Elegantiarū Siginta precepta IoAAle Me ꝯ.SV VMV Ac SQMſtrj. S IQAS 6 T A1 I1A5 1 5TAH7. E21l CSL. III ¶ Elegantiarum viginta pręcepta Incipiunt Dcōficiendas elegāter epiſtolas pauca ſcitu digniſſima ⁊ clariſſimoꝝ oratorum pręceptis electa tibi memorię ſummoꝑe ſunt ꝯmendāda. quę ſi frequēti vſu ſum maqꝫ attentione practicādo animaduer teris. non parū fructus in dicendo ⁊ ſcri bendo conſeq̄ris Bene ſcribere epiſtolas ⁊ elegāter dicere tri bus rebꝰ ꝯparātur Arte. imitatione ⁊ exercitatione id ē vſu ¶ Ars cōſiſtit in terminis grāmaticę ⁊ in pręceptis elegātia rum atqꝫ rhetorice. Ideo poſt rudes grāmaticę regulas hęc legātur pręcepta Imitatio vero ꝯſiſtit in aſſidua ⁊ attēta au ditione atqꝫ lectione dictoꝝ eloquētium viroruꝫ. audiendo nāqꝫ ⁊ legendo electas ſententias doctiſſimoꝝ eloquētia cō paratur teſtante auguſtino dicente Ad ꝯparādam eloquētiā magis prodeſt ſi quis eloquētes audiat ⁊ diligēter legat qͣꝫ ſi circa artis pręcepta ſe occupet ¶ Exercitatio cōſiſtit in cōtinuo vſu ⁊ conſuetudine dicendi ⁊ ſcribendi In omni nanqꝫ diſciplina infirma ē artis ⁊ regularuꝫ pręceptio ſine ſummo illarum vſu ⁊ exercitio Nulla em̄ res tātum ad elegāter dicē dum ꝓficit quātum crebra ſcriptio Rimū pręceptum ē de adiectiuo ⁊ ſubſtantiuo. cuiꝰ ſunt quinqꝫ puncta ¶ Primū adiectiuū venuſte pre cedit ſuum ſubſtātiuum ¶ Exemplum Optima vixtus Diuinum ingenium Tua dignitas Excellens prauitas ¶ Secūdū inter adiectiuū ⁊ ſubſtantiuū pulchrelocatur ge nitiuus ¶ Exemplum Magna prauoꝝ hominū malicia regnat ręclara ſtudioſoꝝ ingenia laudātur Uarios multiformeſqꝫ planetarum effectus in iſtis inferio ribus videmus ¶ Tercium inter adiectiuum ⁊ ſubſtantiuuꝫ elegāter ponit̉ relatiuū cum ſuo v̓bo per modū parentheſis ¶ Eſt aūt parentheſis elegans interpoſitio ſententię qua remota ſermo remanet integer ¶ Exemplum a ij LAMDE5. UID SFADT. ALIGTHEX DCSSEIDCEF Honeſta ē(quę a paucis colitur) philoſophia Utilis eſt(quam plęriqꝫ cupiunt) pecunia Uideo paratas(quas horreo) guerras ¶ Quartum inter adiectiuū ⁊ ſubſtantiuū qͣꝫ venuſte poni tur prępoſitio cū ſuo caſuali ¶ ¶ Exemplum Maximā in re publica diligentiam habeto Summū in rhetorica ſtudium facito. Magnas pro bn̄ficijs receptis gratiarum actiones agito ¶ Quintū punctū inter adiectiuum ⁊ ſubſtantiuū qn̄qꝫ no men qn̄qꝫ v̓bū qn̄qꝫ alia pars collocatur ¶ ¶ De nomine Summā qͥdem maria lęticiam in annūtiatione recepit ¶ De v̓bo Multa legiſti doctoꝝ volumina ¶ De aduerbio Quod in virū tādem peritiſſimū euaſiſti ¶ Et caueas ne adiectiuū nimium elongetur a ſuo ſubſtāti uo quia hoc vicio non careret Ecūdum pręceptum ē de ralatiuo ⁊ an̄cedente cꝰ ſunt duo pūcta ¶ Relatiuū cū ſuo v̓bo pulchre in principio ſermonis loca ¶ Exemplum tur ⁊ an̄cedenti ſuo pręponitur Quā iāpridem optaui poeticā ſtudeo facultatem Quē maxima cū diligentia ſcripſi v̓giliū tibi cōmodo. Quas habeo tecū amicicias multi laudāt ¶ Oratores ꝓ elegātia id vſurpant vt an̄cedens cū ſuo rela tiuo ꝯcordet ſed cū ſuo v̓bo vel adiectiuo diſcordet. ¶ Exemplum Quas mihi dediſti lrās fuere ſuauiſſimę Qd̓ alij ſic Dediſti mihi lrās quę fuerūt ſuauiſſime Quas tecū peꝑi amicicias mihi fuere gratiſſimę. Uirgiliꝰ Urbem quā ſtatuo veſtra eſt Theren. Ut placerēt populo quas feciſſet fabulas ¶ Scriptura Sermonē quē vos audiſtis non ē meus Excium pręceptum ē de ſuppoſito v̓bo ⁊ obliquo. cꝰ ſunt qͣtuor puncta ¶ Perfecta orō grammaticalis ex tribus cōſtat ꝑtibus. ſuppoſito. v̓bo. ⁊ obliquo. quę ꝑtes more oratoꝝ ſic ordinātur Obliqnꝰ in principio Suppoſi tum in medio Uerbum in fine venuſte locetur ¶ Exēplū Pulſantibꝰ ⁊ ꝑſeuerātibꝰ i anua aperitur Carthaginem Scipio affricanus deleuit Pluribꝰ rebus ad regendam rempublicam politicꝰ indiget ¶ Secūdum Omnis obliquꝰ elegāter ſuo regenti p̄ponit̉ ¶ Iſtud ē magis vniuerſale Et per iſtud p̄ceptum gtūs frequētiſſime pręcedit ſuū regens Ita dtūs ⁊ cęteri obliqͥ vt ptꝫ in exēplis ſequētibꝰ ¶ ¶ De gtō Iudicis ē ſemper in cauſis verum ſequi. Patroni eſt nōnunqͣꝫ ſequi veriſimile Regū populoꝝ ⁊ nationū ſenatꝰ portꝰ erat ⁊ refugium Item noctis tꝑe venit amici cauſa ¶ De dtō Dijs parentibꝰ ⁊ magiſtris nō reddit̉ eqͥualens Meis ad te ſcriptis latinis accurate reſpōdiſti ¶ De accō Patrem ſeqͥtur ſua proles Degeneres animos timor arguit ¶ De abltō Ea ratione ad ſciārum ſtudium acceſſimus vt bonarum artium ꝟtutem cōſequamur ¶ Terciū punctū Inter ſuppoſitum ⁊ v̓bum ſępe oēs obliqͥ vel plures mediāt perornate ¶ ¶ Exemplū Cęſar magis facūdia in exhortando milites qͣꝫ fortitudine monarchiā imperij adeptus ē Therencius Hic prauę cōſuetudinis cauſa hꝰ mortem fert tā familiarit̓. Ego homines magnis v̓tutibꝰ pręditos ſummoꝑe diligo ¶ Quartum Inter ſuppoſitū ⁊ ſuū v̓bū elegātiſſime ponit̉ relatiuū cū ſuo v̓bo ꝑ modū parentheſis ¶ Exemplū Sapīa(quę a pleriſqꝫ cōtemnitur) eſt ōni auro pręcioſior Amicicia tua(quā multis officijs patefeciſti) facit vt omnia inter nos debeant eē ꝯmunia Cicero(qui indicendi facultate tanqͣꝫ ſolis iubar effulſit) ar chipoetę reddidit hęreditatem miloni vitā donauit ⁊ cęſaris animū ſibi cōciliauit ¶ ¶ Item Therentius Uirtus tua vel vicinitas(quod ego in ꝓpinqua ꝑte amicicię puto) facit vt te familiariter noſcam ¶ Itē Uirgilius Aſt ego(q̄ diuum incedo regina iouiſqꝫ ⁊ ſoror ⁊ ꝯiunx) vna cum gēte tot annos bella gero Uartū pręceptum de mutāda orōne vniꝰ mōi in aliū ¶ Orationem ex v̓bo finiti modi ꝙ vel vt pręcedente mutabis elegāter in orōnem exaccō ⁊ infinitiuo hoc ē muta bis appellatum elegātiſſime indictum a iij ¶ Appellatū eſt orō ſuppoſiti ⁊ appoſiti ꝙ vel vt pręcedente ¶ Exemplum. Quod filij parentibꝰ obediant eſt laudabile ¶ Item dictum ē infinitiuꝰ cum accō an̄ ſe vt filios obedire parentibꝰ ē laudabile ¶ Simplex grāmaticus dicit Scio ꝙ iam deꝰ punit dānatos. Audiui ꝙ tu ſcripſiſti lrās Accępi ꝙ dux debellabit regem ¶ Orator elegantius dicit Scio deum iam punire dānatos Audiuite litteras ſcripſiſſe Accepi ducē debellatū ire regē vel debellaturū eē regem ¶ Et debet hic ſeruari vt in hac mutatione non varietur tēpus ſed pn̄s indicatiui vel optatiui mutetur in pn̄s infiniti ui. pręteritum in pręteritum. futurū in futurū Item actiuū in actiuum. ⁊ paſſiuum in paſſiuum ¶ De actiuo Therentius Meū natū rumor eſt amare. loco huiꝰ Rumor eſt ꝙ meus natus amat Chremes venit clamitans indignū facinus cōperiſſe ſe pāphilum pro vxore habere hanc. In qͣ oratione ſunt duo dicta Et valet iſtam Chremes venit clamitans ꝙ ip̄e cōperit indignum facinus ꝙ Pamphilus pro vxore haberet hāc Item exemplum de futuro Timeo petrū lingua ſua praua famā meam labefactū ire id ē ꝙ labefaciet. ¶ De paſſiuo Therentius Qui poſtqͣꝫ audierat filio ſuo non datū iri vxorem. loco huiꝰ ꝙ vxor non dabitur filio ſuo. ¶ Nota ꝙ eadem ſententia exprimitur tam in actiuo qͣꝫ in paſſiuo per futurum indicatiui ⁊ per futurū participij ¶ Exemplum Audiui ꝙ rex francię inuadet flandriam. Audiui regem francię inuaſum ire flandriam Audiui regem francię inuaſurum flādriam ¶ Ita quoqꝫ eadem ſententia exprimitur per pn̄s indicatiui per pn̄s infinitiui ⁊ pn̄s participij Et ita ꝑ pręteritū licet hoc variatur in participio Et ſic ut poſitum ē exempluꝫ in actiuo ita in paſſiuo diligēs pręceptor per varia practicabit exempla Uintum pręceptum ē de poſitione mōdi ꝓ modo Futurum cōiunctiui pulchre qn̄qꝫ pro futuro indicatiui po nitur ¶ Ita quoqꝫ pręteritum cōiunctiui pro pręterito in dicatiui ⁊ ita de pręſenti ¶ Exemplum De futuro Semper ego prouidero ne tuā offendero amiciciam id ē prouidebo ne offendam De pręterito Dixerim pro dixi reꝑitur. De pręſenti Uelim pro volo ponitur. Item negligentem cū feceris ꝓ facies Item morem tibi geſſe ro pro geram. Item ſi famā meam defenderis ego te amauero pro amabo Therentiꝰ Ne lachryma crede inqͣꝫ mihi aut cōſolando aut conſilio aut re mea iuuero pro iuuabo Item ſi pergis abiero pro abibo ¶ Pręſens infinitiui reperitur plęrumqꝫ apud poetas ⁊ ora tores poni. pro p̄terito imꝑfecto indicatiui. quod magis no bis mirādum qͣꝫ imitādum ſentio Uirgilius Nos pauidi trepidare metu crines ⁊ flagrantes excutere ⁊ ſacros extinguere fontibꝰ ignes ꝓ nos trepidabamus nos excutiebamus ⁊ extinguebamꝰ ignes. Therentius Inuidere oēs mihi et mordere clāculum. Ego floccipendere ꝓ omnes inuidebant mihi ⁊ mordebant ⁊ ego floccipendebam Saluſtius Reges populiqꝫ finitimi bello tētare pauci exanimis auxilio eē pro reges tentabant ⁊ pauci erant ¶ Similes