ſimilibꝰ. Sed nunquid ſi vnus tm̄ in vniuerſitate cōtradicat ne il le admittatur valeat actus admiſſionis. Dn̄s Ludo. de rho. dic̄ tu qui pauca ſcis ſicut ego diceres hoc indubitatū per re gulam ꝙ maior. ff. ad municip̄. l. plane. fl qd̓ cuiuſqꝫ vniuerſi. no. et cle. i. de his q̄ fi. a maio. par. ca. ſed contrariū eſt veruꝫ Nam hoc caſu vnus qͣꝫtum cūqꝫ minimuſ contradicens reddit actum nullū hoc eſt dictum ſingulare Cōpoſtulani quem re fert ⁊ ſequitur Io. an. in. c. ſcriptum pre alle. in nouella. ¶ Uno contextu fieri aliqͥd. eſt. fieri nul lo alieno actu interpoſito niſi fiat ex ne ceſſitate ⁊ actu nature vt ſuꝑflui ponderꝭ depoſitio vel medicine acceptio vel bre uis languor vt. C. de te ſta. l. cum antiqui tus. Hec Azo et Hoff. e. ti. Uo ¶ Uoluntas coacta etiam eſt voluntas xv. q. i. merito. ff. ꝙ me. cau. l. ſi mulier.§ ſidos.§. ſi metu. Sed hoc intelligitur ſic ꝙ non eſt libera voluntas que requirit̉ in mr̄imonio. vt in. c. gemma. de ſpon. cuꝫ ſi milibus. l. ticia. ff. de verbo. obli. Item voluntas ⁊ ꝓpoſitum diſtinguūt malefi cia. vt. ff. de fur. l. qui in iure.§. i. et. l. dy nus. ff. de ficca. et eſt glo. in. l. fulcimuſ.§ Quid ſit latitare in verbo animꝰ que dat etiam quattuor modos ꝓbandi animum alicuius. ⁊ dicit lex. Uolūtates hominū vane ſunt vt. ff. ad trebel. l. qui poterat.i. R. circa fi. vnde hoc nomen voluntas ſi

gnificat gn̄aliter ſcilicet cum ratione vel ſine ratione vt. l. cum quidam. ff. dele. ij. Ec in hoc differt ab arbitrio ꝙ ſignificat velle cum ratione vbi autem actus ponit̉ in voluntate voluntas ſignificat̉ per mo dum conditionis quia ſenſus eſt ꝙ actuſ valet ſi velit ſicut cum ponitur ī arbitrio ſenſus eſt ſi arbitretur vnde actus poteſt poui in voluntate eius cui debet queri et eſt ꝯditionalis ⁊ purificatur conditio de clarata ſua voluntate vt. l. ſi ita expreſſū ff. de condi. et demonſtra. Sed in volun tate obligandi non poteſt poni quia obli gatio ſua natura debet aſtringere neceſ ſario ꝙ non facit actu poſito in volunta te obligandi in voluntate alicuius tertij iucerti non poteſt contractus poni. Et ꝑ tes non videntur habere animū contrahe di ſicut nec eo poſito in arbitrio imo mul tominus vt. l. ſi merces in pͥn. ff. lo. et cō. duc. In voluntate ꝟo tertij poteſt cōtra ctus poni ⁊ valet ſi velit ⁊ nō valet ſi nō declarat ſe velle vt. l. fi. C. de contrahē. emp. et vendi. Et ſi velit ſtabitur eiꝰ dic tio ſiue voluntati. Item quia non videt̉ fieri iniuria diſponenti qui ſic diſponit. Item quia fieret differētia inter arbitri um ⁊ voluntatem. Ultima autem volun tas non poteſt poni in volūtate puta he redis inſtitutio vel legatum vt. l. illa in ſtitutio. ff. de here. inſti. l. nōnuuꝙͣ. de cō di. et demōſtra. Et hoc eſt poſitiuū quia alias in ſimplici ratiōe poteſt poni ſicut contractus. Ex hoc patet ꝙ quo ad om nia idem eſt in contractu ⁊ voluntate vl̓ tima hoc excepto quando ponitur in vo luntate tertij quia contractus valet vt cō ditionalis. Ultima ꝟo voluntas non va let qd̓ eſt poſitiuū. Io. fabri dicit ꝙ hoc nomen voluntas ex cōmuni vſu intelligē di ſignificat ideꝫ qd̓ arbitriū. Significat ergo finaliter voluntas vt ſua impoſitio perſona cui iniūgitur vel lex ciuilis ei ſig nificatum dat ſeu ꝙ quouis modo mens ꝓferentis dictat niſi lex ciuilis impediat Uolūtas pͥma d̓rogatoria ſignificat pro ut verba ſonant. Uerbi gr̄a. teſtator dic̄ Cui bis legauero ſemel deberi volo po ſtea Titio legat bis puta pͥmo Stichuui poſtea Pamphilū legatū tm̄ ſemel debe tut vt. l. ſi quis. in pͥn. dele. iij. qꝛ clauſula d̓rogatoria ſignificat ꝯſenſū deeē legato eid̓ in ſecūdo facto. Et ꝓteſtatio ꝓcedēſ in facto ſequenti notat vt. l. qui in aliena in fi. ff. de acqui. here. Legatum ergo ẜm faētum qd̓ alias deberetur non debet̉ qꝛ voluntas teſtatoris in eo deeſt ex volūta te prima derogatiua. Si ergo teſtator eid̓ ab eodem herede in eadem ſcpͥtura legat bis eandem ꝙͣtitatem ſemel tm̄ debetur Etiam non precedente voluntate deroga toria. Si ꝟo teſtator dicat cui bis ⁊cͣ. vt ſupra ⁊ addit non obſtante voluntate p̄ cedente derogatoria vel ſic adicit ⁊ nolo clauſulā derogatoriā hoc caſu locū habe re tunc valet vtrūqꝫ legatum quia verba addita tollunt ſignificatuꝫ clauſule dero gatorie ⁊ faciunt voluntatē adeſſe vtriqꝫ legato. IItem ibi teſtator in ſuo teſtamē to dixit ſic nolo me poſſe facere aliud te ſtamentū ⁊cͣ. Uel ſic. Nolo me poſſe im mutare hoc teſtamentum vel nolo me poſ ſe penitere ſi fecero aliud teſtamentū. va let etiam non expreſſa priore voluntate derogatoria. Hec Bar. ſic probat. Licet predicta verba teſtator ꝙͣtuꝫ in ipſo eſt aufert ſibi liberam teſtamenti factioneꝫ tamen hoc non poteſt. l. ſtipulatio hͦ mo do. ff. de verbo obli. Et ſic predicta ver ba nihil poſſunt ſignificare quia talis vo luntas non admittitur iure Ideo ſequēſ diſpoſitio valet ac ſi predicta verba non prediceret. Sed ſi teſtator diceret. Si fe cero aliud teſtamentū nolo valere quia.§ non diſponit circa poteſtateꝫ teſtandi ſꝫ circa voluntatem ſuam quam dicit eſſe ī futuro facto tunc non valeret ſecundum teſtamentum niſi reuocata clauſula dero gatoria. Ratio quia lege ciuili nō poteſt dari vel adimi hereditatis in cōdicillis. ī i. C. de codicillis. ¶ Uolo hoc verbum ſignificat prout eiꝰ ſignificatum vel quodlibet adiunctuꝫ vel quelibet circūſtantia ſignare dictat. Nā quando ſimpliciter profertur ſignificat motum animi ad aliquid ꝓſequendum. Et cum nihil adiungitur ſeu non apparet ad id refertur in iure nullus eſt effectus. Etiam non diſponit per Gar. in apoſtil la hac. Et etiam. C. de ſum. tri. et fide ca tho. l. i. Et notatur in. l. qui ſe patris. C. vnde liberi ꝙ volo ⁊ nolo non ſunt oppo

