Diui Thome de Aquino ordinis pre dicatorum cōmentaria in omnes epi ſtolas beati Pauli apoſtoli: glorioſiſ ſimi gentium doctoris. profundiora theologie accurate dilucidantia.

Prologus.
¶ Feliciter incipiunt cōmētaria clariſſimi doctoris. angeliciqꝫ ac communis ſancti Thome de aquino ordinis predicatoꝝ: ſuꝑ epiſtolas ſanctiſſimi gentiū doctoris pauli apl̓i. correcta emēdataqꝫ ſūma cū diligētia. ac ingēti ſolicitudīe per me fra treꝫ petrum de bergamo. ordinis fratrū predicatoꝝ ſacre pagine minimū ꝓfeſſo rē Et primo ſuper epiſtolā ad romanos. AS electio nis ⁊cͣ Act. 9. Hoīes in ſacra ſcriptura inueniunt̉ vaſis com parati ꝑꝑ quattuor. ſcꝫ ꝑꝑ ꝯſti tutione. repletionē. vſū et fru ctum. ¶ Primo enim ꝙͣtum ad cōſtitutionē. Uas enim ar tificis arbitrio ſubiacet. Ie. 18 Fecit illud vas alteꝝ ſicut pla tuerat ei. ⁊cͣ. Sic et cōſtitutio hominū ſubiacet dei arbitrio. de qͦ in psͣ. Ip̄e fecit nos et nō ip̄i nos. Vnde yſa. 45. dicit. Nunqͥd dicit lutū figule ſuo qͥd facis? Et infra. 9. capi. ad roman̄. Nūqͥd dicit fig mentum ei qͥ ſe finxit. quid me feciſti ſic? Et inde eſt ꝙ ſe cūdum volūtatē dei artificis diuerſa inuenit vaſoꝝ cōſti tutio. 2. thimo. 2. In magna aūt domo nō ſolū ſunt vaſa aurea et argentea ſed etiam lignea et fictilia. Beatus au tē paulus qꝛ vas electiōis noīatur: in verb̓ ꝓpoſitis qͣle vas fuerit patet qd̓ dicit̉. Eccle. 5. Quaſi vas auri ſoli dum ornatum omni lapide precioſo. Aureum qͥdem vas fuit ꝑꝑ fulgorē ſapientie. de qͣ poteſt intelligi qd̓ dicitur ꝓuer. 3. Precioſior eſt cūctis oꝑibus. Unde et beatꝰ pe trus teſtimoniū ꝑhibet ei dicēs.j. pe. 3. Sicut et cariſſi mus frater nr̄ paulus ſcd̓m datā ſibi ſapiētiam ſcripſit vo bis. Solidū qͥdem fuit virtute caritatis. de qͣ dicit̉. can. vltīo. Fortis eſt vt mors dilectio. Un̄ et ip̄e dicit. Ro. 8 Certus ſum enim qꝛ neqꝫ mors neqꝫ vita ⁊c̄ poterūt nos ſeꝑare a caritate dei. Ornatū aūt fuit omni lapide precio ſo. ſcꝫ oībꝰ virtutibꝰ de qͥbus dicit̉.j. cor. 3. Si qͥs ſuper edificat ſupra fūdamētum hoc aurū argētuꝫ lapides pre cioſos. ⁊cͣ. Unde ⁊ ip̄e dicit. 2. cor. j. Gloria nr̄a hec ē te ſtimoniū cōſciētie nr̄e ꝙ in ſimplicitate cordis ⁊ ſinceri tate dei: et non in ſapiētia carnali: ſed in gr̄a dei cōuerſa ti ſumus in hoc mundo. Quale aūt fuit iſtud vas talia ꝓ pinauit. docuit em̄ excellētiſſime diuinitatꝭ miſteria que ad ſapientiaꝫ ꝑtinēt vt patet.j. cor. 2. Sapiētiā loqͥmur inter ꝑfectos. Cōmendauit etiam excellētiſſime caritatē j. cor. 13. Inſtruxit hoīes de diuerſis virtutibus vt patꝫ col̓. 3. Induite vos ſicut electi dei ſancti ⁊ dilecti viſcera miſericordie. ⁊cͣ. Scd̓o etiā ad vaſa ꝑtinere videt̉ vt liqͦ re aliqͦ impleant̉ ſcd̓m illd̓ quarti. ꝝ. 4. Illi offerebāt va ſa ⁊ illa infundebat. Inuenit̉ etiam inter vaſa diuerſitas qͣntū ad huinſmodi plenitudineꝫ. Nam q̄dam inueniunt vaſa vini. q̄dam olei et diuerſa diuerſi generis. ſic etiam et homines diuerſis gratijs qͣſi diuerſis liqͦribus replent̉ diuinitꝰ.j. cor. 12. Alij dat̉ per ſpūm ſermo ſapiētie. alij ⁊cͣ. Hoc autē vas de quo nunc agitur plenū fuit p̄cioſo li quore.ſ. noīe chriſti. de quo dicit̉. can.j. Oleū effuſuꝫ no men tuū. Vnde dr̄. Vt portet nomen meū. Totus enim videtur fuiſſe hoc noīe plenus ẜm illud apoc 3. Scribaꝫ ſuper eū nomē meū Habuit eniꝫ hoc nomen in cognitiōe
intellectꝰ ſcd̓ꝫ illd̓. j. cor. 2º. Nō em̄ iudicaui me ſcire ali qͥd inter vos niſi xp̄m. Habuit etiā hoc nomē in dilectiōe affectus ſcd̓ꝫ illud. Ro. 8. Quis nos ſeparabit a caritate xp̄i. j. cor. vltīo Si qͥs non amat dn̄m noſtrum ieſū xp̄m ſit anathema Habuit etiā ip̄m in tota vite ſue cōuerſati on. Unde dicebat gal̓. 2. Uiuo autē iā nō ego. viuit ꝟo in me xp̄s. ¶ Tertio quātum ad vſum ꝯſiderādum eſt ꝙ oīa vaſa alicui vſui deputant̉. ſed quedā ad honorabilio rem. qͣdam ad viliorē ſcd̓m illud. Ro. 9. An non habet poteſtatē figulus luti ex eadē maſſa facere aliud qͥdē vas in honorem. allud vero in cōtumeliam? Sic etiaꝫ homi nes ſcd̓m diuinam ordinationē diuerſis vſibus deputant̉ ſcd̓m illd̓. ecc̄. 33. Om̄es homines de ſolo et ex terra. vn̄ et creatus eſt adā. In multitudine diſcipline dn̄i ſeꝑauit eos: et immutauit vias eorum ex ipſis bn̄dixit et exalta uit. maledixit et humiliauit. Hoc aūt vas ad nobilē vſum eſt deputatū. Eſt em̄ vas portatoriū diuini noīs Dicitur enim vt portet nomē meū. quod qͥdē nomen neceſſarium erat portari qꝛ lōge erat ab hoībus ſcd̓ꝫ illud yſa. 30. Ec ce nomen dn̄i venit de longinquo Eſt aūt nobis longin quū ꝑꝑ penitētiam ſcd̓m illd̓ psͣ. cxviij. Longe a pecca toribus ſalus. Eſt etiā lōginquū nobis ꝑꝑ intellectꝰ ob ſcuritatem. Vnde ⁊ de qͥbuſdam dicit̉ heb̓. xj. ꝙ erant a lōge aſpiciētes Et. nūeri. 24. dicit̉. Uidebo eū ſꝫ nō mo do: intuebor illū: ſed nō ꝓpe. Et ideo ſicut angeli diui nas illuminationes ad nos deferūt tanꝙͣ a deo diſtā tes ita apoſtoli euāgelicam doctrinā ad nos detulerūt. Et ſi cut in veteri teſtamēto poſt legem moyſi legunt̉ ꝓph̓e qui legis doctrinā populo tradebāt ſcd̓m illud mal̓. vlti mo. Mementote legis moyſi ſerui mei. ita etiam in nouo teſtamēto poſt euāgeliū legit̉ apl̓oꝝ doctrīa qͥ ea q̄ a dn̄o audierunt tradiderūt fidelibus ẜm illud.j. cor. xj. Acce pi a dn̄o qd̓ ⁊ tradidi vob̓. ¶ Portauit autē beatus pau lus nomē chriſti. primo qͥdem in corꝑe. cōuerſationeꝫ ⁊ paſſionē eiꝰ imitando ſcd̓m illud gal̓. vltimo. Ego enim ſtigmata xp̄i ieſu in corꝑe meo porto. ¶ Scd̓o in ore qd̓ patet in hoc ꝙ in epl̓is ſuis frequētiſſime xp̄m noīat. Ex abūdantia eniꝫ cordis os loquit̉ vt dicitur Mat. xij. Un̄ poteſt ſignificari ꝑ colūbam de qͣ dicit̉ gen̄. 8º. Ꝙ venit ad archā portās ramum oliue in ore ſuo. Quia enim oli ua miẜicordiam ſignificat cōgrue ꝑ ramū oliue accipitur nomen ieſu xp̄i qd̓ etiam miſericordiā ſignificat ſcd̓ꝫ illd̓ Mat.j. Vocabis nomē eius ieſum. Ipſe em̄ ſaluū faciet ppl̓m ſuū a peccatꝭ eoꝝ. Hunc aūt ramum virētibꝰ folijs detulit ad archā.ſ. eccl̓iaꝫ. qn̄ eius virtutē ⁊ ſignificatio nem multiplicit̓ expreſſit: xp̄i gratiā ⁊ miſericordiā on̄dē do. Unde ip̄e dicit.j. thi. j. Ideo miẜicordiā cōſecutꝰ ſū vt in me primū oſtēderet ieſus xp̄s omnē patiētiaꝫ. Et in de eſt ꝙ ſicut inter ſcripturas veteris teſtamēti maxīe fre quentant̉ in eccl̓ia pſalmi dauid qͥ poſt peccatum veniam obtinuit: ita in nouo teſtamēto frequētant̉ epl̓e pauli qui miſericordiā cōſecutꝰ eſt. vt ex hoc pctōres ad ſpē erigā tur. ꝙͣuis poſſit et alia ratio eē: qꝛ in vtraqꝫ ſcriptura fe re tota theologie cōtinet̉ doctrina ¶ Tertio portauit nō ſolum ad pn̄tes ſed etiā ad abſentes ⁊ futuros ſcripture ip̄m tradendo ſcd̓m illud yſa. 8. Sume tibi libruꝫ gran dem et ſcribe in eo ſtilo hoīs. In hoc aūt officio portādi nomen dei oſtēdit̉ eiꝰ excellentia qͣntum ad tria ¶ Pri mo qͥdem ꝙͣntū ad electiōis gr̄am vnde dicitur vas eleti onis. Eph̓. 1. Elegit nos in xp̄o ante mūdi cōſtitutionem ¶ Scd̓o ꝙͣtum ad fidelitatē qꝛ nihil ſui q̄ſiuit ſꝫ xp̄i. ẜm illud. 2. cor. 4. Non enim noſmetip̄os predicamus ſed xp̄m ieſuꝫ. Vnde dicit vas electionis eſt mihi. ¶ Tertio ꝙͣtum ad ſingulareꝫ excellētiā Vnde ip̄e dicit. j. cor. 15. Habūdantius illis omnibus laboraui Unde ſignāter di cit Vas electionis ē mihi qͣſi pre alijs ſingularit̓. Quā tum ad fructum cōſiderandū eſt ꝙ quidam ſunt qͣſi vaſa
a ij

Ad Romanos
inutilia vel ꝑꝑ peccatū vel ꝑꝑ errorē ſcd̓m illud. Ie. 51. Reddidit me quaſi vas inane. Sed beatus paulus fuit purus a peccato et errore. vnde fuit vas electionis vtile ẜm illud. 2. thi. 2. Si quis emēdauerit ſe ab iſtis.ſ. erro ribus ⁊ peccatis erit vas in honorē ſanctificatū vtile dn̄o Unde vtilitas ſiue fructus huiꝰ vaſis exprimit̉ cuꝫ dicit̉ Corā gentibꝰ quarū doctor fuit ſcd̓m illud.i. thi. 2. Do ctor getiuꝫ in fide ⁊ veritate Et regibꝰ qͥbus fidē xp̄i an nūciauit ſicut agrippe vt habet̉. Act. 16. et etiā neroni ⁊ eiꝰ principibꝰ Un̄ dicit. phil̓. j. Que circa me ſūt magis ad ꝓfectū venerūt euangelij. ita vt vincl̓a mea manifeſta fierēt in xp̄o. in omni pretorio yſa. 49. Reges videbunt et cōſurgent principes. Et filijs iſrael cōtra quos de xp̄o diſputabat Act. 9. Saulus aūt magis cōualeſcebat ⁊ cō fundebat iudeos qͥ habitabāt dama ſci. affirmās quoniā hic eſt xp̄s. ¶ Sic igitur ex ꝟbis p̄miſfis poſſumꝰ acciꝑe quattuor cauſas huius oꝑis.ſ. epl̓arū pauli quas pre ma nibus habemꝰ. primo qͥdem auctorē in vaſe. ſcd̓o materi am in noīe xp̄i que eſt plenitudo vaſis: qꝛ tota doctrina hec eſt de doctrina xp̄i. Tertio modo in vſu portationis. Tradit̉ em̄ hec doctrina ꝑ modū epiſtolarū q̄ per nūcios portari cōſueuerūt ẜm illd̓ ſcd̓i. pa. 30. Perrexerūt cur ſores cū epl̓is ex regꝭ imꝑio ⁊cͣ. qͣrto diſtinctionē operis in vtilitate predicta Scripſit enim. 14. epiſtolas quarū nouē inſtruūt eccleſiā gentiū. quattuor prelatos et prin cipes eccleſie.i. reges ſcꝫ que eſt ad heb̓. filios iſrael. Eſt enim hec doctrina tota de gr̄a xp̄i q̄ quidē poteſt triplici ter cōſiderari Uno modo ſcd̓m ꝙ ē in ip̄o capite. ſcꝫ xp̄o ⁊ ſic cōmendatur in epl̓a ad heb̓. Alio modo. ſcd̓m ꝙ eſt in mēbris principalibus corporis miſtici et ſic cōmendat̉ in epl̓is que ſunt ad prelatos. Tertio modo ſcd̓m ꝙ ē in ipſo corpore miſtico qd̓ eſt eccleſia et ſic cōmendat̉ in epi ſtolis q̄ mittūtur ad getiles. quarū hec ē diſtinctio. Nā ip̄a gr̄a xp̄i tripliciter poteſt conſiderari Uno modo ſcd̓ꝫ ſe ⁊ ſic comendatur in epiſtola ad Romanos Alio modo ſcd̓m ꝙ eſt in ſacramētis gratie et ſic cōmendatur in dua bus epl̓is ad corin. In quaꝝ prima agit̉ de ipſis ſacramē tis. In ſcd̓a de dignitate miniſtroꝝ. et in epiſtola ad gal̓. in qua excludūtur ſuperflua ſacramenta ꝯtra illos qͥ vole bant vetera ſacramēta nouis adiungere. Tertio ꝯſidera tur gratia xp̄i ſcd̓m effectū veritatis quē in eccleſia fecit. ¶ Agit ergo apl̓us primo quidē de inſtituttiōe eccleſia ſtice vnitatꝭ in epl̓a ad ephe. Scd̓o de eiꝰ cōfirmatiōe ⁊ ꝓfectu in epl̓a ad phil̓. Tertio de eius defenſiōe. Cōtra errores quidē in epiſtola ad col̓. contra ꝑſecutiones vero preſentes in prima ad thal. cōtra futuras vero et precipue tempore antixp̄i in ſcd̓a Prelatos vero eccleſiaꝝ īſtruit et ſpirituales et temporales. Spirituales qͥdem inſtruit de inſtitutione et gubernatōe eccleſiaſtice vnitatis in pri ma ad thi. de firmitate contra ꝑſecutores in ſcd̓a Tertio de defenſione contra hereticos in epl̓a ad titum. hn̄os vero tēporales inſtruit in epl̓a ad phil̓. Et ſic patet ra tio diſtinctionis ⁊ ordinis omniū epl̓aꝝ. Sed videtur ꝙ epl̓a ad Ro. nō ſit prima. priꝰ em̄ videt̉ ſcripſiſſe ad cor. ſcd̓m illud Ro. vltimo Comendo vobis pheben que eſt chencris vbi eſt portus corinthioꝝ. Sed dicendū ꝙ epi ſtola ad corī. prior eſt tempore ſcripture. ſed epl̓a ad ro manos premittit̉ tū ꝑꝑ dignitatē romanoꝝ qui alijs gē tibus dn̄abantur. qꝛ hic cōfutabatur ſuꝑbia que ē initiū omnis peccati. vt dicitur eccl̓. 10. tum qꝛ etiaꝫ hoc exigit ordo doctrine vt prius gratia cōſideretur in ſe ꝙͣ vt eſt in ſacramētis. ¶ Itē querit̉ vnde apl̓us hanc epl̓am ſcrip ſit. Aug. dicit ꝙ de athenis. Hieronymꝰ ꝙ de chorītho. nec eſt contradictio qꝛ forte athenis incepit eam ſcribere ſed corinthi cōſūmauit. ¶ Itē obicijt̉ cōtra id qd̓ in glo. dicitur aliqui fideles anteꝙͣ petrus romanis predicaue runt. In eccleſiaſtica vero hiſtoria dicitur ꝙ petrus pri8 mus predicauit eis. Sed intelligenduꝫ eſt primus inter apoſtolos. ⁊ cū ſequela magni fructꝰ. ante vero predica uerat romē barnabas. vt habet̉ in itinerario clemētis. Capitulū primum. Aulus ſeruus ieſu chriſti: voca tus apoſtolus. ſegregatus in euā gelium dei. Hec epiſtota in duas partes diuidit̉. ſcilicet in ſalutatio nem ⁊ epiſtolarē tractatuꝫ qui incipit ibi. Primū quidē gratias ⁊c̄. Circa primum tria facit. primo deſcribit̉ per ſona ſalutans. ſcd̓o ſalutate ibi. Omnibus qͥ ſunt rome tertio ſalus ꝯptata ibi. Gratia vobis ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. primo enim deſcribitur ꝑſona auctoris. ſcd̓o cōmē datur eiꝰ officiū ibi. Qd̓ ante ꝓmiſerat ⁊c̄. Perſona au tem ſcribentis deſcribitur a quattuor. primo quidem ex nomine cū dicit. paulus Circa qd̓ tria cōſiderāda ſūt. pri mo quidē proprietas eius. Hoc enim nomē ſcāui qd̓ hijs litteris deſcribitur non poteſt hebraicū eſſe. qꝛ apud he braicos non inuenit̉ hoc elemētū. p. Sed poteſt eſſe gre cum et latinū. ſi tamen aliqd̓ elementum ei ꝓpinquum ſumatur. qd̓ eſt. p. poteſt eſſe hebreum. ¶ Secūdo conſi derāda eſt eius ſignificatio. ſcd̓m enim ꝙ poteſt hebreuꝫ eſſe idem eſt ꝙ mirabilis vel electus. ſcd̓m autē ꝙ ē gre cum idem eſt ꝙ quietus. ſcd̓m vero ꝙ eſt latinū idem eſt qd̓ modicus. Et hec quidē ei cōueniūt. Electus quideꝫ fuit qͣntū ad gratiam. Vnde act. 9. Uas ęlectionis eſt mi hi iſte. Mirabilis fuit ī opere Ecc. 43. Uas admirabile opus excelſi. Quietus in cōtemplatione. Sapientie. 4. Intrans in domū meam conqͥeſcam cum illa. Modicus per humilitatē.. cor. 15. Ego ſum minimus apoſtolorū ¶ Tertio cōſiderādum eſt quando ſit hoc nomē apoſtolo impoſitū cum tn̄ ante ſaulus vocaretur vt habetur act. 9. Circa hoc triplex eſt opinio Hieronymꝰ dicit ꝙ cū prius vocaretur ſaulus poſtmodum voluit vocari paulus ꝑꝑ quoddam inſigne ſuū qd̓ fecit.ſ. qꝛ cōuertit ſergiū pau lum procōſulē. vt habet̉ act.13. ſicut et ſcipio dictus eſt affricanus. qꝛ deuicit affricā Alij vero dicunt ꝙ hoc no men impoſitū eſt ſibi ꝑꝑ ꝓfectū virtutū qui ex hoc noīe ſi gnatur vt dictum eſt. Imponunt̉ enim diuinitus qͥbuſdā noīa a principio natiuitatis ad deſignandā gratiā quam a principio cōſequuntur. ſicut patet de Iohāne baptiſta. Luc. 1. Quibuſdam vero mutant̉ noīa ad deſignandū ꝓfectum virtutis eorum. vt criſoſtomus dicit. ſicut patet de abraam gen̄. 28. Et de petro. Mat. 16. ¶ Alij vero dicūt et melius ꝙ paulus fuit a principio binomius. Cō ſuetū em̄ erat apd̓ iudeos vt ſimul cū noībꝰ hebraicis aſ ſumerēt ſibi noīa illarū gentiū qͥbus ſeruiebant. ſicut ſub grecꝭ exn̄tes noīabant̉ noībꝰ grecoꝝ. vt patꝫ de Iaſone ⁊ menelao ſcd̓i mach. 4. Hoc aūt nomē paulus ab antiqͦ celebre fuit apd̓ romanos. ⁊ ideo cū diceret̉ ſaulus ſcd̓m hebre. vocatus eſt etiam paulus ẜm romanos. quo noīe nō videt̉ vſus niſi poſtꝙͣ cepit gētibus predicare. Unde act. 13. dicitur. Gaulus qͥ ⁊ paulus. Et hoc magis appro bat aug. ¶ Scd̓o deſcribit̉ ꝑſona ſcribētis ex cōditione cū dicit. Seruus xp̄i. videt̉ aūt eſſe abiecta cōditio ẜuitu tis ſi abſolute cōſideret̉. Vnde ⁊ ſub maledicto ꝓ pctō infligitur gen̄. 9. Maledictꝰ canaan puer ſeruꝰ ſeruoruꝫ erit fratrū ſuoꝝ. Sed reddit̉ cōmendabilis ex eo ꝙ addit̉ ieſu xp̄i. ieſus enim interp̄tat̉ ſaluator. Mat. 1. Ip̄e enim ſaluū faciet ⁊cͣ. Xp̄s interp̄tat̉ vnctus ſcd̓m illd̓ psͣ. 44. Unxit te deus deus tuus ⁊cͣ. Per qd̓ deſignat̉ dignitas xp̄i. ⁊ qͣntū ad ſanctitatē qꝛ ſacerdotes vngebant vt patꝫ exo. 28. Et qͣntum ad poteſtatem quia etiam reges vn gebantur vt patet de dauid primi re. 6. et de ſalomone tertij re. primo Et quantum ad cognitionem quia etiam ꝓphete vngebantur vt patet de helſeo tertij re. 19. Ꝙ

I. Ca.
autem aliquid ſubijciatur ſue ſaluti et ſpirituali vnctio ni gratie laudabile eſt. quia tanto aliquid eſt perfectius quātomagis ſue ꝑfectioni ſubiicitur ſicut corpus anime etiam aer luci. psͣ. cxv. O domine quia ego ſeruus tuus ſum. Sed contra eſt qd̓ dicit̉ Io. 15. Iam nō dicam vos ſeruos ſed amicos. ¶ Sed dicendū ꝙ duplex eſt ſeruitꝰ. Una timoris q̄ nō cōpetit ſāctis. Ro. 8. Nō accepiſtis ſpiritū ẜuitutis. Alia humilitatis ⁊ amoris q̄ ſanctis cō uenit ſcd̓m illd̓ Luc. 17. Dicite ſerui inutiles ſumꝰ. Cū enim liber ſit qͥ eſt cauſa ſui. ſeruus aūt qͥ eſt cauſa alteriꝰ ſicut ab alio mouēte motus ſi qͥdem ſic agat cauſa alteri ſicut ab alio motus. ſic eſt ſeruitꝰ timoris: q̄ cogit hoīem oꝑari cōtra ſuā voluntatem Si vero aliqͥs agat cauſa al terius ſicut ꝑꝑ finē ſic eſt ſeruitꝰ amoris. qꝛ amicoꝝ eſt be nefacere ⁊ obſeqͥ aīco ꝑꝑ ip̄m vt philoſophꝰ dicit ī nono ethicorū. ¶ Tertio comendat a dignitate cū dicitur Vo catꝰ apl̓us. Dignitas apl̓atꝰ eſt precipua in eccl̓ia ſcd̓m illd̓. 1. cor. 12. Quoſdā quideꝫ poſuit deꝰ in eccl̓ia primū apl̓os. Apoſtolus em̄ idē ē qd̓ miſſus ſcd̓m illud Io. xx. Sicut miſit me pater ⁊ ego mitto vos.i. ex eadē dilectōe ⁊ cū eadem auctoritate. Dicit autē vocatus apl̓us. ad de ſignandū gr̄am.i. vocatus ad hoc ꝙ ſit apl̓us. Heb̓. 5. Nemo aſſumit ſibi honoreꝫ. Vel ad deſignandū excellē tiam vt ſicut vrbs anthonomaſice vocatur ip̄a roma. ita apl̓us vocatur paulus ſcd̓m illud ī. cor. 15. Abūdantius illis oībus laboraui. Ul̓ ad deſignādū hūilitatē vt ſit ſen ſus. nō audeo me dicere apl̓m. ſed hoīes me vocāt ſic.1. cor. 15. Non ſum dignus vocari apl̓us ¶ Quarto deſcri bitur ꝑſona ſcribentis ex officio cū dicit. Segregatus in euāgeliū dei. Segregatꝰ inꝙͣ vel per cōuerſionē ab infi delibus ſcd̓ꝫ illud gal̓. 1. Cum aūt placuit ei qui me ſegre gauit ex vtero matris mee.ſ. ſinagoge vl̓ ſegregatus per electionē ab alijs diſcipulis ſcd̓m illud act. 12. Segrega te mihi ſaulū ⁊cͣ. Euangeliū auteꝫ idē eſt qd̓ bona annū ciatio. Annūciatur em̄ in ip̄o cōiunctio hoīs ad deū que eſt bonum hoīs ſcd̓m illud psͣ. lxxi. Mihi aūt deo adhe rere bonū eſt. Triplex aūt cōiunctio hoīs ad deum annū ciatur in euāgelio. Prima qͥdem per gratiā vnionis ẜm illud Io. i. Verbum caro factū eſt Scd̓a per gratiam ad optiōis ꝓ vt inducitur in psͣ. Ego dixi dij eſtis et filij ex celſi omnes. Tercia per gloriam fruitionis. Io. 17. Hec eſt vita eterna. yſa. 52. Qm̄ pulchri ſuper mōtes pedes annūciantis. hec autē annūciatio nō hūanitus ſed a deo facta eſt. yſa. 21. Que audiui a dn̄o exercituum deo iſrael anūciaui vobis. Vnde dicit In euāgelium dei. ¶ Lectio ſecunda. Uod ante ꝓmiſerat per ꝓphetas q ſuos in ſcripturis ſctīs de filio ſuo qui factus eſt ei ex ſemine dauid ſecundum carnem. Deſcripta ꝑſona ſcribentis. hic cōmendat̉ negotium ſibi cōmiſſum ſcꝫ euangelium. cuius in premiſſis duplex cō mendatio poſita eſt. quarum vna permanet ad vtilitateꝫ quā habet ex materia que ſignificatur ex ip̄o euāgelij no mine. ex qͦ datur intelligi ꝙ in eo bona anūcientur. Alia vero eſt ex auctoritate quam habet ex parte auctoris que eſt expreſſa in eo quod dictuꝫ eſt. dei. Vtrāqꝫ ergo com mēdationē proſequitur apl̓us. primo qͥdē illā q̄ eſt ex ꝑte auctorꝭ. Scd̓o illā que eſt ex ꝑte materie ibi De filio ſuo Circa primum cōmendatur euāgeliū qͣdrupliciter. Pri mo quidē ex antiquitate quod fuit neceſſariū contra pa ganos qui euangelio detrahebant quaſi poſt lōga tempo ra ſubito eius predicatio eſſet exorta et ad hoc excludēdū dicit. Qd̓ ante. qꝛ licet ex tēpore certo predicari inceꝑit. ante tamen pronunciatū fuit diuinitus. yſa. 20. Anteꝙͣ venirent indicaui tibi. Scd̓o ex eius firmitate que deſignatur in hoc ꝙ dicit. Promiſerat quia ip̄e ante promiſit qui non mentitur. act. 13. Nos vobis anunciamus eam q̄ ad patres noſtros repromiſſio facta eſt. Tertio ex digni tate miniſtrorū ſiue teſtiū cū dicit. Per ꝓphetas quibus ante fuerant reuelata que ſunt cōpleta: circa verbū incar natum. Amos. 3. Non faciet dn̄s deus verbū ſcilicet in carnari niſi reuelauerit ſecretū ad ſeruos ſuos ꝓphetas. Act. 10. Huic omnes ꝓphete ⁊cͣ. Signanter aūt dicit ſu os. ſunt enim aliqui ꝓphete ſpū humano loquentes ẜm illud Ie. 23. Uiſioneꝫ cordis ſui loquūtur nō de ore dn̄i Unde dicit. Ti..1. Dixit quidaꝫ ex illis ꝓprius illorum ꝓpheta. Sunt etiam quidā ꝓphete demonū qui immū do ſpiritu inſpirātur ſicut ꝓphete quos interfecit helias vt dicitur 4. re. 18. Sed ꝓphete dei dicuntur qͥ diuino ſpiritu inſpirant̉. Ioel̓. 20. Effundā de ſpiritu meo ⁊cͣ. Quarto ex modo tradendi qꝛ non ſolum ſunt huilſmōi ꝓmiſſa verbo edicta. ſed litteris ſcripta. Vnde dicit. In ſcripturis. Abac. 2. Scribe viſum et explana illud. Nō autē cōſueuerūt ſcribi niſi magna q̄ ſunt digna memoria ⁊ que oportet ad poſteros deuenire Et ideo vt aug. dicit 18. de ciuitate dei tunc inceperūt ſcribi ꝓphetie de xp̄o per yſa. et oſee quādo roma eſt edita ſub cuius imperio chriſtus erat naſciturus et fides eius gentibus predican da. Io. 5. Scrutamini ſcripturas ⁊cͣ. Addit autē ſanctis ad differētiam ſcripturarū gentiliū. Dicunt̉ autē ſancte. primo quidem qꝛ vt dicitur 2. pe. 1. Spiritu ſancto inſpi rati. a. thi. 3. Omnis ſcriptura diuinitus inſpirata. Se cūdo quia ſancta cōtinēt. psͣ. Confitemini memorie ſan ctificationis eiꝰ. Tertio quia ſanctificant. Unde Io. 17 Sanctifica eos in veritate. Sermo tuus veritas eſt. Un̄ dicitur.i. mach̓. 12. Habentes ſolatio ſanctos libros qui in manibus ⁊cͣ. Scd̓o proſequitur cōmēdationē q̄ ſumil̓ ex bonis in euāgelio denūciatis que ꝑtinent ad materiaꝫ euāgelij q̄ eſt xp̄s quem quidē cōmēdat tripliciter. Pri mo quidē ex origine. Scd̓o ex dignitate ſiue virtute ibi. Qui predeſtinatus. Tertio ex liberalltate ibi. Per quē accepimus Originem autem chriſti deſcribit dupliceꝫ. Primo quidem eternam cum dicit. De filio ſuo. in quo excellentiam euangelij deſignauit. Nam miſterium ge nerationis eterne ante erat valde abſconditū. Vnde Sa lomon dicit. Ꝙ nomen eius et nomen filij eius ſi noſti Sed in euangelio patris teſtimonio eſt declaratū. Mat. z. et. 17. Hic eſt filius meus dilectus. Conuenienter au tem filius dei materia ſanctarum ſcripturarum eſſe dici tur que diuinā ſapientiam exponūt ſecundū illd̓ deutro. 4. Hec eſt ſapientia veſtra et intellectus coram populis Filius autem dicitur eſſe verbum et ſapientia genita.i. cor. i. Chriſtum dei virtutem et dei ſapientiaꝫ. ¶ Sed circa hanc filiationem tripliciter aliqui errauerūt. qͥdam enim dixerunt eum filiationem habere adoptiuam. ſicut Fotinus qui poſuit chriſtum initium ſumpſiſſe ex maria virgine quaſi hominem purum qui per vite meritum ad hanc celſitudinem peruenit vt pre ceteris ſanctis filius dei diceretur. Sed ſcd̓m hoc chriſto nō cōpeteret de ſcen ſus ad humanitatem ſed magis aſcenſus ad diuinitatem contra id qd̓ dicitur Io. 6. Deſcendi de celo Quidā ve ro poſuerunt huiuſmodi filiationem ſolummodo nuncu patiuā ſicut ſabellius qui dixit ipſum patrem incarnatuꝫ et ex hoc filium nominari. ita ꝙ eadem ſit perſona. et ſo lum nomina ſint diuiſa. ſed ſecunduꝫ hoc non cōpeteret filio mitti a patre cum ipſe dicat. Io. 6. ſe deſcendiſſe vt faciat voluntatem eius qui miſit euꝫ. Alij vero poſuerūt ſicut Arrius huiuſmodi filiationem eſſe creatam ita ꝙ fi lius dei ſit excellentiſſima creatura ex nihilo tamen pro ducta poſtꝙͣ prius non fuerat. ſed ſecundum hoc omnia non eſſent per ip̄m facta vt dicit̉ Io. i. oportꝫ eniꝫ eſſe nō factuꝫ per quem facta ſunt omnia. et hec tria excludūtur
a iij

Ad Homanos.
per hoc ꝙ ſignanter addit ſuo.i. proprio ⁊ generali. Di cit em̄ Hilarius. hic verus ⁊ proprius eſt filius origine ⁊ non adoptione: veritate non nūcupatione: natiuitate nō creatione. procedit em̄ a patre ſicut verbū a corde: quod pertinet ad eandē naturam: prefertim in deo in quo non poteſt aliquid accidentaliter aduenire. Unde ipſe dicit Io. 10 Ego ⁊ pater vnū ſumꝰ. Ꝙ dicit vnū liberat te ab arrio. ꝙ dicit ſumꝰ liberat a ſabellio. vt Aug. dic̄. ¶ Se cundo tangit temporalē originē cū dicit. Qui factus eſt vbi ſtatim vident̉ patrociniū ſui erroris aſſumere tres p̄ dicti errores ꝑ hoc qd̓ dicit. Qui factus eſt ei. nōem̄ con fitentur eternū ſed factuꝫ: ſed per ea que addunt̉ tollitur eorum intentio. quia em̄ dicit. Qui factus eſt ei excludit dictū Sabellij. non em̄ poteſt eſſe filius factus patri ſi ſit eadem perſona cuꝫ ipſo. ſed ꝑ incarnationē erit filius vir ginisª Ꝙ vero ſubdit. Ex ſemine dauid tollit intentio nem Fotini. Si enim per adoptionē eſſet factus dei fili us: non diceret̉ factus ex ſemine dauid: ſed magis ex ſpi ritu ſcꝫ qui eſt ſpiritus adoptionis filioꝝ. vt dicit̉ Ro. 8. Et eſt ſemen dei vt dicit̉. 1. Io. 3. Ꝙ vero ſequitur ẜm carnem tollit intentionē arrij qui ponit eum factū non ſo lū ẜm carnem ſed etiam ẜm diuinā naturā. ¶ Eſt etiā cō ſiderandū vlterius ꝙ circa ipſū incarnationis myſteriuꝫ multipliciter aliqui errauerūt. Neſtorius em̄ poſuit vnio nem verbi ad hominē eſſe factam ſolum ẜm inhabitatio nem. ſcꝫ ꝓut filius dei hominē illum inhabitauit excel lentius ceteris. Manifeſtum eſt enim ꝙ alia eſt ſubſtan tia inhabitantis ⁊ inhabitati ſicut hominis ⁊ domus. Et ẜm hoc ponebat aliam eſſe perſonā vel ypoſtaſim verbi ⁊ hominis: ita ꝙ alius eſſet ẜm perſonam filius dei. ⁊ aliꝰ filius hominis. Sed hoc manifeſte apparet falſum eſſe ꝑ hoc ꝙ apl̓us Phil̓. 2. vnionē huiuſmodi vocat exinani tionem. pater aūt ⁊ ſpūſſanctus inhabitant homines. ẜm illud. Io. 14. Ad eum veniemus ⁊ apud eum manſionē faciemus. Sequeret igitur ꝙ pater ⁊ ſpūſſanctus eſſent exinaniti qd̓ eſt abſurdum. Hoc ergo excluditur per hoc ꝙ apl̓us dicit. Qui ſcꝫ filius dei ē factus ẜm carnē.i. ha bens carnem ex ſemine dauid: qui modus loquēdi locuꝫ non haberet ſi hec vnio facta eſſet ſolū ẜm inhabitationē. De alijs enim qͦs ꝟbuꝫ inhabitat nō dicit̉ ꝙ verbū factū ſit hic vel ille. ſed ꝙ factū eſt ad Ieremiā vl̓ yſa. In hoc ergo ꝙ apl̓us cū dixit. De filio ſuo addit. qui factꝰ eſt ei ex ſemine dauid manifeſte excludit errorem. predictum. ¶ Rurſus aliqui alij licet duas ꝑſonas nō concedant in xp̄o ꝯcedunt tn̄ dn̄as ypoſtaſes vel duo ſuppoſita qd̓ in idem redit qꝛ nihil aliud eſt ꝑſona ꝙͣ ypoſtaſis ⁊ ſuppoſi tum rōnalis nature. cuꝫ ergo ſit vna ſolū ypoſtaſis ⁊ vnū ſuppoſitū in xp̄o qd̓ eſt ſuppoſitū vel ypoſtaſis verbi eter ni. nō poteſt dici. ꝙ illa ypoſtaſis ſit facta filius dei quia nō incepit eſſe filius dei. Sed tn̄ ſi inueniat̉ ab aliquo do ctore dictū exponendū eſt ſi factum eſt vt homo eſſet deꝰ. Scd̓m hoc ꝓprie dicitur: dei filius factus eſt hō. qꝛ ſem per nō fuit homo. Et ideo legendum eſt qd̓ hic dicitur vt ly. qui accipiatur ex parte ſubiecti vt ſit ſenſus qui filius dei factus eſt ex ſemine dauid. non autē ex ꝑte predicati quia ſenſus eſſet ꝙ aliquis exiſtēs ex ſemine dauid factꝰ eſt filius dei. qd̓ nō dicitur vere ⁊ ꝓprie ſicut dictum eſt. ¶ Fuerunt aūt alij qui poſuerunt vnionē eſſe factā ſcd̓m cōuerſionem verbi in carnē. ſicut dicitur aer fieri ignis. Unde eutices dixit ꝙ etiā ante incarnationeꝫ fuerūt due nature. poſt incarnationē vna. Sed hoc eſt expreſſe falſū quia cū deus ſit immutabilis ſcd̓m illud. Mal̓. 3. Ego de us et nō mutor. nō poteſt in aliquid aliud cōuerti. Unde cum dicit̉ factus eſt nō intelligit ſcd̓m cōuerſionē: ſed ſe cundū vnionē abſqꝫ diuina mutatione. Poteſt eniꝫ ali quid de nouo dici relatiue de aliquo abſqꝫ eius mutatione. puta aliquis nō immobiliter ſedens fit dexter per mu tationem eius qui trāſfertur. Et ſic deus dicitur ex tem pore dn̄s vel creator per mutationē creature. Et eadē ra tione dicitur de nouo factus homo.i. vnitus in ꝑſona hu mane nature. ¶ Fuerūt enim ⁊ alij qui dixerūt animam xp̄m non habuiſſe ſed ibi fuiſſe verbū loco anime.ſ. arriꝰ et apolinarius. Cōtra quos eſt illud. Ioh̓. 10. Nemo tol lit animā meā. Ꝙ ergo dicit̉. ſcd̓m carnē nō excluditur a xp̄o anima ſed caro ponitur ꝓ toto homine ſcd̓m illud Iſa. 40. Uidebit oīs caro ⁊c. ¶ Querit̉ aūt cū nos confi temur xp̄m natū ex virgīe quare apl̓us dicat eū eſſe factū ex muliere. Et dicendū ꝙ illud naſcit̉ qd̓ naturali ordine ꝓducitur ſicut fructꝰ ab arbore vel proles a parente. qd̓ autē ex voluntate agentis ꝓducitur nō ſcd̓m nature ordi nem ſicut domus ab artifice nō pōt dici naſci ſed factum Quia igitur xp̄us ex virgine proc eſſit naturali ordine ꝙͣ tum ad aliquid.ſ. ꝙ cōceptus eſt ex femina ſpacio noueꝫ menſium dicitur natus. Quia vero ꝙͣtum ad aliquid nō naturali ordine ſed ſola virtute diuina ꝓceſſit abſqꝫ virili ſemine dicitur factus. Eua aūt dicitur ex adam facta non nata. Yſaac aūt ex Abraam natus nō factus. Item quar̄ ſpecialiter dicit̉ ex ſemine dauid ⁊ nō ex ſemine Abrahe. cui ꝓmiſſio facta fuit de xp̄o ſcd̓m illud. Gal̓. 3. Abrahe dicte ſunt ꝓmiſſiones. Et dicendū eſt ꝙ factū eſt ad dan dam ſpem venie peccatoribus. quia dauid peccator fuit. ex cuius ſemine naſcit xp̄us. Abraham vero iuſtus. Ad cōmendandā etiam dignitatē regiaꝫ xp̄i. romanis regnū gentium benentibus. ¶ Excluditur etiā per verba iſtā tri plex error manicheoꝝ. primo quidē ꝙ dicunt nō eundeꝫ eſſe deū veteris teſtamenti et qui eſt pater dn̄i noſtri ihū xp̄i. quod excluditur per hoc quod dicit apl̓us. qd̓ deus ante ꝓmiſerat per ꝓph̓as ſuos de filio ſuo in ſcripturis ſanctis.ſ. veteris teſtamēti. Scd̓o vero ꝙ dāpnant ſcrip turas veteris teſtamenti. quas apl̓us hic dicit ſanctas. Non enim alie ſcripture fuerūt ſancte ante euangelium. Tertio ꝙ dicūt xp̄m habuiſſe carnē fantaſticam. quod ex cluditur per hoc ꝙ dicit xp̄m factū ex ſemine dauid ſcd̓m carnē ei.i. ad gloriaꝫ patris ſcd̓m illud. Ioh̓. 8. Ego glo riam meā nō quero. ſed gloriā eius qui miſit me. ¶ Lectio tertia. Uia predeſtinatus eſt filius dei in virtute ſcd̓m ſpiritū ſanctificatioīs ex reſurrectione mortuoꝝ iheſu xp̄i domini noſtri Cōmendata origine xp̄i. hic commēdat virtutē ipſius. et ponit tria. Primo preordinationē cum dicit. Qui pre deſtinatus eſt. Secūdo dignitatem ſeu virtutem cum di cit. Filius dei in virutte. Tertio ſignum ſiue effectuꝫ cū dicit ſcd̓m ſpiritū ſanctificationis. Circa primuꝫ conſide randum eſt ꝙ nomen predeſtinationis a deſtinatione ſu mitur. Dicitur enim predeſtinatus quaſi ante deſtinatꝰ. Deſtinatio auteꝫ dupliciter ſumitur. quādoqꝫ pro miſſio ne. dicuntur enim deſtinati qui ad aliquid mittūtur ſcd̓m illud. 1. Mach̓.1. Deſtinauerūt aliqui ex populo et abie runt ad regem. Quandoqꝫ vero deſtinare idem eſt quod proponere ſecundū illud. 2. Mach̓. 6. Deſtinauit eleaza rus nō admittere illicita. Hec aūt ſecūda ſignificatio a p̄ ma deriuari videtur. Sicut enim nuneius qui mittitur ad aliquid dirigitur. ita quod proponimus ad finem ali quem ordinamus. Secunduꝫ hoc igitur predeſtinare ni hil aliud eſt ꝙͣ ante in corde diſponere quid ſit de re aliqͣ faciendum. Poteſt aūt aliquis de futura re ſeu operatio ne diſponere. Uno mō ꝙͣtum ad ipſam rei cōſtitutionē ſi cut artifex diſponit qualiter debeat facere domum. Secū

Ad Romanos
do modo ꝙͣtum ad ip̄m vſum vel gubernationeꝫ rei ſicut aliquis diſponit qualiter debeat vti ſuo equo ⁊ ad hanc ſecundā prediſpoſitionē ꝑtinet predeſtinatio nō ad pͥmaꝫ Id enim quo aliquis vtitur refert infinem. qꝛ vt Aug. dicit in libro de doctrina xp̄iana vti eſt referre aliquid in finem quo fruendū eſt. Sed cum res in ſeipſa cōſtituitur nō dirigitur ex hoc ipſo in alio. Unde prediſpoſitio cōſti tutionis rei ꝓprie predeſtinatio dici nō poteſt. Ergo idē eſt negare predeſtinationē qd̓ negare preordinationeꝫ di uinam ab eterno de hijs que ſunt fienda in tēpore. ſed qꝛ omnia naturalia pertinent ad cōſtitutionem rei ipſius. qꝛ vel ſunt principia ex quibus res cōſtituitur vel ex huiuſ modi principijs cōſequūtur. conſequens eſt ꝙ naturalia ꝓprie ſub predeſtinatione nō cadunt. ſicut nō dicimꝰ pro prie ꝙ homo eſt predeſtinatus habere manꝰ. Relinquit̉ ergo. ꝙ predeſtinatio dicatur ꝓprie eoꝝ ſolū que ſunt ſu pra naturam in que rōnalis creatura ordinat̉. Supra aūt naturaꝫ rōnalis creature eſt deus ſolus: cui vnitur rōna lis creatura ꝑ gratiā. Uno modo ꝙͣtum ad actū ip̄ius de puta per gratiā ꝓphetie cōicatur hōi pręcognitio futuro ruꝫ que eſt ꝓpria deo. Et huiuſmōi dicit̉ gratia gratꝭ da ta. Alio mō ꝙͣtum ad ipſum deū cui vnit̉ rōnalis creatu ra. cōiter quidē ẜm effectū dilectionis ẜm illud pͥme. Io. 4. Qui manet in caritate in deo manet ⁊ deus ī eo. Qd̓ quidem ſit per gratiā gratū facientē q̄ et gratia adoptio nis. Alio mō qui eſt ſingularis xp̄o per vnionē in eſſe ꝑ ſonali. Et hec dicit̉ gratia vnionis. Sicut ergo hoīeꝫ eſ ſe vnitū deo ꝑ gratiā adoptionis cadit ſub predeſtinatio ne. ita etiā eſſe vnitū deo ꝑ gratiā vnionis in ꝑſona ſub p̄ deſtinatōe cadit ⁊ ꝙͣtū ad hoc dicit. Qui p̄deſtinatꝰ ē.ſ. eſſe filiꝰ dei. Et ne hoc referat̉ ad filiationē adoptloīs ad ditur. In virtute quaſi diceret p̄deſtinatꝰ eſt vt ſit talis fi lius vt habeat equalē: īmo eandē virtutē cuꝫ deo pr̄e. qꝛ vt dicit̉ apoc. 5. Dignus eſt agnus qͥ occiſus eſt accipere virtutē ⁊ diuinitatē quinimo ip̄e xp̄us eſt dei ꝟtus. ſcd̓m illud. pͥme cor. i. xp̄m dei virtutē ⁊ dei ſapīaꝫ. Vnde Io. 5. Quecūqꝫ pater fecerit hec ⁊ filiꝰ ſimiliter facit. Reſpe ctu vero gratie gratis date nō dicit̉ aliquis predeſtinari ſimpliciter qꝛ gr̄a gratis data nō ordinat̉ directe ad hoc ꝙ ille qui eā recipit ad finem vltimuꝫ dirigatur. ſed vt ꝑ eam alij dirigātur ẜm illud pͥme. cor. 12. Unicuiqꝫ datur manifeſtatio ſpūs ad vtilitatē. Manifeſtū eſt aūt ꝙ id qd̓ eſt per ſe. eſt menſura ⁊ regula eoꝝ que dicūtur ꝑ aliud ⁊ per participationē. Unde p̄deſtinatio xp̄i qui eſt predeſti natus vt ſit filius dei ꝑ naturā eſt menſura vite. ⁊ ita pre deſtinationis noſtre qui predeſtinamur in filiationem ad optiuā que eſt quedā ꝑticipatio ⁊ ymago naturalis filia ti oīs ſcd̓m illud. Ro. 8. Quos preſciuit ⁊ predeſtinauit confor. fieri ymaginis fi. ſui. Sicut igitur homo xp̄us p̄ deſtinatus non eſt ꝑꝑ merita precedentia ſed ex ſola gra tia vt ſit filius dei naturalis. ita ⁊ nos ex ſola gratia non ex meritis predeſtinamur vt ſimus filij dei adoptiui. ẜm illud deutro. 9. Ne dicas in corde tuo cum deleuerit eos dn̄s deus tuus in cōſpectu tuo ꝓpter iuſticiā meaꝫ intro duxit me deus vt terrā hanc poſſiderem. Eſt igitur mani feſtum ad quid ſit iſta predeſtinatio.ſ. ad hoc ꝙ aliquis ſit dei filius in virtute. Sed reſtat inquirendum quis eſt iſte qui eſt ad hoc predeſtinatus. Cum aūt predeſtinatio anteceſſionem importet videtur ꝙ ille qui eſt predeſtina tus vt ſit filius dei in virtute nō ſemper fuerit filius dei ī virtute. Non enim videtur eſſe predeſtinatio deo eo qd̓ ſemper fuit. quia hoc nō poteſt anteceſſioneꝫ habere. Si igitur poneremus ſcd̓m neſtorium ꝙ perſona filij homi nis eſſet alia a perſona filij dei. nulla eſſꝫ dubitatio quia poſſemus dicere ꝙ perſona creata filij hominis que non fuit ab eterno ex tempore incepit eſſe filius dei in virtute
Et ſimile eſt ſi quis dicat ꝙ eſt alia ypoſtaſis vel ſuppoſt tuꝫ filij dei ⁊ filij hominis. Sed hec aliena ſunt a fide vt ſupra dictum eſt. Cum igitur nō ſolum ſit eadem ꝑſona filij dei et filij hominis. ſed etiā ypoſtaſis ⁊ idem ſuppoſi tum ratione cuius nō poteſt dici vere ⁊ ꝓprie ꝙ filius ho minis eſt factus filius dei. ne aliquod ſuppoſitum creatū intelligatur eſſe de quo de nouo predicatur filius dei. pa ri ratione videtur ꝙ nō poſſit dici filius hominis eſſe pre deſtinatus filius dei. qꝛ filius hominis ſupponit ſuppoſi tuꝫ eternū quod fuit ſemꝑ filiꝰ dei. Unde anteceſſio quā importat predeſtinatio locū nō habꝫ. ¶ Propter hoc igi tur origenes dicit ꝙ littera nō debet eſſe qui predeſtinatꝰ eſt. ſed qui deſtinatus eſt filius dei in virtute vt nulla an teceſſio deſignetur. et ſcd̓m hoc planus eſt ſenſus. qꝛ xp̄s deſtinatus.i. miſſus eſt a deo patre in mundū tanꝙͣ verus filius in virtute diuina. Sed qꝛ cōmuniter omnes libri la tini habent qui predeſtinatus. Aliter alij hoc exponere voluerunt ſcd̓m cōſuetudinem ſcripture in qua dicit̉ ali quid fieri quādo innoteſcit ſicut dn̄s poſt reſurrectionem dicit. Mat. vltimo. Data eſt mihi omnis poteſtas. quia poſt reſurrectionem innotuit talem poteſtatem ſibi eſſe datam ab eterno. Sed ſcd̓m hoc ꝙ dicit predeſtinatꝰ nō ꝓprie accipitur qꝛ predeſtinatio eſt de eo quod ꝑtinet ad gratiā nō aūt in hoc gratia xp̄o facta eſt ꝙ eius virtus di uina innotuit ſed potius nobis. Et ideo etiā in glo. dicit̉ ꝙ ſcd̓m hunc ſenſuꝫ predeſtinatus large ponitur ꝓ pre ſcito vt ſit ſenſus. xp̄us predeſtinatus eſt.i. ab eterno pre ſcitus vt innoteſceret ex tēpore eſſe filius dei in virtute. Unde quidā alij predeſtinationē ad ip̄am vnionē referē tes nō attribuerūt eam perſone. ſed nature vt ſit ſenſus. Qui predeſtinatus eſt filius dei in virtute.i. cuius natu ra predeſtinata eſt vt ſit ei vnita qui eſt filius dei in ꝟtu te. Sed hec ctiā expō impropria eſt ⁊ extorta. Cum eniꝫ predeſtinatio importet ordinem in finem. eius eſt prede ſtinari cuius eſt per ſuam operationem ordinari in finem Ugere autē ꝓpter finem nō eſt nature ſed perſone. Id eo ſi proprie accipiatur oꝑtet ꝙ predeſtinatio attribuat̉ ipſi perſone xp̄i. Sed quia perſona xp̄i ſubſiſtit in duabꝰ na turis humana.ſ. et diuina: ſcd̓m vtrāqꝫ poteſt aliquid di ci de eo. ſicut enim de homine poteſt aliquid dici ẜm cor pus. vt tangi ⁊ vulnerari. aliquid autē ſcd̓m animā vt in telligere ⁊ velle. ita ⁊ de xp̄o poteſt aliquid dici et ſcd̓m diuinā naturam ſicut ipſe de ſe dicit Ioh. 10. Ego ⁊ pat̓ vnum ſumus. Aliquid ſcd̓m humanaꝫ ſicut cum dicimꝰ eum crucifixum ⁊ mortuum. ⁊ hoc modo dicitur eſſe pre deſtinatus ſcd̓m humanā naturam. Quāuis enim ipſa ſona xp̄i ſemper fuerit filius dei: tamen nō ſemper fuit vt exiſtens in humana natura eſſet filius dei. ſed hoc fuit in effabilis gratie. Eſt auteꝫ alia ratio de hoc participio fac tus. quod deſignat actum realem. ⁊ de hoc participio p̄ deſtinatus. quod deſignat actum anime. Anima enim ſe cundum ſuum intellectum ⁊ rationeꝫ poteſt diſtinguere ea que ſunt ſcd̓m rem ꝯiuncta. poteſt enim aliquid de ꝑie te albo cogitare ⁊ loqui ſeorſuꝫ quidem ꝙͣtum ad hoc ꝙ eſt paries ſeorſum aūt ex hoc ꝙ eſt albus. Ita etiā prede ſtinatio poteſt attribui perſone xp̄i ſecūdum ꝙ ſubſiſtit ī humana natura. licet nō attribuatur ei ſcd̓m ꝙ ſubſiſtit ī diuina. Vnde ⁊ apoſtolus prius filium dei incarnatuꝫ eſ ſe premiſerat ⁊ poſtea ei predeſtinationem attribuit vt in telligatur predeſtinatus eſſe ſecūduꝫ ꝙ factus eſt ex ſemi ne dauid ſcd̓m carnem. et ſic a filio dei explicando incar nationis miſterium deſcendit ad carnem. ⁊ a carne ſecun dum predeſtinationem aſcendit ad filium dei. vt oſtenda tur ꝙ neqꝫ gloria diuinitatis impediuit infirmitatem car nis. neqꝫ infirmitas carnis diminuit maieſtatem dei. Queritur autem in glo. pͥmo quidem vtrum xp̄us ſecun a iiij
a iiij

Ad Fomanos.
duꝫ ꝙ homo ſit filius dei. ⁊ videtur ꝙ ſic quia hic eſt xp̄s qui predeſtinatus eſt vt ſit. ſed ſcd̓m ꝙ homo eſt predeſti natus vt ſit ſcd̓m ꝙ homo eſt filius dei. Et dicenduꝫ ꝙ ſi ly. ſcd̓m ꝙ denotat vnitatem ſuppoſiti. verum eſt ꝙ ẜm ꝙ homo eſt filius dei. quia vnū eſt ſuppoſitum dei et ho minis. Si aūt deſignat cōditionem nature vel cām. falſū eſt. nō enim ex natura humana habet vt ſit filius dei. In argumento aūt eſt falſitas cōpoſitionis ⁊ diuiſionis ex eo ꝙ ly. ſcd̓m qd̓ poteſt determinare ꝑticipiuꝫ predeſtinatꝰ et ſic verum eſt ꝙ ſcd̓m ꝙ homo eſt predeſtinatus. vl̓ po teſt determinare ip̄m eſſe filium dei ad quod ordinatur p̄ deſtinatio. ⁊ ſic falſum eſt. Nō enim predeſtinatus eſt vt ſcd̓m ꝙ homo ſit filius dei. ⁊ in hoc ſenſu procedit ratio. ¶ Secundo queritur vtrum xp̄us ſcd̓m ꝙ homo ſit per ſona. Et dicendū ꝙ ſi ly. ſcd̓m ꝙ referatur ad ip̄m ſuppo ſitum hominis eſt perſona diuina. Si vero deſignet natu re cōditionem vel cām. ſic xp̄us ſcd̓m ꝙ homo nō eſt per ſona. quia humana natura nō cāt nouam perſonalitateꝫ in chriſto. Adiungitur enim digniori in cuius perſonali tateꝫ tranſit. Iteꝫ obijcitur de hoc quod glo. dicit ꝙ qui ſuſcepit ⁊ quod ſuſcepit eſt vna perſona. Id aūt qd̓ ſuſce pit filius dei eſt humana natura. ergo humana natura ē perſona. Et dicendum eſt ꝙ huiuſmodi loquutiones ſūt exponende vt ſit ſenſus. ꝙ ille qui ſuſcepit ⁊ natura quā ſuſcepit vniūtur in vna perſona. ¶ Quarto querit̉ vtruꝫ hoc ſit verum homo eſt aſſumptus a ꝟbo. ⁊ videtur ꝙ ſic ſcd̓m illud. psͣ. 64. Beatus quē elegiſti ⁊ aſſūpſiſti. Et dicendum eſt ꝙ cum homo ſupponat ſuppoſitū eternum nō poteſt ꝓprie dici ꝙ homo ſit aſſumptus a verbo. nō eī aſſumitur ideꝫ a ſeipſo. ſed exponendū eſt ſicubi inuenia tur homo aſſumptus.i. humana natura. ¶ Quinto que ritur vtrum hec ſit vera. Iſte homo ſemꝑ fuit. Et dicen dum eſt hanc eſſe verā ꝓpter hoc ꝙ homo ſupponit eter num ſuppoſitū. Unde heb. vltimo dicitur. Iheſus xp̄us heri ⁊ hodie ipſe ⁊ in ſecula. nō tamen cū reduplicatione eſt vera huiuſmodi ꝓpoſitio. Nō enim ille homo ſcd̓ꝫ ꝙ homo eſt. ſemper fuit. ſed ſcd̓m ꝙ eſt filius dei. Sic igit̉ patꝫ ⁊ de p̄ordinatiōe ⁊ d̓ ꝟtute filij dei. ¶ Reſtat tertiū ſcꝫ de ſigno quod tangitur in eo quod ſubditur. Secūdū ſpiritū ⁊cͣ. Eſt enim ꝓprium virtutis diuine ꝑ collationē ſpirituſſancti ſanctificare homines. Leu. 20. Ego domi nus qui ſanctifico vos. Ipſe etiā ſpūm ſanctū ſolus dare poteſt ſcd̓m illud yſa. 42. Hec dicit dn̄s deus creans ce los. Et īfra. Dās flatuꝫ populo qui eſt ſuper tertā ⁊ ſpūꝫ calcātibus eam. Ex hoc igitur apparet xp̄m habere virtu tem diuinā quia ipſe dat ſpūm ſanctuꝫ ſcd̓m illud Io. 15. Cum venerit paraclitus quem ego mittam. Eius etiam virtute ſanctificamur ſcd̓ꝫ illud prime. cor. 6. Sed ſancti ficati eſtis. ſed iuſtificati eſtis in nomine domini nr̄i ih̓u xp̄i ⁊ ſpū dei noſtri. Dicit ergo. ꝙ xp̄us ſit filius dei in ꝟ tute apparet ẜm ſpiritū ſanctificationis.i. ſcd̓m ꝙ dat ſpi ritum ſanctificantem. que quideꝫ ſanctificatio incepit ex reſurrectione mortuoꝝ iheſu xp̄i domini noſtri.i. ex mor tuis. ſcd̓m illud Io. 7. Nōdum erat ſpūs datus quia nō dum iheſus fuerat glorificatus. quod nō eſt ſic intelligen dum ꝙ nullus ante xp̄i reſurrectionē ſpūm ſanctificanteꝫ acceꝑit. Sed quia ex illo tēpore quo xp̄us reſurrexit ince pit copioſius ⁊ cōius ſpiritꝰ ſanctificatioīs dari. Poteſt etiam intelligi ꝙ hic deſignentur duo ſigna virtutis di uine in xp̄o. Primum quidem ex hoc ꝙ dicit. ſcd̓m ſpi ritum ſanctificationis ſiue intelligatur ſcd̓m ſanctifican tem ſpūm ſicut dictuꝫ eſt. ſiue intelligatur ſcd̓m hoc ꝙ ip ſe per ſpūm ſanctū eſt in vtero virginali cōceptus. quod eſt ſignuꝫ virtutis diuine in ipſo. ſcd̓m illud Luc. 1. Spi rituſſanctus ſuꝑueniet in te. Et poſtea ſequitur. ideoqꝫ ⁊ quod ex te naſcetur ſanctum: vocabitur filius dei. Secun
dum aūt ſignum virtutis diuine eſt reſuſcitatio mortuoꝝ ſcd̓m illud Io. 5. Sicut pater ſuſcitat mortuos ſic ⁊ filiꝰ. Eſt ergo ſenſus ꝙ apparet xp̄m eſſe filium dei in virtute ex reſurrectione mortuoꝝ id eſt ex hoc ꝙ mortuos fecit ſe cum reſurgere. ſcd̓m illud Mat. 27. Multa corpora ſan ctoꝝ qui dormierant ſurrexerunt. ⁊ tandeꝫ faciet omnes reſurgere. ſcd̓m illud Io. 5. Omnes qui in monumentis ſunt audient vocem filij dei. ⁊ qui audierint viuent. Uel poteſt intelligi de ſpirituali reſurrectione mortuoꝝ que eſt a peccatꝭ. ſcd̓m illud ephe. 5. Surge qui dormis ⁊ ex urge a mortuis. Dicūtur aūt mortui iheſu xp̄i. qui ab ip ſo reſuſcitantur ſicut ⁊ infirmi alicuius medici a quo ſa nātur. Poſſunt aūt hec duo ſigna ad duas precedentes clauſulas referri hoc modo. qui factus eſt ei ex ſemine da uid. ⁊ hoc ſcd̓m ſpiritum ſanctificationis. ex qua.ſ. caro eius cōcepta eſt. qui predeſtinamꝰ eſt filius dei in virtu te. ⁊ hec apparet in reſurrectione mortuoꝝ ⁊c̄. Sed pͥma expoſitio eſt melior. Lectio quarta. Er quē accepimꝰ gr̄am ⁊ apl̓atum ad obediendū fidei in oībus gētibꝰ ꝓ noīe eiꝰ in qͥbus eſtis et vos voca ti ih̓u xp̄i. omībus qui ſūt rome dilectis dei vocatis ſāctis. Gr̄a vobis ⁊ pax a deo patre et domīo nr̄o ih̓u xp̄o. ¶ Poſtꝙͣ cōmendauit xp̄m ab origine ⁊ virtute. hic com mendat ipſum ex liberalitate que on̄ditur ex muneribus que fidelibus cōtulit. Ponitur aūt duplex munus. Unū quidem cōmune omnibus fidelibus.ſ. gratia per quam reparamur. quaꝫ quidem a deo per xp̄m accepimus. Un de dicit. Per quem accepimus omnes fideles gratiam. Io. 1. Gratia ⁊ veritas per ihm̄ xp̄m facta eſt. Et hic īfra Ro. 5. Per quem acceſſum habemus in gratia iſta in qͣ ſtamus. Cōueniens eſt enim vt ſicut per verbum dei om nia iſta facta ſunt. vt habetur Ioh. i. Ita per ip̄m ſicut ꝑ artem omnipotentis dei omnia inſtaurarentur ſicut ⁊ ar tifex eadeꝫ arte reparat domū quaꝫ cōdidit. Col̓. 1. Per euꝫ placuit deo reconciliare omnia ſiue que in celo ſiue qͣ in terra ſunt. Aliud autē eſt munus ſpirituale collatuꝫ a poſtolis quod tangit ſubdens. Et apl̓atum quod eſt pre cipuum inter eccleſiaſticos gradus..i. cor. 12. Et quoſ dam quidem poſuit deus in eccleſia pͥmum quidē apl̓os Apoſtolꝰ aūt ideꝫ eſt quod miſſus. Sunt em̄ a xp̄o miſſi quaſi eius auctoritatem ⁊ vicem gerentes. Io. xx. Sicut miſit me pater ⁊ ego mitto vos id eſt cuꝫ plenitudine auc toritatis. Unde ipſe xp̄s apl̓s noīatur. Heb. 3. Cōſidera te apoſtolum ⁊ pontificem iheſuꝫ xp̄m. Vnde ⁊ per ip̄m tanꝙͣ principalem apoſtolū ſiue miſſum alij ſunt ſecūda rio apl̓atum conſecuti. Luc. 6. Elegit duodecim quos ⁊ apoſtolos nominauit. Premittit aūt gratiam apl̓atui. tū quia nō ex meritis ſed ex gratia apl̓atum ſunt conſecuti. prime cor. 15. Ego ſum minimꝰ apl̓orum: qui nō ſum dig nus vocari apl̓us. gratia aūt dei ſum id quod ſuꝫ. tū etiā qꝛ apl̓atꝰ digne haberi nō pōt niſi p̄habita gr̄a ſctīficāte. Ephe. 4. Unicuiqꝫ noſtruꝫ data eſt gr̄a ⁊cͣ. Deſcribit au tem hunc apoſtolatū Primo qͥdem ex vtilitate cū ſubdit. Ad obediēdum fidei. Quaſi diceret ad hoc ſumus miſſi vt faciamus hoīes fidei obedire In his obediētia locum habet q̄ volūtarie facere poſſumꝰ. his autē que ſunt fidei ex volūtate cōſentimus nō ex ratōis neceſſitate cum ſint ſupra rationē. Nullus eniꝫ credit niſi volēs vt dicit aug Et ideo circa fidē locū habet infra ſexto Obediſtis ex cor

I. Ca.
de in eā formā doctrine in qua traditi eſtis. De hoc fru ctu dicitur Io. 15. Poſui vos vt eatis ⁊cͣ. Scd̓o deſcribi tur ex amplitudine cum ſubditur. In oībus gētibꝰ. quia non tantum in vna gente iudeoꝝ ſed ad inſtructionē oīm gentium ſunt directi. Math̓. vltimo. Euntes docete om nes gentes. Specialiter paulus in omnes gētes apl̓atuꝫ acceperat vt ei cōpetere poſſit: qd̓ dicitur yſa. 49. Parū eſt vt ſis mihi ſeruus ad ſuſcitandū tribus iacob et feces iſrael dedi cōuertendas te in lucē gentium. Tamen ab eius apl̓atū excluſi nō erant iudei preſertim qͥ inter gētes habitabant. Infra xj. Quādiu qͥdem ego ſum gentium apoſtolus miniſteriū meū honorabo ſi quo modo ad emu landū ꝓuocē carnem meam et ſaluos faciam aliquos ex ipſis. Tertio ex plenitudine poteſtatis cū ſubdit. Pro nomine eius id eſt vice et auctoritate ipſius. Sicut enim xp̄s in nomine patris veniſſe dicitur Ioº. 20. quaſi ple nam patris auctoritatem habens. ita et apoſtoli in noīe xp̄i veniſſe dicūtur quaſi in ꝑſona xp̄i. 2. corinth̓. 2. Naꝫ et ego qd̓ donaui ſi quid donaui ꝓpter vos in ꝑſona xp̄i. Uel ꝑ hoc deſcribit̉ ex fine vt ſit ſenſus. ꝓ nomine eius dilatādo non ꝓ aliquo terreno fructu ſibi querēdo. Act. 9. Uas electionis eſt mihi iſte vt portet nomē meū. Un̄ ad hoc fideles hortabatur col̓. 3. dicens. Omnia in noīe ieſu chriſti agite. Quarto ex poteſtate ſuper illos qͥbus. ſcribebat qͥ predicto apoſtolatuerant ſubiecti. Unde ſub dit. In quibus id eſt inter quas gentes noſtro apoſtola tui ſubiectas. Eſtꝭ ⁊ vos ſcꝫ romani ꝙͣuis ſublimes. yſa. 26. Ciuitatem ſublimē humiliabit. conculcabit eam pes pauperis ſcilicet chriſti. greſſus egenorū id ē apoſtoloꝝ ſpecialiter petri ⁊ pauli. 2. corinth̓. x. Uſqꝫ ad vos ꝑueni mus in euāgelio xp̄i. Subdit vocati ieſu xp̄i.i. a ieſu chri ſto ẜm illud Oſee.i. Uocabo nō populū meuꝫ. Vel voca ti vt ſitis ieſu xp̄i. Infra. 8. Quos predeſtinauit hos et vocauit. Ul̓ vocati ieſu chriſti.i. dicti a ieſu chriſto xp̄iāi Act. xj. Ita vt cognominarētur pͥmū antiochie diſcipuli xp̄iani. ¶ Cōſequenter deſcribūtur ꝑſone ſalutate. ⁊ pri mo ex loco cū dicit. Omnibus qͥ ſunt romē. Signāter om nibus ſcribit quia omniū ſaluteꝫ cupiebat.1. corinth̓. 7. Volo omnes hoīes eſſe ſicut meipſum. Act. 23. dictū eſt ei. Oportet te ⁊ rome teſtificari. Scd̓o deſcribūtur ꝑſo ne ſalutate ex gratia. Circa qd̓ primo ponitur gr̄e origo qd̓ eſt dei dilectio. Deutro. 33 Dilexit populos oēs ſan cti in manu illius ſunt. 1. Io. 4. Non qͣſi nos dileriximꝰ deum.ſ. prius. ſed quoniaꝫ ip̄e prior dilexit nos. Dei em̄ dilectio non ꝓuocatur ex bono creature ſicut dilectio hu mana. ſed magis ipſuꝫ bonum creature cauſat. qꝛ dilige re ē bonū velle dilecto. voluūtas aūt dei ē cauſa rerū ẜm illd̓ psͣ. Oīa quecūqꝫ voluit fecit. Scd̓o ponit̉ vocatio cū ſubdit. dilectio dei q̄ quidē ē duplex. Una exterior ẜm quam vocauit petrum et andreaꝫ. Math̓. 4. Alia eſt vo catio interior que eſt ſecunduꝫ interiorem inſpirationem prouer. j. Vocaui et rennuiſtis. Tertio ponit gratiam iu ſtificationis cum dicit. Sanctis id eſt per gratiaꝫ et ſacra menta gratie ſanctificatis.i. corinth̓. 6. Sed abluti eſtis ſed ſanctificati eſtis vt ſitis dilecti a deo. vocatis ad hoc ꝙ ſitis ſancti. ¶ Deinde ponuntur bona que eis optat. que ſunt gratia et pax. quorū vnū ſcilicꝫ gratia eſt primū inter dei dona quia per eam iuſtificatur impiꝰ. Infra. 3. Iuſtificati gratis per gratiam ipſius. Aliud autem ſcilicꝫ pax eſt vltimuꝫ qd̓ in beatitudine perficicur. psͣ. Qui po ſuit fines tuos pacem. Tunc enim erit perfecta pax quā do voluntas requieſcet in plenitudine omnis boni cōſe quens immunitatē ab omni malo. yſa. 32. Sedebit po pulus meus in pulchritudine pacis. Et ſic ꝑ hec duo bo na alia media intelliguntur. Oſtendit etiam cōſequen ter vnde ſint huiuſmodi bona expectanda cum ſubdit. A
ac. 1. Omne datum optanum et om̄e donum perfectum de ſurſum eſt deſcendēs a patre lumi num. psͣ. 83. Gratiaꝫ et gloriam dabit dn̄s. Addit auteꝫ Et domino ieſu xp̄o. quia dicitur Ioh̓..1. Gratia et veri tas per ieſum chriſtum facta eſt. Ipſe etiam dicit. I0 14 Pacem meā do vobis. Ꝙ aūt dicit. Deo patre noſtro poteſt teneri eſſentialiter ꝓ tota trinitate que dicitur pa ter. quia nomina importantia relationem ad creaturam cōmunia ſunt toti trinitati ſic̄ creator et dominus. Addit auteꝫ Domino ieſu xp̄o. Non ꝙ ſit alia perſona a tribus ſed ꝓpter humanam naturā per cuius miſterium ad nos dona gratiarū perueniūt. 2. pe. 1. Per quem maxima et precioſa nobis ꝓmiſſa donauit. Ul̓ poteſt dici ꝙ hoc qd̓ dicit deo patre noſtro tenetur ꝓ perſona patris que ſcd̓ꝫ ꝓprietatem dicitur pater xp̄i. ſed ſcd̓ꝫ appropriationē pr̄ noſter. Io. 20. Aſcendo adpatreꝫ meum et patrē veſtrū Tangit̉ autem ꝑſona filij cū dicit. Et dn̄o ieſu xp̄o. ꝑſo na aūt ſpiritꝰ ſancti non ponit̉ qꝛ intelligit̉ in donis eiꝰ que ſunt gratia et pax. Uel etiaꝫ qꝛ intelligitur in duabꝰ ꝑſonis pr̄is et filij quarum eſt vnio et nexus. Lectio quinta. Rimum quidē gratias ago deo meo per ieſum chriſtum pro oībus vob̓ quia fides veſtra annūciat in vni uerſo mūdo Teſtis em̄ mihi eſt deus cui ſer uio in ſpū in euāgelio filij eius ꝙ ſine inter miſſione memoria veſtri facio ſemper in ora tionibus meis. obſecrans ſi quo modo tan dem aliquando proſperuꝫ iter habeā in vo luntate dei veniendi ad vos Deſidero em̄ videre vos: vt aliquid impartiar vob̓: gra tie ſpiritalis ad confirmandos vos: id eſt ſi mul conſolari in vobis per eam que inui cem eſt fidē veſtrā atqꝫ meam. Nolo autem vos ignorare fratres: qꝛ ſepe ꝓpoſui venire ad vos: et ꝓhibitus ſum vſqꝫ adhuc. vt ali quem fructū habeam in vobis: ſicut et in ce teris gentibus. Grecis ac barbaris: ſapien tibus et inſipientibus debitor ſum. itaqꝫ qd̓ in me promptum eſt et vobis qui rome eſtꝭ euangelizare. Non eniꝫ erubeſco euāgeliū. Premiſſa ſalutatōe hic apl̓us epiſtolarē tractatū incipit. In quo primo oſtēdit affectū ſuū ad eos qͥbus ſcribebat vt reddat auditores beniuolos Scd̓o īſtruit eos d̓ ꝟitate q̄ ꝑtinet ad ꝟtutē gr̄e xp̄i ibi. Uirtꝰ em̄ dei ē On̄dit autē affectū ad eos tripl̓r. Prīo qͥdē ex gr̄aꝝ actiōe qͣ de earū bonis gr̄as agit. Scd̓o ex or̄one quā ꝓ eis ad deū fūdit ibi. Teſtꝭ em̄ ē mihi deꝰ. Tertio ex deſiderio viſitatiōis eoꝝ ibi. Obſecrās ſi quō. Circa primū tria oportet ꝯſide rare Prīo qͥdē gr̄aꝝ actōis ordinē qꝛ dicit. Primo qͥdē gr̄as ago deo meo. Neceſſe ē em̄ vt ī oībꝰ graꝝactionē p̄mittamꝰ ẜm illd̓ 2. theẜ. vltīo. In oībꝰ gr̄as agite. Nō em̄ ē dignꝰ bn̄ficiū cōſeqͥ qͥ de acceptꝭ bn̄ficijs gr̄as nō a git. Sapͥ. 16. Ingrati ſpes tāꝙͣ ybernalis glacies tabe ſcet. Et ecc. 1. Ad locū vn̄ exeūt flumina reuertūt̉: qꝛ ad principium vnde proueniunt beneficia reuertūtur ſcilicꝫ ꝑ gratiaruꝫ actiones vt iterum fluant. ſcꝫ per iteratā be neficiorum exhibitionē. In omnibus auteꝫ q̄ petimꝰ vel

I. Ca.
agimus diuino beneficio indigemus. et ideo ante oīa de bet gratiarū actio premitti. Scd̓o deſignat perſonas tres quarū vna eſt perſona cui ſit gratiarūactio quā deſignat dicēs. deo meo ſcilicet cui debetur gratiarū actio de om nibus bonis qꝛ ab eo fluūt. Iac. 1. Omne datū optimum et omne donū ꝑfectum deſurſum eſt ⁊cͣ. Et quāuis ſit de us omnium ꝑ creationē et gubernationem. ſcd̓m illud in fra 4. Dn̄s omniuꝫ: ſpecialiter tamē dicit̉ eſſe deꝰ iuſto rum tripliciter. Primo quidē ſecūdum ſpecialem curam quā de eis gerit. psͣ. Oculi domini ſuper iuſtos. Et alibi dicit. Dn̄s illuminatio mea Scd̓o per ſpecialē cultum. Exo. 15. Iſte deus meus et glorificabo eū Tercio qꝛ eo rum premium: gen̄. 15. Ego dominꝰ merces tua magna nimis. Secūda ꝑſona eſt mediatoris quā tangit dicens. Per ieſuꝫ chriſtum. Eodem enim ordine debet gratiarū actio in deum recurrere quo gratie a deo in nos deueni unt qd̓ quidē eſt per ieſum xp̄m. Infra 5. Per quē acceſ ſum habemus per fidem in gratia qua ſtamus Tercia eſt perſona illorū ꝓ quibus gratias agit quā deſignat ſub dens. ꝓ omnibus vobis. quia.ſ. eorum gratias quaſi ſu as reputat ꝓpter vinculuꝫ caritatis. 2. Io. i. Maiorem horū non habeo gratiam ꝙͣ vt audiā ⁊cͣ. Signanter autē dicit. pro omnibus vobis qꝛ ſcꝫ omnibꝰ placere deſide rat.i. corinth̓. x. Sicut et ego per omnia oībus placeo. Et omniū ſalutem cupit ſcd̓m illd̓ r. corinth̓. 7. Volo om nes homines eſſe ſicut meipſum. Tertio ponit materiā gratiarumactionis cū ſubdit. Quia fides veſtra annūcia tur in vniuerſo mūdo. ꝙ agit qͥdā gratias de fide eo qd̓ ē bonorū omnium ſpiritualiū fundamentum. Heb̓. xj. Eſt autē fides ſperandarū ſubſtanta rerū. Cōmendantur aūt romani de fide. quia fidem defacili ſuſceperant et in ea dem firmiter ꝑmanebant. Vnde et vſqꝫ hodie apud eos plurima fidei ſigna oſtendūtur in viſitatione ſanctoꝝ lo corum vt hieronymus dicit ſuper epiſtolam ad gal̓. Non dum tamē ꝑfectam fidem habebant quia aliqui eoꝝ pre uenti erant a p̄ſeudo apoſtolis vt crederent legis cerimo nias euangelio iungendas. Gaudet autē et gratias agit de eorum fide non ſolū ꝓpter eos: ſed ꝓpter vtilitatem inde conſequentē. qꝛ ſcꝫ eorum exemplo qͥ erant domini gentium alie gētes ꝓuocabantur ad fidē qꝛ vt dicit glo. prompte facit iuferior qd̓ videt fieri a ſuꝑiori. ꝓpter qd̓ amonent̉ prelati vt fiant forma gregis ex animo.i. pe. vl timo. ¶ Cōſequenter cū dicit. Teſtis enī ⁊cͣ oſtēdit affe ctum ſuū ad eos ex oratione quā pro eis fundit. Et quia orationis negotiū in ſecreto agitur coram deo ſcd̓m illud Mat. 6. Tu autē cū oraueris intra in cubiculum tuū et clauſo hoſtio ora patrem tuū. dei teſtimonio ꝓbat ſe pro eis orare. Primo e rgo inducit teſtē Scd̓o manifeſtat ſu pra qd̓ teſtimnoīū inducat. ꝙ ſine intermiſſione. Teſteꝫ aūt inducit cū dicit. Teſtis ē mihi deꝰ ſub cuiꝰ teſtīo oīa agunt̉ Ie. 19. Ego ſum iudex et teſtis. Et vt iuſtū teſtem no fruſtra inuocare oſtēdat. ponit cōſequēter quomō ſit ei cōiunctus. Primo qͥdem quantū ad ſeruiciū cū dicit. Cui ſeruio ſcꝫ per latrie cultū. Deutro. 6. Dn̄m deū tuū adorabis et illi ſoli ſeruies. Scd̓o quantū ad modū ſerui endi cum dicit. In ſpiritu meo. Quaſi dicat. non ſolum in exteriori ſeruitio corporali. ſed precipue interius ſcd̓ꝫ ſpiritū. Io. 4. Spiritus eſt deus et eos qͥ adorant euꝫ in ſpiritu et veritate adorare oportet Vel in ſpū id eſt in ſpi ritualibus obſeruātijs nō in carnalibꝰ ſicut iudei. Phil̓ 3. Nos ſumꝰ circūciſio qui ſpiritu dei ſeruimꝰ deo. Ter tio quātū ad officiū in quo ſeruit ſcꝫ in euāgelio filij eiꝰ. ſcd̓m illud ſupra eodem. Segregatus in euāgeliū. Qd̓ quidē eſt filij dei tripliciter. Uno modo qꝛ ē de ip̄o. Luc 2. Euāgelizo vobis gaudiū magnū. Alio modo qꝛ eſt ab ip̄o predicatū ex ꝓprio officio. Luc. 4. Quia ⁊ alijs ciui
tatibus oportet me euāgelizare regnū dei qꝛ ideo miſſus ſum. Tercio qꝛ eſt ab eo iniūctum. Marci vltimo Predi cate euāgelium omni creature. Sed ſcd̓ꝫ aug. cū idē ſit te ſtis eſt mihi deus. quod iuro per deū. videtur apl̓us face cere cōtra id qd̓ dn̄s dicit. Math̓. 5. Ego dico vobis nō iurare omīno. Ia. vltīo. Ante omnia autem fratres mei nolite iurare. Sed ſicut dicit aug. libro cōtra manicheos Intellectꝰ ſacre ſcripture ex actibus ſanctorū intelligit̉. Idem enim ſpiritus quo ſacre ſcripture ſunt edite ſcd̓m illud. 2. pe. j. Spiritu ſancto inſpirati locuti ſunt ſancti dei homines. Sanctos viros ad operādū inducit. Infra 8. Qui ſpū dei aguntur hij ſunt filij dei. Ex hoc ergo ꝙ paulus iuraſſe inuenitur oſtendit̉ verbuꝫ dn̄i et apoſtoli iacobi nō ſic eſſe intelligendū qͣſi iuramentū ſit omīno li citum. ſed qꝛ ad hoc homo niti debet vt quātum ex ip̄o ē iuramento non vtatur tanꝙͣ quodā bono et ꝑ ſe appeti bili. tum ꝓpter periculum qd̓ imminet ex frequēti iurati on ne homo labatur in ꝑiuriū ꝓpter labilitatem hūane līgue ſcd̓m illud ecc. 23. Iurationi nō aſſueſcat os tuū nā multi ⁊cͣ. Tū etiam qꝛ contra reuerentiā dei facere videt̉ qui ip̄m abſqꝫ neceſſaria cauſa teſtem inducit Unde Ecc. 23. Nominatio dei nō ſit aſſidua in ore tuo. Vnde nec a poſtolus iuraſſe inuenitur niſi ſcribendo quādo homo cū maiori deliberatione ⁊ cautela loquitur. Eſt aūt qn̄qꝫ ne ceſſarium iuramentū vt fides verbo dicentis adhibeatur qd̓ qn̄qꝫ vtile eſt etiam ei qui audit. Et ſic apl̓us iurat ꝓ pter vtilitatem auditorum quibus erat vtile vt ei crede rent quaſi non querens qd̓ ſibi vtile eſt ſed multis vt ſal ui fierent. Vnde qd̓ dominꝰ dicit. Math̓. 5. Qd̓ ampliꝰ eſt ſcꝫ ꝙͣ ſimplex verbum a malo eſt. non eſt intellgendū a malo eius qui iurat. ſed eius qͥ exigit iuramentū. nō qͥ dem a malo culpe niſi in caſu quādo exiſtimat qͥs eum a qͦ exigit iuramentū eſſe falſū iuraturum. tunc enim eſt gra ue peccatum. vt dicit augu. Sed intelligit eſſe a malo pe ne ſcilicet ignorantia qua neſcimus an ſit verū qd̓ dicitur nobis. Eſtautem duplex modus iurādi. Vnus quidem per ſimplicem atteſtationē ſicut cum dicitur per deū. vel teſtis eſt mihi deus. et hoc modo apoſtolꝰ iurat hic. Ali us autem per creationē. quādo ſcꝫ aliquis implorat diui num teſtimoniū ſcd̓m aliquā penam ſibi infligendā ſi mē titur ſcd̓m illud. psͣ. 7. Si reddidi retribuentibus mihi mala ⁊cͣ. Et hoc etiam modo apoſtolus iurat. ⁊ corinth̓. 1. Teſtem deum inuoco in animaꝫ meā. ¶ Conſequēter ponit id ſupra ꝙ eum teſtem inuocat dicens ꝙ memo riam veſtri facio ſemper in orationibꝰ meis que ſunt ſi ne intermiſſione ſcilicet quia ſemꝑ in orationibus ſuis ꝓ eis orabat ꝓpter vtilitatem cōmunē que ex earum con uerſione ꝓueniebat.i. regū. 12. Abſit hoc peccatū a me in dn̄o vt ceſſeꝫ orare pro vob̓. Ꝙ aūt dicit Me. ve. fa cio duplicicer poteſt intelligi. Uno modo ſic Memoriaꝫ veſtri habeo ſcd̓m illud psͣ. 21. Adhereat līgua mea fau cibus meis ſi nō meminero tui. Alio modo memoriam veſtri facio ſcꝫ coram deo qui reſpicit orationes hūilium Et ſic dum ſancti ꝓ aliqͥbus orāt quodāmodo diuino aſ pectui ꝓponūtur ſicut ⁊ cetera ſanctoꝝ facta Unde tertij reg. 17. Dixit mulier ad heliā Ingreſſus es ad me vt re memorētur iniqͥtates mee. Quaſi illd̓ ſit in memoria ⁊ in oculis dei qd̓ contra iuſtos agitur. Ꝙ aūt dicit oratiōes ſine intermiſſiōe ſe habere: cōgruit ei qd̓ dicit. 2. teẜ. vl timo Sine intermiſſione orate. Et Luc. 18. Oportꝫ ſem per orare et nunꝙͣ deficere. Que qͥdē poſſunt intelligi tri bus modis. Vno modo quātum ad ip̄m actum orandi. ⁊ ſic ſemper vel ſine intermiſſione orat qui ſtatutis tempo ribus ⁊ horis orat. Act. 3 Petrus ⁊ iohānes aſcēdebant in tēplū ad horā oratiōis nonā. Alio modo qͣntum ad fi nem orationis qui eſt vt intellectus noſter aſcēdat in deū