orationes tu qͣꝫ plurimas cōperies ſed nequaqͣꝫ in vſum tuū ducas Non em̄ ꝯgrue d̓r quādo ego ſcribere pe trus ludere pro qn̄ ego ſcribebam petrus ludebat Extum pręceptum eſt de ꝙ Magnoꝑe aduertendum eſt vt a noſtris colloquijs hanc coniunctionem ꝙ abij cimus ¶ Grāmaticus dicit inepte. Moneo ꝙ tu ſcutum debitum mihi ſoluas. Rogo ꝙ tu mecum prandeas Uolo ꝙ filius meus obediat magiſtro ¶ ¶ Orator dicit elegāter Moneo tu ſcutum mihi debitum ſoluas vel te ſoluere Rogo tu mecum prandeas vel te mecum prandere Uolo filius meus obediat magiſtro vel filium obedire ma¶ Therentius giſtro Sed pater adeſt caue te triſtem eē ſentiat Si me metuis mores caue in te eē ſentiā iſtos. pro ne ſentiā ¶ Hic nota iſta quattuor ꝟba Caueo Uereor Timeo Me ¶ Exemplum tuo idem ſignificant cum ne ⁊ ſine ne Caue pater te triſtem eſſe ſentiat Et caue ne pater te triſtē eē ſentiat idem ſunt Ita quoqꝫ vereor pater mihi pecunias mittat Et vereor ne pater mihi pecunias mittat. Eptimū pręceptum de ablatiuis abſolute poſitis ¶ Nota ꝙ ablatiui poſiti abſolute in ſignificatiōe cō ſequētie: tū orōnes plurimū dilucidāt. tū ⁊ cū venuſtate ſer monis breuitatem afferūt Tum dū qn̄ qui ſi niſi quia donec qͣꝫuis nūqͣꝫ ⁊ pauca ſimilia creberrime poſt ſe reqͥrunt orōnē ꝯiunctiuam qͣꝫ alia orō cōiunctiua ſeqͥtur Interdū vero indicatiua vel imꝑatiua eiuſdem tēporis ¶ De pręſenti ¶ Uirgilius Dum fata ſināt viuite lęti Therentius Dum in dubio eſt animꝰ paulo momēto huc vl̓ ¶ De pręterito illuc impellitur Si rhomano imperio carthago ter non rebellaſſet penitꝰ de let a non fuiſſet Si cęlum rueret nulla feſtuca manęret ¶ ¶ De futuro Cum ego vixero dies fatatos moriar Therentius Sin ſencero te quicqͣꝫ fallacię conari in piſtrinum te dedam ¶ Omnis orō cōiunctiua vel indicatiua pręcedente aliqua iſtarum dictionum cū dum quādo ſi quia ⁊c̄. pulchre muta tur in duos ablatiuos abſolute poſitos quoꝝ vnus ſit noīa lis alter participialis ¶ Hic ſeruādum eſt ꝙ adiectiua oratio mutetur in participia ſua pn̄tis temporis Et paſſiua oratio in participia pręte riti tēporis qd̓ participium trahitur ad oēm differētiam tēporis ſcd̓m exigentiam ꝟbi adiūcti. Et iō talis ablatiuus ī reſolutione mutabitur in illud tēpus cuiꝰ ē ꝟbum adiūctū. ¶ Exemplum Facerem hoc patre ſcribente id ē ſi pater ſcriberet Feciſſem hoc patre ſcribente id eſt ſi pater ſcripſiſſet Faciam hoc patre ſcribente id ē ſi pater ſcripſit vel ſcripſerit ¶ Participia em̄ ſignificāt cum tꝑe limitabiliter. vt ſtudēs proficio ſtudens profeci ſtudens proficiam. primū ſtudēs ē pn̄tis tēporis. ſecūdum pręteriti. tercium futuri ¶ ¶ Exemplum pręcepti ¶ Grāmaticus dicit. Qn̄ rhoma florebat ⁊ ſcipio affricanus regnabat tūc reſpulica bn̄ gubernatur ⁊ carthago penitus delebatur Poſtqͣꝫ fluxiſſent pauci a nni ⁊ pompeiꝰ cū iulio diſſenſiſſet. ſumma ciuilis diſcordia regnare cępit Qn̄ vero bellum parabatur ⁊ pompeius vincebatur iulius cęſar monarchiam ī perij rhomani ſolus adeptus eſt Iſtę ſententię magis elegāter exprimētur mutādo ſuppoſitum ⁊ appoſitū in duos ablatiuos ſic ¶ Orator elegāter Rhoma florente atqꝫ ſcipione affricano ꝯſule reſpublica be ne gubernabatur Paucis fluētibꝰ annis pōpeio ⁊ iulio diſſentientibꝰ ſumma ciuilis diſcordia regnare cępit Bello vero ꝑacto ⁊ pompeio deuicto Iulius cęſar monarchiam imperij rhomani ſolꝰ ad eptus eſt. D qͥd gerūdia ſupina ⁊ participia ſunt inuēta vt duo l̓ tres aūt plures actꝰ attribuāt̉ vni ſuppoſito ſine cō iunctione media. ¶ Grāmaticus inepte dicit. Marcus Cicero puerilibꝰ annis poeticę vacabat ⁊ poſtea ſolutam orationem amabat ⁊ pręcepta dicēdi auidiſſime ꝓſequebatur qͥ mira ingenij claritate pollebat ⁊ oꝑa ſua multos ſaluabat ⁊ incredibili ſuauitate perorabat ¶ Hij ſex actus vnidantur ſuppoſito qͥ hoc pacto venuſti ordinātur. primū in participio. ſecūdum in verbo. terciū in gerūdio ponatur Et interponēdo nec non alios tres eodem ¶ Orator pulchredicit modo ordinētur Marcus Cicero puerilibꝰ annis poeticę vacans voluentibus annis ſolutam orōnem amabat p̄cepta dicendi auidiſſi me proſequēdo Nec non mira claritate ingenij pollens oꝑa ſua multos ſaluabat incredibili ſuauitate ꝑorando Ctauum p̄ceptum de gerūdijs Gerūdia multo