ſtta quia volo ad omnē tempus refertur vt dicendo volo adire hereditatem. Sed nolo ad preſens tempus tm̄ refertur ditē do nolo adire intelligitur nunc licet po ſtea velim. Et ideo facit orationeꝫ ambi guam de qua ambiguitate de verbo nolo no. do. Anto. de but. in. c. ex litteris.i. de ſponſa. Sed ibi. ſi ille cui relicta eſt elec tio dicit volo eligere hanc rem ſignifica tum illorum verborum eſt ambiguum qꝛ poteſt intelligi dupliciter Uno modo. id eſt. primus motus meus fertur in hanc rē non tamen deliberate. Secundo modo ꝓ ipſo actu acceptatiōis. id ē. accepto hac rem. Si ergo queris in quo horuꝫ noſtro rum ſit retinendum reſpondetur ſi eſt tra ditus terminus ad eligendum ſeu delibe rantium ⁊ in fine termini reſpondes volo eligere hanc rem tunc ſigni ficatur electio fa. l. ſed ſi alio. ij. R. ff. ad trebel. cum dic̄ poſt deliberationis tempus. ⁊ ſic tempꝰ deliberationis dat ſigniticatum. fa. l. om nis qui. ff. eo. titu. Idem ſi ad interroga tionem eius cuius intereſt eodem modo reſpondes ſcilicet volo eligere hanc rem ſignificato ſumpto ex verbiſ procerto ma xime cum dicis procerto volo eligere hāc rem ſi autem non eſt aliud vnde recipiat̉ ſignificatum niſi ex ipſis verbis tuūc nō ſignificatur electio. imo recipitur primo. id eſt. primus motus finitur in hanc rem Item ibi legatariꝰ cui relicta eſt electio dicit volo hanc rem ſignificatur electio vt l. ij. ff. de optio. et elect. ſe. quia motus cū ſignificatur per verbum volo refertur im mediate ad rem per quod ſignificatur ac ceptatio rei. Et idem ſi heres inſtitutus diceret volo hanc hereditatem quia per hoc ſignifieatur aditio. Secus ſi diceret volo eligere volo adire quia tunc non ſig nificaretur acceptatio ⁊ aditio quia mo tuſ animi non fit īmediate ad rem ſed ad actum eligendi vel adeundi. Item ibi in ſtitutus dicit volo eſſe heres ſignificatur aditio vt. l. iam dubitari. ff. de heredibuſ inſtituendis. Et ſic aliud eſt dicere volo adire ⁊ volo eſſe heres quia per ſecunda verba ſignificatur ſimpliciter aditio per prima non. Et idem eſt dicere volo eſſe heres ⁊ volo hanc hereditatem. Iteꝫ ibi volo relinquere ſignificat. id eſt relinquo vt in. l Pamphilo.§. propoſitum. ff. del̓. iij. ⁊ ſumitur ſignificatum ex natura vlti me voluntatis cuiuſ eſt prouidere in futu rum. Etiam fauor eius vt valeat diſpoſi tio. Item dicendo volo per taleꝫ geri ne gocia mea ſignificat mandatum. ff. man dati. l. i. Item vendere volens dicēs vo lo rem vendere pro decem ⁊ emens dicit volo emere pro decem ſignificat̉ emptio et venditio quia per verbum preſentis tē poris ſignificatur conſenſus de preſenti. ſecus dicendo vellē vēdere ⁊ vellē emere ¶ Votum eſt alicuius boni cum delibe ratione facta promiſſio vel deo facta poſ licitatio.xxvij. q. i. de viduis. ij. Et dicit̉ boni quia de malo nec etiam de re bona ſine deliberatione non procedit obliga tio. Nam de malo quis non obligatur qꝛ in male promiſſis reſcindi fidem ⁊ in tur pi voto muta decretum. xxij. q. iiij. in ma lis. Dicitur cum deliberatione quia votū quod ex facilitati animi potius ꝙͣ ex arbi trio diſcretionis emittitur non eſt vſque quaqꝫ obligatorium. vt. c. veniens. e. ti. et eſt triplex votum Primum neceſſitatꝭ quod quis neceſſario in baptiſmate pro mittit vt abrenunciare diabolo ⁊ pompꝭ eius tenere fidem ſeruare decalogum. de con. diſ. iiij. c. primam. Secundum eſt vo luntatis quod quis voluntarie emittit ſu per his ad que autē votum non tenet vt continentie abſtinentie ⁊cͣ. Tertium eſt votum mixtum ex his duobus ſcilꝫ partī neceſſitatis ⁊ partim volūtatis. Sed vo tum voluntariū ſubdiuidit̉ in votū ſolen ne ⁊ ſimplex. vn̄ ſimplex ē cui nulla ſolen nitas adhibet̉. Solū aūt votū ꝯtinētie ſo lennizatur. Que aūt vota redimi ⁊ com mutari pn̄t. vide Goff. in ſum. e. ti. IIteꝫ votū obligat quē deo. cū dr̄ vouēte ⁊ red dite vt. c. ⁊ ſi chriſſꝰ. et. c. debitores. d̓ iu reiur̄. et. c. magne. d̓. voto pꝰ pͥn. Sꝫ q̄rit̉ pͥmo nunqͥd votū an̄ ingreſſū religioſi du ſoluat̉ ꝑ ingreſſū d̓ volūtate abbatꝭ Et vi det̉ ꝙ n̄ qꝛ abbas n̄ vr̄ poſſe tollere obliga tionē deo qͥſitā. Sꝫ ꝯͣriū ē ꝟm ꝑ Goff. xx q. iiij. monacho Scd̓o qͣrit̉ an diſſoluat̉ ꝑ ꝯͣctū mr̄ionij accedēte ꝯſenſū alt̓iꝰ ꝯiugū. Solutio ſic ꝑ glo. xxxiiij. q. v. voluit. Ter tio filiuſfamilias n̄ obligat̉ ex voto niſi d̓ voln̄tate pr̄iſ vt. l. ſi qͥſ rē§yoto. ff. d̓ pol.