I. Ca.
Et ſic tamdin homo orat ꝙͣdiu agit corde ore vel opere vt in deū tendat. Et ſic ſemper orat qui totā vitam ſuam in deum ordinat.i. corinth̓. 10. Siue manducatis ſiue bi bitis ⁊cͣ. Tertio quantū ad cauſam. dum eniꝫ aliqͥs agit vnde alij ꝓ eo orent ipſe orare videtur. vt patet in his qͥ dant elemoſinas pauꝑibus qui pro eis orant. Eccl̓. 29. Conclude elemoſinā in ſinu pauperis ⁊cͣ. Sic ergo cōti nuanda eſt littera gratias ago ꝓ vobis quia bona veſtra reputo qͣſi mea qd̓ patet ex hoc ꝙ pro vobis oro ſicut pro meipſo. ¶ Deinde cū dicit. Obſecrans ⁊cͣ. Probat af fectum ſuū ex deſiderio viſitationis. Et primo ponit deſi deriū. Scd̓o propoſin̄ exequēdi ibi. Nolo aūt vos igno rare ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo ponit deſiderij ſignum. Scd̓o deſiderij cauſam ibi. Deſidero enim. Si gnum aūt deſiderij eſt oratio quā faciebat. ex hoc aūt ſig no oſtēditur deſideriū huiuſmodi. primo quidem intēſuꝫ per hoc ꝙ dicit. Obſecrans qͣſi ob ſacra cōteſtans ſicut pro aliquo magno qd̓ mea merita excedit. ꝓuer. 18. Cū obſecratiōibus loqͥtur pauꝑ et diues effabit̉ rigide. Qd̓ autē intenſe deſideratur magnū deſiderāti videtur. Se cūdo oſtendit̉ eſſe anxiū cuꝫ dicit. ſi quomodo. q̄ enim an xie aliquis deſiderat q̄rit adipiſci quocūqꝫ modo fine faci li ſiue laborioſo. Phil̓. 1. Quid eniꝫ. dū omni modo pre dicetur ſiue ꝑ occaſionem ſiue ꝑ veritatē xp̄s anuncietur et in hoc gaudeo ſed et gaudebo. Tertio oſtendit eſſe di uturnū in hoc ꝙ dicit. tandē aliquādo ſcꝫ poſt longa de ſideria. Iuſti enim nō ad horam: ſed ꝑſeuerāter afficiunt̉ ꝓuer. 17. Omni tēpore diligit qͥ aīcus eſt. Quarto oſtē dit̉ eſſe rectū ex hoc ꝙ eſt diuine volūtati conforme. Un̄ ſubdit. ꝓſpeꝝ iter habeam et hoc in volūtate dei.i. ſcd̓m voluntatē eius ſcd̓m quā ſolū aliquid reputo ꝓſperum. ſicut et dn̄s dicit Ma. 26. Nō mea voluntas ſed tua fiat. ¶ Deinde cum dicit. deſidero eniꝫ ⁊cͣ. oſtendit deſiderij cauſaꝫ q̄ qͥdem eſt duplex. Una vtilitas eorū qui erāt vi ſitandi. Unde dicit. Deſidero enim videre vos. Phil̓. 1. Cupio omnes vos eſſe in viſceribus xp̄i. Et hoc nō in va num ſicut eſt in amicicia ſeculari ſed vt imꝑtiar.i. tradā vobis aliquid gr̄e ſpūalis. nō tanꝙͣ actor gratie ſed ſicut miniſter. τ. corinth̓. 4. Sic nos exiſtimet homo vt mini ſtros xp̄i. et hoc ad confirmandos vos ſcꝫ in fide quam ſuſcepiſtis. Luc. 22. Et tu aliquādo cōuerſus confirma fratres tuos. Impartitur aūt gratiā miniſter multipl̓r tū ꝑ adminiſirationē ſanctorū gre. i. pe. 4. Unuſquiſqꝫ ſi cut accepit gratiā in alterutrū illam amminiſtrantes ⁊cͣ. tum ꝑ ex hortationē ẜmonū. Eph̓. 4. Omnis ẜmo ma lus ex ore vr̄o nō ꝓcedat. ſꝫ ſi quis bonus eſt ad edifica tionē fidei vt det gratiaꝫ audiētibus. Scd̓a cauſa eſt mu tua cōſolatio q̄ cōſideratur in conuictu amicoꝝ. Un̄ ſub dit. Id eſt cōſolari in vobis. hoc eſt me videre vos ⁊ im partiri gratiā et me ſimul cōſolari cū vobis. per eā. que in uicem eſt fidē veſtram atqꝫ meam. Ad mutuā enim cōſo lationem redit ſi vnanimes in fide reddamur. 2. corinth̓. 7. Qui cōſolatur hūiles cōſolatus eſt nos deus in aduē tu titi nō ſolum ⁊c̄. ¶ Deinde cū dicit. Nolo autem vos ignorare ne vidēatur eſſe vanū deſideriū ſubdit ꝓpoſitū ꝓſequēdi. Et primo ꝓponit ꝓpoſituꝫ. Scd̓o cauſam ꝓ pofiti ibi. At aliquē fructum. Tertio cōcludit propoſiti ꝓmptitudinē ibi. Ita qd̓ in me. Circa primuꝫ duo facit. Primo ponit ꝓpoſitū. ſcd̓o impedimentū ibi. Et ꝓhibi tus ſum ⁊c̄. Dicit ergo primo. Non ſolū deſidero vos vi dere. ſed etiam ꝓpoſui ad hoc operā dare ⁊ hoc nolo vos fratres ignorare quia ſepe ꝓpoſui venire ad vos vt dilec tionem meam oſtendere non ſolū verbo ⁊ lingua ſed etiā opere et veritate. vt dicitur.. Io ꝫ. Secundo tāgit obſta culum impediens eum ab iſto ꝓpoſito exequēdo dicens Prohibitus ſū vſqꝫ adhuc. ⁊ hoc vel a diabolo qͥ nititur impedire predicationē ex qua prouenit ſalus hominum.
ꝓuer. 25. Uentus aquilo diſſipat pluuiā id ē doctrinas predicatorū Uel etiaꝫ ab ipſo ẜm cuius nutū diſpenſant itinera et verba. Iob. 37. Nubes id eſt prdicatores ſpar gunt lumen ſuū quę luſtrant cūcta per circuituꝫ quocūqꝫ eas voluntas gubernantis duxerit. Vnde et act. 16. di citur. Tranſeuntes aūt frigiam et galathie regionē veta ti ſunt a ſpiritu ſancto loqͥ. Et iterum. Tentabant ire in bithiniam et non ꝑmiſit eos ſpūs ieſu. Utrūqꝫ autē horū vult apoſtolus eos non ignorare ꝓpter eoꝝ vtilitatem vt ſcꝫ cognoſcentes affectum apoſtoli deuotius eius verba ſuſcipiāt: et impedimentū viſitationis eius imputēt ſue culpe. et ſic corrigātur. Nam in penaꝫ culpe dicitur yſa. 5. Mandabo nubibus meis ne pluant ſuper eā imbrem. ¶ Deinde ponit cauſam duplicē ꝓpoſiti. quaꝝ prima ē vtilitas. Unde dicit. Vt aliquē fructum habeam in vob̓ ſicut in ceteris gentibus quibus ſcilicet predicaui. qd̓ po teſt dupliciter intelligi. Uno modo quaſi dicat vt faciam aliquem fructum in vobis per meam predicationem. Io. 15. Vt eatis et fructum afferatis. Alio modo qͣſi ex eorū cōuerſione ei fructus accreſcat. ſcd̓m illud. Io. 4. Qui metit mercedem accipit et fructū congregat in vitā eter nam Alia autē cauſa eſt debitū quod ſibi imminebat ex ſuſcepto officio.i. corinth̓. 9 Si non euangelizauero ve mihi eſt ⁊c̄. Et qꝛ vniuerſalē gentiū apoſtolatū ſuſceꝑat omnibꝰ ſe aſſerit debitorē. ſcd̓m illud.i. corinth̓. 9. Cum eſſeꝫ liber ex omnibꝰ: omnium me ſeruū feci. Et ideo du plicem diuerſitatē ponit Unā qͥdem ſcd̓m gentem cū di cit. Grecis ac barbaris. Dicitur aūt aliqͥs barbarꝰ dupl̓r Uno modo ẜm quid qͥ ſcꝫ eſt extraneus qͦ ad aliquē ſcd̓ꝫ illud ī. corinth̓i. 4. Si ergo neſciero virtutem vocis ero ei cui loquar barbarus. Alio modo ſimpliciter qͥ ſcilicꝫ ē extranęus a cōmūitate hominū inquantum ratione non regitur. Vnde ꝓprie barbari dicuntur qͥ ratione nō regū tur ſcd̓m quod dictū eſt ſecūdi macha. 15. Ne ita ferociter ac barbare feceris id eſt inhūane. et quia greci fuerunt primi legum inuentores. omnes gētiles qui humanis le gibus regūtur noīat grecos. De iudeis aūt qͥ diuinis le gibus regebantur mentionē non facit qꝛ non erat inſtitu tus apoſtolus iudeorū. ſꝫ gētiliū gal̓. 2. Ita vt illi in cir cūcifione nos aūt in gentibus. ¶ Ex vtraqꝫ aūt cauſa cō cludit ꝓmptitudinem volūtatis cum ſubdit. Ita quod in me id eſt quantū ad me ꝑtinet dūmodo aliunde non im pediar promptū eſt et vobis qui rome eſtis euāgelizare: Exo. 35. Egreſſaqꝫ omnis multitudo filiorū iſrael de con ſpectu moyſi obtulit mēte promptiſſima atqꝫ deuota. Et excludit impedimentum ꝓmptitudinis ſcꝫ erubeſcētiam propter quā multi ea p̄termittūt q̄ alias facerent ꝓmpte et hoc eſt qd̓ ſubdit. Non enim erubeſco euāgeliuꝫ quod qͥdem infidelibus apud quoſdā erubeſcibile videbat̉ ꝓ pter id qd̓ dicit.i. corinth̓. 1. Nos autē predicamus xp̄m crucifixum iudeis quidem ſcādalū. gentibus autē ſtulti ciam. Non eſt aūt ſcd̓m rei veritatem erubeſcendū ꝓpter id qd̓ ſequit̉. Ipſis autem vocatis iudeis atqꝫ gentibus xp̄m dei virtutem ⁊ dei ſapientiā. Vnde dicitur Luc. 9. Qui erubuerit me et meos ſermōes: hūc filius hominis erubeſcet. Et inde eſt ꝙ baptizati liniūtur criſmate in frō te ſigno crucis vbi eſt ſedes verecundie ne ſcilicet euan gelium erubeſcant. Lectio ſexta. Irtus enim dei eſt in ſaluteꝫ om ni credenti: iudeo primū et gre Y co Iuſticia enim dei in eo reuela tur ex fide in fidem: ſicut ſcriptum eſt: Iu ſtus auteꝫ ex fide viuit. Reuelatur enim ira dei de celo ſuper omnem impietateꝫ et iniu

Romanos A A
ſticiam hominum eorum qui veritatem dei in iniuſticia detinēt: quia quod notū eſt dei: manifeſtum eſt in illis Deus enim illis ma infeſtauit. Inuiſibilia enim ipſius a creatu ra mundi per ea que facta ſunt intellecta cō ſpiciuntur: ſempiterna quoqꝫ eius virtus et diuinitas. Poſtꝙͣ apoſtolus romanos fideles quibus ſcribebat ſibi beniuolos reddidit oſtendendo affectū ſuum ad eos: hic incipit inſtruere eos de hijs que pertinent ad euangelicā doctrinā in quā ſe ſegregatum predixerat. Et primo oſtē dit virtutem euangelice gratie. Scd̓o exhortat ad execu tionem operum huius gratie. xij. capitulo ibi. Obſecro itaqꝫ. Circa primum duo facit. Primo ꝓponit qd̓ inten dit. Scd̓o manifeſtat ꝓpoſitum ibi. Reuelatur enī. Cir ca primum tria facit. Primo ꝓponit virtutē euangelice gratie. Scd̓o exponit ibi. Iuſticia eniꝫ. Tertio expoſiti onem confirmat ibi. Sicut ſcriptū eſt. Dicit ergo primo. Ideo euangelium non erubeſco quia ꝙͣuis vt dicitur.i. cor. i. Verbum crucis pereūtibus qͥdeꝫ ſtulticia ſit nobis tamen virtus dei eſt. Uirtus eniꝫ dei eſt. qd̓ poteſt intel ligi. Uno modo quia virtus dei in euangelio manifeſtat̉ ſcd̓m illud psͣ. cx. Uirtutem operū ſuorum anūciabit po pulo ſuo. Alio modo quia ip̄m euangeliuꝫ in ſe dei virtu tem cōtinet. ſcd̓m illud psͣ. 67. Dabit voci ſue vocē vir tutis. Circa quam virtutē tria ſunt conſiderāda. Primo quidē ad quid ſe iſta virtus extēdat. et hoc deſignat cum ſubditur. In ſalutē. Ia. ι. In māſuetudine ſuſcipite infi tum verbum quod ſaluare poteſt animas veſtras. Qd̓ qͥ dem ſit tripliciter. Uno modo inquantū per verbū euāge lij remittuntur peccata. Io. 15. Iam mundi eſtis ꝑꝑ ſer monem quē locutus ſum vobis Scd̓o inquātum per euā gelium homo conſeqͥtur gratiam ſanctificantem. Io. 17. Sanctifica eos in veritate. ſermo tuus veritas eſt. Ter tio inquātū perducit ad vitam eternam. Io. 6. Verba vi te eterne habes. Secundo per quē modum euangelium ſalutem conferat quia tripliciter Primo ꝑ fidem. Mar. vltimo. Predicate euāgeliū omni creature. qui credide rit et baptizatus fuerit ſaluus erit. Scd̓o ꝑ cōfeſſionem. Infra. ca. x. Oris confeſſio fit ad ſalutē. Tertio ꝑ ſcriptu ram. Unde etiam verba euāgelij ſcriptaⁱ virtutē ſaluti fe ram habent. ſicut beatꝰ Barnabas infirmos curabat euā gelium ſupponendo. Cauēde ſunt tamē ſuꝑſtitiones ca racterum quia hoc eſt ſuꝑſtitioſum Unde Eze. 9. Illi ſal uati ſunt in quorum frōtibus eſt ſcriptum tau. qd̓ eſt ſig num crucis. Tertio quibus euangelium ſit in ſalutem qꝛ tam iudeis ꝙͣ gentibus Non enim iudeorū tantū deus ē ſed et gentium. Infra. 3. Et ideo ſubdit. Iudeo primū ⁊ greco. Per grecū omnem gentilē intelligens eo ꝙ a grę cis gentiliū ſapientia eſt exorta. Sed cum infra 10. dicat̉ Non eſt diſtinctio iudei et greci quomodo hic iudeo pri mum. Dicendū eſt ergo ꝙ qͣntum ad ſalutis finem cōſe quende non eſt diſtinctio inter eos. Equalē enim conſe quūtur mercedē vtriqꝫ ſicut ꝓ labore etiam in vinea prio res et poſteriores eundem denariū acceperūt: vt dicitur Mat. 20 Sed quantū ad ordinem ſalutis iudei ſunt pri mi qꝛ eis ꝓmiſſiones ſunt facte. vt infra. 15. Et in eorum gratiam ſunt gentiles aſſumpti ac ſi ramus oleaſtri inſe ratur in bonā oliuam. vt infra. 11. Ex eis etiā ſaluator nr̄ natus eſt. Io. 4. Salus ex iudeis eſt. ¶ Exponit cōmu niter quomodo euangeliū ſit in ſalutem cū dicit. Iuſticia enim dei reuelat̉ in eo per fidem in fidē. qd̓ quidē dupli citer poteſt ītelligi. Uno modo de iuſtitia qͣ deus iuſtus eſt ſcd̓m illud psͣ. 10. Iuſtus dn̄s et iuſticiam dilexit. Et ſcd̓m hoc ſenſus eſt ꝙ iuſticia dei qͣ ſcꝫ iuſtus eſt ſeruando promiſſa: in eo reuelatur ſcilicet in homine credente euangelio quia credit deuꝫ impleſſe qd̓ promiſit de xp̄o mittēdo. ⁊ hoc ex fide ſcꝫ dei ꝓmittētis. psͣ. cxliiij. Fide lis dn̄s in omnibus verbis ſuis. In fidem ſcꝫ hoīs credē tis Vel alio modo vt incelligatur de iuſticia dei qͣ deus hoīes iuſtificat. Nam iuſticia hoīm dicit̉ quo ſe homines ꝓprijs viribꝰ iuſtificare preſumūt Infra. 10. Ignorātes dei iuſticiā et ſuam q̄rentes ſtatuere: iuſticie dei non ſunt ſubiecti. Que quidem iuſticia reuelatur in euangelio in quantum per fidem euāgelij homines iuſtificātur ſecū dum quodcūqꝫ tempus. Unde ſubdit Ex fide in fidem.i. ex fide veteris teſtamenti ꝓcedendo in fidem noui teſta menti. qꝛ ab vtroqꝫ homines iuſtificātur et ſaluantur ꝑ fidem xp̄i: qui eadem fide crediderūt venturum qua nos credimus veniſſe. Et ideo dicitur. ī. cor. 3. Habētes ean dem ſpem fidei credimmus ꝑꝑ qd̓ loqͥmur Vel poteſt in telligi ex fide predicatoꝝ in fidem auditorum. Infra..xj. Quomodo credēt ei quem nō audierūt. Vel ex fide vniꝰ articuli in fidem alterius quia ad iuſtificationeꝫ requirit̉ omniū articulorum fides. Apoc. x. Beatus qui legit et audit verba ꝓphetie huius ſcilicet omnia nō vnum tan tum. Alio modo poteſt intelligi ex fide preſenti in fidem futuram ideſt in plenā viſionem dei q̄ quidem dicitur fi des ratione certe et firme cognitionis.i. corinth̓. 13. Ui demus nūc per ſpeculū in enigmate. tunc autem facie ad faciem. Probat aūt hanc expoſitionē cum ſubdit. Sicut ſcriptuꝫ eſt Iuſtus aūt meus ex fide viuit. Qd̓ quidē ac cipitur ẜm litteram. lxx. Nam in lr̄a noſtra q̄ eſt ſcd̓ꝫ he braicam veritatē dicitur. Iuſtus ex fide ſua viuit. Dicit̉ autē meus ſcꝫ a me iuſtificatus et apud me iuſtus reputa tus Infra 4. Si autem abraham ex oꝑibus legis iuſtifi catus eſt habet gloriā ſed non apud deū. Quid em̄ ſcrip tura dicit? Credidit abrahā deo et reputatum eſt ei ad iu ſticiam. Unde ex hoc ſubditur. Ex fide viuit ſcꝫ vita gr̄e Gal. 2. Ꝙ aūt nunc viuo in carne. in fide viuo filij dei. ¶ Quattuor autē hic cōſiderare oportet circa fidē. Pri mū quidē qͥd ſit fides. Importat enim aſſenſum q̄ndā cū certitudine ad id qd̓ non videt̉ ex volūtate. quia nullus credit niſi volens vt aug. dicit. Et ſcd̓m hoc differta du bitante qui in neutram partē aſſentit. Differt etiam ab opinante qui aſſentit in vnam partem non cum certitu dine ſed cum formidine alterius. Differt etiam a ſciente qui per certitudinē aſſentit ex neceſſitate rationis. Et ſcd̓m hoc fides eſt media infra ſciētiā et opinionē. ¶ Se cundo cōſiderādum eſt an fides ſit virtus. et manifeſtum eſt ꝙ nō eſt virtus ſi accipiatur ꝓ eo qd̓ creditur ſcd̓ꝫ illd̓ Fides catholica hec eſt vt vnum deū in trinitate. Si aūt accipiatur pro habitu quo credimus. ſic qn̄qꝫ eſt virtus qn̄qꝫ nō. Eſt eniꝫ virtus principiū actus ꝑfecti. Actꝰ aūt ex duobꝰ principijs dependēs non poteſt eſſe ꝑfectus ſi alteri principioꝝ deſit ſua ꝑfectio. ſicut eqͥtatio nō poteſt eſſe perfecta ſi vel equus non bene vadat: vel ſeſſor equū ducere neſciat. Actus autem fidei qͥ eſt credere depēdet ex intellectu et volūtate mouente intellectū ad aſſenſum Unde actus fidei erit ꝑfectus ſi voluntas ꝑficiatur ꝑ ha bitum caritatis: et intellectus ꝑ habitū fidei. non autem ſi habitus caritatis deſit. et ideo fides formata caritate ē virtus. non aūt fides informis. ¶ Tertio cōſiderādum eſt ꝙ idem numero habitus fidei qui ſine caritate erat in formis adueniēte caritate ſit virtus qꝛ cū caritas ſit extra eſſentiā fidei per eius aduentū vel receſſum nō mutat ſub ſtātia eiꝰ. ¶ Quarto cōſiderandū ē ꝙ ſicut corpꝰ viuit ꝑ aīam naturali vita: ita aīa viuit ꝑ deū vita gr̄e. Primo autem deus aīam inhabitat ꝑ fidem. Ephe.3. Habitare xp̄m per fidem in cordibus vr̄is. nec tamē eſt ꝑfecta ha bitatio niſi fides ꝑ caritatem ſit formata q̄ ꝑ vinculum ꝑ fectionis nos vnit deo vt dicit̉ col̓. 3. Et ideo quod hic di

I. Ca.
cit. Ex fide viuit. intelligendū eſt de fide formata. ¶ De inde cum dicit. Reuelatur eniꝫ ira dei probat qd̓ dixerat ſcilicet virtutē euāgelice gratie eſſe omnibus hominibꝰ in ſalutem. Et primo oſtendit ꝙ eſt neceſſaria ad ſaluteꝫ Scd̓o ꝙ eſt efficax ſiue ſufficiens. 5. capitulo ibi. Iuſti fi cati igitur ex fide. Circa primum duo facit. Primo oſtē dit virtutem euāgelice gratie fuiſſe neceſſariam ad ſalu tem gentibus. quia ſcꝫ ſapiētia de qͣ confidebant ſaluare eos non potuit. Scd̓o oſtendit ꝙ fuit neceſſaria iudeis. qꝛ ſcꝫ circūciſio et lex et alia in quibus cōfidebant eis ſa lutem non attulerunt ſecūdo capl̓o ibi. Propter qd̓ inex cuſabilis es. Circa primū duo facit. primo ꝓponit qd̓ in tendit. Scd̓o manifeſtat ꝓpoſitū ibi. Quia qd̓ notum eſt dei Proponit autē tria. Primo quidē penā dicens. re cte dico ꝙ in eo iuſticia dei reuelatur. Reuelatur eniꝫ in eo ira dei. id ē vindicta ipſius q̄ dicitur ira dei ſcd̓m ſimi litudinē hoīm iraſcentium qui vindictam querūt. tamen deus vindictā infert ex animi trāquillitate. Sapͥ. 12. Tu autē dominator noſter cum tranquillitate iudicas. Et de hac ira dei dicitur Io. 3. Qui incredulus ē filio nō vide bit vitā. ſed ira dei manet ſuper eū. Hoc autem dicit̉ qꝛ quidam philoſophi dicebāt a deo non eſſe penas pecca torum contra id qd̓ dicitur in psͣ. xciij. Qui corripit gē tes nō arguet. Vnde additur. De celo qꝛ credebāt circa celeſtia eius ꝓuidentiā occupari ita ꝙ ad res terrenas non ſe extenderet. Iob. 22. Circa cardines celi ꝑambu lat nec noſtra cōſiderat. Sed ſicut etiam in psͣ. cj. dicit̉ De celo in terrā ꝓſpexit. Vel dicitur de celo eorū iniqui tatem demōſtrare qꝛ maxime ex magnitudine celi creato ris virtutem intelligere debuerūt. Iob. 20. Reuelabūt celi iniqͥtatem eius. Uel de celo venturi ad udiciū. Act. primo. Quēadmodum vidiſtis eum aſcendentē in celū ita veniet. Scd̓o ponit culpā ꝓ qua pena infligitur. Et primo quidem que contra deum cōmittitur cum ſubdit. Super omnē impietatē. Sicut enim pietas dicit̉ cultus q̄ deo exhibet̉ tanꝙͣ ſūmo parēti. ita impietas dicit̉ pecca tum qd̓ eſt cōtra cultū diuinum Eze. 18. Impietas impij ſuꝑ eum erit. Scd̓o ponit culpā q̄ cōmittitur in homine cum dicit. Et iniuſticiā. Nam et iuſticia eſt ꝑ quā homi nes inuicem ratiōe cōueniunt et cōmunicāt. Iob. 35. Fi lium hominis adiuuabit iuſticia tua. Tertio ponit cog nitionē quā de eo habuerūt cum ſubdit. Hominum eorū qui veritatē dei id eſt verā de deo cognitionem detinent in iniuſtitia qͣſi captiuatā. Nam vera dei cognitio qͣntū ē de ſe inducit hoīes ad bonum. ſed ligatur qͣſi captiuitate detenta ꝑ iniuſticie affectū ꝑ quā vt in psͣ. xj. dicitur Di minute ſunt veritates a filijs hominū. ¶ Deinde cum di cit Quia quod notū eſt. manifeſtat ꝓpoſitum. ordine ta men retrogrado. Primo enim conſentit ꝙ ſapientes gē tilium de deo cognouerūt veritateꝫ. Scd̓o oſtendit ꝙ in eis impietas et iniuſticia fuerit ibi. Ita vt ſint inexcuſabi les. Tertio ꝙ iram dei incurrerūt ibi. Qui cum iuſticiā dei. Circa primū tria facit. Primo oſtendit quid de deo cognouerunt. Secūdo oſtendit a quo huiuſmodi cogni tionem acceperūt ibi. Deus enim illis. Tertio oſtendit ꝑ quem modum ibi. Inuiſibilia enim. Dicit ergo primo recte dico ꝙ veritatem dei detinuerunt. Fuit eniꝫ in eis qͣntū ad aliquid vera dei cognitio qꝛ qd̓ notū eſt dei id eſt qd̓ cognoſcibile eſt de deo ab homine ꝑ rationē: manife ſtum eſt in illis.i. manifeſtū eſt eis ex eo qd̓ in illis eſt.i. ex lumine intrinſeco. ¶ Scienduꝫ eſt ergo ꝙ aliqͥd circa deum eſt oīo ignotum homini in hac vita.ſ. quid eſt deꝰ Unde et paulus inuenit athenis aram inſcriptaꝫ ignoto deo. Et hoc ideo quia cognitio hominis incipit ab his q̄ ſunt ei cōnaturalia.ſ. a ſenſibilibus creaturis q̄ nō ſūt ꝓportionate ad repreſentādā diuinā eſſentiam Poteſt tamen homo ex huiuſmodi creaturis deum tripliciter co
gnoſcere. vt dioniſius dicit in libro de diuinis nominibꝰ Uno quidē modo ꝑ cauſalitatem. quia eniꝫ huiuſmodi creature ſunt defectibiles et mutabiles neceſſe eſt eas re ducere ad aliquod principiū immobile ⁊ perfectū et ſcd̓ꝫ hoc cognoſcitur de deo an eſt. Scd̓o per viam excellētie Non enim reducūtur oīa in primū principiū ſicut in pro priam cauſam et vniuocā ꝓ vt homo hominem generat ſed ſicut in cauſam cōmunē ⁊ excedentē. et ex hoc ꝙ eſt ſuper oīa. Tertio per viam negationis qꝛ ſi eſt cauſa ex cedens nihil eorum que ſunt in creaturis poteſt ci cōpe tere. ſicut etiam neqꝫ corpus celeſte ꝓprie dicitur graue vel leue aut calidum aut frigidum. Et ſcd̓m hoc dicimꝰ deum immobilem et infinitum et ſi quid aliud huiuſmo di dicit̉. huiuſmodi autem cognitionē habuerūt ꝑ lumē rationis. psͣ. 4. Multi dicunt quis oſtendit nobis bona ſignatuꝫ eſt ſuꝑ nos lumē vultis tui domine. ¶ Deinde cum dicit. Deus enim illis manifeſtauit. oſtendit a quo actore huiuſmodi cognitio eis fuerit manifeſtata: ⁊ dicit ꝙ deus illis manifeſtauit ſecūdum illud Iob. 35. Docet nos ſuper iumenta terre. Ubi cōſiderandum eſt ꝙ vnus homo alteri manifeſtat explicando cōceptum ſuū ꝑ aliqͣ ſigna exterioraᵛ. puta per vocem vel ſcripturam. Deus autem dupliciter aliquid homini manifeſtat Uno modo infundendo lumen interius per qd̓ homo cognoſcit. psͣ. 42. Emitte lucem tuā et veritatem tuaꝫ. Alio modo ꝓ ponendo ſue ſapientie ſigna exteriora.ſ. ſenſibiles crea turas. Ecc. i. Effudit illam ſcilicet ſapientiā ſuper om̄ia opera ſua. Sic ergo deus illis manifeſtauit vel interius infundēdo lumen vel exterius ꝓponendo viſibiles crea turas in quibus ſicut in quodā libro dei cognitio legeret̉ ¶ Deinde cum dicit. Inuiſibilia enim dei ⁊cͣ. oſtendit per quē moduꝫ huiuſmodi cognitionē acceperint. Ubi primo conſiderandum eſt que ſint iſta que de deo cogno uerunt. Et ponit tria. Primo quidem inuiſibilia ipſius per que intelligitur dei eſſentia que ſicut dictum eſt a no bis videri non poteſt. Io. 1. Deum nemo vidit vnꝙͣ ſcꝫ per eſſentiam vita mortali viuens.i. thi. 1. Regi ſeculoꝝ immortali inuiſibili. Dicit auteꝫ pluraliter inuiſibilia qꝛ dei eſſentia non eſt nobis cognita ſcd̓m illud qd̓ eſt ſcilicꝫ ꝓut in ſe eſt vns. Sic erit nobis in pr̄ia cognita. et tunc erit dominus vnus et nomē eius vnū. vt dicit̉ zach. vlti mo. Eſt aūt manifeſta nobis ꝑ quaſdaꝫ ſimilitudines in creaturis reꝑtas q̄ id qd̓ in deo vnum eſt multipliciter ꝑ ticipant ⁊ ẜm hoc intellectus nr̄ cōſiderat vnitatē diuīe eſſentie ſua ratione bonitatis. ſapientie. virtutis ⁊ huiuſ modi que in deo vnum ſunt. Hec ergo inuiſibilia dei di cit. quia illud vnum quod his nominibus ſeu rationibꝰ in deo reſpondet non videtur a nobis. Heb̓. xj. Ut ex in uiſibilibus inuiſibilia fierent. Aliud autem qd̓ de deo co gnoſcitur eſt virtus ipſius ſecundum quam res ab eo ꝓ cedunt ſicut a principio psͣ. cxlvj. Magnus dn̄s ⁊ mag na virtus eius Hanc ergo virrutem philoſophi ꝑpetuaꝫ eſſe cognouerunt Unde dicitur. Sempiterna quoqꝫ vir tus eius. Tertium cognituꝫ eſt quod dicit. Et diuinitas ad quod pertinet ꝙ cognouerunt deum ſicut vltimum fi nem in quem omnia tendunt. diuinum enim bonum dici citur bonum cōmune quod ab omnibus participatur. ꝑꝑ hoc potius dixit diuinitatem que participationem ſigni ficat ꝙͣ deitatem que ſignificat eſſentiam dei. col̓. primo capitulo Et in ipſo habitat omnis plenitudo diuinitatis Hec aūt referunt ad tres modoſ cognoſcēdi ſupradictos Nā inuiſibilia dei cognoſcūtur per viam negatiōis. ſem piterna virtus per viā cauſalitatis. diuinitas ꝑ viā excel lentie. ¶ Scd̓o cōſiderandū eſt ꝑ qd̓ mediū illa cognoue runt qd̓ deſignat̉ cū dicit. Per ea q̄ facta ſunt. ſicut enim ars manifeſtat̉ ꝑ artificis oꝑa. ita ⁊ dei ſapiētia manife ſtatur ꝑ creaturas. Sapͥ. 13. A magnitudīe enim ſpeciet̉

Romanos 21 A
et creature cognoſcibiliter poterit creator horum videri. Tertio oſtēdit quomodo ꝑ iſta cognoſcat̉ deus cū dicit. Intellecta cōſpiciunt. Intellectu enim cognoſci poteſt deꝰ nō ſenſu vel ymaginatiōe: q̄ corporalia nō trāſcēdūt. deus autē ſpūs eſt vt Io. 4 dicit̉. Yſa. 52. Ecce intel liget ẜuus mēus. Quarto poteſt deſignari a quo ꝑ hūc modū deus cognoſcat̉ cū dicitur. A creaturā mūdi. ꝑ qd̓ vno modo poteſt ītelligi hō. Mar. vltīo Predicate euā geliū omni creature vel ꝑꝑ excellentiā hoīs q̄ ordine na ture minor eſt angelis ſed excellit inter inferiores creatu ras. ſcd̓m illud. psͣ. 8. Minuiſti eum paulominus ab an gelis. oīa ſubieciſti ſub pedibus eius oues et boues. ⁊cͣ. Uel qꝛ cōmunicat cū omni creatura. habꝫ enim eſſe cum lapidibꝰ. viuere cū arboribꝰ. ſentire cū animalibꝰ. intel ligere cum angelis vt gregorius dicit. Alio mō poteſt in telligi de vniuerſali creatura. Nulla em̄ creatura ex pro prijs naturalibꝰ poteſt dei eſſentiā in ſeip̄a videre. Un̄ ⁊ de ſeraphin dicit̉ yſa. 6. ꝙ duabus alis velabant caput ſed ſicut hō intelligit deū ꝑ creaturas viſibiles ita ange lus ꝑ hoc ꝙ intelligit ꝓpriā eſſentiā. ¶ Poteſt aūt alit̓ intelligi ꝑ creaturā mūdi nō ipſa res creata. ſed rerū cre atio. ac ſi diceret̉ a creatione mūdi. ⁊ tūc poteſt dupl̓r or dinari. Uno modo ꝙ ītelligat ꝙ inuiſibilia dei ītelligūt̉ ꝑ ea que facta ſunt a creatione mūdi. non ſolum ꝑ ea que facta ſūt tēpore gratie. Alio mō ꝙ intelligat̉ ꝙ a creati on mūdi hoīes inceperūt deū cognoſcere ꝑ ea que facta ſunt. Iob. 26. Omnes hoīes vident eū. Glo. aūt dicit ꝙ ꝑ inuiſibilia dei intelligit̉ ꝑſona pr̄is ſcd̓m illud.1. thi. vltt̓o. Quē nullus hoīꝫ vidit. ⁊cͣ. Per ſempiternā ꝟtu tē ꝑſona filij. ẜm illd̓.1. cor. 1. Xp̄m dei ꝟtutē. Per diui nitatē ꝑſona ſpūs ſancti cui a ꝓpriat̉ bonitas. non ꝙ phi loſophi ductu ratiōis potuerint ꝑuenire per ea que facta ſunt in cognitiōeꝫ ꝑſonaꝝ qͣntū ad ꝓpria q̄ non ſignificāt habitudinē cauſe ad creaturas ſed ſcd̓m a ꝓpriata. Dicū tur tn̄ defeciſſe intellecto ſigno.i. in ſpū ſancto. qꝛ nō po ſuerunt aliquid reſpōdere ſpūi ſancto. ſicut poſuerūt ali quid rn̄dere patri.ſ. ipſum pͥmū principiū. et aliqͥd reſpō dere filio ſcꝫ primā mentē creatam quā vocabant pater nū ītellectū. vt Macrobiꝰ dicit ī libro ſuꝑ ſōniū ſcipiōis. ¶ Lectio ſeptima. Ta vt ſint inexcuſabiles quia cū cognouiſſent deum: nō ſicut deū glorificauerūt aut gratias egerūt ſed euanuerunt in cogitationibus ſuis: ⁊ ob ſcuratum eſt inſipiens cor eorum. Dicentes enim ſe ſapientes eſſe ſtulti facti ſūt. Et mu tauerunt gloriaꝫ incorruptibilis dei in ſimi litudinē imaginis corruptibilis hōis: ⁊ vo lucrum et quadrupedum et ſerpentiū prop ter qd̓ tradidit illos deꝰ in deſideria cordis eorum: in īmūdiciam: vt cōtumelijs afficiāt corpora ſua in ſemetip̄is. Quia cōmutaue runt veritatē dei in mendacium: et coluerūt et ſeruierūt creature potius qͣꝫ creatori: qui eſt benedictus in ſecula ſeculorum Amen. Poſtꝙͣ apoſtolus on̄dit veritatem dei fuiſſe a gentibus cognitā. hic oſtendit eos fuiſſe obnoxios culpe impietatꝭ ⁊ iniuſticie. Et primo oſtēdit hoc qͣntū ad culpā impieta tis. Scd̓o qͣntū ad culpā iniuſticie ibi. Et ſicut nō ꝓbaue runt deum. ⁊c̓. Poſſet aūt aliqͥs credere eos culpā impi etatis excuſari ꝑꝑ ignorantiā ſicut apl̓us de ſe dicit infra j. thi. 1. Miſericordiā cōſequutus ſum qura ignorās fęci. Primo ergo on̄dit gentiles nō eſſe excuſabiles. Se cūdo ponit eoꝝ culpā ibi. Et mutauerūt gloriam. Circa primum cōſiderādū eſt ꝙ tūc ignorātia culpā excuſat qn̄ ſic ꝓcedit et cauſat culpa ꝙ non cauſat̉ a culpa ſicut cum aliquis adhibita diligētia debita. dum credit percutere hoſtē ꝑcutit patrē. Si vero ignorātia cauſaret̉ ex culpa non poteſt ſubſequētem culpā ignorātia excuſare. Unde ſi quis ꝑ ebrietatē homīcidiū cōmittit nō excuſat̉ ex cul pa qꝛ peccauit ſe inebriādo. Un̄ ſcd̓m philoſophū meret̉ duplices mulctationes. Primo igit̉ ꝓponit qd̓ intendit dicēs. Ita qd̓ ē dei notū eſt eis vt ſint inexcuſabiles.i. vt ꝑ ignorātiā excuſari nō poſſint. Iac. 4. Scienti bonum et nō operāti peccatū eſt illi. Infra ſcd̓o ꝑꝑ qd̓ inexcuſabi lis es. Scd̓o ibi. Quia cū cognouiſſent ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ di xerat. ⁊ primo on̄dit ꝙ pͥma eorum culpa ex ignorantia nō ꝓceſſit. ſcd̓o ꝙ ex hac culpa eſt ignorantia ſubſecuta ibi. Sed euanuerūt. Ꝙ autem pͥma eoꝝ culpa nō fuerit ex ignorantia oſtendit̉ ꝑ hoc ꝙ dei cognitionē habentes ea nō ſunt vſi ad bonū. Dupl̓r aūt deuꝫ cognouerūt. vno modo ſicut oībus ſuꝑeminētē. ⁊ ſic ei debebāt gl̓iam et honorē qͥ ſuꝑexcellētibus debet̉. iſti ideo dicūtur inexcu ſabiles. qꝛ cū cognouiſſent deū non ſicut deum glorifica uerunt. vel quia ei debitū cultū non impenderūt. vel qꝛ eius virtuti et ſciētie terminū īpoſuerūt. aliquapotētie et ſcientie ſubtrahētes contra id qd̓ dicicur. Eccle. 43. Glorificātes dn̄m qͣntūcunqꝫ poteritis. Scd̓o cognoue runt eum ſicut omniū bonoꝝ cauſā vn̄ ei in oībus gr̄aꝝ actio debebat̉. quā tn̄ iſti non impēdebāt ſed potius ſuo ingenio et virtuti ſue bona ſua aſcribebāt. Vnde ſubdit. Gratias nō egerūt.ſ. dn̄o.1. theẜ. vltīo. In oībus gr̄as agite. ¶ Deinde cū dicit. Sed euanuerunt. on̄dit ꝙ in eis ex culpa eſt ignorātia ſubſecuta. ⁊ primo ponit inten tuꝫ. ſcd̓o manifeſtat ꝓpoſitū ibi. Dicētes. primo ergo ꝓ ponit cuplā que eſt ignorātie cauſa cū dicit. Euanuerūt vanū enim dicit̉ qd̓ nō habet ſtabilitatē ſeu firmitatem. ſolus aūt deus de ſe eſt immutabilis. Mal̓. 3. Ego deus ⁊ nō mutor. Et tūc ſolum mens hūana eſt a vanitate libe ra quādo deo innitit̉. cū aūt p̄termiſſo deo īnitit̉ cuicūqꝫ creature incurrit vanitatē. Sap̄. 13. Uani ſunt oēs hoīes in quibꝰ non ſubeſt ſciētia dei ⁊cͣ. psͣ. 93. Dn̄s ſcit cogi tatiōes hominū qm̄ vane ſūt. In cogitationibꝰ ſuis eua nuerunt inqͣntū in ſeipſis ⁊ nō in deo fidutiā habebant ſibi et nō deo bona ſua aſcribētes. ſcd̓m illud. psͣ. xj. La bia nr̄a. ⁊cͣ. Scd̓o ponit ignorātiam ſubſecuta dicēs. Et obſcuratū eſt.i. ꝑ hoc ꝙ obſcuratum eſt. factū eſt cor eoꝝ inſipiens.i. lumine ſapiētie priuatū ꝑ quam homo vere deum cognoſcit. Sicut em̄ qui oculos corporales a ſole materiali auertit obſcuritatē corporalē incurrit ita ille qͦ a deo auertit̉ de ſeipſo preſumēs et non de deo ſpūaliter obſcuratur. ꝓuer. xj. Ubi hūilitas ꝑ quā.ſ. homo ſe deo ſubijcit. ibi. ſapiētia. vbi ſuꝑbia. ibi cōtumelia. Ma. xj. Abſcondiſti hec a ſapientibus ſcd̓m ꝙ.ſ. eis videbatur. et reuęlaſti ea ꝑuulis.i. hūilibus. et de his habet̉ ephe. 4. Gētes ambulāt in vanitate ſenſus ſui tenebris obſcu ratū habentes intellectū. ¶ Deinde cū dicit. Dicētes. ex ponit qd̓ dixerat ⁊ primo qͣliter in cogitationibꝰ ſuis eua nuerūt cum dicit. dicētes ſe eſſe ſapiētes ſtulti facti ſūt. Dicētes id eſt ſapientiaꝫ ſibi a ſeipſis aſcribētes. yſa. 5. Ue qui ſapientes eſtis in oculis vr̄is. yſa. 19. Quomō dicetis pharaoni filius ſapientium ego: filius regū anti quorum ⁊cͣ. Secūdo exponit qd̓ dixerat et obſcu. eſt inſi piens cor. cum dicit ſtulti facti ſunt quaſi contra diuinaꝫ ſapientiā agentes. Ie. 10. Stultꝰ factus ē omnis homo a ſcientia ſua de qua.ſ. preſumebat. ¶ Deinde cum dicit Et mutauerunt gloriam. ponit peccatum impietatis gen tiliū. Et primo qͣntū ad hoc ꝙ peccauerūt ꝯtra gloriā dei Scd̓o qͣntū ad hoc ꝙ peccauerunt contra veritatē nature

I. Ca.
ipſiꝰ ibi. qͥ cōmutauerūt veritatē. Circa primū duo facit. primo ponit īpietatis culpā. ſcd̓o penā ibi. ꝓpter qd̓ tra didit. Culpa qͥdē eoꝝ fuit ꝙ qͣntū in ip̄is erat honorē di uinū in aliū trāſtulerūt. ẜm illud Ie. 2. Populus meus mutauit gloriā ſuā in ydolū. Primo ergo ponit id quod mutauerūjt. ſcd̓o id in quod mutauerūt ibi. In ſimilitudi neꝫ. Circa primū tria ſunt attēdēda ex parte dei. Primo qͥdem ip̄ius gloria quā tangit dicens. Et mutauerūt glo riam. qd̓ poteſt intelligi dupl̓r. Uno modo de gloria qua homo deū glorificat. ei cultuꝫ latrie exhibendo.i. thi. I. Soli deo honor. Hanc igitur mutauerūt cum cultuꝫ deo debitum exhibuerunt alij. Alio modo poteſt intelligi de gloria qua deus in ſe glorioſus ē q̄ eſt incōprehenſibilis et infinita. ꝓuer. 25. Perſcrutator maieſtatis oppͥmetur a gloria. Que qͥdē gloria nihil aliud ē ꝙͣ ipſa claritas di uine nature. Lucē em̄ habitat inacceſſibilē.i. thi. vltimo Hanc autē mutauerūt dum eā alij attribuerunt. Incōmu nicabile em̄ nomē lignis et lapidibꝰ impoſuerūt. vt dicit ſap̄. 14. Scd̓o notatur incorruptibilitas cū dicit. Incor ruptibilis. ip̄e enī ſolus ꝑfecte īcorruptibilis eſt qͥ ē oīno īmutabilis. Omnis em̄ mutatio q̄daꝫ corruptio e Unde dicit̉.i. thi. vltimo. Solus habet immortalitatem. Ter tio notātur nature ſublimitas cum dicitur dei. vt enim in psͣ. 47. dicitur. Deus magnus dn̄s. Ex parte vero eius in qd̓ mutauerūt. tria correſpōdentia ponunt̉. Nā contra gloriaꝫ dicit. In ſimilitudinē ymaginis id eſt in ſimilitu dinē alicuiꝰ rei ꝑ modū imaginis ab aliquo expreſſe. Ma nifeſtum enim eſt ꝙ ſimilitudo ymaginis eſt poſterior il la re cuius eſt ymago. gloria autē ſiue claritas dei ē prin cipiū oīs ſpeciei et forme Et ſic qͥ dei gl̓iā in ſimilitudineꝫ ymaginis mutāt cōuertunt primū in vltimū. Sap̄. 14. Acerbo luctu dolens pr̄ cito ſibi rapti filij fecit ymaginē Contra id qd̓ dixerat incorruptibilis. dicit corruptibilis psͣ. 29 Que vtilitas in ſanguine meo dū deſcendo in cor ruptionem ſcꝫ qd̓ eſt ampliꝰ iaꝫ corruptū ſiue mortuum. ſap. 15. Cum ſit mortalis mortuū fingit manibus iniquis Cōtra id qd̓ dixit. dei. ponit hoīs. Iob. 32. Nō accipiam ꝑſonam viri et deum hoī non eqͣbo. Et qd̓ eſt abhomina bilius homo gloriā dei trāſtulit non ſolum in hominem: qui eſt ad ymaginē dei. ſed etiā ad ea q̄ ſunt īfra hominē. Unde ſubdit. Et volucrū ꝙͣtum ad volatilia. Et qͣdrupe dum qͣntuꝫ ad greſſibilia. Et ſerpentū qͣntū ad reptilia. Pretermittit autē piſces tanꝙͣ magis ab humana cōuer ſatione ſeiūctos. Hec aūt omnia ſunt a deo hoī ſuppoſit a psͣ. 8. Omnia ſubieciſti ſub pedibus eiꝰ. Eze. 8. Ingre dere et vide abhoīationes peſſimas quas iſti faciunt hic. et ingreſſus vidi et ecce omnis ſimilitudo reptiliū et ani maliū ⁊cͣ. Eſt aūt notādum ꝙ ſicut dicit glo. ab aduentu enee cōſueuerūt in ytalia ymagines hominuꝫ coli. puta Iouis. Herculis ⁊ ſimiliuꝫ. Sed tēpore ceſaris auguſti deuicta egipto eorū cultū romani aſſumpſerūt: qͥ ymagi nes animaliū colebāt ꝓpter figuras aīalium q̄ notātur in celo. qͥbus tanꝙͣ aſtrologie dediti cultū diuinitatis impē debāt. Vnde et dn̄s filios iſrael in egipto nutritos ab hu iuſmodi cultu remouet dicens. deū. 4. Ne forte occulis cleuatis in celum videas ſolē ⁊ lunā et oīa aſtra celi ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Propter qd̓ tradidit: ponit penā hu iuſmodi culpe correſpōdēteꝫ. Circa qd̓ cōſiderādū eſt ꝙ homo mediū locū obtinet inter deum et aīalia bruta ⁊ cū vtroqꝫ extremoꝝ cōmunicat. cum deo qͥdem ſcd̓m naturā intellectualitatē. cū aīalibus vero brutis ẜm ſenſualita tē. Sicut igit̉ homo id qd̓ ē dei mutauit vſqꝫ ad beſtias: ita deus id qd̓ eſt diuinū in homine ſcd̓m rationeꝫ ſubdit ei qd̓ eſt brutale in ip̄o ſcꝫ deſiderio ſenſualitatis. ſcd̓m il lud. psͣ. 48. Homo cū in honore eſſet. ſcꝫ diuine ymagi nis ꝓpter rationē cōparatus eſt iumentis inſipientibus.
Hoc eſt ꝙ dicit. ꝓpter qd̓ tradidit illos deus in deſide ria cordis vt eoꝝ ratio ſubderet̉ deſiderijs id ē ſenſualis affectus. de quibus dicitur infra. 13. Carnis curam ne feceritis in deſiderijs ⁊cͣ. Qd̓ qͥdem eſt cōtra naturalem ordinē hoīs ẜm ꝙ ratio appetitui ſenſibili dn̄atur. Gen̄. 4. Sub te erit appetitus eiꝰ: et tu dn̄aberis illius. Indu cit exgo homines in deſideria cordis eoruꝫ ſicut in manū dn̄oꝝ crudelium. yſa. 19. Tradam egiptum in manū do minorū crudeliū. Precipue tamen circa appetitū ſenſiti uum beſtialis quedam deordinatio ꝑtinet ad peccata car nalia. Nam delectationes tactus circa quas ſunt gula et luxuria manifeſte ſunt cōmunes nob̓ et brutꝭ. Et ideo ſūt magis exprobrabiles qͣſi magꝭ brutales. vt dicit phūs in tertio ethicoꝝ. Et hoc deſignat̉ cū ſubdit In īmudiciā q̄ ad pctā carnalia ꝑtinet ſcd̓m illud ephe. 5 Oīs fornicator aut īmūdus. qꝛ ſcꝫ homo ꝑ huiuſmodi pctā maxime con uertit̉ et trahitur ad id qd̓ eſt infra ipſum. vnūqd̓qꝫ enim dicitur eſſe impurū ſiue immundū ex cōiūctione vilioris ſicut argentum ex coniūctione plūbi. Unde exponēs ſub dit. Vt cōtumelijs id eſt turpibus ⁊ immundis actibus: afficiant id eſt inficiant. Corpora ſua in ſemetipſis id eſt non quaſi ab alijs coacti. puta a barbaris. ſed a ſemetip ſis hoc agunt ꝓpria ſponte infra nono. Aut nō habet po teſtatē figulus luti ex eodeꝫ luto facere aliud vas in ho norem. aliud in contumeliam id eſt in turpē vſum. Sed cum huiuſmodi immunditia ſit peccatum. videtur ꝙ deꝰ in eam homines non tradat. quia vt dicitur. Iac. 1. Deꝰ intemptator malorum eſt. Dicendum eſt ꝙ deus non di citur tradere homines in immundiciā directe inclinando affectum hominis ad malum. quia deus ordinat in ſeip ſum. ꝓuer. 16. Uniuerſa propter ſe operatus eſt dominꝰ peccatum autem eſt aliquid per auerſionem ab eo. Sed indirecte tradit homines in peccatum inquantū ſubtra hit gratiaꝫ: per quam homines continebantur ne pecca rent. ſicut ſi aliquis alicuius ſuſtentaculuꝫ tolleret dicere tur facere caſum eius. Et per hunc modum primuꝫ pec catum eſt cauſa ſequentis peccati. ſequens vero eſt pena prioris. Ad cuius euidentiam ſciendum eſt ꝙ vnum pec catum poteſt eſſ cauſa alterius indirecte et directe. Direc te quidem inquātum ex vno peccato inclinatur ad aliud quod ſit tripliciter Uno modo ſecūdum rationem cauſe fi nalis: ſicut cum quis ex auaricia incitatur ad homicidiū committēdū. ſecundo ẜm rationeꝫ cauſe materialis. ſicut gula inducit ad luxuriam miniſtrando materiaꝫ. Tertio ſecundum rationem cauſe mouentis. ſicut cum ex mul tis actibus alicuius peccati generatur habitus ad ſimile peccatum inducens. Indirecte autem ſicut primum pec catum meretur excluſionem gratie: qua ſubtracta homo ruit in aliud peccatum. Et ſic primum peccatuꝫ eſt cauſa ſecundi indirecte ſiue per accidens ſicut remouens prohi bens. ¶ Sed notandū eſt ꝙ peccatum inquātum huiuſ modi non poteſt eſſe pena. quia penam contra volunta tem patimur. peccatū autem eſt voluntarium vt Augu. dicit. ſed quia peccatum habet quedam adiuncta que ſūt contra voluntatem peccantis. ratione eorum peccatum dicitur pena precedentis peccati. hoc autē eſt vno modo aliquid precedens ad peccatū ſicut ſubtractio gratie ex qͣ ſequitur vt homo peccet. Alio modo eſt aliquid adiunc tum ipſi peccato vel interius ſicut eſt inordinatio animi. Unde augu. dicit in primo cōfeſſ. Iuſſiſti domine ⁊ ſic eſt vt pena ſibi ſit oīs inordinatꝰ animꝰ. ſiue qͣntū ad exterio res actꝰ quibꝰ difficultates et labores adiūgunt̉. ẜm illd̓ qd̓ dicūt impij Sap̄. 5. Ambulauimꝰ vias difficiles ⁊cͣ. Tercio ꝙͣtū ad id qd̓ ſeqͥtur pctm̄: ſic̄ ē remorſꝰ cōſciētie infamia ⁊ ſimilia. ¶ Deind̓ cū dicit. Cōmutauerūt ⁊cͣ. po nit culpā īpietatꝭ quā cōmiſerunt ꝯͣ ꝟitatē diuīe nature.

Ad Romanos
Et pͥmo ponit culpā. ſcd̓o penā ibi. Propterea tradidit. Diuina aūt natura pōt ꝯſiderari dupl̓r. Uno mō ꝙ eſt ra tio cognoſcēdi vt veritas pͥma. et ꝙͣtū ad hoc dicit. Qui cōmutauerūt veritatē dei in mendaciū. qd̓ quidē pōt ītel ligi dupl̓r. Uno mō qꝛ verā cognitionē quā a deo accepe rūt ꝑuerſa rōne ad falſa dogmata ꝯuerterūt. ſicut cū dixe runt ydola eſſe deos. vel deū nō eſſe oīpotentē vel oīſcien tem. Ie. 9. Docuerūt linguas ſuas loqͥ mendaciū. Alio modo veritatē dei in mendaciū mutauerūt qꝛ diuinitatis naturā q̄ eſt ip̄a veritas attribuerūt ydolo qd̓ eſt mēdaci um inꝙͣtum nō eſt deꝰ. vt dicit̉ Ie. 16. Uere mendacium poſſederūt patres noſtri: vanitatē que eis nō ꝓfuit. Nun quid faciet homo ſibi deos. ⁊ ipſi nō ſunt dij. Alio modo poteſt cōſiderari diuina natura ſcd̓ꝫ ꝙ eſt principiū eſſen di oībus per creationē ⁊ ſic debet̉ ei ab homine interiꝰ qͥ dem cultus ſcd̓m pium affectū. Io 9. Si quis cultor eſt dei ⁊c. exterius vero debetur ei ſeruitꝰ latrie ſcd̓m illud deut. 9. Dn̄m deum tuū adorabis ⁊ illi ſoli ſeruies. Und̓ et ſubdit ꝯtra eos.ſ. Coluerūt ⁊ ſeruierunt creature poti us ⁊c. Colebāt enim celeſtia corpora. ⁊ aerem. ⁊ aquā et alia huiuſmodi. ſcd̓m iliud ſap. 13. Aut ignem aūt ſpūm. aut citatū aerem ⁊c. Et in hoc improbat ſapiētes gentili um. qui ꝙͣuis nunꝙͣ in ymaginibꝰ aliquid numinis eſſe crederent. ſicut ſectatores hermetis credebant. neqꝫ ea q̄ a poetis fabuloſe dicebātur de dijs crederēt eſſe vera. cre aturis tamen aliquibꝰ cultū diuinitatis impendebāt ex qͦ bus rōnem fabulaꝝ aſſignabāt ſicut Uarro poſuit totum mundū eſſe deū ꝓpter animā eiꝰ. dicens ꝙ toti mūdo et oībꝰ ꝑtibꝰ eiꝰ diuinitatis cultꝰ impēdi pōt.ſ. aeri quem vocabāt Iunonē aq̄ quā vocabāt lieū. ⁊ ſic de alijs. Pla tonici etiā poſuerūt ꝙ oībꝰ ſubſtātijs rōnalibꝰ q̄ ſunt ſu pra nos cultꝰ diuītatꝭ debet̉. puta demonibꝰ. aīalibꝰ cele ſtiū corpoꝝ. ītelligētijs.i. ſubſtātijs ſeparatis. Quāuis aūt hijs que ſupra nos ſunt aliquā reuerentiā exhibere d̓ beamus. nō tamen cultū latrie que p̄cipue in ſacrificij ob latione cōſiſtit. ꝑ quod homo ꝓfitetur oīum bonoꝝ deuꝫ eſſe auctorē. ſicut ⁊ in quolibet regno aliquis honor ſup̄ mo dn̄o exhibet̉ quē nō licet tranſferre in alium. Et ideo ſubdit. Qui eſt benedictus.i. cuiꝰ bonitas eſt manifeſta. Sicut enim dicimur bn̄dicere deū inꝙͣtum eius bonitatē corde recognoſcimꝰ ⁊ ore cōfitemur. Ecc. 43. Benedicē tes deū exaltate illū ꝙͣtum poteſtis. Addit aūt. In ſecu la. qꝛ eiꝰ bonitas eſt ſempiterna ab alio nō dependēs. ſꝫ eſt omnis boni principiū. Et ex hoc ſibi debetur omīs la trie cultus. Addit aūt. Amen. ad oīodam certitudinē aſ ſerendā. Yſa. 65. Qui benedictꝰ eſt ſuper terrā benedi cetur in deo ame. qd̓ idem eſt verū vel fiat. Uidetur autē apoſtolus triplicē theologiā tāgere gentiliū. pͥmo quidē ciuilem que obſeruabat̉ a pontificibꝰ in adoratione ydo loꝝ in tēplo. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Et mutauerunt gloriā incorruptibilis dei. ſcd̓o theologiā fabularem quā poete tradebant in theatris. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Qui cōmu tauerūt veritatem dei in mendaciū.z. theo. naturalē quā obſeruauerunt ph̓i in mundo. ꝑtes mūdi colentes. ⁊ quā tum ad hoc dicit. Et coluerunt ⁊ ſeruierunt creature poti us ꝙͣ creatori. Lectio octaua: Ropterea tradidit illos deus in paſ ſiones ignominie. Nam femine eo rum immutauerunt naturalem vſū in eum vſum qui eſt contra naturam. Simi liter autem ⁊ maſculi relicto naturali vſu fe mine: exarſerunt in deſideriis ſuis in inuicē maſculi in maſculos turpitudinem operantes ⁊ mercedem quam oportuit erroris ſui ī ſemetipſis recipientes. Et ſic̄ nō probauer̄t deum habere in noticia. tradidit illos deus in reprobum ſenſum. vt faciant ea que nō cō ueniunt. repletos omni iniquitate. malicia. fornicatione. auaricia. nequicia. plenos inui dia. homicidiis. contentione. dolo. maligni tate. ſuſurroues. detractores. deo odibiles. contumelioſos. ſuperbos. elatos. inuētores maloꝝ. parentibus nō obedientes. inſipien tes. īcompoſitos. ſine affectione. abſqꝫ fede re. ſine miſericordia. Qui cum iuſticiam dei cognouiſſent: non intellexerūt. quoniā qui talia agunt digni ſunt morte. nō ſolum qui ea faciūt. ſed qͥ etiam ꝯſentiunt facientibus. ¶ Poſita culpa impietatis ſcd̓m quā ꝯtra naturā diuinā peccauerūt. hic ponit penā qua.ſ. ad hoc reducti ſunt vt contra ſuā naturam peccarent. Et pͥmo ponit penā. ſcd̓o exponit ibi. Nā femine. tertio eius ꝯuenientiā on̄dit ibi. Et mercedem. Dicit ego primo ꝓpterea.ſ. quia dei veri tatem in mendaciū mutauerunt. tradidit illos deꝰ non qͥ dem impellēdo in malū ſed deſerēdo. In paſſiones igno minie.i. in peccata cōtra naturam. que dicūtur paſſiones ſcd̓ꝫ ꝙ proprie paſſio dicit̉ ex eo ꝙ aliquid trahitur extra ordinem ſuę nature. puta cū aqua caleſit. aut cuꝫ homo in firmatur. Und̓ qͥa ꝑ huiuſmodi peccata homo recedit ab ordīe naturali. ꝯueniēter dicūtur paſſiōes infra. 7. Paſ ſiones peccatoꝝ. Dicūtur aūt paſſiones ignominie. quia nō ſunt nomine digna. ſcd̓m illud ephe. 5. Que aguntur in occulto ab eis. turpe eſt ⁊ dicere. Si enim peccata car nis cōmuniter exprobabilia ſunt. qꝛ per ea homo deduci tur ad id quod eſt beſtiale in homine multo magis pecca tum cōtra naturā per que etiā homo a natura beſtiali de cidit. Oſee. 4. Gloriā eoꝝ ī ignominiā cōmutabo. ¶ De inde cum dicit. Nā femine eoꝝ ⁊c. exponit quod dixerat Et primo ꝙͣtum ad feminas. ſcd̓o ꝙͣtum ad maſculos ibi Similiter aūt ⁊ maſcu. Dicit ergo primo. Ideo illos di co in paſſiones ignominie traditos. Nā femine eoꝝ mu tauerunt naturalem vſum in eū vſuꝫ qui eſt cōtra naturā pͥma cor. 11. Nec ipſa natura docet vos. Fſa. 24. Mu tauerunt ius diſſipauerūt fedus ſempiternū id eſt ius na turale. Eſt aūt cōſiderandum ꝙ dupliciter eſt aliquid cō tra naturā hominis. Uno modo contra naturā dr̄ie cōſti tutiue hominis que eſt rationale. ⁊ ſic omne peccatum di citur eſſe ꝯtra naturā hoīs inqͣtū eſt contra rationē rectā Und̓ ⁊ dam̄. dicit in ſcd̓o libro. ꝙ angelus peccans ver ſus eſt ex eo quod eſt ſcd̓m naturam in id quod eſt preter naturam. Alio modo dicitur eſſe aliquid contra naturam hominis ratione generis quod eſt animal. Manifeſtum eſt aūt ꝙ ſcd̓m nature intentionē commixtio ſexunm in a nimalibus ordinatur ad actum generationis. Vnde om nis commixtioīs modꝰ ex quo generatio ſequi nō poteſt eſt contra naturam hominis inꝙͣtum eſt animal̓. Et ſecū dum hoc dicitur in glo. naturalis vſus eſt. vt vir ⁊ muli er in vno concubitu coeant. contra naturam vero vt maſ culus maſculum polluat. ⁊ mulier mulierem. ⁊ eadem ra tio eſt de omni actu coitus ex quo generatio ſequi nō pōt ¶ Deinde cū dicit. Simil̓r aūt. exponit ꝙͣtū ad mares qͥ ſcilicet relicto naturali vſu femine exarſerunt. id eſt extra terminos nature arſerunt. ſecundum illud. psͣ. cv. Exar ſerūt ſicut ignis in ſpinis. Et hoc in deſiderijs ſuis.ſ. car nalibꝰ. Inuicē maſculi in maſculos turpitudinē oꝑantes

I. Ca.
Ezech̓. 16. Nudabo ignominiā tuā corā eis ⁊c̄. ¶ Dein de cū dicit. Et mercedeꝫ. oſtēdit hanc penam cōuenien tem eſſe culpe dicens. Recipientes in ſemeipſis id eſt in deformatione ſue nature Mercedē erroris ſui ſcꝫ dei ve ritatē in mendaciū cōmutauerūt. mercedē id eſt retribu tionē quā oportuit ſcꝫ eos reciꝑe ſcd̓m iuſticie ordinē ex qua debitū erat vt qͥ in dei naturā iniurioſi fuerant. id qd̓ eſt ꝓpriū ſibi creaturis attribuēdo in ſui natura cōtume lioſi exiſterēt. At quāuis merces ꝓprie videat̉ in bonum ſonare. tamē hic ſumitur cōmuniter ꝓ quacūqꝫ retributi on etiam in malis ſcd̓m modum qͦ dicit̉ infra ſexto Sti pendia pctī mors. Mich̓. i. Mercedes eorū igni cōburē tur. Et eſt notandū ꝙ ſatis rationabiliter apl̓us vitia cō tra naturā q̄ ſunt grauiſſima inter peccata carnalia ponit ydolatrie penam quia ſimul cum ydolatria incepiſſe vi dentur ſcilicet tēpore abrahe qn̄ credit̉ ydolatria īcepiſſe Unde ⁊ tunc primo legūtur in ſodomitis punita eſſe vt gen̄. 19. Simul etiaꝫ ydolatria creſcēte huiuſmodi vitia creuerūt. Unde dicitur ſcd̓i macha. 4. ꝙ Iaſō auſus eſt ſub ip̄a arce optimos quoſqꝫ epheboꝝ in lupanaribꝰ po nere. Erat aūt hoc non initiū ſed incrementū quoddā et ꝓfectus gentilis et alienigene conuerſatiōis. ¶ Deinde cum dicit. At ſicut nō ꝓbauerunt. oſtēdit eos iniuſticie fuiſſe ſubiectos. Et primo oſtendit ex qua priori culpa in hec peccata deuenerūt. Scd̓o enumerat hoꝝ peccatoruꝫ differētias ibi. Repleti omni iniqͥtate. Culpā autē prece dentē ponit cum dicit. Et ſicut non ꝓbauerūt deū habe re in noticia. Qd̓ poteſt dupliciter intelligi. Uno mō qꝛ ꝙͣuis lumine ratiōis ⁊ ꝑ creaturas viſibiles verā dei co gnitionē habere potuerūt. tamē vt liberius poſſent pecca re nō ꝓbauerunt.i. non approbauerunt vt ipſi haberent deum in ſui noticia. Iob. 22. Dixerunt deo. recede a no bis ſcientiam viaꝝ tuarū nolumus. Alio modo poteſt in telligi ꝙ ipſi nō ꝓbauerunt ꝙ deus in ſua noticiā habe ret facta humana ſcd̓m illud psͣ. 93. Dixerunt non vide bit dn̄s nec intelliget deus. Et ſcd̓m hunc ſenſū cōueniē ter huic culpe reſpōdet pena cū ſubditur. Tradidit illos deus in reprobū ſenſum. Dicit̉ autē hic ſenſus hominis non exterior quo ſenſibilia cognoſcūtur. ſed interior ſcd̓ꝫ quē iudicat de agendis. ſcd̓m illud ſap̄. 6. Cogitare de il la ſenſus eſt cōſumatus. Dicitur autē ſenſus reprobus qͦ aliquis re ꝓbandum iudiciū habet de agendis ſcd̓m illd̓ 2. thi. 3. Homines mēte corrupti re ꝓbi circa fideꝫ. Ie. 6 Argentū reprobū vocate eos. Et ideo ſubdit. Vt faciant ea q̄ nō cōueniūt id eſt ea q̄ a recta ratiōe diſcordāt. Sap̄ z. Inutilia oꝑa eorū ſunt. Eſt aūt cōueniēs vt qui cōtra dei noticiam peccauerūt vel eū cognoſcere nolētes vel eū cognoſcere nō arbitrātes in ꝑuerſitatē ſenſus traderētur Unde et ſap̄. 14. dicitur Peccantiū pena ꝑambulat ſem per iniuſtorū p̄uaricationē. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Reple ti ⁊cͣ. enumerat huiuſmodi incōuenientia oꝑa. et primo ponit id qd̓ eſt generale dicēs. Repletos omni iniquita te. qꝛ vt dicitur. i. Ioh̓. 3. Omne peccatū eſt iniqͥtas. Si cut enim oīs virtus inqͣntū exeqͥtur preceptū legis habet rationē iuſticie. ita etiam om̄e peccatū inqͣntum a regula legis diuine diſcordat habet rationeꝫ iniqͥtatis. Et ſic in ſacra ſcriptura precipue peccata arguūtur. Dupl̓r aūt eo rum culpaꝫ exaggerat. Primo quidē intenſiue ꝑ hoc ꝙ dicit. Repletos. Ille enim videtur repleri iniqͥtate cuiꝰ affectus ē totaliter ad peccandū diſpoſitus ſcd̓m illd̓. psͣ 13. Quoꝝ os maledictiōe et amaritudine plenū eſt. Se cūdo extenſiue qꝛ ſcꝫ non tantū in vno peccauerunt ſed in oībꝰ. Sapͥ. 14. Infādoꝝ ydoloꝝ cultura oīs mali cauſa ē. ¶ Cōſequēter cum dicit Malicia enumerat peccata in ſpeciali. Et primo qͣntum ad tranſgreſſionē q̄ opponitur p̄ceptis negatiuis. Scd̓o quātum ad omiſſionē q̄ opponi
tur p̄ceptis affirmatiuis ibi. Suꝑbos. Circa primū duo facit. Primopōit peccata qͥbus aliquid deterioratur in ſe ipſo. Secundo peccata quibus aliqͥs fit nociuus ꝓxīo ibi. Neqͥcia. Circa primū ponit qͥdem id primo qd̓ eſt ge nerale cum dicit. Malicia q̄ ē habitꝰ vitioſus virtuti op poſitus. Vnde et malicia peccare dicunt̉ qͥ ex habitu pec cant psͣ. lj. Quid gl̓iaris ī malicia. In ſpeciali ponit pec catū quo qͥs deordinat̉ circa appetitu corporaliū delecta tionū cum dicit. Fornicatiōe. Quāuis enim fornicatō ꝓ prie ſit cū meretricibꝰ q̄ iuxta fornices id eſt arcus trium phales ſe publice ꝓſtituebāt. tamē hic ſumitur ꝓ omni illicito cōcubitu. Thob̓. 4. Attende tibi fili mi ab qmni fornicatione. Scd̓o ponit vitiū ꝑ qd̓ quis deordinat̉ cir ca appetitū rerū exterioꝝ cum dicit. Auaritia q̄ eſt immo deratus appetitus habēdi. Heb̓. vltīo. Sint mores ſine auaricia cōtentipreſentibꝰ. Deinde ponūtur pctā q̄ ten dunt ad nocumētum ꝓximi. Et primo ponit id qd̓ eſt ge nerale cū dicit Neqͥtia dum ſcꝫ attendat aliqͥs ꝙ neqͥt im plere qd̓ maxime cōtingit circa nocumēta ꝓximoꝝ qͥbus non poteſt aliqͥs aliquādo ꝓ voto nocere. psͣ. Cōſumet̉ neqͥtia peccatoꝝ. Cōſequenter ponit radice hoꝝ peccato rū dicēs. Plenos inuidia q̄ eſt dolor de alieno bono ex qͦ aliqͥs incitatur ad nocendū alteri. Sapͥ. 2. Inuidia dia boli mors introiuit in orbem terrarū. Poſtea ponūtur no cumenta et primo manifeſta. et quātū ad facta cuꝫ dicit. Homicidijs q̄ ſunt precipua nocumēta. Oſee. 4. Male dictū mendaciū et homicidiū furtū et adulteriū inundaue runt. Dicit aūt pluraliter homicidijs. qꝛ homicidiū non ſolū cōſiſtit in oꝑe. ſꝫ etiā in volūtate. 1. Ioh̓. 3. Qui odit fr̄em homicida eſt qͥ ſcꝫ odit ad occidēdum. Et qͣntuꝫ ad verba cū dicit. Cōtentiōe. Eſt aūt cōtentio īpugnatio ve ritatis cū cōfidentia clamoris. ꝓuer. 20. Honor eſt homi ni qͥ ſe ſeꝑat a cōtentiōibꝰ. ¶ Deinde ponit nocumēta oc culta. et primo illd̓ qd̓ ēgenerale cū dicit. Dolo qn̄ ſcilicꝫ aliud ſimulat̉ et aliud agitur. Ie. 9. Sagitta vulnerans lingua eoꝝ dolū locuta eſt. in ore ſuo paceꝫ cū amico ſuo loqͥtur et occulte ei ponit inſidias Poſt hec ponit radicē interiorē hoꝝ nocumētoꝝ cū dicit. Malignitate q̄ impor tat malū ignem.i. malū affectum in corde ſcd̓m illud. psͣ. 27. Loquūtur pacē cū ꝓximo ſuo. mala aūt in cordibus psͣ. 5. Non habitabit iuxta te malignus. ¶ Cōſequēter ponit nocumenta occulta q̄ precipue fiūt verbis cū dicit. Suſurrones qͥ ſcꝫ occulte ſuſurrāt in auribus hoīꝫ ad ſe minādū inter eos diſcordias. Ecc. 18. Suſurro et bilin guis maledictus in populo. multos enim turbauit paceꝫ habentes. Detractores. qͥ ſcꝫ detrahūt fame alicuiꝰ occul te id ē eo ignorāte mala dicētes d̓ eo. Ecc. x. Si mordeat ſerpēs in ſilētio nihil eo minus habet qͥ occulte detrahit. Et ne putētur iſta pctā eſſe leuia qꝛ ſolo ore cōmittūtur ſubdit. Deo odibiles. Impugnāt em̄ id maxīe qd̓ deꝰ in hoībus amat ſcꝫ mutuū amorem. Io. 15. Hoc eſt p̄ceptuꝫ meū vt diligatis inuicē. Vnde dicit̉ ꝓuer. 6. Sex ſunt q̄ odit deꝰ ⁊ ſeptimū deteſtat̉ aīa eiꝰ.ſ. q ſeminat inter fr̄es diſcordias. Addit autē Cōtumelioſos qͥ ſcꝫ mala in faciē inferunt.i. thi. 1. Qui prius fui blaſphemꝰ et ꝑſecuror ⁊ cōtumelioſus. Sic ergo hec tria vitia in materia conue niūt qꝛ omnes mala dicūt de ꝓximo. Dicit aūt in fine. nā ſuſurro intēdit diſcordiā. detractor infamiaꝫ. cōtumelio ſus iniuriā. ¶ Cōſequēter ponit peccata q̄ ꝑtinēt ad ob miſſionem. et primo ponit radicem hoꝝ pctōꝝ cuꝫ dicit Superbos. dicūtur enim ſuperbi qͣſi ſuꝑ ſe eūtes ꝑ inor dinatū appetitū excellentie. volunt enim preeſſe nō ſub eſſe aliene regule. et ideo precepta omittūt. Ecc. 10. Ini tium oīs peccati ſuꝑbia. Qd̓ veꝝ eſt qͣntum ad auerſio nem a deo. non qͣntū ad conuerſionem ad bonū cōmuta bile. Dicitur enim.i. thi. vltimo. ꝙ radix omniū malorū b
b

AA FOManos
ē cupiditas. Scd̓o ponit ꝓceſſuꝫ ſuperbie ex quo primo in corde naſcit elatio vt ſcilicet homo ſe ſuper alios effe rat. Luc. 18. Nō ſum ſicut ceteri hominū. Unde dicit̉ cō tra elatos illud. psͣ. Neqꝫ elati ſunt oculi mei. Scd̓o ex ſuꝑbia in opere naſcitur nouitatū preſumptio. Et qͣntuꝫ ad hoc ſubdit. Inuētores malorū qꝛ eniꝫ bona iam ſunt a deo et ab hoībus inſtituta. ꝯſequēs eſt vt ipſi de nouo ad inueniāt mala. yſa. 3. Adinuētiōes eoꝝ cōtra dn̄m ¶ Cō ſequenter ponūtur ip̄e omiſſiones. Et primo reſpectu ſu perioruꝫ. Vnde qͣntū ad ꝑentes dicit Barentibꝰ nō obe diētes. Contra id qd̓ dicit̉ ephe. 6. Filij obedite parenti bus veſtris in dn̄o. Quātum aūt ad deum dicit. Inſipiē tes id eſt cōtra diuinā reuerētiam agētes. Iob. 28. Ecce timor dn̄i ipſa eſt ſapiētia et recedere a malo intelligētia Scd̓o ponit omiſſionē qͣntū ad ſeip̄m cum dicit. Incōpo ſitos in habitu et in inceſſu. Ecc. 19. Amictꝰ corꝑis ⁊ ri ſus dētium et ingreſſꝰ hoīs enūciant de illo. Quedaꝫ tn̄ inculpātur. yſa. 3. De hoc ꝙ cōpoſito gradu incedebant qꝛ illa cōpoſitio excedebat modū cōmunē hominuꝫ inter quos cōuerſabātur. Tercio ponit omiſſionē qͣntū ad pa res ad quos debemꝰ habere primo affectum in corde. cō tra qd̓ dicit. Sine affectiōe. ꝓuer. 12. Uiſcera īpioꝝ cru delia. 2. thi. 3. Erunt hoīes ſeipſos amātes ſcꝫ et nō ali os. Scd̓o debet homo eis exhibere ſocialē cōuerſationeꝫ cōtra qd̓ ſubdit. Abſqꝫ federe qͦ ſcꝫ alijs ſocialit̓ nō cōui uūt. Iudicū. 18. Percuſſerunt eos in ore gladij. eo ꝙ cū nullo hominū haberēt quicꝙͣ ſocietatis ac negocij. Ecce 4. Ue ſoli quoniā cū ceciderit ⁊cͣ. Quarto qͣntū ad infe riores ſubdit. Sine miẜicordia qua debemus miſeris ex hibere Iac. 2. Iudiciuꝫ ſine miẜicordia illi qui non facit miſericordiā ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Quia cum iuſticiaꝫ. on̄dit eos eſſe obnoxios ire ſiue vindicte diuīe. Circa qd̓ tria ſunt cōſiderāda. Primo naturalis eoꝝ affectus quia cū cognoſcerēt deū iuſtum ſicut et om̄es alias ꝑfectiones habētē nō crediderūt ꝙ ꝓ peccatis penam inferret. So pho. primo Dicūt ī cordibꝰ ſuis nō faciet dn̄s bene ⁊ nō faciet dn̄s male. Et hoc eſt qd̓ dicit. Qui cū iuſticiā dei cognouiſſent nō intellexerūt. Scd̓o pena peccatis eoruꝫ debita cū dicit. Digni ſunt morte. Infra ſexto Stipēdia peccati mors eſt. Dignū eſt em̄ ꝙ aīa q̄ deſerit deuꝫ a cor pore ſuo deſeratur ꝑ mortē corꝑalem. et finalier deſerat̉ a deo ꝑ mortē eterna. de qua dicit̉ ī psͣ. 33. Mors pctōꝝ peſſima. Et apoca. 2. In his mors ſcd̓a non habebit po teſtatē. Tertio cōſiderandū eſt qͥbus talis pena debetur. Et primo his qͥ talia agūt ſcꝫ predicta pctā ſcd̓ꝫ illud psͣ. 5. Odiſti om̄es qui oꝑant̉ iniqͥtatem perdes omnes qͥ lo quūtur mēdaciū. et non ſolū illis qͥ faciūt ſed etiam his qͥ cōſentiunt facientibꝰ. Et hoc dupl̓r. Uno modo directe vel laudādo pctm̄ ſcd̓m illud. psͣ. 9. Laudatur peccator in deſiderijs anime ſue. Ul̓ etiam prebēdo conſiliū et fa uorem. ſcd̓m illud 2. ꝑa. 19. Impio prebes auxiliū. Alio modo indirecte quādo non reprehēdit aut impedit quo cūqꝫ modo ſi poteſt. et precipue ſi ex officio incūbat. ſicut peccata filiorum imputantur hely. ſicut patet..1. regū. 4. Hec autem ſpecialiter apl̓us dicit ꝓpter quoſdam ſapiē tes gentilium qui et ſi ydola non colerent: tamen colenti bus non reſiſtebant. Capitulum ſecūdum. Ropter qd̓ inexcuſabilis es o homo omnis qui iudicas In quo enim al terū iudicas teipſum condempnas Eadem enim agis que iudicas Scimus em̄ quoniam iudicium dei eſt ſcd̓m veritateꝫ in eos qui talia agunt Exiſtimas aūt o homo
qui iudicas eos qui talia agūt et facis ea qꝛ tu effugies iudicium dei An diuitias boni tatis eius et patiētie et lōgaminitatis eiꝰ cō tempnis Ignoras qͦniaꝫ benignitas dei ad penitentiam te adducit. Scd̓m autem duri ciam tuam et īpenitens cor theſaurizas tibi irā in die ire et reuelatiōis iuſti iudicij dei. Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit ꝙ gentiles iuſtificati nō ſunt ex veritatis cognitione quā habuerunt. hic oſtendit ꝙ ne qꝫ etiam iudei iuſtificati ſunt ex his in quibus gloriaban tur. Et ſic vtriſqꝫ eſt neceſſaria ad ſalutem virtus euāge lice gratie. Prīo gͦ dicit ꝙ iud̓i nō ſunt iuſtiſicati ex lege Scd̓o ꝙ nō ſunt iuſtificati ex genere de qͦ gloriabat̉. 3º. cap̄. Quid gͦ ē āpliꝰ. Tertio ꝙ nō ſunt iuſtificati excircū ciſiōe. 4ꝰ capitulo Quid gͦ dicemꝰ. Circa primū cōſide randum eſt ꝙ iudei et gentiles ad fidem cōuerſi ſeinuicē iudicabāt de priori vita. Iudei eniꝫ gētibus obijciebant ꝙ ſine dei lege viuētes ydolis īmolabant. Gētiles aūt ob iciebant iudeis ꝙ lege dei accepta eaꝫ nō ſeruabāt Pri mo ergo vtroſqꝫ arguit de inordinato iudicio. Scd̓o ſpe cialiter oſtendit ꝙ iudei nō erāt digni premio quia ea in qͥbus gloriabātur non ſufficiebant ad ſalutē ibi. Nō eniꝫ audiui legem. Circa primū duo facit. Primo cōfutat hu manū iudiciuꝫ. Scd̓o aſtruit et cōmēdat diuinū ibi. Sci mus em̄. Circa primū duo facit. Primo ꝓponit mutuo ſe iudicātes inexcuſabiles eſſe Scd̓o aſſignat rōnem ibi In quo enim. Primo ergo cōcludit ex premiſſis dicens. ꝓpter qd̓ gētiles veritatē de deo cognitā in īiuſtitia de tinuerūt. Ohomo qͥ iudicas aliū hominē īexcuſabilis es ſicut ſupra primo dixit. ita vt ſint īexcuſabiles. Addit au tem omnes Quaſi dicat. quicūqꝫ ſis ſiue gentilis ſiue iu deus. qꝛ etiam gentilis de quo magis videbat non poteſt excuſari ꝑ ignorātiam. ſicut ſupra oſtenſuꝫ eſt..j. corinth̓. 4. Nolite ante tēpus iudicare. ¶ Deinde cū dicit. In qͦ enim aſſignat rationem excludēdo cauſam excuſationis. primo quidem ignorātiam ſcd̓o innocētiam ibi. Eadem eniꝫ Ignorātia quidē excludit̉ ꝑ iudicium. qͥcūqꝫ enim iu dicat aliquē quaſi male agentē demonſtrat ſe agnoſcere illud eſſe malū et ex hoc oſtēdit eſſe cōdemnabilē et hoc eſt qd̓ dicit. Ideo inꝙͣ es inexcuſabilis. In qͦ enim iudi cas alteꝝ. qͣſi male agentē teip̄m condemnas.i. on̄dis te eſſe cōdēnabilem. Math̓. 7. Nolite iudicare et non iudi cabimini. Non tamē credendū eſt ꝙ omnē iudiciū ſit cō demnatiōis cauſa. Eſt eniꝫ triplex iudicium Unū quidē iuſtū qd̓ ſcꝫ fit ſcd̓m rel̓am iuſticie. Sap̄. i. Diligite iuſti ciam qui iudicatis terram. Aliud eſt iudiciū non iuſtū qd̓ ſcꝫ ſit cōtra regulam iuſticie. Sap̄. 6. Cuꝫ eſſetis miniſtri regni eius nō recte iudicaſtis. Eſt aūt tertiū iudiciū temē rarium cōtra qd̓ dicit̉ Ecc. 5. Ne temere qͥd loqͣris. Qd̓ quidē du pl̓r cōmittit. Uno modo qn̄ aliqͥs ꝓcedit circa id qd̓ eſt ſibi cōmiſſū iudiciuꝫ abſqꝫ debita veritatis cog nitiōe contra id qd̓ dicit̉. Iob. 29. Cauſam quā ignorabā diligentiſſime inueſtigabaꝫ. Alio modo quando aliquis vſurpat ſibi iudiciū de occultis de quibus ſolus deus iu dicare habet. Contra id qd̓ dicit̉.i. corinth̓. 4. Nolite an te tempus iudicare quoaduſqꝫ veniat dominus qͥ illumi nabit ⁊cͣ. Eſt autem aliquid occultū non ſolū quo ad nos ſed ſecūdum ſui naturam ad ſolam dei cognitionem per tinēs quideꝫ primo cogitatio cordis. ſcd̓m illud. Ie. 17. Prauū eſt cor hominis et īſcrutabile qͥs cognoſcet illud Ego dn̄s ſcrutās corda ꝓbans renes. ſcd̓o contingēs fu turū ſcd̓m illud. yſa. 51. Anūciate que vētura ſunt infu turū et dicemꝰ qꝛ dij eſtis vos. Et ideo ſicut dicit aug. de ſermone domini in mōte duo ſunt in quibꝰ temerariū iu dicium cauere debemus. vel cū incertū eſt qͣlis quiſqꝫ fu