venuſtiꝰ ſine regimine ponūtur ſub cōuenientia trium ſicut adiectiuum ⁊ ſubſtantiuū. ¶ Elegantius dicitur Ueni pariſius ſtudendi iuris cauſa Audiendę poeticę gratia. Uado ad ſcribendos libros Ad ſcribendas lrās Ad ſcribē¶ Quam ſi diceretur da volumina Ueni pariſius cauſa ſtudendi ius. grā audiendi poeticam. Uado ad ſcribendū libros. ad ſcribendū lrās ¶ Ita quoqꝫ ornatius dicitur. gerendoꝝ bellorum grā venit princeps qͣꝫ gerendi bella grā venit ¶ Sic audiendarum fabulaꝝ locus non eſt eccleſia. pulchrius d̓r: qͣꝫ audiendi fabulas locꝰ non Probatur autoritate eſt eccleſia Ciceronis Tu faccupidus mei videndi ſis. nondicit cupi¶ Probatur autoritate ſcripturę. dus me videndi Ad currendam viam ⁊ non ad currendum Item ad dandam ſcientiam ſalutis. ⁊ non ad dādum ¶ Hoc in loco perutile eſt ꝯmemorare differētiam gerūdio rum in dido dum Et ꝙ gerūdia nullum caſum regant an̄ ſe. ꝙ habent oēs caſus pręter vocatiuū in ſingulari ⁊ plurali. et iō poſſunt cōſtrui cum caſibꝰ a ꝑte poſt ſine regimine ſub cō uenientia trium ſicut adiectiuum ⁊ ſubſtantiuum ¶ Poſita ſunt exempla de gerūdijs in di In qͥbus clare vides cōſtructionem eoꝝ cū nomine ſubſtantiuo pręcedēte ſcꝫ cauſa. grā. locus. cupidus ⁊c. ⁊ cum caſibꝰ ſequētibꝰ tanqͣꝫ adiectiua cū ſubſtantiuis ¶ De gerūdijs in dum Uado ad audiendam miſſam Ad audiendos ſermones Ad audienda mandata Elegātius dictum ē qͣꝫ vado ad audiendum miſſam Ad audiendum ſermones Ita quoqꝫ famulꝰ noſter iuit ad emēdos piſces ad vendendas veſtes. ad videnda ſpecta cula ¶ De gerūdijs in do Pro ꝯfitiendo ſermone pro cōficienda epl̓a tota nocte labo raui pro ꝯponēdis lrīs totam noctem inſomnē duxi Uenuſtius dictū ē qͣꝫ pro cōficiendo ſermonē. pro ꝯficiendo epl̓aꝫ ⁊c. Ita etiam Ex cōtinuādo in poetica labore bonū delecta bile Ex cōtinuādo diligenter mercatoria bonū vtile Et ex cō tinuādo omniū v̓tutum officio bonum honeſtum ꝯꝑatur ¶ Gerundium indum p̄poſita illa p̄pōne inter elegēter ponitur loco pręteriti imꝑfecti ꝯiūctiui p̄poſito iſto aduerbio dum ¶ Exemplum. Inter cęnādum multas audiui facētias id ē dum cęnarem Inter ambulandū occurrit mihi epūs id ē dum ambularē Gerūdia indo plęrūqꝫ cum p̄poſitione p̄cedente Et ſępe ſine ea abſolute ponūtur ¶ Exemplū prioris Qui reipublicę gubernationem ſuſcipiūt facilitatem in audiendo humanitatem in agendo promptitudinem in ſatiſfa ciendo ſeruare debent ¶ Exemplum poſterioris. Non aūt reipublicę legiſperiti deficere debent dicendo ꝯſulendo ꝑſuadendo iuuādo qm̄ conſultando quid expediat in qͥritur Item ꝑtes audiendo teſtes examinando iuſticia āminiſtratur Gerūdia in dum ſępiſſime cum ē ꝯſtructa actus neceſſitateꝫ importāt ¶ Exemplum Therentius Ita res erat. faciundum fuit Item ſummū in rhetorica ſtudium habendam ē In dei ſeruitio perſeuerādum ē. id eſt neceſſe fuit ita fieri. ne ceſſe eſt habere ⁊ perſeuerare Item cū ea quidem ratione nati ſumus vt aliqͦd dignum vi ro a nobis tractandū ſit Non ē igitur nobis negligendum ſed diligenter nobis ꝓcurandū vt officioſum ſemꝑ aliqͥd ſit agendum Nec cōtra naturam eſt pugnādum verum in recto propoſito ſemꝑ perma nēdum eſt Onum pręceptum eſt de ſupinis Priora ſupina ꝯſtructionem petūt cum ꝟbis ſigni ficantibꝰ motum ad locum ¶ Hic nota ꝙ ꝟ̓ba ſignifican tia motū ad locū qͣſi indifferenter cōſtruūtur cū priori ſupino cum gerundijs indum ⁊ participio futuri tēporis in rus Nihil refert ſi dicas Uado venatum lepores Uado ad venādum lepores Uado venaturus lepores ¶ Item famulꝰ ibit venditum oleum Ibit ad vendendū oleum. ad venden da vina ⁊ ibit venditurus oleum ¶ Poſteriora ſupina ꝯſtructionē petūt cū qͥbuſdam adiecti uis paſſionemqꝫ potius qͣꝫ actionem ſignificant ¶ Exempla ſunt Hoc ē facile factu id ē vt fiat Ilud ē difficile intellectu id ē vt intelligat̉. Hęc fabula digna eſt auditu id ē vt audiatur ¶ Hic accipe cōtra barbaros grāmaticos dicentes ꝙ poſteriora ſupina ꝯſtruūtur cū ꝟbis ſignificātibus motum de loco. vt venio luſu. venio pranſu ⁊cͣ. ¶ Ar gͣuitur contra eos per ꝟgilium dicentē Nec facilis viſu nec dictu affabilis vlli ¶ Per therentium Sum extra noxam ſed non eſt facile excuſatu ¶ Per tullium Difficile dictu ē quātoꝑe cōciliet animos ce mitas affabilitaſqꝫ ſermonis