An hoc ſit verū d̓ iure canonico. Solutio ꝙ non per glo. xxx. q. ij. mulier. Cuiꝰ tres ſūt rōnes naͣ filiuſfamilias delīquēſ etiaꝫ ſine volūtatē pr̄is diabolo obligat̉ vt. c. i. de delic. puero gͦ ⁊ deo obligabit̉. Scd̓o vouēdo filiuſfamilias ducit ſpū dei ⁊ c ſpū dei agūt̉ n̄ ſūt ſub regl̓a. xix. q. ij. due ſūt ⁊. c. lꝫ d̓ regl̓a. Tertio qꝛ votū ē qͥd ſpi rituale ⁊ in ſpūalibus prima poteſtas nō curatur. vt. c. fi. de iudi. li. vi. et glo. in. l. ait pretor. ff. de mino. Et in. c. ex parte. de reſti. ſpō. Item non vouere ſanctiꝰ eſt ꝙͣ votum prout melius poteſt non perfi cere. Grauius enī puniunt̉ qui votum fe cerunt ⁊ non perfecerūt qͣꝫ qui ſine voto mortui ſunt ſimplicit̓ de fide. xij. q. i.§. cunqꝫ. Vel deſcribitur ſic. votum eſt ani mi ꝯceptuꝫ cū deliberatiōe firmatum Ur ¶ Orbs ſimpliciter ꝓlata populi rhoma ni ciuitatem ſignificat anthonomatice. inſti. de iu. na.§. ſed quotiens. Orbis au tem appellatio muris aut continentibus edificijs finitur. vt. c. ſignauit. de peni. et remiſ. et. ff. de verbo. ſig. l. ij. ¶ Orbana predia oīa edificia accipim non ſolum ea que ſunt in ciuitatibꝰ vl̓ oꝑ pidis conſtituta ſed etiam in rure niſi for te ſtabula ſint quia locuſ non facit predia vrbana ſed materia vt. ff. de verbo. ſig. l i. vide ſupra predium. ¶ Orbanorum predioꝝ ſeruitutes. Reqͦ re ſupra Seruitutes. PS ¶ Uſurarius Eſt qui alicuius rei vſum habet vt ſi tu qui es dn̄s huius ſerui con ſenſeris ſiue cōceſſeris mihi vti mīſterio eius ſalua ꝓprietate ⁊ dn̄io vnde vſurarij dici poſſunt clerici qui non poſſunt vende re nec teſtari ſiue donare de bonis eccle ſie ſed victū tm̄ ⁊ veſtitu debent eſſe con tenti. x. q. ij. ep̄us habeat. et. c. cum ꝯſtat de pig. ẜm Bern̄. Scd̓m aliquos ꝟo cleri ci poſſunt vſufructuario comꝑari ad quē pertinet oīum fructuū perceptoꝝ ius di uidendi ſcilicet ꝙͣtum vſu fructuarij ī mor te ⁊ in vita ſunt reddituū ſunt ſuoꝝ dn̄i ⁊ eius debita ⁊ quacunqꝫ cauſa ſoluere poſ ſunt. Tamen in prelatis ſecularibꝰ qͥ red ditibus ſuis ꝓuenientibus ea ratione p̄ lationis ſoluere non poſſunt debita niſi eſſent pro vtilitate eccleſie cōtracta. Cō petit ergo vſurario ius ⁊ vſus ſed nō po teſt vendere locare vel alienare ſed ſoluꝫ ad vſum ſuū ⁊ familie ſue poteſt vti ſerui tute tali vt in hortis fundis ⁊ ſimilibus ſi quis habeat in his ſeruitutem vſus. ¶ Uſus eſt ius vtendi rebus alienis ſal ua rerum ſubſtantia proprietate et domi ¶ Uſufructuarius eſt qui fruitur ⁊ vtit̉ rebus alienis vel qui res ſuas nemini fu ratur. ff. de ſeruit.i. in iure cōmuni. ¶ Uſufructus eſt ius vtendi fruendi alie nis rebus ſalua ſubſtantia rerum. vt. ff. d̓ vſufruc. l. i. Et eſt ius in corpore quo ſub lato ⁊ ipſum tolli neceſſe eſt. Deſtructa enī domo deſtruitur ⁊ vſufructus qui ha betur in ea vt. ff. eo. ti. l. ij. Et nota ſcd̓m Azonem in ſumma. C. eo. titu. ꝙ vſufru ctus formalis dicitur ius. id eſt. ſeruitus ſed vſu cauſalis ſcd̓m queꝫ aliquis habꝫ cauſam dominij non dicitur ſeruitus ex ponitur hic fruendi ⁊ non in diffinitione vſus quia differunt ius vtendi ⁊ fruendi vt infra patebit. Et vtendi dicitur ad diſ ferentiam creditoris qui habet ius in pig nore non tamen poteſt eo vti. īmo furtum cōmittit ſi eo vtitur. Uel ſecundum vten di ponitur ad differentiam vtilis dominii qd̓ habetur in rebus alienis ſicut emphi theota ⁊ feudatarius habent. Sed fruen di ſcd̓m Accurſium et Bernardum dici tur ad differentiam nudi vſus quia minꝰ eſt in vſu ꝙͣ in fructu. Dicitur in rebus alienis quia ſua res nemini ſeruit. Salua rerum ſubſtantia dicitur ad differentiam ſuperficiarij ⁊ emphitheote qui non tenē tur reficere edes. Sed vſufructuarius te netur ⁊ etiam tenetur ad tributum quia ad eum pertinet fructus. Unde Gernax dus exponit ſalua rerum ſubſtantia. id eſt ne pereat in toto ſubſtantia. Accurſius exponit ſalua ſubſtantia quia tamdiu du rat vſufructuſꝙͣdiū durat ſubſtantia. Et nota differentiam inter eum qui habet ſer uitutem vſus. ⁊ eum qui habet ſeruituteꝫ vſufructus. Quia is qui habet ſolum ſer tutē nudi vſꝰ ita vtit̉ ꝙ fructꝰ n̄ ꝑcipit ſic̄ poſſū vti eqͣ tua ita ꝙ fructꝰ īde n̄ ꝑcipiā