II. CA.
turus eſt qui nūc vel bonus vel malus apparet. primum ergo iudiciū nō eſt cōdēnationis cauſa ſed ſcd̓m et tertiū ¶ Deinde cū dicit. Eadē enī. excludit aliā excuſationis cauſā ſcꝫ innocētiā: qͣſi dicat. Ideo tu qͥ iudicas alios te ipſū cōdēnas qꝛ tu agis. ⁊ ita videt̉ qd̓ ꝯtra cōſciētiā agis Mat. 7. Quid aūt videſ feſtucā in ocl̓o ⁊cͣ Eſt tn̄ ſciēdū ꝙ non ſꝑ cū aliqͥs aliquē iudicat vl̓ de pctō qd̓ip̄e cōmit tit ꝑ hoc ip̄m ſemper ſibi cōdemuationē acqͥrit. quia non ſemper tamē mortaliter peccat ſic iudicādo. ſemꝑ tamen ſuā dānationē manifeſtat Si enim publice ſit in pctō de quo alium iudicat videt̉ ſcādalizare iudicando niſi forte hūtliter ſe ſimul cum illo rep̄hendat ꝓ ſuo peccato inge miſcēs. Si vero ſit in eodē pctō occulte non peccat iudi cando aliū de peccato eodeꝫ maxime cū hūilitate et cona tu ad reſurgendū. vt augu. dicit in libro de ſermone dn̄i in mōte. Primū cogitemus cū aliquē reprehēdere neceſ ſitas nos cogit vtrū tale ſit vitiū qd̓ nūꝙͣ habuimꝰ. ⁊ tūc cogitemus nos etiam habere potuiſſe. vel tale qd̓ habui mus et iā non habemꝰ. et tunc tāgat memoriam fragili tas cōmunis vt illā correctionē non odiū ſed miẜicordia precedat. Si aūt inuenimus nos in eodē vitio eſſe nō ob iurgemus ſed cōgemiſcamus et ad pariter conandū inui temus. ¶ Deinde cum dicit. Scimus enim. aſtruit ⁊ cō mendat diuinū iudiciuꝫ. et circa hoc tria facit Primo po nit diuini iudicij veritateꝫ. ſcd̓o exludit cōtrariā opinio nem ibi exiſtimas. tertio maniſeſtat veritatem ibi. Qui reddet vnicuiqꝫ. Dicit ergo prīo Ideo dico ꝙ teipſuꝫ cō demnas cū eadē agis que iudicas. Scimus enim id eſt ꝓ certo tenemus quoniā iudiciū dei eſt in eos qͥ talia agunt id eſt imminet eis diuinum iudiciū. Iob. 19. Ultor iniqͥ tatis eſt gladius et ſcitote eſſe iudicium. Ecc. vltimo Cū cta que fiunt adducet deus in iudicio. Ite ſcimus ꝙ hoc iudicium eſt ſecūdum veritatem. psͣ. 95. Iudicabit orbeꝫ terre in equitate. Hominis autē iudiciū etiam ſi iuſte iudi cet nō ſemper eſt ſecūdum veritatem negocij. ſed ſecūdū dicta teſtiū que quādoqꝫ diſſonāt a veritate Sed hoc nō eſt in diuino iudicio. qꝛ vt ipſe dicit. Ia. 29. Ego ſum iu dex et teſtis. Non etiaꝫ fallitur falſis allegationibꝰ ſcd̓m illud Iob. 41. Non parcam ei qͣſi verbis potentibus et ad deprecandū cōpoſitis. ¶ Deinde cū dicit. Exiſtimas autem. excludit opinioneꝫ cōtrariam. Et primo ponit eā ſcd̓o aſſignat cauſam ibi. An diuitias. tertio im ꝓbat ibi. Ignoras. Dicit ergo primo Ita dixi ꝙ iudiciū dei eſt ẜm veritatē in eos qͥ ita agunt. Sed nunꝗͣdo homo quicūqꝫ es qui iudicas eos qui talia agūt ⁊ tamē facis ea ſuperio ris iudiciū non timens exiſtimas qꝛ tu effugies iudiciuꝫ dei. Quaſi dicat. Si hoc exiſtimas falſa eſt eſtimatio tua. psͣ. cxxxviij. Quo ibo a ſpiritu tuo et quo a facie tua fugi am. Ioh xj. Affugium peribit ab eis. ¶ Deinde cum di cit. An diuitias. oſtendit cauſam huius falſe eſtimatiōis Quia enim homo non ſtatiꝫ punitur a deo ꝓ peccato e ſtimat ſe non eſſe puniendū. Contra id qd̓ dicitur. ecc. 5. Ne dixeris in corde tuo peccaui et quid mihi accidit tri ſte? Altiſſimus enim eſt patiens auditor Et ecc. 5. Etenī qꝛ nō ꝓfertur cito contra malos ſententia abſqꝫ vllo ti more filij hominū ꝑpetrant mala. Attamē peccator ex eo ꝙ centies facit malum et per patientiā ſuſtentat̉ ego co gnoui ꝙ erit bonum timentibus eum. Et ideo hic dicit. An cōtemnis ſecundum illud ꝓuer. 18. Impius cum in profundum peccatorū venerit. cōtemnit diuitias id eſt a bundātiam. Ephe. 2. Deus qui diues eſt in miſericor dia bonitatis eius per quaꝫ ſcilicet in vos ꝓfundit bona ſecundum illud psͣ. Aperis tu manū tuam et omnia im ples bonitate. Nam bonū diffuſionis rationeꝫ importat ſecundū dyo Cren̄. 3. Bonus eſt dn̄s ſperantibus in eū Et patiētie ꝑ quam ſcilicet ſuſtimet grauiter et ex malitia
peccantes. psͣ. Dominus iudex iuſtus et patiens nūquid iraſcetur per ſingulos dies? Et longaminitatis. ꝑ quā ſcꝫ diu ſuſtinet homines ex infirmitate peccātes diu tamen in peccato permanētes. 2. pe. vltimo. Lōganimitatē do mini noſtri ieſu xx̄i ſalutem arbitramini. ¶ Deinde cū di cit. Ignoras. improbat p̄dictam cauſam ſcꝫ cōtemptum 1 diuine patiētie. ⁊ primo fructū diuine patiētie demoſtrat ſcd̓o periculū cōtemptus ibi. Scd̓m duritiam aūt. Dicit ergo primo mirū ē ꝙ cōtemnis. Nūqͥd igitur ignoras qͦ niā benignitas dei differentis penā. 2. pe. 3. Nō tardat dominus ꝓmiſſis ſed patienter agit ꝓpter vos nolēs ali quos perire ſed ad penitētiam reuerti. yſa. 30. Expectat vos deus vt miſereatur veſtri. Videt aūt apl̓us vt ī glō dicitur tres gradus peccatoruꝫ tetigiſſe. primo quidē im punitatem ſibi ꝓmittentiuꝫ. ſecūdo cōtemnētiuꝫ dei bo nitateꝫ. tertio vero ignorantiū. Unde dicit gloſa. Pec cas o homo duꝫ tibi impunitatē ꝓmittis. grauiꝰ peccas quia cōtemnis. et grauiſſime peccas quia ignoras. Sed videt̉ hoc eſſe falſuꝫ. nam ignorātia alleuiat peccatū ma gis ꝙͣ aggrauet. Eſt igitur ſcd̓m quoſdā intelligendum grauiſſime id ē periculoſe qꝛ qui ignorat peccatū nō que rit remediuꝫ. Vel grauiſſime ꝓpter ignorantie ſpeciem q̄ ad infidelitatē pertinet q̄ eſt grauiſſimuꝫ peccatū. Unde dicitur.1. corinth̓. 14. Si quis ignorat ignorabitur. Ul̓ grauiſſime in genere ingratitudinis. Magis enim eſt in gratus qui beneficiū non cognoſcit ꝙͣ qui diminuit qd̓ ē cōtemere. ¶ Deinde cum dicit. ſcd̓m duritiaꝫ oſtendit periculū cōtemptus dicēs. ſcd̓m autem duritiaꝫ quia ſcꝫ ad beneficia diuine bonitatis nō emollitur. Eccle. 3. Cor durum male habebit in nouiſſimo. et cor impenitens qd̓ ſcilicet ad penitētiam nō inflectitur ex dei patiētia et lon ganimitate. Ie. 8. Nullus eſt qui agat penitētiā ſuꝑ pec cato ſuo. Theſaurizas tibi irā id eſt multiplicas tibi rea tum pene. Iacobi vltimo Theſaurizaſtis vobis irā in no uiſſimis diebꝰ. Un̄ ⁊ hic ſeqͥt̉ In die ire. i. īdie iudicij de qua dicitur ſopho. primo Dies illa dies ire. quia ſcꝫ nūc deus vindictam nō infert quam tunc inferet ẜm illd̓ psͣ. Cum accepero tempus ego iuſticias iudicabo. Et reuela tionis iuſti iudicij dei quia tunc reuelabitur iuſticia di uini iudicij quod nunc non creditur eſſe. aut non viden tur eſſe iuſtum. yſa. 56. Iuxta eſt ſalus mea vt veniat et iuſticia mea vt reueletur. Et quia gloſa hic dicit ꝙ ꝑ du ritiam ⁊ cor impenitens ſignificatur peccatū in ſpiritum ſanctum qd̓ eſt irremiſſibile. ideo oportet videre qͥdē pec catum in ſpiritū ſanctum et quomodo ſit irremiſſibile Eſt igitur ſciendum ꝙ ſecundū antiquos doctores eccleſie qͥ fuerunt ante auguſtinū ſcꝫ Athanaſiū. Hylariū. Ambro ſiūſt Hieronymū. ⁊ Criſoſtomū pctm̄ in ſpiritum dicitur blaſphemia qͣ oꝑa ſpūs ſctī ſpūi īmūdo attribuūtur vt pꝫ Math̓. 12. qd̓ quidem dicitur irremiſſibile et in hoc ſecū lo ⁊ in futuro. quia pro hoc peccato puniti ſunt iudei etiā in hoc ſeculo per romanos et in futuro per demones. Ul̓ qꝛ non habet aliquam rationē excuſationis ſic̄ habebat blaſphemia quā dicebāt in chriſtum inqͣntum erat filius hominis ſcd̓m illud Ma. xj. Ecce homo vorax ⁊ potator vini. Ad qd̓ poterant induci per infirmitatē carnis ſicut et in veteri teſtamento quia filij iſrael murmurauerūt ꝓ defectu panis et aque. vt legitur exo. 16. Quaſi humanū fuit et facile remiſſibile ſed qd̓ poſtea dixerunt corā ydo lo vt Exo. 22. Iſti ſunt dij tui iſrael qui te eduxerunt de terra egypti: peccauerunt in ſpiritum ſanctum ſcꝫ opus dei demomibus attribuētes. Vnde et eorū peccatū dici tur irremiſibile cum dominꝰ ſubdit. Ego autem in die vltionis viſitabo peccatum eorū. Auguſtinꝰ aūt dicit pec catum in ſpūm ſanctum eſſe verbum vel blaſphemiā quā quis dicit cōtra ſpiritum ſanctum ꝑ quē ſit remiſſio pecb ij

Ad Romanos
catorum ſcd̓m illud Io. 20. Accipite ſpiritum ſanctum quorū remiſeritis peccata ⁊c̄. Et hoc quideꝫ corde ſcꝫ et ore ⁊ opere dum aliqͥs perſeuerat vſqꝫ ad finē vltimū. Et ſic finalis impenitētis eſt peccatū in ſpiritū ſanctum de qͣ manifeſtū eſſe irremiſſibile. Magiſtri ꝟo ſequētes dicūt peccatur in ſpūm ſanctum ſcꝫ qd̓ cōmittit ex certa mali tia q̄ ꝯtrariatur a ꝓpriato ſpiritui ſctō ſcꝫ bonitati. ſicut ⁊ pctm̄ in filium dei qd̓ eſt ex ignorātia q̄ opponit̉ ſapiētie q̄ a ꝓpriatur filio. Et ſimilit̓ pctm̄ in patrē poteſt dici qd̓ fit ex infirmitate q̄ cōtrariatur potentie q̄ eſt a ꝓpriatū pr̄is Sic ergo pctm̄ qd̓ ē in patre vl̓ in filium dicit̉ remiſſibile qꝛ ex hoc ip̄o pctm̄ vide̓t̉ aliquā excuſationē habere qd̓ ex ignorātia vel ex infirmitate cōmittit̉. qd̓ aūt ex certa ma litia cōmittitur nullā in ſe habet excuſatiōis cauſā. ⁊ ideo dicitur irremiſſibile qꝛ nō habet in ſe vnde remittat̉. licꝫ qn̄qꝫ deus illud ex ſua bonitate remittat ſicut qn̄qꝫ ex ſua virtute curat morbū qͥ eſt de ſe incurabilis. Et ẜm hoc aſ ſignantur ſex ſpecies pctī in ſpiritum ſanctū excludētes ea ꝑ que pctm̄ remittit̉ quorū prima duo accipiunt̉ ꝑ re ſpectū ad eam q̄ ſe tenet ex parte dei ſcꝫ ſpes diuine miſe ricordie cui opponit̉ deſperatō ⁊ timor diuine iuſticie cui opponit̉ preſumpti o. Alia vero duo accipiūtur ex parte hoīs ſcꝫ ꝯtēptus boni cōmutabilis cui opponitur obſti natio que hic duricia dicit̉ ꝑ quā ſcꝫ aliqͥs obfirmat aīaꝫ ſuū ad pctm̄. et deſtinatio auerſionis a deo cui opponitur cor impenitēs qd̓ ſcꝫ nunꝙͣ ꝓponit ꝑ penitētiam reuerti ad deum. Alia vero accipiuntur ex parte donorum dei quorum vnuꝫ eſt fides ſecundum illd̓ ꝓuer. 5. Per fidē purgātur pctā. et huic opponit̉ īpugnatio veritaꝭ agnite Aliud aūt eſt caritas ſecūdū illd̓ ꝓuer. 10. Uniuerſa de licta operit caritas et huic opponit̉ īuidētia frat̓ne gr̄e. Lectio ſecunda Ui reddit vnicuiqꝫ ſecundum ope ra eius his quidem qͥ ſcd̓m patiētiā boni operis gloriam et honorem ⁊ incorruptionem querentibus vitam eternā His autē qui ſunt exͣ contentione et qui nō acqͥeſcunt veritati credunt autē iniquitati ira ⁊ indignatio: tribulatio et āguſtia in om nem animam hominis operantis maluꝫ: iu dei primum et greci. Gloria auteꝫ et honor et pax omni operanti bonum: iudeo primuꝫ et greco. Non enim eſt acceptio ꝑſonarum apud deum Quicūqꝫ em̄ ſine lege peccaue runt: ſine lege ꝑibunt. Et qͥcūqꝫ in lege pec cauerunt: per legem iudicabuntur. Poſtꝙͣ apl̓us ꝓpoſuit veritatem diuini iudicij: excluſa cōtraria opinione. hic manifeſtat diuini iudicij veritateꝫ ⁊ primo ꝓpōit qd̓ ītēdit. ſcd̓o māifeſtat ꝓpoſitū ibi. His qͥdē qͥ ẜm pa. Proponit aūt primo veritate diuini iudicij qͣntū ad duo ſcꝫ qͣntū ad oꝑa. ⁊ qͣntū ad ꝑſonas. qͣntū ad oꝑa qͥdē qꝛ in pn̄ti nō reddit ẜm oꝑa ſꝫ qn̄qꝫ male agēti bus gr̄am largit̉ ſic̄ ip̄i paulo apl̓o qͥ priꝰ blaſphemꝰ ⁊ ꝑ ſequutor miẜicordiā cōſequutꝰ ē vt dicit̉ j. thi. 1. Sꝫ hoc nō erit in die iudicij qn̄ erit tēpꝰ ẜm iuſticiā iudicādi psͣ. Cū accepero tēpus ego iuſticiā iudicabo. Et ideo alibi dicit̉ in psͣ. Scd̓ꝫ oꝑa manuū eorū retribue illis. Quātū ad ꝑſonas attētdit̉ veritas diuini iudicij. qꝛ retributiōis eqͣlitas ſeruabit̉ qͣntū ad oēs. 2. corī. 5. Oēs nos maīfe ſtari oportet. Uidet̉ aūt ꝙ nō ſit ẜm oꝑa retributō futura qꝛ pctō tēporali pena eterna retribuet. Sꝫ dicēdum ē ꝙ ſicut aug. dicit 21. de ciui. dei. In retributiōe iuſticie no
cōſiderat̉ eqͣlitas tēporis int̓ culpā ⁊ penam qꝛ etiā ſcd̓m hūanū iudiciū ꝓ culpa adulterij q̄ breui hora cōmittitur. infligit̉ pena mortis in qͣ nō attēdit legiſtator morā occiſi onis. ſꝫ pociꝰ ꝙ ꝑ mortē ꝑpetuo excludit̉ a ſocietate viue tium Et ſic etiā ſuo modo hō ꝓ culpa tēporali punit̉ pe na eterna. Et ideo nō ē mirū ſi pctā cōmiſſa ꝯtra caritateꝫ ꝑ quā ſcꝫ ē ſocietas inter deum et hoīes eternalit̓ diuino iudicio puniūtur. Et hoc qͥdem eſſe iuſtū ex tribus apꝑet ex infinita dignitate dei in quē peccat. tanto eniꝫ qͥs gra uus peccat quāto maior eſt dignitas ꝑſone in quā peccat̉ ſicut plus peccat qͥ ꝑcutit principē ꝙͣ qͥ ꝑcutit priuatā ꝑſo nā. Et ſic cum culpa peccati mortalis ſit qͦdam mō infini ta oportet ꝙ ei infinita pena reſpōdeat. Et ſic cū non poſ ſit eſſe infinita ſcd̓m intenſionē relinqͥtur ꝙ ſit infinita ſe cūdum durationē. ¶ Scd̓o apparet ex volūtate ꝑ quam peccat̉. Quicūqꝫ em̄ mortaliter peccat auerſus ab incō mutabili bono finē cōſtituit in bono cōmutabili. ſicut for nicator in delectatione carnis. auarꝰ in pecunia Et qꝛ fi nis per ſe appetit̉: qͥcūqꝫ appetit finē fert̉ in illud volens illd̓ ſemꝑ obtinere. ſi aliqͥd aliud nō obſiſtat. Unde ille qͥ peccat mortaliter voluntatē habet ꝑpetuo in pctō manē di niſi forte ꝑ accidēs. ſic̄ qn̄ timet penā vl̓ aliqͥd alid̓ īpe dimētuꝫ. Unde cōueniens eſt vt ex quo homo ẜm ſuam voluntatē peccatū ꝑpetuo obtinēdū appetit ꝙ eternali ter ꝓ illo puniat̉. Deꝰ enim qͥ eſt inſpector cordis preci pue ad volūtatē peccātis attēdit. ¶ Tercio ex ꝑte affectꝰ pctī qͥ ē ſubtractio gratie ex qua ſequitur ꝙ homo quan tum eſt de ſe ꝑpetuo maneat in peccato a quo exire non poteſt niſi ꝑ auxilium gratie. Nō eſt aūt cōueniēs vt du rāte culpa ceſſet pena. et ideo inꝑpetuū durat pena. Ꝙ autē dicit reddere vnicuiqꝫ ẜm ſua oꝑa non ē intelligen duꝫ ẜm eqͣlitatem operū qꝛ p̄miū excedit meritū ſed ſcd̓ꝫ ꝓportionē. qꝛ bonis retribuet bona et melioribꝰ meliora Et eadē ratio eſt de malis. ¶ Deīde cū dicit. His qͥdem qͦ ſcd̓m patiētiam. manifeſtat ꝓpoſitū et pͥmo qͣntum ad opera. ſcd̓o quātū ad ꝑſonas ibi. In omnē aīam. Quan tū autē ad oꝑa oſtendit veritatē diuini iudicij. primo qui dem in bonis. ſed̓o in malis ibi. His aūt qui ex cōtentiōe Circa primū duo ꝯſiderāda ſunt ſcꝫ meritū ⁊ p̄miū. ad me ritū tria cōcurrunt. Primo qͥdem patiētia qd̓ poteſt intel ligi Uno modo de patiētia dei de qͣ ſupra dictuꝫ eſt. An diuitias bonitatꝭ et patiētie. vt intelligātur illi eſſe ſcd̓m patiētiam boni oꝑis ſcꝫ diſpoſiti qͥ bene patiētia dei vtū tur bene oꝑando. Alio modo poteſt intelligi de patiētia hoīs qd̓ etiā intelligi poteſt dupl̓r. Uno mō ẜm ꝙ patiē tia importatⁱ tolerantiā aduerſoꝝ cū eqͣnimitate cordis. hoc aūt neceſſariū eſt ꝙ aliqͥs a bono oꝑe nō deſiſtat ꝓpt̓ mala q̄ patitur. ⁊ hoc eſt ꝙ dicit ſcd̓m patiētiam boni o peris. Iac. I. Patiētia opus ꝑfectū habet. Luc. 21. In patiētia vr̄a poſſidebitꝭ aīas veſtras. Scd̓o poteſt intel ligi patiētia ꝓ lōganimitate ſiue ꝓ ꝑſeuerātia vt ſcꝫ ali quis a bono oꝑe ꝓpter tediū nō recedat. Iac. vltīo. Pa tiētes eſtote fr̄es vſqꝫ ad aduētū dn̄i. Ad heb̓. 10. Pati entia vobis neceſſaria eſt. Scd̓m eſt bonitas oꝑis qd̓ qͥ dē dicit̉ bonū ẜm ordinē ad debitum finē. et ſcd̓m ꝙ cō uenit regule debite que eſt lex dei et ratio hūana. Gal̓. vl̓ tīo Bonū facientes nō deficiamus. Scd̓o tangit̉ rectitu do intētiōis q̄rētibus vitam eternā vt ſcꝫ īmalis q̄ homo patit̉ vel in bonis q̄ agit nō querat aliqͥd tēporale ſꝫ eter num. Ma. 6. Primū q̄rite regnum dei. ¶ Ex parte etiā premij tangit tria. quorum primum eſt gloria q̄ ſignificat claritatem ſctōꝝ etiā intrinſecā qua replebūtur in mente ẜm illd̓ yſa. 58. Implebit ſplēdoribus aīam tuā. et exte riorē qͣ ſplēdebunt in corꝑe. Mat. 13. Fulgebūt iuſti ſicut ſol in regno pr̄is eoꝝ. psͣ. Exultabūt ſctī in gl̓ia. ¶ Se cūdo tangit̉ honor per quē ſignificat̉ ſctōꝝ dignitas ⁊ re uerētia q̄ eis exhibet ab omni creatura. Erūt em̄ reges et

II. Ca.
ſacerdotes. apo. 5. Feciſti nos deo nr̄o regnuꝫ ⁊ ſacerdo tes. Et vlteriꝰ cōputabunt̉ inter filios dei. ẜm illd̓ ſap̄. 5 Ecce qͦmodo cōputati ſunt inter filios dei. psͣ. Nimis ho norati ſunt amici tui deꝰ. ¶ Tercio tāgitur incorruptio qꝛ ſcꝫ illa gloria et honor nō erunt tranſitoria ſicut ea que ſunt in hoc mūdo. 1. corī. 9. Illi qͥdem vt corruptibilē co ronā accipiant nos aūt incorruptā. ¶ Deinde cum dicit. His aūt on̄dit veritatē diuini iudicij in malis in qͥbꝰ etiā tangitur culpa ⁊ pena. et qͣntum ad culpā tangūtur tria. quoꝝ primū eſt cōtētionis ꝑtinatia que qͥdem prīo poteſt lutelligi hoīs ad deū beneficijs ad ſe vocātem. ꝯtra queꝫ hō cōtēdere videt̉ diuīs bn̄ficijs reſiſtēdo deutr. 31. Ad huc viuēte me ⁊ ingrediēte vobiſcū ſemꝑ cōtētioſe egiſtꝭ cōtra dn̄m. ¶ Scd̓o poteſt intelligi de cōtentione hoīs cōtra fidem. 2. thi. 2. Noli verbis cōtēdere. ¶ Tertio po teſt intelligi de cōtētione hoīm ad inuicē q̄ cōtrariat̉ cari tati q̄ eſt mater ꝟtutū. Iac. 3. Ubi zelus ⁊ cōtentio ibi in cōſtātia et om̄e opꝰ prauū. ¶ Tertio ponitur duritia eoꝝ ſcꝫ qͥ nō acqͥeſcūt veritati. Quod poteſt vno modo intelli gi de veritate fidei. Io. 8. Si veritatē dico qͣre vos nō cre ditis mihi? Alio modo de veritate diuine iuſticie cui non acqͥeſcūt: veritatē diuini iudicij nō credētes. ezec. 18 Di xiſtis nō eſt equa via dn̄i. tercio poteſt intelligi de verita te vite cui nō acqͥeſcūt qͥ peruerſe viuūt. Io. 3. Qui facit veritatem venit ad lucē. tertio aūt tangit̉ malicia in hoc ꝙ dicit. Credūt aūt iniqͥtati vel qꝛ cōſentiūt ꝑſuadētibus iniqͥtatē. ꝓuer. 17. Malus obedit lingue iniq̄. Ul̓ qꝛ cre dūt impunitatē pctōꝝ q̄ in diuinā iniqͥtatem redundaret ecc. 5. Ne dixeris peccaui ⁊ qͥd mihi accidit triſte? Ul̓ cre dūt iniqͥtati.i. infidelitati.ſ. doctrine q̄ eſt cōtra fide̓. 2. the. 2. Iudicent̉ oēs qͥ nō crediderūt veritati. ſed cōſen ſerūt iniqͥtati. Ex parte aūt pene. quattuor ponūtur. que qͥdem dupl̓r diſtingui poſſunt Uno mō vt ira id eſt pena et vindicta corporalis intelligat eſſe poſt iudiciū. ſopho: I. Dies illa dies ire. Indignatio aūt in iudicio qn̄ impii ſibip̄is indignabūtur ſit ex pctīs q̄ cōmiſerūt ſap̄. 5. Erra uimus a via veritatis: Tribulatio aūt et anguſtia ꝑtinēt ad aīam ſeꝑatam a corꝑe ad reſurrectionē. ꝓuer. 1. Quā do venerit ſuꝑ vos tribulatio ⁊ anguſtia. Ul̓ alio mō poſ ſint diſtingui vt prima duo accipiat̉ ex ꝑte dei cuiꝰ ira di citur diſpoſitio ad puniēdū q̄ eſt malis horribilis apo. 6. Dicēt montibus ⁊ petris cadite ſuꝑ nos ⁊cͣ. Indignatio eiꝰ refert̉ ad hoc ꝙ peccatores īdignos reputabit vita et̓ na psͣ. Quibꝰ iuraui in ira mea ſi introibūt. Alia vero ac cipiūt̉ ex ꝑte hoīs Et tribulatio qͥdē dicit̉ a tribulo qͥ pū git. Vnde ad tribulationē poteſt ꝑtinere om̄e qd̓ doloreꝫ infert. ſopho. 1. Vox diei dn̄i amara tribulabit̉ ibi fortis. Anguſtia aūt dicit̉ ex hoc ꝙ animꝰ hoīs anguſtiat̉ nō va lēs inuenire remediū ꝯtra mala q̄ timet vel iā patit̉. dan̄. tz. Anguſtie mihi ſunt vndiqꝫ ⁊ qͥd eligam ignoro. Iob. 27. Nūqͥd clamorē illiꝰ audiet deus cū venerit ſuꝑ illum anguſtia? ¶ Deinde cū dicit In omnē aīam. oſtēdit veri tatē diuini iudicij qͣntū ad ꝑſonas Et prrimo ꝓponit hu ius eqͥtatē. ſcd̓o rationē aſſignat ibi. Non eſt enim per ſo narū. tertio rationeꝫ manifeſtat ibi. Quicūqꝫ em̄. verita tē qͥdē diuini iudicij ꝙͣtum ad ꝑſonas: oſtendit primo in malis cū dicit. In omnē aīam hoīs oꝑantis.i. ꝯtra om̄eꝫ aīam. qꝛ ſicut gloria ſctōꝝ ab aīa ad corpꝰ deuenit. ita re ꝓboꝝ pena primo ⁊ principl̓r ē in aīa ⁊ ſcd̓o in corꝑe. qd̓ ꝓpt̓ defectū vel culpā aīe reſurget paſſibile. eze. 18. Ani ma q̄ peccauerit ip̄a moriet̉. Dicit aūt iudei pͥmū et greci qꝛ iudeis maior pena debebat̉ tanꝙͣ cognoſcētibꝰ dei vo lūtatē ꝑ legē. Luc. 12. Seruus ſciēs volūtatē dn̄i ſui di gne plagis vapulabit multis. Et ſil̓r xp̄iani qͣntū ad ideꝫ peccatū puta adulteriū vel furtuꝫ grauiori pena puniunt̉ ꝙͣ infideles. heb. 10. Quātomagis putatis maiora mereri ſupplicia qͦ filiū dei ⁊cͣ. Sed qͣntū ad totā penam gra uior eſt pena infideliū ꝓpter pctm̄ infidelitatis qd̓ ē gra uiſſimum. Vnde dicit̉.i. petri 3. ꝙ ſuper incredulos ira dei manet. Scd̓o manifeſtat in bonis ⁊ ponit primo duo qͦ ſupra dixit̉ gloriā et honorē. ¶ Terciū vero.ſ. pacē po nit loco incorruptionis quā includit pax et multa alia cō prehēdit. Nō enim poteſt eſſe pax hoīs ꝑfecta ꝙͣdiu ali quis timet ſe amiſſurū bona que habet. ſed tunc aliquis habet verā pace̓ cordis quādo habet omnia que cōcupi ſcit et ea ꝑdere non timet. yſa. 32. Sedebit populus meꝰ in pulchritu. pacis Et in his etiaꝫ primatū iudeis attri buit qꝛ eis ſunt primo ꝓmiſſa et in eorum promiſſiōes gē tes introierūt. Ioh̓. 4. Alij laborauerunt et vos in labo res eoruꝫ introiſtis. ¶ Deinde cum dicit. Non enim eſt. aſſignat rationē dictorum quia ſcꝫ non eſt ꝑſonarū accep tio apud deū act. 10. Nō ē ꝑſonaꝝ acceptor deꝰ ¶ Oppo nit̉ aūt ꝑſonaꝝ acceptio iuſticie dſtiributiue. ꝑ quā aliqͥs diſtribuit vnicuiqꝫ ẜm dignitatē ꝑſonaꝝ: gͦ acceptio ē qn̄ p̄ter dignitatē dat̉ alicui plꝰ vl̓ minꝰ Tūc aūt hoc ſit p̄ter dignitatē qn̄ hoc ſit nō ꝓpt̓ cōditōeꝫ ꝑſone q̄ facit ad cau ſā hoc ē em̄ cauſā acciꝑe.ſ. qͣſi regl̓ā oꝑādi ſꝫ ꝓpt̓ ꝑſonā qͣſi ipſa ꝑſona accipiat̉ vt cauſa aliqͥd faciēdi. puta ſi ali quis det alicui ꝓpter cōſanguinitatem plus de bonis pa trimonialibꝰ nō eſt acceptio ꝑſonarū quia cōſanguinitas eſt cōueniens cauſa ꝓpter quam in talibus bonis debeat plus habere. ſi autem ꝓpter cōſanguinitateꝫ aliquis pre latus det alicui plus de bonis eccleſiaſticis poteſt hoc ad acceptionem perſonaruꝫ ꝑtinere ſi alias idoneitas nō cō currat. non enim cōſanguinitas eſt ratio cōueniens di ſtributionis bonorum ſpūalium. qꝛ igitur deus om̄ia cō uenientiſſima ratiōe facit nō cadit in ip̄m ꝑſonarū accep tio. Dicitur em̄ ſap̄. 8. Ꝙ diſponit omnia ſuauiter. ſꝫ vi detur acceptio ꝑſonarū qꝛ peccatoꝝ quoſdā in ſuis pctīs relinquit quoſdā ad ſe vocat. Sed dicendum ꝙ perſona rum acceptio opponitur iuſtitie. Vnde locū habet in his que dantur ex debito qd̓ attendit iuſticia. deꝰ autē nō ex debito ſed gratis peccatores ad penitentiā vocat. ſi enim ex operibus iam nō ex gr̄a vt dicit̉ infra xj. Et tit̓. 3. Non ex oꝑibus iuſticie que fecimus nos ſed ſcd̓ꝫ ſuā miſericor diaꝫ ſaluos nos fecit. In talibus aūt beneficijs gratis da tis nō ſolum deo ſed etiam homini libeꝝ eſt dare cui volu erit. Mat. 20. An nō licet mihi facere quod volo. ¶ De inde cū dicit Quicūqꝫ em̄. exponit predictam rationē. ꝙ enim non ſit ꝑſonarum acceptio apud deuꝫ patet per hoc ꝙ omnes qui peccāt puniūtur. Unde primo loquit̉ quā tum ad illos qui legem non ſuſceperunt dicens ꝙ qͥcūqꝫ peccauerit ſine lege ſcilicet moyſi accepta a deo ſine le ge ꝑibit id eſt cōdēnabitur nō ꝓpter legis tranſgreſſio nem. Iob. 4. Quia nullus intelligit ineternū peribunt. Scd̓o loquitur quantum ad illos qui legem ſcriptam ac ceperunt et dicit ꝙ quicūqꝫ peccauerint in lege id eſt poſt legē ſcriptam iudicabuntur per legem id eſt ꝓpter hoc ꝙ trāſgreſſi ſunt preceptū legꝭ. Io 12. Sermo quē loquutꝰ ſum vobis ille iudicabit eum in nouiſſimo die. Quidam aūt ex hoc modo loquendi occaſionem erroris ſumpſerūt Quia enim apoſtolus nō dicit quicūqꝫ in lege peccauerit per legem peribit ſi dixerat de his qui ſunt ſine lege cre diderunt ꝙ illi qui poſt legem ſuſceptā peccāt iudicētur aliqͣliter.ſ. in pn̄ti nō tn̄ ꝑeunt. Sed ſicut dicit glo. quis xp̄ianus dicat nō ꝑire iudeū ſi non credat in xp̄m cū dn̄s dicat ꝙ tolerabiliꝰ erit ſodomē in die iudicij ꝙͣ eis. vt ha bet̉ Mat. 12. Vnde eze. 18. Nolo mortē peccatoris. Vti tur aūt tali diuerſitate ī loquēdo qꝛ vt grego. dicit in mo ralibꝰ ſuꝑ illud iob. 36. Iudiciū pauꝑibus tribuit. Qui dā in futuro iudicio ꝑibunt ſed nō iudicabūtur.i. impij qui ſunt ſine fide ⁊ lege dei psͣ. Nō reſurgent impij in iu
b ii

Ad Romanos
dicio. qꝛ ſcꝫ nō eſt locus diſceptandi ꝯtra eū qͥ totalit̓ eſt alienus a deo. Io. 3. Qui nō credit iā iudicatus eſt. Alij vero qͥ lege dei ⁊ fide ſuſcepta peccāt ita ꝑibunt ꝙ etiam iudicabūtur qͣſi qͣdaꝫ diſceptatiōe cū eis facta. Unde eze. 34. dicit̉ Ecce ego iudico inter pecꝰ et pecus arietum et hircoꝝ Sicut ⁊ rex vt gre. dicit hoſtes condemnat abſqꝫ audientia ciues aūt cū diligenti audientia. Lectio tertia. On enim auditores legis iuſti ſunt apud deū: ſꝫ factores legis iuſtifica būt̉ Cū em̄ gētes q̄ legē nō habent naturaliter ea q̄ legis ſunt faciūt. eiuſmodi legē nō hn̄tes. ip̄i ſibi ſunt lex: qͥ oſtendunt opꝰ legis ſcriptū in cordibꝰ ſuis: teſtimoni um reddēte illis cōſciētia ip̄oꝝ. et inter ſein uicē cogitationū accuſantiū aut etiaꝫ defen dentiū in die cū iudicabit deꝰ occulta hoīm: ẜm euangelium meum per ieſum xp̄m. Poſtꝙͣ aplus cōfutauit hūanum iudiciū qͦ ſe gētiles ⁊ iu dei mutuo iudicabant. ⁊ diuinū iudiciū comendauit. h̓ ꝓ cedit ad oſtēdendū ea qͥbus iudei gloriabant̉ eis nō ſuffi cere ad ſaluteꝫ ⁊ primo on̄dit ꝓpoſitū. ſcd̓o ſoluit ea que in ꝯtrariū dici poſſent. tercio cap. ibi. Quid ergo ampliꝰ ⁊cͣ. De duobꝰ iudei gloriabant̉ ſcꝫ de lege ⁊ circūciſione q̄ nō erat ex lege moyſi. ſꝫ ex pr̄ibus vt dicit̉ Io. 7. Prīo ergo on̄dit ꝙ lex audita ſiue recepta nō ſufficiebat ad ſa lutē. ſcd̓o on̄dit idē de circūciſiōe ibi. Circūciſio qͥdeꝫ ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo ꝓponit qd̓ intendit. ſcd̓o manifeſtat ꝓpoſitū ibi. Cū em̄ gētes. Circa primū ꝓpōit duo Unū excludēdo. alterū aſſerēdo. Excludit em̄ qd̓ iu dei opinabant̉ ſcꝫ ſe ꝑ ſolū legis auditum iuſtificari. Un̄ dicit. ita dictū eſt ꝙ peccātes in lege iudicētur ꝑ legem. Nō enim auditores legis ex hocip̄o ꝙ legem audiūt iuſti ſunt apud deuꝫ. et ſi apud hoīes iuſti reputant̉. Mat. 7. Qui audit verba mea ⁊ nō facit ea ſimilis eſt viro ſtulto. Iac. I. Si qͥs auditor eſt verbi ⁊ nō factor ⁊cͣ. ſcd̓o aſtruit ꝙ factores legis ſunt iuſti cū dicit. ſꝫ factores legis iuſtifi cabunt̉. Mat. 7. Oīs qͥ audit ꝟba mea et facit ea aſſimi labitur viro ⁊cͣ. Iac. 1. Eſtote factores verbi et nō audito res tm̄ et psͣ. Intellectꝰ bonꝰ oībus faciētibus eū. ¶ Sꝫ circa ſcd̓m videt̉ eſſe qd̓ infra tercio dicit̉ ex oꝑibus legis nō iuſtificabit̉ oīs caro corā eo. nō ergo aliqͥ ex hoc ꝙ oꝑa legis faciūt iuſtificātur. Sꝫ dicēdū eſt ꝙ iuſtificari tripl̓r accipi poteſt. Uno mō pōt accipi qͣntū ad reputatiōeꝫ vt tunc aliqͥs iuſtificari dicat̉ qn̄ iuſtꝰ reputat̉ Eze. 16. Iuſti ficaſti ſororē tuā ſcꝫ ꝑ reputationē Et ẜm hoc poteſt intel ligi hoc. factores legis iuſtificabūtur.i. iuſti apud deuꝫ ⁊ hoīes reputabunt̉. ſcd̓o ꝑ executionē iuſticie inqͣntū ſcꝫ oꝑa iuſticie exequūtur. Luc. 18. Deſcēdit hic iuſtificatꝰ in domū ſuā qꝛ ſcꝫ publicanꝰ opꝰ iuſticie fecerat cōfitēdo peccatū. Et hoc mō verificat̉ qd̓ hic dicit̉ Factores legis iuſtificabūtur ſcꝫ legis iuſticiā exequēdo. ¶ Tercio po teſt accipi iuſtificatio qͣntū ad cauſaꝫ iuſticie vt ſcꝫ ille di catur iuſtificari qꝛ iuſticiā de nouo accepit ſic̄ infra qͥnto. Iuſtificati igit̉ ex fide ⁊cͣ. ſic aūt nō intelligit̉ hic ꝙ facto res legis iuſtificētur qͣſi qͥ ꝑ oꝑa legis iuſticiā acqͥrāt hoc qͥdē eſſe nō poteſt neqꝫ qͣntū ad oꝑa cerimonialia q̄ gr̄am iuſtificantē nō cōferebāt. neqꝫ etiā qͣntū ad moralia ex qͦ bus habitꝰ iuſticie nō acqͥrit̉. ſed potiꝰ ꝑ habitū iuſticie infuſum huiuſmōi opera facimꝰ. ¶ Deinde cū dicit. Cū em̄ gentes. manifeſtat ꝓpoſitū. Et primo oſtēdit ꝙ facto res legis etiā ſi nō ſint auditores iuſtificātur. ſcd̓o ꝙ au ditores legis ſine legis obſeruātia nō iuſtificant̉ ibi. Si
aūt iudeus. Circa primū tria facit. primo ꝓponit dignita tē eoꝝ qͥ legē abſqꝫ auditu obẜuāt. ſcd̓o manifeſtat qd̓ di xerat ibi. Qui on̄dunt opus legis. tercio ꝓbat ibi. Teſti moniū reddēte illis. Circa primū tria tāgit. quātum ad gētiles primo carentiā legis dicens. Cū em̄ gētes q̄ legē nō habēt ſcꝫ diuinā quā nō acceperūt nō em̄ gētibus da ta eſt lex ſꝫ iudeis ẜm illud ecc. 24. Et in p̄ſ. Nō fecit ta liter omni nationi. deū. 33. Legē p̄cepit nob̓ moyſes he reditatem ml̓titudinis iacob. Ex qͦ patꝫ ꝙ gētiles nō pec cabāt nō obſeruādo cerimōialia legis. ſcd̓o cōmendat in eis legis obẜuantiā cū dicit. Naturalit̓ faciūt q̄ ſunt legꝭ id eſt que lex mandat ſcꝫ qͣntuꝫ ad p̄cepta moralia q̄ ſunt de dictamine rationins naturalis. ſic̄ ⁊ de iob dicitur ꝙ erat iuſtꝰ ⁊ rectus ac timēs deū ⁊ recedēs a malo Un̄ ipſe dicit. 23 Ueſtigia eius ſequutꝰ eſt pes meꝰ vias eiꝰ cuſto diui. Sꝫ ꝙ dicit naturaliter dubitatōnē habet. videt̉ em̄ patrocinari pelagianis qͥ dicebāt ꝙ homo ꝑ ſua natura lia poterat oīa p̄cepta legis ſeruare. Un̄ exponēdū ē natu raliter.i. ꝑ naturā gr̄a reformatā. loqtur em̄ de gētibus ad fidē ꝯuerſis fqͥ auxilio gr̄e xp̄i ceperāt moralia legꝭ ob ſeruare. Ul̓ pōt dici natural̓r.i. ꝑ legē naturalē oſtēden tem eis qͥd ſit agēdū ẜm illud pͥſ. Multi dicūt qͥs oſtendit nob̓ bona: ſignatū ⁊cͣ. Qd̓ ē lumē ratiōis naturalis in qͣ ē ymago dei ⁊ tn̄ nō excludit̉ qͥn neceſſaria ſit gr̄a ad mo uēdū affectū ſic̄ etiā ꝑ lege ē cognitio pctī vt dicit̉. īfra 3. et tn̄ vlterius reqͥrit̉ gr̄a ad mouēdū affectum. ¶ Tercio oſtendit eoꝝ dignitatē in hoc.ſ. ꝙ huiuſmōi legem non habētes ip̄i ſibi ſunt lex inqͣntū.ſ. fungūtur officio legis ad ſeip̄os: inſtruēdo ſe ⁊ inducēdo ad bonū. qꝛ vt philo ſophus dicit io. ethicorū. Lex ē ẜmo coactiōeꝫ habēs ab aliqͣ prudētia ⁊ ītellectu ꝓcedēs. Et ideo dicit̉. i. thi. 1. Ꝙ iuſto lex non ē poſita.ſ. qꝛ exteriori lege nō cogit̉. ſed poſita ē iniuſtꝭ qͥ indigēt exteriꝰ cogi. Et iſte ē ſup̄mꝰ gra dus dignitatꝭ in hoībꝰ. vt ſcꝫ non ab alijs ſꝫ a ſeip̄is indu cantur ad bonū. Secūdꝰ ꝟo gradꝰ eſt eoꝝ qͥ inducūt̉ ab alio ſed ſine coactiōe. Terciꝰ aūt ē eoꝝ qͥ actiōe indigēt 9 ad hoc ꝙ fiāt boni. Quartus ē eoꝝ qͥ nec coactiōe ad bo nū dirigi poſſūt. Ie. 2. Fruſtra ꝑcuſſi filios vr̄os diſcipli nā nō receꝑunt. ¶ Deīde cū dicit. Qui on̄dūt. on̄dit quō ip̄i ſūt ſibi lex qd̓ adē acciꝑe poſſumꝰ ad ſil̓itudinē legis q̄ ab exteriori hoīe ꝓponit̉ q̄.ſ. cōſueuit ad infirmitatē et memoriā ſcripto tradi ⁊ ſil̓r illi qͥ legē obẜuāt abſqꝫ exteri oris auditu legis on̄dūt opꝰ legis ſcriptū. nō qͥdē attramē to. ſꝫ pͥmo qͥdē et principal̓r ſpū dei viui. vt dicit. r. cor. 3. Scd̓o etiā hūano ſtudio ꝓuer 3. Deſcribe ea ī tabulis cor dis tui.ſ. p̄cepta ſapiētie. Un̄ ⁊ hic ſeqͥtur. In cordibus ſuis. nō ꝑgameno aut tabulis lapideis ſiue ereis. Ie. 31. Dabo legē meā in viſceribꝰ eoꝝ ⁊ ī corde eoꝝ ſuꝑſcribā eā. ¶ Deinde cū dicit. Teſtimoniū reddēte. ꝓbat qd̓ di xerat.ſ. ꝙ opꝰ legis ſit ī cordibꝰ eoꝝ inſcriptū ꝑ q̄dā oꝑa q̄ huiuſmōi ſcriptum ānunciāt. ⁊ pͥmo ponit illa oꝑa quo rū vnū eſt teſtimoniū cōſciētie qd̓ tāgit dicēs. teſtimoniū reddēte illis cōſciētia q̄ qͥdē nihil aliud ē ꝙͣ applicatio co gnitiōis hīte ad iudicādum de aliqͦ vtrū ſit bene vel male fct̄m̄. An̄ huiuſmōi cōſciētia qn̄qꝫ teſtimoniū ꝑhibet de bono ẜm illud. 2. coꝝ. 1. Gl̓ia nr̄a hec ē teſtimoniū cōſcie tie nr̄e. Qn̄qꝫ aūt d̓ malo. ecc. 7. Scit cōſciētia tua qꝛ ⁊ tu crebro maledixiſti alijs. Nō aūt pōt aliqͥs ꝑhibere te ſtioniū de aliqͦ oꝑe ꝙ ſit bonū vl̓ malū niſi ꝑ hoc ꝙ habet legis noticiā. Un̄ hoc ip̄m ꝙ ꝯſciētia teſtīoniū reddit de bono vl̓ malo ē euidēs ſignū ꝙ ī corde hoīs ſit opꝰ legis deſcriptū. Alid̓ aūt opꝰ ē accuſatio ⁊ defenſio q̄ ſine noti cla legis eē nō pn̄t. Et qͣntū ad hoc dicit. Et cogitationū l. coglt̓atiōibꝰ accuſantiū aut etiā defēdētiū.i. accuſātibꝰ vel defēdētibus more grecoꝝ qͥ genitīs loco ablatiuoruꝫ vtunt ⁊ hoc inter ſeinuicē. inſurgit em̄ hōi circa aliquod

II. Ca.
factū aliqua cognitio accuſans dum propter rationeꝫ ali quā cogitat ſe male feciſſe. psͣ. Arguā te ⁊ ſtatuā contra faciē tuā. yſa. 3. Agnitio vultꝰ eorū reſpōdebit eis. Qn̄ qꝫ eitā īſurgit aliqͣ cognitio defēdēs dū ꝑ aliquā rationē cogitat ſe feciſſe bene. ſecūdum illud Iob. 27. Nō repre hendit me cor in omni vita mea. Et inter hanc accuſatio nem ⁊ defenſionem locum habet teſtimoniū conſcientie cui ſtatur. Poteſt ⁊ aliter legi vt dicatur teſtimoniū red dente illis cōſcientia ipſoꝝ que ſcilicet cōſcientia nō ſolū eſt operum ſed etiā cogitationū de quibus ſcilicet homo conſcientiā habet ſed primuꝫ melius eſt. Sed qꝛ teſtimo nium accuſatio ⁊ defenſio in iudicio locum habēt. agit ſe cūdo de huiuſmōi iudicio on̄dēs tēpꝰ cuꝫ dicit. die. qd̓ di cit nō ad deſignandum tēporis qualitatem ſed abſcondi toꝝ manifeſtationeꝫ. pͥme. cor. 4. Illuminabit abſcondi ta tenebrarum. Quādoqꝫ tamen dicit̉ nox ꝓpter incerti tudinem hore illius. Ma. 25. Media nocte clamor factꝰ eſt. Dicūtur aūt cogitationes accuſantes vl̓ defendentes in die iudicij nō ille que tunc erunt qꝛ tunc vnicuiqꝫ maī feſta erit ſalus vl̓ damnatio. ſed defenſio vel accuſatio co gitationum quę nūc ſunt ⁊ teſtimoniuꝫ conſcientie quod nunc eſt repreſē tabit̉ homini in illa die virtute diuina fa ciente. vt dicit Aug. 2. de ciui. dei. Noticia aūt illaꝝ co gitationuꝫ que remanent in alia nihil eē aliud vident̉ vt dicit glo. ꝙͣ reatus pene vel meritum ex eis conſequens. Oſtendit etiā auctorem iudicij dicens. Cuꝫ iudicabit de us. p̄ſ. Iudicabit orbem terrarū in equitate. Determinat etiam de quibus erit iudicium cū dicit. Oculta hominuꝫ de quibus nunc homīes iudicare nō poſſūt. pͥme cor. 4. Illuminabit abſcondita tenebrarū. Oſtendit etiam doc trinā ex qͣ habet̉ fides de hoc iudicio cū dicit. ſcd̓m euāge lium meū id eſt a me predicatum. Ma. 12. Omne verbuꝫ ocioſum ⁊c. Dicit aūt euangelium meum ꝙͣuis nō poſſit dicere baptiſmum ſuū ⁊ ſit vtriuſqꝫ miniſter qꝛ in baptiſ mo nihil oꝑatur induſtria hominis. ſed in euangelio pre dicando multum induſtria predicatoris oꝑatur. ephe. 3. Prout poteſtis legentes intelligere prudentiam mea in miniſterio. Poſtea ponit cui datum eſt iudicium cū ſub dit. Per ih̓m xp̄m qui ſcilicet eſt conſtitutus a deo iudex viuoꝝ ⁊ mortuorum vt dicit̉. Act. 10. 2 Io. 5. Pat̓ om ne iudiciuꝫ dedit filio qui ſcilicet in iudicio apparebit bo nis ⁊ malis. ſed bonis ſcd̓m gloriam diuinitatis. Yſa. 33. Regem in decore ſuo videbunt. Malis aūt ſcd̓m naturā humanitatis. Apocͣ. primo Uidebit eum omnis caro. Lectio quarta. I autem tu iudeus cognoīaris ⁊ re quieſcis in lege. ⁊ gloriaris in deo ⁊ noſti voluntatem eius ⁊ probas vti liora inſtructus per legem. confidis teipſuꝫ eſſe ducem cecoꝝ. lumen eorum qui in tene bris ſunt. eruditorem inſipientiū. magiſtrū infantium. habentem formam ſcientie ⁊ ve ritatis in lege. Qui ergo alium doces teip̄ꝫ nō doces. Qui predicas nō furandum fura ris. Qui dicis nō mechādū mecharis. Qui abhomīaris idola ſacrilegium facis. Qui ī lege gloriaris per preuaricationem legis de um inhonoras. Nomen enī dei per vos blaſ phematur inter gentes ſicut ſcriptum ē. Cir cumciſio quidem prodeſt ſi legeꝫ obſerues. ſi aūt preuaricator legis ſis. circumciſio tua p̄puciū facta ē. Si igit̉ p̄puciū iuſticias legꝭ
cuſtodiat. nōne p̄puciū illiꝰ in circūciſione⁊ reputabit̉. Et iudicabit id qd̓ ex natura ē p̄ puciū legē ꝯſumās te qͥ ꝑ litterā ⁊ circūciſio nē p̄uaricator legꝭ es. Nō eīm qͥ in maīfeſto iudeꝰ ē. neqꝫ q̄ in maīfeſto ī carne eſt circūci ſio ſꝫ qͥ in abſcōdito iudeꝰ eſt ⁊ circūciſio cor dis in ſpū nō in littera. cuiꝰ laus nō exͣ homi nibus ſed ex deo eſt. ¶ Oſtenſo ꝙ factores legis iuſtificantur etiā ſine hoc ꝙ ſit auditores qd̓ ꝑtinebat ad gētiles. hic on̄dit ꝙ audito res non iuſtificātur niſi ſint factores qd̓ ꝑtinet ad iudeos Pr̄io ergo on̄dit prerogatiuā iudeoꝝ ꝙͣtū ad legꝭ ſuſcep tionem. ſecūdo ponit eoꝝ defectum ꝙͣtum ad legis tranſ greſſionē ibi. qui ergo aliū. Ponit aūt eoꝝ prerogatiuaꝫ tripliciter. Primo ꝙͣtum ad gentē cui data eſt lex. ſcd̓o ꝙͣtum ad lege ibi. Et requieſcis in lege. tertio ꝙͣtuꝫ ad le gis effectum ſiue factū ibi. Et noſti voluntatē eius. Quā tum aūt ad gentem dicit. Si aūt tu iudeus cognominarꝭ quod eſt nomen honorabile ſcd̓m illud. p̄ſ. Facta eſt iu dea ſanctificatio eiꝰ. Io. 4. Salus ex iudeis eſt. Dicunt aūt iudei nō a iuda machabeo vt quidā dicunt forte ꝓpt̓ hoc ꝙ iudas machabeus gentem illam in diſperſione ex iſtentem cōgregauit ⁊ protexit ſcd̓m illud pͥmo. machab. 3. Preliabat̉ p̄lia iſrael cum leticia ⁊ dilatauit gloriaꝫ po pulo ſuo. Inuenit̉ enim nomen iudeoꝝ ante iudā macha beum ſcd̓m illud heſter. 8. Iudeis noua lux oriri viſa eſt Et ideo dicendum eſt ꝙ iudei denominātur a iuda patri archa. gen̄. 49. Iuda te laudabunt fratres tui. Cuꝫ eīm tempore roboam. x. tribus ab eius regno ſe ſegregantes vitulum aureum adorarentin tranſmigrationem ſunt du cte ab aſſirijs vt habetur qͣrti regum. 17. Nec de eorū re uerſione facit mentioneꝫ ſcriptura. ſed potius terra remā ſit occupata ab alienigenis qui poſtmodū ſamaritani ſūt dicti. Due autem tribus ſcilicet iude ⁊ beniamin adherē tes regno roboam perſeuerauerunt in cultu dei. Et quā uis in captiuitatem babilonis fuerint ducte. poſtmodum tamen per cyrum regem perſarum ſunt reducti in terram ſuam vt dicitur primo eſdre. primo. Et qꝛ tribus iude ma ior erat ab ea tota illa gens denominabatur. Et nō ſoluꝫ qͦ illi erant de tribu beniamin ſed eti ā de alijs tribubus reuertentibus qui ſe illis adiunxerunt. ¶ Conſequenter cum dicit. ⁊ requieſcis in lege. ponit eorum prerogatiuā quātū ad legē. Et primo quidem quātum ad ipſam legeꝫ cum dicit et requieſcis in lege quaſi per eam certificatus in credendis ⁊ in agendis. Dubitans eniꝫ intellectu nō quieſcit ſed vtrīqꝫ ſolicitatur qui aūt ſapientie certitudi nem accipit mente quieſcit. Sap. 8. Intrans in domum meam cōquieſcam cum illa. ſecūdo quātum ad legis lato rem cuꝫ ſubdit ⁊ gloriaris in deo id eſt in cultū ⁊ noticia vnius dei. Ie. 9. In hoc glorietur qui gloriāt̉ ſcire ⁊ no ſce me ⁊c. pͥme cor. pͥmo ⁊. 2. cor. 10. Qui gloriatur ī do mino glorietur. ¶ Deinde cum dicit ⁊ noſti ponit prero gatiuam eorum quātum ad fructum legis ⁊ primo ꝙͣtum ad hoīeꝫ reſpectu ſui ipſiꝰ. ſcd̓o reſpectu alioꝝ ibi ꝯſidis. Poīt aūt duplicē fructū. Primū qͥdē rn̄dentē gl̓e quaꝫ de deo habebāt cuꝫ dicit noſti voluntateꝫ eiꝰ quid.ſ. de us velit vos facere infra. 12. At ꝓbetis que ſit voluntas dei. ſcd̓m fructum ponit ꝙ reſpōdet quie ſcenti in lege d̓i cū dicit. ⁊ ꝓbas vtiliora.i. ſcis ap ꝓbare eligēdo nō ſoluꝫ mala a bonis. ſꝫ etiā meliora a minꝰ bonis. Und̓ q̄rebat qͥdaꝫ. ma. 22. qd̓ ē mādatū magnū. Et hoc inſtructꝰ ꝑ le gem. p̄ſ. Btūs hō quē tu erudieris dn̄e ⁊ de lege tua do cuerꝭ eū. Cōſequēter poīt fructꝰ ꝑ reſpectū ad alios. qͥ qͦ deꝫ triplicit̓ ſe hn̄t ad noticiā legꝭ. Quidā em̄ ſūt oīo ī le gꝭ ignorātia ꝯſtituti vno qͥdē mō ꝑ d̓fectū nat̉alis īgenij.

Romanos AA
ſicut ⁊ homo corꝑaliter dicitur cecus per defectum inte riorꝭ potētie viſiue. Fſa. 59. Palpauimus ceci parietem Huiuſmodi aūt hominibus nō poteſt homo lumē ſciētie prebere vt ipſi ꝑ ſe videre poſſint quid ſit agenduꝫ. ſed p̄ bet eis homo ducatū vt cecis: mādando eis quid facere d̓ beant. ꝙͣuis mandatoꝝ rōmi nō cognoſcant. Iob. 29. O culus fui ceco. de quibus tn̄ dicit̉ ma. 15. Ceci ſunt ⁊ du ces cecoꝝ. Alio modo ſunt in ignorātia ꝑ defectum diſci pline qui ſunt quaſi in tenebris exterioribus nō illumīa ti per doctrinā quibus ſapiens p̄bere poteſt lumē diſcipli ne vt intelligant que mandantur. ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Lu mē eoꝝ qui in tenebris ſunt. Lu. primo. Illumīare hijs qui in tenebris. ſcd̓o autē tangit illos qui ſunt in via per ueniendi ad ſcīam quā nondū attingerūt ⁊ hoc vno mo do per defectū plene inſtructionis. Et hoc eſt quod dicit Eruditorem inſipiētium id eſt eoꝝ qui nondū ſapientiaꝫ acceꝑunt qͥ dicunt̉ erudiri quaſi eruia ruditate que a prī cipio ineſt omībus cum pͥmo inſtruūtur. Ecc. 7. Flij tibi ſunt erudi eos. Alio modo ꝑ defectum etatis ſicut ſūt pu eri. Et ꝙͣtum ad hoc magr̄m infantiū. Yſa. 33. Ubi ē doc tor ꝑuuloꝝ. Tertij vero ſunt qui iam ſunt in ſciētia ꝓue cti. Et iſti indigent a ſapiētibus informari vt habeant ſa pientum dicta in auctoritate quaſi quādam regulam ſeu formam. Et ꝙͣtum ad hoc dicit hn̄tem formam ſcientie. ſcd̓e thi. 1. Formā habe bonorum verboꝝ q̄ a me audiſti. Et phi. 3. Obſeruate eos qui ita ambulant ſicut habetis formam noſtrā. Oportet aūt eos qui ſic informant aucto ritate maioꝝ inſtrui vt ſciant quid ſit in lege traditū. Et ideo dicit ſcientie. Sap. 10. Dedit illi ſcīam ſanctoꝝ. Et etiam vt ſciant quid ſit verus intellectus eoꝝ que tradū tur in lege. Et ꝙͣtum ad hoc dicit veritatis. p̄ſ. Emitte lutem tuā ⁊ veritatem tuā. ¶ Deinde cum dicit. Qui er go aliuꝫ doces. oſtendit defectū eoꝝ ſcd̓m tranſgreſſionē legis. Et pͥmo hominis ad ſeipſum cū dicit. Qui ergo a lium doces dirigendo ip̄m ad bonum teip̄m nō doces di rigendo. Et poteſt legi vel interrogatiue quaſi cum qua dam indignatione. vel remiſſiue quaſi aſſerendo eoꝝ ma liciam. ⁊ ſimile eſt in ſequentibus. Ioh. 4. Ecce docuiſti plurimos. Et infra. Nūc tetigit plaga ⁊ defeciſti. ſecūdo tangit defectum ꝙͣtum ad ꝓximum. Primo quidē ꝙͣtuꝫ ad res que furto ſubtrahūtur cuꝫ dicit. Qui predicas nō furandū furaris Yſa. pr̄io. Prīcipes tui infidelis ſocij fu rum. ſcd̓o ꝙͣtum ad ꝑſonam cōiunctam que ꝑ adulteriuꝫ polluitur. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. Qui doces nō mechan dum mecharis. Eſee. 7. Omēs adulterantes quaſi cli banꝰ. Iere. 5. Unuſqͥſqꝫ ad vxorem ꝓximi ſui. tertio au tem on̄dit eoꝝ defectum per cōparationem eoꝝ ad deum ⁊ primo quidē ꝙͣtuꝫ ad hoc ꝙ peccabant cōtra ip̄ius cul tum. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. Qui abhomīaris ydola co gnoſcens.ſ. ex precepto legis ea nō eſſe colenda ſacrilegi um facis abutendo.ſ. hijs que pertinent ad diuinū cultū Quod quideꝫ primo fecerūt in ſtatu legis. Mala. pͥmo. Dicitis menſa dn̄i cōtaminata eſt. Et poſtmodum blaſfe mādo xp̄m. Mat. 12. In bcelzebuch principe ⁊cͣ. ſecūdo quātum ad ip̄am gloriam cum dicit. Qui in lege gloria ris ꝑ preuaricationem legis deum inhonoras. ſicut enim legis obſeruātia in bonis oꝑbus eſt occaſio videntibꝰ vt honorent deum. ita etiā tranſgreſſio legis ꝑ mala opera occaſio eſt videntibus blaſfemādi. pͥma. pe. 2. Ex bonis oꝑibus vos cōſiderantes glorificent deum. Econtra aūt dicitur pͥma. thi. 6. Quicūqꝫ ſunt ſub iugo ſeruitutis do minos ſuos omni honore dignos arbitrentur ne nomen domini et doctrina fidei blaſfemet̉. Et ideo in p̄s dicitur Uidi preuaricātes ⁊ tabeſcebā. Et ad hoc inducit aucto ritatem ſubdens. Nomē eniꝫ dei per vos blaſfematur in ter gentes qꝛ ſcilicet gentes videntes iudeoꝝ malam cōuerſationem reputabant hoc ꝓuenire ex mala inſtructio ne legis a deo tradite. Dicit aūt ſicut ſcriptuꝫ eſt.ſ. Iſa. 52. Dominatores eius iniq̄ agūt ⁊ iugiter tota die nomē meū blaſfematur. ⁊ ezech. 36. ſcd̓m aliā litteram vbi no ſtra ſic habet. Nō ꝓpter vos ego faciam domus iſrael ſꝫ ꝓpter nomē ſanctuꝫ meū qd̓ polluiſtꝭ in gentibꝰ. ¶ Deī de cū dicit. Circūciſio on̄dit ꝙ nec circūciſio ſufficit ad ſa lutē eadeꝫ rōne qua nec lex qꝛ.ſ. obſeruātia legis ſiue cir cūciſione valet. ſine qua tamē circūciſio nō prodeſt ſicut ſi militer dictū eſt. Et circa hoc tria facit. primo comꝑat cir cūciſionem ad iudeos circūciſos. ſcd̓o ad gentes incircūci ſas ibi. Si igitur p̄pucium. tertio manifeſtat quod dixe rat. ibi Nō em̄ qui in maīfeſto. Circa primū duo facit. pri mo oſtendit qualiter circumciſio proſit. ſecundo qualiter nō ꝓſit ibi. Si aūt preuaricator ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo. Cir cūciſio quidē prodeſt ꝙͣtum ad remiſſionem peccati origi nalis. Vnde dicit̉ gen̄. 17. Maſculus cuius p̄pucij caro circūciſa ⁊c. Sed tibi adulto tunc finaliter prodeſt ſi legē obſerues ſicut religioſis ꝓdeſt ꝓfeſſio ſi regulaꝫ obſeruēt Circūciſio enim erat quaſi quedā profeſſio obligās homi nes ad obſeruātiā legis. Gall̓. 5. Teſtificor omni circūci denti ſe. qm̄ debitor ⁊c. Ꝙ aūt apoſtolus dixit ſi circum cidimī xp̄us nihil vobis ꝓderit. loquit̉ ꝙͣtum ad tēpus poſt gratiā euāgelij diuulgatam. hic aūt loquitur ꝙͣtū ad tempus ante paſſionē xp̄i in quo circūciſio ſtatū habebat ſecūdo ibi Si aūt preuaricator on̄dit quomō circūciſio nō proſit dicens ſi tu iudee adulte preuaricator es legis cir cumciſio tua p̄pucium facta eſt.i. nō plus valet tibi ꝙͣ pre pucium. qꝛ nō ſeruas quod ꝑ circūciſionem ꝓfiteris. Ie re. 9. Omnes gētes prepuciū habēt domus aūt iſrael in circūciſi ſunt corde. quinimo ex hoc ſunt magis rei qꝛ nō ſeruant quod ꝓmiſerūt. Diſplicet enim ſtulta ⁊ infidelis promiſſio vt dicit̉. ecc. 5. ¶ Deinde cū dicit. Si ergo pre puciū. comꝑat circūciſionem ad gentiles. ⁊ hoc duplicit̓ Primo quidē ꝙͣtum ad hoc ꝙ eius fructū habent genti les obſeruādo legem. vnde dicit. Si circūciſio ꝓdeſt cuꝫ obſeruatione legis nō aūt ſine ea. igit̉ ſi prepuciū id ē gen tilis incircūciſus cuſtodiat iuſticias legis id eſt iuſta pre cepta legis. p̄ſ. Omnia mādata tua veritas. Nōne prepu cium illius in circūciſionē reputabitur quaſi dicat. Fruc tum vere circūciſionis habebit. Ad hoc enim homo exte rius circūciditur in carne vt ſcꝫ ſe circūcidat in corde. Ie re. 4. Circūcidimini dn̄o ⁊ aufferte prepucia cordiuꝫ ve ſtroruꝫ. ſcd̓o ibi. Et iudicabit ⁊c̄. Cōparat circūciſiōeꝫ gē tilis on̄dens ꝓpter obſeruātiā legis iudeo preferri. vnd̓ dicit. Et prepucium id eſt gentilis incircūciſus. cōſūmās id eſt implens mādata legis ex natura id eſt per naturalē rōm vt ſupra dictū eſt ꝙ naturaliter que ſunt legis faciūt Iudicabit per cōparationē te ſcꝫ iudeum circūciſum qui es preuaricator legis tranſgrediendo p̄cepta eius per lit teram id eſt habēt legem litteris deſcriptam circumciſio nem ſcꝫ carnis. Vnde de hoc cōparationis iudicio dicit̉. ma. 12. Uiri niniuite ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Nō enī qͦ in manifeſto ⁊c. aſſignat rōneꝫ dictoꝝ. Et primo ponit ra tioneꝫ. ſcd̓o ꝓbat eam ibi. Cuius laus. Circa primū duo facit. Primo aſſignat rōnem quare circūciſio vel iudaiſ mus ſine legis obſeruatione nō proſit. ſcd̓o aſſignat ratio nem quare obſeruātia legis ꝓſit ſine iudaiſmo ⁊ circūciſi on ibi. ſed qui in abſcō. Dicit ergo ꝙ ideo circūciſio pre uaricātis legē fit prepuciū ⁊ iudicat̉ a prepucio cuſtodiē te legem. nō enim eſt verus iudeus ille qui in maīfeſto ē iudeus ⁊ ſecūdum carnalem generationem. infra. 9. Nō enim omnes qui ex circumciſione ſūt iſrael. hij ſunt iſrae lite. ſed qui filij ſunt promiſſioīs ⁊ ſimiliter etiā nō ē ꝟs circūciſio illa q̄ ē maīfeſta ī carne. Illa em̄ ē ſignū vt dicit̉ Gen̄. 17. Cirtūcidetꝭ carnē p̄pucij vr̄i vt ſit īſignū federꝭ

III. Ca.
Nō aūt eſt ſignum verū niſi ei reſpondeat ſignatū. Vnde ſi qͥs iudeꝰ eſſet trāſgreſſor federis nō eſſet eiꝰ vera circū ciſio. Et ideo reputat in p̄puciū. ¶ Deinde cū dicit ſed qͥ in abſcōdito aſſignat rōnem quare p̄puciuꝫ cuſtodientis legem reputet in circūciſionem ⁊ iudicet circūciſionē car nalē qꝛ.ſ. ille vere eſt iudeꝰ qͥ eſt in abſcōdito.i. qui hēt ī affectu cordis mādata legꝭ quā iudei ꝓfitent̉. Ma. ſexto Pater tuꝰ qui videt in abſcondito ⁊c̄. et ſimiliter circum ciſio vera eſt que eſt cordis in ſpiritu id eſt ꝑ ſpirituꝫ facta per quem ſuꝑflue cogitationes a corde precidūtur. Vel ī ſpiritu id eſt per ſpiritualē intellectum legis nō litteralē phi. 3. Nos ſumus circumciſio qui ſpiritu deo ẜuimus. ¶ Deīde cū dicit Cuiꝰ laus ⁊c. probat premiſſaꝫ rationē Manifeſtum eſt enim ꝙ in omībus iudicium diuinuꝫ p̄ ferendum eſt humano. Ea vero que exterius apparent ſi ue ſit iudaiſmus ſiue circūciſio laudantur ab hominibus. ſed ea que ſunt in abſcondito laudantur ſcd̓m iudiciuꝫ di uinum. quia vt dicitur.i. re. 16. Homīes vident que pa rent. deꝰ aūt intuet̉ cor ⁊cͣ. Unde relinquitur ꝙ interior iudaiſmus ⁊ circūciſio preualet exteriori ⁊ hoc eſt quod dicit cuius ſcilicet interioris circūciſionis. laus non eſt ex hominibus ſed ex deo. 2. cor. 10. Non enim qui ſeipſum commendat ⁊cͣ. Incipit capitulum tertium. Uid ergo amplius iudeo eſt. aut que vtilitas circūciſionis? Multū per omnem modum. Primū qui dem. quia credita ſunt illis eloqͥa dei. Quid enim ſi quidam illorum nō credi derunt. Nunquid incredulitas illorum fidē dei euacuauit? Abſit. Eſt aūt deꝰ verax om nis aūt homo mendax. ſicut ſcriptum eſt. vt iuſtificeris in ſermonibus tuis ⁊ vincas cuꝫ iudicaris. Si auteꝫ iniquitas noſtra iuſticiā dei commēdat quid dicemus? Nunquid ini quus eſt deus qui infert iram? Secūduꝫ ho minem dico. Abſit. Alioquin quomō iudica bit deus hunc mundū? Si enim veritas dei in meo mendacio abundauit in gloriam ipſi us quid adhuc ⁊ ego tanqͣꝫ peccator iudicor et nō ſic vt blaſſemamur ⁊ ſicut aiūt quidaꝫ nos dicere. faciamus mala vt veniant bona Quorum dampnatio iuſta eſt. ¶ Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit ꝙ iudaiſmus ad quem per tinet legis ſuſceptio ⁊ circūciſio nō ſufficiunt ad ſalutem ſine legis cuſtodia per quam gentilis ſine exteriori iudaiſ mo ⁊ circūciſione fructuꝫ vtriuſqꝫ cōſequitur. Hic obijcit contra premiſſa. ⁊ primo quidem proponit obiectionem. ſecūdo ſoluit ibi. Multū quidem. Obijcit ergo primo ſic Si ita eſſet ſicut dictum eſt ꝙ nō eſt verus iudeus nec ve ra circūciſio in manifeſto ſed in occulto cordis. quid ergo amplius eſt iudeo id eſt quid amplius datum eſt ꝙͣ cete ris. videtur ꝙ nihil. Et hoc eſt incōueniens cum dn̄s di xerit. deūt. 7. Te elegit dn̄s deus tuus vt ſis ei populus peculiaris. Aut que vtilitas circūciſionis. ſcilicet exterio ris. Uidetur ex premiſſis ꝙ nulla. quod eſt incōueniens cum ſit a deo tradita qui dic̄. Yſa. 48. Ego dn̄s docēs te vtilia. ¶ Deinde cum dicit. Multum quidem. ſoluit pre miſſam obiectionē. et primo ꝙͣtum ad prerogatiuam iu daiſmi. ſecūdo ꝙͣtum ad vtilitatem circūciſionis. quarto
capitulo ibi. Quid ergo dicemus. Circa primum duo fa cit primo oſtendit iudeorum prerogatiuam. ſecūdo exclu dit eorum gloriā qua ſe gentibus ſuperbe preferebant ibi Quid ergo precellimus. Circa primum tria facit. primo proponit quod intendit. ſecūdo manifeſtat ibi. Primuꝫ quidem. tertio excludit obiectionem ibi. Quid enim ſi qͥ dam. Dicit ergo primo. queſitum eſt quid amplius ſit iu deo. Eſt aūt ei āplius ⁊ ꝙͣtum ad quātitatem que ſignifi catur cum dicit multum. ⁊ ꝙͣtum ad numerum qui ſignifi catur cum dic̄. Per omnem modum. habent enim ampli us aliquid ⁊ in cōtemplatione diuinorum ſcd̓m illud p̄ſ. Notus in iudea. Et ſcd̓m diſpoſitionem temporaliū. p̄ſ. Nō fecit taliter omni nationi. habent etiam amplius ꝙͣ tum ad patres ꝙͣtum ad promiſſiones ⁊ ꝙͣtum ad proleꝫ infra. 9. Quorū eſt adoptio filiorum dei ⁊ gloria ⁊ te ſta mentum. ⁊ in quolibet eorum nō eſt parua excellentia ſꝫ magna ⁊ precipua. quod pertinet ad id quod dicit multū Maximuꝫ enim bonum hominis eſt in dei cognitione in hoc ꝙ deo adhereat. ⁊ a deo inſtruatur p̄ſ. Beatꝰ homo quem tu erudieris domine. ¶ Deinde cum dicit. primuꝫ quidem ⁊cͣ. Manifeſtat quod dixerat dicens. primū qui dem id eſt precipue amplius eſt iudeis qꝛ eloquia dei cre dita ſunt illis quaſi amicis. Io. 5. Vos dixi amicos. Et hoc eſt multū. quia eloquia dei ſunt honeſta. p̄ſ. Eloqͥa dn̄i vera iuſtificata in ſemetipſa. Sunt delectabilia. p̄ſ. Quā dulcia faucibꝰ meis eloqͥa tua Sunt etiā vtilia ad no peccanduꝫ. p̄ſ. In corde meo abſcondi eloquia tua vt nō peccem tibi. ¶ Deinde cum dic̄. Quid enim ſi quidā excludit obiectionem. Et primo ponit̉ eam. ſecūdo exclu dit ipſam ducendo ad incōueniens ibi. Nunqͥd increduli tas. tertio oſtendit eſſe incōueniēs ad quod inducitur ibi Eſt aūt deus verax. Poſſet aliquis prerogatiue iudeorū derogare opponendo ingratitudinem eorum per quaꝫ vi derentur dignitateꝫ eloquioꝝ dei amiſſiſſe. Und̓ dicit qͥd aūt ſi quidam illorum nō crediderunt. nūquid per hoc cō cluditur ꝙ nihil amplius ſit iudeo ſcd̓m illud 2. pe. 2. Melius erat illis nō cognoſcere viam iuſticie ꝙͣ poſt cog nitam retrorſuꝫ conuerti. Nō crediderunt aūt primo qui dē legiſlatori. p̄ſ. Nō crediderūt verbis eius. ſecūdo nō crediderūt proph̓is. eze. 2. Increduli ⁊ ſubuerſores ſunt tecum. tertio nō crediderunt ipſi filio. Io. 8. Si veritatē dico vobis quare nō creditis mihi. ¶ Deinde cum dicit. Nunquid incredulitas. exclucit dictam obiectionem du cendo ad incōueniens quia ſi ꝓpter incredulitatem aliqͦ rum prerogatiua iudeorum tolleretur ſequeretur ꝙ incre dulitas hominis fidem dei euacuet quod eſt incōueniens. Et hoc eſt ꝙ dicit. Nūquid incredulitas eoꝝ qui ſcilicet nō crediderunt euacuauit fidem dei quod poteſt duplici ter intelligi. Vno modo de fide qua creditur in deuꝫ. nō enim per hoc ꝙ quidā nō crediderunt euacuatur fides il̓ lorum qui crediderunt. Malum enim quorundā in ſocie tate exiſtentiū non euacuat bonum aliorū. ecc. 33. Ex ip ſis benedixit ⁊ exaltauit ſāctificauit ⁊ ad ſe applicauit ⁊cͣ. quod eſt cōtra illos contra quos Augu. dicit in epiſtola ad plebem yponēſem. Ad quid aliud ſedent iſti ⁊ quid a liud tractant niſi vt cuꝫ epūs vel clericus vel monachus vel ſanctimonialis ceciderit omnes tales eſſe credant. ſꝫ nō omnes poſſe manifeſtari. Alio modo poteſt intelligi de fide qua deus fidelis eſt implens promiſſa hebre. 10. Fidelis eniꝫ eſt qui repromiſit. Hec aūt fidelitas euacua retur ſi propter quorūdam incredulitatem accideret ꝙ ni hil amplius eſſet iudeo. promiſit enim deus populum il lum multiplicare ⁊ magnificare vt patet. gen. 22. Mul tiplicabo ſemen tuuꝫ. ¶ Deinde cum dicit. Eſt aūt on̄dit hoc eſſe incōueniēs ꝙ fides d̓i euacuaret̉ ꝑꝑ hoīꝫ īcredu litatē ⁊ pͥmo qͥdē ad hoc īducit rōeꝫ. ſcd̓o aucͣtitatē ibi ſit̓