Ecimū pręceptum de aduerbijs ¶ Aduerbium ſępe numero īmediate an̄ ꝟbum locetur niſi ſit cōꝑatm̄ vl̓ ſuperlatiuū qd̓ venuſte in fine ponitur. ¶ ¶ Exempla ſuntꝯ Fortiter patris equus currebat Studi ſe ioānes laborabat Sed mei patris equꝰ currebat fortiſſime Ioānes in practi ca laborabat fortiſſime Item q̄ mihi diligenter mandaſti fa cere curaui ſtudioſiſſime ¶ Aduerbium qͣꝫ cū poſitiuo ⁊ ſu perlatiuo. nūqͣꝫ vero cū cōꝑatiuo venuſte ponitur ¶ Exēpla ſunt ¶ Quod multi homines ⁊ qͣꝫplurimi īdocti grauiter errāt in via moꝝ. Et nō qͣꝫplures homines ſed bn̄ cōplures homines errāt Item qͣꝫ cito ⁊ qͣꝫ certiſſime rogo fa cias ⁊ non qͣꝫ citius ¶ Aduerbia poſitiua cōꝑatiua ⁊ ſuper latiua elocutiones nrās plurimū exornāt ¶ ¶ Exēpla ſunt ¶ Caute etiam prudenter ꝯmode liberalit̓er atqꝫ magnifice in magiſtratu te ſemꝑ habuiſti ¶ Nec etiam accuratiꝰ neqꝫ virilius vel ꝯmodius fieri potuiſſet qͣꝫ actum ē ¶ Qd̓ perit iſſime atqꝫ magnificentiſſime rēpublicā gubernaſti Adecimū pręceptum de participijs Participium ponitur elegāter loco relatiui ⁊ ſui ꝟbi pn̄tis p̄teriti ⁊ futuri tꝑis in rcō ⁊ obliquo ¶ Exemplum de recto Ut loco huiꝰ Plęriqꝫ de republica bn̄ meruerūt qͥ ſtipendi um non accipiūt nec accipient vel acceperunt Elegantius dicit Plęriqꝫ de re publica bn̄ meruerūt nulluꝫ ſtipendium accipientes vel accepturi ¶ Exemplū de obliquo Quam plurimos noſco ſcholaſticos qͥ nihil ꝓficiūt nec proficient. ſed tēpus ⁊ expenſas ꝑdunt ¶ Elegātiꝰ dicit Quā plurimos noſco ſcholaſticos nihil proficiētes nec pro fecturos verum ⁊ tēpus ⁊ impenſas perdentes ¶ Cauſa huiꝰ pręcepti ē qꝛ ꝑticipium includit in ſe hoc rela tiuū qui ⁊ ſuum vꝟ̓bum Igitur loco illoꝝ duoꝝ poteſt an̄ illd̓ ꝟbum collocari ¶ Exemplum vt Amans id ē qui amat Amaturꝰ id eſt qͥ amabit Amatus id ē qui amatus ē vel qͥ amabatur Amādus id ē qui amahit̉. Ex quo ſeqͥtur ꝙ eadem ſententia exprimit̉ per ꝑticipiū pn̄tis tē poris ⁊ verbū pn̄tis tēporis Item ꝑ participiū futuri tēporis in rus. ⁊ per vbum futuri tꝑis actiuū l̓ neutrale Ita etiā per participium futuri tēporis indus ⁊ per futuꝝ paſſiui v̓bi Iſta ꝑ diuerſa exēpla pręceptoribꝰ ꝓ pueris ſt̓ practicāda. ¶ Item ſcipio affricanus qui rhomanus cōſul creabatur ꝓ fugauit hanibalem qͥ italiaꝫ deuaſtauit liberauit rhomā q̄ a barbaris opprimebatur In hac orōne tria ſunt relatiua cum ſuis ꝟbis loco quoꝝ elegātius participia ponūtur Hoc pacto ſcipio affricanus rhomanꝰ ꝯſul creatus haniba lem italiam deuaſtātem ꝓfugauit. atqꝫ rhomā barbaris op preſſam liberauit. Uodecimū pręceptum eſt de p̄poſitionibꝰ Si caſuale p̄pōnis ſit ꝯplexum ex adiectiuo ⁊ ſubſtā tiuo tū ip̄a p̄pō venuſte ponitur in medio ¶ Exēpla ſunt Maximas ad res iuſticia conducit Ornatiſſimo in loco ſpoliati ſumus Iuſtis de cauſis malefici puniūtur ta quam obrem. qua de cauſa. qua exre b i ¶ Prępoſitio nōnunqͣꝫ ſuo caſuali poſtponit̉ ¶ Exēplū ¶ Ilud eſt negociū quo de multis in locis iudicatū eſt Hic eſt quo cum ſocietas eſt mihi gratiſſima. Ita quoqꝫ ⁊ qui cum ꝓ quo cū Etiam me cū te cuꝫ ſe cum no bis cum vobis cum quę etiam pn̄t eē aduerbia ¶ Iem Zatenꝰ quatenꝰ hactenꝰ quę etiā pn̄t eē dcōnes Et licet Tul lius ſępenumero vtatur de. ⁊ cum poſt ſua caſualia. nō tn̄ in alijs prępoſitionibꝰ illud imitādum ē ¶ Prępoſitio cū ſuo caſuali inter adiectiuū ⁊ ſubſtantiuum venuſte locatur ¶ Exemplum Ut ſumma in mercantijs exercendis induſtria reqͥritur. vide ſupra in fine primi pręcepti ¶ Inter prępoſitionem ⁊ ſuum caſuale ornate gtūs ſi fuerit collocatur ¶ Exemplum. Propter meritoꝝ amplitudinem ego te colui Ad regis pala cium per viarum multa diſcrimina me trāſtuli ¶ De principis noſtri potentia multi multa loquūtur Ercium decimū pręceptum de interiectionibꝰ Cum noſtris ſermonibꝰ aliquā leticiā vehementer aut triſticiam aut āmirationem. vel indignationem aut ſpē. vel timorem ſignificare volumꝰ idip̄m per cōiunctionē aptiſſime faciemus ¶ Per interiectiones mentis noſtrę ſignificamus affectꝰ qͥbus therentianę comedie alioꝝqꝫ amicorum libri pleni ſunt quę ſi geſtu voce atqꝫ vultū recte fiant magnā vim afferunt. ¶ Exemplum. ¶ Tullius Prochdij īmortales vbinam gentiū imus quā rempublicam habemꝰ. in qua vrbe viuimus ¶ Therētius