Sic ꝙ partus non ſit meus ſic ſimiliter qͥ habet vſum tm̄ alicuius fundi non poteſt vtt pomis oleribus ⁊ ceteris fructibꝰ ad vſum ſuū quotidianū ille autem cui com petit ſeruitus vſufructus poteſt omnia hec facere. ¶ Oſucapio eſt acquiſitio dn̄ij vtilis di recta rei aliene per continuationē poſſeſ ſionis temporis lege diffiuiti. id eſt. ꝑ ſpa cium temporis a lege diffinitum. ff. e. ti. l. iij. Uerbi gratia. Emi rem mobilem a n̄ dn̄o bona fide putans rem eſſe vendentis Et per continuū trienniū poſſideo ſine in terruptione ipſo iure efficior dn̄s illiꝰ rei directum autem dn̄ium habet veruſ ⁊ pͥn cipalis dn̄s rei. Sed vtile dn̄ium dicitur quando quis in veritate non eſt dn̄s ſed habet vtilitatem rei ac ſi eſſet dn̄s vt feu datarius vaſallus ⁊ ſimiles. Et dicit̉ vſu capio quia vſu quodam ⁊ conſuetudine poſſidendi cepi ⁊ acquiſiui dn̄ium. Secū do in rebus mobilibus vel ſe mouentibꝰ Nam īmobilia non dicuntur vſucapi ꝓ prie ſed potius preſcribi in īmobilibꝰ enī preſcriptio locum habet. Tempus enī a lege diffinitum eſt trienniū in vſucapiōe ſed in preſcriptione ſtatuitur decenniū in ter preſentes ⁊ vigenniū inter abſentes vt inſti. de vſuca. Et datur vſucapio ne dn̄ia rerum ſint in certo pro publico bo nō introducta. vt. l. i. ff. e. ti. Contra equi tatem naturalem. ff. de nego. geſt. l. i. in fi ne. et de condi. et demonſtra. l. non natu ta. Nam locupletari non debet quis cuꝫ alterius damno ẜm regulam locupletari de regū. iur̄ li. vi. et ſic aliud eſt equū ⁊ ali ud bouū. vt. C. de pac. conue. l. hac lege. Et quando opponitur equitas ſcripta p̄ fertur rigori ſcripto. Solutio verum eſt dum vtrūqꝫ ſcriptum eſt in ſpecie. Sed ī prealle. l. Nam natura equitas eſt ſcrip ta in genere ⁊ hic rigor in ſpecie ergo pre fertur rigori. Etiam in vſucapione vel p̄ ſcriptione verſatur quedam equitas na turalis que ſuadet poſtꝙͣ quis iuſto titu lo bona fide certo temporis. ſpacio rem tenuerit dn̄ium acquirere debet ⁊ impu tetur dn̄o qui negligens eſt tanto tempo re rem ſuam querere ⁊ cuſtodire ⁊cͣ. Et ſic nemo debet locupletari ⁊cͣ. niſi ſubſit cā vt hic ꝓpter cōmunem omniū vtilitatem et vt aliquando ſit litium finis. l. fi. ff. ꝓ ſuo vbi datur hec ratio. Ideo exceptio p̄ ſcriptionis eſt exceptio litis finite ⁊ oꝑ ponitur ſicut alie litis finite exceptiōes ¶ Oſqꝫ ſtat qn̄qꝫ incluſiue vt. ff. de ſena to. l. fi. et in. c. i. de or. ab epiſ. qui re qͥnqꝫ etiam excluſiue vt. c. cum dilectis. de fi. inſtru. vbi dicitur ꝙ vſqꝫ ad diffinitiue ſententie calculum poteſt vtraqꝫ pars ex hibere inſtrumenta. Eſt ergo dictio vſqꝫ ſignificatiua vltimi termini ad quem ſic̄ dicto a vel ab primi termini a quo. Iteꝫ ibi vendo vel dono hunc fundum qui eſt meus vſqꝫ ad cimiteriū vel vſqꝫ ad eccle ſiam ſignificat excluſiue. ratio quia mate ria ſubiecta uon patitur ſenſum incluſio: nis licet hoc etiam ageretur per diſponē tem. Sed ibi ab eccleſia vſqꝫ ad cimiteri um eſt locus diuini iuris vel religioſus ſu mitur incluſiue quia materia ſubiecta im portat ſenſum incluſionis. Item exclaſi ue vt ambulatoria eſt vltima voluntas vſqꝫ ad mortem. vt. l. iij. ff. de adi. lega. ſꝫ dicendo vſqꝫ ad vite exitum verba ponū tur incluſiue. Item incluſiue ibi minori datur tutor vſqꝫ ad pubertatem. Sed ex cluſiue ibi. vendo tibi agrum vſqꝫ ad illuꝫ fundum qui eſt vicini quia non diſpouit quis de re aliena niſi habeat in mandatiſ Atem incluſiue ibi do tibi iter vſqꝫ ad ka lendas marcij. Sed ercluſiue ibi promit to tibi dare deceꝫ quolibet die vſqꝫ ad ka lendas aprilis. Ratio quia voluntas diſ ponentis coniecturatur in prima ex fauo re dilationis ⁊ debitoris. fa. l. arianus. ſf de ac. ⁊ obli. Sed in ſecunda coniecturat̉ ex obligatione que ſtricte capitur. Iteꝫ incluſiue ibi do tibi in penitentie dicere ſeptem pſalmos ſingulis diebus vſqꝫ ad kalendas iulij. Sed excluſiue ibi ſentētia lata a iudice de ſoluendo qͦlibet die vnuꝫ florenū vſqꝫ ad kalendas iulij. ¶ Uſura ſicut cōmuniter dicitur eſt qͥc quid preter vſuꝫ ſorti accidit vel accedit ẜm Goff. xiiij. q. iij. pleriqꝫ. Et addit ipſe intentione vel pacto precedēte. Sola enī ſꝑe vel expectatione vitium vſurariū con trahitur. vt. c. i. et. c. conſuluit. de vſuris et. xiiij. q. iij. ſi fenerarius. Et hoc cum pͥn ciꝑalit̓ habet̉ ſpes ⁊ expectatio lucri ali as ſi ob charitatē moueat̉ qͥs ad mutuād̓