Ad Romanos
ſcriptū ē. t̓tio excludit falſū ſenſū autoris ibi. Si aūt iniqͦ tas. rō aūt ſumit̉ ex hoc ꝙ deꝰ ẜꝫ ſe verax ē. Ie. 10. Dn̄s aūt deꝰ verax eſt pͥma. Io. 5. Hic eſt verꝰ deꝰ ⁊ vita et̓na ⁊ tn̄ oīs hō eſt medax pͥſ. Ego dixi in exceſſu meo oīs hō mendax. Vnde patet ꝙ mendatiū homīs ſiue infidelitas veritati nō adherens dei veritatem ſiue fidē nō euacuat. Ad horum euidentiam ſciendum eſt ꝙ veritas importat adequationem rei ad intellectum. Aliter autē adequāt̉ res ad intellectū noſtruꝫ. aliter ad intellectum diuinum. Noſter enim intellectus cognitionem accipit a rebus. et ideo cauſa ⁊ mēſura veritatis ipſius eſt eſſe rei. ex eo em̄ ꝙ res eſt vel nō eſt oratio dicit̉ vel vera vel falſa ſecūduꝫ ph̓m. Und̓ intellectus noſter poteſt eſſe verus vel falſus inquātum poteſt adequari vel nō adequari. Quod autē poteſt eſſe ⁊ nō eſſe indiget alio agente ad hoc ꝙ ſit ſine quo remanet nō ens. ſicut enim aer ſine illumināte rema net tenebroſus ita ⁊ intellectus noſter niſi a prima verita te illuminetur de ſe in mendacio remanet. Vnde quātuꝫ eſt de ſe omnis homo eſt mēdax ſcd̓m intellectum ſed ſo lū eſt verus inquātū veritatē diuinā ꝑticipat p̄ſ. Emitte lucē tuā ⁊ veritatē tuā. Intellectꝰ autē diuinus eſt cauſa ⁊ menſura rerum ⁊ propter hoc ſcd̓m ſeipſum eſt indefici enter verax ⁊ vnaqueque res eſt vera inquantū eī confor matur. Similit̓ ſcd̓m ꝙ accipitur veritas ex parte rei ho mo de ſe nō habet veritatem quia natura ſua vertibilis ē in nihilum. Sed ſolum natura diuina que nec eſt ex nihi lo nec vertibilis in nihilum de ſe veritatem habet. ¶ De inde cum dicit. Sicut ſcriptum eſt probat ideꝫ per aucto ritateꝫ pſalmi quiti in quo ſic legitur. tU iuſtificeris in f monibus tuis ⁊ vincas cum iudicaris. Quod qualit̓ ad propoſitum faciat videri poteſt ſi precedentia pſalmi con ſiderentur. p̄mittitur enin tibi ſoli peccaui ⁊ tunc ſequit̉. vt iuſtificeris in ſermonibus tuis ⁊ vincas cum iudicarꝭ Promiſerat enim deus per nathan ꝓphetaꝫ dauid ꝙ ei us regnuꝫ ineternū ſtabiliret in ſemine ſuo vt habetur ſe cundi. regū. 7. Poſtra vero cum in graue peccatum in cideret adulterij ſcilicꝫ ⁊ homicidij. Vt legitur ſecundi. ꝝ. xi. ꝓpter huiuſmodi peccatum dicebatur a quibuſdaꝫ ꝙ deus non eſſet ei promiſſionē obſeruaturus. Intentio ergo pſalmiſte eſt duo dicere. primo quideꝫ ꝙ ꝓpter pec catum eius nō mutatur iuſtitia dei ad quaꝫ pertinet vt ſu os ſermones impleret. Et ꝙͣtum ad hoc dicit vt iuſtifice ris in ſermonibus tuis id eſt vt ex hoc appareas in ẜmo nibus tuis iuſtus quia ꝓpter mea peccata eos non pre teris. ꝓuer. 8. Recti ſunt omnes ſermones mei. p̄ſ. Fid̓ lis dn̄s in omnibus verbis ſuis. ſcd̓o ꝙ diuina promiſſio imitetur humanum iudicium ⁊ hoc eſt ꝙ dīc vincas ſcili cet ꝓmiſſionem tuā ſeruando cum iudicaris.ſ. ab homi nibus ꝙ eam propter mea peccata nō ſis impleturus. In fra duodecimo. Noli vinci a malo ſed vince in bono ma lum. Hoc dicitur homini qd̓ multomagis competit deo. Eſt aūt conſiderandum ꝙ promiſſio facta dauid a deo e rat implenda de xp̄i incarnatione Unde pertinebat ad ꝓ phetiam predeſtinationis ſcd̓m quam aliquid promittit̉ quaſi omībus modis implenduꝫ quod vero promittitur vel pronūciatur ſecūdum prophetiā cōminationis nō pre dicitur quaſi omībus modis implendū ſed ſecūduꝫ ꝙ exi gunt humana merita que poſſunt mutari. Et ideo ſi non factum fuiſſet qd̓ promiſſum eſt dauid preiudicaret diui ne iuſticie. Si vero nō fiat quod promittitur ꝑ ꝓphetiaꝫ comminatioīs nō preiudicat diuine iuſticie. ſed deſignat mutationem meritoꝝ humanorum. Unde dicit. Ier. 18. Repente loquar aduerſus gentem ⁊ aduerſus regnum. vt eradicem ⁊ deſtruam ⁊ diſperdam ⁊ diſſipem ſi egerit penitentiā gens illa ⁊cͣ. pnīam agaꝫ ⁊ ego ſuper malo ⁊cͣ Sic ergo patet ſcd̓m hunc ſenſum ꝙ peccatuꝫ homīs diuinam fidelitatem nō excludit. Ponuntur aūt ⁊ alij ſen ſus auctoritatis huiuſmodi in gloſa qui nō ita pertinent ad intentionem apl̓i quoruꝫ primus eſt vt hec verba que hic ponuntur cōtinuentur cum hijs que ante pſalmiſta p̄ miſerat. Amplius laua me ab iniquitate mea ad hoc ſcili cet vt iuſtificeris id eſt iuſtus appareas in ſermonibus tu is in quibus veniam peccatoribus promiſiſti nō ſolum. eze. 18. Ꝙꝛ hec verba pſalmi prius fuerunt dicta ſed eti am leuit̉. 26. Orabūt pro impietatibꝰ ſuis ⁊ recordabor federis mei. Et deūt. xxx. Si ductus peītudine cordis re uerſus fueris ad deum reducet te dn̄s deus tuus ⁊ mi ſe rebitur tibi. Et ſic vincas cum iudicaris ab hominibꝰ ꝙ mihi veniaꝫ dare nō debeas. ſecūdo continuantur hec ꝟ ba cum eo qud dictum eſt. tibi ſoli peccaui id eſt per com parationeꝫ ad te qui ſolus es iuſtus ⁊ hoc eſt quod dicit vt iuſtificeris id eſt ex comꝑatione mei ⁊ aliorum peccato rū iuſtꝰ aꝑeas p̄ſ. Iuſtꝰ dominꝰ ⁊ iuſticias dilexit. ⁊ hoc nō ſolum in factis ſed etiā in ſermonibus quod eſt maxi mum ſcd̓ꝫ illud Ia. 3. Si quis ī verbo nō offendit. Et vin cas cum iudicaris id eſt dū cuicūqꝫ alij in iudicio cōꝑarꝭ Yſa. 5. Iudicate inter me ⁊ vineam meā ⁊c. quarto refe runtur hec verba ad xp̄m qui ſolus eſt ſine pectato ſcd̓m illud pͥme. pe. 2. Qui peccatū nō fecit nec inuentus eſt ī ore eius dolus ⁊ ſic iuſtificatur in ſermonibus in comꝑati on ad omnes homines. Et vincas.ſ. peccatum mortem et dyabolum apoc. 5. Ecce vicit leo. Et hoc duꝫ iudicarꝭ ſcilicet iniuſte a pilato. Iob. 36. Cā tua quaſi impij iudi cata eſt. ¶ Deinde cuꝫ dicit Si aūt iniqͥtas mea excludit falſum intellectuꝫ auctoritatis inducte poſſet enim aliqͥs intelligere premiſſa verba ſcd̓m hūc ſenſuꝫ vt hec dictio vt poneretur cauſaliter ⁊ nō ſolum conſecutiue. Et ſic ſeq̄ retur ꝙ peccatum hominis directe ordinaretur ad comen dandum dei iuſtitiā. Sed apoſtolus oſtendit hoc eſſe fal ſum. vt ſic det intelligere ꝙ ly. vt ponitur conſecutiue qꝛ ſcilicer dauid peccante cōſequutum eſt ꝙ diuina iuſtitia manifeſtetur. nō aūt cauſaliter. quaſi peccatum hominis cōmendet dei iuſtitiaꝫ. Quod quidē probat ducendo ad incōueniens. Et hoc dupliciter. primo quidem ex parte iudicij diuini. ſcd̓o ex parte iudicij humani. Circa pͥmuꝫ tria facit. primo ponit ſenſum falſum. ſecūdo oſtendit in conueniens quod ex hoc ſequitur ibi. Quid dicemꝰ nun quid iniquus. tertio oſtendit hoc eſſe incōueniēs ibi. Ab ſit. ¶ Eſt conſiderandū ꝙ ſupra apoſtolus duas. compa rationes fecerat vnam quidem veritatis diuine ad huma num mendaciumᶜ cum dixerat. Eſt aūt deus verax. omīs homo mendax. Alia iuſtitie dei ad peccatum humanum ſcd̓m verba pſalmiſte quibus dicit tibi ſoli peccaui vt iu ſtificeris. Et ꝙͣtum ad comꝑationem primā dicit. Si hec verba ſunt intelligenda ꝙ iniquitas mea directe commē dat dei iuſtitiam quid dicemus. id eſt nō poterimus ſuſti nere incōuenientia que ſequūtur. Nō enim peccatum eſt deo neceſſarium ad eius iuſtitiam cōmendandam. eccle. 15. Nō cōcupiſcit multitudinem infidelium filioꝝ ⁊ inuti lium. Exprimit aūt incōueniens quod ſequitur dicens. Nunquid deus qui infert iram id eſt vindictam pro pec cato eſt iniquus. hoc eniꝫ ſequitur ex eo quod dictum eſt Si enim peccatū directe ordinaretur ad cōmendandam iuſtitiaꝫ nō eſſet dignuꝫ pena ſed premio. Et ſic deus pu niens homīes pro peccato eſſet iniquus. ſcd̓ꝫ illud deūt. 32. Deus autē fidelis eſt abſqꝫ vlla iniquitatē. Excludit aūt cōſequenter hoc incōueniens cum ſubdit. Abſit.ſ. ꝙ deus ſit iniquus. Scd̓m homīem dico id eſt ꝙ hec verba ꝑtuli nō ex meo ſenſu ſꝫ ex hoīs errātis ſenſu ꝓtuli ſicut dr̄ pͥme. cor. 3. Cū ſit int̓ vos zelꝰ ⁊ ꝯtētio nōne carnales eſtꝭ. Hoc aūt nō eſſe dicendū eſtendit ſubdens. Alioquī ſcilicet ſi deus eſt iniquus quomodo iudicabit hunc mū

III. Ca.
dum id eſt quomodo cōueniet ꝙ ipſe ſit vl̓is ⁊ ſupremus mundi iudex. Oportet enim quod eſt primuꝫ ⁊ ſupremū in quolibet genere eſſe infallibile ſicut primum mouens eſt immutabile. Und̓ in p̄ſ. dicitur. Iudicabit orbem ter re in equitate. Et ſimile argumentum ponitur Iob. 34. vbi dicitur. Uere deus nō condemnat fruſtra. nec omni potens ſubuertit iudiciū quem conſtituit alium ſuper ter ram ⁊cͣ. ſcilicet quia ſi ipſe nō iuſte iudicaret opporteret dicere alium eſſe iudicem mundi. ¶ Deinde cum dicit. Si enim veritas oſtendit idem per humanum iudicium. Et circa hoc etiā tria facit. primo proponit falſum intelle ctum predictorum verborum. ſecūdo ponit inconueniēs quod ſequitur ibi. Quid adhuc. tertio oſtendit illud eſſe inconueniēs ibi. Quoruꝫ damnatio. Exprimit autē fal ſum ſenſum ſecūdum illam comparationem que eſt diui ne veritatis ad humanum mendacium cum dicit. Si em̄ in meo mendatio id eſt propter meum mendacium veri tas dei manifeſta ſcilicet habundauit in gloria ipſius ita ꝙ mendacium hoīs directe pertineat ad augmentū glo rie. contra id quod dicitur Iob. 13. Nunquid deus indi get veſtro mendacio. Subdit autem conſequenter duo inconuenientia que ſequuntur. quorum vnum eſt ꝙ ho mo non deberet reputari peccator propter mendacium ex quo in dei gloriā directe ordinat̉. Et hoc eſt qd̓ dicit. Quid adhuc.i. cur etiā nūc ⁊ ego iudicor.ſ. ab homībus tanꝙͣ peccator ꝓ mendatio. Gap. 17. Cum ſit timida ne quicia data eſt in oīm ꝯdempnatione qꝛ.ſ. peccatores ab oībus iudicio ꝯdēnantur. Aliud aūt incōueniens eſt ꝙ locū habeat verbū falſuꝫ qd̓ apoſtolis imponebat̉ qꝛ eniꝫ p̄dicabāt ꝙ ꝑ habundantiā gr̄e xp̄i ſoluebatur habundā tia peccatoꝝ ſcd̓m illud īfra. 5. Ubi habūdauit delictū ſu perhabūdauit ⁊ gr̄a blaſfemabāt apl̓os quaſi dicerent ꝙ hoīes deberēt facere mala vt ꝯſequerētur bona qd̓ ſeque retur ſi mendaciū hoīs directe cōmendaret dei gratiaꝫ et veritatē hoc eſt qd̓ dicit nos facimus mala peccādo.ſ. et mendaciū docēdo vt veniāt bona.ſ. vt dei veritas ⁊ iuſti cia cōmendet̉ ſicut blaſfem̄mur.i. ſicut quidā blaſfeman do nob̓ imponūt īfra cor. 4. Blaſfemamur ⁊ obſecramꝰ ⁊ ſicut quidā aūt nos dicere verba noſtra deprauādo. 2. pe. vltīo. Que indocti ⁊ inſtabiles deprauāt. hec aūt ex cludit ſubdens quoꝝ cōdempnatio iuſta eſt.i. eoꝝ qui fa ciunt mala vt veniāt bona. ſicut enim nō eſt verū ſilogizā dum ex falſis ita nō eſt ꝑueniendū ad bonū finem ꝑ mala Ie. 12. Bene eſt oībus qui preuaricātur ⁊ inique agunt qd̓ dicit̉ ex ꝑſona impioꝝ vel Quoꝝ.ſ. hec nobis falſe imponentiū dāpnatio iuſta eſt. iuſte em̄ cōdempnant̉ per uerſores ſacre doctrine. Apōc. vlti. Si quis appoſuerit ad hec apponet deus plagas ſcriptas in libro iſto. Lectio ſecūda Uid igitur? precellimꝰ eos Nequa qͦꝫ. Cauſati enim ſumus iudeos et grecos omnes ſub peccato eſſe. ſicut ſcriptum eſt. Quia nō eſt iuſtus quiſqͣꝫ. nō eſt intelligens. nō eſt requirens deum. Om nes declinauerunt ſimul inutiles facti ſunt nō eſt qui faciat bonum nō eſt vſqꝫ ad vnuꝫ Sepulcrum patens eſt guttur eorum. ling uis ſuis doloſe agebant. venenum aſpidum ſub labiis eorum. Quorum os maledictio ne et amaritudine plenum eſt veloces pe des eorum ad effundenduꝫ ſanguineꝫ. Cō tricio ⁊ infelicitas in viis eorum. et viam pa
cis nō cognouerunt. nō eſt timor dei ante o culos eorum. Scimus aūt quoniā quecunqꝫ lex loquitur hiis qui in lege ſunt loquitur. Ut om̄e os obſtruatur. et ſubditus fiat om nis mūdus deo. quia ex operibus legis nō iuſtificabitur omnis caro coram illo. per le gē enim cognitio peccati. ¶ Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit p̄rogatiuā iudeoꝝ ſupra genti les ꝙͣtum ad diuina bn̄ficia hic excludit eoꝝ inanem glo riam qua ſe gētibus ad fidem ꝯuerſis p̄ferebāt et primo ꝓponit qd̓ intendit. ſcd̓o ꝓbat ꝓpoſitum ibi. Cauſati eīꝫ ſumus. Dicit ergo pͥmo ita dictū eſt quid āplius eſt iud̓o Primū quideꝫ qꝛ tradita ſūt illis eloquia dei. Quid igi tur dicemꝰ nos iudei ad fidē ꝯuerſi nūquid p̄cellimꝰ eos ſcilicet gētiles ad fidē ꝯuerſos de quo erat inter eos con tencio. Lucͣ. 22. Facta eſt cōtencio inter diſcipulos ieſu quis eſſet maior. Et reſpōdens ſubdit nequaquā ſed hoc videtur ꝯtra p̄miſſa in quibus dictū eſt multū per omneꝫ moduꝫ ampliꝰ eſt iudeo Sed ad hoc rn̄detur in gloͣ. ꝙ il lud fuit dictū quantū ad eſſe qd̓ habebāt iudei tēpore le gis hoc aūt nūc dicit apl̓us ẜm ſtatū gr̄e quia vt dicitur. colo. 3. In xp̄o nō eſt gentilis ⁊ iudeus circūciſio ⁊ p̄pu cium qꝛ.ſ. nō faciūt differentiā ꝙͣtum ad ſtatū gratie ſed hec rn̄ſio nō videtur eſſe omnino ẜm intentionē apl̓i. qꝛ infra on̄det ꝙ etiā dum ſub lege erāt peccatis ſubiacebāt ſicut ⁊ gētiles vl̓ amplius eze. 5. Iſta eſt ihrl̓m in medio gentiū poſui eam ⁊ in circuitu eius terras ⁊ cōtempſit iu dicia mea vt magis eſſet impia ꝙͣ gētes. ſic igitur dicēdū eſt qd̓ ſupra on̄dit prerogatiuā diuinoꝝ beneficioꝝ vnde nō dixit ꝙ iudeus eſſet excellētior ⁊ ꝙ aliquid eſſet iude is amplius donatū. hic aūt excludit excellentiā ꝑſonarū qꝛ ill iqui dīna beneficia acceperūt nō ſūt illis debite vſi. ¶ Deīde cū dicit cauſati em̄ ſumus on̄dit ꝓpoſitum ⁊ pͥ mo ꝙ iudei nō excedūt gētiles ꝙͣtū ad ſtatu peccati. ſcd̓o ꝙ nō excedunt ꝙͣtum ad ſtatū iuſticie. ibi nūc aūt ſine le ge. primuꝫ on̄dit dupliciter. Primo quidem ex hijs que ſupra dicta ſunt. ſcd̓o per auctoritatē ibi Sicut ſcriptuꝫ ē Dicit ergo cauſati enim ſumus.i. cauſando rationibꝰ on̄ dimus iudeos atqꝫ grecos id eſt gētiles omnes ſub pec cato eſſe. Yſa. 1. A planta pedis vſqꝫ ad verticē nō eſt ⁊cͣ oſtendit em̄ pͥmo ꝙ gētiles veritatem dei cognitaꝫ in im pietate ⁊ in iniuſticia detinebāt. ſcd̓o ꝙ iudei lege ſuſcep ta ꝑ preuaricationē legis deum inhonorabant. ¶ Dein de cum dicit ſicut ſcriptum eſt oſtendit ꝓpoſitum ꝑ aucͣ toritatē pſalmiſte ⁊ primo inducit auctoritatem. ſcd̓o ma nifeſtat eam ibi. ſcimus aūt. Circa primū duo facit. pͥmo ponit peccata omiſſionis. ſcd̓o peccata cōmiſſionis ibi ſe pulcruꝫ patēs. peccata aūt omiſſionis tangit dupliciter primo quidē remouendo principia bonoꝝ operum. ſcd̓o remouēdo ipſa bona opera ibi omnes declinauerūt. Sūt aūt tria bonoꝝ operū prīcipia quoꝝ vnū pertinet ad ip̄aꝫ operisⁱ rectitudinem ⁊ hoc eſt iuſtitia quā excludit dicēs ſicut ſcriptū eſt ſcilicꝫ in p̄ſ. quia nō eſt iuſtꝰ quiſꝙͣ. Mich̓ 7. Et perijt ſāctus de terra ⁊ rectus in hominibus nō eſt quod quidē dupliciter poteſt intelligi. Uno modo ꝙ in telligatur nullus eſt iuſtus in ſe ex ſeipſo ſed ex ſe quili bet eſt peccator ex ſolo aūt deo habet iuſtitiam. exo. 34. Dominator dn̄e deus miſericors ⁊ clemens qui aufers īi quitatem atqꝫ peccata ⁊c̄. nullus apud te per ſe innocēs eſt. Alio modo ꝙ nullus eſt quātum ad omnia iuſtꝰ. quī aliquod peccatuꝫ habeat ſcd̓m illud. ꝓuer. xx. Quis po teſt dicere mūdum eſt cor meum. eccle. 7. Non eſt homo iuſtus in terra qͥ faciat bonū ⁊ nō peccet. t̓tio etiā pōt ītꝭ ligi vt referat̉ ad ppl̓m maloꝝ int̓ quos nullꝰ eſt iuſtug
anū

Romanos A A
Eſt em̄ ꝯſuetudo ſcripture vt quādoqꝫ loquatur de toto populo rōne maloꝝ quādoqꝫ rōne bonoꝝ vt patet Iere. 16. Ubi dicit̉ ꝙ cum cōpleſſet ieremias loqui oīa que pre ceperat ei dn̄s vt loqueret̉ ad vniuerſuꝫ populū apprehē derūt ęū ſacerdotes ⁊ ꝓphete ⁊ oīs ppl̓us dicētes morte moriat̉. Et poſtea ſubditur. dixerūt prīcipes ⁊ oīs popu lus nō eſt viro huic iudiciū mortis. Sed primi duo ſēſus magis ſunt ſcd̓m intentionē apl̓i. Et hoc idem dicendū ē in ſequētibus. Scd̓m aūt principiū boni oꝑis eſt diſcre tio rōnis. Et hoc excludit ſubdens. nō eſt intelligēs p̄ſ. Reſcierūt neqꝫ intellexerūt. Et alibi. Noluit. intelligere Tertiū principiū eſt rectitudo intentionis quā excludit ſubdens. Nō eſt requirēs deum intentionē ſuā.ſ. dirigē do ad ip̄m. oſee. 10. Tēpus inquirēdi dn̄m qui venerit cum docebit vos iuſticiā. ¶ Cōſequēter excludit ipſa bo na opera. Et pͥmo quidē ꝙͣtum ad offenſionē diuine legꝭ cuꝫ dicit. Oēs declinauer̄t.ſ. a regula diuine legꝭ. Yſa. 56. Oēs in viam ſuā declinauerūt. ſcd̓o ꝙͣtū ad offenſio nem finis vnde ſubdit. Simul inutiles facti ſunt hoc em̄ inutile dicimꝰ qd̓ nō cōſequitur finē ſuum. Et ideo cum homines a deo declināt ꝓpter quē facti ſunt reddūtur in utiles. Sap. 4. Impioꝝ multitudo nō eſt vtilis. t̓tio ex cludit ip̄a bona opera cū ſubdit. Rō eſt qui faciat bonum Iere. 4. Sapientes ſunt vt faciāt. mala. bene aūt facere neſcierūt. Subdit aūt. Vſqꝫ ad vnū quod pōt vno mō in telligi excluſiue quaſi diceret p̄ter vnuꝫ qui.ſ. ſolus fecit bonum redimēdo humanū genus. Ecc. 7. Utrū de mille vnū reperi mulierē nō inueni. Vel poteſt intelligi incluſi ue quaſi dicat nec etiā vnus eſt purꝰ homo qui faciat bo num.ſ. ꝑfectū. Iere. 5. Querite in plateis eius an inue niatis virum facientē iudiciū ⁊ querentē fidē. ¶ Deinde cum dicit. Sepulcruꝫ patēs ponit peccata cōmiſſionis. ⁊ pͥmo peccata oris. ſcd̓o peccata oꝑis ibi. Ueloces pedes eoꝝ. Peccata vero cordis ex hijs peccatis deprehēdun tur. Circa peccatū oris quattuor ponit. primo prōptitudi nem ſeu turpitudinē cū dicit. Sepulcruꝫ patens eſt gutt̉ eoꝝ. Sepulcrū em̄ patens duo habet. Eſt em̄ paratū ad recipiendū mortuū ⁊ ſcd̓m hoc guttur homīs dicit̉ eſſe ſe pulcrum patēs. quando eſt paratū ad dicendū mortifera per quē modū dicit̉. Iere. 5. Pharetra eius quaſi ſepul crū patens. ſcd̓o exalat fetorem Mat. 23. Similes ſunt ſe pulcris dealbatis que a foris parent homībus ſpecioſa. intus ſūt plena oſſibus mortuoꝝ ⁊ omni ſpuricicia. Eoꝝ ergo guttur eſt ſepulcrū patens ex quoꝝ ore ꝓcedit turpi loquij fetor. Apoc̄. 9. Et de ore ip̄oꝝ ꝓcedit ignis ⁊ fu mus ⁊ ſulphur. Scd̓o tāgit circa peccatū oris fraudē cuꝫ dicit Līguis ſuis doloſe agebāt. aliud.ſ. habēdo in cord̓ aliud in ore. Iere. 9. Sagitta vulnerās lingua eorum do lū loquuta eſt. t̓tio ponit verboꝝ noxietatem cū dicit. ve nenum aſpidū ſub labijs eoꝝ qꝛ.ſ. talia verba eueniunt q̄ inſanabiliter ꝓximos occidūt vel ſpiritualiter vel corpo raliter. deutro. 32. Fel draconū vinū eoꝝ ⁊ venenum ⁊c̄. qͣrto deſignat habūdantiā hoꝝ pectatoꝝ cū dicit. quorū os maledictione plenū eſt. ⁊ amaritudine qꝛ.ſ. in talibus ſemꝑ habundat maledictio qꝛ.ſ. maledicūt de alijs d̓tra hēdo cōtra id quod dicit̉ infra. xij. Bn̄dicite ⁊ nolite ma ledicere. Et amaritudine inꝙͣtum.ſ. nō verent̉ in faciem ꝓximi dicere iniurioſa verba quibus ad amaritudinē ꝓ uocant̉ ꝯͣ id qd̓ dicit̉ eph. 4. Oīs amaritudo tollat a vo bis. ¶ Deinde cū dicit Ueloces pedes eoꝝ tangit pecca ta operis circa que tria tangit. Primo quidē prōptitudi nem ad male agendū. Vnde dicit veloces pedes eoꝝ id ē prompti ſunt pedes.i. affectus eoꝝ ad effundēdū ſangui nem.i. ad faciendū quecūqꝫ grauia peccata qꝛ inter cete ra que cōmittimꝰ ī ꝓximū homicidiū eſt grauiꝰ ꝓuer..1. Pedes eoꝝ in malū currūt ⁊ feſtināt vt effundāt ſanguinem. Scd̓o tangit multitudinē nocumentoꝝ que alijs in ferunt cū ſubdit in vijs eoꝝ.i. in oꝑibus eoꝝ eſt contricio quia.ſ. alios ꝯterunt opprimēdo eos. Iſa. 10. Ad conte rendū erit cor eius ⁊ infelicitas inꝙͣtum.ſ. priuant hoīes bonis ſuis ad miſeriā eos deducendo. Iob. 24. Nudos dimittūt homīes indumēta tollētes ⁊c̄. Poſſūt tamē hō duo intelligi eſſe poſita ad deſignandū penā potius ꝙͣ cul pam vt ſit ſenſus in vijs eoꝝ eſt cōtricio ⁊ infelicitas id ē opera eoꝝ que per vias deſignātur ducūt eos ad cōtricio nem ⁊ infelicitatem ita ꝙ ꝯtricio referatur ad opreſſionē pene qua ꝓ peccatis puniētur. Iſa. 30. Cōminuent ſicut cōteritur lagēa figuli. Infelicitas aūt referenda eſt ad pe nam dāni qua felicitate eterna priuabūtur. ſapi. 12. Infe lices aūt ſunt ⁊ inter morruos ſpes eoꝝ. Tertio oſtendit eoꝝ culpe obſtinationē ad malū a qua qͥdē aliqui reuocā tur dupliciter. Vno modo per hoc ꝙ volūt ab homībus pacem habere. ſed ꝯtra hoc dicit̉. Et viā pacis nō cogno uerunt id eſt nō acceptauerūt. psͣ. Cū hijs qui oderūt pa cem. Alio modo intuitu diuini timoris. ſed iſti nec deuꝫ timēt nec hominē reuerētur vt dicitur. Luc. xviij. Vnde ſubditur nō eſt timor dei ante oculos eoꝝ id eſt ante ipſo rum ꝯſiderationē. Ecc. 1. Timor domini expellit peccatū Nā qui ſine timore eſt nō poterit iuſtificari. Poteſt autē et hoc ſpecialiter dici ꝯtra iudeos xp̄o nō credētes ꝙ non cognouerūt viā pacis.i. xp̄m. de qͦ dicit̉. ephe. 2. Ipſe eſt pax noſtra. ¶ Deinde cū dicit Scimꝰ aūt qꝛ quecūqꝫ ma nifeſtat auctoritateꝫ inductā tripliciter. pͥmo quidē expo nendo ſenſum eiꝰ. ſcd̓o exponēdo intentionem ip̄ius ibi. Ut omne os. tertio aſſignando rōnem dictoꝝ in ip̄a ibi. Qm̄ ex oꝑibus. Circa primū ꝯſiderandū eſt ꝙ iudei con tra quos apl̓us hit loquebat̉ poterāt ad ſui excuſationeꝫ ꝑuertere ſenſum auctoritatis inducte dicendo ꝙ p̄miſſa verba ſunt intelligēda de gentibꝰ nō d̓ iudeis. Sed hoc excludit apl̓us dicens. ſcimꝰ ꝙ quecūqꝫ lex loquit̉ hijs qͥ in lege ſunt loquit̉.i. ad quos lex datur ⁊ qui legē ꝓfiten tur. Legē p̄cepit nobisᵗ moyſes. Gētiles aūt nō erāt ſub lege. ⁊ ſcd̓m hoc p̄dicta verba ꝑtinēt ad iudeos. Eſt hic aūt duplex obiectio. Prima quidē qꝛ verba ſupra induc ta nō ſunt aſſumpta de lege ſed de p̄ſ. Sed ad hoc dicen dum eſt ꝙ quādoqꝫ nomē legis ſumit̉ pro toto veteri te ſtamēto nō pro quiqꝫ libris moyſi tm̄ ſcd̓m illud Io. 15. Ut impleat̉ ẜmo qui in lege eoꝝ ſcriptus eſt qꝛ odio ha buerūt me gratis qd̓ ſcriptū eſt in veteri teſtamēto nō in quīqꝫ libris moyſi qui ꝓprie lex dicūtur. Et ſic etiam lex accipit̉ hic. Qn̄qꝫ aūt totū vetus teſtamētum diuidit̉ in tria.ſ. in legē. p̄ſ. ⁊ ꝓph̓as. ſcd̓m illud. Luce vltīo. Ne ceſſe eſt impleri oīa que ſcripta ſūt in lege moyſi. p̄ſ. ⁊ ꝓ ph̓is de me. Aliqn̄ vero totū vetus teſtamētum diuidit̉ ī duo.ſ. in legem ⁊ ꝓph̓as ſcd̓m illud. Ma. 22. In hijs duobus mādatis pendet oīs lex ⁊ ꝓphete. Et ſcd̓m hūc moduꝫ pſalteriū ſub ꝓphetis cōtinetur. Scd̓a obiectio ē qꝛ in lege.i. in veteri teſtamēto multa dicūtur ꝑtinentia ad alias gētes ſicut patet in pluribus locis Yſa. ⁊ Iere. Ubi dicūtur multa cōtra babilones ⁊ ſil̓r ꝯtra alias nati ones. Nō ergo quecūqꝫ loquit̉ lex. loquit̉ hijs ⁊ de hijs qui in lege ſunt. Sed dicendū ꝙ quādocūqꝫ indetermīa te loquit̉ ad eos ꝑtinere videt̉ quibus lex datur. quando vero ſcriptura de alijs loquit̉ ſpēali titulo deſignat ali os ſicut cū dicit̉ onus babilonis ⁊ onus tyri. ⁊cͣ. Que cō tra alias gētes in veteri teſtamēto dicūtur. aliquo modo ad iudeos ꝑtinebāt in ꝙͣtum eoꝝ infortunia ad eoꝝ cōſo lationē vel terrorē prenūciabant̉ ſicut etiā predicator ea debet dicere que ꝑtinent ad eos quibꝰ p̄dicat nō autem que ꝑtinent ad alios. Yſa. 58. Annūcia populo meo pec cata eoꝝ quaſi diceret nō que ſunt alioꝝ. ¶ Deinde cū di cit. Vt om̄e os. ⁊cͣ. aſſignat intētionē p̄dicte auctoritatꝭ

III. Ca.
ꝓpter duo enim ſcriptura om̄es de iuſtitia arguit. Prīo quidē ad reprimēdū eoꝝ iactātiam qua ſe iuſtos arbitra bant̉ ẜm illd̓ luc. 18. Ieiuno bis in ſabbato Et quātuꝫ ad hoc dicit vt omne os obſtruat̉ qd̓ ſcꝫ ſibi iuſticiā preſump tuoſe aſſcribebat. p̄ſ. Obſtructū eſt os loquentiuꝫ iniqua i. reg. 2. Nolite multiplicare loqui ſublimia gloriantes. ſcd̓o vt ſuam culpā recognoſcēt es ſe deo ſubijciant ſicut infirmus medico Unde ſubdit. Et ſubditꝰ fiat oīs mūdꝰ deo id eſt non ſolū gentilis ſed etiā iudeus culpā ſuaꝫ re cognoſcētes. p̄ſ. None deo ſubiecta erit aīa mea? ¶ De ind̓ cū dicit qm̄ ex oꝑibus legiſ aſſignat rationē p̄miſſoꝝ verboꝝ. Et primo ponit rationē. ſcd̓o manifeſtat eaꝫ ibi ꝑ legem ⁊cͣ. Dicit ergo primo ideo nō eſt iuſtꝰ qͥſꝙͣ quo niā omnis caro id eſt oīs homo nō iuſtificat̉ coram illo. i. ẜm eius iudiciuꝫ ex operibus legis qꝛ vt dicit̉. gal̓. 2. Si ex lege eſt iuſticia xp̄s gratis mortuus eſt Et ad titum 3. Non ex oꝑibus iuſticie que fecimus nos ſꝫ ẜm ſuā miſe ricordiā ſaluos nos fecit. Eſt aūt duplex opꝰ legis. quod dā quidē eſt ꝓpriū legis moſaice ſicut obſeruatio cerimo nialium preceptoꝝ. quo ddā eſt opus legis nature qͥa ꝑti net ad legē naturalem ſicut non occidas nō furtū facias. Quidaꝫ ergo hoc in̄telligūt dictum eſſe de primis legis operibꝰ ſcilicet ꝙ cerimonialia gratiā non cōferebāt per quam honmines iuſtificant̉. nō tamē iſta videt̉ eſſe inten tio apl̓i qd̓ patet ex hoc ꝙ ſtatim ſubdit. Per legem eniꝫ cognitio peccati. Manifeſtū eſt autē ꝙ peccata cognoſcū tur ꝑ prohibitionem moraliū preceptoꝝ. et ita apoſtolus intendit ꝙ ex oībus operibꝰ legis etiam que ꝑ precepta moralia mādant̉ nō iuſtificat̉ homo. ita ꝙ ex operibus in eo cauſetur iuſticia quia vt dicit̉ infra xi. Si enim gr̄a iā nō ex operibꝰ. ¶ Deinde cuꝫ dicit per legē probat qd̓ di xerat ſcilicet ꝙ opera legis nō iuſtificent. lex enim datur vt homo cognoſcat quid debeat agere qͥd vitare p̄ſ. Non fecit taliter omni nationi et iudicia ſua non manifeſtauit eis. ꝓuer. 6. Mādatuꝫ lucerna eſt et lex lux et via vite. Ex hoc aūt ꝙ homo cognoſcit peccatū quod vitare debet tanquā ꝓhibitū non ſtatim ſequit̉ ꝙ illud vitet quod ꝑti net ad rationē iuſticie qꝛ concupiſcētia ſubuertit iudiciū rationis in ꝑticulari oꝑabili. Et ideo lex nō ſufficit ad iu ſtificandum ſed eſt nececeſſarium aliud remedium ꝑͤ qd̓ concupiſcentia reprimatur. Lectio tertia. Unc autē ſine lege iuſticia dei ma nifeſtata ē teſtificata a lege ⁊ ꝓphetꝭ Iuſticia aūt dei per fidē ieſu xp̄i: in omnes et ſuꝑ oēs qͥ credūt in eū Non em̄ eſt diſtinctio. Omnes enim peccauerūt: et egēt gloria dei. Iuſtificati gratis ꝑ gratiam ip̄iꝰ per redēptionē q̄ eſt in xp̄o ieſu. quē ꝓpo ſuit deus ꝓpiciatorē ꝑ fidem in ſāguine ip ſius ad oſtenſioneꝫ iuſticie ſue ꝓpter remiſ ſionē p̄cedētiū delictorū in ſuſtētatione dei ad oſtenſionem iuſticie eius in hoc tempore vt ſit ip̄e iuſtus ⁊ iuſtificās eum qͥ ex fide eſt ieſu chriſti. Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit iudeos ⁊ gentiles eqͣles eſſe quātuꝫ ad ſtatū culpe precedētis. hic on̄dit eos eqͣles quantū ad ſtatū gr̄e ſubſequētꝭ. Et circa hoc tria facit. primo on̄dit ꝓpoſitū. ſcd̓o oſtēdit quoddā qd̓ ſuppoſuerat ibi. An iu deoꝝ deꝰ tantū tertio reſpōdet obiectiōi ibi legem ergo oeſtruimus. Circa primū tris facit primo proponit qd̓ in tēdit. ſcd̓o manifeſtat ꝓpoſitum ibi. Nō ē diſtinctio. tercio infert cōcluſionē intentam ibi. Ubi eſt ergo gloriatio tua? Circa primum tria facit. primo ꝓponit habitudineꝫ iuſticie ad legē. ſcd̓o aſſignat cauſā iuſticie ibi. Iuſticia aūt dei. tertio aſſignat huiuſmōi iuſticie coītatē ibi. In oēs ⁊c̄. Ponit aūt primo duplicē cōparationē ſeu habi tudinē iuſticie ad legē. primo qͥdē qꝛ nō ē ex lege cauſata Et hoc eſt ꝙ dicit dictū eſt ꝙ olim ꝑ oꝑa legis nō pote rat eſſe iuſticia dei vel qꝛ ipſe iuſtus eſt adīplens ꝓmiſſa de iuſtificatione hoīm. infra 15. Dico em̄ xp̄m miniſtrum fuiſſe circūciſionis ꝓpter veritatē dei Uel potius iuſticia dei qͣ aliqͥs iuſtificatur a deo de qua dicit̉ infra. 10. Iguo rantes dei iuſticiam Hec inꝙͣ dei iuſticia nūc id eſt tēpore gr̄e manifeſtata eſt tuꝫ ꝑ xp̄i doctrinā tū ꝑ eiꝰ miracula. tū etiam ꝑ facti euidetiam inqͣntū euidens eſt multos eſ ſe diuinitiis iuſtificatos. Et hoc ſine lege ſcꝫ cauſante iu ſticiaꝫ. Gall̓. 5. Euacuati eſtis a xp̄o. q̄ in lege iuſtificami ni a gr̄a excidiſtis. yſa. 56. Prope eſt ſalꝰ mea vt veniat et iuſticia mea vt reuelet̉. Et ne aliqͥs credat hāc iuſticiā legi eſſe ꝯtrariā. ſcd̓o ponit aliā habitudinē iuſticie ad le gem cū dicit. Teſtificata a lege et ꝓph̓is. Lex qͥdem xp̄i iuſticiā teſtificata ꝓnūciādo ⁊ p̄figurādo. Io. 5. Si crede retis moyſi. forſitā ⁊ mihi crederetꝭ de me em̄ ille ſcripſit et etiaꝫ ꝑ effectū qꝛ cū ip̄e iuſtificare nō poterat teſtīoniū ꝑhibebat aliūde q̄rēdā eſſe iuſticiā. Prophete aūt teſtifi cati ſunt eaꝫ p̄nūciando. Act. 11. Huic oēs ꝓphete teſti moniū ꝑhibent. ¶ Cōſequēter aūt aſſignat cauſam huiꝰ iuſticie et dicit iuſticiam autem dei eſt ꝑ fidem ieſu xp̄i. i. quā ip̄e tradidit Ie. 12. Aſpicientes in auctorem fidei ⁊cͣ Uel etiaꝫ que de ip̄o habet infra i0. Quia ſi cōfitearis ī ore tuo dn̄m ieſum et in corde tuo credideris ꝙ deus illū ſuſcitauit a mortuis ſaluus eris. Dicitur aūt iuſticia dei eſſe per fidem ieſu xp̄i nō vt qͣſi per fidem mereamur iu ſtificari quaſi ip̄a fides ex nobis exiſtat ⁊ ꝑ eā mereamur dei iuſticiā ſicut pelagiani dixerūt. ſed quia in ip̄a iuſtifi catione qua iuſtificamur a deo primus motus mentis in deū eſt per fidem. Accedentem enim ad deū oportet cre dere vt dicitur heb̓. xj. Unde et ipſa fides quaſi prima ꝑs iuſticie eſt nobis a deo ephe. 2. Gr̄a eſtis ſaluati ꝑfidem ⁊cͣ. Hec aūt fides ex qua eſt iuſticia nō eſt fides informis de qua dicit̉ i. Iac. 2. Fides ſine operibus mortua eſt. ſꝫ eſt fides per caritatem formata de qua dicitur gal̓. 5. Nā in xp̄o ieſu neqꝫ circūci ſio aliquid valet ſine fide. per quā in nobis habitat xp̄us. ephe. 3. Habitare xp̄m ꝑ fideꝫ in cordibus veſtris qd̓ ſine caritate nō fit. i. Io. 4. Qui ma net in caritate in deo manet et deꝰ in eo. Hec ē etiā fides de qͣ dicit̉ act. 15. Fide purificās corda eoꝝ. q̄ qͥdē purifi catio nō ſit ſine caritate ꝓue. 10. Uniuerſa delicta oꝑit ca ritas Et ne aliqͥs diceret per hanc fidē ſolos iud̓os iuſtifi cari. tercio oſtēdit cōmūitatē huiꝰ iuſticie cū ſubdit ī oēs qꝛ. ſcꝫ iſta iuſticia eſt in corde nō carnalibꝰ obẜuantijs de qͥbus dicit̉ heb̓. 9. Ꝙ carnales obẜuantie erāt ad iuſtifi cationē carnis vſqꝫ ad tēpus correctiōis impoſite Et ſuꝑ omnes. qͥa videlicꝫ facultatē hūanā ac merita excedit. 2. coꝝ. 3. Non ꝙ ſufficiētes ſimꝰ cogitare. Addit aūt qͥ cre dunt in eum qd̓ pertinet ad fidem formatā per quam ho mo iuſtificatur vt dictū eſt. ¶ Deinde cū dicit. Nō ē em̄ diſtinctio: manifeſtat quod dixerat et primo qͣntum ad cō munitatē iuſtitie. ſcd̓o quantū ad cauſ eā iꝰ ibi Iuſtifica ti gratis. tertio quātū ad manifeſtationē ipſiꝰ ibi Ad oſtē ſionē. Dicit gͦ prīo dictū ē iuſtificatio dei ē ī oēs ⁊ ſuper omnes qͥ credūt in xp̄m. Nō em̄ ē quātū ad hoc diſtinctio inter iudeū et gentilē. col̓. 3. In xp̄o ieſu nō eſt gētilis et iudeus ſcꝫ diſtinctionem aliquā habēs qͣſi iudeus nō in digeat iuſtificari a deo ſicut gentilis. omnes eniꝫ pecca uerunt ſicut ſupra oſtenſum eſt yſa. 53 Omnes nos quaſi oues errauimus. et per hoc egent gloria dei id eſt iuſtifia
C

Ad Iomanos
zatione qua in gloriam dei cedit. non autē ſibi debet ho mo hanc gloriam aſcribere pͥſ. Non nobis domine nō no bis ſed nomini tuo da gloriā. p̄ſ. Date gloriam deo. Sic igitur quia omnes peccauerūt et ex ſe iuſtificari nō poſſūt reſtat vt per aliam cauſaꝫ iuſtificentur quā conſequenter oſtēdit ſubdens iuſtificati. Ubi primo oſtendit ꝙ huiuſ modi iuſtificatio eſt ſine lege id eſt ꝙ non eſt ex oꝑibus le gis cū dicit. Iuſtificati gratis id ē abſqꝫ merito precedē tium operū. yſa. lij. Gratis venūdati eſtis ⁊ ſine argento redimemini. Et hoc per gratiaꝫ ipſius ſcilicet dei cui ex hoc debetur gl̓ia.i. corin. 15. Gratia dei ſum id qd̓ ſum. ſcd̓o oſtendit que ſit cauſa iuſtificatiōis. Et primo ponit ipſā cauſaꝫ cū dicit Per redēptionē vt em̄ dicit̉. Io. 8. Qui facit pctm̄ ſeruus eſt peccati. Ex qua qͥdē ſeruitute homo redimit̉ ſi ꝓ peccato ſatiſfaciat. Sicut ſi aliquis ob culpā cōmiſſam obnoxius eſſet regi ad ſoluēdam pecuni am ille em̄ redimere diceret a noxa qͥ pro eo pecuniā ſol ueret. hec autē noxa ad totū humanū genus ꝑtinebat qd̓ erat infectū ꝑ peccatū primi ꝑentis. Vnde nullus aliꝰ ꝓ peccato totius humani generis ſatiſfacere poterat niſi ſo lus xp̄s qui ab omni peccato erat immunis. Unde ſubdit Que ē in xp̄o ieſu. qͣſi dicat in alio nō poterat nobis eſſe redēptio 1. pe. 1. Non corruptibilibus auro vel argēto. ſcd̓o oſtendit vnde iſta redēptio efficaciā habuit cū dicit. Quē ꝓpoſuit deꝰ ꝓpiciatorē. ex hoc em̄ xp̄i ſatiſfactō ef ficaciā ad iuſtficāduꝫ habuit ⁊ ad redimēdū qꝛ euꝫ deus ad hoc ordinauerat ẜm ſuū ꝓpoſitū qd̓ deſignat cū dicit. Quem ꝓpoſuit deꝰ ꝓpiciatorē. Ephe. 1. Qui oꝑat̉ oīa ẜm cōſiliū volūtatꝭ ſue Ul̓ ꝓpoſuit id ē ꝓ oībus poſuit. vt quia humanuꝫ genus nō habebat vnde ſatiſfacere poſ ſet niſi ipſe deꝰ eis redēptorē et ſatiſfactorē daret. pͥſ. Re demptionē miſit dn̄s populo ſuo. Et ſic dum ſatiſfacien do nos redimit a noxa peccati. deum peccatis nr̄is ꝓpi ciū facit qd̓ perebat pſalmiſta dicēs Propiciꝰ eſto pctīs nr̄is. et ideo dicit eum ꝓpiciatorē. 1. Io. 2. Propiciatio In cuius figura. Exo. 25. mādatur ꝙ fiat ꝓpiciatoriuꝫ. id eſt xp̄s qd̓ ponebatur ſuꝑ archā id eſt eccleſiam. tercio on̄dit per qd̓ redēptionis effectus ad nos ꝑueniat cum di cit. Per fidem in ſanguine eius id eſt q̄ eſt de ſanguine eius ꝓ nobis effuſo. Vt enim pro nobis ſatiſfaceret con gruebat vt penam mortis pro nobis ſubiret quā homo ꝑ peccatū incurrerat ẜm illd̓. gen̄. 2. Quacūqꝫ die ⁊cͣ. Un̄ dicit̉. i. pe. 3. Xp̄us ſemel ꝓ peccatis noſtris mortuꝰ eſt. Hec autē mors xp̄i nobis applicat̉ ꝑ fidem qua euꝫ credi mus ꝑ ſuam mortem mundū redemiſſe. gal̓. 2. In fide vt uo filijdei qui dilexit me ⁊cͣ. Nā ⁊ apud hoīes ſatiſfactio vnius alteri non valeret niſi eā ratam haberet. Et ſic pa tet quomodo ſit iuſticia ꝑ fidē ieſu xp̄i vt ſupra dictū eſt. Sed quia etiā ſupra dixit iuſticiā dei eſſe nūc manifeſtatā agit conſequenter de hac manifeſtatione et primo tangit modū manifeſtationis dicēs. Ad oſtenſionem quaſi dicat hoc inquā factum eſt vt iuſtificaremur per redemptioneꝫ xp̄i et per fidem ſanguinis eius ad oſtenſioneꝫ iuſticie ſue id eſt ad hoc ꝙ ſuam iuſticiā deus oſtenderet. et hoc ꝓpt̓ remiſſionem precedētiuꝫ delictorū. In hoc enim ꝙ prece dentia delicta deus remiſit que lex remittere non poterat nec hoīes ꝓpria virtute ab eis ſe precauere poterāt oſtē dit ꝙ neceſſaria eſt hominibus iuſticia qua iuſtificētur a deo ſolum autem ꝑ ſanguinē xp̄i potuerūt remitti pecca ta non ſoſum pn̄tia ſed preterita quia virtꝰ ſanguinis xp̄i operatur per fidem hoīs quā quindē fidem habuerūt illi qui preceſſerunt xp̄i paſſionem ſicut et nos habemus. 2. corinth̓. 4. Habentes eūdem ſpirituꝫ fidei credimꝰ. Un̄ et legit̉ aliter vt dicatur ꝓpter ręmiſſioneꝫ delictorū que ſunt hominū precedentium chriſti paſſionem. Unde dici tur mich̓. vltimo Deponet iniquitates noſtras ⁊ proijciet
⁊cͣ. ſcd̓o oſtendit tempus manifeſtationis cuꝫ ſubdit In ſuſtentatione dei ad oſtenſionem iuſticie eius in hoc tem pore quaſi diceret precedentia delicta erant ante xp̄i paſ ſionem in ſuſtentatione dei quaſi in quadaꝫ diuina dei ſu ſtiuētia quia nec ꝓ eis credentes et penitentes damnat nec ab eis totaliter reddit abſolutos vt ſcꝫ eis non obſtā tibus poſſint introire in gloriam Vel ẜm aliam litterram poteſt intelligi ꝙ ip̄i ſancti pr̄es erāt in ſuſtētationē dei quis detinebatur in limbo non qͥdem patiētes penam ſen ſibilem ſed expectantes introire in gloriam per xp̄i paſſi onem. ecc. 2. Suſtine ſuſtentationes dei. Ad hoc inquā precedentia delicta vel precedētes patres erāt in ſuſten tatiōe dei ad on̄ſionem ſcꝫ iuſticie eius in hoc tēpore id ē vt in hoc tempore gratie ſuam iuſticiā ꝑfecte oſtenderet plenā remiſſioneꝫ peccatoꝝ tribuēdo. p̄ſ. Uenit tempus ⁊cͣ. Et. 2. corī. 6. Ecce nūc tēpus acceptabile ⁊cͣ. Et hoc ē qd̓ ſupra dixerat nūc eſſe iuſticiā dei māifeſtatā. Opor tuit aūt vt precedētia pctā vſqꝫ ad hoc tēpꝰ eſſent in dei ſuſtentatiōe. vt primo cōuinceret̉ homo de defectu ſcien tie. quia tēpore legis nature in errores ⁊ turpia pctā inci dit. et etiam defectu potēcie qꝛ poſt legē ſcriptā q̄ fecit co gnitiōeꝫ pctī adhuc homo ꝑ infirmitatē peccauit. tercio on̄dit ꝙ ꝑ remiſſionē peccatoꝝ dei iuſticia oſtendat̉. ſiue accipiatur dei iuſticia qua ip̄e eſt iuſtus ſiue ꝙͣ alios iuſti ficat. Unde ſubdit Ut ſit ipſe iuſtus id ē vt ꝑ remiſſiōeꝫ peccatoꝝ deus appareat eſſe iuſtus in ſeipſo. tū qꝛ remit tit peccata ficut promiſerat. tum qꝛ ad iuſticiam dei per tinet ꝙ pctā deſtruat: hoīes ad iuſticiā dei reducēdo. pͥſ. Iuſtus dn̄s et tuſticias dilexit. Et etiā vt ſit iuſtificās eū q̄ eſt ex fide ieſu xp̄i.i. qͥ per fideꝫ ieſu xp̄i accedit ad deū. Accedentem enim ad deum oportet credere heh̓. i1. Lectio quarta. Bi eſt gloriatō tua? Excluſa ē Per quam legem? Factoruꝫ? Non. Sed per legē fidei Arbitramur enim iu ſtificari hominem per fideꝫ ſine oꝑibus legꝭ An iudeorum deus tm̄. Nōne et gentium? Immo et gentium. Quoniam qͥdem vnus eſt deus qͥ iuſtificat circūciſionem ex fide et prepucium per fidem Legē ergo deſtruimꝰ per fidem? Abſit. Sed legem ſtatuimus. Poſtꝙͣ apl̓s oſtendit ꝙ iudei nō p̄cedunt gentiles neqꝫ ꝙͣtū ad ſtatū culpe: neqꝫ ꝙͣtū ad ſtatū iuſticie: h̓ cōcludit cōcluſionē intētā excludēdo ſcꝫ eoꝝ gl̓ationē qͣ gētibꝰ ſe p̄ferebāt et circa hoc tria facit. Prīo ꝓponit huiꝰ glorie excluſionē. ſcd̓o excluſionis cauſam ibi Per quā legem. tercio oſtendit modum quo excludit ibi. Arbitramur em̄ ⁊c̄. Circa primū duo facit. Primo ꝓponit queſtionē di ces ex quo coīter es ſub peccato tu iudeus ſicut et genti lis et exquo gentilis iuſtificatur per fidē ſicut ⁊ tu vbi eſt gloriatio tua. qua ſcꝫ in lege gloriaris vt ſupra ſcd̓o dic tum eſt. Et ꝑ hoc te gentili vis preferre. r. cori. 5. Non e bona gloriatio veſtra. gal̓. 6. Non efficiamur inanis gl̓ie cupidi ⁊cͣ. ſcd̓o huic queſtioni rn̄det dicens excluſa eſt.i. ſublata ē.i. reg. 4. Et ablata eſt gloria de iſrael. oſee. 4 Gloriam eoꝝ in ignominiā cōmutabo Ul̓ excluſa id ē ex preſſe manifeſtata ē. gloriabant̉ eniꝫ iudei in gloria ⁊ cul tu vnius dei et hanc eoꝝ gloriā dicit excluſam id ē expreſ ſam per xp̄m ſicut artifices qui aliquā imaginē in argēto exprimunt excluſores vocantur ẜm illud p̄ſ. Ut excludāt eos qui ꝓbati ſunt argēto. Sed primus ſenſus eſt magꝭ litteralis. Cum autē dicit per quam legem on̄dit cauſam

Ca. IIII
huius excluſionis. Quia aūt iudeoꝝ gloriatio erat in le ge vt ſupra dictum ē. ideo oportere videbat̉ ꝙ per aliqͥd eiuſdem generis.i. per aliquam legē eorū gl̓oriatio exclu deret̉. Et ideo querens ſubdit. per quam ſcꝫ eſt eoꝝ glo riatio excluſa. Poſſet aūt aliquis credere ꝙ eoꝝ gloriati onē excluſā apl̓us diceret ꝑ aliqͣ precepta legalia qͥbus q̄ dam maiora oꝑa mandarentur. Et ideo interrogādo ſub dit. Factorum? quaſi dicit. Nunquid per aliqua legē fac torum eorum gloriationem excluſam dico? Et reſpondet ꝙ non. ſed per legem fidei. ⁊ ſic patet ꝙ duplicem legem hic inducit apl̓us ſcꝫ factorum et fidei. Et in prōptū eſſe videtur ꝙ per legem factoruꝫ intelligitur lex vetus. et legem fidei lex noua per quam gentilis equiparat̉ iudeo. Sed dubitatur de hac diſtinctione. Naꝫ ⁊ in veteri lege neceſſaria erat fides ſicut et in noua. Ecc. 2. Qui timetis dominū credite illi. Et. p̄s. Credidi ꝓpter quod loquutꝰ ſum. immo etiam in noua lege facta quedaꝫ requiruntur et quorūdam ſacramentorū ſcd̓m illud. Luc. 22. Hoc fa cite in meā cōmemorationē. Et etiam moraliū obſeruati onum. Iac. 1. Eſtote factores verbi et nō auditores tantū Dicendū eſt igitur ꝙ legem factorū dicit legem exterius ꝓpoſitam et deſcriptam ꝑ quam exteriora facta hominuꝫ ordinantur. dum precipitur quid fieri debeat et ꝑ ꝓhibi tionem oſtenditur a quo debeat abſtineri. legem autē fi dei vocat legem interius deſcriptam per quā nō ſoluꝫ ex teriora facta ſed etiam ipſi motus cordium diſponuntur. inter quos primus eſt motus fidei. Corde enim credit̉ ad iuſticiaꝫ vt dicit̉ hic cap̄. x. Et de hac lege loquitur infra 8. Lex ſpūs vite que eſt in xp̄o ieſu. ¶ Deinde cū dicit. Arbitramur enim oſtendit modū quo per legem fidei glo ria iudeorū excludit dicens. Arbitramur em̄ nos apl̓i ve ritatem a xp̄o edocti hominē quēcūqꝫ ſiue iudeū ſiue gen tilem iuſtificari per fidem. act. 15. Fide purificans corda eoꝝ. ⁊ hoc ſine operibus legis nō aūt ſolum ſine operibꝰ cerimonialibus que gratiā non conferebant. ſed ſolum ſi gnificabant: ſed etiam ſine operibus moraliū preceptorū ſcd̓m illud ad Titū 3. Non ex oꝑibus iuſticie q̄ fecimus nos ⁊cͣ. Ita tamē ꝙ intelligas ſine oꝑibus precedendibꝰ iuſticiam. Non autem ſine operibus cōſequentibus quia vt dicitur. Iac. 2. Fides ſine operibus ſcꝫ ſubſequentibꝰ mortua eſt. Et ideo iuſtificare nō poteſt. ¶ Deinde cū di cit. Anliudeoruꝫ. oſtēdit quoddā quod p̄ſuppoſuerat ſcꝫ ꝙ iuſticia fidei cōmuniter ſe haberet ad omnes. Et priꝰ quidem hoc manifeſtauerat ratiōe accepta ex parte cau ſe materialis cū ſupra dixerat. omnes peccauerūt et egēt gratia dei id eſt peccatores ſunt quos oportet per gratiā fidei iuſtificari. ſed ꝓbatio que eſt ex ſola cauſa materiali non ſufficit quia materia non mouetur per ſe ad formam ſine cauſa agente. Et ideo hic ſubiungit rationem accep tam ex parte cauſe agentis id ē iuſtificātis qͥ ē deus. infra 8. Deꝰ qͥ iuſtificat. Manifeſtū eſt autē ꝙ deꝰ noſter illos iuſtificando ſaluat quorū eſt deus ẜm illud psͣ. Deus no ſter deus ſaluos faciendi. Non eſt autē iudeorū tm̄ deus ſed ⁊ gentiū ergo vtroſqꝫ iuſtificat. Circa hoc ergo tria fa cit. Primo ꝓponit queſtionē de iudeis cuꝫ dicit. An iu deorū tantū eſt deus? Quod quidē videri poſſet alicui ꝑ hoc qd̓ dicit̉ exo. 5. Deꝰ hebreoꝝ vocauit nos. Dicendū eſt ergo ꝙ iudeoꝝ deus tantū erat ꝑ ſpecialē cultū ab eis deo exhibitum. Und̓ in p̄ſ. Dicitur notus in iudea deus erat tn̄ deus omniū per cōmune regimen vniueſorum ſe cundum illud. pͥſ. Rex omnis terre deus. ſcd̓o proponit queſtionem ex parte gentilium dicens. Nonne et gentiū ſcilicet eſt deus et reſpondet. Immo et gentium quas ſcꝫ gubernat et regit ſcd̓m illud. Ie. 10. Quis non timebit te o rex gentium. tertio ibi Quoniā quidem. manifeſtat per ſignum quod dixerat. quaſi dicat ex hoc manifeſtum eſt ꝙ deus eſt non ſolum iudeorum ſed et gentiliuꝫ qͦniā
quidē vnus eſt deus qͦ iuſtificat circūciſionem id ē iudeos ex fide. vt enim dicitur. gal̓. 5. In xp̄o ieſu neqꝫ circūciſio neqꝫ prepucium. Ꝙ aūt dicit ex fide et per fidem ſed glo ſa eſt omino idem. poteſt tamen aliqua differentia atten di. Nam hec prepoſitio ex deſignat aliquando cauſam remotā. hec prepoſitio ꝑ propinquā. Iudei ergo iuſtifica ri dicunt̉. ex fide quia fides fuit prīa cauſa ex qua ꝓceſſit circūciſio et cetera ſacramēta legalia ⁊ ita iudeos iuſtifi cat fides ſicut quedā cauſa primaria per quaſdaꝫ medias cauſas. ſed gentiles per ipſaꝫ fidem immediate iuſtificāt̉ ¶ Deinde cum dicit. Legē ergo. excludit quandaꝫ obie ctioneꝫ. poſſet enim aliquis dicere ꝙ predictā legem de ſtrueret et ideo querit dicens. Lege ergo deſtruimiis ꝑ fidem. ex hoc ſcilicet ꝙ dicimus hoīes iuſtificati ſine ope ribus legis. Et reſpondet. Abſit. ſcd̓m illd̓. Ma. 5. Nō preteribit iota vnum aut vnus apex ⁊cͣ. Gubdit autem. ſed legem ſtatuimus id eſt per fidem legem perficimus ⁊ adimplemus ſcd̓m illud Ma. 5. Non veni ſoluere legem ſed adimplere. et hoc quantum ad precepta cerimonia lia que cum eſſent figuralia ꝑ hoc ſtatuuntur et adimplē tur ꝙ veritas ſignificata per ea in fide chriſti exhibetur ⁊ etiam quantum ad moralia quia fides chriſti auxiliū gr̄e confert ad implenda moralia precepta legis. Addit etiaꝫ quedam conſilia per que precepta moralia tutius ⁊ firmi us conſeruātur. Incipit capitulum quartum. Uid ergo dicemus īueniſſe abra am patrem noſtrū ſecundum car nem. Si enim abraam ex operibꝰ legis iuſtificatus eſt: habet glori am ſed non apud deum Quid enī dicit ſcri ptura Credidit abraā deo: et reputatum eſt illi ad iuſticiam Ei autē qui operatur mer ces non imputatur ſecunduꝫ gratiā ſed ſecū dum debitum Ei vero qui nō oꝑatur: credē ti auteꝫ in eum qui iuſtificat impiū: reputa tur fides eius ad iuſticiam ſcd̓m ꝓpoſitum gratie dei: ſicut et dauid dicit beatitudinem hoīs cui deus accepto fert iuſticiā ſine ope ribus Beati quorum remiſſe ſunt iniqͥtates et quorū tecta ſunt peccata Beatus vir cui non imputabit dn̄s peccatum Beatitudo gͦ hec in circūciſione tantuꝫ manet an etiam in preputio: Dicimus enim quia reputata eſt fides abrae ad iuſticiaꝫ Quomodo ergo re putata eſt? In circūciſione an in preputio? Non in circūciſione: ſed in preputio. Poſtꝙͣ apl̓us excluſit iudeorū gloriam quā habebāt in le ge ꝑ eam ſe gentibus preferētes. hic excludit eorū gloriā qͣntū ad circūciſionē. Et circa hoc duo facit. primo reſu mit queſtionem quaꝫ ſupra poſuerat dicens. Que eſt vti litas circūciſionis? Et quia abraham primus mandatum de circūciſione accepit vt dicitur. gen̄. 17. ideo queſtio nem iterat in perſona ipſius abrae dicēs. Si ita ē ꝙ deꝰ iuſtificat prepucium ſicut et circumciſionem. quid ergo dicemus inueniſſe vtilitatis abraham patrem noſtrum ſe cūdū carnē.i. ẜm circūciſionē carnalem et ſecūduꝫ alias obſeruantias carnales. videtur eſſe incōueniens ſi diatur ꝙ nihil vtilitatꝭ inuenerit cum dicatur. yſa. 48. Ego do minus docens te vtilia. ſcd̓o ibi. Si enim abrahā ⁊eͣ. Re

Ad Iomanos
ſpondet propoſite queſtiōi. Et duo facit. primo oſtendit ꝙ abraā non hoc inuenerit ꝑ circūtiſionem et cetera legis opera ꝙ per eam iuſtificaret̉ ſed magis ꝑ fidem. ſcd̓o cō mendat fidem ipſius ibi Qui cōtra ſpē ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo oſtēdit propoſitū ratione accepta ex ꝑte diuine acceptationis. ſcd̓o ratiōe diuine ꝓmiſſionis ibi. Non enim ꝑ legem ⁊cͣ. Circa primum duo facit. primo ꝑ quandā cōditionaleꝫ. ſcd̓o ꝓbat deſtructionē cōſequētis ibi. Quid enim dicit ſcriptura ⁊c̄. tertio ꝓbat ipſam con ditionalem ibi. Sicut et dauid ⁊cͣ. Circa primum intēdit apl̓us ſic argumentari. Si abraam iuſtificatus eſſet ex o peribus legis nō haberet gloriam apud deum. ergo nō ē ex operibꝰ iuſtificatꝰ. Proponit ergo cōditionalē dicēs Queſitum eſt quid abraam inuenit ſcd̓m carnalem circū ciſionem. Et manifeſtum eſt ꝙ hoc nō inuenit vt iuſtifi catus ſit ex oꝑbus legis ita ſcꝫ ꝙ eius iuſticia in oꝑibus legis cōſiſtat. Habet quidem gloriam ſcꝫ apud hoīes qui exteriora facta vident ſed nō apud deū qui videt in occul to. ẜm illud 1. reg. 16. Deus aūt intuetur cor. 1. corin. 3. Nemo veſtrū glorietur in hoībus ⁊cͣ Unde cōtra quoſdā dicitur. Ioh̓. 12. Dilexerunt magis gloriam hominū ꝙͣ dei. Sed cōtra hoc poteſt obijci qꝛ ex cōſuetudine oꝑum exteriorū generatur interior habitus ẜm quē etiaꝫ cor ho minis bene diſponitur vt ſit ꝓmptum ad bene oꝑandum et in bonis oꝑibus delectet̉ ſicut philoſophꝰ docet ī ſcd̓o ethi. Sed dicēdū eſt ꝙ hoc habet locū in iuſticia hūana ꝑ quam ſcꝫ homo ordinatur ad bonū humanū Huius enim iuſtitie habitus ꝑ opera humana poteſt acqͥri. ſed iuſticia que habet gloriam apud deum ordinatur ad bonū diuini tatis ſcꝫ future glorie que facultatē humanā excedit. ſcd̓ꝫ illud. 1. cor. 2. In cor hoīs non aſcēdit q̄ preparauit deus diligentibus ſe. Et ideo oꝑa hoīs non ſunt ꝓportionata ad huius iuſticie habitū cauſandū. ſed oportet prius iuſti ficari interius cor hominis a deo vt opera faciat ꝓporcio nata diuine glorie. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Quid enim ⁊cͣ. deſtruit conſequēs qd̓ fuit negatiuū. ꝓbando affirmatio nem oppſitam ſcꝫ ꝙ abraam habebat gloriā apud deum. Et hoc ꝓbat ꝑ auctoritatē ſcripture quā primo apl̓us po nit. ſcd̓o exponit ibi. Ei aūt ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Dico abraā ſic iuſtificatū eſſe ꝙ habet gloriaꝫ apud deū. Quid enim ſcriptura dicit. gen. 15. Credidit abraam deo ꝓmit tenti ſibi ſeminis multiplicationē. Ecc. 2. Crede deo et recuperabit te. Et reputatū eſt illi ſcꝫ a deo ad iuſticiam. 1. Mach. 2. Abraam in temptatione inuētus eſt fidelis Et ſic patet ꝙ apud deuꝫ a quo eſt ei reputatū ad iuſticiā ꝙ credidit gloriam habet. Eſt autē cōſiderandū ꝙ iuſtiti am quam deus reputat ſcriptam expreſſit nō in aliquo ex teriori oꝑe ſed in interiori fide cordis quā ſolus deus in tuetur. Cum aūt dicatur triplex eſſe actꝰ fidei ſcꝫ credere deū deo ⁊ in deū. poſuit hunc actum qͥ eſt credere deo qͦ eſt ꝓprius actus fidei eius ſpeciem demōſtrans. Naꝫ cre dere in deū demōſtrat ordinem fidei ad finē qui eſt ꝑ cari tateꝫ credendo in deum ire: qd̓ caritas facit Et ſic ſequit̉ ſpeciē fidei. Credere aūt deum demonſtrat fid ei materiā ſcd̓m ꝙ eſt virtus theologica habens deum pro obiecto. Et ideo hic actus nondum attingit ad ſpeciem fidei quia ſi aliquis credat deun eſſe per aliquas rationes humanas et naturalia ſigna nondū dicitur fidem habere de qua lo quimur ſed ſoluꝫ quādo ex hac ratione credit qd̓ eſt a deo dictum. quod deſignatur per hoc ꝙ dicitur credere dep et ex hoc fides ſpecificatur ſicut et quilibet cognoſcitiuꝰ habitus ſpeciem habet ex ratione per quam aſſentit in ali quid. Alia enim ratione inclinatur ad aſſentiendum ha bens habitum ſcientie ſcꝫ per demonſtrationē et alia rati on habēs habitum oppinionis ſcꝫ per ſilogiſmum dyale ticum. ¶ Deinde cū dicit. Ei autem qui operatur ⁊c. ex
ponit predictam auctoritatem qͣntū ad hoc ꝙ dicit repu tatū eſt illi ad iuſticiam. et tāgitur in glo. duplex horum verborum expoſitio. Prima eſt ẜm ꝙ referūtur ad finalē mercedem de qͣ primo on̄ditur qualiter ſe habeat ad oꝑa ſcd̓o qualiter ad fideꝫ ibi. Ei vero qui nō ⁊cͣ. Dicit ergo primo ꝙ ei qͥ oꝑatur ſcꝫ oꝑa iuſticie merces eterne retri butionis(de qua dicit̉. yſa. 4. Ecce merces eius cuꝫ eo non reputatur ſcd̓m gratiam tantū ſed ſcd̓m debitum. ſe cundū illud math̓. 20. Nōne ex denario cōueniſti mecū? Sed contra eſt qd̓ dicitur infra ſexto. Gr̄a dei vita eterna Et infra octauo Nō ſunt condigne paſſiones huius tem poris ad futuram gloriam. Sic igitur illa retributio nō ſit ſcd̓m debitūm ſed ẜm gratiam. Sed dicendū eſt ꝙ ope ra hūana poſſunt conſiderari dupliciter Uno modo ſcd̓m ſubſtātiam operū. et ſic non habent aliqͥd cōdignū vt eis merces eterne glorie reddatur. Alio modo poſſunt conſi derari ſcd̓m ſuū principiū ꝓut ſcꝫ ex impulſu dei aguntur ẜm propoſitum dei predſtinantis et ſecundū hoc eis de betur merces predicta ſecundum debitum qꝛ vt infra oc tauo dicitur Qui ſpiritu dei agūtur hi ſunt filij dei. ſi aūt filij et heredes. ¶ Deinde cū dicit. Ei vero ⁊cͣ. oſtendit qͣ liter ſe habeat merces eterna ad fidem dicens. ei vero qͥ non operatur ſcꝫ exteriora opera puta qꝛ non habet tem pus operandi ſicut patet in baptizato ſtatim mortuo cre denti in euꝫ qui iuſtificat īpium ſcꝫ in deum de quo dicit̉ infra octauo Deus qui iuſtificat. reputabitur fides eius ſcꝫ ſola ſine exterioribus operibus ad iuſticiam id eſt vt per eam iuſtus dicatur et iuſticie premium accipiat. ſi cut ſi opera iuſticie feciſſet ſcd̓ꝫ illd̓ infra decīo Corde cre ditur ad iuſticiam et hoc ſcd̓m ꝓpoſitum gratie dei id eſt ſecundū ꝙ deus ꝓponit ex gratia ſua hoīes ſaluare. in fra octauo. His qͥ ẜm ꝓpoſitum vocati ſunt ſancti. ephe. i. Qui operat oīa ẜm cōſiliū volūtatꝭ ſue. Alia expoſitio eſt vt hoc referatur ad hominis iuſtificatiōeꝫ. Dicit ergo Ei autem qui operatur id eſt ſi aliquis ꝑ opera iuſtificet̉ ip̄a iuſticia imputaretur quaſi merces non ſecūdum gr̄aꝫ ſed ẜm debitū infra vndecīo Si autem gratia iam non ex operibus alioquin gr̄a iaꝫ non eſt gratia. Ei vero qui nō operatur vt ſcꝫ per ſua opera iuſtificetur. credenti autem in eum qui iuſtificat īpiū cōputabit̉ hec eius fides ad iu ſtitiam ẜm ꝓpoſitum gr̄e dei. non quidem ita ꝙ per fidē iuſtitiam mereatur ſed qꝛ ipſum credere eſt primus actus iuſticie quam deus in eo operatur. ex hoc enim ꝙ credit inⁱ deum iuſtificantem iuſtificationi eius ſubijcit ſe ⁊ ſic re cipit effectum. Et hec exſpoſitio eſt litteralis et ẜm intē tionē apl̓i qui facit vim in hoc ꝙ in gen̄. 15. dictū ē Re putatū eſt illi ad iuſticiam qd̓ cōſueuit dici. qn̄ id qd̓ mi nus eſt ex parte alicuius r̄putatur ei gratis ac ſi totum fe ciſſet. Et ideo apl̓us dicit ꝙ hec reputatio locū non habe ret ſi iuſticia eſſet ex operibus ſed ſolū habet locum ſcd̓m ꝙ eſt ex fide. ¶ Deinde cū dicit. Sicut et dauid ⁊cͣ pro bat cōditionalem premiſſam ex auctoritate psͣ. Cuiꝰ pri mo premittit ſenſum. ſcd̓o ponit verba eius ibi. Beati qͦ rum ⁊c̄. tertio excludit falſum intellectū ibi. Beatitudo ⁊c̄. Dicit ergo. Sicut et dauid dicit id ē aſſerit beatitudi nem hoīs eſſe illius ſcꝫ cui deus fert id ē dat iuſticiā. Ac cepto.i. gratis ſine oꝑibus precedentibus. titūꝫ. Nō ent̓ ex oꝑibus iuſticie q̄fecimus nos. Beatitudo aūt hoīs eſt a deo ẜm illud. psͣ: Beatus vir cuiꝰ ē dn̄s deus eiꝰ. Sic igitur maīfeſtū ē illū habere gloriā apud deūqͥ nō ex oꝑi bus legis iuſtificat̉ vt dictū eſt. ¶ Deinde cū dicit. Bea ti quorum ⁊cͣ. ponit verba dauid predictam ſententiam continētia. dicit eos eſſe beatos quorū remittuntur pec cata. et ſic patet ꝙ nō habuerunt prius bona oꝑa ex qͥbus iuſticiam ſeu beatitudinē cōſequerentur. Eſt autē triplex peccatum. ſcꝫ originale. actuale et mortale. et actuale et

IIII. Ca
veniale. Primo ergo quantum ad originale dicit. Beati quorū remiſſe ſunt iniquitates. Vbi conſideranduꝫ eſt ꝙ peccatum originale iniquitas dicitur quia eſt carētia ori ginalis iuſticie per quaꝫ ẜm eqͥtatē ratio hominis ſubijci ebatur deo inferiores vires rationi ⁊ corpꝰ aīe. ſed ꝑ pec catuꝫ originale hec equitas tollit̉ quia poſtꝙͣ ratio deſijt eſſe ſublecta deo inferiores vires rationi rebellāt ⁊ corpꝰ ab obedientia aīe ſubducitur ꝑ corruptionē et mortē. Un̄ in psͣ. Ecce enim in iniqͥtatibꝰ conceptus ſum. Utrobiqꝫ aūt peccatuꝫ originale pluraliter ſignificatur. Vel ꝓpter plures homines in qͥbus multiplicatur originale peccatū Ul̓ potius qꝛ virtute cōtinet in ſe quodāmodo oīa pctā. Huiuſmodi aūt peccatum originale remitti dicitur qꝛ trā ſit reatus ſuꝑueniēte gr̄a ſed remanet actu remanente fo mite ſiue cōcupiſcētia q̄ nō tollit̉ total̓r in hac vita ſed re mittit̉ ſiue mitigat̉. ſcd̓o ꝙͣtū ad actuale mortale dicit. Et quorū tecta ſunt peccata. Dicūtur aūt pctā tegi diuino cōſpectui inqͣntū nō inſpicit ea ad puniendū. psͣ. Operū iſti oīa peccata eorū. tertio quantū ad veniale dicit Bea tus vir cui nō imputauit dn̄s peccatū. vt ſcꝫ ꝑ peccatū in telligant̉ peccata venialia q̄ licet leuia ſint tn̄ ꝑ multa ho mo ſeparat a deo. ſcd̓i. ꝑalipō. 3. Dn̄s bonus ꝓpiciabit̉ cunctis qui in toto corde reqͥrunt illum et non imputabi tur illis ꝙ minus ſancti ſunt. ¶ Poſſunt aūt et hec tria aliter diſtingui. Sunt enim in peccato tria. quorū vnum ē offenſa dei. Et quantum ad hoc dicit Beati quorum re miſſe ſunt iniqͥtates ſcd̓m ꝙ homo dicitur remittere offen ſam ſibi factam. yſa. 4. Dimiſſa eſt iniqͥtas illius. Aliud eſt ipſe actus inordinatus culpe qͥ non poteſt nō fuiſſe fa ctus ex quo ſemel ꝑpetratus eſt. ſed tegitur manu miſeri cordie diuine vt quaſi pro nō facto habeatur. Tertium ē reatus pene. et quātum ad hoc dicit. Beatꝰ vir cui nō im putabit dn̄s peccatum ſcꝫ ad penam. ¶ Deinde cū dicit Beatitudo ergo hominis ⁊cͣ. excludit falſum intellectū auctoritatꝭ predicte. poſſet enim iudeus ſic intelligere ꝙ predicta gratia remiſſionis peccatorum non fieret niſi cir cūciſis. Ad hoc ergo excludendū primo apl̓us queſtionē mouet dicens. Beatitudo hec qua ſcꝫ deus dat iuſticiaꝫ ſine operibus manet tm̄ in circūciſione id ē habet locū ſo lum in circūciſis. an etiā et in prepucio id eſt in gētibus? Manifeſtum eſt ꝙ in vtriſqꝫ ſecundum illlud quod dicit infra decimo. Idem donminus diues in oēs ⁊cͣ. ſecundo ibi. Dominus enim. ad hoc oſtendendū aſſumit auctori tatem ſcripture. quaſi dicat. hoc ideo quero. Dicimꝰ em̄ ⁊cͣ ꝙ reputatur abra fides ad iuſtici. ā Gen̄. 15. Tercio ex hac auctoritate cōcludit ſolutionem premiſſe queſtio nis ſub interrogatione tamen dicens. Quomodo ergo reputata eſt.ſ. fides abrae ad iuſticiā in circumciſione id ē tempore quo erat circumciſus. an in prepucio id ē quā do erat incircūciſus? Et reſpondet. Nō in circumciſione ſed in prepucio. Et hoc manifeſtum eſt ex ſerie narratio nis ſcripture. Nam gen̄. 15. legitur ꝙ fides reputata eſt abrae ad iuſticiam. circumciſionem autem accepiſſe le gitur Gen̄. 17. Si igitur abraam adhuc incircumciſus exiſtēs iuſtificatus eſt per fidem manifeſtuꝫ eſt ꝙ iuſticia fidei per quam gratis remittuntur peccata non eſt ſolum incircumciſione ſed etiā in prepucio id eſt in gentilitate. Lectio ſecunda. T ſignum accepit circūciſionis ſig naculuꝫ iuſticie fidei q̄ eſt in p̄pucio vt ſit pater omnium credentiū per prepucium: ut reputetur et illis ad iuſticiā Et ſit pater circumciſionis non his tantū qͥ ſūt excircūciſione: ſꝫ ⁊ his q̄ ſectātur veſtigia
fidei que eſt in prepucio patris noſtri abrae̓ Non enim per legem promiſſio abrae aut ſe mini eius: vt heres eſſet mūdi. ſed per iuſti ciam fidei Si enim qui ex lege heredes ſunt exinanita eſt fides. abolita eſt ꝓmiſſio. Lex enim iram operatur. Ubi enim non eſt lex nec preuaricatio Oſtenſo ꝙ beatitudo remiſſionis peccatoruꝫ non ſolum eſt in circūciſione ſed etiam in preputio exēplo abrae qui tempore prepucij eſt iuſtificatus. hic reſpondet cuidā ob iectioni Poſſet em̄ aliquis dicere ſi abraam iuſtificatus eſt ante circūciſionē ergo ſine cauſa et fruſtra circūciſus ē Ad hanc ergo obiectionem excludendam primo ꝓponit̉ ꝙ circūciſio nō erat cauſa iuſticie ſed ſignū. ſcd̓o oſtendit ꝗd ex hoc ſigno cōſequatur ibi. Vt ſit pater ⁊cͣ. tertio oſtē dit modū quo hoc cōſequatur ibi. Non his tm̄ ⁊cͣ. Circa primum duo facit. primo proponit circūciſionem eſſe ſig num gen̄. 17. Circūcidetis carnem p̄pucij vr̄i vt ſit in ſig num federis inter me et vos. ſcd̓o oſtendit cuius rei ſit ſignū dicens ꝙ ſit ſignaculum iuſticie fidei id eſt q̄ ē per fidem que qͥdem fides eſt in preplcio id eſt quā abraā ha buit adhuc incircūciſus exiſtēs. ¶ Dicitur aūt ſignaculū dupl̓r. Uno mō quaſi expreſſum ſignū habens ſimilitudi nem rei ſignate ẜm illud eze. 28. Tu ſignaculū ſil̓itudi nis ⁊cͣ. Habet autē circūciſio expreſſam ſil̓itudinem cū fi de abrae. primo qͥdem quantū ad reꝫ creditam. Credidit enim multiplicationeꝫ ſui ſeminis et cōgruent̓ accepit ſi gnū in mēbro generationis. ſcd̓o qͣntum ad effectuꝫ huiꝰ fidei qui eſt remotio culpe̓ que ſignatur per remotionem ſuꝑflue pellicule Alio modo ſignaculum dicitur ſignum aliquid occultans qd̓ reuelandū eſt. amicis ſicut patet de ſigillo et ẜm hoc dicitur apo. 5. Dignus eſt agnus qͥ occi ſus eſt accipere librū et aperire ſignacula eius. claudebat̉ ergo ſub ſignaculo circūciſionis ſecretum incarnationis xp̄i ex ſemine abrahe. Conſequenter oſtendit quid cōſeqͣ tur ex dictis. Cōſequitur enim ex hoc ꝙ abraam in prepu cio iuſtificatus ꝑ fidem poſtea circūciſionē accepit vt ſit pater non ſolum circūciſorū ſed etiam credētium in prepu cio et hoc eſt ꝙ dicit. Ut ſit pater id eſt ex predictis con cōſequitur ꝙ abraā ſit pater omniū credentium ꝑ prepu cium id eſt qͥ ſunt in ſtatu prepucij. Ul̓ abraam ſit pater ꝑ prepuciū id eſt ꝑ id quod habuit in prepucio vt reputet̉ et illis ad iuſticiam hoc ſcꝫ ꝙ credunt ſicut reputatum eſt abrae̓. Et de hac paternitateʳ dicitur mat. tertio. Po tens eſt deus de lapidibus iſtis ⁊c̄. Et ſit pater circūciſio nis id eſt circūciſorum qͥ ex eo originē ducūt. Vnde Io. 8. Pater noſter abraam eſt. ¶ Deinde oſtendit per quē modum ſit pater etiam incircuciſorum quia per imitatio nem. Et hoc eſt ꝙ dicit. Vt ſit inꝙͣ pater non his tantum qͥ ſunt in circūciſione id ē qͥ ſunt circūciſi ſed etiam his qui ſectant̉ veſtigia fidei patris noſtri abra q̄ eſt in prepucio id eſt quā abraam habuit adhuc incircūciſus. Io. 8. Si fi lij abrae eſtis oꝑa eius facite. Et quia hic de circūciſione ſit mentio oportet circa ipſaꝫ tria conſiderare ſcꝫ quare ſit inſtituta. quam vim habuit. et quare ſit mutata. Cira pri mum conſiderandum ꝙ circūciſio ſicut et alie legis ceri monie eſt ꝓpter duo inſtituta. Primo quideꝫ ꝓpter cul tum diuinū ad quem hoīes ſcd̓m huiuſmodi cerimonia lia diſponebantur. Et ſcd̓m hoc circūciſio habet triplicē̓ tinſtiutionis cauſam: quarum prima eſt ad ſignificanduꝫ fidem et obedientientiaꝫ qua abraaꝫ ſe deo ſubiecit vt.ſ. illi qui circumciſionem acciperent abrae: traditam fidem et obedientiam ipſius obſeruarent. Dicit̉ enim heb̓. ii. Fide abraam circūciſus eſt et ideo facta eſt circūciſio in
iij