Proch deum atqꝫ hominū fidem qͥd eſt ſi hęc non cōtumelia eſt ¶ Uach qͣꝫ infelici celoꝝ cōſtellatione nati ſumus ſi tā grauibꝰ moleſtijs tāqꝫ dura morte ſemꝑ cruciari debeamus ¶ Item Therentiꝰ Ducit ſecum vnā virginē pape facie ho neſtam ¶ Cū vehementem aliquē mentis cōceptumexplicare cupi mus aut rē magis claram ⁊ aꝑtam demonſtrare volumꝰ per verba multiplicata id efficere poterimus ad quā rem ſenten tiarum ſinonyma plurimū valent ¶ Exemplum Ubi mentis cōceptus nō dico mentis affectus v̓bis ſimpli cibus explicatur Qm̄ lrārum v̓tutes tales eē cōſtāt vt totus mūdus ex ip̄is gubernet̉ te hortor atꝫ rogo vt ad eas tibi cō parandas cures vt virū ex ip̄is te pręſtātiſſimū reddas ¶ Hęc ſnīa ſic ex v̓bis cū vehementia multiplicari p̄t ¶ Qm lrārum v̓tutes tales eē cōſtant vt in omniū potentiſſi moꝝ fama ſemꝑ extiterūt vt ex ip̄is vniuerſus terrarum orb̓ gubernetur exornetur ⁊ adiuuetur ⁊ cōſeruetur. nō ſolum te plurimū hortor atqꝫ moneo. verūetiā pro ſumma noſtrę familiaritatis ꝯiunctione maximoꝑe te rogo oro ⁊ obſccro vt ꝓ ip̄is lrārum ornamentis cumulatiſſime tibi comparādis tātoꝑe cures. labores. inſudes. inuigiles. atqꝫ incūbes. vt virū ex ip̄is te reddas preſtātiſſimū ¶ Aliud exemplū. Poſt deum noſtrū omnipotentē et parētes qͥ me genuerunt neminē habeo quē magis te diligam magis excolā. magꝭ ob ſeruem. neqꝫ maiori qͣꝫ te beniuolentia cōplectar. Uartū decimū eſt de anexis Cum ꝑ nomina aut ꝟba multiplicata nrām orōnē lo cupletare volumꝰ id ſumme obſeruādum ē. ꝙ orō ſꝑ creſcat ⁊ augeatur vt qd̓ ſeqͥtur maiorē vim ⁊ efficatioreꝫ habeat qͣꝫ ¶ Exemplū Therentius in andria qd̓ p̄cedat Adeo ne me ignauū adeo ingratū aut inhumanum putes vt neqꝫ me cōſuetudo. neqꝫ amor. neqꝫ pudor cōmoueat The rentius in eunucho Pergis ne ſceleſta mecū ꝑplexe loqui Quid ais venefica; quid ais ſacrilega ¶ Aliud exemplū ¶ Cum iuſticiā eamip̄am aꝑtiſſime ꝯſtare videamꝰ ex qͣ opida ciuitates prouincie nationes regna atqꝫ imperia gubernātur cōſeruātur ⁊ amplificātur. Oēm igitur cogitationē di ligentiam fortunas nrās atqꝫ noſip̄os totos libenter exponere debemus vt eaip̄a iuris ęquitas diligenter excō latur ¶ Item hoc in loco pręcedentis pręcepti exempla applicari poſſunt vbi per anexim dicūtur ¶ Rogo oro ⁊ obſecro Iem gubernetur ⁊ exornetur adiuue tur ⁊ conſeruetur Iem quem magis te diligam excolem ob ſeruem Uintū decimū eſt de ꝯꝑatiuis ⁊ ſuꝑlatiuis Inter cōꝑatiuum ⁊ ſuꝑlatiuū hoc int̓eſt. qn̄ ꝯꝑatiuū cū gto plurali iūgimus vtiqꝫ ſolum inter duo locum habere ſuꝑlatiuū vero inter plura ¶ Exemplum Manuū meaꝝ fortiorē dextra in cōꝑatiuo ⁊ non fortiſſima in ſuꝑlatiuo Ita quoqꝫ oculoꝝ meoꝝ acutior eſt dexter ⁊ nō acutiſſimus ¶ Ita ecōtrario digitoꝝ meoꝝ mediꝰ eſt lon giſſimus in ſuꝑlatiuo ⁊ non ꝯꝑatiuo ¶ Ex gͦ infertꝭ tius hanc ſacre fcripturce? q̄nem inept aFroes ſpes charitas maior hoꝝ charitas quod dicendū hriſſet maxi ma harū vel marimū hoꝝ. Idei inepta eſt autꝝa Axeheū. Xv. m̄ mpiniuꝰ/ ciūftone gebe Satitrepex vaſtrirein ⁊4 ¶ Multa cōꝑatiua recte locata nrās epiſtolas efficiūt ſplēdidiores ¶ Exemplum Ut ex omnibꝰ hominibꝰ qͥ magnā tibi beneuolentie ꝯiūctio nem ꝓfitentur vnū tibi potiſſimū adoptaſti qͥ dignitatē tuaꝫ magnoꝑe tueretur. cuiꝰ ſtudium ꝓ laude tua illuſtrāda tātū extitiſſe cōſtat. vt neqꝫ maiorem operā nec ſtudioſiorem curam. neqꝫ promptiorem diligentiā neqꝫ ardentiorem beneuolentiam quiſqꝫ tibi preſtare potuiſſet. Suꝑlatiua propt̓ magnā rerum reſonātiam orōnes noſtras reodūt ſplēdidiſſi mas ſtilūqꝫ noſtrum magis amplū longū ⁊ optimū Exemplum. vt Ego Caius lęlius S cipione meo tā fa miliariſſime ſemꝑ fretuſſuꝫ tā ſummoꝑe eū dilexi vt ſumma cū ip̄o ſim familiaritate cōiunctus Nec iniuria quū ip̄o ſūmum ſemꝑ mihi amorem preſtiterit ⁊ vigilātiſſimā pro rebꝰ meis diligentiam declarauerit ⁊ ampliſſimā mihi libertatis magnificētiam patefecerit vt nullū ſummū hominis amātiſ ſimi ⁊ liberaliſſimi officium p̄termiſerit. neqꝫ vllum maximū pro ſalute mea periculum ſubterfugere voluerit ¶ Comꝑatiuo ⁊ ſuperlatiuo non incōmode longe ⁊ multo ¶ Exemplum pręponūtur Iuſticia alijs v̓tutibꝰ multo preclarior extitit Marcus Cicero prę cęteris longe eloquētiſſimus euaſit. ¶ Multum parū modicum