et ſecundario ſperet de aliqua retributio ne non putatur vitioſum argum̄tū ad hoc lxxxij. diſ. in ſingulis et. lxij. diſ. ſi officia. lxi. diſ. quid proderit. ſcd̓m Goffredum. Item vſura eſt vbi plus recipitur quam datum eſt. Et diffinitur ẜm Azo. C e. ti. ſic. Uſura eſt qd̓ ꝓpter vſum rei ꝯceſſe da tur. Dicitur notanter conceſſe qd̓ valet idem ſicut date vel mutuate. Unde vſura dicitur ab vſu ⁊ es eris quaſi vſu era. id ē viij eris data ſcilicet pecunie cum noīe pe cunie quicquid hoīes habent contineatur i. q. iij. c. totum. Et nota ꝙ oīs vſura pre ſtatur ſuper facta dilatione ad annū vn de quedam vſura vocatur centeſima illa ſcilicet que infra annū equiꝑatur ſorti. Quedam vocatur ſextupla a ſex ꝙ eſt to tum et plica. id ē. pars vel medietas que etiam alio noīe dicitur eulion ab enu. qd̓ eſt mediū ⁊ olon qd̓ eſt totuꝫ ⁊ eſt illa vſu ra que totum continet ⁊ medietatē totiuſ Quedam ꝟo eſt triennis ſcilicet̉ que pre ſtatur vſqꝫ ad tertiam partem centeſime vel ſortis. Quedam ſemīs que preſtatur ad medietātē ſorris. Quedam bes q̄ pre ſtatur adiduas partes ſortis. Item que dam vſura eſt fenus ſortis ⁊ quedam fe nus veneris Nam vſura dicitur ꝙ vltra ſortem recipitur vt. c. fi. xiiij. q. iij. ſed fe nus dicitur ſucrum de vſura ſumptuꝫ vl̓ vſura vbi ad mutuū reſtituendū non fuit certum tempus determīatum. Et fenus vbi detrmīatum eſt. tamen diſtinguendū inter vſuram ⁊ rem iliam quā vſura com mictitur. Nam que ab vſurario exigit̉ ꝓ prie eſt lucrum ꝙ vltra ſortem exigitur. ſ lucrum reſtituendū. Sed res in qua vſu ra cōmittitur eſt mutuū de quo lucrum p̄ dictum gignitur. Sed vtrum de vſura cō gnoſcat iudex ſecularis vel eccleſiafficus notatur plene per doc. in. c. cum ſit. de fo. compe. Et. xi. q. i. in ſum. c. ex litteris. de iureiurā. Et eſt glo. no. que incipit cuꝫ re petūtur in cle. diſpendioſam. de iudi. et xiiij. q. iiij. quid dicam. ſed breuiter ſi que ſtio v̓ſurarij eſt queſtio facti iudex ſecula ris ꝯgnoſcet ſi queſtio iuriſ ſoluſ iudex ec cleſiaſticus cognoſcet. Et infra qͣꝫtum tē tus exceptio vſurarū debeat ꝓbari Ho ſti. et Io. an. ſingulariter ī nouella dicūt ꝙ infra octo dies a die ꝓpoſite exceptiōis ar. c. pia. de excep. li. vi. Et pro certo ē ex tranea inductio vt dicit Ludo. de rhoma Nam ille rex. reuera loquitur in exceptio ne excōicationis. Hoc etiam confirmat Lapus abbas in allegatiōibus ſuis alle gat. lv. ad fi. Et ſubdit Ludo. de rhoma Ego rhome decīdi contrariū vide pulcrā rationem ꝙ imo infra qͥndecim dies pro bari debeat. Nam qui vſuram exigit rap tor eſt latro ⁊ ſpoliator vt. c. ſi quis vſurā xiiij. q. iiij. Sed exceptio ſpoliatiōis pro batur infra qͥndecim dies vt. c. frequens de reſti. ipo. li. vi. igitur ⁊cͣ. qd̓ eſt bn̄ mnei ti tenendū. ¶ Uſurarius manifeſtus quis dicatur. vt. c. i. et. ij. de vſuris. li. vi. Et vltra hoc dicit Matiheus ꝙ ſit ille qui vſurarius ex liberis ſuis conuincit̉ alle. cle. i. de vſu. et. c. ſi ſincera. xlv. diſ. c. ſane. xxiiij. q. ij. et. l. i.§. editiones. ff. de edendo. Secun do ille qui confitetur coram ſacerdotē ſe eſſe vſurariū. quia vſurarij iudex eſt ſacer dos ⁊ ſic confeſſus coram ſuo iudice erit nanifeſtus vt. c. quem penitet. de pe. diſ. vi. Io. an. dicit hoc verum ſi aſſint teſteſ vt. c. quemꝙͣ. de vſu. li. vi. Item ſequit̉ Io. de ligna. quia iudiciū ſori penitentio nalis non inducit illos effectus quos iudi cium fori contentioſi. ꝙ ideo ſit mani fe ſtus quia confitetur coram iudice anime niti aſſint teſtes. Tertio dicitur ille vſura rius manifeſtus qui habet altare paratū Sunt ergo vſurarij triplices. Primi nō torij qui habent altare continue paratuꝫ ſemper mutuantes. Secundi non notorij ſed manifeſti qui non habēt altare conti nue paratum ſed interdum mutuantes. Tertij per famam tm̄ manifeſti ſunt. ¶ Uſurpare eſt aliquem contra rationeꝫ ius vſum vel conſuetudinē capere inua dere vel preſumere. ¶ Uſurpatio eſt interruptio vſucapio nis vt. l. ij. Et nota in rubri. ff. vſucapro. et vſur. ⁊ dicit ibi textꝰ ꝙ oratores vſur pationem frequentem vſum vocant. Vl̓ ¶ Uti et frui differunt ſic quia vtr dicit̉ ille qui ita vtitur re ꝙ fructus non perci pit. ſicut poſſum vti ad vſum qͦtid anū et mīſteriū eqͥ tua ita ꝙ fructū n̄ ꝑcipiā.ſ. ꝙ