Ad Iomanos
membro generationis ad ſignandū fideꝫ ipſius circa pro lem futuram vt dictum eſt. Scd̓a eſt ad exprimēdum in ſi gno corporali id quod ſpiritualiter erat faciēdum. vt ſcꝫ ſic̄ a mēbro generatiōis qd̓ principl̓r cōcupiſcētie deſer uit abſcindebat̉ ſuꝑflua pellicula. ita etiaꝫ a corde homi nis oīs ſuꝑflua concupīa tolleretur ſcd̓ꝫ illud Ie. 4. Cir cūcidimini dn̄o et auferte p̄pucia cordiū vr̄oꝝ ⁊cͣ. Tertia eſt vt per hoc ſignum populus ille deuꝫ colens ab oībus alijs popl̓is diſtingueretur. Et inde eſt ꝙ Ioſue. 5. man dauit dn̄s circūcidi filios iſrael q̄ inter alias natiōes erāt habitaturi qͥ priꝰ in deſerto ſolitarij manētes circūciſi nō erant. Alia aūt ratio circūciſionis et oīm cerimonialium accipitur ꝑ cōparationem ad xp̄m ad quē cōparatur ſicut figura ad veritatē ⁊ mēbra ad corpꝰ. ſcd̓m illud Colo. 2. Que ſunt vmbra futuroꝝ corpus aūt xp̄i. Sic igit̉ ꝑ cir cūciſionem corꝑalem ſignificat circūciſio ſpūalis fienda ꝑ xp̄m. Primo quideꝫ in aīaꝫ qͣntuꝫ ꝑ ip̄m peccatorem re atus et cōcupiſcētie p̄cidunt̉. Colo. 2. In quo ſcꝫ xp̄o. cir cūciſi eſtis circūciſione nō manufacta in expoliatione cor poris carnis. ſed in circūciſiōe dn̄i nr̄i ieſu xp̄i. Scd̓o ve ro quātū ad corpus qn̄ ſcꝫ etiam in reſurrectiōe ab electo rum corꝑibus omnis paſſibilitas et mortalitas aufferet̉ et ideo circūciſio fiebat octauo die qͥ ſignificat octauā eta tem reſurgentiū. nā ſeptima eſt qͥeſcentiū in xp̄o. Sex aūt etates ſūt qͥbꝰ ſeculū currit. Unde et circūciſio facta legi tur cultellis petrinis. Ioſue. 5. Ad ſignificandum ꝙ ſpi ritualis circūciſio fienda erat ꝑ petram qͥ eſt xp̄s vt dicit̉ i. corinth̓. 10. Non tamē hoc generaliter obẜuabat̉ ꝙ ne ceſſe eſſet circūciſionē fieri cū petra. Circa ſcd̓ꝫ vero ē ſciē dū ꝙ ſicut hic glo. dicit ⁊ eſt bede. Idē ſalutare curatio nis auxiliū circūciſio in lege cōtra originalis peccati vul nus prebebat qd̓ baptiſmuſ agere tēpore reuelate gratie cōſueuit. Ex quo patet ꝙ virtꝰ circūciſiōis ſe extendebat ad deletionē originalis pctī. Quidā tamē dicūt ꝙ gr̄a in circūciſione nō cōferebat̉. nō enim poteſt eſſe dei gr̄a ſi ne iuſticia. Argumētat̉ autē augꝭ. gal̓. 2. Si iuſticia ē ꝑ legem. ergo xp̄us gratis mortuus eſt id eſt ſine cauſa. Et eodem modo argumētari poſſumus. Si ex circūciſione ē gratia iuſtificans xp̄s gratis mortuus eſt. ſed hoc nō pōt eſſe. Nā remiſſio peccati nūꝙͣ ſit ſine gratia. infra. 5. Iu ſtificati igitur gratia ipſius ⁊cͣ. Et ideo alij dicūt ꝙ in cir cūciſione dabatur gratia quantuꝫ ad effectus priuatiuos ſcꝫ remotionis culpe. nō aūt qͣntum ad effectus poſitiuos puta oꝑationē iuſticie. Sed hoc etiā cōueniēs nō videt̉. effectus enim poſitui alicuiꝰ forme ordine nature p̄cedūt effectus priuatiuos. Nō em̄ lumē pellit tenebras. niſi ꝑ hoc ꝙ illuminat. Et ita gr̄a ꝑ hoc culpā pellit ꝙ iuſtifi cat. Remoto aūt priori remouet poſterius. Et ideo meliꝰ dicendū eſt ꝙ circūciſio ex ipſo oꝑe oꝑato nō habeat vir tutē effectiuā neqꝫ qͣntū ad remotionē culpe neqꝫ qͣntum ad operationē iuſticie. ſed erat ſolū iuſticie ſignum vt hic apl̓us dicit. ſed per fidem xp̄i cuius circūciſio ſignū erat. aufferebat̉ pctm̄ originale ⁊ cōferebat auxiliuꝫ gr̄e ad re cte agendū. Circa tertiū vero manifeſtum ē iam ex dictis qͣre oportuit circūciſionē mutari. Nā circūciſio erat ſignū futuri Nō aūt idē ſignū cōuēit pn̄ti ſiue p̄terito et futuro. et ideo baptiſmꝰ ē ſignum preſentis gr̄e qͥ copioſiorē ⁊ vti liorē effctm̄ habꝫ gr̄e. qꝛ ꝙͣto agēs eſt ꝓpinquiꝰ et pn̄tius tanto efficatius oꝑat̉. ¶ Deinde cū dicit. Nō eniꝫ ꝑ legē ⁊cͣ. Oſtēdit ꝓpoſitū ſcꝫ ꝙ circūciſio ſiue qd̓cūqꝫ opus le gis non iuſtificet ex diuīa promiſſione. Et circa hoc duo facit. Prīo ꝓpōit qd̓ intēdit. ſcd̓o probat ꝓpoſitum ibi. Si em̄ qui ex lege ⁊cͣ. Supponit ergo apl̓us Primo ex auctoritate gen̄. promiſſionem factam abrae et ſemini eiꝰ vt heres eſſet mūdi.i. vt oēs gētes mundi in ipſo benedicerentur ſcd̓m illud gen̄. 12. In te benedicētur ⁊cͣ. Di cit autem ac ſemini eius quia huiuſmodi ꝓmiſſio et ſi in ipſo non eſt cōpleta complenda tamen erat in ſemine eiꝰ Dicit̉ eniꝫ gen̄. 22. Benedicent̉ in ſęmine tuo oēs gētes terre. hoc aūt ſemē ꝑincipl̓r intelligit̉ xp̄s ſcd̓m illd̓ gal̓. 3. Abrae dicte ſunt ꝓmiſſiones et ſemini eius Non dicit in ſeminibus qͣſi in multis ſed in vno ⁊cͣ. Qꝛ ſcꝫ in vno ī quo cōplet̉. on̄ditur vt ſit heres mūdi ẜm illud. psͣ. Po ſtula a me et dabo tibi gentes hereditatē tuā. Secūdario autē cōpletur in illis qͥ ꝑ gr̄aꝫ xp̄i ſunt ſpūal̓r ſemē abrae infra. 9. Qui filij ſunt ꝓmiſſionis eſtimantur in ſemine. Qui etiā ꝑ xp̄m ſunt heredes mūdi inqͣntū omnia in glo riam electoꝝ cedunt.i. corī. 3. Om̄ia vr̄a ſunt ⁊cͣ. Circa hanc ꝓmiſſionē vnū negat et vnum aſſerit. Negat huiuſ modi ꝓmiſſionē factā ꝑ legē. Qd̓ qͥdeꝫ nō dicit̉ ꝓpter ip ſam ꝓmiſſionē qꝛ tēpore ꝓmiſſionis lex data erat. ſed ꝓ pter ꝓmiſſionis impletionē vt ſit ſenſus ꝙ talis ꝓmiſſio facta erat abrae nō qͣſi implēda ꝑ legē. qꝛ vt dicitur heb̓. 7. Nihil ad ꝑfectū adduxit lex. Aliud aūt aſtruit ꝙ ſcꝫ huiuſmodi ꝓmiſſio ſit īplenda ꝑ iuſticiā fidei qꝛ ſancti ꝑ fidē vicerunt regna. heb. 11. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Si em̄ ⁊cͣ. oſtendit ꝓpoſitum. Et primo quātum ad hoc ꝙ pro miſſio non ſit implēda ꝑ legem. ſcd̓o quantū ad hoc ꝙ ſit implēda per iuſticiaꝫ fidei ibi. Iō ex fide ⁊c̄ Circa primū ponit talem rationem. Si ꝓmiſſio facta abrae eſſet imple̓ da ꝑ legeꝫ: fides abrae credētis ꝓmiſſioni eſſet inanis. quia ꝓmiſſio ei facta aboleretur. ſed hoc eſt incōueniens ergo et primum Circa hoc duo facit. primo proponit con ditionalē. ſcd̓o probat eam ibi. Lex enim ⁊cͣ. Deſtructio aūt conſequētis ē manifeſta. Dicit ergo primo ꝙ ꝓmiſ ſio non eſt facta per legem. ſi enim qͥ ex lege ſunt hij ſunt heredes id eſt ſi ad hoc ꝙ aliqui hereditatē ꝓmiſſam ꝑci piant reqͥritur ꝙ ex legis obẜuantia hoc cōſequātur. exi nanita ē fides id eſt vacua facta ē fides qͣ abraam credidit deo ꝓmittenti vt dicit̉ gen̄. 15. Et hoc eſt incōueniēs ẜm ꝙ dicit̉..1. cor. 15. Si xp̄s nō reſurrexit inanis eſt predica tio noſtra ⁊cͣ. Et qͣre ſit inanis on̄dit ſubdēs. Abolita id ē caſſata eſt ꝓmiſſio qꝛ non cōſequitur ſuum effectū. cōtra id qd̓ dicitur heb̓. u. Fidelem credidit eū eſſe qui repro miſerat. Et hic infra in preſenti capitulo dicitur. Quecū qꝫ promiſit deꝰ potēs eſt ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Lex enī. ꝓbat conditionalem premiſſam per effectū ſiue euentū legis. Et primo proponit legis effectum ſiue euentū. ſcd̓o ꝓbat thi. Ubi enim non eſt lex ⁊cͣ. Probat autē conditio nalem ſic. Si aliqua ꝓmiſſo i ſit implenda per id qd̓ im pletionem ꝓmiſſionis impedit talis promiſſio aboletur et fides credentis exinanitur. ſed lex impedit cōſequuti onem hereditatis. lex enim iram operatur. ergo ſi ꝑ legē ſit adimplenda promiſſio exinanita eſt fides obolita eſt ꝓ miſſio. Dicitur autem lex iram operari id eſt vindictam quia per legem facti ſunt homines digni dei vindicta. 4 regū. 22. Magna ira domini ſuccenſa eſt cōtra nos quia non audierunt patres noſtri verba libri huius ſcilicet le gis ⁊c̄. Poſſet autem aliquis intelligere ꝙ lex iram ope ratur quantum ad cerimonialia tempore gratie obſerua ta ſecundum illud Gal̓. 5. Si circumcidimini chriſtus ni hil vobis proderit. Sed qd̓ hic dicitur intelligendū eſt etiam quantum ad moralia non quidem ꝙ legis precep ta moralia precipiant aliquid quod qui obſeruat dignos ira dei efficiat. ſed occaſionaliter quia precipit et gratiaꝫ adimplendi non prebet. ſecundum illud. 2º. corinth̓ 3. Littera occidit: ſpiritus autem viuificat. Qua ſcilicet in terius adiuuat infirmitatem noſtram vt dicitur infra. 8. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Ubi enim nō eſt lex ⁊cͣ. oſtendit qua liter irā oꝑatur dicēs. vibi nō ē lex nō ē p̄uaricatō qꝛ et ſi

IIII. Ca.
aliquis lege nō data peccare poſſit ꝯtra id quod naturali ter iuſtum eſt faciēdo. nō tn̄ preuaricator dicit̉ niſi legem trāſgrediēs. psͣ. Uidi preuaricātes ⁊ tabeſcebam ⁊cͣ. Et tamen omnis peccator pōt dici preuaricator in ꝙͣtuꝫ legē naturalem trāſgreditur. psͣ. Preuaricātes reputaui oēs peccatores terre. Grauius eſt tn̄ tranſgredi ſimul legē na ture ⁊ legem ſcriptā ꝙͣ ſolam legem nature. Et ideo lege data ſine gratia adiuuante preuaricatio creuit ⁊ maioreꝫ iram promeruit. Lectio tertia. Deo ex fide vt ſecūdum gratiam fir ma ſit promiſſio omni ſemini. Non ei qͥ ex lege eſt ſolū ſed ⁊ ei qͥ ex fide ē abrahe qui pater eſt oīm noſtrū ſicut ſcrip tum eſt. Quia patrem multaꝝ gentium po ſui te ante deum cui credidiſti. qui viuificat mortuos. ⁊ vocat ea que nō ſunt. tanqͣꝫ ea q̄ ſunt. Qui contra ſpem in ſpem credidit vt fieret pater multarum gentium. ſecūduꝫ qd̓ dictum eſt ei. Sic erit ſemen tuum ſicut ſtel le celi ⁊ arena maris. Et nō infirmatus eſt ī fide nec conſiderauit corpus ſuum emortuū cum iaꝫ fere centum eſſet annoꝝ. ⁊ emortuaꝫ vuluā ſare. In repromiſſione etiam dei non heſitauit diffidentia. ſed cōfortatus eſt fide. dans gloriam deo. pleniſſime ſciens. qiua q̄ cunqꝫ promiſit deꝰ potens eſt ⁊ facere. Ideo ⁊ reputatum eſt illi ad iuſticiam. Nō eſt au tem ſcriptum tm̄ propter ipſum. quia repu tatum eſt illi ad iuſticiaꝫ. ſed ⁊ propter nos quibus reputabitur credentibus ī eum qui ſuſcitauit iheſuꝫ xp̄m dominū noſtrū a mor tuis. qui traditus eſt propter delicta noſtra ⁊ reſurrexit propter iuſtificationē noſtram. ¶ Oſtenſo ꝙ promiſſio facta abrahe ⁊ ſemini eius nō ſit implenda per legem. hic oſtendit ꝙ ſit implenda per fidē Et circa hoc tria facit. Primo oſtendit per quid ſit huiuſ modi ꝓmiſſio adimplēda. ſcd̓o oſtendit in quibus ſit ad implenda ibi. Omni ſemini ⁊c. tertio a quo ſit implenda ibi. Qui viuificat mortuos ⁊c. Primo ergo concludit ꝓ poſitum quaſi ex diuiſione. Videtur enim neceſſarium eſ ſe ꝙ promiſſio adimpleatur vel per fidem vel per legeꝫ. nō aūt per legem. qꝛ promiſſio aboleretur. Und̓ cōcludit Iō ex fide.ſ. cōſequimur ꝓmiſſionem. vt heredes ſimus mūdi. pͥma Io. 5. Hec eſt victoria que vincit munduꝫ ⁊cͣ. Et hoc cōfirmat per contrarium mediū ei quod ſupra aſ ſumpſerat. Dictū eſt enī ꝙ ſi iuſtitia ex lege eſſet promiſ ſio aboloretur. ſed ſi ſit ex fide remanet firma ꝓmiſſio pro pter ꝟtutē diuine gr̄e iuſtificātis hoīem per fidē. Et hoc eſt qd̓ dicit. Vt ꝓmiſſio dei ſit firma nō quidem ꝑ opera tiones hoīum q̄ poſſunt deficere. ſꝫ ſcd̓m gratiā dei que ī fallibilis eſt. ſcd̓a coꝝ. 12. Sufficit tibi gratia mea ⁊ ſcd̓a coꝝ. primo. Quotquot ſunt ꝓmiſſiones in illo.ſ. xp̄o eſt veritatem habent. ¶ Deinde cū dicit. Omni ſemini ⁊cͣ. oſtendit in quibus impleatur predicta ꝓmiſſio. Et pͥmo ꝓponit quod intendit ⁊ dicit ꝙ p̄dicta ꝓmiſſio ſic implē da per fidem eſt firma per gratiā. omni ſemini.i. omni ho mini qui fuerit qual̓rcunqꝫ ſemen abrahe. Ecc. 44. Cū
ſemine eoꝝ ꝑmanent bona. hereditas ſācta nepotes eorū ſcd̓o ibi. Nō ei ⁊c. exponit quod dixerat omni ſemini. eſt enim quoddā ſemen carnale. ſcd̓m illud Io. 8. Semen a brahe ſumꝰ. Eſt aliud ſemen ſpūale ſcd̓m illud. Ma. 3. Potens eſt deꝰ de lapidibꝰ hijs.i. de gentibus ſuſcitare filios abrahe. Solum aūt abrahe carnalē legem ſeruauit ſed fidem eius etiā imitatur ſemen ſpūale. Et ſic ſi per ſo lam legem eſſet ꝓmiſſio nō impleretur in omni ſemine ſꝫ ſolum in carnali. Quia vero impletur per fidem q̄ eſt om nibus cōmunis. planū eſt ꝙ impletur in omni ſemīe. ter tia ibi. Qui eſt pater ⁊c. ꝓbat quod ſuppoſuerat.ſ. ꝙ ſe men abrahe ſit nō ſolū quod eſt ex lege ſed etiā quod ex fi de per auctoritatem ſcripture: cuius primo ponit ſenſum dicens. Qui.ſ. abrahā eſt pater omniū noſtrū.i. omnium credentium. ſiue iudeoꝝ ſiue gentilium. Supra eodem. vt ſit pater oīum credentium. yſa. 51. Attendite ad abra ham patrem vr̄m. ſcd̓o inducit auctoritateꝫ dicens. ſicut ſcriptum eſt gen̄. 17. Ꝙꝛ patrem multaꝝ gentium poſui te. Lr̄a alia habet. Conſtitui te quod ſenſum nō variat. Ecc. 44. Abrahā magnus pat̓ multitudinis gentiū. ter tio ibi. Ante deum ⁊c. exponit quod dixerat. Sic em̄ dic tum eſt poſui te quaſi iam eſſet impletum quod longe po ſtea erat implendum. ſed que ſunt futura in ſeipſis in dei prouidentia ſunt pn̄tia. ſcd̓m illud ecc. 23. Dn̄o deo nr̄o anteꝙͣ crearentur omnia ſunt agnita ſicut ⁊ poſt perfectū reſpicit omnia. Et ideo apoſtolus dicit ꝙ hoc quod dic tum eſt. poſui te intelligendum eſt ante deū.i. in eius pre ſentia cui credidiſti. Crediderat enim abrahā deo futura prenuncianti ac ſi videret pn̄tia. qꝛ vt dicitur heb. xj. Fi des eſt ſꝑandaꝝ ſubā rerum argumentum nō apparentiū ¶ Deinde cum dicit. Qui viuificat mortuos ⁊c̄. Eſten dit a quo ſit implenda huiuſmodi promiſſio dicēs. qui.ſ. deus viuificat mortuos.i. iudeos qͥ erāt mortui ī pctīs cō tra legem agentes viuificat per fidem ⁊ gratiā vt promiſ ſionem abrahe conſequātur. Io. 5. Sicut pater ſuſcitat mortuos ⁊ viuificat ⁊cꝭ Et ea q̄ nō ſunt id eſt gentiles vo cat.ſ. ad gratiam tanꝙͣ ea que ſunt.i. tanꝙͣ iudeos. infra .9. Uocabo nō plebeꝫ meā ⁊c̄. Gignificat aūt gentiles ꝑ ea que nō ſunt quia erant omnino alienati a deo. ſicut. pͥ ma. coꝝ. 13. dicitur. Si caritatem nō habuero nihil ſum. Et ſic per huiuſmodi vocationem implebitur promiſſio a brahe etiaꝫ in gentilibꝰ. Vel ꝙ dicit. vocat ea que nō ſūt nō intelligitur de vocatione temporali: ſed de vocatione predeſtinationis eterne qua vocantur ⁊ eliguntur etiam qui nō ſunt ac ſi eſſent. Ephe 1. Elegit nos in ipſo ante mundi ꝯſtitutionē. At de hac vocatione dicitur infra. ꝯ. Nō ex operibus ſed ex voluntate dictum qꝛ maior ſeruiet minori. Ul̓ vocationem hic dicit ſimplicem dei noticiam vel cognitionem qua cognoſcit futura que nō ſunt in actu ſicut pn̄tia. Et hoc modo vocatio in. psͣ. accipitur cum di citur. Qui numerat multitudinē ſtellarum ⁊c. Et ſecūdū hūc ſenſuꝫ quod hic dicitur inducitur ꝓpter id qd̓ ſupra dictum eſt ante deum cui credidiſti. duo enim videbant̉ obſtare ei quod dictum eſt. patrem multaꝝ gentiuꝫ poſui te. quoꝝ vnuꝫ erat qꝛ ipſe idem abrahaꝫ erat quaſi emor tuus pre ſenectute vt infra dicetur. Et contra hoc dicit. qͦ viuificat mortuos. Aliud aūt eſt qꝛ ille multe gentes non dum erant. Et contra hoc ſubdit. Et vocat ea que nō ſūt tanꝙͣ ea que ſunt. ¶ Deinde cum dicit. Qui contra ſpeꝫ cōmendat fidem abrahe. Et pͥmo on̄dit magnitudinem fi dei eius. ſcd̓o efficatiā vel fructum eiꝰ ibi. Iō ⁊ reputatū eſt ⁊c̄. Circa pͥmum duo facit. pͥmo on̄dit magnitudinē fi dei abrahe ꝙͣtum ad ꝓmiſſionē ſeminis multiplicādi. ſe cūdo ꝙͣtuꝫ ad repromiſſionē ſeminis exaltandi ibi. In re promiſſione ⁊c. Circa primū duo facit. Primo on̄dit fidē eiꝰ fuiſſe magnā. ſcd̓o on̄dit eā fuiſſe firmā ibi Et nō infix

Ad Romanos
matus in fide ⁊c. Circa primuꝫ duo facit. Primo propo nit magnitudinem fidei abrahe dicens. qui.ſ. abraham ī hanc ſpem credidit vt fieret pater multarum gentiuꝫ ſed contra aliam ſpem. Circa quod conſiderādum eſt ꝙ ſpes importat certam expectationem boni futuri. que quidem certitudo eſt qn̄qꝫ ex cā humana ſiue naturali ſcd̓m illud pͥma. coꝝ. 9. Debet in ſpe qui arat arare. quandoqꝫ vero certitudo expectātis eſt ex cā diuina ſcd̓ꝫ illud. psͣ. In te domine ſperaui ⁊c. Hoc ergo bonū ꝙ abraham fieret pa ter multaꝝ gentium certitudineꝫ habebat ex parte dei ꝓ mittentis. Sed contrarium apparebat ex cā naturali ſiue humana. Ideo dicit. Qui contra ſpem cāe naturalis vel humane credidit in ſpem diuine promiſſionis. Quam qͥ deꝫ. ſcd̓o ponit dicēs ſcd̓m qd̓ dictuꝫ eſt ei.ſ. gen̄. 22. Sic erit ſemen tuuꝫ ſicut ſtelle celi. ⁊ ſicut arena maris. Utrū. qꝫ aūt hoꝝ inducitur propter ſimilitudinem innumerabi lis multitudinis. Nam ꝙͣtum ad ſtellas dicitur deut.1. Dominus deus veſter multiplicauit vos ⁊ eſtis hodie ſi cut ſtelle celi. Quātum ad arenam dicitur. ꝝ. 4. Iuda ⁊ iſrael innumerabiles ſicut arena maris ſunt. Poteſt tn̄ a liqua differentia inter vtrumqꝫ attendi vt ſtellis comꝑen tur iuſti qui fuerūt ex ſemine abrahe. dan̄. 12. Qui ad iu ſtitiam erudiunt plurimos quaſi ſtelle in perpetuas eter nitates. Arene aūt comparantur peccatores qui a flucti bus mundi quaſi cuiuſdaꝫ maris opprimūtur. Ie. 5. Po ſui arenā terminū maris. ¶ Deinde cū dicit ⁊ nō infirma tus eſt. oſtendit firmitatem abrahe quā pͥmo proponit di cens ⁊ nō infirmatus eſt. ſicut enim temperantia oſtendi tur nō eſſe infirma que magnis concupiſcibilibus nō vī citur. ita fides oſtenditur nō eſſe infirma ſed fortis que a magnis difficultatibꝰ nō ſuꝑatur. pͥma. pe. 5. Cui reſiſti te fortes in fide. ſcd̓o ibi. Nec conſiderauit ⁊c. ponit diffi cultates ex quibus oſtendit fides eius nō fuiſſe infirma. Et primo quidem ex parte ipſius abrahe cum dicit. Non conſiderauit.ſ. ad diſcredendū ꝓmiſſionem corpus ſuuꝫ emortuum.ſ. qꝛ iam mortificata erat in eo vis generatiua ꝓpter ſenectutem. Vnde dicit. Cum iam fere centuꝫ an norum eſſet. Abrahe enim centenario exiſtenti natus eſt Iſaac. vt habetur gen̄. xxi. Per annum aūt ante fuerat ſi bi filius ꝓmiſſus ſcd̓m illud gen̄. 18. Reuertens veniam ad te tēpore illo: ⁊ erit ſare filius. Sed videtur ꝙ nō fuit corpus eius emortuum ꝙͣtum ad vim generatiuā qꝛ etiaꝫ poſt mortem ſare duxit cethurā vxorem que genuit ei fili os vt dicitur gen̄. xxv. Dicunt ergo quidā ꝙ mortua erat in eo vis generatiua ꝙͣtum ad hoc ꝙ ex muliere antiqua generaret nō ꝙͣtum ad hoc ꝙ generaret filium ex iuue cu la. Solent en im ſenes ex iuuenculis mulieribus prolem gignere. nō aūt ex antiquis que ſunt minus apte ad cōci piendum. Sed melius dicendū videtur ꝙ abrahe mira culoſe reſtituta erat vis generādi ⁊ ꝙͣtum ad ſarā ⁊ ꝙͣtuꝫ ad om̄s mulieres. ſcd̓o ponit difficultatem ex ꝑte vxoris cū dicit Et emortuā vuluā ſare.ſ. nō ꝯſiderauit vt diſcred̓ ret. Dicit auūt emortuā ꝙͣtum ad actum generādi. tū ꝓ pter ſterilitatem tum ꝓpter ſenectutē. Iā enim deſierant ei fieri muliebria. vt dicitur gen̄. 18. Et iō Iſa. 51. vbi di citur Attendite ad abrahā pr̄eꝫ vr̄m ⁊ ad ſaram que vos peperit. vt on̄deret vtriuſqꝫ mortificationē ⁊ frigiditateꝫ premiſit dicens. Attendite ad petram vnde exciſi eſtis ⁊ ad cauernā laci de qua p̄ciſi eſtis. ¶ Deinde cū dicit in re ꝓmiſſione etiā dei ⁊c. comendat fidem abrahe ꝙͣtum ad iteratam ꝓmiſſionem de ſeminis exaltatione. Et primo ponit fidei firmitateꝫ. ſcd̓o firmitatis cām ibi Dās gloriā deo. Dicit ergo primo in re ꝓmiſſione etiā dei.i. in itera ta eiꝰ ꝓmiſſione vel de ſeminis multitudine quam ꝓmi ſit. Primo quidē. gen̄. 15. dicēs Suſpice celū ⁊ numera ſtellas ſi potes. ⁊ infra. 17. Eris pater multaꝝ gētium et
iterum īfra. 2⁊. Multiplicabo ſemē tuū ſicut ſtellas celi. Ul̓ intelligendum eſt in repromiſſione dei.i. in iterata ꝓ miſſione de exaltatione ſeminis eius qꝛ cuꝫ dixiſſet multi plicabo ſemē tuū ſtatī ſubdit. Poſſidebit ſemē tuuꝫ por tas īimicoꝝ tuoꝝ ⁊ bn̄dicētur ī ſemīe tuo oēs gētes tre. In hac qͥdē d̓i re ꝓmiſſione non heſitauit.i. nō dubitauit diffidētia.ſ. ꝙ diffideret d̓ ꝟitate diuīe ꝓmiſſioīs. Iac. pͥmo. Qui heſitat ſil̓is ē fluctui marꝭ ⁊cͣ. ſꝫ ꝯfortatꝰ eſt fid̓ id ē fortiter fidei adheſit pͥma pe. vltimo. Cui reſiſtite for tes in fide. ¶ Cōſequenter cum dicit. Dans gloriā deo. aſſignat rōneꝫ firmitatis fidei eius dicēs. Confortatus ē inꝙͣ fide dans gloriam deo inꝙͣtum.ſ. conſiderauit omni potentiam eius. psͣ. Magna virtus eius ⁊c. Unde ⁊ hic ſubditur. Pleniſſime ſciens qꝛ quecunqꝫ promiſit deus potens eſt facere. ſap. 12. Subeſt enim tibi cum volueris poſſe. Ex quo patet ꝙ quicūqꝫ nō eſt firmus in fide dei ꝙͣ tum eſt in ſe diuine glorie derogat vel ꝙͣtum ad eius ve ritatem vel ꝙͣtum ad eius potentiam. ¶ Deinde cum di cit. Et reputatum eſt ei commendat fidem abrahe ꝙͣtum ad eius effectum. Et primo ponit effectum quem in ipſo habuit dicens. Iō.ſ. quia abraham tam perfecte hoc ip̄ꝫ credidit reputatuꝫ eſt illi ad iuſticiam pͥmi mach. 2. Et re putatum eſt ei ad iuſticiam. ſcd̓o oſtendit effectum quem fides eius habet etiā ī alijs. Et circa hoc tria facit. Pri mo ponit ſimilitudinem effectus dicens. Nō aūt ſcriptuꝫ eſt tm̄ ꝓpter ipſum quia reputatum eſt illi ad iuſtitiaꝫ vt ſcilicet reputemus ꝙ ſoli abrahe fides ad iuſtitiam repu tata ſit ſed ſcriptum eſt propter nos quibus reputabitur. ſcilicet fides ad iuſtitiam. infra. 15. Quecunqꝫ ſcripta ſūt ad noſtram doctrinam ſcripta ſunt. Sic ergo ſcriptuꝫ eſt propter eum vt ſit nobis in exemplum. ⁊ propter nos vt ſit nobis in iuſtiſicationis ſpem. ſecūdo ibi. Credentibus in eum oſtendit ſimilitudinem fidei. Reputata eſt enim ad iuſtitiam fides abrahe credenti ꝙ corpus ſuum emor tuum ⁊ emortuam vuluā ſare poſſet viuificari ad filiorum procreationem. Reputatibur ⁊ nobis credētibus in euꝫ qui ſuſcitauit dominū noſtrū ieſum criſtum a mortuis. ⁊ ī deum patrem cui ipſe dicit in. psͣ. Tu aūt domine miſere re mei ⁊ reſuſcita me. Et quia eadem eſt virtus patris et filij: ipſe etiā in propria virtute ſurrexit. Ꝙ aūt hec fides iuſtificet habetur. infra. 10. Si cōfitearis in ore tuo domi nuꝫ ieſum ⁊ in corde tuo credideris ꝙ deus illum ſuſcita uit a mortuis. ſaluus eris. tertio ibi. Qui traditus eſt ⁊cͣ. aſſignat cām quare fides reſurrectioīs xp̄i iuſtificet dicēs qui ſcilicet xp̄us traditus eſt ſcilicet in mortem a deo pa tre. infra. 8. Proprio filio ſuo nō pepercit deus ſed ꝓ no bis omnibus tradidit illū. Et a ſeipſo. ephe. 5. Tradidit ſemetipſum pro nobis. Et a luda. Io. 19. Qui me tradi dit tibi maius peccatuꝫ habet. Et a iudeis. Ma. xx. Tra dent eum gentibus ad illudendum. Et reſurrexit propt̓ iuſtitiam noſtram id eſt vt nos reſurgendo iuſtificaret in fra. 6. Quomō xp̄s reſurrexit a mortuis per gloriam pa tris. ita ⁊ nos in nouitate vite ambulemꝰ. Et ꝙ ꝓpter de licta noſtra ſit traditus in mortem manifeſtum vr̄ ex hoc ꝙ ſua morte meruit nobis deletioneꝫ peccatorum: ſed re ſurgendo nō meruit qꝛ in ſtatu reſurrectionis nō fuit via tor ſed comprehenſor. Et ideo dicendum eſt ꝙ mors xp̄i fuit nobis ſalutaris nō ſolū per modum meriti ſed etiam per modū cuiuſdā efficientie. Cum em̄ humanitas xp̄i eſ ſet quodāmodo inſtrumentū diuinitatis eiꝰ. vt damaſce. dicit oēs paſſiōes ⁊ actōnes hūanitatis xp̄i fuerūt nob̓ ſa lutifere vt pote ex ꝟtute diuītatis ꝓueniētes. Sed quia effectꝰ hꝫ aliqual̓r ſil̓itudinē cāe. mortē xp̄i quaʸ extincta eſt ī eo mortal̓ vita dicit eſſe cāꝫ extīctiōis pctōꝝ nr̄oꝝ re ſurrectionē aūt eiꝰ qͣ redijt ad nouā vitā gl̓e dic̄ eſſe cām iuſtificationis nr̄e ꝑ quā redimus ad nouitatē iuſtitie.

V. Ca.
Incipit capitulum quintum. Uſtificati igitur ex fide paceꝫ ha beamus ad deum per dominum noſtrum iheſum criſtum. per quē habemus acceſſum per fidem in gratiaꝫ iſtam in qua ſtamus ⁊ gloriamur in ſpe glorie filiorum dei. Non ſolum autem ſꝫ ⁊ gloriamur in tribulationibus. ſcientes ꝙ tribulatio patientiam operatur. patientia autem probationem. probatio vero ſpem. Spes autem non confundit. quia charitas dei diffuſa eſt in cordibus noſtris per ſpiri tum ſanctum qui datus eſt nobis. ¶ Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit neceſſitatem gratie xp̄i qꝛ ſi ne ea nec cognitio veritatis gentibus nec circūciſio ⁊ lex iudeis profuerunt ad ſalutem. Hic incipit cōmendare ꝟ tuteꝫ gratie. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit que bona per gratiā ꝯſequamur. ſecūdo a quibus malis ꝑ eā liberemur ibi. Propterea ſicut per vnū hominē ⁊c̄. Cir ca primum duo facit. primo proponit modū perueniendi ſeu viam qua venimus ad gratiā. ſecūdo on̄dit bona que per gratiā ꝯſequimur ibi. Et gloriamur in ſpe glorie ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo exhortatur ad debitum gratie vſum. ſcd̓o on̄dit nobis gratie aditū ibi. Per quē acceſſum ⁊c. Dicit ergo primo. Dictum eſt ꝙ fides repu tabitur omībus ad iuſticiā credentibus reſurrectionē cri ſti que eſt cā noſtre iuſtificationis. Iuſtificati igitur ex fid̓ inꝙͣtum ſcilicet per fidem reſurrectionis effectum eius ꝑ ticipamus. habeamus pacem ad deum ſcilicet ſubicien do nos ⁊ obediendo ei. Iob. 22. Acquieſce igitur ei ⁊ ha beto pacem Iob. 9. Quis reſiſtit ei ⁊ pacem habuit. Et hoc per ih̓m xp̄m dominū noſtrū qui nos ad iſtam pacem perduxit. ephe. 2. Ipſe eſt pax noſtra. Und̓ ſubdit ꝑ quē xp̄m acceſſum habemus ſcilicet tanꝙͣ per mediatorem. pͥ ma thimo. 2. Mediator dei ⁊ hoīm ⁊c. Ephe. 2. Per ip ſum acceſſuꝫ habemus ambo in vno ſpiritu ad patrē. Ac ceſſum inꝙͣ in gratiā iſtaꝫ id eſt in ſtatuꝫ gratie. Io. pͥmo Gratia ⁊ veritas per ih̓m xp̄m facta eſt. In qua id eſt per quā gratiam nō ſolum reſurreximus a peccatis. ſed etiaꝫ ſtamus fixi ⁊ erecti per affectum in celeſtia. psͣ. Stantes erant pedes noſtri. Ideꝫ nos aūt ſurreximus ⁊ erecti ſu mus. ⁊ hoc ꝑ fidem per quam ſcilicet gratiā cōſequamur nō qꝛ fides precedat gratiā cum potius per gratiam ſit fi des. eph. 2. Gratia eſtis ſaluati ꝑ fideꝫ. ſcꝫ qꝛ primus ef fectus gratie in nobis eſt fides. ¶ Deinde cum dicit glo riamur in ſpe glorie ⁊c. Oſtendit que bona nobis ꝑ gra am prouenerunt. Primo dicit ꝙ per gratiam habemus gloriam ſpei. Scd̓o ꝙ per gratiam habemus gloriaꝫ dei ibi. Nō ſolum aūt Circa primuꝫ tria facit. Primo oſten dit magnitudinem ſpei in qua gloriamur. ſcd̓o eiꝰ vehe mentiam ibi non ſolum aūt ⁊c. tertio eius firmitatem ibi. Spes aūt nō ꝯfundit ⁊c̄. Magnitudo autē ſpei cōſidera tur ex magnitudine rei ſperate quam ponit dicens. ⁊ glo riamur in ſpe glorie filioꝝ dei. id eſt. ex hoc ꝙ ſperamus nos adepturos gloriam filiorum dei. Per gratiam enim xp̄i adepti ſumus ſpiritū adoptionis filioꝝ dei vt dicitur. infra. 8. ſap. 5. Ecce quomō cōputati ſunt inter filios dei Filijs aūt debetur hereditas patris īfra. 8. Si aūt filij ⁊ heredes hec aūt hereditas eſt gloria quam deus habet in ſeipſo. Iob. 4. Si habes brachiuꝫ vt deꝰ ⁊c. ⁊ huiuſmo di ſpes indita eſt nobis per xp̄m. pͥma pe. pͥmo. Regene
rauit nos in ſpem viuā per reſurrectionem ih̓u xp̄i ex mor tuis in hereditatem incorruptibilem ⁊c̄. Et hec gloria q̄ in futuro in nobis complebitur interim nunc in nobis in choatur per ſpem infra. 8. Spe ſalui facti ſumꝰ. psͣ. Glo riabuntur in te omnes qui diligunt nomen tuum. ¶ Deī de cum dicit. Nō ſolum aūt ⁊c. oſtendit vehementiaꝫ hu ius ſpei. Qui enim vehemēter aliqͥd ſꝑat libēter ſuſtinet ꝓpter illud etiaꝫ difficilia ⁊ amara ſicut infirmus ſi vehe menter ſperat ſanitatem libenter bibit potionem amaraꝫ vt ſanetur per ip̄am. Signum ergo vehementis ſpei quā habemus ꝓpter xp̄m eſt ꝙ nō ſolum gloriamur de ſpe fu ture glorie. ſed etiā de malis que pro ipſa patimur. Und̓ dicit. Nō ſoluꝫ aūt gloriamur ſcilicet in ſpe glorie ſed eti am gloriamur in tribulationibus per quas ad gloriaꝫ ꝑ uenimus. Act. 14. Per multas tribulationes opportet nos introire in regnum celorum. Iac. pͥmo. Omne gau dium exiſtimate fratres mei cum in temptationes varias incideritis. Et cām oſtendit ꝯn̄ter dicēs ſcientes ⁊c. Ubi qͣttuor ꝑ ordinē poīt quoꝝ pͥmū eſt tribulatio d̓ qͣ dicit ꝙ tribulatio patiētiā oꝑat̉. Nō quidē ſic ꝙ tribulatio ſit eiꝰ cā effectiua ſed quia tribulatio eſt materia ⁊ occaſio exer cendi patientie actum infra. 12. In tribulatione patien tes. ſcd̓o ponit patiētie effectuꝫ cum dicit Patiētia ꝓba tionem. ecc. 2. In igne probatur aurum ⁊ argentum. ho mines vero receptibiles in camino humiliationis. Maī feſtum eſt eniꝫ ꝙ detrimentum alicuius rei de facili ſuſti nemus propter rem quaꝫ magis amamus. Vnde ſi aliqͥs in rebus corporalibus ⁊ tēporalibus patienter ſuſtinet ꝓ pter cōſequenda bona eterna ſufficienter ex hoc probatur ꝙ talis plus amet bona eterna ꝙͣ temporalia. Sed cōtra id quod hic dicitur Iac. pͥmo. Probatio fidei veſtre pati entiam operatur. Dicendum eſt aūt ꝙ probatio duplici ter poteſt accipi Uno modo ſcd̓ꝫ ꝙ eſt in probato. ⁊ ſic ꝓ batio eſt ipſa tribulatio per quam homo probatur. vnde idem eſt dictuꝫ ꝙ tribulatio pacientiam operatur ⁊ ꝙ tri bulatio probat pacientiā. Alio modo accipitur probatio pro probatum eſſe. Et ita accipitur hic ꝙ pacientia ꝓba tionem operatur quia ex hoc ꝙ homo patienter trubula tionem ſuſtinet redditur iam probatus. tertio ſubdit terti um dicens. Probatio vero ſpem.ſ. operatur quia.ſ. per hoc ꝙ aliquis iam probatus eſt poteſt de eo ſpes haberi ⁊ ab ipſo ⁊ ab alijs ꝙ ad hereditateꝫ dei admittat̉ ſap 3. Deus probauit illos ⁊ īuenit illos dignos ſe. Sic igitur de primo ad vltimū patet ꝙ tribulatio viam parat ad ſpē Unde ſi aliquis vehementer gloriatur de ſpe: cōſequens eſt vt de ipſis tribulatioībus glorietur. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Spes aūt nō confundit oſtendit huiuſmodi ſpei firmi tatem. Et primo ponit eaꝫ dicens. Spes aūt hec qua ſpe ramus gloriam filiorum dei nō confundit id eſt nō deficit niſi homo ei deficiat. Ille enim dicitur a ſpe ſua confundi qui deficit ab eo quod ſperat. psͣ. In te domīe ſperaui nō confundar in eternum. ecc. 2. Nullus ſperauit in domi no ⁊ confuſus eſt. ſcd̓o ibi quia caritas dei ⁊c. ponit certi tudinis ſpei duplex argumentuꝫ quoꝝ primum eſt ex do no ſpirituſſancti. ſcd̓m ex morte xp̄i. ibi Vt quid eniꝫ cri ſtus ⁊c. Dicit ergo primo ex hoc poſſumus ſcire ꝙ ſpes nō confundit quia caritas dei diffuſa eſt in cordibus no ſtris per ſpiritum ſanctum qui datus eſt nobis. Caritas dei aūt duplicit̓ accipi poteſt. Uno modo pro caritate qͣ diligit nos deꝰ. Iere. 31. Caritate perpetua dilexi te. A lio modo poteſt dici caritas dei qua nos deum diligimus infra. 8. Certꝰ ſuꝫ ꝙ neqꝫ mors neqꝫ vita, ſeparabit nos a caritate d̓i. Utraqꝫ aūt caritas dei cordibꝰ nr̄is diffūdit̉ ꝑ ſpm̄ ſanctū qͥ datꝰ eſt nob̓. Spūꝫ em̄ ſctū qͥ ē amor pr̄is ⁊ filij dari nobis ē nos adduci ad ꝑticipationē amorꝭ qͥ ē ſpūſſctūs. A qͣ qͥdē ꝑticipatiōe efficimur d̓i amatores. Et

Ad Romanos
hoc ꝙ ip̄m amamꝰ ſignuꝫ eſt ꝙ ipſe nos amet. ꝓuer. 8. Ego diligētes me diligo. Nō quaſi nos pͥmo dilexerimꝰ deū ſed qm̄ ipſe prior dilexit nos vt dicit̉. pͥma Ioh. 4. Dicitur aūt caritas qua nos deꝰ diligit in cordibꝰ noſtrꝭ diffuſa eſſe qꝛ eſt in cordibus nr̄is patenter oſtenſa ꝑ do num ſancti ſpūs nobis impreſſum. pͥma Io. 3. In hoc ſci mus qm̄ manet in nobis deꝰ ⁊c. Caritas aūt qua nos de um diligimꝰ dicitur in cordibꝰ noſtris diffuſa.i. quia ad om̄s mores ⁊ actus aīe ꝑficiendos ſe extendit. nā vt dicit pͥma cor. 13. Earitas patiens eſt benigna eſt ⁊c. Ex vtro qꝫ aūt intellectu hoꝝ verboꝝ cōcluditur ꝙ ſpes nō cōfun dit. ſi enim accipiat̉ caritas dei qua nos diligit deus. ma nifeſtuꝫ eſt ꝙ hijs qͦs diligit ſeipſuꝫ nō negabit. deut. 33. Dilexit populos oēs ſancti in manu illius ſunt. Similit̓ etiā ſi caritas dei accipiatur qua nos deū diligimus. maī feſtuꝫ eſt ꝙ ſe diligentibꝰ bona eterna p̄parauit. Io. 14. Si quis diligit me diligetur a patre meo. ⁊cͣ. Lectio tertia. T quid enim xp̄us cum adhuc īfiri mi eſſemus ſecūduꝫ tempus pro im ſpiis mortuus eſt? Uix enim pro iu ſto quis moritur. Naꝫ pro bono forſitan qͥs audeat mori. Commēdat aūt caritateꝫ ſuaꝫ deꝰ in nobis. qūōꝫ ſi cum adhuc peccatores eſſemus ſecundum tempus xp̄ūs pro nobis mortuus eſt. multo igitur magis nunc iuſti ficati in ſanguine ipſius ſalui erimus ab ira per ipſum. Si enim cum inimici eſſemus re conciliati ſumus deo per mortem filii eius. multo magis reconciliati ſalui erimus in vi ta ipſius. Non ſoluꝫ autem ſed ⁊ gloriamur in deo per dn̄m noſtrum iheſū xp̄m per quē nunc reconciliationem recepimus. ¶ Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit firmitatem ſpei per donuꝫ ſpūſſancti hic oſtendit idem per mortē xp̄i. Et primo pro ponit queſtionem. ſecūdo oſtendit difficultatem ibi. Uix enim pro iuſto ⁊c. tertio determinat queſtionis veritateꝫ ibi. Comendat aūt ſuā caritateꝫ ⁊c. Dicit ergo primo di ctum eſt ꝙ ſpes nō ꝯfundit. quod quideꝫ apparet hoc cō ſiderāti. Vt quid enim xp̄s cū adhuc infirmi eſſemus.ſ. infirmitate peccati. psͣ. Miſerere mei dn̄e quoniam infir mus ſum. Nam ſicut per corporalem infirmitatem diſſol uitur humoꝝ debita armonia. ita etiā per peccatū debitꝰ ordo affectionum excluditur. Cum ergo adhuc infirmi eſ ſemus xp̄us mortuus eſt pro impijs pͥma pe. 3. Xp̄us ſe mel pro peccatis noſtris mortuus eſt iuſtus pro iniuſtis. Et hoc ſcd̓m tempus id eſt vt certo tempore in morte mo raretur die ſcꝫ tertia ſurrecturus. Mat. 12. Sicut fuit io nas in ventre ceti tribus diebus. ⁊ tribꝰ noctibus ſic erit filius hominis in corde terre. Hoc ergo magnum eſt ſi cō ſideremus quis mortuꝰ ſit. Magnū etiam eſt ſi conſidere mus pro quibꝰ eſt mortuus. Nō poteſt aūt eſſe vt tā ma gnum quid fiat niſi ꝓpter aliquem certum fructum ſcd̓m illud. p̄ſ. Que vtilitas in ſanguine meo dum deſcendo ī corruptionē. quaſi dicat. Nulla ſi nō ſequat̉ humani ge neris ſalus. ¶ Deīde cū dicit. Uix enī pro iuſto ⁊c. Oſtē dit p̄dicte queſtionis difficultatē ex parte eoꝝ pro quibꝰ xp̄us mortuus eſt.ſ. pro impijs dicēs. Uix enim quis id eſt aliquis morit̉ pro hoīe iuſto liberando. quiīnmo vt di citur Yſa. 57. Iuſtꝰ ꝑit ⁊ nō eſt qui recogitet ī corde ſuo ⁊c. Ideo dico. vix moritur. Nā forſitan quis.i. aliquis ra
tus ex zelo virtutis audeat mori ꝓ bono homine. Rarū enim eſt ꝓpter hoc ꝙ eſt maximū. vt em̄ dicitur. Io. 15. Maiorem hac dilectionem nemo hꝫ ⁊c̄. Illud aūt quod xp̄us fecit vt quis moriat̄ ꝓ impijs ⁊ iniuſtis nunꝙͣ inue nitur. Et ideo merito admirādum eſt quare xp̄us hoc fe cerit. Poteſt aūt ⁊ aliter legi vt ꝓ iuſto intelligamus ali quem in virtute exercitatū: per bonum aūt hominē inno centem. Et ꝙͣuis ſcd̓m hoc iuſtus ſit preſtantior bono. tn̄ pro iuſto vix aliquis morit̉. Cuius ratio eſt qꝛ innocens qͥ per bonum intelligit̉ magis miſerandus videt̉ ꝓpter de fectum etatis vel alicuius huiuſmodi. Iuſtus aūt qꝛ per fectus eſt ⁊ abſqꝫ defectu nō habet in ſe mīe maliciā. Ꝙ ergo aliquis moriatur ꝓ innocente poteſt ex compaſſiōe miſericordie ꝓuenire. Sed ꝙ aliquis moriatur pro iuſto prouenit ex zelo virtutis qͥ in paucioribus inuenit̉ ꝙͣ mīe paſſio. ¶ Deinde cum dicit. Cōmendat aūt ⁊c. reſpōdet premiſſe queſtioni. Et primo ponit reſponſionē. ſecundo ex hoc arguit ad propoſitum ibi. Multo ergo magis. ter tio oſtendit neceſſitatem ꝯſequentie ibi. Si enim cuꝫ ini mici ⁊c. Dic̄ ergo primo. Queſitum eſt quare xp̄us ꝓ im pijs mortuus eſt. Et ad hoc eſt reſponſio qꝛ per hoc deus ſuam caritatem cōmendat in nobis id eſt per hoc oſten dit ſe nos maxime diligere. qm̄ ſi cum adhuc peccatores eſſemus xp̄us mortuus eſt pro nobis. ⁊ hoc ſcd̓ꝫ tempus ſicut ſupra expoſitum eſt. ipſa aūt mors xp̄i pro nobis cari tatem oſtendit dei quia dedit filium ſuuꝫ vt pro nobis ſa tiſfaciēs moriretur. Io. 3. Sic deus dilexit mundum ⁊c̄. Et ita ſicut caritas dei patris ad nos oſtenditur per hoc ꝙ ſpiritum ſuum dedit nobis vt ſupra dictum eſt. ita ⁊ ꝑ hoc ꝙ dedit filium ſuum vt hic dicitur. Sed in hoc ꝙ di cit cōmendat. immenſitatem quādam diuine caritatis aſ ſignat. que quidem oſtenditur tum ex ipſo facto quia ſci licet dedit filium ſuum vt moreretur pro nobis. tum ex ꝑ te noſtre conditionis quia hoc nō fecit prouocatus noſtrꝭ meritis cuꝫ adhuc peccatores eſſemus. ephe. 2. Deus qͥ diues eſt ī miſericordia ꝓpter nimiā caritatē qua dilexit nos cū eſſemus mortui peccatis cōuiuificauit nos xp̄o ⁊c̄ ¶ Conſequenter cū dicit. Mullo ergo magis ⁊cͣ. conclu dit propoſitū ex premiſſis dicens. Si xp̄s pro nobis mor tuus eſt cum adhuc peccatores eſſemus multo magis vi uificati nunc in ſanguine ipſius ſicut ſupra tertio habitū eſt quem propoſuit deus propiciatorem per fidem per ſā guinem ipſius: ſalui erimus ab ira id eſt a vindicta dam nationis eterne quam propter peccata homines incurrūt Ma. 3. Genimina viꝑarum quis demonſtrauit ⁊c. ¶ De inde cum dicit. Si enim cum inimici oſtendit neceſſitatē predicte conſequentie que procedit a minori ad maius af firmando. Et eſt ibi obſeruanda duplex comparatio mīo ris ad maius. Una quideꝫ ex parte noſtra. Alia ex parte xp̄i. Ex parte quidem noſtra comparat inimicos reconci liatis. Minus enim videtur ꝙ aliquis bene faciat inimi cis ꝙͣ iam reconciliatis. Ex parte xp̄i comparat morteꝫ vi te. Potentior enim videtur vita eius ꝙͣ mors. quia vt di citur. 2. coꝝ. vltimo. Mortuꝰ eſt ex infirmitate ſcilicꝫ car nis noſtre. ſed viuit ex ꝟtute dei. Et ideo dicit ratione cō cluſum eſt ꝙ multomagis viuificati ſalui erimus per ip̄m Si enim cum inimici eſſemus reconciliati ſumus deo. et hoc per mortem filij eius. multomagis iam nos reconci liati ſalui erimus. ⁊ hoc in vita ipſius. Eſt aūt conſiderā duꝫ ꝙ homo dicitur inimicꝰ deo dupliciter. Uno modo quia contra deum inimiciciā exercet dum eius mandatis renititur. Iob. 15. Cucurrit aduerſus deum erecto collo Alio modo per hoc ꝙ deus homines odio habet. nō qui dem ſecūdum ipſum quod fecit quia quātum ad hoc dicit̉ Sap. xj. Dilexiſti oīa ⁊ nihil odiſti ⁊c. ſed quātuꝫ ad hoc qd̓ in hoīe inimicꝰ hō.i. dyabolꝰ fecit.i. ꝙͣtum ad pctm̄

V. Ca.
Sap. 14. Sl̓l̓r odio ſūt deo imꝑiꝰ ⁊c. Et ecc. 13. Altiſſi mꝰ odio hēt pctōres Subtracta inimicicie cā.ſ. peccato per xp̄m ſequitur recōciliatio ꝑ ip̄m ſcd̓e cor. 5. Deꝰ erat in ipſo mundū reconcilians ſibi. Octm̄ aūt nr̄m ſublatū eſt per mortem filij eius. Circa quod ꝯſiderandum eſt ꝙ mors xp̄i tripliciter ꝯſiderari pōt Uno mō ẜm ip̄am rōeꝫ mortis. Et ſicut dicit̉. Sap. pͥmo. Deus mortē nō fecit ī humana natura. ſed eſt per pctm̄ inducta. Et ideo mors xp̄i ex cōi mortis rōne nō fuit ſic deo accepta vt ꝑ ipſaꝫ re cōciliaret. qꝛ deus nō letat̉ in perditione viuoꝝ. vt dicit̉ ſap. pͥmo. Alio modo pōt mors xp̄i ꝯſiderari ſcd̓m ꝙ ē in actione occidentiū que maxime deo diſplicuit. Vnde con tra eos petrus dic̄. Act. 3. Vos ſanctū ⁊ iuſtū negaſtis et petiſtis homīcidā ⁊c. Vnde mors xp̄i ſic ꝯſiderata nō po tuit eſſe recōciliationis cā. ſed magis indignationis. ter tio modo pōt ꝯſiderari ſcd̓m ꝙ ꝓceſſit ex volūtate xp̄i pa tiētis que quidē volūtas informata fuit ad mortē ſuſtinē dam tū ex obediētia ad pr̄eꝫ. phil̓. 2. Factus eſt obediēs patri vſqꝫ ad mortē. tum etiā ex caritate ad hoīes eph. 5. Dilexit nos ⁊ tradidit ſe ꝓ nobis. Et ex hoc mors xp̄i fu it meritoria ⁊ ſatiſfactoria ꝓ peccatis noſtris. ⁊ in tm̄ deo accepta ꝙ ſuffecit ad recōciliationē oīum hoīm etiā occi dentium xp̄m ex quibꝰ aliqui ſunt ſaluati ipſo orante qn̄ dixit Luc. 23. Ignoſce illis qꝛ neſciūt qͥd faciunt. ¶ De inde cū dicit. Nō ſolū aūt ⁊c. On̄dit que bona iā in re cō ſequimur ꝑ gratiā dicens. Nō ſolū aūt gloriamur in ſpe glorie quā in futuro expectamꝰ. ſed in deo id eſt in hoc ꝙ ſumꝰ etiā nūc deo cōiuncti per fidē ⁊ caritatē. pͥmo cor. 1. ⁊ 2. coꝝ. 10. Qui gloriat̉ in dn̄o ⁊cͣ. Et hoc quidē ꝑ dn̄m nr̄m iheſum xp̄m per quē etiā nūc in pn̄ti tempore recon ciliationē accepimꝰ vt de inimicis facti ſimꝰ amici. Col̓. primo. Per eū placuit recōciliari oīa ⁊c̄. Poſſet aūt ⁊ cō tinuari cū eo qd̓ dictum eſt ſalui erimꝰ in vita ip̄iis a pec cato ⁊ a pena ⁊ nō ſolū ſalui erimꝰ a malis ſed etiā glori amur in deo id eſt ꝑ hoc ꝙ erimus idem in futuro cū ip̄o Io. 17. Ut ſint vnū in nobis ſicut ⁊ nos vnū ſumus. Lectio tertia. Ropterea ſicut per vnum homineꝫ peccatum in hunc munduꝫ intrauit ⁊ per peccatuꝫ mors. ⁊ ita in omnes homines mors pertranſiit. in quo om̄es pec cauerunt. ¶ Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit que bona per gratiā xp̄i ꝯſecuti ſumus. hic ꝯſequēter on̄dit a quibꝰ malis per eaꝫ libere mur. Et circa hoc tria facit. Primo enim on̄dit ꝙ ꝑ gra tiam xp̄i liberati ſumꝰ a ſeruitute peccati. ſcd̓o on̄dit ꝙ ꝑ gratiā eius ſumꝰ liberati a ſeruitute legis. 7. ca. ibi. An ignoratis frēs ⁊c. tertio on̄dit ꝙ ꝑ gratiā xp̄i liberamur a dānatione. 8. ca. ibi. Nihil nūc dānationis ⁊c̄. Circa pͥ mum duo facit. Primo on̄dit ꝙ per gratiā xp̄i liberamur a peccato originali p̄terito. ſcd̓o on̄dit ꝙ ea tuti regimur cōtra peccata futura ibi. Quid ergo dicemꝰ ⁊cͣ. Circa pri mum duo facit pͥmo agit de ꝓceſſu peccati. ſcd̓o de ꝓceſ ſu gratie deſtruentis peccatū ibi. Sed nō ſicut delictū ⁊c Circa pͥmū duo facit. Primo ꝓponit ꝓceſſuꝫ peccati. ſe cūdo manifeſtat ibi Uſqꝫ ad legeꝫ ⁊c̄. Circa pͥmum duo facit. Primo ꝓponit ꝓceſſum peccati. ſecūdo on̄dit eius nullitatem ibi. Et ita in oēs ⁊c̄. Circa primum duo facit. Primo on̄dit peccati originē. ſcd̓o originē mortis. ibi ⁊ per peccatū mors. ⁊c. dicit ergo primo ꝙ per xp̄m recōci liationem accepimꝰ. Ita em̄ a xp̄o recōciliatio ꝓcedit in mūdū ſicut ꝑ vnū hoīem.ſ. per adam peccatū intrauit in hunc mūdum. pͥme cor. 15. Sicut in adam om̄s moriunt ita ⁊ in xp̄o oēs viuificabūtur. Eſt aūt hic ꝯſideranduꝫ ꝙ
heretici pelagiani peccatū originale in ꝑuulis eſſe negan tes hec verba apl̓i dicebāt eſſe intelligēda de peccato ac tuali. Quod quidē ſcd̓m eos in hūc mūdum intrauit ꝑ adam inꝙͣtum omnes peccātes peccatū ade imitātur ẜm illud oſee. 6. Ip̄i aūt ſicut adā tranſgreſſi ſunt pactuꝫ ⁊cꝰ Sed ſicut aug. dicit cōtra eos ſi de introitu peccati actu alis qui eſt per imitationeꝫ hic apl̓us loqueret̉. non dice ret peccatū per hominē in hunc mūduꝫ intraſſe ſed magꝭ per dyabolum quē peccātes imitant̉ ſcd̓m illud ſap. ſecū do Inuidia dyaboli mors ⁊c̄. Eſt ergo intelligēdū ꝙ per adam peccatū in hunc mūdum intrauit nō ſolum imitati on. ſed etiā ꝓpagatione.i. ꝑ carnis originem. viciatā ſe cūdū illud ephe. ſcd̓o Eramꝰ natura filij ire. ⁊ in p̄ſ. Ec ce em̄ in iniquitatibus eōceptus ſum ⁊c̄. Sed vide̓t̉ hoc eſſe impoſſibile ꝙ per originē carnis peccatū ab vno in a lium traducatur. peccatū enim eſt in anima rationali que nō traducitur ꝑ originē carnis. tum qꝛ intellectꝰ nō eſt a licuius corporis actus. ⁊ ita nō poteſt ꝑ virtutem corꝑal̓ ſeminis cāri vt ph̓us dicit in libro de generatione anima lium. tum etiā qꝛ cum aīa rōnalis ſit quedā res ſubſiſtēs vt puta per ſe operationē habens ⁊ corpore corrupto non corrumpat̉: ꝯſequēs eſt ꝙ nō generetur corpore genera to ſicut alię forme que nō poſſunt per ſe ſubſiſtere ſed po tius cauſat̉ a deo. Cōſequens igitur videt̉ ꝙ nec peccatū quod eſt accidens aīe qd̓ poſſit per carnis originē tradu ci; ad hoc aūt rationabiliter rn̄detur ꝙ licet in ſemine nō ſit anima. eſt tn̄ in ſemine virtus diſpoſitiua corporis ad anime receptionem. que cum corpori infunditur etiam eī ſuo modo cōformatur. eo ꝙ omnē receptum eſt in recipiē te ꝑ modum recipientis. Et ex inde videmus ꝙ filij ſimi lantur parētibus nō ſolum in defectibus corporalibus ſi cut ꝙ le ꝓſus generat leproſum ⁊ podagricus podagricū ſed etiā in defectibus anime ſicut iracundus iracundum ⁊ amentes ex amentibus naſcūtur. Quāuis eniꝫ pes qui eſt ſubiectū podagre nō ſit in ſemine nec aīa que eſt ſubie ctum ire vel amētie eſt tn̄ in ſemine virtus formatiua cor poralium mēbroꝝ ⁊ diſpoſitiua ad animā. Sed adhuc re manet dubitatio qꝛ defectus qui ex viciata origine trahū tur nō habent rōnem culpe. Nō em̄ merent̉ penam ſꝫ ma gis mīam. ſicut phūs dicit de eo qui naſcitur cecus vel qͦ cumqꝫ alio modo aliter orbatus. Et hoc ideo qꝛ de ratio ne culpe eſt ꝙ ſit voluntaria ⁊ in poteſtate homīs cui cul pa imputatur. Sic igitur ſi aliquis defectus in nos ꝑue nit per originem primi patentis non videtur in nobis ha bere rōnem culpe ſed pene. Et ideo dicendum eſt ꝙ ſicut peccatum actuale eſt peccatū perſone qꝛ per voluntatem perſone peccantis ꝯmittitur. ita peccatū originale eſt pec catum nature quod per voluntateꝫ principij humane na ture cōmiſſum eſt. Eſt enim cōſiderandum ꝙ ſicut diuer ſa corporis membra partes ſunt perſone vnius hominis ita omnes homines ſunt partes ⁊ quaſi quedaꝫ membra humane nature. Unde ⁊ porphirius dicit ꝙ participatio ne ſpē i plures homines ſunt vnus homo. Uidemus aūt ꝙ actus peccati exercitus per aliquod membrum puta ꝑ manū vel pedem nō habet rōnem culpe ex voluntate ma nus vel pedis. ſed ex voluntate totius hominis a qua ſicͣ a quodam principio deriuatur motus peccati ad ſingula membra. Et ſimiliter a voluntate ade qui fuit principiuꝫ humane nature tota inordinatio nature habet culpe rati onem in omnibus ad quos peruenit quātuꝫ ad hoc ꝙ ſuſ ceptiui ſunt culpe. Et ſicut pctm̄ actuale qd̓ eſt pctm̄ ꝑ ſone trahit̉ ad ſingula mēbra per aliquē actum ꝑſonalē ita peccatū origīale trahit̉ ad ſingulos hoīes ꝑ actū natu re qͥ eſt gn̄ratio. Et ita ſicut ꝑ genęrationē hūana natura trahit̉. ita etiā ꝑ gn̄ationē traducit̉ defectꝰ hūane nature qui ē conſecutus ex peccato primi parentis. Eſt aūt hic

Fomanos A C
defectus carētia originalis iuſticie que erat primo homi ni diuinitus collata: nō ſoluꝫ vt erat ꝑſona quedā ſingu laris ſed etiā vt erat principiū humane nature vt.ſ. eaꝫ ſi mul cuꝫ natura in poſteros traduceret. Et ideo ſimili mō amiſſionē huius originalis iuſticie ꝑ peccatū ad poſteros tranſmiſit hn̄tem in eis rōnem culpe rōne iam dicta. Et ideo dicit̉ ꝙ in proceſſu originalis peccati ꝑſona infecit naturam.ſ. adam peccās viciauit humanā naturā ſꝫ poſt modum in alijs natura viciata inficit ꝑſonā dum.ſ. geni to imputat̉ ad culpā nature vitiū ꝓpter voluntatē primi ꝑentis vt dictuꝫ eſt. Ex hoc aūt patet ꝙ licet primuꝫ pec catuꝫ pͥmi ꝑentis ꝑ originē traducat̉ in poſteros. alia ta men eius peccata vel etiā alioꝝ hominū in filios non tra ducunt̉. qꝛ per ſolū primū peccatū ſublatū eſt bonū natu re qd̓ erat per originē nature traducendū per alia ꝟo pec cata ſubtrahit̉ bonū gratie ꝑſonalis qd̓ nō trāſit ad alios poſteros ⁊ inde etiā eſt ꝙ ꝙͣuis peccatū ade deletum fue rit ꝑ ſuā penitentiā iuxta illud. Gap. 10. Eduxit illum a delicto ſuo. nō tn̄ eius pn̄ia d̓lere potuit peccatū poſtero rum qꝛ eius pnīa fuit ꝑ actū ꝑſonalē qꝛ vltra eius ꝑſonā nō ſe extendebat. Et ꝓpter hoc eſt vnuꝫ tantū originale peccatū qꝛ ſolus defectꝰ ꝯſequēs primū peccatū origina liter deriuat̉ ad poſteros. Et ideo apl̓us ſingulariter dic̄ per vnū hoīem peccatū in hūc mūdum intrauit. nō auteꝫ dixit pluraliter peccata qd̓ fuiſſet dicendū ſi de actualibꝰ loqueret̉. Dicit̉ aūt qn̄qꝫ pluraliter peccata originalia ſi cut in. p̄ſ. In peccatis ꝯcepit me mater mea. qꝛ ꝯtinet vir tualiter multa peccata in ꝙͣtum ex corruptione fomitis. in clinamur ad multa peccata. Sed videt̉ ꝙ peccatū origīa le nō intrauerit in hūc mūdum ꝑ vnū hoīem.ſ. adā ſꝫ ma gis per vnā mulierē.ſ. euam que pͥmo peccauit ſcd̓m illd̓ ecc. 25. A muliere factū eſt initiū peccati ⁊ ꝑ illā omnes morimur. Ad hoc rn̄detur in glo. dupliciter. Vno modo qꝛ ꝯſuetudo eſt ſcripture vt genealogie nō ꝑ mulieres ſꝫ per viros texant̉ ſicut patꝫ. Ma. 1. ⁊ Luc 3. Et ideo apo ſtolꝰ hic volēs quaſi genealogiā quādaꝫ peccati on̄dere nō fecit mentionē de muliere ſꝫ ſolū de viro. Alio mō qꝛ etiā mulier de viro ſūpta eſt. ⁊ ideo qd̓ eſt mulieris attri buit̉ viro. Pōt etiā alio mō dici ⁊ meliꝰ ꝙ cū pctm̄ origi nale traducat̉ ſimul cū natura ſicut dictū eſt. ſicut ꝑ virtu tem actiuā viri muliere materiā miniſtrāte natura tradu citur ita ⁊ pctm̄ originale. Unde ſi adā nō peccaſſet eua peccāte non ꝓpter hoc fuiſſet pctm̄ traductū ad poſteros Illa em̄ eſt cā quare xp̄us pctm̄ originale nō traxit qꝛ ex ſola femina ſine virili ſemine carnē accepit. Per hoc ver bum apl̓i aug. rn̄det iuliano heretico in hūc modū querē ti nō peccat iſte qui naſcit̉ nō peccat iſte qͥ genuit nō pec cat ille qui cōdidit. per quas igitur rimas inter tot preſi dia īnocētie peccatū fingis ingreſſum. Sed aug. reſpon det quid querꝭ latentē rimā cū habeat apertiſſimā ianuā. Nā ſcd̓m apoſtolū ꝑ vnū hoīem peccatū in hunc mūdum intrauit. Cōſequēter tāgit ingreſſum mortis in munduꝫ cū dicit. Et per pctm̄ mors.ſ. in hūc mundū intrauit ſecū dum illud ſap. pͥmo. Iniuſtitia mortis eſt acquiſitio. Ui detur aūt ꝙ mors nō ſit ex peccato ſed magis ex natura. vtpote ꝓueniens ex necceſſitate materie. Eſt em̄ corpus humanū ex cōtrarijs cōpoſitum. Unde eſt naturaliter cor ruptibile. Dicendū eſt aūt ꝙ natura humana dupliciter poteſt ꝯſiderari. Uno mō ſcd̓m principia intrinſeca et ſic mors eſt ei naturalis. vnde ſeneca dicit in libro de reme dijs fortuitoꝝ ꝙ mors natura eſt hominis nō pena. Alio modo pōt ꝯſiderari natura homīs ſcd̓m ꝙ per diuinā ꝓ uidentiā fuit ei per iuſticiā originalē ꝓuiſum. Que qui dem iuſtitia erat quedā rectitudo vt mens hominis eſſet ſub deo ⁊ inferiores vires eſſent ſub mente ⁊ corpus ſub anima ⁊ omnia exteriora ſub homine ita.ſ. ꝙ ꝙͣdiu mēs
hominis deo ſubderet̉ vires inferiores ſub̓derent̉ rationi et corpus anime indeficiēter ab ea vitā recipiēs ⁊ exterio ra homini vt.ſ. oīa ei ẜuitēt ⁊ nullū ex eis nocumētū ſenti ret. Hoc aūt ꝓuidentia diuina diſpoſuit ꝓpter dignita tem anime rōnalis que cū naturaliter ſit incorruptibilis debebat̉ ſibi incorruptibile corpus. ſed qꝛ corpus qd̓ ē ex cōtrarijs cōpoſttuꝫ opportebat eſſe organū ſenſus. ⁊ tale corpus ſcd̓m naturā ſuā incorruptibile eſſe nō pōt ſupple uit potentia diuina qd̓ deerat nature hūane dās aīe ꝟtu tem cōtinendi corpus incorruptibilit̓ ſicut faber ſi poſſet daret ferro ex quo cultellū fabricat ꝟtutē vt rubiginē nul lam cōtraheret. Sic ergo poſtꝙͣ mens hominis ꝑ pctm̄ eſt a dei ſubiectione auerſa. amiſit virtutē cōtinendi infe riores vires ⁊ etiā corpus ⁊ exteriora. ⁊ ſic incurrit mortē naturalē a cāis intrinſecis ⁊ violtiēā ab exterioribꝰ nocu mētis. ¶ Deinde cū dicit ita ⁊ in oēs ⁊c̄. Oſtendit vl̓ita tem huius ꝓceſſus ⁊ ꝙͣtum ad mortē ⁊ ꝙͣtuꝫ ad peccatū ordine tn̄ retrogrādo. Nā ſupra prius egit d̓ ingreſſu pec cati qͥ eſt cā ingreſſus mortꝭ. nūc aūt prius agit de vl̓itate mortis tanꝙͣ de manifeſtiori. ⁊ hoc eſt quod dicit. Et ita mors.ſ. vl̓ pctm̄ primi ꝑntis ꝑtrāſijt ī oēs qꝛ.ſ. per origi nem viciata contrahūt hoīes neceſſitatē moriendi. 2. ꝝ. 14. Oēs morimur. p̄ſ. Quis eſt hō qui viuit ⁊c. ¶ Deī de tāgit vl̓itatem ꝓceſſus peccati. cū dicit in quo omnes peccauerūt qd̓ ſicut aug. dicit in glo. pōt dupliciter intel ligi. Uno mō in quo.i. primo hoīe vel in quo.ſ. pctō. qꝛ ſcꝫ eo peccāte quodā modo oēs peccauerūt inꝙͣtuꝫ in eo erant ſicut in prima ſua origine. Sed cū xp̄us etiā origi neꝫ ex adā traxerit vt patet Luc. 3. Uidet̉ ꝙ etiā ipſe eo peccāte peccauerit. Ad hoc rn̄det aug. ſuꝑ gen̄. ad litte ram ꝙ xp̄us nō omni mō fuit in adam quo nos fuimus. nos em̄ fuimꝰ ⁊ ſcd̓ꝫ corpulentā ſubām ⁊ ſcd̓m ſemīalē ra tionē. xp̄us aūt fuit in eo ſolū ſcd̓ꝫ corpulentā ſbām. Qd̓ quidā male intelligētes putauerūt ꝙ tota ſubſtantia cor porum humanoꝝ que ꝑtinet ad veritatē humane nature fuerit actu in adam vt ꝑ quādaꝫ multiplicationē diuina virtute. factā. ſi qd̓ ſumptū eſt ab adaꝫ ſit in tāta quantita te corpoꝝ ampliatū. Sed hoc eſt incōueniēs oꝑa nature miraculo attribuere: preſertim qꝛ videmꝰ ꝙ corpus hūa num ꝙͣtumcūqꝫ ſit de veritate humane nature corrūpitur ⁊ accipit aliā formā. Unde qꝛ om̄e generabile eſt corrup tibile ⁊ ecōuerſo. oportet dicere ꝙ materia que ante gene rationē hoīs ſub alia forma ꝙͣ humana fuit: formā huma ne carnis aſſumpſerit ⁊ ſic nō totū qd̓ eſt in corporibꝰ no ſtris ad veritateꝫ nature pertinēs fuit. actu in eodem. ſed ſolum ſcd̓m originē ꝓut.ſ. effectus eſt in prīcipio actiuo Scd̓m hoc ergo intelligendū eſt ꝙ cū in noſtra generatio ne ſit ⁊ materia corporalis quā femina miniſtrat ⁊ vis ac tiua que ē in ſemine maris vtrūqꝫ per originē ducit̉ ab a dam ſicut in primū principiū. Et ideo dicimur in eo fuiſſe ⁊ ſcd̓m rōnem ſeminalē ⁊ ſcd̓m corpulentā ſubām. qꝛ ſcꝫ vtrūqꝫ ab eo ꝓceſſit. In generatiōe aūt xp̄i fuit corpulēta ſubſtātia qua traxit de ꝟgine. loco aūt rōnis ſeminal̓ fuit virtus actiua ſpūſſancti que non deriuat̉ ab adam ⁊ ideo nō fuit in adaꝫ ſcd̓m ſeminalē rōnem. ſed tm̄ ſcd̓m ſubſtā tiam corpulentā. Sic igitur nos accepimus pctm̄ ab adā et trahimus atqꝫ naturā humanaꝫ ab eo accipimꝰ ſicut a principio actiuo qd̓ eſt eſſe in eo ſcd̓m ſeminalē rōnem qd̓ quideꝫ nō cōpetit xp̄o vt dictū eſt. Uidetur vlteriꝰ ꝙ pec catum originale nō trāſeat in oēs. qꝛ baptizati a peccato originali purgātur per baptiſmū. ⁊ ita videtur ꝙ nō poſ ſint ī poſteros pctm̄ trāſmttere qd̓ non habent. Dicendū eſt aūt ꝙ per baptiſmū homo liberat̉ ab originali peccato ꝙͣtum ad menteꝫ ſed remanet peccati infectio ꝙͣtum ad carnem. vnde. infra. 7. dicit apl̓us. Ego ipſe mente ſer uio legi dei carne aūt legi peccati. Homo aūt nō generat

V. Ca
mente carnales filios ſed carne. et ideo non trāſmittit no uitatem xp̄i ſed vetuſtatem ade. Lectio quarta. Sque ad legē enim peccatuꝫ erat in mundo. Peccatum autem nō impu tabatur cum lex non eſſet. ſed reg nauit mors ab adam vſqꝫ ad moyſen: etiā in eos qui non peccauerunt in ſimilitudineꝫ p̄ uaricationis ade. qui eſt forma futuri. Poſtꝙͣ apl̓us oſtēdit originē pctī et mortꝭ ſiue ingreſſuꝫ vtriuſqꝫ in mūduꝫ: hic manifeſtat qd̓ dixerat ⁊. primo ma nifeſtat ip̄m dictū. ſcd̓o manifeſtat ſimilitudinē quā innu ebat dicens ibi. Propterea ſicut ⁊cͣ. tercio exponit ſimili tudinē ibi. Qui eſt forma futuri ⁊cͣ. Dixerat auteꝫ ꝙ pec catum et mors in oēs trāſierunt et hoc qͥdem ẜm expoſiti onem augꝭ. manifeſtare intendit ꝑ hoc ꝙ etiam ſub lege peccatū remanſit quaſi lege illud excludere non valente. Circa qd̓ duo facit. primo manifeſtat ꝓpoſitū qͣntum ad peccatum. ſcd̓o quantum ad mortē ibi. Sed regnauit ⁊cͣ. Circa primum duo facit Primo oſtendit peccatuꝫ fuiſſe etiaꝫ ſub lege. ſcd̓o quid circa peccatū lex fecit ibi. Pec catū aūt ⁊cͣ. Dicit ergo primo dictū eſt ꝙ omnes peccaue rūt in adā qꝛ nec etiā lex pctm̄ abſtulit. Vſqꝫ ad legē id ē etiā ſub lege. vt ly vſqꝫ teneat̉ incluſiue Pctm̄ erat ī mū do qd̓ qͥde pōt intelligi et de lege nature ⁊ de lege moyſi. ſil̓r ⁊ de pctō actuali ⁊ de pctō originali. Peccatū em̄ ori ginale erat in ꝑuulo vſqꝫ ad legem nature. id eſt vſqꝫ ad vſum rationis ꝑ quem homo huiuſmodi leges aduertit psͣ. In peccatis cōcepit me mater mea. Nec tn̄ ceſſat hoc peccatū lege naturali adueniēte in hoīe. ſed magis excre ſcit ꝑ additionem pctī actualis qꝛ vt dicit̉ eccꝭ. 7. Non ē homo iuſtꝰ in terra qͥ faciat bonū ⁊cͣ. Sed ſi intelligamꝰ de lege moyſi. tunc ꝙ dicitur peccatū fuiſſe in mūdo vſqꝫ ad legem. poteſt intelligi nō ſolū de originali ſed etiam d̓ actuali. quia et ante legem et ſub lege peccatū vtrūqꝫ ꝑ manſit. ꝓuer. 20. Quis poteſt dicere mūdū eſt cor meū. Quāuis aūt lex pctm̄ nō auferret: peccati tn̄ cognitioneꝫ fecit qd̓ antea non cognoſcebatur. Unde ſubdit. Pecca tum aūt nō imputabatur. Qd̓ quidē planū eſt ſi intelliga tur de lege naturali. Quāuis em̄ peccatū originale ſit in paruulo ante legem naturalem et reputet̉ ei a deo: non ta men imputatur ei apud hoīes. Si aūt intelligatur de le ge moyſi planū ē qͣntū ad aliqͣ pctā actualia ꝙ nō īputa bantur ante legem ſicut illa que ſpecialiter ſunt per legē ꝓhibita. q̄ hoīes peccata nō reputabāt ſicut qd̓ dicit̉ exo. 20. Non cōcupiſces ⁊cͣ. Imputabant̉ tamē q̄dā peccata ꝓut erāt cōtrā legem nature. Un̄ et gen̄. 39. Ioſeph legi tur in carcerē miſſus ꝓpter adulteriū ſibi impoſitū ¶ Cō ſequēter agit de morte dicēs. Quāuis peccata ante legē nō imputarētur tamē mors ſcꝫ ſpūalis id eſt peccatum vl̓ eterna damnatio de qua dicitur in psͣ. Mors peccatoruꝫ peſſima. regnauit id ē poteſtatē ſuā exercuit in homines ducēdo eos in dānationeꝫ ab adam ꝑ quē pctm̄ intrauit in mundum. vſqꝫ ad moyſen. ſub quo data eſt lex. Io. 1. Lex ꝑ moyſen data eſt. non ſolum in eos qͥ peccauerunt actualiter ſed etiam in eos qui non peccauerunt in ſimili tudinē preuaricationis ade q̄ actualiter peccauit. oſee. 6. Ipſi aūt ſicut adā trāſgreſſi ſunt pactuꝫ ⁊cͣ. vſqꝫ ibi. Pre uaricati ſunt in me quia etiam pueri damnationē incur rebāt. Poteſt etiā et ſub hoc ſēſu ītelligi de morte corꝑa li ꝑ quā manifeſtat̉ pctm̄ fuiſſe etiaꝫ cū nō imputabat̉ qͣſi dicat. pctm̄ aūt nō imputabat̉ante legē ſꝫ ex hoc dep̄hēdit̉ fuiſſe qꝛ regnauit mors ſcꝫ corꝑalis. prīo qͥdē aliqͣs paſſio nes inducendo puta famem et ſitum. et egrititudinem. et
tandem totaliter diſſoluendo. etiam in eos qui nō pecca uerūt in ſimilitudinem preuaricationis ade. id eſt in pue ros qui non peccauerunt actual̓r. quoniā etiā ip̄i mortem corporalē antea ⁊ poſtea patiunt̉ ẜm illd̓ psͣ. Quis ē ho mo qui ⁊cͣ. Ambroſius autē aliter iſta verba expoſuit ſcꝫ de peccato actuali tantum et de lege moyſi. Et ẜm euꝫ in ducuntur hec verba ad manifeſtandum ꝙ per primū pa rentem peccatū in hunc mundū intrauit et in omnes tran ſiuit. vſqꝫ eniꝫ ad legem id eſt ante legem moyſi peccatū erat in mundo ſcꝫ pctm̄ actuale. Hoīes enim multiplicit̓ peccabāt contra legē nature. Unde dicit̉ gen̄. 13. Hoīes ſodomite peſſimi erant. peccatum aūt nō imputabatur cū lex non eſſet qd̓ eſt intelligendum nō quin imputaret̉ qͣſi punienduꝫ apud hoīes cū qͥdā legantur ante legem puni ti ab hoībus pro peccatis. vt patet gen̄. 39. et. 4. Sed nō īputabat̉ qͣſi a deo puniēdū. Tunc enī nō credebāt hoīes ꝙ deꝰ hūana facta vel puniret vel p̄miaret. ẜm illd̓ Iob. 22. Circa cardines celi ꝑambulat nec nr̄a cōſiderat. Sꝫ poſtea lege diuinitus data innotuit qꝛ peccata imputan tur a deo ad penā et nō ſolum ab hoībus. Et ideo qꝛ ho mines nō credebāt ſe puniendos a deo ꝓ pctīs. libere et abſqꝫ freno peccabāt vbi humanū iudicium nō timebāt. Et ideo ſubdit. Sed mors id eſt pctm̄ regnauit id ē om̄i modā ſuam poteſtatem exercuit ab adaꝫ vſqꝫ ad moyſen excluſiue. Nam ꝑ moyſen data eſt lex que incepit regnuꝫ peccati diminuere. incutiens timorem diuini iudicij. ẜm illud deu. 5. Quis det eos talem habere mentē vt time ant me et cuſtodiant vniuerſa mādata mea? Regnauit in ꝙͣ peccatum vſqꝫ ad moyſen nō tamē in omnes ſed ī eos qui peccauerunt in ſimilitudinem. preuaricationis ade. Dicit enim ambroſius in antiquis libris nō inueniri hāc negationē. non. Unde credit a corruptoribꝰ appoſitum. Adam quippe magis credidit ꝓmiſſioni diaboli ꝙͣ com monitioni diuine. vt patet gen̄. 3. Et ita qudāmodo dia bolum pretulit deo. Sic igitur in ſimilitudiē p̄uaricatio nis ade p̄uaricantur ydolatre qui relicto dei cultū diabo lum colūt. In tales ergo mors id ē peccatū totaliter reg nauit. quia eos oīo poſſedit. Fuerunt aūt ante legē moy ſi viri dei cultores qͥ et ſi peccarent nō tamē peccatum in eis regnabat qꝛ non totaliter eos a deo ſeꝑabat. ſed pecca bant ſub deo id eſt ſub fide vnius dei etiā ſi peccarēt mor taliter vel ſub caritate dei cum peccabant venialiter. Ex vtraqꝫ harum expoſitionū poteſt cōflari tertia q̄ magis vi detur ad intentionē apl̓i ꝑtinere. Dixerat enim ꝙ ꝑ vnū hoīem peccatū in hūc mundum intrauit et quia peccatū eſt tranſ greſſio legis diuine. poſſet alicui videri ꝙ hoc nō eſſet verū quantum ad tempus ante legem preſertim cū ſupra quarto dixerit. Ubi nō ē lex nec preuaricatio. Et ideo poſſet aliquis credere ꝙ non ꝑ vnum hominem pec catum in mūdum intrauit ſed magis per legem. Et ideo ad hoc excludendū dicit. ꝙ vſqꝫ ad legem id ē tēpus an te legem pctm̄ erat in mūdo. et originale et actuale. non tn̄ erat peccatū cognituꝫ. preſertim qͣſi a deo puniēdum. Et hoc ē qd̓ ſubdit. Peccatū aūt nō imputabatur ſcꝫ qͣ ſi contra deum exiſtens. cū lex ſcꝫ diuinitus data nō eſſet Fuerunt enim aliqui vt phūs dicit in quīto ethi. qͥ credi deruūt ꝙ nihil eſt iuſtū naturaliter ⁊ ꝑ cōſequēs nec iniu ſtum. ſed ꝑ ſolā poſitionē legis humane. Et ẜm hoc non imputabat̉ aliqd̓ pctm̄ qͣſi cōtra deum exiſtēs. et p̄cipue peccatū originale id eſt nō cognoſcebat̉. Sed ꝙ iſta repu tatio hoīm eſſet falſa on̄dit̉ per effectum qꝛ mors corpora lis regnauit ab adam ꝑ quem intrauit originale pctm̄ in mundū viqꝫ ad moyſen ſub quo data fuit lex. et ita cum mors ſit effectus peccati precipue originalis. manifeſtum eſt ꝙ ante legem fuit peccatū originale in mundo. Et ne aliquis dicat ꝙ moriebantur ꝓpter peccata actualia. ad