paulum paululū tm̄ quātū bene cū poſitiuo ſed nūqͣꝫ cū ꝯꝑatiuo ꝯſtructionem petūt Sed multo pauco modico paulo tāto quāto cū cōꝑatiuo et non poſitiuo locentur ¶ ¶ Exemplum Demoſthenes gręcoꝝ orator facūdiſſimus modico fuit Tul lio eloquētior ⁊ non modicū Quāto ſuperiores ſumus tā to nos geramus ſubmiſſius. non aūt tm̄ ⁊ quātum. Item huiꝰ anni frumenta paulo chariora fuere qͣꝫ pręcedentis. ⁊ non paulum ¶ Quiſqꝫ cū ſuꝑlatiuo venuſte ponitur nō cū poſitiuo ⁊ cō paratiuo ¶ Exemplū Ut optimus quiſqꝫ ſapientiſſimꝰ quiſqꝫ. hoc ē vnus quiſꝫ qui ē bonus. ⁊ vnuſqͥſqꝫ qui ē ſapiens Et non debet dici bo nus quiſqꝫ. ſapiens quiſqꝫ. ¶ Item non debet dici oēs optimi ⁊ cūcti ſapientiſſimi. ¶ Reprobat hic laurentiꝰ lactāt ium dicentē. Nam ⁊ ſi ita eēt placidiora quęqꝫ animalia Cū placidiora ō nia animalia fuiſſet. ¶ Ut ⁊ ita duo reqͥrunt ſuꝑlatiua aut nominalia aut aduer bialia. aut alterum nominale. alterū aduerbiale. ¶ Exemplum Tullius Ut quiſqꝫ optime gręce ſciret ita eſſe nequiſſimuꝫ. Item Ut quiſqꝫ animi magnitudine maxime excellit. Ita maxime vult omniū princeps eſſe Quintilanus. quod vt lō geoptimū ita difficilimū. ¶ Reprobatur hic donatus dicens. vt quiſqꝫ miſer ē ita ſenior videtur Ibi nullum ſuꝑlatiuū poſuit ſed cōfuſionem expoſitiuo ⁊ cōparatiuo fecit q̄ oratio ita emendatur vt qͥſꝫ maxime miſer eſt. ita maxime ſenex videtur. vl̓ vt quiſqꝫ mi ſerrimus eſt ita amiciſſimus Per cū poſitiuo Et qͣꝫ valde ſu perlatiuo iungi debet idemqꝫ pōderis in cōpoſitione habēt Sed qͣꝫ pro quātum cū poſitiuo ſolo locetni ¶ Exemplum. Ut perpulchre perdocte perdiligēter Et non dicatur ꝑ pulcherrime perdoctiſſime. ¶ Item qͣꝫ pulcherrime qͣꝫ doctiſſime qͣꝫ diligētiſſime Dicit laurentius Si aliter penes autores reperitur ſibi abeē non debet. quia non negat aliqn̄ aliter factum eē qͣꝫ dicat ſꝫ quod dicit id frequētiſſime factitatum eē quidem apud doctiſſimos b iij Ecimū ſextum pręceptum de poſitiuis Si poſitiua exaugere velimus addamus eis per exl per qͣꝫ vel in primis ¶ Exemplum Charus mihi ſis ⁊ periocūdꝰ vt aſſoles Princeps noſter ꝑdocilis eſt ⁊ pereffabilis Uiri per quā ſplēdidi in primis ho nore digni noſcūtur ¶ Negatio additur poſitiuo quā venuſte cōtrariam ſignifi cationem poſitiui tenēs ¶ Exemplū Haud illepido ſermone ſuū votū cōſequutꝰ ē id ē lepido ſermone Non mediocrem laudē apud ſenatores tullius orādo nactus ē id eſt magnam laudem. Ecimūſeptimū eſt de ꝓprijs epithetis Laudem titulos cuilibet hominū ꝓ qualitate ſui ſtatus ⁊ meriti officij atqꝫ dignitatis aſſignare perꝓpria epithe ta conandū eſt quę res ſi rite fiat ſummū noſtro ſermone ſplē dore affert ¶ Ad iſtud pręceptum bn̄ obſeruādum nedū in hominibus verum ⁊ in alijs rebꝰ omnibꝰ oportebit diligēter inſpicere et accurate cōſiderare quę ſit natura rerum quę vis quędignitas q̄ ve preſtantia ⁊ excellentia quibꝰ notatis ⁊ cognitis tūc idoneas proprias ⁊ cōuenientes adiectiuationes in poſitiuo comꝑatiuo vel ſuperlatiuo addemus illarum rerū ſubſtā tiuis Exemplum in ſpiritualibꝰ Scribendum ē ſic Sanctiſſimo ac beatiſſimo patri Summo pontifici Reuerendiſſimo in chriſto patri Cardinalibꝰ Epiſcopis ⁊ Abbatibus in poſitiuo Vt reuerendo ⁊ venerando ⁊c̄. Celeberrimo viro doctori meritiſſi Doctoribꝰ theologię mo Iuriſtis doctoribꝰ Spectatiſſimo pontifici iuris int̓pręti Prudenti vel prudentiſſimo Inferioribꝰ clericis Diſcreto vel diſcretiſſimo Ita prouido vel prouidiſſimo Sapienti Perdocto Erudi to vel eruditiſſimo ¶ Exēplū in ſecularibꝰ Scribēdū ē ſic Imꝑatori victorioſiſſimo ⁊ glorioſiſſimo romanoꝝ imꝑato ri diuo ⁊ ſemper auguſto Regi francię Chriſtianiſſimo pͥncipi. N. dei grā frācoꝝ regi Alijs regibus Secretiſſimo inclitiſſimo illuſtriſſimo vic torioſiſſimo glorioſiſſimo. Ducibꝰ Pręclariſſimo ⁊ illuſtriſſimo principi ¶ Exēplū Comiti magno Illuſtri generoſo. Baroni Generoſo Magnifico Prępotenti Militi Splendido generoſoqꝫ viro. Uel Strēnuiſſimo ⁊ ¶ Exemplum p̄potenti viro ſi bellicoſus ſit Mercatori Spectabili. ſpectato. fidiſſimo. magnifico. or natiſſimo. officioſiſſimo integerrimo Conſulibꝰ ⁊ Burgimagiſtris Grauiſſimo. inſigniſſimo. p̄ ſtantiſſimo. peritiſſimo. clariſſimo. ſplendidiſſimo. proba¶ Aequalibus: tiſſimo ⁊c̄. Dilecto