partus non ſit meus ſed is qui alicuius fundi vſum habet pomīs ⁊ oleribus vti poteſt. ad vſum quotidianuꝫ non tamen donare vel vendere poteſt. Erui vero dici tur ille qui fructus percipit. Et ſic vſura riꝰ hꝫ vſū rei vt cui dn̄s nemoris ꝯſtituit vſū nemoris ad neceſſitatē ſuā ⁊ familie ſue vt accipiat ligna olera poma floreſ ⁊cͣ q̄ naſcunt̉ in nemore pro ſe ⁊ ſuis cōuiuiſ Non tamen vendere ꝑmittit ipſuꝫ alias frueretur quare clerici dici poſſunt vſura rij vt ſupra dictum eſt. ¶ Uti poſſidetis eſt quoddā interdictū cum poſſeſſor inquietatur a non poſſiden te vt iudex pro ipſo dat ſententiā. Si vnꝰ fuerit tunc ꝓnūciare habet in ſingl̓ari nu mero vt ita poſſideas vt poſſides. Sꝫ āt plures tunc debet ꝓnūciare in plurali nu mero vt vti poſſidetis ita poſſideatꝭ. Ho die tamen honoris cauſa cum hoīes vni tm̄ loquūtur plurali ſermone vtunt̉ dicē tes. bnueneritis. tranſite bene. Et ceper̄t iſti honorabiles voces aAIulio ceſare. Onde ⁊ illd̓ dicitur nos duo turba ſumꝰ Hec Azo in ſum. C. e. ti. ⁊ vide glo. ante penl̓. in. c. licet de proba. MH T A5P ¶ Nulua ẜm Archid xiiij. q. iij. pleriqꝫ. Qn̄qꝫ illud eſt qd̓ ex vulua naſcitur. Uel eſt venter porci vel vber facinū vel ilia.ſ. ſalficia. ¶ Uulgaris ſubſtitutio dicitur cuꝫ quis loco inſtituti vel eius cui alias puta ab ī teſtato eſt ius adeundi in caſu hereditatiſ non adite appōitur ſeu ſurrogat̉ vnde cō dictio eſt ſemper ſi hereditas non adeat̓. et dicitur vulgaris quia in hūc cāſum ſeu euentum fieri poteſt a quolibet qui teſta ti poteſt ⁊ cuilibet qui ius adeundi habꝫ ex teſtamento vel ab inteſtato quia volū tas talis diſponētis ſimplicit̓ admittitur iure ciuili. ſecus in pupillari ⁊ alijs ſubſti 5 tutiōibꝰ vbi non ſimplicit̓ admittit̓ īmo reſtringitur ⁊ limitatur. Et qn̄qꝫ penitus non admittit̉ iure ciuili ſcripto. Et nota ꝙ conditio ibi appoſita ſi hereditas non adeatur poteſt duplicit̓ intelligi ẜm ꝙ nō adire dupliciter contingit. ſcilicet vel ꝓ pter nolle adire vel ꝓpter non poſſe. Et iſtud non poſſe multis modis poteſt con tingere. vel quia euenit furor vel depor tatio vel quia bonoꝝ acquiſitio interdici tur. Uulgaris enī ſubſtitutio ſemper con tinet conditionē de euentu non adire he reditatem licet iam in vnū caſum vel plu res vel omnes continere poſſit cetera vi de ſupra de ſubſtitutiōibus. ¶ Oxor ſortitur forum mariti ⁊ ꝑcipiat p̓uilegiū ipſius. vt. l. femine. ff. de ſena. Sed non ideo concubina ſequitur forum ſui concubinarij vt. l. de iure in fi. ff. ad municip̄. ⁊ eſt ratio quia caſtitas mr̄imo nialis aliquid mereri debet vltra ꝙͣ for nicatio. Sed dicta lex de iure non habet locum in concubina clerici quia talis ſeq̄ tur forum clerici. De hoc ſunt due nota biles glo. vna. xxxij. diſ. c. eoſ. Alia. xi. q. i. clericum. Ratio quia non poteſt negari qͥn concubina clerici ſit de familia eius. ſed familia clerici ſequitur ipſius forum vt capit indicatum. lxxxix. diſ. et in. l. ij. C. de epiſ. et cle. et in ꝓhemio digeſtorū Hec Ludo. de rhoma in ſingularibꝰ ſuis Item vxor fugitiua reuerſa in breui non diuertiſſe videtur. vt. ff. de reg. iur. l. qd̓ quicqͥd. quia calore iracūdie potiuſ factū videtur ẜm Accur. ibidem. Et talem vxo rem fugitauam ⁊ ꝑ conſequēs furtiuam licitum eſt inquirere in domo ſcholarꝭ ſuſ pecti autoritate iudicis. vt. gͦo. ī. l. iij. C de epiſ. audi. et. l. ſi quis in hoc genus. C de epiſ. et cle. et nota in. l. ij. C. de ſer. fu. vbi plenius per doct. de inquiſitione cu iuſſibet rei furtiue. AR Eniā dicū tur munuſcula quedā qͣ dantur eſtulenti ⁊ po culenti que vulgo dicū tur appenſatiōes. cete rarum ꝟo rerū que vſū ediliū excedunt. magis ꝓprie dicuntur munera. Dicitur enim fie ri xenium de pomis dum quis habet ho ſpites ẜm Archi. xiiij. q. iij. pleriqꝫ in fi. ¶ Xenodochus eſt qui xenonem alicuius ciuitatis procurat. ¶ Xenon eſt domus in qua egrotantes re cipiuntur curantur et alimētis ſuſtentāt̉