Ad Bomanos
hoc excludendū dicit ꝙ regnauit etiam in eos qͥ non pec cauerunt ꝓprio actu ſcꝫ pueros et etiā ī iuſtos q̄ nō pec cauerūt mortaliter qͥ tn̄ peccauerunt in prīo hoīe vt ſupra dictuꝫ eſt. Et ideo ſubdit. In ſimilitudinē preuaricatio nis ade inqͣntum ſimilitudinē illius pctī traxerunt ꝑ ori ginē ſimul cū ſimilitudine nature. qͣſi dicat ꝙ moriebātur abſqꝫ ꝓprio peccato: demōſtrat ꝙ ī eis erat diffuſa ſil̓itu do peccati ade ꝑ originē. Et hoc eſt qd̓ apl̓us manifeſtare intydit ſcꝫ ꝙ ꝑ adam peccatū originale in mūdum intra uit. ¶ Deinde cū dicit. Qui eſt forma futuri ⁊cͣ. exponit ſimilitudinem que intelligebatur in aduerbio. ſicut. Un̄ dicit. qui ſcꝫ adam eſt forma id ē figura quedā futuri id ē xp̄i tamē ꝑ cōtrariū. Nam ſicut ꝑ adam peccatum ⁊ mors in mūdum intrauit: ita ꝑ xp̄m intrauit iuſticia et vita.I. corin. 15. Primus homo de terra terrenus. ſcd̓us d̓ celo celeſtis. Sunt aūt et alie ſil̓itudines inter xp̄m et adaꝫ ꝙ ſcꝫ ſicut corpus ade formatū ſine coitu ita ⁊ corpus chriſti de virgine et ſicut de latere dormiētis ſumpta eſt mulier ita ex latere xp̄i dormiētis in cruce fluxit ſanguis ⁊ aqua vt dicitur Ioh̓. 19. que ſignificat ſacramenta quibus eſt formata eccleſia. Lectio quinta. Ed non ſicut delictum ita et donuꝫ. Si eniꝫ vnius delicto multi mortui ſinit: multo magis gratia dei et do num in gratia vnius hoīs ieſu chriſti in plu res abundauit Et nō ſicut per vnum pecca tum ita et donum Nam iudicium quideꝫ ex vno in cōdemnationem. gratia auteꝫ exͣ mul tis delictis in iuſtificationem. Si enim vniꝰ delicto mors regnauit per vnum: multo magis abundantiam gratie et donationis et iuſticie accipientes in vita regnabūt per vnum ieſum xp̄m Igitur ſicut per vniꝰ de lictum in omnes homines in condēpnatio nem: ſic et per vniꝰ iuſticiam in om̄es hoīes in iuſtificationem vite Sicut eniꝫ per inobe dientiam vnius hoīs peccatores conſtituti ſunt multi: ita et per vnius obeditionē iuſti conſtituentur multi. Poſtꝙͣ apl̓us poſuit ingreſſū peccati in hunc modum: h̓ agit de ꝓgreſſu gr̄e abolentis peccatū. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit quō per xp̄i gr̄am remotū eſt pctm̄ qd̓ ꝑ vnū hoīem in mūdum intrauit. ſcd̓o oſtēdit quomō per gratiā xp̄i peccatū eſt remotum qd̓ lege adueniēte ſu perhabūdauerat ibi. Lex aūt ſubintrauit ⁊cͣ. Oſtēdit au tem ꝙ per gratiam xp̄i remouet̉ peccatū ꝑ adam introdu ctum in mūdum. cōparādo gratiam xp̄i peccato ade quia ſcilcꝫ plus poteſt gr̄a xp̄i ī bono ꝙͣ pctm̄ ade in malo. Et circa hoc duo facit. primo comparat ip̄as cauſas ſcꝫ gr̄aꝫ xp̄i peccato ade. ſcd̓o ponit cōparationem eaꝝ qͣntuꝫ ad effectus ibi. Et nō ſicut ꝑ vnum ⁊cͣ. Circa primuꝫ duo fa cit. primo ꝓponit cōparationē. ſcd̓o manifeſtat eam ibi. Si enim vnius ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Dictū eſt ꝙ adā eſt forma futuri. Sed non ſicut delictum ⁊cͣ. Quaſi dicat. non eſt eſtimandum ꝙ Fante efficatie ſit delictuꝫ ade quā te ē gr̄e donū xp̄i. Cuiꝰ ratio iſta qꝛ peccatū ꝓcedit ex in firmitate volūtatis humane. gratia aūt ꝓcedit ex immen fitatę bonitatis diuine quā manifeſtū eſt voluntati huma ne prefertiꝫ infirme preferri. Et ideo virtus gratie dei ex
cedit omnie pctm̄ Et ideo dicebat dauid. Miſerere mei deus ſcd̓m magnam miẜicordiā tuaꝫ. Et ꝓpter hoc iuſte reprobat̉ verbum cayn gen̄. 4dicentis. Maior eſt iniqui tas mea ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Si enim vnius ⁊cͣ. mani feſtat qd̓ dixerat ſcꝫ ꝙ donū gratie dei excedit delictū ade dicens. Si em̄ delicto vnius ſcꝫ ade multi mortui ſunt id eſt ſi ex delicto ade peccatū et mors trāſiuit in multos ali os. qꝛ in omnes qͥ in eo peccauerunt. multomagis gratia dei et donum id ē gratuitū dei donū. vt ly. ⁊ expoſitiue te neatur. Ul̓ gratia dei refert̉ ad remiſſionē peccati. ſupra eodē. Iuſtificati gratꝭ ꝑ gr̄aꝫ ipſiꝰ ⁊c̄. Donū aūt refert ad bona ſuꝑaddita vltra remiſſionem pctōꝝ vt dicit̉ in psͣ. ſcd̓m aliam litterā. Dedit dn̄s dona homībus multo inꝙͣ magis huiuſmodi gratia et donū abundauit in plures id eſt in multos. Quanto enim aliquid eſt potentius tanto magis ſe poteſt ad multa extendere. Peccatum autem ade ad multos ſe extendit qd̓ probatur per mortē. Unde ſignāter dicit ꝙ vnius delicto multi mortui ſunt. Mors enim argumentum eſt peccati originalis vt sͣ. dictum eſt ade Qaucūqꝫ die comederis ⁊cͣ. Gratia dei que ē fortior multo ampliꝰ ad multos extenditur. heb̓. 2. Qui multos filios in gloriam adduxit. Notandū eſt aūt ꝙ dicit. abū dauit. qꝛ non ſolum gr̄a dei ꝓceſſit in multos ad deletio nem peccati ꝑ adam inducti. ſed etiam ad peccata actua lia delēda ⁊ ml̓ta alia bona cōſequēda. 2. corī. 9. Potēs eſt autē dn̄s omnē gratiā habūdare facere in vobis. Sic̄ enim peccatū ex vno hoīe habundauit in ml̓tos ex prima ſuggeſtione diaboli ita et gratia dei ꝑ vnuꝫ homine ꝓceſ ſit ad ml̓tos. Unde ſignāter addit. In gr̄a id eſt ꝑ gratiā vnius hominis ieſu xp̄i. Sic enim a deo gr̄a in multos effunditur: vt eam ꝑ xp̄m accipiant in quo oīs plenitudo gratiarum inuenit̉ ẜm illud. Io. 1. De plenitudine eius om̄es accepimus gratiam ꝓ gr̄a. Sic aūt legēda eſt litte ra ẜm expoſitionem augꝭ. vt hoc quod dicit̉ plures. non accipiatur cōparatiue ſed abſolute. et ita vult ꝙ attenda tur cōparatio qͣntū ad hoc ꝙ ſi delictū vnius ade ꝓceſſit in multos. ml̓tomagis gr̄a vnius xp̄i in ml̓tos. Sed ẜm ambroſium ly. plures accipitur cōparatiue vt ſit ſenſus ꝙ delicto id ē peccato actuali vnius ſcꝫ ade multi nō oēs mortui ſunt ſcꝫ morte peccati imitando ſcꝫ peccatū ip̄ius ade ꝑ ydolatriā. vt ſupra expoſitū eſt Sap̄. 13. dicitur de ydolatris. Infęlices aūt ſunt et inter mortuos ſpes eorū. Et multomagis gratia dei habundauit in ꝓlures ſcꝫ ꝙͣ in ydolatris qui peccauerunt in ſimilitudinem ade. qꝛ nō ſo lum eoꝝ peccata tolluntur ꝑ gratiā xp̄i: ſed etiā pctā eoꝝ qui in fide vnius dei ꝑmanſerunt. Mih̓. vltīo Deponet iniqͥtates nr̄as ⁊ ꝓiſciet oīa peccata nr̄a. ¶ Deinde cum dicit. Et nō ſicut ⁊cͣ. comparat xp̄i gratiam pctō ade ꝙͣtū ad effectum qꝛ nō ſolum vtrūqꝫ in multos redundat. ſed etiā maiorē effectū habet gratia xp̄i ꝙͣ pctm̄ ade. Et circa hoc tria facit. primo ꝓponit qd̓ intēdit. ſcd̓o māifeſtat ꝓ poſitū ibi. Nam iudiciuꝫ ⁊cͣ. tertio ꝓbat ibi. Si em̄ vniꝰ ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Nō ſolū hoc dictuꝫ eſt ſcꝫ ꝙ chriſti gr̄a magis abūdat in multos ꝙͣ peccatū ade ſed etiam in eis maiorem effectuꝫ facit. Et hoc eſt qd̓ dicit. Et nō ſicut ꝑ vnū pctm̄ ita et donū Quaſi dicat. Nō tantꝰ effetꝰ ſeqͥ tur ꝑ vnum pctm̄ ade in multis ꝙͣtus cōſeqͥtur in multis ꝑ donū gr̄e xp̄i. Potētioris em̄ cauſe potētior eſt effectꝰ Un̄ cū dictum ſit gratiam eſſe potentiorem ꝙͣ pctm̄ ade. ꝯſequēs eſt ꝙ maiorē effectū efficiat. ¶ Deinde cū dicit Naꝫ iudiciū ⁊c̄. manifeſtat qd̓ dixerat dicēs. Nā iudiciū .i. diuina punitio ꝓcedit qͥdem ex vno ſcꝫ pctō primi pa 4 rentis in cōdēnationeꝫ ſcꝫ oīm hominū qꝛ in illo peccāte peccauerunt. ẜm illud qd̓ ſupra dictū eſt ꝙ mors in oēs prranſijt in quo omnes peccauerūt. gr̄a aūt dei que dat̉ ꝑ xp̄m ꝓcedit ex multis delictis id eſt nō ſolū ex illo vno

V. CA
originali ſed etiam ex multis actualibus. In iuſtificatio nem id ē ꝑfectaꝫ emundationē.i. cor. 6. Et hoc quidem fuiſtis aliquando ſꝫ abluti eſtis ſed ſanctificati eſtis ſed iu ſtificati eſtis. ¶ Deinde cū dicit. Si eniꝫ ex vniꝰ ⁊cͣ. Pro bat qd̓ dixerat ſcilicet ꝙ gratia chriſti ꝓcedit ex ml̓tis de lictis in iuſtificationē. ⁊ primo quidē hoc ꝓbat ex poſteri ori. ſcd̓o ex priori ibi. Sicut em̄ ⁊c̄. Circa primū cōſide randum eſt ꝙ apl̓us in premiſſa cōparatione nō ponit ſi bi reſpondētia ſcꝫ res eiuſdem generis. Nam ex ꝑte pctī ponit condēnationem que ꝑtinet ad penā. ex ꝑte autem gratie ponit iuſtificationē que nō ꝑtinet ad premiū ſꝫ ma giſ ad ſtatū meriti. Sic igitur apl̓us intēdit ꝑ hoc qd̓ di cit ꝙ peccatū inducit cōdēnationem oſtendere ꝙ gr̄a in ducat iuſtificationē. Et vtit̉ tali ratione. Sicut cōdēna tio mortis ꝓcedit ex peccato primi parētis: ita regnū vite ꝓcedit ex gr̄a xp̄i. Hec em̄ duo vniformiter ſibi correſpō dent ſed ad regnū vite nullus poteſt ꝑuenire niſi ꝑ iuſtici am. ergo ꝑ gr̄am xp̄i hoīes iuſtificātur. primo ergo ponit premiſſas. ſcd̓o infert cōcluſionem intētam ibi. Igitur ſic̄ per vnius ⁊cͣ. primā aūt ꝓpoſitionē ꝓponit dicens. Si enim ex delicto vnius hoīs mors regnauit ꝑ vnum homi nē qꝛ ſicut ſupra eodem dictū eſt per vnū hoīem pctm̄ in trauit et ꝑ peccatū mors. multomagꝭ hoīes regnabūt in vita ſcꝫ eterna ꝑ vnum ieſum xp̄m qui dicit Ioh̓. 10. Ego veni vt vitam habeant ⁊ abūdantius habeāt. ꝑticipando ſcꝫ eternitatē vite. q̄ quidē abūdantia hic ꝑ regnum deſig natur. Unde dicit̉ apo. 20. Ꝙ regnabunt cū xp̄o annis mille.i. eterno tēpore. Minorē autē deſignat interponē do abundantiam gr̄e xp̄i et donationis ⁊ iuſticie accipiē tes. Quaſi diceret ad regnū vite hoīes ꝑuenire non poſ ſūt niſi hoc accipiēdo ita ꝙ gratia xp̄i referat̉ ad dimiſſio nē peccati quā nulla merita precedere poſſunt. et ideo oīo gratie deputatur. ſi enim ex operibus iā non ex gr̄a vt di citur infra iio. Ꝙ aūt dicit̉ donationis referēdum eſt ad dona gratiarū qͥbus hoīes ꝓmouent̉ in bona. Heſter. 2. Largitus eſt dona iuxta magnificētiā principaleꝫ ⁊cͣ. Ꝙ autē dicit iuſticie referendū eſt ad rectitudine oꝑuꝫ.1. cor 1. Qui factus eſt nobis a deo iuſticia. ¶ Deinde cū dicit Igitur ſicut ⁊cͣ. Infert cōcluſionē intentā que idem cōti net cū eo qd̓ ſupra premiſſum eſt. videlicet ꝙ ſicut ꝑ vniꝰ delictum ade diuinum iudicium ꝓceſſit in oēs homines qui carnaliter naſcuntur in cōdēnationē mortis. ſic et ꝑ vnius ſcꝫ iuſtitiam xp̄i diuina gr̄a ꝓceſſit in om̄es homi nes in iuſtificationem vite id eſt que ducit ad vitaꝫ. Sed videtur hoc eſſe falſum. Non enim om̄es homines iuſti ficant per xp̄m. ſicut omnes homines moriūtur per adā. Sed dicendum ꝙ intelligendum eſt ꝙ ſicut om̄es hoīes qui naſcuntur carnaliter ex adam incurrunt cōdēnationē per eius peccatumi: ita omnes qui renaſcūtur ſpūaliter ꝑ xp̄m adipiſcuntur iuſtificationem vite. quia vt dicit̉ Ioh̓ 3º. niſi quis renatꝰ fuerit denuo ex aqua et ſpū ſancto no poteſt ⁊cͣ. Quamuis poſſit dici ꝙ iuſtificatio xp̄i tranſit in iuſtificationem oīum hominū quātum ad ſufficientiaꝫ licet quantū ad efficientiam ꝓcedat in ſolos fideles. Un̄ dicitur.i. thi. 4. Qui eſt ſaluator omniū hominum ma xime aūt fidelium. Ex hoc aūt qd̓ hic dicitur acciꝑe de bemus ꝙ ſicut nullus morit̉ niſi per peccatū ade: ita nul lus iuſtificatur niſi ꝑ iuſticiā xp̄i que ꝗdem eſt ꝑ fidē ipſiꝰ ẜm illud qd̓ ſupra 3ª dictū eſt iuſticia dei ꝑ fidē ieſu chri ſti in omnes qui credunt in eum. In eum aūt crediderūt homines nō ſolum qui ſunt poſt eius incarnationem: ſed etiam qui eius incarnarionē preceſſerunt. Sicut enī nos credimus eum natuꝫ et paſſum: ita ipſi crediderūt naſci turum et paſſurum. Vnde eadem eſt fides noſtra et eoruꝫ 2. corinth̓. 4. Habentes eundem fidei ſpūm ⁊cͣ. Sic igit̉ ꝓbatum eſt ꝙ gr̄a xp̄i ꝓcedit ad multorū iuſtificationem
ex poſteriori ſcꝫ ex regno vite. ¶ Conſequenter cum dicit̉ Sicut em̄ ⁊cͣ. probat ideꝫ ex pͥori. Cauſe em̄ ſunt ſimiles ſuis effectibus Inobediētia aūt primi ꝑentis que habet rationē iniuſticie cōſtituit peccatoreſ ⁊ iniuſtos. Igit̉ obe dientia xp̄i que habet rationē iuſticie cōſtituit iuſtos. Et hoc eſt qd̓ ſupra dictū eſt ꝙ gr̄a ꝓcedit in om̄es hoīes in iuſtificationē. Sed videt̉ eſſe dubium qd̓ dicit ꝙ ꝑ inobe diētiam vnius hoīs peccatores cōſtituti ſunt multi id eſt omnes qͥ ab eo naſcunt̉ ẜm rationem ſeminalē. Primum enim eius pctm̄ videt fuiſſe ſuꝑbia magis ꝙͣ inobedētia. ſcd̓m illud Eccꝭ. 10. Initiū oīs pectati ſuꝑbia Sed dicē dum eſt ꝙ ſicut ibidē dicitur initium ſuꝑbie facit hoīes apoſtatare a deo. qꝛ ſcꝫ prima pars ſyꝑbie cōſiſtit in hoc ꝙ homo nō vult ſubijci: preceptis diuinis qd̓ ad inobedi entiam ꝑtinet. Unde primū hoīs peccatū fuiſſe videtur inobedientia nō ſcd̓m actum exteriorem ſed ſcd̓m interi orem motum ſuꝑbie quo voluit diuino precepto cōtraire. Unde eiꝰ inobediētiā dn̄s arguit gen̄. 3. Quia audiſti vo cem vxoris tue et comediſti de ligno de quo preceperam tibi ne comederes ⁊cͣ. Obedientia aūt chriſti hic dicitur ſcd̓m quā precepto patris obediēs mortem ſuſtinuit ꝓ ſa lute noſtra. ſcd̓m illud. phil. 2. Factꝰ eſt obediēs vſqꝫ ad mortem ⁊cͣ. Nec eſt cōtrariū qd̓ alibi dicitur xp̄s ex carita te mortuus vt patet ephe. 5. Quia hoc ip̄m ꝙ obediuit proceſſit ex dilectione quā habuit ad patrē et ad nos. Et eſt attendendum ꝙ per obedientiam ⁊ iuobedientitiam ꝓbat nos per vnū peccatores effici et per vnuꝫ iuſtificari quia iuſticia legalis que eſt omnis virtus attenditur in obſeruatioue preceptorum legis. quod ꝑtinet ad rationē obedientie. Iniuſticia aūt illegalis que eſt omnis malitia vt dicitur in. 5. ethicorū. attenditur in tranſgreſſione mā datorum legis que pertinet ad rationeꝫ inobediētie. Sic ergo cōuenienter dicitur ꝙ ꝑ inobedientiam conſtituunt̉ homines iuſti ⁊ ꝑ inobedientiā peccatores. Lectio ſexta Ex autem ſubintrauit vt abunda ret delictum. Ubi autem abunda uit delictum. ſuper abūdauit ⁊ gra tia. vt ſicut regnauit peccatum in mortem: ita et gratia regnet per iuſticiam in vitam eternam. per ieſum xp̄m dn̄m noſtrum. Poſtꝙͣ apoſtolus oſtēdit ꝙ per donū gratie xp̄i ſubtrahi tur peccatū qd̓ per adam in hunc mūdum intrauerat: hic oſtendit ꝙ per gratiam chriſti tollit̉ peccatum quod lege ſuperueniente abundauerat. Et circa hoc duo facit. pri mo ponit abundantiam peccati que fuit per legem. ſcd̓o abſolutionem peccati que eſt per gratiam xp̄i ibi. Ubi a bundauit ⁊cͣ. Dicit ergo primo. dictum eſt ꝙ per obediē tiam vnius hoīs iuſti cōſtituuntur multi. non aūt lex hoc facere potuit ſed potius lex ſubintrauit vt ſuꝑabundaret delictū. Circa quod apl̓i dictum duplex occurrit dubitatō Primo quidem de hoc ꝙ dicit legem ſubintraſſe id ē la tenter intraſſe poſt culpam originalem ⁊ actualē. vel poſt naturalem legem vt glo. dicit. Non em̄ lex occulte intra uit ſed manifeſie data fuit ẜm illud Io. 18. Non in abſcō dito locutus ſum. Dicendū eſt ergo ꝙ licet ipſa legiſlatio fuerit data in manifeſto: tamē myſteria legis erant in oc culto: ⁊ precipue quo ad intentionē dei circa legem feren dam que peccatum oſtenderet non ſanaret: ẜm illd̓ infra. i1. Quis cognouit ſenſum domini ⁊cͣ. Poteſt etiam dici ꝙ lex ſub intrauit.i. quaſi media intrauit inter peccatū ho minis ⁊ donū gratie chriſti: quoꝝ vtrūqꝫ ſupra dixerat ꝑ vnū ad plures tranſiſſe. Secūda aūt dubitatio eſt de hoc ꝙ dicit legem ſubintraſſe vt abundaret delictū. Sic em̄ d ij
d ij

Ad Romanos
videtur ꝙ abundantia delicti ſit finis legis. ⁊ ita ſequitur ꝙ lex ſit mala: quia cuiꝰ finis malus eſt ipſum quoqꝫ ma lum eſt. et hoc eſt contra illud. 1. Tti. 1. Scimus quidem ꝙ lex bona eſt ⁊cͣ. Ad hoc aūt reſpondet̉ in gloſa triplici ter. Primo quidē vt dicamus ꝙ ly. vt. non ponitur cau ſaliter ſꝫ conſecutiue. Non em̄ ad hoc fuit data lex vt. pec catum abūdaret quin potius lex quantū in ſe fuit peccatū prohibuit. ẜm illud psͣ. In corde meo abſcondi eloquia tua vt non peccem tibi. Sed lege data conſecuta eſt abū dantia delictorum dupliciter. Vno quidē modo quantuꝫ ad peccatorū multitudinē. lex em̄ licet peccatum demon ſtret peccati tamē concupiſcentiā nō auferebat. Cum aūt alicui prohibet id quod concupiſcit. vehemētius in con cupiſcentiā illius exardeſcit. ſicut ⁊ fluuius appoſita obi ce fortius fluit ⁊ obicem frangit. Cuius ratio poteſt eē tri plex. Una quidē illd̓ qd̓ ſubiacet hominis poteſtati nō re putat aliqͥs ꝓ magno: ſed illud qd̓ eſt extra hominis po teſtate apprehendit̉ ab homine quaſi magnū. Prohibitō aūt eius qd̓ cōcupiſcit̉ ponit illud qd̓ ꝓhibet̉ quaſi extra hominis poteſtatē. ⁊ ideo cōcupiſcentia magis exardeſcit in rem concupitā dum prohibet̉. Secunda ratio eſt quia interiores affectiones quādo interius retinent̉ ita ꝙ exte rius non deriuētur ex hocipſo magis interius incendūt̉. ſicut patet in dolore ⁊ ira que dum interius clauſa tenent̉ magis augent̉. ſi aūt exterius quoquo modo prodeāt: eo rum virtus diminuit̉. prohibitio aūt ꝓpter timoreꝫ pene cogit hominē vt concupiſcentiā ſuā ad exteriora non pro ducat. ⁊ ideo ipſa concupiſcentia interius retenta magis inflāmat̉. Tertia ratio eſt qꝛ illud qd̓ non eſt nobis ꝓhi bitum apprehēdimus quaſi poſſibile fieri quādocūqꝫ nō bis placuerit. ⁊ ideo multotiēs oportunitate exiſtente il lud vitamus: ſed quādo aliquid eſt ꝓhibitū apprehendit̉ a nobis vt non ſemꝑ a nobis haberi poſſit. ⁊ ideo quādo opportunitas dat̉ ſine timore pene illud cōſequēdi prom ptiores ad hoc ſumus. Et inde eſt ꝙ data lege que concu piſcentie vſum ꝓhibebat ⁊ tn̄ ipſam cōcupiſcentiā nō mi tigabat. concupiſcentia ipſa magis feruenter homines ad peccata ducebat. Vnde dicit̉. Ezech̓. 5. Iſta eſt hieruſalē in medio gentiū poſui eam ⁊ in circuitu eius terras. ⁊ cō tempſit iudicia mea vt plus eſſet impia ꝙͣ gētes. Sed ẜm hoc videt̉ ꝙ omnis lex humana que gratiam nō cōfert di minuentē concupiſcentiā: faciat abundare peccata. quod eſt contra intentiones legiſlatorū quia ad hoc tendunt vt ciues faciant bonos. vt patet ꝑ ph̓m ⁊ethicoꝝ. Sed dicē dum ꝙ alia eſt intentio legis humāe ⁊ alia legis diuine. Lex em̄ humana refert̉ ad humanū iudiciū qd̓ eſt de exteiy riobus actibus. ſed lex diuina refert̉ ad diuinū iudicium quod eſt de interioridꝰ motibus cordis. ẜm illud. 1. Reg. 16. Homo videt ea que. parent: ſed deus intuet̉ cor. Sic igit̉ lex humana ſuam intentionē conſequit̉ dum ꝑ ꝓhibi tioneꝫ ⁊ pene cōminationē impedit ne multiplicent exte riores actus peccati licet concupiſcētia interior magis au geatur. ſed quantū ad legē diuinā etiam interiores concu piſcentie male imputant ad peccatū que abundāt lege ꝓ hibente ⁊ non auferente concupiſcentiā. Sciendū tamen ꝙ ſic̄ ph̓us dicit in quarto ethicoꝝ. Prohibitō legis licꝫ illos qui ſunt male diſpoſiti cohibeat ab exterioribus pec catis ſolo pene timore. quoſdam tamē bene diſpoſitos in ducit ꝑ amorem virtutis. ſed iſta bona diſpoſitio quātum ad aliꝗd poteſt eſſe a natura: ſed eius perfectio nō eſt niſi ꝑ gratiā. ex qua contingit ꝙ etiam lege veteri data nō in omnibꝰ peccatū abundat ſed in pluribus. Quidā vero le ge ꝓhibēte ⁊ gratia vlteriꝰ adiuuāte ad ꝑfectionē ꝟtutū tēpore ꝑuenerūt ẜm illd̓ Eccͣ. 44. Laudemꝰ viros gl̓o ſos ⁊c̄. Et infra Hoīes magnos ꝟtute. ſcd̓o ſuꝑabūdauit delictū lege ſuꝑueniēte ꝙͣtū ad gͣuitatē reatus. Grauiꝰ em̄
fuit peccatū vbi acceſſit preuaricatio non tantū legis na ture ſed etiā legis ſcripte. Unde ſupra. 4. dictū eſt ꝙ vbi non eſt lex nec. preuaricatio. ¶ Secundo aūt poteſt reſꝑ deri vt dicat̉ ꝙ lyvt teneat̉ cauſaliter. ita tamē ꝙ loquat̉ apl̓us de abundantia delicti ẜm ꝙ eſt in noſtra cognitiōe vt ſit ſenſus. lex ſubintrauit vt abūdaret delictū.i. vt abū dantius delictū cognoſceret̉ ẜm modū loquendi quo dicit̉ aliqͥd fieri cū īnoteſcit. Un̄ ſupͣ dictū ē ꝙ ꝑ legē ē cognitio pctī ¶ Tertio mō pōt exponi ita ꝙ lyvt teneat̉ cauſaliter ita tamen ꝙ abundantia delicti non intelligat̉ finis legis ſubintrantis. ſed id qd̓ ex abundantia delicti ſequit̉.ſ. hu miliatio hominis. Lege em̄ ſubintrāte abūdauit delictū vt dictū eſt in prima expoſitionē. Ex qua quidem delicti abundantia conſecutū eſt ꝙ homo infirmitatē ſuam recō gnoſcens humiliet̉. Dicebat em̄ homo ſuperbus de viri bus ſuis preſumens. Nō deeſt qui impleat ſed deeſt qui iubeat. ẜm illud Exo. 24. Omnia que locutus eſt dn̄s fa ciemus ⁊ ei obediemus. Sed quādo lege data conſecuta eſt multitudo delictorū homo ſuā infirmitatē cognouit ad obſeruantiā legis ẜm illud ſap̄. 9. Infirmus homo ⁊ exi gui temporis ⁊cͣ. Intentio ergo dei legem dantis nō ter minatur ad abundantiā peccatorū ſed ad humilitatē ho minis ꝓpter quā ꝑmiſit abundare delicta. Sic ergo quia hoc erat occultuꝫ ſignāter quantū ad hoc dicit ꝙ lex ſub intrauit. Quia vero hoc agitur de lege ⁊ fine legis duo conſideranda occurrunt. primo quidē quot modis lex di catur. ſecundo quis ſit finis legis. Circa primū ſciendū ē ꝙ lex vno modo dicit̉ tota ſcriptura veteris teſtamēti ẜm illud Io. 15. Vt impleat̉ ſermo eoꝝ qui in lege eorū ſcri ptus eſt quia odio habuerunt me gratis. cū tamē hoc ſcri ptuꝫ ſit in psͣ. Qn̄qꝫ vero dicit̉ lex ſcriptura qͥnqꝫ libroꝝ moyſi. ẜm illud Deūt. 33. Legē precepit nobis moyſes. ¶ Tertio dicit̉ lex decalogus preceptorū ẜm illud. Exo. 24. Dabo tibi duas tabulas lapideas ⁊ legem ac mandā ta que ſcripſi vt doceas. ¶ Quarto dicit̉ lex tota ꝯtinen tia cerimonialiū. ẜm illud Heb̓. 10. Umbram habens lex futurorū bonoꝝ. ¶ Quinto dicit lex aliqd̓ ſpeciale prece ptum cerimoniale ẜm illd̓ Leui. 7. Hec eſt lex hoſtie pa cificorum. Sumitur autē hic lex ab apl̓o cōmuniter quan tum ad totam doctrinaꝫ legis moyſi.i. quātū ad moralia ⁊ cerimonialia precepta. quia ſcꝫ ꝑ cerimonias legis non dabat̉ gratia ꝑ quā hō adiuuaret̉ ad implenda precepta moralia cōcupīa diminuta. ¶ Circa finē aūt legꝭ ſciendū ē ꝙ in ppl̓o iudeoꝝ tria fuerūt hoīm genera ſicut ⁊ in quoli bet alio populo ſcꝫ duri.i. peccatores ⁊ rebelles. ꝓficien tes ⁊ ꝑfecti. quantū igit̉ ad duros lex fuit data in flagellū ⁊ quantū ad peccata mortalia ad quorū obſeruantiā coge bantur ꝑ pene cōminationē. vt patet Leui. 2. et quātum ad cerimonialia que ideo ſunt multiplicata ne liceret eis dijs alienis aliuꝫ cultū ſuꝑaddere. Eze. 120. In manu va lida ⁊ brachio extento ⁊ in furore effuſo regnabo ſuꝑ vos. Sed ꝓficientibus qui dicunt̉ mediocres lex fuit in peda gogum ẜm illd̓ Gal̓. 3. Lex pedagogus noſter fuit in chri ſto. ⁊ hoc quantū ad cerimonialia quibus continebant̉ in diuino cultu. ⁊ quantū ad moralia quibꝰ ad iuſticiā ꝓmo uebant̉. Perfectis aūt fuit quantū ad cerimonialia quidē in ſignum. ẜm illud Eze. 20. Sabbata mea dedi eis vt eſ ſent ſignū inter me ⁊c̄. Quantū ad moralia vero in ſola cium. ẜm illd̓ infra. 7. Condelector legi dei ẜm interiorē hoīeꝫ. ¶ Deinde cū dicit. Ubi abūdauit ⁊cͣ. Oſtēdit quō per gratiam tollitur abūdantia delictorū. ⁊ primo ponit gratie abundantiam. ſecundo oſtendit abundātis gratie effectū ibi. Ut ſicut regnauit ⁊cͣ. Dicit ergo primo. dictū eſt ꝙ lege ſubintrante abundauit delictū: nec tamē ꝓpter hoc impeditur diuinū ꝓpoſitum de ſalute iudeorum ⁊ to tius humani generis quia vbi abundauit delictū.ſ. in hu

VI. Ca
mano genere ⁊ ſpecialiter in iudeis ſuꝑabundauit ⁊ gra tia ſcꝫ xp̄i cōdonantis peccata. 2. Cor. 9. Potens eſt deꝰ omneꝫ gratiam abundare facere in vobis. Eius aūt quod hic dicit̉ duplex ratio aſſignari poteſt. Una quidē ex jeffe ctu gratie. Sicut em̄ magnitudinē morbi nō ſanat niſi for tis ⁊ efficax medicina. ita requirebat̉ abundans gratia ad hoc vt ſanaret abundatiam delictorum. Luc. 7. Dimiſſa ſunt ei peccata multa ⁊cͣ. Alia ratio ſumi poteſt ex diſpoſi tiōe peccantis qui dum magnitudinē peccatoruꝫ ſuorum recogͦſcit qn̄qꝫ quidē deſꝑat ⁊ ꝯtemnit. ẜm illd̓ Prouer. 28. Impius cum in profundū ⁊cͣ Quandoqꝫ vero per au xilium diuinum ex conſideratione ſuorum peccatorū ma gis humiliat̉ ⁊ maiorē cōſequit̉ gratiā. ẜm illud psͣ Mul tiplicate ſunt infirmitates eorum poſtea accelerauerunt. ¶ Deinde cum dicit. Vt ſicut regnauit peccatū in morteꝫ ⁊cͣ. Oſtendit effectum gr̄e abundantis. qui quidem eſt ꝑ oppoſitum reſpondens effectui peccati. vt.ſ. ſicut pecca tum introductum ꝑ primū hoīem ⁊ abundans ꝑ legem re gnauit. id eſt plenu dominiū in homīes obtinuit ⁊ hoc qͦ vſqꝫ duceret eos in mortē temporaleꝫ ⁊ eternam infra. 6. Stipēdia peccati mors. Ita ⁊ gr̄a dei regnet id eſt plene dn̄etur in nobis ꝑ iuſticiaꝫ quā.ſ. in nobis facit. ſupra eo dem. Iuſtificati gratis ꝑ gr̄am ipſius. ⁊ hoc quouſqꝫ nos ducat in vitam eternā. ẜm illud infra. 6. Gratia dei vita eterna. Et hoc totum eſt ꝑ ieſum xp̄m dn̄m noſtrū qͥ eſt da tor gr̄e. ẜm illud Io. 1. Gratia ⁊ veritas ꝑ ieſum xp̄m fa cta eſt. Et etiā iuſticia.i. corꝭ. 1. Qui factus eſt nobis iuſti cia a deo. ⁊ dator vite et̓ne. Io. x. Ego vitā eternā do eis. Incipit capitulum ſextum. Uid ergo dicemus? Manebim in peccato vt gratia abūdet? Ab ſit. Qui enim mortui ſumus pec cato: quomodo adhuc viuemus in illo? An ignoratis fratres: quia quicūqꝫ baptizati ſu mus in chriſto ieſu: in morte ipſius baptiza ti ſumus. Cōſepulti enim ſumus cum illo ꝑ baptiſmum in mortem. vt quomodo chriſtiꝰ ſurrexit a mortuis per gloriam patris. ita et nos in nouitate vite ambulemus. Si enim cōplantati facti ſumus ſimilitudini mortis eius: ſimul et reſurrectionis erimus. Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit ꝙ ꝑ gr̄am xp̄i liberamur a peccato preterito tam introducto ꝑ primū hoīem ꝙͣ etiam abūdā ti ꝑ legem. hic oſtendit ꝙ ꝑ gr̄am chriſti datur nobis fu cultas ad reſiſtendū peccatis futuris. Et circa hoc duo fa cit. primo ponit queſtionē ex premiſſis ortā. ſecundo ſol uit eam ibi: Abſit ſi em̄ ⁊cͣ. Dixerat autē ſupra ꝙ vbi abū dauit delictū ſuꝑabundauit ⁊ gratia. quod quidē aliquis poſſet male intelligere quaſi abundantia delicti eſſet cau ſa ſuꝑabūdantie gratiaꝝ. ⁊ ideo inducit queſtionē dicēs. Quid ergo dicemus? Nunquid ꝑmanebimꝰ in peccato vt gratia abundet? Quod quidē oporteret dicere ſi abun dantia delicti eſſet cauſa gratie abundantis. ⁊ nō ſola oc caſio vt ſupra dictū eſt. Unde ⁊ ſupra z. apl̓us dixit. Sic vt blaſphemamur. et ſicut aiunt quidā nos dicere: facia mus mala vt eueniāt nobis bona. Ie. 12. Bene eſt oībꝰ qui preuaricant̉ ⁊ inique agūt. ¶ Deinde cū dicit. Abſit ⁊cͣ. ſoluit inductam queſtionē. Et primo aſſignat rationē quare non eſt nobis ꝑmanendū ſub peccato. ſecūdo exclu dit exhortationeꝫ intentāʳ ibi. Non ergo regnet ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo aſſignat ratōꝫ quare nō ſit in pec cato ꝑmanendū. ſecūdo oſtendit nobis ineſſe facultatē ad
hoc ꝙ non ſub peccato maneamus ibi. Hoc ſcientes ⁊cͣ. Circa primū ponit talem rationē. Si ſumus mortui a pec cato non debemus viuere in illo. ſed mortui ſumus a pec cato. ergo nō debemus viuere in peccato. Circa hoc ergo quattuor facit. primo ponit conditionalē. ſecūdo ꝓbat an tecedens ibi. An ignorātis ⁊cͣ. tertio concludit cōſequēs ibi. Ut quō xp̄s ⁊cͣ. quarto ꝓbat neceſſitatē conſequētie ibi. Si em̄ cōplantati ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Abſit ſcꝫ ꝙ hac intentione permanendū ſit in peccato vt gratia abun det. qꝛ vt dicit̉ Eccͣ. 15. Nemini mandauit deꝰ impie age re. ⁊ huius ratio eſt: Si em̄ mortui ſumꝰ peccato ꝑ hoc.ſ. ꝙ peccatū eſt mortificatū in nobis quō adhuc in illo viue mus. Modo em̄ naturalis ordo rerum habet vt a morte redeat̉ ad vitā. Yſa. 26. Morientes non viuant ⁊cͣ. Can̄. 5. Laui pedes meos ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. An ignoratꝭ ⁊cͣ. ꝓbat antecedens ſcꝫ ꝙ fideles ſunt mortui peccato. ⁊ primo ꝓponit medium ad ꝓpoſitū oſtendendū. ſecundo manifeſtat mediū inductū ibi. Conſepulti em̄ ſumus ⁊cͣ. Dicit ergo primo: An ignoratis. Quaſi dicat: Qd̓ vob̓ ꝓponendū eſt: eſt adeo manifeſtū ꝙ illud vobis ignorare non licet̉. 1. Corꝭ. 14. Si quis ignorat ignorabit̉. Quia quicūqꝫ baptizati ſumus in xp̄o ieſu. Quod intelligit̉ tri pliciter. Uno modo ẜm inſtitutionē ieſu chriſti. Matth̓. vltimo. Docete omnes gentes baptizantes eos ⁊cͣ. Secū do ꝑ inuocationē ieſu xp̄i. Actꝭ. 8. In noīe ieſu chriſti ba ptizabant̉ viri ac mulieres. Tertio in xp̄o ieſu.i. in qua dam conformitate ad xp̄m ieſum. Gal̓. 3. Quicūqꝫ in xp̄o ieſu baptizati eſtis xp̄m induiſtis. In morte ipſius bapti zati ſumus.i. in ſimilitudinē mortis eius quaſi ipſaꝫ mor tem xp̄i in nobis repreſentantes. 2. cor. 4. Semꝑ mortifi cationē ieſu xp̄i in corpore noſtro circumferentes. Gal̓. vl timo. Stigmata ieſu in corꝑe meo portor Ul̓ in morte ipſi us.l. ꝑ virtutē mortis eius. Apoc̄. i. Lauit nos a pecca tis noſtris. Un̄ de latere xp̄i pendētis in cruce poſt mortē fluxit ſanguis ⁊ aqua vt dicit̉ Io. 19. Sic̄ igit̉ morti eius configuramur inquantum peccato morimur: ſic ipſe mor tuus eſt vite mortali in qua erat ſimilitudo peccati. licet nō eſſet ibi pctm̄. Ergo om̄es qui ſumus baptizati ſumꝰ mortui pctō. ¶ Deinde cū dicit. Cōſepulti. em̄ ⁊cͣ. ꝓbat ꝓpoſitū mediuꝫ.ſ. ꝙ om̄es baptizemur in cōformitate ad mortē xp̄i dicens. Cōſepulti em̄ ſumus cum illo ꝑ baptiſ mū ī mortē. Quaſi dicat: Sepultura nō niſi mortuis de bet̉. Matth̓. 8. Ginite mortuos ſepelire mortuos ſuos. Per baptiſmū aūt hoīes ſepeliūt̉ xp̄o.i. conformātur ſe pulture ipſiꝰ. Sicut em̄ ille qͥ ſepelit̓ ponit̉ ſub terra. ita ille qui baptizat̉ īmergit̉ ſub aqua. Un̄ ⁊ in baptiſmo fit trina īmerſio nō ſolū ꝓpter fidē trinitatis: ſed etiā ad rep̄ ſentandū triduū ſepulture chriſti. Et ſicut t̓riduū ſepultu re nō facit niſi vnā ſepulturā: ita trina īmerſio nō facit niſi vnū baptiſma. Et inde etiā eſt ꝙ in ſabbato ſancto ſolen nis baptiſmus in eccl̓ia celebrat̉ qn̄ cōmemorat̉ ſepultu ra xp̄i ſicut ⁊ in vigilia penthecoſten qn̄ ſolēnizat̉ de ſpū ſancto. ex cuius virtutē aqua baptiſmi accipit vim purgā di. vt dicit̉ Io. 3. Niſi quis renatꝰ fuerit ex aqua ⁊ ſpūſan cto ⁊cͣ. Eſt tn̄ cōſiderandū ꝙ corporaliter aliquis priꝰ mo ritur ⁊ poſtea ſepelit̓. ſed ſpūaliter ſepultura baptiſmi cau ſat mortem peccati. qꝛ ſacramētū noue legis efficit qd̓ ſi gnat. Vnde cuꝫ ſepultura q̄ fit ꝑ baptiſmū ſit ſignū mortꝭ peccati: morteꝫ efficit in baptizato. Et hoc eſt qd̓ dicit̉ ꝙ ſumus ſepulti in morteꝫ. vt ꝑ hocipſuꝫ ꝙ ſignū ſepulture xp̄i in nobis accipimꝰ cōſequimur mortē peccati. ¶ De inde cū dicit: Vt quō xp̄s. Infert cōſequēs.ſ. ꝙ non de beamꝰ viuere in peccato. ad hoc quidē inducit ſil̓itudinē ex reſurrectiōe xp̄i dicēs. Vt quō xp̄s reſurrexit a mortiiſ ꝑ gl̓iam pr̄is.i. ꝑ virtutē pr̄is ex qͣ ipſe pater gl̓ificat̉. ẜm illd̓ psͣ. Exurge gl̓ia mea. Ita ⁊ nos in nouitate vite am bulemus.i. ꝑ bona oꝑa vite ꝓcedamus. vita em̄ peccati li
iij

Ad Iomanos
vetuſtatē habet qꝛ in corruptionē nos ducit Heb. 8. Qd̓ antiquat̉ ⁊ ſeneſcit ꝓpe interitū eſt. Unde et dicit̉ Bar̄. 3. Quid eſt qd̓ in terra inimicorū es. inueteraſti ī terra ali ena ⁊cͣ. Unde ⁊ nouitas vite dicit̉ ꝑ quā aliquis redit ad integritatē vt.ſ. ſit ſine pctō. psͣ Renouabit̉ vt aqͥle iuuē tus tua. Eph̓. 4. Renouamini ſpū mentis vr̄e. ¶ Dein de cū dicit. Si em̄. ꝓbat neceſſitatē conſequētie. xp̄s em̄ poſtꝙͣ fuit mortuus reſurrexit. Un̄ cōueniēs eſt vt illi qui cōformant̉ xp̄o ꝙͣtū ad mortē in baptiſmo: cōformēt̉ etiaꝫ reſurrectioni eius ꝑ īnocentiā vite. Et hoc ē qd̓ dicit. Si em̄ cōplantati facti ſumꝰ ſil̓itudini mortis eius.i. ſi in no bis aſſumamꝰ ſil̓itudinē mortꝭ eius vt ei incoporemur ſic̄ ramus qͥ inſerit̉ plante vt qͣſi nos in ipſa paſſione xp̄i inſe ramur ſimul ⁊ reſurrectiōis erimꝰ.ſ. ſil̓itudini eiꝰ cōplāta ti vt.ſ. in pn̄ti īnocenter viuamꝰ ⁊ in futuro ad ſil̓eꝫ gl̓iaꝫ ꝑueniamus. Phil̓. 3. Reformabit corpꝰ humilitatis nr̄e cōfiguratū corꝑi claritatis ſue. 2. Ti. 2. Si cōmortui ſu mus ⁊ cōuiuemꝰ. Sic igit̉ ſic̄ apl̓s ꝑ ſil̓itudinē mortꝭ xp̄i ꝓbauit ꝙ ſumꝰ mortui pctō qd̓ p̄miſerat qͣſi an̄cedēs. ſic ꝑ ſil̓itudinē reſurrectiōis eiꝰ ꝓbauit ꝙ nō debemꝰ viuere in pctō qd̓ quaſi ꝯſequēs ſuꝑius introduxit ¶ Lectio ſecunda. Oc ſcientes ꝙ vetus homo noſter ſi mul crucifixus eſt vt deſtruatur cor pus peccati: vt vltra non ſeruiamus peccato Qui eniꝫ mortuus eſt: iuſtificatus eſt a peccato. Si autem mortui ſumus cum chriſto: credimus quia ſimul etiam viuemꝰ cū illo: ſcientes ꝙ chriſtus reſurgens ex mor tuis: iam non morit̉: mors illi vltra non do minabitur. Ꝙ em̄ mortuꝰ eſt peccato: mor tuus eſt ſemel. ꝙ auteꝫ viuit: viuit deo. Ita ⁊ vos exiſtimate vos mortuos quidē eē pec cato: viuentes aūt deo in xp̄o ieſu. Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit ꝙ nō eſt nob̓ in pctō ꝑmanēdū: ex eo ꝙ ꝑ baptiſmū mortui ſumꝰ pctō. hic vlteriꝰ on̄dit adeſſe nob̓ facultatē ad hoc obſeruandū. Et circa hoc duo facit. pͥmo ꝓponit qd̓ intēdit. ſcd̓o manifeſtat ꝓpoſitū ibi. Qui em̄ mortuꝰ ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit pͥmo ꝓponit bn̄ficiuꝫ qd̓ cōſecuti ſumꝰ. ſcd̓o huius beneficij effectū ibi. Vt de ſtruat̉ ⁊cͣ. Dicit gͦ pͥmo: dictū eſt ꝙ debemꝰ in nouitate am bulare.ſ. deſiſtendo a pctō. Et ne hoc aliqͥs forte impoſſi bile diceret. dic̄ ꝙ ſumꝰ hoc ſciētes qꝛ vetꝰ hō nr̄.i. vetu ſtas hoīs ꝑ pctm̄ inducta ſimul.ſ. cū xp̄o crucifixꝰ eſt.i. lꝑ crucē xp̄i eſt mortificatꝰ. ſic̄ em̄. sͣ. dictū ē: vetuſtas hoīs ꝑ pctm̄ inducta eſt inqͣtū ꝑ pctm̄ bonū nature corrūpitur Que quidē vetuſtas in hoīe principat̉ ꝙͣdiu hō pctō ſub lacet. Et qꝛ id qd̓ eſt pͥncipale in hoīe dicit̉ eē ipſe hō. In̄ eſt ꝙ in eo qͥ pctō ſubijcit̉ ipſa vetuſtas pctī dicit̉ eſſe vetꝰ homo. vetuſtas aūt pctī pōt intelligi vel ipſe reatꝰ ſeu ma cula actualiū pctōꝝ: vel etiā cōſuetudo peccādi. que qͣn dam neceſſitatē ingerit ad peccandū. vel etiā ipſe fomēs pctī ꝓueniēs ex pctō pͥmi ꝑentis. Sic igit̉ vetꝰ hō noſter dicit̉ eē ſiml̓ crucifixus cū xp̄o inqͣtū p̄dicta vetuſtas ꝟtu te xp̄i ſublata ē. Ul̓ qꝛ totalit̓ ē amota ſic̄ totaliter amoue tur in baptiſmo reatus ⁊ macl̓a pctī. Ul̓ qꝛ diminuit̉ vir tus eius ſicut virtus fomitis vl̓ etiā cōſuetudinis peccādi. Col̓. 2. Delens qd̓ aduerſum noſ erat cirographū decreti qd̓ erat cōtrariū nobis. ⁊ ipſū tulit de medio affigens illd̓ cruci. ¶ Deinde cū dicit. Vt deſtruat̉ ⁊cͣ. ponit effectū p̄ dicti beneficij duplicē quoꝝ pͥmus eſt remotio p̄cedentiū delictoꝝ ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Vt deſtruat̉ corpꝰ peccati. Dicit̉ em̄ corpꝰ peccati ipſa congeries maloꝝ operū ſicut ip̄a congeries membroꝝ facit vnū corpus naturale. Iob. 41. Corpus eius qͣſi ſcuta fuſilia ⁊cͣ. Secūdus aūt effectꝰ eſt vt caueamꝰ a pctīs in futuꝝ. ⁊ hoc eſt qd̓ ſubdit dicēs: Ut vltra non ſeruiamꝰ pctō. Tūc em̄ hō pctō ſeruit qn̄ cōcu piſcētie pctī obedit ꝑ cōſenſum ⁊ corꝑis executione. Io. 8. Qui facit pctm̄ ſeruꝰ eſt peccati. ¶ Deinde cum dicit. Qui em̄ mortuus eſt ⁊cͣ. Manifeſtat qd̓ dixerat. ⁊ primo ꝙͣtū ad pͥmū effectū. ſcd̓o quātū ad ſecūdū ibi. Si aūt mor tui ⁊cͣ. Circa pͥmū cōſiderandū eſt ꝙ congeries peccatoꝝ deſtruit̉ qn̄ peccata homī remittūt̉. Sic igit̉ deſtructionē corporis peccati manifeſtat dicens: Qui em̄ mortuus eſt peccato ſcꝫ ꝑ baptiſmuꝫ quo chriſto cōmorimur: iuſtifica tus eſt peccato id eſt remiſſis peccatis tranſlatus eſt in ſta tum iuſticie. 1. Corꝭ. 6. Et hec quidē fuiſtis aliquando. ſꝫ abluti eſtis ⁊cͣ. Quia igit̉ ꝑ cruceꝫ xp̄i homo peccato mo ritur: conſequēs eſt ꝙ a peccato iuſtificet̉ ⁊ ita ꝙ corpus peccati deſtruat̉. ¶ Deinde cum dicit: Si aūt mortui ⁊cͣ. manifeſtat ẜm effectum per conformitatem ad vitam xp̄i tali ratione. Ille qui xp̄o morienti cōmoritur ſimul cōui uit ⁊ reſurgēti. chriſtus autē ſic reſurrexit a mortuis tāꝙͣ nunꝙͣ decetero moriturus. ergo ille qui mortificatus eſt peccato ſic xp̄o reſurgenti cōuiuit ꝙ habet facultatē nūꝙͣ de cetero ad peccatum redeundi. Circa hoc ergo tria facit Primo oſtendit conformitatē hominis fidelis ad vitam chriſti reſurgentis. ſecūdo ponit conditionem vite reſur gentis: ibi Scientes ꝙ chriſtus ⁊cͣ. Tertio infert cōcluſi onem intentam ibi. Ita ⁊ vos ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Si em̄ mortui ſumus cum chriſto. id eſt ſi virtute mortis chri ſti ſumus mortui peccato: credimus qꝛ etiam ſimul viue mus cū illo. id eſt ad ſil̓itudinē vite eius. viuemus inquā hic vita gratie ⁊ in futuro vita glorie. Eph̓. 2. Cum eſſe mus mortui peccatis conuiuificauit nos ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Scientes. ponit conditionē vite chriſti reſurgentis Et primo ponit eam. ſcd̓o ꝓbat ibi. Ꝙ em̄ mortuꝰ eſt ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Hoc inquā quod dictum eſt credimus ſcientes ꝙ chriſtus reſurgens ex mortuis iam non morit̉ ſed viuit vita ꝑpetua. Apoc. 1. Fui mortuus ⁊ ſum viuēs in ſecula ſeculorum. Et qd̓ plus eſt mors illi vltra nō dn̄a bitur que ſcꝫ in homine dominatur non ſoluꝫ dum mori tur ꝑ ſeparationem anime a corpore. ſed etiam ante mor tem dum patitur egritudinem fameꝫ ⁊ ſitim ⁊ alia huiuſ modi per que peruenitur ad mortem ſed ab his libera eſt vita chriſti reſurgentis. Et ideo non ſubijcitur dominio mortis. ſed potius ipſe habet dominium ſuper mortem. Apoc̄.1. Habet clauem mortis ⁊ tn̄ferni. ¶ Deinde cum dicit. Ꝙ enim mortuus ⁊cͣ. probat propoſitum ſcilicet̉ ꝙ chriſtus reſurgens vlterius non moriatur et hoc duplici ter. Primo quidem ratione accepta ex parte mortis quaꝫ ſuſtinuit dicens. Ꝙ em̄ mortuus eſt peccato mortuus eſt ſemel. Non autem intelligitur ꝙ ipſe mortuus eſt pecca to quod ipſe cōmiſit vel contraxit: quia in eo nullo modo peccatum locum habuit. τ. Pe. 2. Qui peccatum non fe cit ⁊cͣ. Sed dicitur mortuus eſſe peccato dupliciter: Uno modo quia mortuus eſt pro peccato tollendo. 2. Corꝭ. 5. Eum qui non nouit peccatum pro nobis deus fecit pecca tum id eſt hoſtiam pro peccato. Alio modo quia mortuuſ eſt ſimilitudini carnis peccati id eſt vite paſſibili ⁊ morta li infra. 8. Deus miſit filium ſuum in ſimilitudinem car nis peccati. Vtroqꝫ autē modo concludi poteſt ꝙ chriſtꝰ mortuus ſit ſemel ex hoc ꝙ mortuus eſt peccato. Quātū em̄ ad pͥmū manifeſtū eſt ꝙ ꝑ vnam mortē om̄ia pctā de leuit ẜm illd̓. He. 10. Una oblatione cōſumauit in ſempi ternū ſanctificatos. Ideo nō reſtat vt adhuc ꝓ pctō more ret̉. 1. Pe. 3. Chriſtus ſemel ꝓ pctīs nr̄is motuus eſt ⁊cͣ. Quantū ad ſcd̓m aūt idē pōt cōcludi. Si em̄ xp̄s morteꝫ

VI. Ca.
ſuſtinuit vt deficeret in eo ſil̓itudo carnis pctī debuit eius mōrs cōformari alijs gerētibꝰ carnē peccati: qͥ ſemel mori untur. Vnde dicitur. He. 9. Quēadmodum ſtatutuꝫ eſt hominibꝰ ſemel mori ſic ⁊ chriſtus ſemel oblatus eſt ⁊cͣ. Secūdo oſtendit idem ex conditione vite quā reſurgēdo adepꝰ ē dicēs Ꝙ aūt viuit viuit deo. i ad cōformitatē dei Dicit̉ em̄ 2º. coꝝ. vltimo. Ꝙ ſi crucifixꝰ eſt ex infirmita te viuit ex ꝟtute dei. Effectꝰ aūt ꝯformat̉ cāe. Vnde ⁊ vi ta quā xp̄us reſurgens acqͥſiuit eſt deiformis. Sicut ergo vita dei eſt ſempit̓na ⁊ abſqꝫ corruptiōe ſcd̓m illd̓. prima thi. vltimo. Qui ſolꝰ hꝫ īmortalitatē ita ⁊ vita xp̄i eſt im mortalis. ¶ Deīde cū dicit Ita ⁊ vos ⁊c. infert ꝯcluſionē intentā vt ꝯformemur vite xp̄i reſurgētis ⁊ ꝙͣtuꝫ ad hoc ꝙ mortuꝰ eſt pctō.i. mortali vite q̄ hꝫ ſimilitudinem pctī nunꝙͣ ad eā rediturꝰ ⁊ ꝙͣtū ad hoc ꝙ viuit ad ꝯformitatē dei. Et ꝙͣtuꝫ ad pͥmū dicit. Ita ⁊ vos exiſtimate vos qͥdē mortuos eſſe pctō.ſ. tanꝙͣ ad pctm̄ nunꝙͣ ſitis redituri. Yſa. 26. Moriētes nō viuāt. Et ꝙͣtum ad ſcd̓m dicit Ui uētes deo.i. ad honorē vel ſil̓itudinē dei vt.ſ. nunꝙͣ per pctm̄ moriamur. Gal̓. 2. Ꝙ aūt nūc viuo in carne in fide viuo filij dei. Et ideo ſubdit. In xp̄o ihū dn̄o nr̄o.i. ꝑ ie ſum xp̄m ꝑ quē ⁊ pctīs morimur ⁊ d̓o viuimꝰ Uel in xp̄o ih̓u.i. tanꝙͣ īcorporati xp̄o ieſu vt ꝑ eiꝰ mortē moriamur peccato ⁊ ꝑ eius reſurrectionē viuamꝰ deo. ephe. 2. Cō uiuificauit nos in xp̄o cuiꝰ gr̄a eſtis ſaluati ꝑ xp̄m. ¶ Lectio tertia. On ergo regnet pctm̄ in vr̄o morta li corꝑe vt obediatis cōcupiſcentiis eiꝰ. Sed neqꝫ exhibeatꝭ mēbra vr̄a arma iniqͥtatis pctō: ſꝫ exhibete vos deo tā qͣꝫ ex mortuis viuētes. ⁊ mēbra vr̄a arma iu ſtitie deo. Pctm̄ em̄ vobis nō dn̄abit̉. Nō eī ſub lege eſtis: ſed ſub gr̄a. Quid ergo? Pec cabimꝰ qm̄ nō ſumꝰ ſub lege: ſed ſub gratia Abſit. An neſcitis. qm̄ cui exhibetis vos ſer uos ad obediendū: ſerui eſtꝭ eiꝰ cui obediſtꝭ ſiue pctī ad mortē: ſiue obeditionis ad iuſti tiam? Gr̄as aūt deo ꝙ fuiſtis ſerui pctī: obe diſtis aūt ex corde in eā formā doctrine in qͣ traditi eſtis. ¶ Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit ꝙ nō eſt nobis ꝑmanendū in pctō ⁊ ꝙ huiꝰ rei facultatē habemꝰ. hic cōcludit moralē exhor tationem. Et circa hoc tria facit. Primo ꝓpoīt ammoni tionem. 2º rōeꝫ aſſignat ibi. pctm̄ em̄ ⁊c. 3º mouet q̄ſtio nem ⁊ ſoluit ibi. Quid ergo peccabimꝰ ⁊c̄. Circa pͥmum duo facit. Primo ꝓpoīt āmonitionē. 2º expoīt eam ibi. Ut obediatꝭ ⁊c. Dicit ergo pͥmo. Dictū ē ꝙ vetꝰ hō nr̄ ſi mul crucifixus eſt vt deſtruat̉ corpꝰ pctī ꝑ qd̓ dat̉ intelli gi ꝙ virtꝰ pctī in tm̄ diminuta eſt vt nobis dn̄ari nō poſ ſit. Ergo peccatū decetero nō regnet in veſtro mortali cor pore. Nō aūt dicit nō ſit pctm̄ in veſtro mortali corpore. qꝛ ꝙͣdiu corpꝰ noſtrū eſt mortale.i. neceſſitati mortis ad dictū nō pōt eſſe qui in corpore nr̄o ſit pctm̄.i. fomes pec cati. Sꝫ exqͦ a deo liberati ſumꝰ a regno peccati: debemꝰ conari ꝙ pctm̄ in corꝑe nr̄o dn̄ium iā amiſſuꝫ in nob̓ non recuperet. Et hoc eſt qd̓ dicit. Nō regnet pctm̄ in veſtro mortali corꝑe. Et hoc quidē neceſſariū eſt cauere duꝫ cor pus mortale gerimꝰ. qꝛ dicit̉ ſap. 9. Corpꝰ qd̓ corrūpitur aggrauat aīam ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Vt obediatis ⁊c̄. exponit āmonitionē p̄miſſā. Circa qd̓ ꝯſiderādū eſt ꝙ du pliciter pctm̄ regnat in hoīe. Uno modo ꝑ interiorē ꝯſen
ſuꝫ mētis. Et hoc remouēdo dicit Vt obediatis cōcupiſ centijs eiꝰ. Obedire em̄ ꝑ ꝯſenſum mētis cōcupiſcētijs peccati. eſt peccatū regnare in nobis. Ecc. 18. Poſt cōcu piſcētias tuas nō eas. ſcd̓o mō regnat in nobis pctm̄ per oꝑis executionē. Et ad hoc excludendū ſubdit. Sed ne qꝫ exhibeatis mēbra veſtra pctō.i. fomiti pctī arma iniqͥ tatis id eſt inſtr̄a ad iniquitatem exequendaꝫ. Homo em̄ cum ꝑ membra peccatū exequitur ad iniqͥtateꝫ exequit̉ et hoc ip̄o pugnare videt̉ ad reſtituendū dn̄ium pctī. qd̓ per ꝯſuetudinē peccati in nobis ꝯualeſcit. Eze. 32. Cū armis ſuis ad inferos deſcēderūt. ¶ Deinde cū dicit. Sed exhi bete vos deo ⁊c. exhortat̉ ad ꝯrium vt.ſ. exhibeamꝰ nos deo. ⁊ pͥmo ꝙͣtuꝫ ad interiorē affectū cū dicit Sed exhibe atis vos deo vt.ſ. mens veſtra ei ſubdat̉. deut. 10. Et nūc iſrael quid dn̄s deꝰ tuꝰ reqͥrit a te niſi vt timeas dn̄m deū tuum ⁊ ambules in vijs eius. Et hoc facere debetis tāꝙͣ ex mortuis viuētes.i. tanꝙͣ reducti ad vitā gratie de mor te culpe. Nā ⁊ ideo iuſtū eſt vt qͥ viuit: iā nō ſibi viuat ſed ei qui ꝓ oībus mortuus eſt. 2. coꝝ. 5. Scd̓o ꝙͣtum ad ex teriorē actū. Und̓ dicit exhibete membra veſtra deo. i. ad eius obſeqͥum arma iuſtitie.i. inſtr̄a quedā ad iuſtitiā exe quendā qͥbus.ſ. pugnetis cōtra inimicos dei. Ephe. vlti mo. Induite vos armaturā dei vt poſſitis ſtare aduerſus inſidias dyaboli. ¶ Deinde cū dicit. Pctm̄ eniꝫ ⁊c. aſſig nat rōnem āmonitionis p̄dicte. Poſſet em̄ aliquis ſeip̄m excuſare all̓ans pctī dn̄ium ꝑ qd̓ aſſereret ſe ab obſeruati on āmonitionis p̄dicte impediri. hoc ergo apl̓us primo excludit dicēs. Peccatū enim vobis nō dn̄abitur.ſ. ſi ce peritis peccato reſiſtere ⁊ vos d̓o exhibere ſcd̓m illd̓. Ia. 4. Appropīquate deo ⁊ ap ꝓpinqͣbit vobis. reſiſtite dya bolo ⁊ fugiet a vobis. Quaſi dicat. Id̓o poteſtis p̄dicta obſeruare qꝛ nō inuenitis pctm̄ in vos dn̄are ꝑ qd̓ retra hi poſſitis. ſumus enim liberati a xp̄o ſcd̓m illud. Io. 8. Si filius vos liberauerit veri liberi eritis. ſecūdo manife ſtat quod dixerat dicens. Nō enī eſtꝭ ſub lege ſed ſub gra tia. vbi ꝯſiderandum eſt ꝙ nō loquitur hic de lege ſolum ꝙͣtum ad cerimonialia ſed etiā ꝙͣtum ad moralia ſub qua quidem aliquis dicitur eſſe dupliciter. Uno modo quaſi legis obſeruantie voluntarie ſubiectus. Et hoc modo eti am xp̄us fuit ſub lege ſcd̓m illud. gal̓. 4. Factum ſub le ge qꝛ ſcilicet legem obſeruauit nō ſolum ꝙͣtum ad mora lia ſed etiā ꝙͣtum ad cerimonialia. Fideles aūt xp̄i ſunt qͥ dē hͦ mō ſub lege ꝙͣtū ad moralia nō aūt ꝙͣtū ad cerimo nialia. Alioº dr̄ aliqͥs eē ſub lege qͣſi a lege coactꝰ ⁊ ſic di citur eſſe ſub lege qui nō voluntarie ex a more ſed timore cogitur legeꝫ obſeruare. Talis aūt caret gratia que ſi ad eſſet inclinaret voluntatē ad obſeruantiā legis vt ex amo re moralia eiꝰ precepta impleret. Sic igitur ſꝙͣdiu aliqͥs ſic eſt ſub lege vt nō impleat voluntarie legem peccatum in eo dn̄atur ex quo voluntas hominis īclinatur vt velit id quod eſt ꝯtrarium legi. ſed per gratiam tale dn̄ium tol litur vt ſcilicet homo ſeruet legem: nō quaſi ſub lege exi ſtēs ſed ſicut liber. Gal̓. 4. Nō ſumꝰ ancille filij ſed libe re qua libertate xp̄us nos liberauit. Hanc aūt gratiam fa ciens homines libere legeꝫ implere nō conferebant lega lia ſacramenta. ſed conferunt eam ſacramēta xp̄i. Et id̓o illi qui ſe cerimonijs legis ſubijciebant ꝙͣtuꝫ pertinet ad virtutem ip̄orum ſacramentoꝝ legaliuꝫ nō erant ſub gra tia ſed ſub lege niſi forte per fidem xp̄i gratiam adipiſce rentur. Illi vero qui ſe ſacramentis xp̄i ſubiciunt ex eorū virtute gratiam conſequuntur vt nō ſint ſub lege ſed ſub gratia niſi forte per ſuam culpā ſe ſubijciant ſeruituti pec cati. ¶ Deinde cum dicit. Quid ergo ⁊c. mouet queſtio nem contra id qd̓ dictum eſt. Et circa hoc tria facit. Pri mo ꝓponit q̄ſtionē. ſcd̓o ſoluit eā ducēdo ad incōueniēs ibi. Abſit. An neſcitꝭ ⁊c. 3º on̄dit eē incōueniēs id ad qd̓

Ad FOManC.
dixerat ibi. Gr̄as ago deo ⁊c. Circa pͥmū ꝯſiderandū ē ꝙ verbū p̄miſſū poterat male intelligi ab aliqͥbus vt.ſ. fide les xp̄i nō ſint ſub lege ꝙͣtuꝫ ad debitū obſeruādi p̄cepta moralia ex qͦ ſeq̄ret̉ ꝙ fidelibꝰ xp̄i licitū eſſet peccare. ſcꝫ ꝯtra p̄cepta moralia faciēdo. Et id̓o ſub hoc ſē ſu q̄ſtionē mouet dicēs. Quid gͦ dicemꝰ. Nūquid peccabimꝰ.ſ. cō tra p̄cepta moralia legꝭ faciēdo qm̄ dictū eſt ꝙ nō ſumus ſub lege ſꝫ ſub gr̄a. Et hūc ſenſuꝫ apl̓us imꝓbat ad gal̓. 5. dicēs Vos in libertatē vocati eſtis frēs mei. tm̄ ne de tis in occaſionē carnis libertatē. Et ideo hic etiā rn̄dens ſubdit. Abſit.ſ. vt peccemꝰ qꝛ ſumus a lege liberati qꝛ ſi peccaremꝰ ſeq̄ret̉ hoc incōueniēs ꝙ iterū redigeremur ī ſeruitutē pctī. Et hoc ē qd̓ dicit. An neſcitis qm̄ cui vos exhibetꝭ ꝓpria volūtate ẜuos ad obediēdū ſpotanee ẜui eſtis cui obediſtis. Obedire ei debitū eſt qd̓ ſerui dn̄is d̓ bēt ephe. 6. Serui obeditę dn̄is carnalibꝰ. Un̄ cuꝫ aliqͥs obedit alicui ſe ſeruū ꝓfitet eiꝰ obediēdo. Diuerſo tn̄ ſti pēdio diuerſis dn̄is obedit̉. Qui em̄ obedit pctō ꝑ ſerui tutē pctī ducit̉ in mortē. Et hoc ē qd̓ dicit. Siue pctī.ſ. ẜ ui eſtis ei obediēdo. ⁊ hoc in mortē.i. eternā dāpnationē p̄cipitādi. de qua dr̄. apoc. 2º. In hijs mors ſcd̓a nō hꝫ locū. Qui vero obedit deo efficit̉ huiꝰ obediētie ſeruꝰ qꝛ ꝑ aſſuetudinē obediēdi mēs eiꝰ magis ac magꝭ ad obedi endū īclinat̉. ⁊ ex hoc iuſtitiā ꝑficit. Et hoc ē ꝙ dicit. Si ue obeditionis.ſ. dīnoꝝ p̄ceptoꝝ ſerui eſtꝭ ad iuſtitiā im plēdā. ſcd̓m illd̓. sͣ. ſcd̓o Fcores legꝭ iuſtificabūt̉ Et ſatis ꝯueniēter obeditionē pctō oppoīt. eo ꝙ ſicut ābroꝰ dicit Octm̄ eſt trāſgreſſio legꝭ diuine ⁊ celeſtiū īobediētia mā datoꝝ. ¶ Deinde cū dicit. Gt̄as ago deo. on̄dit hoc eſſe ī cōueniēs.ſ. ꝙ obediēdo pctō iterū reducamur in ſeruitu tē pctī. Primo quidē rōne accepta ex bn̄ficio qd̓ cōſecuti ſumꝰ. Si em̄ aliqͥs ꝑ gt̄am alicuiꝰ a ſeruitute liberat̉ incō ueniēs ē ꝙ ſe ſpotaneū ſubijciat ſeruituti. vnd̓ cū nos per gr̄am dei ſimꝰ liberati a pctō. incōueniēs eſt ꝙ iteꝝ nos ſpōte retrudamꝰ in ſeruitutē pctī. ſcd̓o ex ꝯditiōe in quaꝫ ducti ſumꝰ pꝰ libertatē pctī. vt.ſ. ſimꝰ ſerui iuſtitie. Non licꝫ aūt ſeruo alicuiꝰ ſe ꝯtrarij dn̄i ſeruituti ſubijcere. vnd̓ nobis nō lꝫ exqͦ ſumꝰ facti ſerui iuſtitie. iteꝝ redire ad ſer uitutē pctī. Utrāqꝫ rōem apl̓s ſil̓ tangit dicēs. Gtas ago deo. ſic ⁊ vos gr̄as agere debetis ꝙ cuꝫ eſſetꝭ ſerui pctī. qꝛ qͥ facit pctm̄ ſeruꝰ eſt pctī. Io. 8. Obediſtꝭ.ſ. credēdo .sͣ. pͥmo. Ad obediēduꝫ fidei in oībꝰ gētibꝰ. Et hoc non coacti ſꝫ ex corde infra. 10. Corde credit̉ ad iuſtitiā. In eā formā doctrine.i. in doctrinaꝫ catholice fidei. ſcd̓a thim. pͥmo. Formā hn̄s ſanoꝝ ꝟboꝝ q̄ a me audiſti. Inquā tra diti eſtis.i. cui vos total̓r ſubdidiſtis. ſcd̓e cor. 8. Semet ip̄os dederūt pͥmū deo deīde nobis ꝑ voluntate dei. Et ꝑ hoc liberati eſtꝭ a pctō ⁊ ita nō ꝯuenit ꝙ in ſeruitutē pctī redeatꝭ. Et ſerui facti eſtis iuſticie. ⁊ ita nō ꝯuenit ꝙ iuſti tiā deſeratꝭ. pͥma coꝝ. 7. Precio empti eſtꝭ ⁊ nō eſtꝭ vr̄i. Lectio quarta. Umanū dico ꝑꝑ īfirmitatem carnis vr̄e. Sicut em̄ exhibuiſtꝭ mēbra ve ſtra ẜuire īmūditie ⁊ iniqͥtati ad ini qͥtatē. ita nūc exhibete mēbra vr̄a ẜuire iu ſtitie in ſcīficationē. Cū em̄ ſerui eſſetꝭ pctī: liberi fuiſtꝭ iuſtitie. Quē ergo fructū habu iſtis tūc in illis in qͥbꝰ nunc erubeſcitꝭ? Nā fi nis illoꝝ mors ē. Nūc vero liberati a pctō: ſꝫ ui aūt facti deo habetꝭ fructū vr̄m in ſctīfica tionē. finē vero vitā eternā. Stipēdia enim pctī mors. gr̄a aūt dei vita eterna: in xp̄o ie. ſu domīo noſtro.
¶ Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit rōe accepta ex bn̄ficio dīno ꝙ nō eſt nobis in pctō ꝑmanēdū ſꝫ deo ſeruiēdū. hic on̄dit idē rōne accepta ex pͥoris vite ꝯſuetudīe. Et circa hoc tria fa cit. Primo ꝓpoīt ſuppoſiti docum̄ti ꝯditionē qd̓ ſubdit 2ᵐ poīt ip̄iꝰ documēti exp̄ſſionē ibi. Sicut em̄ exhibuiſtꝭ ⁊c. 3º documēti rōem aſſignat ibi. Cū em̄ ſerui ⁊c. Dicit ergo pͥmo. Monui ꝙ exhibeatꝭ vos d̓o. Adhuc dico vob̓ quoddā hūanū.i. ꝯgruēs imbecillitati hūane. Sic eī qn̄ qꝫ hō accipit̉ in ſcriptura ꝓ vt.ſ. ſignificat ꝯditionē infir mitatꝭ hūane. Gap. 9. Hō infirmꝰ ⁊ exigui tꝑis ⁊ minor ad intellectū iudicij ⁊ legū. pͥma cor. 3º. Cū ſit int̓ vos ze lus ⁊ ꝯtētio nōne carnales eſt/ ⁊ ẜm hoīeꝫ ābulatis. Cāꝫ aūt aſſignat ſubdēs ꝑꝑ ī firmitatē ꝑfectꝭ enim ſūt ꝑfectio ra p̄cepta tradēda pͥma. coꝝ. 2º. Gapiētiā loqͥmur īter ꝑ fectos. He. 5. Perfectoꝝ ē ſolidꝰ cibꝰ. Infirmioribꝰ ſūt dāda leuiora p̄cepta pͥma. cor. 3. Tāꝙͣ ꝑuulis in xp̄o lac potū dedi vobis nō eſcā. Heb. 5. Facti eſtꝭ qͥbꝰ lac opꝰ ē. Hec aūt īfirmitas nō ex ſpū ſꝫ ex carne venit qꝛ corpꝰ qd̓ corrūpit̉ aggrauat aīaꝫ vt dr̄ ſap. 9. Et iō ſubdit. Carnis vr̄e. Mat. 26. Spūs qͥdē prōptꝰ ē caro aūt īfirma. ¶ De inde cū dicit. Sic̄ em̄ exhibuiſtꝭ ⁊c. Poīt documētuꝫ qd̓ dicit eſſe hūanū in qͦ docꝫ corpꝰ eſſe eqͣlit̓ exhibēdū ad ſer uiēdū iuſtitie ẜm ꝙ nos exhibuimꝰ ip̄ꝫ ad ſeruiēdū pctō. Et hoc ē qd̓ dicit. Sicut em̄ exhibuiſtꝭ mēbra vr̄a ſeruire ſcꝫ ꝑ executionē mali oꝑis īmūditie ⁊ iniqͥtati corde ꝯcep te vt īmūditia referat̉ ad pctā carnalia. Ephe. 5. Oīs for nicatio aut ī mūditia nec noīet̉ in vob̓. ⁊cͣ. Iniqͥtas aūt re fert̉ ad pctā ſpūalia ⁊ p̄cipue qͥbꝰ ledit̉ ꝓximꝰ. psͣ. Iniqͥ tatē meditatꝰ ē in cubili ſuo. Quibꝰ in corde ꝯceptꝭ mē bra ſeruiūt ad iniqͥtatē.ſ. oꝑe exequēdā. Et poīt iniqͥtatē hic ꝓ īmūditia ⁊ iniqͥtate ẜm ꝙ om̄e pctm̄ ē iniqͥtas. īfra .13. Et hoc inꝙͣtuꝫ diſcordat ab eqͥtate legꝭ dīne. Ita nūc ſcꝫ liberati a pctō exhibete mēbra vr̄a.ſ. ꝑ executionē bo noꝝ opeꝝ ſeruire iuſtitie in lege dīna nob̓ ꝓpōite ⁊ hoc ī ſcīficationē.i. in executionē ⁊ augmētū ſcītatꝭ. Apoc. vlti mō Scūs ſcīficet̉ adhuc. Dicit aūt hͦ eſſe hūanū. qꝛ ẜꝫ re ctuꝫ iuditiuꝫ exigeret̉ vt hō ml̓to plus ſeruiret iuſtitie ꝙͣ an̄ ſeruierit pctō. Bar. 4. Sicut fuit ſenſus vr̄ vt errare tis a d̓o decīēs tm̄ iterū ꝯuertētes reqͥretꝭ eū. Huiꝰ docu mēti rōeꝫ ꝯſequēter aſſignat dicēs. Cū em̄ ſerui eſſetꝭ ⁊c Et circa hoc duo facit. Primo ꝓpoīt rōeꝫ p̄dictoꝝ. 2º ꝓ bat qd̓ ſuppoſuerat ibi. Stipēdia pctī morſ ⁊c. on̄dit aūt rōeꝫ p̄miſſoꝝ p̄ferēdo ſtatū gr̄e ſtatui culpe. Si em̄ pl̓ra nob̓ bōa ex iuſtitia ꝓueniūt ꝙͣ ex culpa magis debemꝰ in ſiſtere ad ſeruiēdū iuſtitie ꝙͣ ſtuduerimꝰ ad ſeruiēdū pctō Primo ergo poīt ꝯditione ſtatꝰ pctī. 2º ꝯditionē ſtatus iuſtitie ibi. Nūc ꝟo liberati ⁊c. Circa pͥmū tria facit. pri mo poīt ꝯditiōe pctī. 2º effectū pctī ibi Quē ergo fructū ⁊c. 3º finē ibi. Nā finis illoꝝ ⁊c. Circa pͥmū ꝯſiderādū eſt ꝙ hō nataral̓r ē liberi arbitrij ꝑꝑ rōeꝫ ⁊ voluntatē q̄ cogi nō pōt. īclinari tn̄ ab aliqͥbꝰ pōt. Sē ꝑ ergo hō ꝙͣtū ad ar bitriū rōnis remanet liber a coactiōe nō tn̄ ſēꝑ eſt liber ab inclinatiōe. Qn̄qꝫ em̄ liberū arbitriū inclinat̉ ad bonū ꝑ habitū gr̄e vl̓ iuſtitie ⁊ tūc hꝫ ſeruitutē iuſtitie ⁊ ē liber a pctō. Qn̄qꝫ aūt arbitriū īclinat̉ ad malū ꝑ hītuꝫ pctī. et tūc hꝫ ſeruitutē pctī ⁊ libertatē iuſtitie. Seruitutē qͥdem pctī dico qꝛ trahit̉ ad ꝯſentiēdū pctō ꝯtra iuditiū rōnis. Io. 8. Qui facit pctm̄ ſeruꝰ eſt pctī. Et ꝙͣtū ad hoc dicit Cū em̄ ſerui eſſetꝭ pctī. libertatē ꝟo a iuſtitia ꝙͣtū ad hoc ꝙ hō abſqꝫ freno iuſtitie p̄cipitat ſe in pctm̄. Et ꝙͣtuꝫ ad hͦ dicit Liberi fuiſtꝭ iuſtitie. Qd̓ p̄cipue ꝯtīgit hijs qͥ ex certo ꝓpoſito peccāt. Nā illi qͥ ex īfirmitate vl̓ ex paſſione pectāt aliqͦ frenō iuſtitie retinēt̉ vt nō videātur a iuſtitia oīno liberi. Iē. 2º. A ſcl̓o fregiſti iugū rupiſti vīcula dxi iſti nō ẜuiā. Iob. xj. Uir vanꝰ ī ſuꝑbiā erigit̉ ⁊ tā ꝙͣ pullū onagri liberū ſe putat. Sciēdū ē tn̄ ꝙ iſte ſtatꝰ hꝫ veram