vl̓ dilectiſſimo chariſſimo fideliſſimo cordialiſſimo facetiſſimo amantiſſimo ¶ De iſtis diuerſarum ꝑſonarū titulis habetur in quodam ꝑuo tractatulo quē ex diuerſis collectum curaui ¶ Aliud exēplum in laudem ciceronis ¶ Qm̄ in Marco Tullio Cicerone ſummo ⁊ celeberrimo qͦ dē oratore: tāta erat dicendi vis: tāta eloquētię facultas. tā ta agendi rō: tātęqꝫ ꝯſtabāt orōnis eius diuitię: vt in ip̄o eēt acutum ingeniū. graues ſnīę Interea memoria atqꝫ geſtꝰ oro torius vt onia poſſit animo ꝑcipere memoriacuſtodire. rem publicam adminiſtare ⁊ alia cętera gubernare Ergo ip̄e cice ro fuit diuina prudentia inſtructus excellenti ingenio prędi tus Incredibili animi fortitudine munitꝰ Ingēti tēperātia decoratus maxima integritate conditus ſingulari modeſtia illuſtratus. gratiſſima humanitate prępolitus ⁊ vt ōnia cō plectar cunctarū v̓tutum generibꝰ nobilitatꝰ ¶ Nonſolum hōibꝰ. verū omnibus rebꝰ ꝓ ſuis naturis atqꝫ p̄ſtantijs diligēter cognitis adiūgere debemꝰ ꝓprias ⁊ ꝯdignas adiec tiuatiōes poſitiuas ꝯꝑatiuas ⁊ ſuꝑlatiuas ¶ Sic dicimꝰ Cęlum ingenerabile incorruptibile ⁊ volubile Elementa generabilia ⁊ corruptibilia Ignem calidum Aerem humidum ⁊ perſpicuum Aquam frigidam Terram ſiccam Niuem albam Coruū nigrū Mare ſalſum ¶ Hęc pręcepta inter omnes doctiſſimos diuinus ille Maro acutiſſi me ſeruauit qui adeo cōfecte adeoqꝫ copioſe proprijs epithetis ſua cōſperſit carmina vt vix verſiculus ſit qͥ non mellis inſtar illoꝝ dulcedine roret aut ſententiarum gra uitate ſplendeſcat ¶ ¶ Exbucolicis Uirgilij. Patula I fagus Malū cōtagium denſa corilus Sacri fontes Nuda ſilex opacum frigus Alta cu preſſus leuis ſuſurrus Lentum viburnū Alta rupes Amara ſalix palumbes raucę ſtipula tenuis turtur gemens Dulce aruum Dulces nati Cerui leues Tener agnus piſces nudi Tener fętus poma mitia Pinguis victima caſtaneę molles Limoſus iuncus lac preſſum ¶ Ex Eneide virgilij dicentis Antrum vaſtum ſagittas celeres Uentos Luctantes timorem meſtum Tēpeſtates ſonoras mare veliuolum Arcem celſam mortem pallidam Noctem atram Lincem maculoſam Ignobile vulgus apros ſpumātes Ecimūoctauum eſt excęptio a tercio pręcepto. Oratio perfecta non ſolum in fine verbum ſemꝑ habe bit verumētiam ſignū aliquod vniuerſale. Aut cōparatiuū aut ſuperlatiuū nominalem vel aduerbialem ¶ ¶ Exemplum de ſigno affirmatiuo Quę tu mihi mandaſti perfeci omnia Item mandato tuo ob temperant omnes ¶ Exemplum de ſigno negatiuo Hanc niſi mors mihi adimet nemo Ego callidiorem hominem vidi neminē. ¶ Exemplum de ꝯꝑatiuo Ut pauco tꝑe petrus factus eſt multis laboribꝰ eloquētior. ¶ Exemplum de ſuꝑlatiuo Longe alijs plato euaſit doctiſſimus tem quę nobis pręcepta ſunt faciamus diligentiſſime. Ecimūnonū pręceptum In re lęta v̓bis triſtibꝰ Et in re triſti verbis lętis mini me vtemur ¶ Natura em̄ non patitur. vt cum graui aliquo merore prę mimur verboꝝ oblectationi vacare poſſit animꝰ Rem igitur triſtem ꝟ̓ba triſtia ⁊ rem lętam lęta decent Hoc elegātiſſime teſtatur oratius dicens Triſtia meſtum Uultum ꝟba decēt Iratum plena minarū Ludentem laſciua ſeuerum ſeria dcā Iceſimū ē de clauſula finali materię noſtrę In fine no Aſtre orationis aut epiſtolę optinēdum ē aliqͥd quod au ditoribus rem gratam efficiat eorumqꝫ animos vehementius ad id quod petimus alliciat Curādum ē vt epiſtola nrā aliquo egregio dicto cōcludatur quo facto nequaqͣꝫ vlterius producatur ne gratia illa quam bn̄ ſcribendo nacti ſumꝰ perdatur ¶ Exemplum ¶ Quod ſi feceris polliceor me fore nō mō paratū verū percupiduꝫ placere obtemperare moremqꝫ gerere tibi ſi qn̄ erit quod potero tuis votis cōplacere Quod ſi mearum precuꝫ gratia effeceris nunqͣꝫ me inuenies facti fauoriſqꝫ immemorem Quod ſi feceris cogita nullam rem tam arduā quā pro te nō putabo leuiſſimam mō in aliquo intelligo officium meū tibi profuturum Si quid erit in quo poſſim. meo officio tibi placere cognoſces me tibi rebꝰ tuis amicū eſſe vt beneuolen tia nemini tuoꝝ cedam ¶ Hęc ⁊ multa ſimilia exepiſtolis familiaribꝰ Tullij colligi poſſunt ¶ Elegantiarum viginti pręcepta finiūt Inpreſſa Da¶ uentrie ꝑ Iacobū de breda Anno dn̄i. M. EECC. xci. ¶ Uiceſima prima Februarij G6hom LA5. 113D AH1. dibi. 1UEt. IDLSEELLLTXI