vt. C. de epiſ. et cle. ꝑ totuꝫ ¶ Xenodochiū eſt domꝰ ad hoſpiciū per egrinantiū deputata vt qͥdā dicunt. Sed tn̄ xenō ⁊ xenodochiū eadē domꝰ dici p̄t ſcilicet in qua valitudinarij ⁊ ſenes. id eſt infirmi recipiunt̉ ⁊ aluntur. Predictam autem differentiam faciētes zenon ꝑ lit teram z. et zenodochiū dicunt eſſe ſcribē dum per.ſ. vi. c. iij. de reli. domi. Et varia noīa taliū locorum habes. xxiij. q. vl. ſan ximus vbi de hoc ⁊.i. q. ij. ſi quis hominē ad fi. in autͣ. de aliena emphi.§. qn̄. in pͥn ci. coll̓. ix. et in eccle. ti.§. fi. et eſt glo. ī cle. per litteras. de preben. ¶ Xp̄us eſt rex regum dn̄s dn̄antium. vt in cle. paſtoralis de re iudi. c. contra mo rem in fi. c. di. et c. tua. ij. de deci. et Apo ca. x. c. vltra mediū. i. ad Timoth̓. vi. ¶ Xp̄iactio noſtra iuſtructio demonſtra tur. de elec. c. ſignificaſti. de ſepul. c. i. xij. q i. exemplum dn̄i accipite. fa. ij. q. i. deuſ omnipotes. et de conſe. diſ. i. ſolēnitates ij. Item chriſti ad belial nulla cōuentio lucis ad tenebraſ nulla ꝑticipatio iuſticie et iniquitatis nulla cōmunicatio nullus conſenſus templo dei cum idolis. de pe. diſ. i. c. ſi ante ꝙͣ in fi. et diſ. ij. c. ſi enī inqͥt a pͥn. poſt mediam colūnam. Item chri ſtus venerat in virginem poſt digeſtū in for. glo. eſt in. l. titia.§. ſeya. ff. de au. et ar. lega. vbi dicitur ab heredibus meis fieri volo iubeoqꝫ ſignū dei glo. dicit vt crucem ẜm Hugo. Item chriſtus morteꝫ elegit in cruce ꝓpter quattuor. Primo vt in illa pendens in acre ſe inter deum ⁊ ho minem mediatorem oſtenderet. diſ. x. c. quoniam. et. i. Limoth̓. ij. Secūdo vt dā na obuenientiā primis parentibꝰ per lig num vetitum reſtauraret per lignū crucis Tertio vt diabolum qui vici per lignū ſu peraret per lignū. Quarto vt euidēt̓ oſtē deret pro quibus reſtaurādis patiebatur ſcilicet pro ſuperis angelorū ruinis reꝑa randis. pro iuſtis de lymbo educēdis. ꝓ amicis colligēdis ⁊ amandis. pro inimi cis. reconciliandis glo. eſt ſuper ꝟbo cru cis in cle. i. de ſum. tri. et fi. catho. Item chriſtus tres mortuos reſucitauit ſciſicet puellam in domo per quam cogitatio in telligitur. Duerum in porta ciuitatis ꝑ quem actus intelligitur. Et Lazarum in ſepulcro per queꝫ conſuetudo mala nota tur. Unde. Mens mala mors intus ma lus actus mors foris vſus. Tumba ꝑue la puer Lazarus iſta notant. Hanc ver bo hunc motu lachrymādo ſuſcitat illum Chriſtus in medio naſcitur eger homo. de pe. diſ. ij. ſi ſermo. et.§. tanqꝫ. et. c. ſic̄ tribus. ¶ Xp̄ianoꝝ nomen primo ortū ē ante an tiochiam vbi Ignatius fuit ep̄us. viij. q i. mutatiōes. Nos prius omnes fideles dicti fuerunt diſcipuli vel fratres. Sed poſtꝙͣ apoſtoli fecerunt conciliū antioce num tunc dicti ſunt chriſtiani vt eſt glo. xxij. diſ. ſacroſancta. et ibi tex. Et chriſtia nus factus ex neceſſitate egritudinis non poteſt eſſe clericus niſi in duobus caſibꝰ. Primus eſt ſi deficiant clerici in ciuitate Secundus eſt ſi ſanctitas ſuadeat cōtra rium puta per lapſuꝫ biennij. vt. lvij. diſ. ſi quis in egritudine. Item chriſtiam fa cientes ſe iudeos qua pena puniāt̉ habes in. l. iudei. C. de iudeis. Et in ti. de apo ſta. Et in ti. ne. ſanc. bap. rei. ẜm Ludo. de rhoma. V C Conomuſ dicitur ille cui res eccle ſie gubernanda datur. ſcilicet epiſcopalis ⁊ ꝓ prie res canonicorum. Etiam qn̄qꝫ eſt vicēdo minus vel prepoſitus. i. q. iij. ſaluator. vide glo. in. c. imꝑatoruꝫ de iura. calum. vbi concor. Unde ſcd̓m Goſfre. differunt yconomus ſyndicus ꝓ curator et actor. Nam yconomus admi niſtrat res eccleſie ⁊ aliquando defendit in cauſa. Et quandoqꝫ in eccleſiaⁱ vacan te ad percipiendos prouētos ⁊ ſeruādos ad opus futurum prelati. Syndicus aūt in rebus ⁊ negocijs cuiuſlibet corporis vl̓ collegij. Et ẜm leges non differunt a de fenſore ⁊ eſt vniuerſitatis. Sed procura tor eſt priuate perſone ad vnum negociū vel plura. Actor auteꝫ pro vno vel ꝓ vni uerſitate ad vnam cauſam ⁊ˡ preſentem ⁊ cum de certo conſtituitur alia vide ſupra de yconomus.