VII. Ca.
ẜuitutē. libertatē aūt nō verā ſed apꝑentē. Cū em̄ homo ſit id qd̓ eſt ẜm rōneꝫ tūc homo vere eſt ẜuus qn̄ ab aliqͦ extremo abducit̉ ab eo qd̓ eſt rōnis. Sꝫ ꝙ aliqͥs freno rō nis nō cohibeat̉ a ſeq̄la cōcupīe eſt libertas ꝙͣtuꝫ ad opi nionē illiꝰ qͥ ſummū bonū putat cōcupita ſeq. ¶ Deinde cū dicit. Quē ergo fructū ⁊c. on̄dit effectū pctī. Et vnū qͥ dem effectū excludit.ſ. effectū fructuoſū cū dicit. Quē er go fructū.ſ. cū peccabatꝭ in illis.ſ. pctīs Sūt em̄ infructu oſa pctī oꝑa qꝛ nō adiuuāt hoīem ad beatitudinē ꝯſequē dā. yſa. 59. Oꝑa eoꝝ oꝑa inutilia. Mich. 2ª. Ue qͥ cogi tatis inutile ⁊ oꝑamini malū in cubilibꝰ vr̄is. Aſtruit au tem effectū ꝯfuſibilē dicēs. In qͥbꝰ.ſ. pctīs.i. de qͥbꝰ nūc ſcꝫ in ſtatu pnīe erubeſcitis ꝑꝑ eoꝝ turpitudineꝫ. Ie. 31. Poſt ꝙͣ on̄diſti mihi ꝑcuſſi femur meū ꝯfuſione ⁊ erubui Fſa. pͥmo Erubeſcētꝭ ſuꝑ ortis.ſ. voluptatis qͦs elegeratꝭ ⁊c. Deinde cū dicit. Nā finis ⁊c̄. poīt fine pctī dicēs. Nā finis illoꝝ.ſ. pctōꝝ mors eſt. Que qͥdeꝫ ⁊ ſi nō ſit finis o perātis pctm̄ qꝛ peccādo nō intēdit mortē incurrere. eſt tn̄ finis ip̄oꝝ pctōꝝ qꝛ nata ſunt mortē inducere ⁊ tēpora lem qꝛ cū aīa a ſe deū ſeꝑat dignū eſt vt ab ea corpꝰ ſuum ſeꝑet̉. Et eternā. qꝛ cū aliqͥs vult ſeꝑari a deo ꝓpter cōcu piſcētiā pctī dignū ē vt ab eo et̓nal̓r ſeꝑet̉ qd̓ eſt mors et̓ na. sͣ. pͥmo. Qui talia agūt digni ſūt morte. ¶ Deīde cū dicit. Nūc vero ⁊c. on̄dit qͣlitatē ſtatus iuſtitie. Et pͥmo ponit ꝯditionē ſtatꝰ iuſtitie. 2º effectū ibi. Habetꝭ fructū vr̄m ⁊c. 3º ponit finē ibi. Finē vero ⁊c. Circa pͥmū ꝯſide randū eſt ꝙ ſicut quādo aliqͥs a pctō inclinat̉ ad malū eſt liber a iuſtitia. ita cū aliqͦs ex hītu iuſtitie ⁊ gr̄e inclinat̉ ad bonū eſt liber a pctō vt.ſ. ab eo nō ſuꝑetur vſqꝫ ad cō ſenſū. Unde dicit. Nunc vero.ſ. in ſtatu iuſtitie liberati a pctō. Io. 8. Si filiꝰ vos liberauerit veri liberi eritꝭ. Si milit̓ ecōtra ſicut in ſtatu pctī eſt aliqͥs ẜuus pctī cui obe dit. ita in ſtatu iuſtitie eſt aliqͥs ẜuus dei volūtarie obedi ens ſcd̓m illud. p̄ſ. Seruite dn̄o in leticia. Et hoc eſt qd̓ ſubdit. Serui aūt facti deo. p̄ſ. O dn̄e qꝛ ego ẜuꝰ tuꝰ ⁊cͣ. Hec aūt vera eſt libertas ⁊ optīa ẜuitꝰ. qꝛ ꝑ iuſtitiā hō in clinat̉ ad id qd̓ ꝯuenit ip̄i qd̓ eſt ꝓpriū hoīs ⁊ auertit̉ ab eo qd̓ ꝯuenit ꝯcupīe qd̓ eſt maxime beſtiale. ¶ Deīde cū dicit. Hētis fructū ⁊c. ponit effectū iuſtitie dicēs. Habetꝭ fructū vr̄m in ſāctificatione.i. ip̄a ſāctificatio hoc eſt exe cutio ſcītatis ꝑ bona oꝑa eſt fructꝰ vr̄ inꝙͣtum.ſ. hoc ſpi ritualit̓ ⁊ ſcē vos delectat. Ecc. 9. Flores mei fructꝰ ⁊cͣ. Gal̓. 5. Fructꝰ ſpūs eſt gaudiū pax ⁊c̄. Cōſequēter ponit finē dicēs. Finē vero hētis vitā eternā. Que quidē eſt fi nis ⁊ ip̄oꝝ iuſtoꝝ qͥ ꝓpter vitā eternā habēdaꝫ oīa oꝑant̉ Mat. 6. Primū q̄rite regnū dei ⁊c. Et etiā ip̄oꝝ opeꝝ q̄ cū ex obedīa dei fiāt ⁊ ad dei imitationē vitā eternā merē tur. Io. 10. Oues mee vocē meā audiūt ⁊ ſequūtur me et vitā eternā do eis. ¶ Deinde cū dicit. Stipēdia em̄ pctī. ⁊c. manifeſtat qd̓ dixerat de finibꝰ maloꝝ ⁊ bonoꝝ. Et pͥ mo ꝙͣtum ad mala dicit. Dictū eſt ꝙ finis pctōꝝ ē mors Stipēdia em̄ pctī ſunt mors. Dicūtur aūt ſtipēdia mer cedes militū a ſtipe pendēda.i. pōderanda qꝛ peccuīa di ſtribuēda militibꝰ pōderabat̉. Ꝙꝛ ergo pctōres pctō mi litāt mēbra ſua exhibētes arma pctō vt.sͣ. dictū eſt mors dicit̉ eſſe ſtipēdiū pctī.i. retributio quā retribuit ſibi ẜuiē tibus. Et ex hoc manifeſtū eſt ꝙ mors ſit finis pctōꝝ non quē peccātes q̄runt ſꝫ qͥ eis retribuit̉. p̄s. Ignis ſulphur ſpūs ꝓcellaꝝ ꝑs calicis eoꝝ. Quātū vero ad bona dicit. Gr̄a dei vita eterna. Qꝛ em̄ dixerat iuſtos hoīes hr̄e vi tam eternā quā certū eſt nō poſſe hēri niſi ꝑ gr̄aꝫ ideo hͦ ip̄m ꝙ bona oꝑamur ⁊ ꝙ opꝰ nr̄m eſt dignū vitaⁱ eterna. eſt a gr̄a dei. Un̄ ⁊ in p̄ſ. dicit̉. Gr̄am ⁊ gloriā dabit dn̄s Sic igit̉ oꝑa nr̄a ſi ꝯſiderarent̉ in ſui natura ⁊ ſcd̓m ꝙ ꝓ cędūt ex libero arbitrio hoīs nō merent̉ ex cōdigno vitaꝫ eternā ſꝫ ſolū ẜm ꝙ ꝓcedūt ex gr̄a ſpūſſcī. Un̄ dicit̉. Io.
4. Ꝙ fiet in eo fons aq̄ ſaliētis in vitā eternā. Et hoc fi: xp̄o ihū dn̄n nr̄o.i. ꝑ xp̄m vel inꝙͣtuꝫ in ip̄o ſumꝰ ꝑ fidē. ī ⁊ caritatē. Io. 6. Omīs qui videt filiū ⁊ credit in eum ha bet vitam eternam. ¶ Incipit capitulum ſeptimum. N ignoratis frēs ſciētibꝰ em̄ legē loqͦr qꝛ lex in hoīe dn̄atur qͣnto tē pore viuit. Nā q̄ ſub viro eſt mu lier: viuēte viro alligata eſt legi. Si aūt mortuꝰ fuerit vir eiꝰ: ſoluta eſt a lege viri. Igit̉ viuēte viro vocabit̉ adultera ſi fu erit cum alio viro. ſi autem mortuus fuerit vir eius: liberata eſt a lege viri. vt non ſit a dultera ſi fuerit cū alio viro. Itaqꝫ frēs mei ⁊ vos mortificati eſtis legi ꝑ corpꝰ xp̄i vt ſi tis alteriꝰ qui ex mortuis reſurrexit vt fruc tificetis d̓o. Cū em̄ eſſemꝰ in carne: paſſiōes pctōꝝ que ꝑ legē erāt oꝑabant̉ in mēbris no ſtrꝭ. vt fructificarēt morti. Nūc aūt ſoluti ſu mꝰ a lege mortꝭ ī qͣ detinebamur. ita vt ſerui amus ī nouitate ſpūs ⁊ nō in vetuſtate lr̄e. ¶ Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit ꝙ ꝑ gr̄am xp̄i liberamur a pctō h̓ on̄dit ꝙ ꝑ eandē gr̄am xp̄i liberamur a ſeruitute legꝭ. Et circa hoc duo facit Primo ꝓponit ꝓpoſitū ſcd̓o excludit obiectionē ibi. Quid ergo dicemꝰ ⁊c̄. Circa pͥmū duo fa cit. Primo on̄dit ꝙ ꝑ gr̄am xp̄i liberamur a ſeruitute le gis. 2º on̄dit vtilitate huiꝰ liberationis ibi. Vt fructifice mus deo ⁊c. Circa pͥmū tria facit. Primo poīt documētū ex qͦ arguit̉ ad ꝓpoſitū on̄dendū. 2ᵐ manifeſtat ip̄m ibi. Nā q̄ ſub viro ē ⁊c. 3º ꝯcludit ibi. Itaqꝫ frēs mei ⁊c. Do cumētū aūt ꝓpoīt eis qͣſi notū. Und̓ dicit. An ignoratis frēs qͣſi dicat. hoc ignorare nō debetꝭ. pͥma coꝝ. 14. Si qͥs ignorat ignorabit̉. Et cām qͣre nō debēt ignorare on̄ dit ſubdēs. Sciētibꝰ em̄ legē loqͦr. Sꝫ cū romani gētiles eſſēt. ⁊ legē moyſi ignorarēt. videt̉ eis nō cōpetere qd̓ h̓ dicit̉. Et id eo qͥdā expoſuerūt hoc de lege natali q̄ gētibꝰ nō erat incognita. ẜm illd̓. sͣ. 2º. Cū gētes q̄ lęgē nō hn̄t natural̓r ea q̄ legis ſunt faciūt ⁊c. Un̄ ⁊ ſubdit̉. Qꝛ lex in hoīe dn̄atur.ſ. natural̓ qͣnto tꝑe.ſ. viuit lex ī hoīe. Que quidē viuit ꝙͣdiu rō naturalis efficacit̓ in homīe viget. Morit̉ aūt lex naturalis in hoīe qn̄ rō naturalis paſſioni bꝰ ſuccūbit. Yſa. 24. Diſſipauerūt fedus ſēpiternū.ſ. le gis naturalis. Sꝫ hoc nō videt̉ eſſe ẜm intētionē apl̓i qui abſolute ⁊ indetermīate de lege loquēs ſēꝑ loquit de le ge moyſi. Et ideo dicēduꝫ eſt ꝙ romani fideles. nō erant ſolū getes ſꝫ inter eos erāt multi iudei. Un̄ hētur. Act. 18. Paulꝰ corinthi inuenit quēdaꝫ iudeū noīe aquilā. qͣ nuꝑ venerat ab ytalia ⁊ pͥſcillaꝫ vxorē eiꝰ eo ꝙ p̄cepiſſet claudiꝰ diſcēdere oēs iudeos a roma. lex ergo hoc modo dn̄atur in hoīe ꝙͣto tēpore viuit.ſ. hō. Data em̄ eſt lex ad dirigendū hoīes in via huiꝰ vite. ſcd̓m illud. p̄ſ. Legem ſtatuit ei in via quaꝫ elegit. Iō legis obligatio morte ſol uitur. ¶ Deinde cum dicit. Nā que ſub viro ⁊c. manife ſtat qd̓ dixerat ꝑ exēplū in lege mr̄imonij. Et pͥmo ponit exēplū. 2ª maīfeſtat ꝑ ſignū ibi. Ergo viuēte ⁊c. Circa pͥ mū duo facit pͥmo in exēplo ponit qͦmō obligatio legꝭ du rat vita durāte dicēs. Nā mulier que ſub viro.i. ſub viri poteſtate eſt ex lege diuina quā dictū eſt gen̄. 3. Sub viri poteſtate eris. Alligata eſt legi.ſ. qua tenet̉ conuiuere vi ro ſcd̓m illud. Ma. 19. Quos deꝰ cōiunxit homo nō ſe paret. Et hec quidē inſeꝑabilitas matrimonij p̄cipue cā

Romanos AA
tur inqͣtū eſt ſacramentū cōiunctionis indiſſolubilis xp̄i ⁊ eccīe vel verbi ⁊ humane nature in ꝑſona xp̄i. Eph. 2. Sacramentū hoc magnū ⁊c. ſcd̓o ibi. Si aūt mortuus ⁊c̄ Manifeſtat in exemplo qūo obligatio legis ſoluitur poſt mortem dicēs. Si aūt vir.ſ. mulieris fuerit mortuꝰ muli er ꝑ mortē viri ſoluta eſt a lege mariti.i. a lege matrimo nij quā obliget̉ viro. Cum em̄ vt aug. ait libro d̓ nuptiis ⁊ cōcupiſcētia nuptie ſint bona mortaliū nō ſe extēdit ob ligatio nuptiaꝝ poſt vitā mortalē. Et ꝓpter hoc in reſur rectione quādo erit vita immortalis neqꝫ nubent neqꝫ nu bentur vt dicit̉ mat. 22. Ex quo paret ſi aliquis moriat et reſurgat ſicut in lazaro accidit. nō erit vxor q̄ fuerat niſi de nouo cū ip̄o cōtrahat. Sed cōtra hoc inducit̉ qd̓ habe tur he. xi. Acceperūt mulieres de reſurrectione mortuos ſuos. Sed ſciendū eſt ꝙ mulieres nō receperūt maritos ſuos ſed ſuos filios. ſicut mulier q̄daꝫ ꝑ heliā vt habetur tertij. ꝝ. 17. Et alia ꝑ hellſe ū vt habet̉ qͣrti..ꝝ. 4. Aliter aūt ſe habet in ſacramētis q̄ imprimūt caracterē qui eſt q̄ dam ꝯſecratio anime immortalis. Oīs aūt cōſecratio ma net ꝙͣdiu manet res cōſecrata ſicut pꝫ in cōſecratione ec cleſie vel altaris. Et ideo ſi baptizatꝰ vel ꝯfirmatꝰ vel or dinatus moriatur ⁊ reſurgat nō debet iterū eadē ſacramē ta accipere. ¶ Deinde cū dicit. Ergo viuēte ⁊c. manife ſtat qd̓ dixerat per ſignū. ⁊ primo ꝙͣtum ad obligationeꝫ matrimonij q̄ durat in muliere viuente viro. cuiꝰ ſignuꝫ eſt ꝙ vocat adultera ſi fuerit cū alio viro.ſ. ei carnalit̓ cō mixta viuēte viro ſuo. Iere. 3. Si dimiſerit vir vxorē ſuā ⁊ recedens ab eo duxerit virū alterū. nūquid nō polluta ⁊ cōtaminata eſt mulier illa. ſcd̓o ibi. Ai aūt mortuꝰ ⁊cͣ. Inducit ſignū ꝙͣtum ad hoc ꝙ obligatio legis matrimo nij ſoluit̉ ꝑ mortem dicens ꝙ ſi vir eius.ſ. mulieris mor tuus fuerit liberata eſt mulier a lege viri.i. qua obligaba tur viro vt nō ſit adultera ſi fuerit cū alio viro carnalit̓ ei cōmixta p̄ſertiꝫ ſi ei matrimonialiter cōiungat̉. pͥma cor. 7. Si dormierit vir eiꝰ.ſ. mulieris liberata eſt. cui vult nubat. Ex qͦ pꝫ ꝙ ſcd̓e nuptie vel tertie vel qͣrte ſunt ẜm ſe licite ⁊ nō ſolū ꝑ diſpenſationē. vt videt̉ dicere criſpꝰ qͥ ſuꝑ ma. dicit ꝙ ſicut moyſes ꝑmiſit libellū repudij ita a poſtolus permiſit ſcd̓as nuptias. Nulla eſt em̄ ratio ſi lex mr̄imonialis ſoluit̉ ꝑ mortē qͣre nō liceat cōiugi remanē ti ad ſcd̓a vota tranſire. Ꝙ aūt apl̓us dicit pͥma thi. 3. Ꝙ oꝑtet ep̄m eſſe vniꝰ vxoris virū. nō hoc dicit̉ qꝛ ſcd̓e nuꝑ tie ſint illicite ſed ꝓpter defectū ſacramēti qꝛ nō eſſet vnꝰ vnius ſicut xp̄us eſt ſpōſus vniꝰ eccleſie. ¶ Acinde cum dicit. Itaqꝫ fratres mei. ⁊c. concludit principale propoſi tum dicens. Itaqꝫ ⁊c. id eſt ꝑ hoc ꝙ eſtis facti membra corꝑis xp̄i ſimul cū eo mortui ⁊ ſepulti vt ſupra eſt habitū mortificati eſt is legi.i. ꝙͣtuꝫ ad hoc ꝙ ceſſat in vobis ob ligatio legis. ita.ſ. vt iam ſitis alteriꝰ.ſ. xp̄i eius legi ſub iecti. qui ex mortuis reſurrexit. in quo ⁊ vos reſurgentes nouā vitā aſſūpſiſtꝭ. Et ita nō lege pͥoris vite. ſed lege no ue vite tenemini obligati. videt̉ aūt eſſe diſſimilitudo ꝙͣ tum ad hoc ꝙ in p̄cedenti exēplo vir moriebat̉ ⁊ remane bat mulier abſqꝫ obligatione legis. Hic aūt ille qui ſoluit̉ ab obligatione dicit̉ mori. ſed ſi recte cōſideremꝰ vtrūqꝫ ē eiuſdē rōnis qꝛ cū matrimoniū ſit inter duos ſicut quedā relatio: nō refert quicūqꝫ eoꝝ moriat̉ ad hoc ꝙ tollat̉ lex matrimonij. vtrūlibet em̄ ꝯtingat manifeſtū eſt ꝙ ꝑ mor tem qͣ cōmorimur xp̄o ceſſat obligatio veteris legꝭ. ¶ De inde cū dicit. Vt fructificemꝰ. on̄dit vtilltatē p̄dicte libe rationis. Et circa hoc tria facit. Vrimo ponit vtilitatē di cens. Vt fructificemꝰ deo. ꝑ hoc em̄ ꝙ ſumꝰ facti mēbra xp̄i in xp̄o manētes poſſumus fructū boni oꝑis facere ad honorē dei. Io. 15. Sicut palmes nō pōt ferre fructū ⁊c. ſcd̓o ibi. Cū em̄ eſſemꝰ ⁊c. on̄dit ꝙ iſte fructꝰ impedieba tur qn̄ eramꝰ ſub ſeruitute legis dicēs. Cū eſſemꝰ in carne.i. ſubiecti ꝯcupiſcētijs carnis infra. 8. Vos aūt nō eſt in carne ſed in ſpū. paſſiones aūt ⁊ affectiones pctōꝝ q̄ qͥ dem erāt ꝑ legē vel notificate vel augmētate occaſional̓r vt ſupra patuit: oꝑabātur in mēbris nr̄is.i. mouebāt mē bra nr̄a. Ia. 4. Unde bella ⁊ lites. nōne excōcupiſcētijs Et hoc vt fructificarēt morti.i. vt facerēt fructuꝫ mortis. Iac. pͥmo. Octm̄ cū cōſūmatuꝫ fuerit generat mortē. ter tio ibi. Nūc aūt ſoluti. on̄dit ꝙ p̄dicta vtilitas acquiritur ab hijs qͥ ſuni liberati a ſeruitute legis dicēs. Nūc abt ſo luti ſumꝰ ꝑ gr̄am xp̄i a lege mortis.i. a ẜuitute legꝭ moy ſi que dicit̉ lex mortꝭ. Ul̓ qꝛ corporal̓r occidebat abſqꝫ mi ſericordia. he. 10. Irritā qͥs faciēs legē moyſi ⁊c. Uel po tius dicit̉ lex mortis qꝛ ſpūal̓r occidebat ꝑ occaſionē ſcd̓m illud. ſcd̓e cor. 3. Br̄a occidit ⁊c. In qua lege nos ten eba mur qͣſi ſerui ſub lege. Gal̓. 3. Priꝰ aūt ꝙͣ verīet fides ſub lege cuſtodiebamur. Ita.ſ. ſumꝰ ſoluti vt ſeruiamꝰ in no uitate ſpūs.i. in ſpū renouati ꝑ grām xp̄i. ezec. 36. Dabo vobis cor nouū ⁊ ſpūm nouū ponā in medio vr̄i. nō in ve tuſtate lr̄e.i. nō ſcd̓m veterē legē. Ul̓ nō in vetuſtate pctī quā littera legis auferre nō potuit. psͣ. Inueteraui inter oēs inimicos meos. Lectio ſecunda. Uid ergo dicemꝰ lex pctm̄ eſt? Ab ſit. Sed pctm̄ nō cognoui niſi ꝑ legē Nā ꝯcupiſcentiā neſciebā. niſi lexdi ceret. Nō ꝯcupiſces. Occaſione aūt accepta pctm̄ per mandatū oꝑatū eſt in me oēm con cupiſcentiā. Sine lege em̄ pctm̄ mortuū erat Ego aūt viuebā ſine lege aliqn̄. Sed cuꝫ ve niſſet mandatū pctm̄ reuixit. Ego aūt mor tuus ſuꝫ ⁊ inuentū eſt mihi mandatū quod erat ad vitā: hoc eſſe ad morteꝫ. Nā pctm̄ oc caſione accepta ꝑ mandatū ſeduxit me: et ꝑ illud occidit. Itaqꝫ lex quidē ſācta ⁊ manda tum ſāctuꝫ ⁊ iuſtū ⁊ bonū. Quid ergo bonū eſt: mihi factū eſt mors? Abſit. Sed peccatū vt appareat pctm̄ ꝑ bonū operatuꝫ eſt mihi mortē. vt fiat ſupra modū peccans peccatū per mandatum. ¶ Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit ꝙ per gr̄am xp̄i liberamur a ſerui tutē legis ⁊ ꝙ iſta liberatio eſt vtilis. Hic rn̄det cuidā ob iectioni q̄ ex p̄miſſis occaſionē habꝫ ꝑ quā videt̉ ꝙ lex ve tus nō ſit bona. Et circa hoc duo facit Primo ſoluit ob iectionē ꝑ quā videt̉ legē nō eſſe bonā. ſcd̓o on̄dit legē eſ ſe bonā ibi. Scimꝰ em̄ ⁊c. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo ꝓponit obiectionē ꝙͣtum ad ip̄am legem. ſcd̓o ſoluit ibi. Itaqꝫ lex quidē ſācta ⁊c. Dicit ergo pͥmo. Dictū ē ꝙ paſ ſiones pctōꝝ erāt ꝑ legē ⁊ ꝙ eſt lex mortis. quid ergo di cemꝰ ex hijs ſeqͥ. Nūquid dicemꝰ ꝙ lex eſt pctm̄. Qd̓ qͥ deꝫ nōt intelligi dupl̓r. Uno mō ꝙ lex pctm̄ doceat ſicut dicit̉ Iere. 10. Leges populoꝝ vane ſunt qꝛ.ſ. vanitateꝫ docēt. Alio vt lex dicat̉ pctm̄ qꝛ ille qui legē dedit pec cauerit talē legē ferēdo ⁊ hec duo inuicē ſe ꝯſequūtur qͥa ſi lex pctm̄ docet legiſlator legem ferēdo peccat. Iſa. 10. Ue qͥ cōdunt leges iniqͣs. videt̉ aūt ꝙ lex pctm̄ doceat ſi paſſiōes pctōꝝ ſunt ꝑ legē ⁊ ſi lex ducit ad mortē. ¶ Dei de cū dicit. Abſit. ſoluit p̄dictā obiectionē. Circa qd̓ ſciē dum eſt ꝙ ſi lex per ſe ⁊ directe cāret paſſiones peccatoꝝ vel mortem. ſequeretur ꝙ lex eſſet peccatum altero mōꝝ dcōrum. nō aūt ſi lex eſt occaſio paſſionū peccati ⁊ mortis

VII. Ca.
Circa hoc ergo tria facit. Primo on̄dit quid lex per ſe fa cit. ſcd̓o on̄dit quid ex ea occaſional̓r ſequat̉ ibi. Occaſio ne aūt accepta ⁊c. Circa pͥmuꝫ tria facit. Primo rn̄det ad queſtionē dicēs. Abſit.ſ. ꝙ lex ſit pectatū. Neqꝫ em̄ ipſa docet peccatū ẜm illud. p̄ſ. Lex dn̄i immaculata. neqꝫ le giſlator peccauit quaſi iniuſtā legē ferēs. ſcd̓m illud pro uer. 8. Per me reges regnāt ⁊c. ſcd̓o ibi. Sed peccatum ⁊c. ponit id qd̓ per ſe ꝑtinet ad legē.ſ. notificare peccatū nō auferre. Et hͦ eſt qd̓ dicit. Sꝫ pctm̄ nō cognoui niſi ꝑ legē. sͣ. tertio Per legē enī cognitio pctī. Et ſi quidē hoc intelligit̉ de lege naturali manifeſtū eſt ꝙ dicit̉ qꝛ ꝑ legē naturalē hō diiudicat bonum ⁊ malū. Ecc. 17. Senſu im pleuit corda illoꝝ ⁊ bona ⁊ mala on̄dit Sed apl̓us hic vi detur loqui de lege veteri quā ſignificauit. sͣ. dicēs. Nō in vetuſtate lr̄e. Dicendū eſt ergo ꝙ ſine lege poterat qͥ dem pctm̄ cognoſci ſcd̓m ꝙ habet rōnem inhoneſti..i. cō tra rōnem exiſtēs nō aūt ſcd̓m ꝙ importat offenſā diuinā qꝛ per legē diuinitꝰ datā manifeſtat homini ꝙ deo diſpli cent pctā hūana in hoc ꝙ ea ꝓhibet ⁊ mādat puniri. t̓tio ibi. Nā cōcupiſcētia ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ dixerat dicens. Nā cō cupiſcentiā neſciebā niſi lex diceret. Nō ꝯcupiſces. Circa qd̓ ꝯſiderandū eſt ꝙ hoc qd̓ dixerat. Pctm̄ nō cognoſce bam niſi per legē. Poſſet aliqͥs referre ad ip̄m actū pecca ti quē lex in noticia hoīs ducit dum ꝓhibet. ⁊ hoc quidē verum eſt ꝙͣtum ad aliqua pctā. Dicit̉ em̄ leui. 18. Muli er nō ſuccūbet iumēto. Sed ꝙ hoc non ſit intellectꝰ apl̓i patet ex hijs q̄ hic dicūtur. Nullꝰ em̄ ē qui ip̄m actū con cupīe ignoret cū om̄s ip̄m experiātur. Eſt ergo intellige dum ſicut ſupra diximꝰ ꝙ pctm̄ nō cognoſcit̉ niſi per legē ꝙͣtum ad reatū pene ⁊ offenſā dei. Iō aūt hoc ꝓbat ꝑ cō cupiſcētiā qꝛ cōcupiſcētia praua cōiter ſe habet ad omīa peccata. Und̓ ⁊ glo. dicit aug. Hic elegit apl̓us qd̓ eſt ge nerale pctm̄.ſ. cōcupīam. Bona eſt ergo lex q̄ dum cōcu pīas ꝓhibet oīa mala ꝓhibet. Pōt aūt intelligi ꝙ con cupiſcētia ſit generale pctm̄ ſcd̓m ꝙ ſumit̉ ꝓ cōcupiſcētia cuiuſlibet pctī. Nō aūt ſic appellauit auguſtinꝰ ꝯcupiſcē tiam generale pctm̄. ſed qꝛ eſt radix ⁊ cā oīs pctī aliqua cōcupiſcētia ſpēalis Und̓ ⁊ glo. dicit. ꝙ cōcupiſcētia eſt generale pctm̄. vnde oīa mala veniūt. Inducit em̄ apl̓us p̄ceptuꝫ legis qd̓ habet̉. exo. 20. Ubi ſpēaliter ꝓhibetur Nō cōcupiſces rem ꝓximi tui q̄ eſt cōcupiſcētia auaritie de qua dicit̉. pͥma thi. 6. Radix oīum maloꝝ eſt cupidi tas. Et hoc ideo qꝛ pecuīe obediūt omīa vt dicit̉. ecc. 10. Et ideo cōcupīa de qua hic loqͥtur eſt gn̓ale malū nō cōi tate generꝭ vel ſpēi ſed cōitate cauſalitatis. Nec eſt ꝯtra rium qd̓ habet̉. ecc. 10. Initiū oīs peccati ſuꝑbia. Nā ſu perbia eſt initiū pctī ex ꝑte auerſioīs. cupiditas aūt eſt pͥn cipiū pctōꝝ ex ꝑte cōuerſionis ad bonū cōmutabile. Po teſt aūt dici ꝙ apl̓us ſpēaliter aſſumit ꝯcupiſcentiā ad ꝓ poſiti manifeſtationē. qꝛ vult on̄dere ꝙ ſine lege pctm̄ nō cognoſcebat̉ inꝙͣtum.ſ. ꝑtinet ad offenſā dei ⁊ hoc maxi me patet in hoc ꝙ lex d̓i ꝓhibet cōcupīam que ab homīe nō ꝓhibet̉. Nā ſolus deꝰ hoīeꝫ reū reputat ꝓpt̓ ꝯcupīaꝫ cordis. ſcd̓m illud pͥmo. ꝝ. 16. Hoīes vidēt qͥ parēt deus aūt intuet̉ cor. Iō aūt lex dei potiꝰ ꝓhibuit cōcupīam rei aliene q̄ furto aufert̉. ⁊ vxoris aliene q̄ per adulteriū vio latur ꝙͣ cōcupīam alioꝝ pctōꝝ qꝛ iſta peccata etiā in ipſa cōcupīa hn̄t quādā delectationē qd̓ non ꝯtingit de alijs peccatis. ¶ Deinde cū dicit. Occaſione aūt ⁊c. on̄dit qͥd ex lege occaſional̓r cōſequat̉. Et pͥmo ꝓponit qd̓ intendit ſcd̓o manifeſtat ꝓpoſitū ibi. Sine lege ⁊c. Dicit ergo pri mo. ꝙ peccatū occaſione accepta ꝑ mādatuꝫ.ſ. legis pro hibētis pctm̄ operatū eſt in me oēm cōcupiſcētiā. Pctm̄ aūt pōt hic intelligi ſcd̓m emphaticā locutionē qꝛ ipſe eſt peccati principiū. Et ſcd̓m hoc in hoīe operat̉ oēm concu piſcentiā pctī. pͥma Io. 3. Qui facit pctm̄ ex dyabolo eſt
qꝛ ab initio dyabolꝰ peccauit. Sed qꝛ apl̓us hic d̓ dyabo lo mentionē nō fecerat pōt dici ꝙ pctm̄ actuale qd̓cunqꝫ eſt cogitatione app̄henſuꝫ oꝑatur in hoīe ſui cōcupīam. ſcd̓m illud Ia. pͥmo Anuſquiſqꝫ tēptatur a cōcupīa ſua. deinde cōcupiſcētia parit pctm̄ Sed melius eſt ꝙ hoc re feramꝰ ad pctm̄ qd̓ ſupra dixerat ꝑ vnū hoīem in mūduꝫ ingreſſum.ſ. ad pctm̄ originale qd̓.ſ. ante gr̄am xp̄i eſt in hoīe ſcd̓m culpā ⁊ penā. ſed veniēte gratiā trāſit reatu et ꝑmanet actu ꝙͣtum ad fomitē pctī vel cōcupiſcētiaꝫ habi tualem q̄ oꝑatur in hoīe oēm cōcupiſcentiā actualeꝫ ſiue hoc referat̉ ad cōcupiſcētias diuerſoꝝ peccatoꝝ. Alia eī eſt cōcupiſcētia furti alia adulterij ⁊ ſic de alijs. Siue re feratur ad diuerſos cōcupiſcētie gradꝰ. ꝓut ꝯſiſtit in cogi tatione delectatione ꝯſenſu ⁊ oꝑe. Sed ad hūc effectū in hoīe operandū pctm̄ accipit occaſionē ex lege. Et hoc eſt qd̓ dicit. Occaſione accepta. Ul̓ qꝛ adueniēte mādato ad ditur ratio p̄uaricationis qꝛ vbi nō eſt lex nec p̄uaricatio vt ſupra. 4. dictū eſt Ul̓ qꝛ creſcit deſideriū pctr̄i ꝓhibiti rōnibus ſupra poſitis. Et eſt notandū ꝙ nō dicit ꝙ lex de derit occaſionē peccādi. ſed qꝛ ip̄m pctm̄ occaſionem acce perit ex lege. Ille em̄ qui dat occaſionē ſcādalizat ⁊ ꝑ cō ſequēs peccat. qd̓ qͥdē fit quādo aliqͦs facit aliquod opus minus rectū vnde ꝓximus offendit̉ aut ſcādalizat̉ puta ſi quis loca inhoneſta frequētaret licet nō mala intētione. Unde dicit̉ infra. 14. Hoc iudicate magis ne ponatꝭ offē diculū fratribꝰ vel ſcādalū. Sed ſi qͥs rectū opꝰ faciat. pu ta ſi det elemoſinā ⁊ aliꝰ īde ſcādalizal̓ ipſe nō dat occaſi nem ſcandalizādi. vnde nec ſcādalizat nec peccat ſed ali us accipit occaſionē qui ſcādalizat̉ ⁊ ille peccat. Sic igit lex rectū aliqͥd fecit qꝛ pctm̄ ꝓhibuit vnde occaſionē non dedit peccādi. ſed hō occaſionē ex lege accipit. ⁊ propter hoc ſequit̉ ꝙ lex nō ſit pctm̄ ſed magis ꝙ pctm̄ ſit ex ꝑte hoīs. Sic igit̉ intelligendū eſt ꝙ paſſiones pctōꝝ q̄ perti nēt ad cōcupiſcētiā pctī nō ſunt ꝑ legē. quaſi lex illa oꝑe tur ſed pctm̄ illas ꝯꝑatur accepta occaſiōe ex lege. Et ea dem occaſione dicit̉ lex mortis. nō qꝛ lex mortē oꝑetur. ſꝫ qꝛ pctm̄ mortē oꝑatur occaſione accepta ex lege. Pōt au tem eodē ſenſu lr̄a al̓r ordinari vt dicat ꝙ peccatū oꝑa tu eſt ꝑ mandatū legis oēm ꝯcupiſcentiā ⁊ hoc occaſione ac cepta ab ipſo mādato. ſed pͥma expoſitio ſimplicior ⁊ meli or eſt. ¶ Deinde cū dicit. Sine lege em̄ manifeſtat qd̓ di xerat ⁊ hoc ꝑ exꝑientiā effectus. Et pͥmo ꝓponit effectuꝫ ſcd̓o reſumit cāꝫ ibi. Nā peccatū ⁊c. Circa pͥmū tria facit pͥmo deſcribit ſtatū ante legē. ſcd̓o ſtatū ſub lege ibi. Sꝫ cū veniſſet ⁊c. tertio ex cōꝑatione vtriuſqꝫ ſtatꝰ cōcludit euentū legis. Et inuentū eſt mihi ⁊c. Dicit ergo pͥmo ꝙ peccatū occaſionē accepta ꝑ mandatū oꝑatū eſt in me om nem ꝯcupiſcentiā qd̓ ex hoc apparet. Sine lege em̄ pctm̄ erat mortuū. nō quidē ſic ꝙ peccatū nō eſſet qꝛ ꝑ vnū ho minem peccatū in hūc mundū intrauit an̄ legē vt.sͣ. ſcd̓o dictū eſt. ſed intelligit̉ ꝙ erat mortuū vel ꝙͣtum ad cogni tionē hoīs qͥ quedā in lege ꝓhibita neſciebat eſſe pecca ta puta ꝯcupiſcentiā. vel qꝛ erat mortuū ꝙͣtum ad efficati am moriēdi per cōparationē ad id qd̓ poſtea fuit. nō eniꝫ habebat tantā virtutē inducēdi hoīem ad mortē ꝙͣtaꝫ po ſtea habuit occaſione accepta ſub lege. Habet̉ em̄ quaſi mortuū qd̓ eſt debilitatū virtute. Col̓. 3. Mortificate mē bra vr̄a q̄ ſunt ſuꝑ terrā. Talis ergo erat ſtatꝰ ante legeꝫ ꝙͣtum ad peccatū. Sed qualis eſſet ꝙͣtum ad hoīem oſtē dit ſubdēs. Ego aūt viuebā ſine lege aliqn̄. Qd̓ etiā du pliciter pōt intelligi. Uno mō ꝙͣtum ad id qd̓ homini vi debat̉ ex ſeipſo ꝙ viueret duꝫ ignorabat peccatū eſſe per id qd̓ mortuus erat. Apo. 3. Nomē habes ꝙ viuas ſed mortuus es. Ul̓ hoc dicit̉ per cōꝑationeꝫ ad mortē q̄ con ſequuta eſt occaſione legis. dicūtur em̄ minus peccantes viuere in cōꝑatione ad eos qͥ magis peccāt. ¶ Deinde cū

Ad Romanos
dicit. Sꝫ cū veniſſet ⁊c̄. deſcribit ſtatū ſub lege. Et pͥmo ꝙͣtū ad peccatū cū dicit. Sed cū veniſſet mandatū. data ſcilicet lege reuixit peccatū. Qd̓ poteſt dupliciter intelli gi. Uno modo ꝙͣtuꝫ ad cognitionē hoīs qui incepit cog nō ſcere peccatū ī ſe eſſe qd̓ pͥus nō cognouerat. Iere. 31. Poſtꝙͣ on̄diſti mihi ꝑcuſſi femur meū ꝯfuſus ſum ⁊ eru bui. Et ſignanter dicit. Reuixit qꝛ in paradiſo plenā no ticiam homo habuerat de peccato. licet nō habuerit ꝑ ex perientiā. Ul̓ reuixit ꝙͣtum ad virtutē qꝛ data lege occa ſion aliter augmētata eſt virtus peccati. pͥma cor. 15. Uir tus peccati lex. ſcd̓o ꝙͣtum ad ip̄m hoīem cuꝫ dicit. Ego aūt mortuus ſuꝫ. qd̓ etiā dupliciter poteſt intelligi. Uno modo ſcd̓m cognitionē vt ſit ſenſus mortuus ſum.i. cog noui me mortuū. Alio modo ꝑ ꝯꝑationē ad ſtatū pͥorē vt ſit ſenſus. Mortuus ſum.i. magis morti obligatꝰ ſum ꝙͣ ante. Unde aliqualiter verū eſt quod dictū eſt moyſi ⁊ a aron. numeri. 16. Uos interfeciſtis populū dn̄i. ¶ Dein de cum dicit. Et inuentū ⁊c̄. Cōcludit ex cōparatiōe vtri uſqꝫ ſtatus euentū legis dicens. Et īuentū eſt ſcd̓m p̄dic ta mandatū qd̓ erat ad vitā. Primo quidē ſcd̓m intenti onom dantis legē. ſcd̓o ꝙͣtuꝫ ad ip̄am mādati honeſtatē ⁊ deuotionē obedientis. Eze. 20. Dedi eis p̄cepta bona ⁊ iuditia que faciens homo viuet in eis. hoc eſt mihi ad morteꝫ occaſional̓r.ſ. per peccatū qd̓ in homīe erat. Iob. 20. Panis eiꝰ in vtero eius vertet̉ in fel aſpidū intrinſe cus. ¶ Deinde cū dicit. Nā peccatū ⁊c. reſumit cām qua ſi manifeſtā ꝑ euentū p̄miſſum dicens. Hoc ideo contigit ſcilicet ꝙ mādatū qd̓ erat ad vitā. inueniret̉ ad mortē eſſe Nā peccatū occaſionē accepta ꝑ mandatū ſeduxit me ſci licet ꝑ cōcupiſcentiā quā in me oꝑatum eſt vt dictum eſt dan̄. 13. Spes decepit te ⁊ cōcupiſcētia ſubuertit cor tuū. ⁊ per illud.ſ. mandatū occaſional̓r peccatū me occidit. ſe cūda cor. 3. Littera occidit. ¶ Deinde cū dicit. Itaqꝫ lex ⁊c. concludit cōcluſionem intentā.ſ. ꝙ lex non ſolūmodo ſit peccatū ſed vlterius ꝙ ſit bona tanꝙͣ faciens cognoſce re peccatū ⁊ ꝓhibens ip̄m. Et pͥmo cōcludit ꝙͣtum ad to tam legem dicēs. Sicut ex p̄miſſis patet. lex quidē eſt ſā cta. p̄ſ. Lex dn̄i immaculata. pͥma thi. pͥmo. Scimus qꝛ bona eſt lex. ſcd̓o ꝙͣtum ad ꝑticulare legis mandatum di cens. Et mandatū legis eſt ſanctū ꝙͣtū ad p̄cepta cerimo nialia quibus hoīes ordinātur ad dei cultū. leui. 20. Sā cti eſtote qꝛ ego ſanctꝰ ſum. Et iuſtū ꝙͣtum ad p̄cepta iu dicialia quibꝰ homo debito modo ordinat̉ ad ꝓximū. p̄ſ. Iudicia dn̄i vera iuſtificata ⁊c. Et bonū.i. hone ſtū ꝙͣtuꝫ ad p̄cepta moralia. p̄s. Bonū mihi lex oris tui ſuꝑ milia ⁊c. Quia tn̄ omnia iſta p̄cepta ordinant nos in deū ideo totam legē ſanctā noīauit. ¶ Deinde cum dicit. Qd̓ er go bonū eſt ⁊c. mouet queſtionē ꝙͣtum ad legis effectum Et pͥmo queſtionē dicēs. Qd̓ ergo bonū eſt.ſ. in ſe factū eſt mihi mors id eſt ꝑ ſe cā mortis. Qd̓ quidē aliquis po terat falſo intelligere ex eo qd̓ ſupra dictū eſt. Inuentum eſt mihi mandatū qd̓ erat ad vitā hoc eſſe ad mortem. ſe cundo ſoluit ꝑ interemptionē dicēs. Abſit. Nō enim po teſt id qd̓ eſt ſcd̓m ſe bonū ⁊ viuificū eſſe cā mali ⁊ mortis ſcd̓m illud. Ma. 7. Non poteſt arbor bona fructꝰ malos facere. 3ꝰ. ibi. Sed peccatū ⁊c. cōcordat id qd̓ nūc dicitur cū eo qd̓ ſupra dictū. Nō enim mandatuꝫ ſic inuenit̉ eſſe ad mortē ꝙ ip̄m mortem oꝑetur. ſed qꝛ occaſione accepta ab ip̄o peccato mortem oꝑatur. Et hoc eſt qd̓ dicit. Sed peccatū vt appareat peccatū id eſt ex hoc apparet eſſe pec catum per legis bonū id eſt per mandatū legis qꝛ ex hoc ip̄m bonū eſt ꝙ facit cognitioneꝫ peccati. Et hoc occaſio naliter in ꝙͣtum manifeſtat peccatū. Nō aūt ſic intelligit̉ peccatū per legē oꝑatum eſſe mortē quaſi ſine lege mors nō fuiſſet. dictū eſt enim ſupra ꝙ regnauit mors ab adam vſqꝫ ad moyſen.ſ. cū lex nō eſſet. ſed intelligit̉ ꝙ peccatū
per legē oꝑatur morteꝫ qꝛ dānatio mortis eſt augmētata lege adueniēte. Et hoc eſt qd̓ ſubditur. Ita dico ꝙ pecca tum oꝑatum eſt mortē per bonū vt peccatū fiat peccās id eſt peccare faciēs per mandatū legis occaſional̓r. Et hoc ſupra modū quo antea peccabat. vel qꝛ acceſſit reatus p̄ uaricationis. vel qꝛ creuit ꝯcupiſcentia peccati. vt ſupra dictū eſt. veniente ꝓhibitione legis. Peccatū aūt hic in telligit̉ ſicut. sͣ. diximꝰ vl̓ dyabolꝰ vl̓ potius fomes pctī. Lectio tertia. Cimus em̄ ꝙ lex ſpiritalis eſt. Ego autem carnalis ſum. venundatus ſub peccato. Quod enim oꝑor non ītelligo. Nō em̄ qd̓ volo bonū. hoc ago. ſed qd̓ odio malū illd̓ facio. Si aūt qd̓ nolo illd̓ facio. ꝯſētio legi qm̄ bona eſt. Nūc aūt iā nō ego oꝑor illd̓. ſed qd̓ habitat in me peccatuꝫ Scio enim quia non habitat in me. hoc eſt ī carne mea bonum Nam velle adiacet mihi perficere autem bonum nō inuenio. Nō em̄ quod volo bonum hoc facio: ſed quod nolo malum hoc ago. Si autem quod nolo illud facio. iā nō ego operor illud ſed quod habi tat in me peccatum. ¶ Poſtꝙͣ apoſtolꝰ excluſit illa ex quibꝰ Iex videbat̉ eſſe mala ⁊ mali effectꝰ. hic ꝓbat legē eſſe bonā. Et circa hoc duo facit. Primo ꝓbat bonitatē legis ex ipſa repugnan tia que in hoīe inuenit̉ ad bonū quam lex tollere nō pōt. ſcd̓o oſtendit per quid huiuſmodi legis repugnātia tolli poteſt ibi. Infelix ⁊cͣ. Circa pͥmum tria facit. Primo pro ponit qd̓ intendit. ſcd̓o ꝓbat ꝓpoſitum ibi. Quod enim oꝑor ⁊c. tertio infert concluſionem intentā ibi. Inuenio igitur ⁊c. Circa pͥmū duo facit. Primo proponit legꝭ bo nitatem. ſcd̓o homīs ꝯditionē ibi. Ego aūt ⁊c̄. Dicit ergo pͥmo. dictū eſt ꝙ lex eſt ſancta. Et hoc dixi. Scimus em̄ nos qui ſumꝰ in diuinis ſapientes ꝙ lex.ſ. vetus ſpūalis eſt.ſ. ſpūi hoīes ꝯcordās. psͣ Lex dn̄i immaculata Vl̓ ſpi ritualis eſt.i. a ſpū ſancto data qui digitus dei dicitur in ſcripturis Luc. xj. Si in digito dei eijcio demonia. Und̓ dicitur exo. 31. Dedit dn̄s moyſi duas tabulas lapideas ſcriptas digito dei. Lex tn̄ noua nō ſolū dicitur lex ſpūa lis ſed lex ſpūs vt patet infra. 8. Quia nō ſolū a ſpū ſanc to eſt ſed ſpūſſanctus eam impͥmit cordi quod inhabitat. ¶ Deinde cū dicit. Ego aūt carnalis ſum ⁊c. On̄dit con ditionē hoīs ⁊ pōt hoc verbū dupliciter exponi Uno qui dem modo vt apl̓us loquat̉ in ꝑſona homīs in peccato ex iſtentis. Et ita hoc aug. exponit in libro. 83. queſtionum poſtea vero in libro cōtra iulianū exponit hoc vt apl̓us in telligatur loqui in ꝑſona ſua. id eſt hoīs ſub gratia conſti tuti. Proſequamur ergo declarādo qualiter hec verba ⁊ ſequētia diuerſimode pn̄t vtroqꝫ modo exponi. ꝙͣuis ſe cūda expoſitio melior ſit. Ꝙ ergo dicit̉ primo. Ego autē ⁊c. Sic intelligendū eſt vt ly. ego ꝓ rōne hoīs intelligat̉ que eſt principale in hoīe. Unde videt̉ vnuſquiſqꝫ hō eſ ſe ſua ratio vel ſuus intellectꝰ ſicut ciuitas videt̉ eſſe rec tor ciuitatis ita vt quod ille facit ciuitas facere videt̉. Di citur aūt homo carnalis qꝛ eius ratio carnalis eſt. q̄ dicit̉ carnalis dupliciter. Uno modo ex eo ꝙ ſubdit̉ carni con ſentiens his ad que caro inſtigat. ſcd̓m illud pͥma. cor. 3. Cum ſit inter vos zelus ⁊ cōtentio ⁊c. Et hoc modo intel ligitur de hoīe nōdum per gr̄am reꝑato. Alio modo dici tur ratio eſſe carnalis ex eo ꝙ a carne impugnat̉ ſcd̓m il

VII. CA
lud. gal̓. 5. Caro cōcupiſcit aduerſus ſpūm. Et hoc modo intelligitur eſſe carnalis ratio etiam hominis ſub gratia cōſtituti. vtraqꝫ em̄ carnalitas ꝓuenit ex peccato. Unde ſubdit. Nenūdatus ſub peccato. Sed tn̄ notandū ꝙ car nalitas que importat rebellionē carnis ad ſpm̄ ꝓuenit ex peccato primi parentis. quia hoc pertinet ad fomitē cuiꝰ corruptio ex illo peccato deriuat̉. Carnalitas aūt q̄ impor tat ſubiectionē ad carnē ꝓuenit non ſolū ex peccato origi nali ſed etiam actuali ꝑ quod homo obediendo cōcupiſcē tijs carnis ſeruuꝫ ſe carnis cōſtituit. Unde ſubdit. Uenū datus ſub peccato.ſ. vel primi parentis vel ꝓprio. Et di cit venundatus qꝛ peccator ſeipſum vendit in ſeruum pec cati precio ꝓprie voluntatis implende. Fſa. 50. Ecce in iniquitatibus veſtris venditi eſtis. ¶ Deinde cum dicit: Qd̓ em̄ operor ⁊cͣ. Oſtendit qd̓ ꝓpoſuerat ⁊ primo ꝙ lex ſit ſpūalis. ſecundo ꝙ homo ſit carnalis venundatus ſub peccato ibi. Nunc aūt iam nō ego̓ ⁊cͣ. Circa primū duo fa cit. primo ꝓponit ꝓbationē. ſecundo inducit concluſiōeꝫ ibi. Si aūt qd̓ nolo ⁊cͣ. Sumit̉ autē ꝓbatio ex hominis infirmitate quā. primo ꝓponit. ſecundo adducit ꝓbationē ibi. Non aūt ⁊cͣ. Infirmitas aūt hoīs eſt manifeſta ex hoc ꝙ operat̉ id quod intelligit non eſſe operandū. Vnde di cit. Quod em̄ operor nō intelligo.ſ. eſſe operandū. Qd̓ quidē poteſt intelligi dupliciter. Uno modo de eo qui eſt ſubiectus peccato. qui quidē in vniuerſali intelligit non eſſe operandū peccatū. tamē victus ſuggeſtione demonis vel paſſione vel inclinatione peruerſi habitus operat̉ illd̓ Et ideo dicit̉ operari quod intelligit non eſſe operanduꝫ contra conſcientiā faciens ſicut Lucꝭ. 12. Seruus ſciens voluntatē dn̄i ſui. ⁊ non faciens digne/ plagis vapulabit multis. Alio modo poteſt intelligi de eo qui eſt in gratia conſtitutus qui quidē operat̉ malum non quidē exequen do in oꝑe vel cōſentiente mēte: ſed ſolū cōcupiſcendo ẜm paſſione ſenſibilis appetitus: ⁊ illa cōcupīa eſt preter ra tionem ⁊ intellectum. qꝛ preuenit eius iudicium quo ad ueniente talis operatio impedit̉. Et ideo ſignanter non di cit. Intelligo non eſſe faciendū ſed non intelligo: qꝛ.ſ. in tellectu nondum deliberato aut ꝑcipiente talis operatio concupiſcentie inſurgit. Gal̓. 5. Caro concupiſcit aduer ſus ſpiritū: ⁊ ſpūs aduerſus carnē. ¶ Deinde cum dicit. Non em̄ quod volo ⁊cͣ. ꝓbat quod dixerat ⁊ ꝑ diuiſioneꝫ ⁊ ꝑ effectum. Per diuiſionē quidē eius qd̓ dixit. Quod em̄ operor. ſub quo duo continent̉.ſ. non agere bonum ⁊ agere malum. quia etiā ille qui non agit bonum dicit̉ ope rari peccatum peccato omiſſionis. Ex parte autē eius ꝙ dixit nō intellgo ꝓbat ꝑ effectuꝫ qꝛ em̄ intellectus mouet voluntatē. velle eſt effectus eius quod eſt intelligere. Di cit ergo primo quantū ad omiſſionem boni. Non em̄ ago hoc bonum quod volo agere. Quod quidē vno modo po teſt intelligi de homine ſub peccato cōſtituto. ⁊ ſic hoc qd̓ dicit. ago. eſt accipiendū ẜm actionem cōpletam que exte rius opere exercet̉ per rationis conſenſum. Ꝙ autē dicit volo. eſt intelligendū non quideꝫ de voluntate completa que eſt operis preceptiua. ſed de voluntate quadā incom pleta qua homines in vniuerſali bonum volunt ſicut ⁊ in vniuerſali habēt rectum iudiciū de vno ⁊ deprauat talis voluntas in particulari vt non agat qd̓ in vniuerſali intel ligit agenduꝫ ⁊ agere vellet. ẜm aūt ꝙ intelligit̉ de hoīe per gratiam reꝑato econuerſo oportet intelligere per hoc qd̓ dicit. volo. voluntatem completā perdurantē in electi on particularis oꝑatiōis vt ꝑ hoc ꝙ dicit. Ago intelliga tur actio incompleta que conſiſtit tantum in appetitu ſen ſitiuo nō ꝑueniens vſqꝫ ad rationis cōſenſum. Hō em̄ ſub gratia conſtitutꝰ vult quidē mentē ſuā a prauis concupi ſcentijs conſeruare ſed hoc bonum non agit ꝓpter motꝰ inordinatos concupiſcentie inſurgentes in appetitu ſenſi
tiuo. Et ſimile eſt qd̓ dicit. gal̓. 5. Vt non quecūqꝫ vultis illa faciatis. Secūdo quantū ad perpetrationē mali ſub dit. Sed quod odio malū illud facio quod quidē ſi intelli gat̉ de homine peccatore ꝑ hoc ꝙ dicit Odio intelligitur quoddā odiū imꝑfectū ẜm ꝙ om̄is homo naturaliter odit malum. ꝑ hoc aūt ꝙ dicit. Facio. intelligit̉ actio ꝑfecta ꝑ operis executionē ẜm ratiōis cōſenſum. Nam illud odiuꝫ mali in vniuerſali tollit̉ in ꝑticulari eligili ꝑ inclinationē habitus vel paſſionis. Si vero intelligit̉ de hoīe ſub gra tia conſtituto ꝑ hoc quod dicit. Facio. intelligit̉ econuer ſo actio imꝑfecta que conſiſtit in ſola cōcupiſcentia appe titus ſenſitiui ꝑ hoc qd̓ dicit. Odio. intelligit̉ odium ꝑfe ctum quo quis ꝑſeuerat in deteſtatione mali vſqꝫ ad fina lem reprobatione ipſiꝰ de quo dicit̉ in psͣ. Perfecto odio oderam illos.ſ. malos inquātū ſūt peccatores. 2. Mach. 3. Cum leges adhuc optime cuſtodirent̉ ꝓpt̓ on pontifi cis pietatem ⁊ aīos odio habentes malū. ¶ Deinde cū di cit. Si aūt qd̓ nolo ⁊cͣ. concludit ex premiſſa diſpoſitione hominis ꝙ lex ſit bona dicēs. Si aūt qd̓ nolo illud facio quocūqꝫ dictorum modoꝝ intelligat̉ ex hoc ipſo qd̓ nolo malum conſentio legi qm̄ bona eſt in hoc ꝙ prohibet ma lum quod ego naturaliter nolo. Manifeſtum eſt em̄ ꝙ in clinatio hominis ẜm rōem ad volendū bonū ⁊ fugienduꝫ malum eſt ẜm naturam vel gr̄am: ⁊ vtraqꝫ eſt bona. Un de ⁊ lex que huic inclinationi conſentit precipiēdo bonū ⁊ ꝓhibendo malū eadem ratione eſt bona. ꝓuer. 4. Do num bonum tribuā vobis legeꝫ meam nō derelinquatis. ¶ Deinde cum dicit. Nunc aūt ego ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ dixerat de conditione hoīs.ſ. ꝙ ſit carnalis venūdatus ſub pecca to. At circa hoc tria facit. primo ꝓponit qd̓ intendit. ſecū do probat ꝓpoſitū ibi. Scio em̄ ⁊cͣ. tertio cōcludit inten tum ibi. Si aūt qd̓ volo ⁊cͣ. Ꝙ aūt homo ſit carnalis ve nundatus ſub peccato quaſi aliqualiter ſeruus peccati ex hoc apparet ꝙ ipſe non agit ſed agit̉ a peccato. Ille em̄ qͥ eſt liber ipſe ꝑ ſeipſum agit ⁊ non ab alio agit̉. Et ideo di cit. Dictū eſt ꝙ ꝑ intellectum ⁊ voluntatē conſentio legi. nunc autē dum contra legem fatio ego iam non operor il lud qd̓ facio contra legem. ſed pctm̄ qd̓ in me habitat. et ſic patet me ſeruū eſſe peccati inquantū peccatū in me qͣſi dominiū habens operatur. Et hoc quidē recte ⁊ faciliter poteſt intelligi de homine ſub gratia conſtituto. ꝙ em̄ cō cupiſcit malum ẜm appetitū fenſitiuū ad carnē ꝑtinenteꝫ non ꝓcedit ex opere rationis: ſed ex inclinatione fomitis. Illud aūt hō dicit̉ operari quod ratio operat̉: qꝛ homo eſt id quod eſt ẜm rationem. Ande motus concupiſcentie qͦ non ſunt a ratione ſed a fomite nō operatur homo: ſed fo mes peccati qui hic peccatū noīatur. Iac. 4. Unde bella ⁊ lites in vobis? Nonne ex cōcupiſcentijs vr̄is que mili tant in membris vr̄is? Sed de homine ſub peccato cōſti tuto hoc ꝓprie intelligi non poteſt: qꝛ eius ratio peccato cōſentit. Et ideo ipſemet operat̉. Vnde dicit Augꝭ. ⁊ ha betur in gloſa. Multū fallit̓ homo qui conſentiens eſt cō cupiſcentie carnis ſue. ⁊ quod illa deſiderat decernens fa cere: ⁊ ſtatuens putat ſibi adhuc eſſe dicendū nō ego ope ror illud. Poteſt tamen licet extorte exponi etiā de homi ne peeccatore. Actio em̄ maxime attribuit̉ principali agē ti qd̓ ẜm ꝓprietatē ſuā mouet. nō aūt agenti qd̓ mouet vl̓ agit ẜm ꝓprietatē alteriꝰ a qͦ mouet. Manifeſtū eſt aūt ꝙ ratio hoīs ẜm illd̓ qd̓ eſt ꝓprium ſibi non inclinat̉ ad ma lum: ſed ẜm ꝙ moue̓t̉ a cōcupiſcentia. Et iō oꝑatio mali quā ratio facit ꝓut eſt a concupīa victa non attribuit̉ prin cipaliter rationi q̄ hic ꝑ hoīem intelligit̉: ſed potius ipſi concupīe vel habitui ex quo ratio inclinat ad malū. Dici tur aūt peccatū habitare in hoīe non quaſi peccatū ſit res aliqua cuꝫ ſit priuatio boni: ſed deſignat̉ ꝑmanētia huiuſ modi defectus in homine. ¶ Deinde cū dicit. Scio em̄

Ad Romanos
Probat ꝙ peccatū habitans in homine operet̉ malū qd̓ homo facit. Et primo ponit mediū ad ꝓbandū ꝓpoſituꝫ. ſecūdo illd̓ mediū manifeſtat ibi. Nam velle ⁊cͣ. Probat ergo primo ꝙ pctm̄ habitaus in hoīe oꝑet̉ malū qd̓ hō fa cit. que quidē ꝓbatio manifeſta eſt ẜm ꝙ verba referunt ad hoīem ſub gr̄a cōſtitutū qui liberatꝰ eſt a pctō ꝑ gr̄am xp̄i vt. sͣ. 6. habitū eſt. Quantū gͦ ad eum in quo gr̄a xp̄i non habitat nondū eſt liberatꝰ a pectato. In carne auteꝫ gr̄a xp̄i nō inhabitat: ſed habitat in mēte. Vnde infra. 8. dicit̉ ꝙ ſi xp̄us in nobis eſt: corpus quidē mortuū eſt ꝓpt̓ pctm̄. ſpūs aūt viuit ꝓpter iuſtificationē. Igit̉ adhuc in carne dn̄at̉ pctm̄ qd̓ oꝑat̉ concupīas carnis. Carnē enim hic accipit ſimul cū mēbris ſenſitiuis. Sic em̄ caro diſtin guit̉ cōtra ſpm̄ ⁊ ei repugnat inquantū appetitꝰ ſenſitiuꝰ tendit in ꝯtrariū eius qd̓ ratio appetit. ẜm illd̓ Gal̓. 5. Ca ro cōcupiſcit aduerſus ſpm̄. Dicit gͦ: Dictum eſt ꝙ in me etiam ꝑ gr̄aꝫ reꝑatto pctm̄ oꝑat̉. ſꝫ intelligendū eſt in me ẜm carne ſimul cū appetitu ſenſitiuo. Scio em̄ ꝑ rōem ⁊ experimētū ꝙ bonū.ſ. gr̄e qͦ reformatꝰ ſum nō habitat in me. Sꝫ ne intelligat̉ ẜm rōem ẜm modū ſuꝑius poſitum exponit. Hoc eſt in carne mea. Naꝫ in me. i. in corde meo hoc bonū habitat. ẜm illud Eph̓ 3. Habitare xp̄m ꝑ fidē in cordibꝰ vr̄is. Et ꝑ hoc patet ꝙ hoc verbū nō procina tur manicheis qͥ volūt carnē non eſſe bonā ẜm naturā. et ita non eſſe creaturā dei boni: cū ſcriptū ſit īTi. 4. Om nis creatura dei bona eſt. Nō em̄ hic apl̓us agit de bono nature: ſed de bono gr̄e qͦ a pctō liberamur. Si ꝟo hoc re ferat̉ ad hoīem ſub pctō exn̄tem ſuꝑflue addit̉ qd̓ dic̄. hoc eſt in carne mea qꝛ in hoīe pctōre bonum gr̄e nō habitat nec ꝙͣtū ad carnē nec ꝙͣtū ad mentē niſi forte qͥs extorte ve lit̓ exponere hoc eſſe dictū: qꝛ pctm̄ qd̓ ē pͥuatio gr̄e quo dāmodo a carne deriuat̉ ad mentē. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Nam velle ⁊cͣ. manifeſtat qd̓ dixerat: ⁊ primo ex hoīs fa cultate. ſecundo ex hoīs actione que facultatē demōſtrat ibi. Non em̄ qd̓ volo ⁊cͣ. Facultas aūt hoīs primo deſcri bit̉ ꝙͣtū ad volūtatē q̄ videt̉ in hoīs eſſe poteſtate. Un̄ di cit. Nam velle adiacet mihi.i. ꝓpinquuꝫ eſt mihi qͣſi ſub mea poteſtate exiſtēs. Nihil em̄ eſt tam in hoīs volūtate cōſtitutū ꝙͣ hoīs volūtas. vt Augꝭ. dicit. Scd̓o ponit fa cultatē hoīs vel potius difficultatē ꝙͣtū ad cōſūmationeꝫ effectus cum ſubdit: Perficere aūt bonū nō inuenio.ſ. in mea poteſtate exiſtens. ẜm illd̓ ꝓuer. 16. Hoīs eſt p̄para re aīum. Et iterū. Cor hoīs diſponit viam ſuā. ſꝫ dn̄i eſt dirigere greſſus eius. Hoc aūt verbū patrocinari videt̉ pe lagianis qͥ dicebant ꝙ initium boni operis eſt ex nobis in quantū bonū volumus. Et hoc eſt qd̓ videt̉ apl̓us dicere. Perficere aūt nō bonū īuenio. Sꝫ hūc ſenſū excludit apo ſtolus Phil̓. 2. dicens. Deus eſt qͥ oꝑat̉ in nobis velle ⁊ ꝑficere. Ꝙ gͦ dicit. Uelle adiacet mihi.ſ. ꝑ gr̄aꝫ iam re parato eſt ex oꝑatione diuine gr̄e ꝑ quā quidē gr̄aꝫ nō ſo lum volo bonū: ſed etiā aliquid boni facio qꝛ repugno cō cupiſcētie ⁊ ꝯtra eam ago ductꝰ ſpū: ſꝫ nō inuenio in mea poteſtate quō iſtud bonū ꝑficiā: vt.ſ. totaliter concupīam excludā. Et ꝑ hoc manifeſtat̉ ꝙ bonū gr̄e non habitat in carne: qꝛ ſi in carne habitaret ſicut habeo facultatē volen di bonū ꝑ gratiā habitantē in mente: ita haberē facultatē ꝑficiendi ꝑ gr̄aꝫ habitantē in carne. Si ꝟo referat̉ adho minē ſub pctō cōſtitutū. ſic exponi poterit vt velle accipia tur ꝓ volūtate incōpleta que ex inſtinctu nature in qͥbuſ cūqꝫ peccātibꝰ eſt ad bonū: ſꝫ illd̓ velle adiacet homī.i. iu xta hoīem iacet qͣſi infirmū: niſi gr̄a voluntati tribuat ef ficatiam ad ꝑficiendū. ¶ Deinde cū dicit. Nō em̄ qd̓ vo lo ⁊cͣ manifeſtat qd̓ dixerat ex actione hoīs que eſt ſignuꝫ ⁊ effectus facultatis humāeꝭ. Ex hoc em̄ apparet ꝙ homo non inuenit ꝑficere bonū qꝛ nō agit bonū qd̓ vult qꝛ facit malum qd̓ nō vult. ⁊ hoc quidē ſupra expoſitū eſt. ¶ Deinde cū dicit. Si aūt qd̓ volo ⁊cͣ. Cōcludit illud qd̓ ſupra ꝓpoſuerat dicēs: Si aūt qd̓ nolo illd̓ facio nō ego operor illud. Sed qd̓ inhabitat in me pctm̄: ⁊ hoc etiā ſupra ex poſitū eſt. Sꝫ notandū eſt ꝙ ex vno ⁊ eodē medio.ſ. ꝙ no lo illud facio apl̓us duo cōcludit q̄ ſupra poſuerat.ſ. legis bonitatē cum dixit. Si aūt qd̓ nolo illud facio cōſentio le gi dei qm̄ bona eſt. Et iterū dn̄iū peccati in hoīe cū dicit hic. Si aūt qd̓ nolo illud facio non ego oꝑor illud: ſed qd̓ habitat in me pctm̄. quaꝝ duaꝝ cōcluſionū prima ꝑtinet ad hoc qd̓ dixerat. Lex ſpūalis eſt. ſecunda ad hoc qd̓ di xerat. Ego aūt carnalis ſum venūdatus ſub peccato. Sꝫ pͥmā concluſionē q̄ eſt de bonitate legis: elicit ex illo me dio ratione eius qd̓ dicit. nolo. qꝛ eius ratio non vult illd̓ qd̓ lex ꝓhibet. ⁊ ex hoc patet legem eſſe bonā: ſed ex par te eius qd̓ dicit. illud facio. cōcludit in hoīe dn̄ari pecca tum quod contra voluntatē rationis oꝑatur. Lectio quarta. Nuenio igit̉ aliā legeꝫ volenti mihī facere bonū quoniā mihi malū adia cet. Condelector em̄ legi dei ẜm in teriorem hominē. Uideo aūt aliā legem in membris meis repugnantē legi mentis mee ⁊ captiuantem me in lege peccati que eſt in membris meis. Infelix ego homo. quis me liberabit de corpore mortꝭ huiuſ? Gratia dei ꝑ ieſum chriſtum dn̄m noſtrū. Igit̉ ego ipſe mente ſeruio legi dei. carne aūt legi peccati. Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit legem eſſe bonam ex eo ꝙ rationi concordat. hic infert duas concluſiones ẜm duo que po ſuerat. ſecunda ponit̉ ibi. Video aūt aliā legem ⁊cͣ Circa primum duo facit. primo infert concluſionē ex dictis. ſecū do ponit ſignū ad maiorē manifeſtationē ibi. Cōdelector ⁊cͣ. Duo aūt ſupra poſuerat. primū quidē ꝙ lex ſpūalis ē quo iam ꝓbato concludit ſic. Inuenio igit̉.ſ. ꝑ experime̓ tum legem moyſi. conſonā eſſe mihi volenti facere bonuꝫ .i. rationi mee ꝑ quā bonū approbo ⁊ malū deteſtor. dum ⁊ ipſa lex bonū mandat ⁊ malū ꝓhibet. Deūt. 30. Iuxta te eſt verbum valde in ore tuo ⁊ in corde tuo vt facias il lud. Et hoc modo neceſſarium fuit ꝙ i. qꝛ malū. i. pecca tum vel fomes peccati mihi adiacet.i. iuxta rationeꝫ meā iacet quaſi carnē meaꝫ inhabitās. Mich̓. 7. Ab ea q̄ dor mit in ſinu tuo cuſtodi clauſtra oris tui.i. a carne. ¶ De inde cum dicit. Cōdelector em̄ ⁊cͣ. ponit ſignū ꝑ qd̓ oſten ditur ꝙ lex rationi conſentiat. Nullus em̄ delectat niſi in eo qd̓ eſt ſibi conueniens. Homo aūt ẜm rationē de lecta tur in lege dei. erge lex dei eſt conueniēs rationi. Et hoc eſt qd̓ dicit. Condelector legi dei ẜm interiorem hominē id ē ẜm rationem ⁊ mentē que interior hō dicit̉. nō ꝙ aīa ſit effigiata ẜm formā hoīs. vt Tertullianus poſuit: vl̓ ꝙ ipſa ſola ſit homo: vt Plato poſuit ꝙ homo eſt aīa vtens corpore. ſed qꝛ id qd̓ eſt principalius in hoīe dicit̉ homo vt ſupra dictuꝫ eſt. Eſt aūt in hoīe principalius ẜm appa rentiam quidē id qd̓ eſt exterius.ſ. corpus ſic effigiatū qd̓ dicit̉ homo exterior. ẜm veritatē aūt id qd̓ ē intrinſecū.ſ. mens vel ratio que hic dicit̉ homo interior. psͣ. Quā dul cia faucibus meis eloquia tua.ī. mach̓. 12. Habentes ſo lacio libros ſanctos qͥ in manibꝰ nr̄is ſunt. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Uideo aūt ⁊cͣ. ponit aliam cōcluſionē que reſpōdet ei qd̓ ſupra ſecūdo poſuerat dicens. Ego aūt carnalis ſuꝫ ⁊cͣ. dicens. Uideo aliam legem in membris meis que eſt fomes peccati. que quidē poteſt dici lex duplici ratione. Uno modo ꝓpter ſimiles effectus: qꝛ ſicut lex inducit ad

VIII. Ca
bonuꝫ faciendū: ita fomes inducit ad peccandū. Alio mō ꝑ comꝑationē ad cauſā. Cum autē fomēs ſit quedā pena peccati duplicem cauſam habet. Unā quidē ipſum pctm̄ quod in peccante dn̄ium accepit ⁊ ei legeꝫ impoſuit que eſt fomēs ſicut dn̄s ſeruo victo legem imponit. Alia cau ſa fomitis eſt deus qͥ hanc penā homini peccanti indidit: vt rationi eius inferiores vires non obedirent. Et ẜm hoc ipſa inobedientia inferiorū virium q̄ dicit̉ fomes lex dici tur inquantū eſt ꝑ legem diuiue iuſticie introducta. ſicut iuſti iudicis ſententia que legem habet. ẜm illd̓. 1. Reg. 30 Et factū eſt hoc ex die illa ⁊ deinceps conſtitutū ⁊ p̄fi nitū ⁊ quaſi lex in iſrael vſqꝫ ad diem hāc. Hec aūt lex ori ginaliter quidem conſiſtit in appetitu ſenſitiuo. ſed diffu ſiue inuenit̉ in om̄ibus membris que deſeruiunt cōcupīe ad peccandum. ſupra. 6. Sicut exhibuiſtis membra vr̄a ſeruire immūdicie ⁊cͣ. Et ideo dicit in mēbris vr̄is. Hec aūt lex duos effectus in homine habet. Primo nāqꝫ reſi ſtit rationi. ⁊ quantū ad hoc dicit. Repugnantē legi mē tis mee.i. legi moyſi que dicit̉ lex mentis inquantū conſo nat mēti. vel legi naturali q̄ dicit̉ lex mentis: qꝛ naturalit̓ menti indita eſt. ſupra. 2. Qui oſtendunt opus legis ſcri ptum in cordibus ſuis. Et de hac repugnātia dicit̉. Gal̓. 5. Caro cōcupiſcit aduerſus ſpm̄. Secūdus effectus ē ꝙ hoīeꝫ inſeruitutē redigit. Et ꝙͣtū ad hoc ſubdit. Et capti uātem me vel captiuū me ducentē ẜm aliā litterā in lege peccati que eſt in membris meis. id ē in meipſo more he braice locutionis ẜm quā ponunt̉ noīa loco ꝓnominum. Lex aūt peccati captiuat hominem dupliciter. Uno mo do hominem peccatorē ꝑ conſenſum ⁊ operationē. Alio modo homine ſub gr̄a cōſtitutū ꝙͣtū ad cōcupiſcentie mo tum. De hac captiutate dicitur in pſalmo: In conuerten do dominus captiuitatē ſyon. ¶ Deinde cū dicit. Infelix ego homo ⁊cͣ Agit de liberatione a lege peccati. ⁊ tria cir ca hoc facit. primo quidē ponit queſtionem. ſecundo po nit reſponſionē ibi. Gratia dei ⁊cͣ. tertio infert concluſiōꝫ ibi: Ergo ego ipſe ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Unum qͥdē confitet̉.ſ. ſuam miſeriam cum dicit. Infelix ego hō. quod quidem eſt ꝑ peccatum qd̓ in homine habitat ſiue ꝙͣtum ad carnem tantū ſicut in iuſto. ſiue etiam quantū ad men tem ſicut in peccatore. ꝓuer. 14. Miſeros facit populos peccatū. psͣ. Miſer factus ſum ⁊ curuatus ſum vſqꝫ in fi nem. Aliud autem querit dicens. Quis me liberabit de corpore mortis huius? Que quidē videt̉ queſtio eſſe deſi derantis ẜm illud. psͣ. Educ de carcere animā meā. Sciē dum eſt tn̄ ꝙ in corpore hominis conſiderari poteſt natu ra ipſa corporis que eſt cōueniens aīe vnde ab ea nō vult ſeparari. 2. Corꝭ. 5. Nolumꝰ expoliari ſed ſuꝑueſtiri. Et iterū corruptio corporis q̄ aggrauat animā. ẜm illud fap̄. 9. Corpus quod corrumpit̉ aggrauat animā ⁊cͣ. Et ideo ſignanter dicit. De corpore mortis huius. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Gratia dei ⁊cͣ. reſpondet queſtioni. Non em̄ homo ꝓprijs viribus poteſt liberari a corporis corruptione nec etiam anime ꝙͣuis conſentiat rationi contra peccatuꝫ: ſed ſolum ꝑ gr̄am chriſti ẜm illud Io. 8. Si filius vos libera uerit: vere liberi eritis. Et ideo ſequit̉. Gratia dei.ſ. me li berauit quod dat̉ ꝑ ieſum xp̄m. Io. 1. Gratia ⁊ veritas ꝑ ieſum chriſtum facta eſt. Hec aūt liberat a corpore mortis huius dupliciter. Uno mō vt corruptio corporis mēti nō dn̄et̉ trahēs eā ad peccādū. Alio mō corruptio corporis vt totaliter tollat̉. quantū ergo ad primū conuenit dicere peccatori: gratia liberauit me de corpore mortis huius.i. liberauit me a peccato in quo eſt anima inducta ex corpo ris corruptiōe. ſed ab hoc iam iuſtus liberatus eſt. Unde ei competit dicere quantū ad ſecūdū: gratia dei liberauit me de corpore mortis huius. vt.ſ. in corpore meo non ſit corruptio peccati aut mortis: quod erit in reſurrectione.
¶ Deinde cum dicit. Igit̉ ego ipſe ⁊cͣ. infert concluſioneꝫ que ẜm duas premiſſas expoſitiones diuerſimode ex pre miſſis infert̉. ẜm em̄ ꝙ p̄miſſa verba exponunt̉ in perſona peccatoris ſic inferenda eſt concluſio. Dictū eſt ꝙ gratia dei liberauit me a corpore mortis huius. vt.ſ. ab eo nō de ducar in peccatū. ergo quādo ero iam liberatus mente ſer uio legi dei. ẜm carnē aūt legi peccati que quidē in carne remanet quantū ad fomitem ꝑ quē caro cōcupiſcit aduer ſus ſpirituꝫ. Si autē premiſſa verba intelligant̉ ex ꝑſona iuſti ſic eſt inferendū: gratia dei ꝑ ieſum chriſtū liberauit me de corpore mortis huiujs. ita.ſ. vt in me non ſit corru ptio peccati ⁊ mortis. Igit̉ ego ipſe vnus ⁊ idem anteꝙͣ li berer: mente ſeruio legi dei ei conſentiēs: carne aūt ſeruio legi peccati inquantū cato mea ẜm legem carnis mouet̉ ad concupiſcendū. Incipit capitulū octauū Ihil ergo nunc damnationis eſt his qui ſunt in chriſto ieſu qui nō n ẜm carnē ambulant. Lex em̄ ſpi ritus vite in chriſto ieſu: liberauit me a lege peccati ⁊ mortis. Nam qd̓ impoſſibile erat le gi quo infirmabat̉ ꝑ carnem. deus filium ſu um mittens in ſimilitudinē carnis peccati ⁊ de peccato damnauit peccatū in carne. vt iu ſtificatio legis impleret̉ in nobis: qui nō ẜm carneꝫ ambulamus ſed ẜm ſpiritū. Qui em̄ ẜm carneꝫ ſunt: que carnis ſunt ſapiunt. qui vero ẜm ſpiritum ſunt: que ſunt ſpiritus ſen tiunt. Nam prudentia carnis mors eſt: pru dentia aūt ſpiritus vita ⁊ pax. Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit ꝙ per gratiam chriſti libera mur a peccato ⁊ lege. hic oſtendit ꝙ ꝑ eandem gratiam li liberamur a damnatione. Et primo oſtendit ꝙ ꝑ gratiam xp̄i liberamur a damnatione culpe. ſecundo ꝙ ꝑ eandem gratiam liberamur a damnatione pene ibi. Si aūt chriſtꝰ ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ꝓponit qd̓ intēdit: ſe cundo ꝓbat ꝓpoſitum ibi. Lex em̄ vite ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo ꝓponit beneficium qd̓ gr̄a confert: cōclu dens ex premiſſis ita. Gratia dei ꝑ ieſuꝫ xp̄m liberauit me de corpore mortis huius in qua exiſtit noſtra redemptio. ergo nunc exquo ſūmus ꝑ gratiam liberati. nihil damna tionis eſt reſiduū. qꝛ ⁊ tollit̉ damnatio quantū ad culpā ⁊ quantū ad penam. Iob. 34. Ipſo concedente pacē: quis eſt qui condemnet? Secundo oſtendit quibus hoc bene ficium concedat̉. ⁊ ponit duas conditiones que ad hoc re quiruntur: quaꝝ primā ponit dicens his qui ſunt in chri ſto ieſu.i. qui ſunt ei incorporati ꝑ fidem ⁊ dilectioneꝫ et fidei ſacramentū. Gal̓. 3. Omnes quoquot in chriſto ba ptizati eſtis chriſtum induiſtis. Io. 15. Sicut palmes nō poteſt ferre fructuꝫ niſi manſerit in vite. ſic nec vos niſi in me manſeritis. Illis vero quia non ſunt in chriſto ieſu dā natio debetur. Vnde ibidem ſubdit̉. Si quis in me non manſerit mittetur foras ſicut palmes ⁊ areſcet ⁊ colligēt eum ⁊ in ignem mittent ⁊ ardet. Secundam conditioneꝫ ponit dicens. Qui non ſcd̓m carnem ambulant.i. cōcupi ſcentiam carnis non ſequuntur. 2. corꝭ. 10. In carne am bulantes non ẜm carnem militamus. Ex his autem ver bis aliqui volunt accipere ꝙ in infidelibus qui non ſunt in chriſto ieſu etiam primi motꝰ ſint peccata mortalia: ꝙͣ uis eis non conſentiant. quod eſt ẜm carnem ambulare. Si enim illi qui non ẜm carnem ambulant ex hoc non eis
ē ij

Ad Romanos
damnibile eſt ꝙ carne ſeruiūt legi peccati ẜm primos cō cupiſcentie motus. quia ſunt in chriſto ieſu. ſequit̉ a con trario ſenſu ꝙ illis qͥ non ſunt in chriſto ieſu hoc ſit dam nabile. Ad hoc etiam rationem inducūt. Dicunt enim ꝙ neceſſe eſt actum damnabilē eſſe qui ꝓcedit ex habitu dā nabilis peccati. Peccatum autem originale eſt damnabi le quia priuat homineꝫ eterna vita: cuius habitus manet in infideli: cui non eſt originalis culpa dimiſſa. Quilibet ergo motus concupiſcentie ex originali peccato proueni ens eſt in eis peccatū damnabile. Primo autem oſtendē dum eſt hanc poſitionem eſſe falſam. Primus enim mo tus habet ꝙ nō ſit peccatū mortale. ex eo ꝙ rationem nō attingit in qua complet ratio peccati. Iſta aūt cauſa etiaꝫ in infidelibus manet. Unde in infidelibus primi motus non poſſunt eſſe peccata mortalia. Preterea in eadē ſpe cie peccati grauiꝰ peccat fidelis ꝙͣ infidelis. ẜm illd̓. He. 10. Quantomagis putatis deteriora mereri ⁊cͣ. Si ergo primi motus in infidelibus eſſent peccata mortalia. mul tomagis ī fidelibus. Secundo reſpondendū eſt ad eorum rationes. Nam primo quidem ex littera apl̓i hoc habere non poſſunt. Non em̄ dicit apoſtolus ꝙ hoc ſolum nō ſit damnabile his qui ſunt in chriſto ieſu ꝙ carne ſeruiunt le gi peccati ẜm concupiſcentie motus. ſed ꝙ omnino nihil eſt eis damnationis. Illis autē qui non ſunt in chriſto ie ſu eſt hocipſum damnabile. Preterea ſi hoc ad pͥmos mo tus referat̉ his qui non ſunt in chriſto ieſu ſunt damnabi les huiuſmodi motus ẜm damnationem originalis pecca ti. que adhuc in eis manet: a qua ſunt liberati hi qui ſunt in chriſto ieſu. non autem ſic ꝙ per huiuſmodi motus no ua addatur eis damnatio. Ꝙ etiam ſecūdo obijciunt nō ex neceſſitate concludit qd̓ intendūt. Non em̄ verū eſt ꝙ actus qͥlibꝫ ꝓcedēs ex habitu peccati dānabilis ſit etiā et ipſe damnabilis. ſed ſolum quando eſt actus perfectus per conſenſum rationis. Si enim in aliqͦ ſit habitus adul terij motus concupiſcentie adulterij qui eſt actus imper fectus non eſt in eo peccatum mortale. ſed ſolum motus perfectus qui eſt per conſenſum rationis. Et preterea ac tus ex tali habitu procedens non habet aliam rationē dā nationis ab ea que eſt ẜm rationē habitꝰ. Et ẜm hoc pri mi motus in infidelibus ex eo ꝙ procedunt a peccato ori ginali non afferunt damnationem peccati mortalis. ſꝫ ſo lum originalis. ¶ Deinde cum dicit. Lex ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ di xerat. et primo quantum ad primam conditionem qua di xerat nihil eſſe damnationisᶠ his qui ſunt in xp̄o ieſu. Se cundo quantū ad ſecundam conditionem qua dixerat qui non ẜm carnem ambulant ibi. Qui non ẜm carnem am bulamus ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo ponit probati onem. ſecundo manifeſtat quod ſuppoſuerat per cauſam ibi. Nam quod impoſſibile erat legi ⁊cͣ. Circa primū po nit talem rationem. Lex ſpiritus liberat hominem a pec cato ⁊ morte: ſed lex ſpūs eſt in ieſu chriſto. ergo per hoc ꝙ aliquis eſt in chriſto ieſu liberatur a peccato ⁊ morte: ꝙ autē lex ſpiritꝰ liberet a peccato ⁊ morte ſic probat. Lex ſpiritus eſt cauſa vite: ſed per vitam excluditur peccatuꝫ ⁊ mors que eſt effectus peccati. Nam ⁊ ipſum peccatū eſt ſpiritualis mors anime. ergo lex ſpiritus liberat hominē a peccato ⁊ morte. Damnatio autem non eſt niſi ꝑ pecca tum ⁊ mortē. ergo his qui ſunt in chriſto ieſu nihil dam nationis exiſtit. Hoc eſt ergo qd̓ dicit. Lex enim ſpiritus ⁊cͣ. Que quidem lex poteſt dici vno modo ſpirituſſanctꝰ. vt ſit ſenſus Lex ſpiritus id eſt lex que eſt ſpiritus. lex em̄ ad hoc datur vt ꝑ eam homines inducant̉ ad bonuꝫ. Un de ⁊ philoſophus in ſecundo ethicorum dicit ꝙ intentio legiſlatoris eſt ciues facere bonos. quod quidem lex hu mana facit ſolum notificando qͥd fieri debeat. ſed ſpiritus ſanctus mentem inhabitans non ſolum docet quid oporteat fieri intellectum illuminando de agendis. ſed etiam affectum inclinat ad recte agendum. Io. 14. Paraclitus autē ſpirituſſanctus quem mittet pater in nomine meo il le vos docebit omnia quantū ad primū. ⁊ ſuggeret vobis omnia quantū ad ſecundum: quecūqꝫ dixero vobis. Alio modo lex ſpiritus poteſt dici ꝓprius effectus ſpirituſſan cti. ſcꝫ fides ꝑ dilectionem operans. que quidem ⁊ docet interius de agēdis. ẜm illud infra. 1. Io. 2. Unctio doce bit vos de omnibus. ⁊ inclinat affectum ad agendū. ẜm illud. 2. cori̓. 5. Charitas chriſti vrget nos. Et hec quidē lex ſpiritus dicitur lex noua que vel eſt ipſe ſpirituſſanctꝰ vel eaꝫ in cordibus noſtris ſpirituſſanctus facit. Iere. 31. Dabo legem meam in viſceribus eorum: ⁊ in corde eoruꝫ ſuperſcribam eam. De lege aūt veteri ſupra dixit ſolū ꝙ erat ſpiritualis id eſt a ſpirituſancto data. Et ſic predicta conſiderantibus inuenimus quattuor leges ab apoſtolo eſſe inductas. Primo legem moyſi de qua dixit. Conde lector legi dei ẜm interiorem hominē. Secundo legem fo mitis de qua dixit. Uideo aliam legem in membris meis Tertio legem naturalem ẜm vnum ſenſum de qua ſubdi dit. Repugnantem legi mentis mee. Quarto tradit legē nouam cum dicit. Lex ſpūs. ⁊ addit: vite. quia ſicut ſpiri tus natuarlis facit vitam nature. ſic ſpiritus diuinus facit vitā gr̄e. Io. 6. Spiritus eſt qui viuificat. Ezech̓. 1. Spi ritus vite erat in rotis. Addit autē. In chriſto ieſu. quia ſcꝫ iſte ſpiritus non datur niſi his qui ſunt in chriſto ieſu. Sicut em̄ ſpiritus naturalis non ꝑuenit ad membruꝫ qd̓ non habet connexionem ad caput. ita ſpūſſanctus nō per uenit ad hominem qui nō ē capiti xp̄o iūctus. 1. Io. 3. In hoc ſcimus ꝙ ip̄e manet in nobis: quia de ſpiritu ſuo ip ſe dedit nobis. Ac. 5. Spirituſſanctus quem dedit deus omnibus obedientibus ſibi. Hec inquā lex ex eo ꝙ eſt in xp̄o ieſu liberauit me. Io. 8. Si filius vos liberauerit ve re liberi eritis. Et hoc a lege peccati. id eſt a lege fomitis que inclinat ad peccatuꝫ. Uel a lege peccati id eſt a con ſenſu ⁊ operatione peccati quod hominem tenet ligatum ꝑ modum legis. Per ſpirituꝫ em̄ ſanctum remittitur pec catum. Io. 20. Accipite ſpiritumſanctuꝫ quorum remiſe ritis peccata remittuntur eis. Et mortis non ſolum ſpiri tualis: ſed etiam corporalis. vt infra ꝓbabitur. Et hoc iō: quia eſt ſpiritus vite. Eze. 37. A quattuor vētis veni ſpi ritus ⁊ inſuffla ſuꝑ interfectos iſtos ⁊ reuiuiſcāt. ¶ De inde cum dicit. Nam qd̓ impoſſibiie ⁊cͣ. manifeſtat quod dixerat ſcꝫ ꝙ lex vite que eſt in chriſto ieſu liberat a pec cato. Nam ꝙ liberet a morte. infra probabit. Et hoc pro bat ꝑ cauſam que ſumit̉ ex incarnatiōe chriſti. Circa quā tria ponit. primo neceſſitatem incarnationis. ſecundo mo dum incarnationis ibi. Deus filiuꝫ ſuum ⁊cͣ. tertio incar nationis fructum ibi. Et de peccato ⁊cͣ. Et vt planior fiat expoſitio accipiemus primo ſecundum. ſecūdo tertiū. ter tio primū hoc modo. Recte dico ꝙ lex ſpiritꝰ vite in chri ſto ieſu liberat a peccato. Nam deus pater filium ſuū id ē ꝓprium cōſubſtantialē ſibi ⁊ coeternū. psͣ. Dn̄s dixit ad me filius meus es tu ⁊cͣ. mittens non de nouo creans vel faciens: ſꝫ quaſi p̄exiſtentē miſit. Matth̓. 21. Nouiſſime miſit ad eos filiū ſuum: non quidē vt eſſet vbi non erat. qꝛ vt dicit̉ Io. 1. In mundo erat. ſed vt eſſet modo quo non erat in mundo.i. viſibiliter ꝑ carnem aſſumptā. Unde ibi dem ſequit̉. Uerbum caro factum eſt. ⁊ vidimus gloriam eius. Bar. 3. Poſt hoc in terris viſus eſt. Et ideo hic ſub ditur. In ſimilitudinem carnis peccati. qd̓ non eſt ſic in telligendum quaſi veram carnē nō habuerit: ſed ſolū car nis ſimilitudinē quaſi fantaſticā ſicut manichei dicunt: cū ipſe dn̄s dicat Lucꝭ. vltimo. Spiritus carnem ⁊ oſſa non habet ſicut videtis me habere. Unde non ſubdit ſolum in ſimilitudinē carnis: ſed in ſimilitudinē carnis peccati.