Ydet Yp ¶ Idrophilagij dicunt̉ ab hydria qd̓ eſt vas qͦ aqua defertur. vel ab hydros.i. aqͣ et philaxe cuſtodie qͣſi cuſtodes aqͣrū ẜm Io. an. in. c. ſi iudex laicꝰ. d̓. ſen. ex. li. vi ¶ Ipocriſariꝰ qn̄qꝫ pōit̉ ꝓ ſyndico. qn̄qꝫ ꝓ yconomo vt no. Spe. in ti. de hiſ qͥ alie na. nō poſ. vel non licet. ¶ Ipocomus. dr̄ ab ypos qd̓ ē ſub. ⁊ co mos villa. Inde ypocomi qͥ ſunt ſub vil lanis. ẜm Placen. et Accur. ¶ Ipoſtaſis dr̄ ab ypos qd̓ ē ſub ⁊ taſis ſtatꝰ l̓ ſtāſ qͣſi ſubſtās ⁊ vtūt̉ greci ſic̄ noſ ꝓ ꝑſona qꝛ hꝫ ſubſtare oībꝰ accidentibuſ et oīa accidētia ad ſe recipit ⁊ a nullo tn̄ informat̉ ẜm Hug. glo. ē in cle. i. de ſum. trim. et fide cātho. ¶ Imo hec dictio ſignificat qn̄qꝫ correc tiue vt teſtator dicit Titius imo. Seyus heres eſto. vt. l. ſi ita ſcriptū. ff. de here. inſti. ibi tex. dicit. Adijciētes ⁊ detrahen tes imo ⁊ mutuātes. Honit̉ etiā copula tiue vt. C. deno. ca. compo. l. i.§. quibus et ſumitur ſignificatū ex copula adiuncta Et eſſet idē dicere etiā. Sed ibi yconomꝰ qͥ hoc fecerit imo fieri paſſus fuerit pͥuet̉ ponitur alt̓natiue vt. l. iubemꝰ.§. ycono mus. C. d̓ ſacroſanc. eccle. Quia hꝫ locū pena vel ipſo alienāte vel alienari paciē te. Poteſt etiā ibi accipi correctiue qꝛ ea dem vel maior eſt ratio in alienāte ꝙͣ ī pa tiente alienari ꝙ puniat̉. Itē qͦ ad deci ſionē legis ponit̉ ibi copulatiue qꝛ pena habet locum ⁊ in alienante ⁊ in patiente alienari. ¶ Ipotheca ē res īmobilis pignori obli gata. vt domꝰ ager fundus. Pignꝰ auteꝫ eſt res mobilis ꝓprie a pugno dictuꝫ qꝛ a pugno tradi pōt. Et ſic ypotheca non eſt aliud ꝙͣ obligatio vel pignoratio. Ius aūt ypothecarū eſt illud qd̓ cōpetit credi tori in bonis debitoris ſui ſibi obligatis ꝓ debito tacite vel exp̄ſſe. Et dr̄ a ypos. id eſt. ſub et theca poſitio quaſi ſuppoſi tio. Nam debitor rem pignoratā credito ri ſupponit ⁊ in ipſa ſibi ius ꝯſtituit. Quā doqꝫ ergo rei pignorate vel obligate non tranſit poſſeſſio in creditorem. ⁊ dicitur ypothecā. Sicut pignus eſt res mobiliſ q̄ creditori datur. ¶ Ipothecare eſt obligare pignorare vt ſupponere vt patet per rubri. ff. de rebus eorum qui ſub tu. et cura. duꝫ ſubditur ſi ue decretis non pignori ſupponendiſ. Et legato facto ſuper rebus ypothecatis n̄ ſolum res ille intelliguntur ypothecate ſed omnia bona teſtatoris. vt. l. i. C. cō mu. dele. i. vide. s. de dictione Super Ie eE zl Elotipia ē ſuſpicō vel furor. ij. q. v hoc autem ſub. c. conſu luiſti. ¶ Zelotes ꝙ ⁊ zelans et vlciſcens. vt in. c. ni fi cum pridem. de renū. §. perſone ꝟo ibi dicitur. Ego ſuꝫ inquit deus zelotes. id eſt. requiſitor ⁊ exactor caſtitatis.i. q. iij.§. hec vltra. xxiij. q. i.§. i viſitās peccata patrū in filios vſqꝫ in ter tiam ⁊ quartam gn̓ationē in his qui ode runt me. id eſt. qui contra me patrimoni um odiū imitantur. Et ſunt verba dn̄i ad Moyſen Exodi. xx. c. ¶ Zizania eſt ſeges vel herba ꝑuerſa.ſ. loliū. lvi. diſ. c. naſci. xxiiij. q. i. c. quā. Et qn̄qꝫ ponitur pro ſorde oīum ſegetū glo. bona in cle. dudum. de ſepul. et. c. licet. d̓ elec. Et ita ſaluator dicit ad volētes era dicare zizaniā. xi. q. iij. c. nolite.i. pꝰ pͥn. et. xxiij. q. i.§. i. et Matth̓. xiij. Sinite vtraqꝫ creſcere vſqꝫ ad meſſem. id eſt. ad diem iudicij vbi mali eradicabunt̉ ⁊ ī ig nem ꝓijcientur. a qua eradicatiōe noſ cu ftodiat qui ſine fine viuit ⁊ regnat Amen ¶ Finit feliciter opus egregiū vocabula rij iuris vtriuſqꝫ impreſſum inſigni in ci uitate Baſilien̄. Sub anno dn̄ice incar nationis. M. cccc. lxxxiij. mēſis Auguſti die viceſima. LAIIDES. UND STADIIAI II TNI: χ DISlHCRI

C i i 1ii C . I Lii 1 3 3 1.Iſ 1 i xͣ i j 2 3 Fj ii

IIIu x