VIII. CA
Non em̄ habuit carnē peccati id eſt cū peccato cōcceptā. quia caro eius fuit concepta ꝑſpiritumſanctum qui tollit peccatum. Matth̓. 1. Qd̓ em̄ in eo natū eſt: de ſpirituſan cto eſt. Un̄ psͣ. dicit. Ego in innocentia mea ingreſſus ſuꝫ ſ. in mundū. ſed habuit ſil̓itudinē carnis peccati.i. ſimileꝫ carnē carni peccati in hoc ꝙ erat paſſibil̓. nā caro hoīs an̄ peccatū paſſiōi ſubiecta nō erat. Heb̓. 2. Debuit ꝑ omnia fratribꝰ aſſimilari vt miſericors fieret. Subdit aūt dupli cem effectū incarnationis: quoꝝ primus eſt remotio pec cati quē ponit dicēs. De peccato damnauit pctm̄ in car ne. Qd̓ quidē pōt legi de peccato.i. ꝓ pctō cōmiſſo ī car ne xp̄i: diabolo inſtigante ab occiſoribꝰ eius Damnauit.i. deſtruxit peccatū qꝛ cuꝫ diabolus innocentē in quo nihil iuris hēbat attemptauit morti tradere: iuſtuꝫ fuit vt pote ſtatem amitteret. Et ideo ꝑ ſuā paſſionē ⁊ mortē dicit̉ pec catū deſtruxiſſe. Col̓. 2. Expolians.ſ. in cruce principatꝰ ⁊ poteſtates. Sed melius eſt vt dicat̉: damnauit peccatū in carne.i. debilitatuit fomitē peccati in carne nr̄a de pec cato.i. ex ꝟtute paſſiōis ſue ⁊ mortis que dicit̉ pctm̄ ꝓpt̓ ſil̓itudinē peccati: vt dictū eſt. Uel qꝛ ꝑ hoc factus eſt ho ſtia ꝓ pctō q̄ in ſacra ſcriptura dicit̉ pctm̄. Oſee. 4. Pec cata populi mei comedent. Unde dicit̉. 2. Cor. 5. Eum qͥ non nouerat pctm̄ ꝓ nobis deus fecit peccatū.i. hoſtiā ꝓ peccato. Et ita ſatiſfaciendo ꝓ noſtro peccato abſtulit pec cata mundi. Io. 1. Ecce agnus dei qui tollit peccata mun di. Secundum effectū ponit conſequenter dicens. Vt iu ſtificatio legis.i. iuſticia quā lex ꝓmittebat ⁊ quā ex lege aliqui ſperabant impleret̉.i. ꝑficeret̉ in nobis exiſtentibꝰ ſ. in xp̄o ieſu. infra. 9. Gentes que non ſectabant iuſticiā app̄henderūt iuſticiā que ē ex fide. Et. 2. cor. 5. cuꝫ dixiſ ſet. Eum qͥ nō nouerat peccatū deus ꝓ nobis fecit pctm̄. ſubdit. Vt nos efficeremur iuſticia dei in ipſo: hoc aliter fieri nō poterat ꝙͣ ꝑ xp̄m. ⁊ ideo p̄miſit ꝙ.ſ. damnare pōt peccatū in carne ⁊ implere iuſtificationē qd̓ erat impoſſi bile legi moyſi. Heb̓. 7. Nihil em̄ ad ꝑfectū adduxit lex. Et hoc quidē erat legi impoſſibe nō ꝓpter defectū legis: ſed in quo.i. inquantū infirmabat̉ ꝑ carneꝫ.i. ꝓpter infir mitatē carnis q̄ erat in homine ex corruptiōe fomitis: ex qua ꝓueniebat ꝙ etiaꝫ lege data homo a concupīa vince bat̉. Matth̓. 26. Spiritus quidē promptus eſt: caro aūt infirma. Et ſupra. 6. Humanū dico ꝓpter infirmitatē car nis vr̄e. Et ex hoc patet ꝙ neceſſe eſt xp̄m incarnari. Un̄ ⁊ Gal̓. 2. dicit̉. Si ꝑ legem eſt iuſticia: xp̄us gratis mortu us eſt.i. ſine cauſa. Ideo gͦ neceſſariū fuit xp̄m incarnari: qꝛ lex iuſtificare non poterat. ¶ Deinde cū dicit. Qui nō ẜm carnē ⁊cͣ. probat ꝓpoſitum quantū ad ſecundā condi tionem: oſtēdens ꝙ ad hoc ꝙ aliqui damnationē euadāt requirit̉ ꝙ non ẜm carnē ambulēt. Et circa hoc tria facit. pͥmo ꝓponit qd̓ intēdit. ſecundo ꝓbat ꝓpoſitū ibi: Qui em̄ ẜm carnē ⁊cͣ. Tertio manifeſtat quoddā qd̓ in ꝓbati on ſuppoſuerat ibi: Qm̄ ſapīa ⁊cͣ Dicit gͦ pͥmo. Dictum eſt ꝙ iuſtificatio legis implet in nobis qͥ.ſ. nō ſolum ſumꝰ in chriſto ieſu. ſed etiaꝫ non ambulamus ẜm carnē ſꝫ ẜm ſpm̄.i. qui non ſequimur concupīas carnis: ſed inſtinctuꝫ ſpūſſancti. Gal̓. 5. Spiritu ambulate. ¶ Deinde cū dicit. Qui em̄ ẜm carnem ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ dixerat. ⁊ inducit duos ſylogiſmos. Unū quidē ex parte carnis qͥ eſt talis. Qui cūqꝫ ſequunt̉ prudentiā carnis ducunt̉ ad mortē. Sꝫ qui cūqꝫ ſunt ẜm carnē ſequūt̉ prudentiā carnis. Ergo quicū qꝫ ſunt ẜm carnē ducunt̉ ad mortē. Aliū ſilogiſmū ponit ex parte ſpūs: qui eſt talis. Quicūqꝫ ſequūt̉ prudentiam ſpūs cōſequunt̉ vitam ⁊ pacem. Sed quicūqꝫ ſunt ẜm ſpi ritū ſequunt̉ prudentiā ſpūs. Ergo quicūqꝫ ſunt ẜm ſpm̄ ſequuūt̉ vitam et pacem. Et ſic patet ꝙ illi qui nō ambu lant ẜm carnē ſed ẜm ſpūm liberant̉ a lege peccati ⁊ mor tis. Primo gͦ ponit minorē primi ſilogiſmi dicens. Qui
em̄ ẜm carnē.i. qͦ carni ſubdunt̉ quaſi ei ſubiecti. Ro. 16. Huiuſmodi dn̄o non ſeruiunt ſed ſuo ventri: ſapiunt ea q̄ ſunt carnis. Ac ſi dicat habēt ſapientiam carnis. Sape re em̄ que ſunt carnis eſt approbare ⁊ iudicare bona eſſe q̄ ſunt ẜm carnē. Matth̓. 16. Non ſapis que dei ſunt ſꝫ q̄ hominis. Ie. 4. Sapientes ſunt vt faciant mala. Secan do ponit minoreꝫ ſecundi ſilogiſmi dicens. Qui ꝟo ſunt ẜm ſpūm.i. qui ſpūmſanctū ſequunt̉ ⁊ ẜm eū ducunt̉ ẜm illud Gal̓. 5. Si ſpiritu ducemini nō eſtis ſub lege. Sen tiunt ea qͣ ſunt ſpūs.i. habent rectū ſenſum in rebus ſpiri tualibus. ẜm illd̓. ſap̄. 1. Sentite de dn̄o in bonitate. Et horū ratio ē: qꝛ ſicut ph̓us dicit in tertio ethicoꝝ. Qualis eſt vnuſquiſqꝫ: talis finis videt̉ ei. Unde ille cuius eſt ani mus informatꝰ ꝑ habitū bonū vel malū: exiſtimat de fine ẜm exigentiā illius habitus. Tertio ponit maiorē primi ſilogiſmi dicens: Nam prudētia carnis ⁊cͣ. Ad cuius in tellectū oportet ſcire ꝙ prudentia eſt recta ratio agibiliuꝫ vt dicit ph̓us in ſexto ethicoꝝ. Recta aūt ratio agendorū vnuꝫ p̄ſupponit ⁊ tria facit. Preſupponit em̄ finē qui eſt ſicut priucipiū in agendis. ſicut ⁊ ratio ſpeculatiua p̄ſup ponit principia ex quibus demonſtrat. Facit aūt recta ra tio agibiliū tria. Nam primo recte conſiliat̉. ſecundo recte iudicat de conſiliatis. tertio recte ⁊ conſtanter precipit qd̓ iudicatū eſt. Sic ergo ad prudentiā carnis requirit̉ ꝙ ali quis preſupponat ꝓ fine delectabile carnis: ⁊ ꝙ conſiliet̉ ⁊ iudicet ⁊ p̄cipiat ea que conueniunt ad hunc finem. Un̄ talis prudentia eſt mors.i. cauſa mortis eterne. Gal̓. vlti mo. Qui ſeminat in carne de carne ⁊ metet corruptionem Quarto ponit maiorē ſecundi ſillogiſmi dicens. Prudē tia aūt ſpūs vita ⁊ pax. Dicit̉ aūt ẜm p̄dicta prudētia ſpi ritus quando aliquis p̄ſuppoſito fine ſpiritualis boni cō ſiliat ⁊ iudicat ⁊ precipit que ordinant̉ cōueniēter ad hūc finem. Unde talis prudentia eſt vita.i. cauſa vite gratie ⁊ glorie Gal̓. vltimo. Qui ſeminat in ſpū de ſpū ⁊ mētet vi tam eternam. Et eſt pax.i. cauſa pacis. Nam pax cauſat̉ a ſpūſancto. psͣ. Pax multa diligentibus legē tuaꝫ dn̄e. Gal̓. 5. Fructus ſpūs charitas gaudium ⁊ pax. Lectio ſecunda. Uoniam ſapientia carnis inimica ē q deo. Legi em̄ dei non eſt ſubiecta. nec em̄ poteſt. Qui aūt in care ſunt: deo placere non poſſunt. Uos autē in carne non eſtis ſed in ſpū: ſi tn̄ ſpūs dei habitat in vobis. Si quis aūt ſpm̄ xp̄i nō habet. hic nō eſt eius. Si aūt chriſtus in vobis eſt: corpus quidē mortuū eſt ꝓpter peccatū: ſpūs vero viuit ꝓpter iuſtificationē. Ꝙ ſiſpūs eius qͥ ſuſcitauit ieſum a mortuis habitat in vobis qui ſuſcitauit ieſum xp̄um a mortuis viuifi cabit ⁊ mortalia corpora veſtra ꝓpter inha bitantē ſpūm eiꝰ in vobis. Ergo fratres de bitores ſumꝰ nō carni vt ẜm carnem viuamꝰ Si em̄ ẜm carnē vixeritis moriemini. ſi aūt ſpū facta carnis mortīficaueritis. viuetis. Suppoſuerat apl̓us ī p̄cedētibꝰ ꝙ prudētia carnis mors eſt ⁊ hoc quidē nūc ꝓbare intendit. Et pͥmo ꝓbat ꝓpoſi tum. ſcd̓o on̄dit fideles qͥbꝰ ſcribit a tali prudētia eſſe alie nos ibi. Vos aūt ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. pͥmo ꝓpoſituꝫ ꝓbat de prudentia carnis in abſtracto. ſcd̓o id qd̓ de pru dētia carnis dixerat adaptat eis qͥ prudentiā carnis ſequū tur ibi. Qui aūt in carne ⁊cͣ. Circa pͥmū ponit tria media
ē iij

Ad Romanos
quorū poſteriꝰ ꝓbat prius. Per primū aūt ꝓbat id quod ſupra poſitum eſt.ſ. ꝙ prudentia carnis ſit mors hoc mo do: qui inimicat̉ deo incurrit mortē. Lucꝭ. 19. Verūtamē inimicos illos qͥ noluerunt me regnare ſupra ſe adducite huc ⁊ interficite ante me. Et hoc qꝛ deus vita noſtra eſt. Deūt 3. Ipſe eſt em̄ vita tua. Et ideo ille qͥ inimicat̉ deo incurrit mortē. Sed prudentia carnis eſt inimica deo. er go prudentia carnis eſt cauſa mortis. Ubi notandū eſt ꝙ id qd̓ ſupra dixerat prudentiā carnis nūc noīat carnis ſa pientiā. nō ꝙ ideꝫ ſit ſapīa ſimplicit̓ ⁊ prudētia. ſꝫ qꝛ in re bus humanis ē prudētia. ꝓuer. 10. Sapiētia eſt viro pru dentia. Ad cuius intellectū ſciendū ꝙ ſapiēs ſimpliciter dicit̉ qui cognoſcit cauſam altiſſimā ex qua om̄ia depen dent. Cauſa aūt ſuprema omniū deus eſt. Unde ſapiētia ſimpliciter ē cognitio diuinaꝝ rerū. Vt aug. dicit in libro de trinitate.i. corin. 2. Sapiētiā loquimur inter ꝑfectos. Dicit̉ aūt ſapiens in vnoquoqꝫ genere qͥ cognoſcit altiſſi mā cauſam illius generis ſicut in arte edificatoria dicit̉ ſa piens non ille qͥ ſcit dolare ligna ⁊ lapides: ſed ille qui cō cipit ⁊ diſponit conuenientē formā domus. Ex hoc em̄ to tum artificiū depēdet. Vnde ⁊ apl̓us dicit..ī. corin. 3. Vt ſapiens architectus fundamentū poſui. Sic igit̉ ſapiens ī rebus humanis dicit̉ qͥ bonā eſtimationē habēs de fine humane vite. ẜm hoc ordinat totam humanā vitaꝫ qd̓ ꝑ tinet ad prudentiā. Et ita ſapientia carnis eſt ideꝫ qd̓ car nis prudentia. De hac ſapīa dicit̉ Iac. 3. Non eſt deſur ſum deſcēdens: ſꝫ terrena aīalis diabolica. Dicit̉ aūt hec ſapientia deo inimica qꝛ contra legem dei hoīem inclinat Iob. 15. Currit aduerſuſ deū collo erecto. Et ideo ad hoc ꝓbandū inducit aliud mediū ſubdens. Legi em̄ dei non eſt ſubiecta. Nō em̄ poteſt aliquis deū odire ẜm qd̓ in ſe ē cuꝫ deus ſit ipſa eſſentia bonitatis: ſꝫ ẜm hoc aliquis pec cator deuꝫ odit ꝙ preceptū diuine legis eſt contrariū ſue volūtati ſicut adulter odit deum inquantū odit hoc prece ptum. non mechaberis. Et ſic omnes peccatores inquātū nolunt ſubijci legi dei ſunt inimici dei. 2. Paral̓. 19. His qui oderunt deum amicitia iungeris. Unde conueniēter ꝓbat ꝙ prudentia vel ſapīa carnis ſit inimica deo qꝛ non eſt ſublecta legi dei. Probat aūt hoc ꝑ tertiū mediū dicēs Nec em̄ poteſt. Prudentia em̄ carnis vitiū eſt quoddaꝫ vt ex p̄dictis patet: quāꝙͣ aūt ille qͥ ſubiectꝰ eſt vitio poſſit liberari a vitio ⁊ ſubijci deo. ẜm illud ſupra. 6. Liberati a peccato ſerui facti deo. tn̄ ipſum vitiuꝫ deo ſubijci nō po teſt. cum ipſuꝫ vitiū ſit auerſio a deo vel a lege dei ſicut il le qui eſt niger poteſt fieri albus. ſꝫ ipſa nigredo nūꝙͣ po teſt fieri alba. Et ẜm hoc dicit̉ Matth̓. 7. Non poteſt ar bor mala fructus bonos facere. Ex qͦ patet ꝙ nō recte ma nichei ad confirmationē ſui erroris hec verba aſſumūt vo lentes ꝑ hec verba oſtendere naturā carnis non eſſe a deo cum ſit inimica deo nec poſſit deo ſubijci. Non enim agit apl̓us hic de carne iſta que eſt creatura dei. ſꝫ de pruden tia q̄ eſt vitium hoīs vt dictū eſt. ¶ Deinde cū dicit. Qui aūt in carne ⁊cͣ. adaptat qd̓ dixerat de prudētia carnis ad homines quibus prudentia carnis dn̄al̓ dicēs. Qui aūt in carne ſunt.i. qui concupīas carnis ſequunt̉ ꝑ pruden tiam carnis ꝙͣdiu tales ſunt. deo placere non poſſunt. qꝛ vt in psͣ dicit̉. Beneplacitū eſt deo ſuꝑ timētes eum. Un̄ illi qui ei non ſubijciunt̉ nō poſſunt ei placere: ꝙͣdiu tales ſunt. Poſſunt aūt deſinere eſſe in carne ẜm modū p̄dictū ⁊ tunc deo placebunt. ¶ Deinde cum dicit. Vos aūt ⁊cͣ. oſtendit eos quibus loquit eſſe immunes a prudentia car nis. Et circa hoc tria facit. pͥmo ponit fideliū ſtatū dicēs: Uos aūt non eſtis in carne. ⁊ ſic patet non eſſe intelligē dum de carnis natura. Romani em̄ quibꝰ loquebat̉ mor tales erāt carne induti. Sed carnē accipit ꝓ vitijs carnis ẜm illud. j. corin. 6. Caro et ſanguis regnū dei non poſſunt poſſidere. Vnde dicit. Uos non eſtis in carne.i. non eſtis in vitijs carnis quaſi ẜm carnē viuentes. 2. corin. 10 In carne viuentes non ẜm carnem militamꝰ: ſꝫ in ſpū i. ſpiritū ſequimini. Apoc. 1. Fui in ſpū dominica die. Se cundo apponit conditionē dicens. Si tn̄ ſpūs dei habitat in vobis.ſ. ꝑ charitatē. 1. corin. 3. Templū dei eſtis. ⁊ ſpi ritus dei habitat in vobis. Apponit aūt hanc conditionē qꝛ ꝙͣuis in baptiſmo ſpūmſanctuꝫ receperint: potuiſſet tn̄ contingere ꝙ ꝑ peccatum ſuꝑueniens ſpūmſanctū amiſiſ ſent de quo dicit ſap̄. 1. Ꝙ corripit̉ a ſuꝑueniēte iniqͥtate Tertio oſtēdit conditionē hanc oportere in eis extare di cens. Si quis ſpūm xp̄i non habet: hic non eſt eius: ſicut non eſt membrū corporis qd̓ ꝑ ſpūm corporis non viuifi catur. ita non eſt membrū xp̄i qui ſpūm xp̄i non habet.i. Io. 4. In hoc ſcimus quoniā manet in nobis: qm̄ de ſpū ſuo dedit nobis. Eſt aūt notandū ꝙ idem eſt ſpūs chriſti ⁊ dei patris: ſed dicit̉ dei patris inquantū a patre ꝓcedit. Dicit̉ ſpūs xp̄i, inquātū ꝓcedit a filio. Unde etiā dominꝰ vbiqꝫ attribuit eum ſimul ſibi ⁊ patri ſicut Io. 14. Para clitus ſpirituſſanctꝰ quē pater mittet in noīe meo. Item cum venerit paraclitus quem ego mittam vobis a patre. ⁊cͣ. ¶ Deiude cuꝫ dicit. Si aūt xp̄us ⁊cͣ. oſtendit ꝙ ꝑ gra tiam chriſti ſiue ꝑ ſpūmſanctū liberemur a pena. Et pͥmo oſtendit ꝙ liberamur ꝑ ſpiritūſanctum in futuro a morte corporali. ſecundo ꝙ interim in hac vita adiuuamur a ſpi rituſancto contra infirmitates preſentis vite ibi. Similit̓ aūt ⁊cͣ. Circa primū tria facit. primo ꝓponit quod inten dit. ſcd̓o ex hoc infert quoddā correlariū ibi. Ego fratres ⁊cͣ. tertio ꝓbat ꝓpoſitum ibi. Quecūqꝫ em̄ ⁊cͣ. Circa pri mū conſiderandū eſt ꝙ ſupra mentionē fecerat de ſpiritu dei ⁊º de ſpū xp̄i ꝙͣuis ſit vnus ⁊ idem ſpiritus. Primo gͦ oſtendit quid conſequamur ex ſpiritu: ex hoc ꝙ eſt chriſti Secundo oſtendit quid conſeqͣmur ex eo inquantū ē ſpi ritus dei patris ibi. Ꝙ ſt ſpūs eius ⁊cͣ. Dicit gͦ. dictū ē ꝙ ſi quis ſpirituꝫ chriſti non habet hic non eſt eius. Unde cum vos ſitis chriſti: ſpūm chriſti habetis ⁊ ipſum chriſtū in vobis habitantē ꝑ fidem. ẜm illud ephe. 3. Habitare chriſtum ꝑ fidem in cordibus veſtris. Si aūt chriſtus ſic in vobis eſt oportet vos chriſto eſſe conformes. chriſtꝰ aūt ſic venit in mundū vt quantū ad ſpiritū eſſet plenus gra tia ⁊ veritate: ⁊ tn̄ quantū ad corpus habet ſimilitudineꝫ carnis peccati vt ſupra dictū eſt. Vnde ⁊ hoc oportet eſſe in vobis ꝙ corpus quidē veſtrū ꝓpter peccatū qd̓ adhuc manet in carne veſtra mortuū eſt.i. nec eſſitati mortis ad dictū ſicut gen̄. 2. dicit̉. Quacūqꝫ die comederitis morte moriemini.i. neceſſitati mortis addicti eritis. Spiritꝰ ꝟo veſter qͥ iam renouatꝰ eſt a pctō ẜm illd̓ eph̓. 4. Renoua mini ſpū menris vr̄e viuit vita gr̄e ꝓpter iuſtificationē ꝑ quā iuſtificat̉ a deo. Gal̓. 2. Ꝙ aūt nunc viuo in carne in fide viuo filij dei. ſupra. 1. Iuſtꝰ ex fide viuit. ¶ Deinde cum dicit. Ꝙ ſi ſpūs ⁊cͣ. oſteudit quid cōſequamur ex ſpi rituſancto inquantū eſt ſpūs patris dicens. Ꝙ ſi habitat in vobis ſpūs eius.ſ. dei patris qͥ ſuſcitauit ieſum xp̄m a mortuiſ psͣ. Tu aūt dn̄e miſerere mei ⁊ reſuſcita me. Ac. 3. Hunc deus ſuſcitauit ⁊cͣ. Et tn̄ ipſe chriſtꝰ ꝓpria virtu te reſurrexit qꝛ eadē virtus patris ⁊ filij. conſequēs eſt ꝙ id qd̓ deus pater fecit in xp̄o faciat etiam in nobis. Et hoc eſt qd̓ ſubdit. Qui ſuſcitauit ieſum xp̄m a mortuis vinifi cabit ⁊ mortalia corpora veſtra. Non dicit mortua ſꝫ mora talia qꝛ in reſurrectione non ſolū a corporibꝰ vr̄is auferet̉ ꝙ ſunt mortua.i. neceſſitatē mortis habentia: ſed etiā ꝙ ſint mortalia.i. potentia mori quale fuit corpus ante pec catū. Nam poſt reſurrectionē corpora nr̄a erunt penitus īmortalia Yſa. 26. Uiuent mortui ⁊cͣ. Oſee. 6. Uiuifica bit nos poſt duos dies. Et hoc ꝓpter inhabitantē ſpūm eiꝰ in nob̓ id ē.i. in virtute ſpūſſancti in nobis habitātis.

VIII. Ca.
Eze. 37. Hec dicit dn̄s deus oſſibus his Ecce ego intro mittā in vobis ſpūm et viuetis. Et hoc ꝓpter inhabitan tem ſpūm.i. ꝓpter dignitatē quā corpora nr̄a habēt eo ꝙ fuerūt receptacula ſpūſſancti jͣ. corī. 6. Neſcitis ꝙ mēbra veſtra tēplum ſunt ſpūſſancti Illi vero quoꝝ mēbra non fuerūt templū ſpūſſancti reſurgēt ſꝫ habebūt corꝑa paſſi bilia. ¶ Deinde cū dicit Ergo debitores ⁊cͣ. cōcludit cor relariū ex dictis Et primo ponit cōcluſionē. ſcd̓o rationē aſſignat ibi. Si em̄ ⁊cͣ. dicit ergo primo Dictuꝫ eſt ꝙ per ſpūmſanctum multa bona nobis ꝓueniūt ⁊ ꝙ ex pruden tia carnis ſeqͥtur mors ergo debitores ſumus ſpūiſancto ꝓpter bn̄ficia a beo recepta vt viuamꝰ ſcd̓m ſpūm et non carnem. gal̓. 5º Si ſpū viuimus ſpū et ambulemꝰ. ¶ De inde cū dicit. Si em̄ ẜm carnē aſſignat rationē cōcluſiōis premiſſe. et primo ꝙͣtū ad carneꝫ dicēs. Si em̄ ẜm carneꝫ vixeritis ſcꝫ ſequēdo cōcupiſcētias carnis moriemini ſcꝫ morte culpe in pn̄ti et morte dānatiōis in futuro.i. thi. 5. Que in delicijs viuēs mortua eſt. Scd̓o aſſignat ratio nem quātum ad ſpirituꝫ dicens. Si aūt ſpū. i. per ſpūm ſanctum mortificaueritis facta carnis id ē oꝑa que ex cō cupiſcētia carnis ꝓueniūt: viuetis vita gr̄e in pn̄ti et vi ta glorie in futuro. Col̓. 3º Mortificate mēbra vr̄a q̄ ſunt ſuꝑ terram. Gal̓. 5º Qui xp̄i ſunt carnem ſuam crucifixe runt cum vitijs et concupiſcentijs. Lectio tertia. Uicūqꝫ eniꝫ ſpiritu dei aguntur hi ſunt filij dei. Non eniꝫ accepiſtis ſpi ritum ſeruitutis iterum in timore: ſed accepiſtis ſpiritū adoptionis filiorū dei: in quo clamamus abba pater. Ipſe eniꝫ ſpi ritus teſtimonium red dit ſpiritui noſtro ꝙ ſumꝰ filij dei. Si aūt filij ⁊ heredes: heredes quidem dei: coheredes autem xp̄i. ſi tamen cōpatimur: vt et glorificemur. Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit ꝙ ꝑ ſpūmſancutm dabit̉ nobis vita glorioſa q̄ oēm mortaliattē a corꝑibus nr̄is excludet. hic ꝓbationē inducit. Et pͥmo oſtēdit ꝙ ꝑ ſpūmſanctum hu iuſmodi glorioſa vita datur. ſcd̓o on̄dit quare differt̉ ibi. Si tn̄ cōꝑatimur ⁊cͣ. Circa primum ponit talē rationem. Quicūqꝫ ſunt filij dei cōſequūt̉ eternitatē gl̓ioſe vitel: ſꝫ qͥcūqꝫ regūt̉ ſpūſctō ſūt filij dei. Ergo qͦcūqꝫ regūt̉ ſpūſctō cōſequunt̉ hereditateꝫ glorioſe vite. Primo ergo ponit minorem p̄dicte ratiōis. ſcd̓o maiorē ibi. Si aūt ⁊c̄. Cir ca primum duo facit. primo ꝓponit qd̓ intendit. ſcd̓o ꝓ bat ꝓpoſitum ibi. Nō em̄ accepiſtis ⁊c. Circa primū duo cōſideranda ſunt. Primo quidē quō aliqͥ agunt̉ a ſpiritu dei et poteſt ſic intelligi. Quicūqꝫ ſpū dei aguntur ſicut quodam ductore et directore qd̓ quidem in nobis facit ſpūſſanctus inquantum illuminat nos interius quid face re debeamus. psͣ. Spūs tuꝰ bonꝰ deducet me. ⁊cͣ. Sed quia ille qui ducitur ex ſeipſo non operatur. homo autem ſpūalis non tantum inſtruit a ſpūſancto quid agere debe at ſed etiam cor eius a ſpūſancto mouetur. Ideo plus in telligendū eſt in hoc ꝙ dicitur. Quicūqꝫ ſpiritu dei agū tur. Illa enim agi dicūtur que quodā ſuꝑiori inſtinctu mouentur. Vnde de brutis dicimus ꝙ nō agunt ſed agū tur. quia a natura mouentur ⁊ non ex ꝓprio motu ad ſu as actiones agendas. Similiter auteꝫ hō ſpūalis nō qͣſi ex motu ꝓprie voluntatis principl̓r ſed ex inſtinctu ſpūſ ſancti inclinatur ad aliqͥd agendū ẜm illud yſa. 59. Cum venerit qͣſi fluuius violentus quē ſpūs dei cogit. Et luc̄. 4º ꝙ xp̄us agebatur a ſpū in deſerto. Nō tamen per hoc
excluditur quin viri ſpūales per volūtatem et liberū arbꝭ trium oꝑentur qꝛ ipſum motum volūtatis et liberi arbi trij ſpūſſanctus in eis cauſat ẜm illud phll̓. 2ᵉ Deus ē qͥ oꝑatur in vobis velle ⁊ ꝑficere. ſcd̓o cōſiderādum eſt quo modo illi qͥ ſpū dei agūtur ſunt filij dei. Et hoc eſt mani feſtuꝫ ex ſimilitudine filioꝝ carnaliū qͥ per ſemē carnale a patre ꝓcedentes generant. Semen aūt ſpūale a patre ꝓ cedens eſt ſpūſſanctus. Et ideo ꝑ hoc ſemē aliqui hoīes in filios dei generantur. 1. Ioh̓. 3. Oīs qͥ natus eſt ex deo peccatū nō facit. quoniā ſemē dei manet in eo. ¶ Deind̓ cū dicit Non em̄ accepiſtis ⁊cͣ. ꝓbat ꝓpoſituꝫ ſcꝫ ꝙ ſpūꝫ ſanctū accipiētes ſint hoīes filij dei ⁊ hoc tripl̓r. prīo ꝗͥdē ex diſtinctiōe donorū ſpūſſancti. ſcd̓o ex cōfeſſiōe noſtra ibi. In quo clamamus ⁊cͣ. Circa primum conſideranduꝫ eſt ꝙ ſpūſſanctus duos effectus facit in nobis. Unum qͥ dem timoris yſa. 11º Replebit euꝫ ſpūs timoris domini. Alium amoris. sͣ. 5º Caritas dei diffuſa eſt per ſpiritum ſanctū in cordibus noſtris qͥ datus eſt nobis Timor aūt facit ſeruos non autem amor. Ad cuius euidentiā cōſide rari oportet ꝙ timor habet duo obiecta ſcꝫ malum quod quis timendo refugit. et lilud a quo ſibi hoc maluꝫ immi nere videt. Dicitur einim homo timere et occiſionem et regem qͥ poteſt occidere. Cōtingit autē qn̄qꝫ ꝙ maluꝫ qd̓ qͥs refugit eſt cōtrarium bono corporali vel temporali qd̓ quis interdum inordinate amat et refugit pati ab aliquo hoīe tēporali. Et h̓ eſt timor hūanus vel mūdanꝰ ⁊ hic nō ē a ſpūſctō. Et hūc ꝓhibet dn̄s. ma. 1º Nolite timere eos qͥ corpꝰ occidūt. Aliꝰ aūt ē timor qͥ refugit malū qd̓ cōtra riat̉ nature create ſcꝫ malū pene. ſed tn̄ refugit hoc pati a cauſa ſpūali ſcꝫ a deo. et hic timor eſt laudabilis qͣntū ad hoc ſaltē ꝙ deū timet. deū. 3º Quis det eos talē habere mentē vt timeāt me. Et ẜm hoc a ſpūſctō ē. Sed in ꝙͣtuꝫ talis timor nō refugit malū qd̓ opponit̉ bono ſpūali. ſcili cet pctm̄ ſꝫ ſolū penā nō eſt laudabilis. Et iſtū defectum nō habet a ſpūſctō ſꝫ ex culpa hoīs ſicut ⁊ fides informis ꝙͣtum ad id qd̓ ē fidei ē a ſpūſctō. nō aūt eius informitas Unde ⁊ ſi ꝑ huiuſmōi timorē aliqͥs bonū faciat. nō tn̄ be nefacit. quia non facit ſponte ſed coactus metu pene qd̓ proprie eſt ſeruorum. Et ideo timor iſte proprie dicitur ſeruilis. quia ſeruiliter facit hominem operari. Eſt auteꝫ tertius timor qui refugit malum qd̓ opponitur bono ſpi rituali ſcilicet peccat a vl̓ ſeparationem a deo et hoc qui dem timet incurrere ex iuſta dei vindicta. Et ſic quan tum ad vtrumqꝫ obiectum reſpicit rem ſpiritualem. ſed tamē cum hoc habet oculum ad penam. Et iſte timor di citur eſſe initialis. quia ſolet eſſe in hominibus in initio ſue conuerſionis. Timent enim penam propter peccata preterita et timent ſeperari a deo per peccatum propter gratiam caritati infuſam. Et de hoc dicitur in. psͣ. In itium ſapientie timor domini. Eſtautem quartus timor ꝙ ex vtraqꝫ parte oculum habet ſolum ad rem ſpiritua lem: quia nihil timet niſi a deo ſeparari. Et iſte timor eſt ſanctus qui permanet inſeculū ſecl̓i vt in pſalmo dici tur. Sicut autem timor initialis cauſatur ex caritater m perfecta ita hic timor cauſatur ex caritate ꝑfecta. 1. Ioh̓. 4. Perfecta caritas foras mittit timorem. Et ideo timor initialis et timor caſtus non diſtinguuntur contra amo rem caritatis qui eſt cauſa vtriuſqꝫ ſed ſolum timor pene quia ſicut hic timor facit ſeruitutem ita amor caritatis fa cit libertatem filiorum. Facit enim hominem voluntarie ad honorem dei operari quod eſt proprie ſiliorum. Lex igitur vetus data eſt in timore quod ſignificabant toni trua et alia huiuoſmdi que facta ſunt in datione veteris legꝭ. vt dicit̉ exo. 19 Et iō dicit̉ heb. 12. Et ita terribile erat qd̓ videbatur. Et ideo lex vetus ꝑ īflictionē penarū

Ad Romanos
inducēs ad mādata dei ſeruāda data ē ī ſpiritu ſeruitul. Unde dicitur gal̓. 4º Unū quidē ī mōte ſynai in ſeruitu tē generās. Et id̓o h̓ dicit. Recte dictū ē ꝙ qͥ ſpū dei agū tur ⁊cͣ. Nō em̄ iteꝝ in noua lege ſic̄ in veteri lege fuit ac cepiſtis ſpūm ẜuitutis in timore ſcꝫ penarū quem timorē ſpūſſanctus faciebat. ſed accepiſtis ſpūm ſcꝫ caritatis qui eſt adoptionis filioꝝ. id eſt ꝑ quē adoptamur ī filios dei. Gal̓. 4º Vt adoptionem filioꝝ reciꝑemꝰ. Non aūt hoc di citur quaſi ſit alius et alius ſpūs. ſed qꝛ idē ē ſpūſſanctus qͥ in quibuſdam facit timorē ſeruilem qͣſi imꝑfectum. in alijs facit amorem quaſi qͦddam ꝑfectum. ¶ Deinde cuꝫ dicit. In quo clamamus ⁊c. manifeſtat idē ꝑ noſtram cō feſſionem. Profitemur enim nos patreꝫ habere deuꝫ in ſtructi a dn̄o cū dicimus orātes. pater noſter qui es in ce lis. vt habetur ma. 6º Hoc aūt cōuenit dicere nō ſolum iudeis ſed etiā gentibꝰ Et ideo duo ponit idē ſignificātia ſcꝫ abba. qd̓ eſt hebreum. et pater qd̓ eſt latinū vl̓ grecū. vt oſtēdat hoc ad vtrūqꝫ populū pertinere. Unde ⁊ dn̄s mar. 14. Abba pater oīa poſſibilia ſūt tibi. Iere. 3º Pa trem vocabis me. Hoc aūt dicimus nō tantuꝫ ſono vocis quantū intētione cordis. q̄ quideꝫ ꝓpter ſui magnitudi nē clamor dicitur ſicut et ad moyſen tacentē dicit̉ exo. 14 Quid clamas ad me ſcꝫ intētione cordis. Sed iſta mag nitudo intentionis ex affectu filialis amoris ꝓcedit queꝫ in nobis ſpūſſanctus facit. Et ideo dicit. In quo ſcꝫ ſpū ſancto clamamus: abba pater. Vnde yſa. 6º dicit̉ ꝙ ſera phin qͥ interpretant̉ ardentes quaſi igne ſpūſſancti clama bant alter ad alterum. ¶ Deinde cum dicit. Ip̄e em̄ˡ ſpiri tus ⁊c̄. oſtendit idem ex teſtimonio ſpūſſancti. ne forte ali quis dicat ꝙ in noſtra cōfeſſione decipimur. Unde dicit Ideo dico ꝙ in ſpūſancto clamamus abba pater. Ip̄e em̄ ſpūs teſtimonium reddit non quideꝫ exteriori voce ad au res hoīm. ſicut pater ꝓteſtatus eſt de filio ſuo ma. 3º ſed reddit teſtimonium ꝑ effectū amoris filialis quē in nobis facit. Et ideo dicit ꝙ teſtimoniū raddit nō auribꝰ ſed ſpi ritui noſtro ⁊cͣ. Act. 3º Nos teſtes ſumus hoꝝ ꝟborum. ¶ Deinde cū dicit. Si aūt filij ⁊cͣ. ponit maiorē. Et prīo on̄dit ꝙ filijs debet̉ hereditas dicēs. Si aūt aliqͥ filij per ſpūmſanctum. ſeqͥtur etiam ꝙ ſint heredes. qꝛ non ſoluꝫ filio naturali ſed etiā adoptiuo debet̉ hereditas. I. pe. i. Regenerauit nos ī ſpē viuā ī hereditatē ⁊cͣ. psͣ. Heredi tas mea p̄clara eſt mihi. 2º oſtendit q̄ ſit iſta hereditas. Et pͥmo deſcribit eā ꝙͣtuꝫ ad deū patrē dicens. Heredes qͥdem dei. Dicit̉ aūt aliquis heres alicuiꝰ exiſtere qͥ prin cipalia eius bona ꝑcipit ſeu adipiſcit̉. nō aūt qͥ aliqua mu nuſcula recipit. ſicut legitur. gtn̄. 25. Ꝙ abraā dedit cū cta q̄ poſſedit yſaac. filijs autē Huibinarū largitus ē mu nera. Bonum aūt principale qͦ deus diues ē: eſt ip̄emet Eſt em̄ diues ꝑ ſeip̄m et nō ꝑ aliqͥd aliud. qꝛ extrinſecoꝝ bonoꝝ nō indiget. vt dicit in psͣ. Unde ip̄m deū adipiſcū tur filii dei ꝓ hereditate. vnde psͣ. Dn̄s pars hereditatis mee. Tren̄. zͨ Pars mea dn̄s dixit aīa mea. Sed cum fi liꝰ hereditatē nō adipiſcat niſi pr̄e defuncto. videt̉ ꝙ hō nō poſſit eſſe heres dei qͥ nunꝙͣ de cedit. Dicendū eſt autē ꝙ illd̓ habet locū in bonis corꝑalibꝰ q̄ ſimul a multꝭ poſ ſideri nō poſſunt. et ideo neceſſe eſt vnū decedere vt aliꝰ ſuccedat. ſed bona ſpūalia ſimul a ml̓tis haberi poſſunt. et ideo nō oportet patrem decedere vt filij ſint heredes. Poteſt tn̄ dici ꝙ deꝰ decedit nobis inꝙͣtum eſt in nob̓ ꝑ fidem. erit aūt nr̄a hereditas inꝙͣtum videbimꝰ eū ꝑ ſpe ciē. Scd̓o deſcribit hanc hereditatē ex ꝑte xp̄i dicēs Co heredes aūt xp̄i qꝛ ip̄e cū ſit principalis filiꝰ a qͦ nos filia tionē ꝑticipamꝰ. ita eſt pͥncipalis heres cui in hereditate cōiungimur. Ma. 22. Hic eſt heres ⁊cͣ. Mich̓. 1. Adhuc heredē adducā tibi. ¶ Deind̓ cū dicit. Si tn̄ cōpatimur ⁊cͣ. oſtendit cauſaꝫ dilationis huius vite glorioſe. Et p̄mo ponit cauſam ex ꝑte paſſionū. ſcd̓o ponit p̄em inentiā glorie ad paſſiones ibi. Exiſtimo em̄ ⁊cͣ. Circa pͥmum cō ſiderādū eſt ꝙ xp̄s qͥ eſt pͥncipalis heres ad hereditatem gl̓ie ꝑuenit ꝑ paſſiones. Luc. vltīo. Nōne oportuit xp̄m pati et ita intrare in gloriā ſuaꝫ? Nō aūt nos faciliori mo do debemꝰ hereditatē adipiſci. Et ideo etiā nos oportet ꝑ paſſiōes ad illā hereditatē ꝑuenire. Act. 14. Per mul tas tribulatiōes oportet nos ītroire in regnū dei. Nō em̄ ſtatim immortale et impaſſibile corpꝰ accipimꝰ vt ſimul cū xp̄o pati poſſimꝰ. Unde dicit. Gi tn̄ cōꝑatimur id ē ſi ſimul patienter ſuſtinemꝰ tribulationes huius mūdi vt ⁊ cū xp̄o glorificemur. 2. thi. 2. Si cōmortui ſumꝰ ⁊ conre gnabimus. Lectio quarta. Xiſtimo enim ꝙ non ſunt condigne paſſiones huius temporis ad futu Aram gloriam que reuelabitur in no bis. Nam expectatio creature reuelationem filiorum dei expectat. Uanitati eniꝫ creatu ra ſubiecta eſt non volens: ſed ꝓpter eū qui ſubiecit eam in ſpe. quia ⁊ ipſa creatura libe rabitur a ſeruitute corruptionis in liberta tem glorie filiorū dei. Scimus enim ꝙ om̄is creatura ingemiſcit et parturit vſqꝫ adhuc. Supra apl̓us aſſignauit cauſam dilationis īmortalis vi te q̄ ē hereditas filioꝝ dei. ex eo ꝙ oportet nos xp̄o cōꝑa ti vt ad eiꝰ glorie ſocietatē ꝑueniamus. Et qꝛ poſſet ali quis dicere oneroſam eſſe hereditatē huiuſmodi ad quaꝫ nō poteſt niſi ꝑ tolerātiā paſſionū ꝑueniri. ides hic on̄dit excellentiā future gl̓ie ad paſſiones pn̄tis temꝑis. Et pͥ mo ponit ꝙ intēdit. ſcd̓o on̄dit ꝓpoſitum ibi ⁊cͣ. Nā ex pectamus ⁊c̄. Dicit ergo primo. dictū eſt ꝙ oportet nos pati vt et glorificemur nec debemꝰ refugere paſſiones vt gloriā habeamꝰ. Exiſtimo em̄ ego qͦ vtrūqꝫ exꝑtꝰ ſū. ecc̄. 34 Uir in multis exꝑtus cogitabit ml̓ta. Ip̄e abūdanter paſſiones ſuſtinuit ſcd̓m illd̓. 2. corī. 11. In laboribus et carceribus abūdantiꝰ. Ip̄e etiā future glorie cōtēplator fuit ſcd̓m illud. 2. corī. 12. Raptus ē in paradiſum ⁊ audi uit archana ꝟba ⁊cͣ. Hoc inꝙͣ exiſtimo ꝙ paſſiones huiꝰ temporis nō ſunt cōdigne ad futurā gloriam q̄ reuelabit̉ in nobis. Vbi quattuor ponit ad on̄dēdum excellentiam illius glorie. primo quidem deſignat eius eternitatē cuꝫ dicit. Ad futurā ſcꝫ poſt hoc tēpus. nihil aūt eſt poſt hoc tēpus niſi eternitas Vnde illa gloria excedit paſſiōes hu ſus tēporis ſicut eternū temꝑale. 2. corī. 4. Id qd̓ in pre ſenti eſt momētaneū et leue tribulatiōis nr̄e ſupra modū in ſublimitate eternū gl̓ie pōdus oꝑatur ī nob̓. Scd̓o de ſignat eius dignitatē cū dicit. Gloriam q̄ claritatē quādā dignitatis inſinuat psͣ. Exultabunt ſctī in gl̓ia. tertio de ſignat manifeſtationē cū dicit. Que reuelabit̉. Nūc eniꝫ gloriā qͥdem hn̄t ſctī ſꝫ occultatā in cōſcientia. 2. cori. 1. Gloria noſtra hec eſt teſtimoniū cōſcinentie nr̄e. Tūc aūt gl̓ia illa in ꝯſpectu oīm reuelabitur ⁊ bonorū ⁊ malorum de qͥbus dicit̉ ſap̄. 5º Mirabunt̉ in ſubitatiōe inſperate ſalutis. qͣrto deſignat eius veritatē cuꝫ dicit. In nobis. Gloria em̄ huiꝰ mundi vana eſt qꝛ eſt in his que ſunt ex tra hoīem. puta in apparatū diuitiarū et in opinione ho minū. psͣ. In multitudine diuitarū ſuaꝝ gloriātur. Sed illa gl̓ia erit de eo qd̓ eſt intra hoīeꝫ ſcd̓m illud luc. 17. Regnum dei intra vos ē. Sic igitur paſſiones huiꝰ tem poris ſi ſecundū ſe conſiderentur multum deficiūt a quā titate huius glorie. Yſa. 54. Ad punctum in modico dereliqui te et in miſerationibus magnis congregabo te

VIII. Ca.
Sed ſi cōfiderent̉ huiuſmodi paſſiones inquātū eas ali quis volūtarie ſuſtinet ꝓpter deū ex caritatē quā in nob̓ ſpūs ſanctus facit. ſic ex cōdigno ꝑ huiuſmodi paſſiones homo meret vitam eternā. Nā ſpūs ſetūs eſt fons cuius aque.i. effectus ſaliūt in vitam eternam. vt dicit̉. Io. 4. ¶ Deinde cū dicit. Nam expectatio creature ⁊cͣ. Oſtēdit ꝓpoſitū ꝑ excellētiā illius glorie. Et primo ex expectati on creature. 2º ex expectatione apl̓oꝝ ibi. Nō ſolū autē ⁊c̄. Circa primū tria facit. primo ponit expectationē cre ature. 2º manifeſtat eam ibi. Uanitati em̄ ⁊c̄. Dicit ergo primo. dictū ꝙ etiā futura gloria excedit paſſiōes preſen tes. Et hoc tamen manifeſtū eſt. Nam expectatio creatu re id eſt ip̄a creatura expectans expectat reuelationē filio rum dei: qꝛ vt dicit̉. i. Ioh̓. 3. Nunc filij dei ſumus ⁊ nō dum apparuit qͥd erimus. Occultatur em̄ dignitas diui ne filiationis in ſanctis propter exteriores paſſiones: ſed poſtmodū reuelabitur illa dignitas qn̄ immortalē ⁊ glo rioſaꝫ vitā ſuſcipient. ita ꝙ ex ꝑſona īꝑiorū dicitur ſap̄. Ecce quō cōputati ſunt inter filios dei Dicit aūt expecta tio. expectat vt talis geminatio ītenſionē expectationis deſignet. ſcd̓m illud. psͣ. Expectās expectaui dominum. Sciēduꝫ eſt aūt ꝙ creatura hic tripl̓r accipi poteſt. Uno modo hoīes iuſti qui ſpecialiter creatura dei dicūtur. Ul̓ qꝛ ꝑmanent in bono in qͦ creati ſunt. Ul̓ ꝓpter excellētiā qꝛ oīs creatura qͦdāmodo eis deſeruit. Ia. 1. Voluntarie genuit nos verbo veritatis vt ſimus initium aliqd̓ crea ture eius. Hec autem creatura id ē homo iuſtus expectat reuelationeꝫ glorie filiorū dei tanꝙͣ premiū ſibi repromiſ ſum. Tit̓. 2. Expectantes beatā ſpem et aduētum glorie magni dei. Scd̓o poteſt dici creatura ip̄a hūana natura q̄ ſubijcitur bonis gratie que qͥdeꝫ in hoībus iniuſtis non dum iuſtificata eſt. ſed eſt ſicut informis. In hoībus aūt iam iuſtificatis eſt qͥdem partim formata ꝑ gratiaꝫ ſed ta men eſt adhuc informis reſpectu illius forme quā eſt ac ceptura per gloriam. Sic igit̉ ip̄a creatura id eſt noſipſi ſcd̓m ꝙ cōſideramur in bonis nature expectat reuelatio nem glorie filiorum dei. Qd̓ etiā nobis cōpetit ꝑ gratiā ſicut ſi dicamus ꝙ materia expectat formā vel colores ex pectant cōpletionem ymaginis. ſicut dicit glo. Iob. 14. Cunctis diebus quibus nunc milito expecto donec veni at immutatio mea. Tertio mō poteſt intelligi de ip̄a cre atura ſenſibili ſicut ſunt elemēta huius mundi ſcd̓ꝫ illud ſap̄. 13. A magnitudine ſpeciei ⁊ creature cognoſcibiliter poterit eorum creator videri. Huiuſmodi aūt creatura du plicit̓ aliquid expectat. naꝫ expectatio creature ſenſibilis ſcd̓m ꝙ eſt a deo ordinatur ad aliquem finē. qd̓ quidem cōtingit dupl̓r. Uno modo ſcd̓ꝫ ꝙ deus imprimit aliquā formam et virtutē naturalē huiuſmodi creature: ex qua inclinatur ad aliquē fineꝫ naturalem. puta ſi dicamus ꝙ arbor expectat fructificationem ⁊ ignis expectat locū ſur ſuꝫ. Alio modo creatura ſenſibilis ordinatur a deo ad ali quem finē qui ſuꝑexcedit formā naturalem ip̄ius. Sicut enim humanuꝫ corpus induetur quadā forma glorie ſu pernaturali. ita tota creatura ſenſibilis in illa gloria filio rum dei qūandā nouitatem glorie cōſequetur ſecundum illud apoca. 21. Uidi celum nouuꝫ et terrā nouam. Et ꝑ hunc modum creatura ſenſibilis expectat reuelationē fi liorum dei. ¶ Deinde cū dicit. Vanitati enim ⁊cͣ. mani feſtat predicta expectationem. Et primo ponit neceſſita tem expectandi. ſcd̓o expectationis terminū ibi. Quia et ipſa creatura ⁊cͣ. tertio expectationis ſignum ibi. Scimꝰ enim ꝙ omnis creatura ⁊cͣ. Neceſſitas autē expectandi eſt ex defectu cui ſubiacet creatura. Cui enim nihil defi cit non habet neceſſe aliquid expectare. Defectum autē creature oſtendit dicens. Uanitati eniꝫ creatura ſubiecta eſt Et ſi quidē ꝑ creaturā intelligatur homo iuſtus. ſic in
telligitur ſubijci vanitati id eſt iſtis rebus corporalibus q̄ ſunt mutabilia ⁊ caduca. Unde dicūtur vana ſcd̓m illud eccꝭ. 1. Uanitas vanitatū ⁊ omnia vanitas. Subijcit̉ aūt eis ꝓpter neceſſitatē pn̄tis vite circa ea occupationē ha bēs. Nō tamē volens qꝛ huiuſmodi tēporalia non amat ſicut illi cōtra quos dicit̉ in psͣ. Vt quid diligitis vanita tē ⁊ queritis mēdatium. Sed tamē huiuſmodi vanitati ſubijcitur talis creatura ꝓpter eum id eſt ꝓpter ordinati onem dei qͦ ſubiecit eam id eſt hoī em̄ iuſtum huiuſmodi ſenſibilibꝰ creaturis ⁊ tamē in ſpe vt ſcꝫ qn̄qꝫ a tali occu patione homo liberet̉ in reſurrectione ſcꝫ qn̄ neqꝫ nubēt neqꝫ nubentur ſed erunt ſicut angeli in celo. Ma. 22. Si vero intelligat̉ creatura ip̄a humana natura ſic eſt ſubie cta vanitati id eſt paſſibilitati ſcd̓m illud psͣ. Uerūtamē vniuerſa vanitas oīs homo viuēs. Non tamē volēs quia talis vanitas eſt hūane nature in penā inflicta. Pena au tem eſt inuolūtaria ſicut et culpa volūtaria. ſed tn̄ huiuſ modi paſſionibus hūana natura ſubijcitur ꝓpter eū id eſt ꝓpter ſententiam dei qui ſubiecit eam ſcꝫ humanā natu ram defectibus ſed tamē in ſpe qn̄qꝫ euadendi huiuſmo di paſſiones. yſa. 28. Nō imꝑpetuū triturans triturabit. Si aūt intelligatur de creatura ſenſibili. ſic talis creatu ra ſubiecta eſt vanitati id ē mutabilitati nō volens Huiuſ modi em̄ defectus qͥ cōſequunt mutabilitatē ſicut corru ptio ⁊ ſenium et alia huiuſmodi ſunt cōtra naturam par ticularem huius vel illius rei cuius appetitus eſt ad con ſeruationē licꝫ ſint ſcd̓m naturaꝫ vniuerſalē. Sed nihil ominus huiuſmodi vanitati creatura ſenſibilis ſubicitur ꝓpter eū id ē ꝓpter ordinationē dei qui ſubiecit eam in ſpe id ē in expectatione glorioſe nouitatis vt ſupra dictū eſt. ¶ Deinde cum dicit. Quia et ip̄a creatura ⁊cͣ. oſten dit terminum predicte expectationis. Non enim eſt va na eius expectatio vel ſpes qꝛ et ip̄a creatura liberabitur a ſeruitute corruptionis in libertatem glorie filioruꝫ dei. Et ſi qͥdem per creaturā intelligatur homo iuſtus. ꝑ ſer uitutem corruptionis intelligitur cura querendi victū et veſtitum et alia quibus ſeruitur noſtre mortalitati que ē q̄dā ſeruitus. a qua liberabūtur ſancti tēdentes in liberta tem glorie filiorū dei. Qui quāuis nūc habeāt libertateꝫ iuſticie q̄ eſt a ſeruitute peccati nōdū tn̄ habent libertateꝫ gl̓ie q̄ ē a ſeruitute miſerie Iob. 39. Quis dimiſit onagꝝ liberum Si vero per creaturam intelligat̉ humana natu ra ipſa liberabitur a ſeruitute corruptionis id eſt ad litte ram a paſſibilitate et corruptiōe. et hoc tendens in liber tatem glorie filiorū dei. q̄ eſt non ſolū a culpa ſed etiam a morte. ſcd̓ꝫ illud. 1. corī. 15. Abſorpta eſt mors in victo ria tua. Si vero ītelligat̉ de creatura ſeyſibili: ſic ip̄a cre atura liberabit̉ a ẜuitute corruptiōis id ē mutabilitatꝭ qͥa in qͣlibet mutatiōe ē aliqͣ corruptio. vt aug. dicit et etiam phus in 8. ph̓oꝝ et hoc in libertateꝫ gl̓ie filoiꝝ dei. quia hoc etiā libertati glie filioꝝ dei cōgruit. vt ſicut ip̄i ſunt innouati etiā eoꝝ habitatō innouet̉. yſa. 62. Ego creabo celos nouos et terrā nouā. et non erūt in mēmoria pͥora id ē pͥor mutabilitas creature. qꝛ ⁊ ip̄a ⁊cͣ. ſcd̓m primū ſen ſum. Ac ſi dicat. Non ſolum nos apoſtoli ſed etiaꝫ alij iu ſti. In ſenſu autem. 2º non ſolum iuſti ſed etiam ip̄a hūa na natura que in qͥbuſdam nōdū eſt renouata ꝑ gratiam In 3º autem ſenſu intelligēdum eſt ac ſi dicat̉. Non ſolū hoīes ſed alia creatura. ¶ Deinde cū dicit. Scimus em̄ ⁊cͣ. ponit ſignum expectationis dicens: Scimus em̄ nos apoſtoli per ſpiritū ſanctum inſtructi et etiaꝫ ꝑ experimē tum ꝙ oīs creatura ingemiſcit et ꝑturit vſqꝫ adhuc. Qd̓ quidem ſi intelligatur de creatura ſenſibili habet difficul tatem. Primo quidem quantum ad hoc qd̓ dicit inge miſcit et parturit. Hoc enim conuenire videtur non niſi creature rationali. ſed poteſt ſic exponi vt hoc quod dici

Ad Romanos
ingemiſcit. Idē ſit ei. qd̓ dixit nō volēs. In illis em̄ inge miſcimus. que nr̄e volūtati repugnāt. Sic ergo inꝙͣtum defectus nature ſenſibilis ſunt ꝯtra naturalē appetitū ꝑti cularis nature dicit̉ ip̄a creatura ſenſibilis ingemiſcere. Ꝙ autem dicit. parturit ideꝫ eſt ei qd̓ ſupra dixerat. Ex pectat. Nā ꝑturitio eſt via ad prolem ꝓducendā. ſcd̓ꝫ au tem dubium ē in hoc ꝙ dicit Omnis creatura. qꝛ ſic eti am includerent̉ corpora celeſtia. Vnde ⁊ glo. dicit ꝙ ſol ⁊ luna nō ſine labore ſtatuta ſibi implent ſpacia. ſed expo nendum eſt vt labor accipiat̉ ꝓ motu ſicut ⁊ requies quā doqꝫ accipit̉ pro ceſſatione ab opere ſicut deꝰ die. 7. reqͥ euiſſe. gen̄. 1º. Et ſcd̓m hoc gemitus intelligit̉ corruptio que aut miſcet motui locali prout ſcilicet deſinit eſſe in hͦ vbi ⁊ incipit eſſe in alio. ꝑ parturitionē aūt intelligit̉ ordi natio celeſtiū corpoꝝ ad eoꝝ innouationē. Si vero expo natur de hoībus ſic dicitur humana natura oīs creatura cum ſpūali.ſ. ꝙͣtum ad intellectū cū aīali quātum ad cor poris aīationē cū corporali ꝙͣtum ad corpꝰ. Hic ergo cre atura.i. homo ingemiſcit partim ꝓpter mala q̄ patitur partim ꝓpt̓ bona ſperata q̄ differuntur. Tren̄. 1. Multi gemitus mei. Parturit aūt qꝛ cū qͣdam afflictione animi ſuſtinet dilationē glorie expectate. ꝓuer. 9. Spes que differt̉ affligit aīaꝫ. Io. 16. Mulier cū parit triſtitiā habet psͣ. Ibi dolores vt ꝑturiētis. Dicit aut vſqꝫ adhuc. quia iſte gemitꝰ nō eſt ablatus ꝑ noſtrā iuſtificationē ſed ꝑma net vſqꝫ adhuc.i. vſqꝫ ad mortem vel vſqꝫ adhuc. qꝛ ⁊ ſi a liqui ia ſint liberati qui ſūt in gloria: adhuc tamē nos ſu mus reſidui Ul̓ vſqꝫ adhuc qꝛ nō ſolū antiqui patres qui fuerūt ante xp̄m ſed etiā adhuc tēpore gratie eadem pati mur. 2ͤ. pe. 3. dicitur ex ꝑſona impioꝝ. Ubi eſt ꝓmiſſio aut aduentꝰ eius? Ex quo patres dormierūt omnia ſic ꝑ ſeuerant ab initio creature. Eſt aūt ſciendū ꝙ qꝛ creatura dei pōt dici omne illud quod ſub deo eſt. Aliqui voluer̄t predicta verba exponere de qualibet creatura etiā de an gelis ſctīs. Sꝫ valde incōueniēs ē vt ip̄i dicant̉ vanitati ſubiecti aut ingemiſcere ⁊ ꝑturire. vt ip̄i iam habeāt glo riā cuiꝰ ſimilitudinē expectamꝰ ſcd̓m illd̓. Ma. 22. Erūt ſicut angeli dei in celis ⁊ iō ꝯueniētiꝰ ẜm p̄dicta exponit̉. Lectio quinta. On ſolum auteꝫ illa ſed ⁊ noſipſi pͥ mitias ſpiritus habentes. ⁊ ipſi ītra nos gemimus adoptionē filioꝝ dei exͣpectantes redemptioneꝫ corporis noſtri. Spe enim ſalui facti ſumus. Spes autē que videtur non eſt ſpes. Nam quod videt quis quid ſperat. Si auteꝫ quod non videmꝰ ſpe ramus: per patiētiā expectamus. Similiter autem ⁊ ſpūs adiuuat infirmitateꝫ noſtram Nā quid oremus ſicut oꝑtet neſcimꝰ. ſed ip ſe ſpūs poſtulat pro nobis gemitibꝰ inenar rabilibus. Qui autem ſcrutatur corda: ſcit quid deſiderat ſpiritus qꝛ ſecūdum deū po ſtulat pro ſanctis. Supra oſtendit apl̓us excellentiam future glorie ex ex pectatione creature. nūc oſtēdit idem ex expectatione a poſtoloꝝ. Nō aūt poteſt eſſe ꝑuū quod a magnis virꝭ ex pectatur tam anxie. Et circa hoc duo facit. Primo ꝓpo nit quod intēdit. ſcd̓o ꝓbat ꝓpoſitum ibi. Spe enim ⁊cͣ. Circa pͥmum tria facit. Primo ꝓponit dignitateꝫ expec tantium cum dicit. Non ſolum aūt illa.ſ. creatura expec tat gloriā filioꝝ dei. ſed et noſ ipſi.ſ. apoſtoli habentes pͥmitias ſpūſſancti. quia.ſ. ſpūm ſanctū ⁊ tēpore prius. ⁊ ce teris abundantius apl̓i habuerunt ſicut ⁊ in fructibus ter re illud quod primo ad maturitatem ꝑuenit eſt pinguius ⁊ magis acceptū. Iere. 2º. Sanctus iſrl̓ dn̄o pͥmitie fru gum eius. he. 12. Acceſſiſtis ad eccleſiam pͥmitiuoꝝ qui cōſcripti ſunt in celeſtibus. Ex quo patet ꝙ apl̓i ſunt omī bus alijs ſanctis quacūqꝫ p̄rogatiua prefulgeant: ſiue ꝟ ginitatis: ſiue doctrine: ſiue martirij preferēdi. tanꝙͣ abū dantius ſpūm ſanctum habentes. Sed poteſt aliquis di cere ꝙ quidā alij ſancti maiora tormēta ſuſtinuerūt ⁊ ma iores auſteritates ꝓpter xp̄m ꝙͣ apoſtoli. Sed dicendum eſt ꝙ magnitudo meriti principalit̓ ⁊ reſpectu eſſentialis premij attendit̉ ẜm caritatē. Conſiſtit em̄ p̄miū eſſentiale in gaudio qd̓ habetur de deo Manifeſtū eſt aūt ꝙ de deo plꝰ gaudebūt: qͥ plꝰ amāt. Un̄ ⁊ illā viſionē beatā dn̄s ſuo dilecto ꝓmittit dicēs Io. 14. Si qͥs diligit me diligetur a patre meo. ⁊ ego diligam eū ⁊ manifeſtabo ei meipſum. Sed ſcd̓m ꝙͣtitatem operum meretur homo premiū accn̄ tale quod eſt gaudiuꝫ de talibus operibꝰ. Apl̓i ergo illa opera que fecerunt ex maiori caritate fecerunt. ex qua ha bebant cor ad multa maiora facienda ſi fuiſſet oportunuꝫ. Si aūt dicat aliquis poteſt tantū quis conari ꝙ habebit equalē caritatem cū apoſtolis. Dicendū ꝙ caritas homi nis nō eſt a ſeipſo ſed ex gratia dei que datur vnicuiqꝫ ſe cundū menſurā donationis xp̄i. vt dicitur ephe. 4. Uni cuiqꝫ autē dat gratiā ꝓportionatā ei ad quod eligitur. ſi cut homini xp̄o data eſt excellentiſſima gratia. qꝛ ad hoc eſt electus vt eius natura in vnitatē ꝑſone diuine aſſume retur. ⁊ poſt eum habuit maximā plenitudinem gratie be ata maria que ad hoc ē electa vt eſſet mater xp̄i. Inter ce teros autē ad maiorem dignitatem ſunt electi apoſtoli vt ſcilicet immediate ab ipſo xp̄o accipientes: alijs traderēt ea que pertinent ad ſalutem. ⁊ ſic in eis eccleſia quodam modo fundaretur. ſcd̓m illud apoc. 21. Murus habebat fundamenta.xij. et noīa apoſtoloꝝ erāt in eis ſcripta. Et ideo dicitur. xᵉ. coꝝ. 12. Deus poſuit in eccleſia primuꝫ qͥ dem apoſtolos. Et ideo deus eis abundantioreꝫ gratiam p̄ ceteris tribuit. ſcd̓o ponit anxietatem expectationis cū dicit. Et ipſi intra nos gemimus. Qui quidē gemitus de ſignat affictionē ex dilatione rei cuꝫ magno deſiderio ex pectata ſcd̓m illud ꝓuer. 13. Spes que differtur affligit a nimam. psͣ. Laboraui in gemitu meo. Iſte aūt gemitus nō eſt tam exterius ꝙͣ interius. tum qꝛ ex interiori cordis affectu ꝓcedit. tum qꝛ eſt ꝓpter interiora bona. Unde ſi gnanter dicit. Intra nos. Tren̄. primo. Multi gemitus mei. Tertio ponit rem expectatā dicens. Adoptionem fi lioꝝ dei expectātes.i. cōpletioneꝫ huius adoptionis. In choata enim eſt huiuſmodi adoptio per ſpūm ſanctū iuſti ficantem aīam.sͣ. eodē Accepiſtis ſpūm adoptionis filio rum. Cōſumabitur aūt ꝑ ipſius corporis glorificationem Unde ſupra. 5. Gloriamur in ſpe glorie filioꝝ dei. Et hꝰ eſt quod ſubdit. redemptionem corporis noſtri vt ſcili cet ſicut ſpūs noſter redemptꝰ eſt a peccato. ita corpꝰ no ſtrū redimatur a corruptione ⁊ morte. Oſee. 13. De mor te redimam eos. phil̓. 3. Reformabit corpus humilitatis noſtre. ¶ Deinde cum dicit. Spe enim ⁊c. probat quod dixerat tali ratione. Spes eſt de hijs que nō preſentiali ter videntur ſed in futuro expectātur. ſed nos ſumus ſal ui facti per ſpem. ergo expectamus in fututuꝫ complemē tum ſalutis. Primo ergo ponit minorē dicens. Nos em̄ apoſtoli ſicut ceteri fideles ſpe ſalui facti ſumus. quia ſci licet ſpem noſtre ſalutis habemus. pͥma pe. pͥmo. Rege nerauit nos in ſpem viuam. psͣ. Sperate in eum omnis congregatio popl̓i. Secūdo ponit maioreꝫ dicens. Spes aūt.i. res ſꝑata q̄ videt̉ qͣſi pn̄tialiter habita nō ē ſpes.i. nō eſt res ſꝑata ſꝫ habita. Spes em̄ eſt expectatio futuri

VIII. Ca.
Sophoᵉ.8. Expecta me in die reſurrectionis mee in fu turū. tertio ponit ꝓbationē maioris dicēs. Naꝫ qd̓ videt quis quid.i. cur ſꝑat. quaſi dicat. Spes importat motuꝫ anime in aliqͦd nō habitū tendentē. Cū aūt aliquid iā ha betur nō eſt neceſſariū vt in id aliqͥs moueat̉. Et eſt notā dum ꝙ qꝛ ſpes ex fide quodā modo orit̉ attribuit ſpei opꝰ illud qd̓ eſt fidei.ſ. eſſe de non viſis. ſcd̓m illud. he. xj. Fi des eſt argumētū nō apparentiū. quarto ponit ꝯcluſionē dicēs. Si aūt qd̓ nō videmꝰ ſperamꝰ ſequit̉ qd̓ ꝑ patien tiam expectamus. Und̓ notādū eſt ꝙ ꝓprie patia impor tat tolerantiā tribulationū cum quadā equanimitate. in fra. 12. In tribulatione patiētes. qꝛ vero dilatio boni ha bet quandā rōneꝫ mali. Inde eſt ꝙ etiā diutina expecta tio bonoꝝ abſentiū cū trāquillitate animi attribuit̉ patiē tie. ſed hec maxime ad lōganimitateꝫ ꝑtinent ſcd̓m illud Ia. 2. Patiētes eſtote vſqꝫ ad aduentū dn̄i. Vtroqꝫ autē modo patiētia hic accipit̉ qꝛ apl̓i expectabāt equanimit̓ gloriā ⁊ cū dilatione ⁊ tribulatione. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Simil̓r aūt ⁊c. on̄dit qūo per ſpūm ſanctū adiuuamur in defectibus vite pn̄tis. Et pͥmo ꝙͣtum ad cōpletionē deſi derioꝝ. ſcd̓o ꝙͣtum ad directione exterioꝝ euentuum ibi. Scimus aūt ⁊c̄. Circa pͥmū duo facit. Primo ꝓponit qd̓ intēdit. 2º manifeſtat ꝓpoſitū ibi Nā quid oremꝰ ⁊c. Di cit ergo pͥmo. Dictū eſt ꝙ per ſpūꝫ ſāctū viuificabūtur no ſtra mortalia corꝑa qn̄ aufferetur a nobis nr̄a infirmitas. Simil̓r aūt ⁊ in ſtatu huiꝰ vite in quo adhuc infirmitati ſubijcimur ſpūs adiuuat infirmitatē noſtrā. ⁊ ſi nō total̓r eā tollat. eze. 3. Spūs qͦqꝫ eleuauit me. ⁊ aſſūpſit me abij amarꝰ in indignatiōe ſpūs mei qͣſi infirmitate nōdū total̓r ceſſante. Manꝰ em̄ dn̄i erat mecū cōfortans me. Et in hͦ ſpūs me aſſūpſit. Ma. 26. Spūs quidē prōptus eſt caro aūt infirma. ¶ Deinde cū dicit. Nā quid oremꝰ ⁊c. māife ſtat qd̓ dixerat. Et pͥmo on̄dit neceſſitatē auxilij ſpūs qd̓ ꝑtinet ad infirmitatē pn̄tis vite. 2º oſtēdit modū auxilij ibi. Sed ip̄e ſpūs ⁊c. tertio oſtendit efficatiam auxilij ibi. Qui autem ſcrutatur ⁊c. Dicit ergo primo Recte dicoꝙ ſpiritus adiuuat infirmitatam noſtrā. Nā in hoc patimur infirmitatem ꝙ neſcimꝰ quid oremꝰ ſicut oꝑtet. Iob. 3. Uiro cuius abſcōdita eſt via ⁊ circūdedit eū deꝰ tenebris Et eſt ꝯſiderādū ꝙ duo dicit nos apl̓s neſcire.ſ. quid orā do petamꝰ ⁊ modū quo petere oporteat. ſed vtrūqꝫ videt̉ eſſe falſum. Nā pͥmo ſcimus quid oremꝰ qꝛ hoc nos dn̄s docuit. Mat. 6. Sāctificetur nomē tuū ⁊c. Sed dicendū ꝙ in generali quidē poſſumꝰ ſcire quid cōuenienter ore mus. ſed ī ſpēali hoc nō poſſumꝰ ſcire. pͥmo quidē qꝛ ſi d̓ ſideramꝰ aliqd̓ opus ꝟtutis facere qd̓ eſt implere dei vo luntatē ſicut in celo ⁊ in terra. pōt ꝯtingere ꝙ illud opus virtutis nō eſt huic vel illi cōgruuꝫ ſicut alicui qui vtilit̓ poſſet in actione ꝓficere nō expedit ꝯtēplationis quies. ⁊ ecōuerſo vt greg. dicit ī moralibꝰ ſuꝑ illud Iob. 5. In gredieris in abundātia ſepulcrū. Unde dicit̉ ꝓuer. 14. Eſt via q̄ videt̉ hoī iuſta. nouiſſima aūt illius ducunt ad mortē. 2 aliquis deſiderat aliqd̓ tēporale bonū ad ſuſtē tationem vite qd̓ eſt petere panē quottidianum qd̓ tn̄ ſibi vertitur in ꝑiculuꝫ mortis. Multi em̄ ꝓpter diuitias ꝑie runt. Ecc. 5. Diuitie ꝯſeruate in malum dn̄i ſui. 3º aliqͥs deſiderat liberari ab aliqua moleſtia tēptationis que ta men eſt ſibi ad cuſtodiā hūilitatis. ſicut paulus petijt am moueri a ſe ſtimulū qui tn̄ erat ei datꝰ ne euꝫ magnitudo reuelationū extolleret. vt dicitur. 2ᵉ. cor. 12. Similit̓ eti am videtur ꝙ ſciamꝰ ſicut oportet nos orare ſcd̓m illud. Iac. pͥmo. Poſtulet in fide nihil heſitans. Et ad hoc di cendum ꝙ in generali hoc ſcire poſſumꝰ ſed in ſpēali mo tus cordis noſtri vſqꝫquaqꝫ diſcernere nō poſſumꝰ. vtpu ta vtrū petamus aliquid ex ira vel ex zelo iuſtitie. Unde ⁊ Mat. 20. reprobata eſt petitio filioꝝ zebedei qꝛ licꝫ vi
derētur ꝑticipationem diuine glorie poſtulare: tamen ex quadam gloria ſeu elatione ꝓcedebat eoꝝ peticio. ¶ De inde cū dicit. Sed ip̄e ⁊c. ponit modū auxilij ſpūſſācti di cens ꝙ ipſe ſpūs poſtulat ꝓ nobis gemitibus inenarra bilibus. Quod quidē videtur ſuffragari errori arrij ⁊ ma cedonij qui poſuerunt ſpūm ſanctū eſſe creaturā ⁊ mino rem patre ⁊ filio. poſtulare eniꝫ eſt minoris. ſed ſi ex ex eo ꝙ dicit eum poſtulare intelligamꝰ eū eſſe paſſibilem crea turā ⁊ patre minorem. ꝯſequēs eſt ętiā ꝙ ex eo ꝙ dicit eū gemitibus poſtulare. intelligamꝰ eum eſſe paſſibilē crea turam beatitudine carentē. quod nullus vnꝙͣ hereticus dixit. Nam gemitus ex dolore eſt qui ad miſeriam ꝑtinet Et ideo exponendū eſt poſtulat id eſt poſtulantes nos fa cit ſicut ⁊ gen̄. 22. Nunc cognoui ꝙ timeas dominū id ē cognoſcere feci. Facit aūt nos ſpūſſāctus. poſtulare inꝙͣ tum in nobis recta deſideria eāt. Nam poſtulatio eſt que dam deſiderioꝝ explicatio. Deſideria aūt recta ex amore caritatis proueniūt quā in nobis ſpūſſanctus facit. ſupra 5. Caritas dei diffuſa eſt in cordibus noſtris per ſpūm ſā ctum qui datus eſt nobis. Spiritu aūt ſancto dirigēte ⁊ ī ſtigante cor noſtrū ⁊ noſtra deſideria non poſſunt eſſe niſi nobis vtilia. Fſa. 4. Ego dominꝰ docens te vtilia. ⁊ id̓o ſubdit. Pro nobis. Eius aūt qd̓ multum deſideramus ⁊ deſideranter petimꝰ dilationeꝫ cū dolore ⁊ gemitibus pa timur. Et ideo ſubdit. Gemitibus. quos ſpūſſāctus ī cor de noſtro cāt inꝙͣtum.ſ. nos facit celeſtia deſiderare que differūtur. Iſte eſt gemitus columbe quē ſpūſſanctus in nobis facit. Naū. 2. Minabant gementes vt colūbe. Di cit aūt inenarrabilibus. aut qꝛ ſunt ꝓpter rem inenarra bilem ſcilicet celeſtem gloriā. 2ᵉ. coꝝ. 12. Audiuit archa na verba que nō licet homini loqui. Aut qꝛ ipſi motꝰ cor dis ſufficienter enarrari nō poſſunt. ſcd̓m ꝙ a ſpū ſancto 1 proceuunt. yvb. 38. Quis enarrabit celorum rationem. ¶ Deinde cum dicit. Qui autē ſcrutator ⁊c. oſtendit effi catiam auxilij quo ſpūſſanctus nos adiuuat dicens. Qui autē ſcrutatur corda id eſt deus cui ꝓpriuꝫ eſt corda ſcru tari. psͣ. Scrutans corda ⁊ renes deus. Dicit autē deus ſcrutari corda nō ꝙ inquirēdo occulta cordis cognoſcat. ſed qꝛ manifeſte ſcit ea q̄ in corde latēt. Sopho. 1º. Scru tabor thrl̓m in lucernis. Deus inꝙͣ ſcrutās corda ſcit id eſt approbat ſcd̓m illud. 2º. thi. 2. Nouit dn̄s qui ſunt ei us. Quid d̓ſideret ſpūs.i. quid d̓ſiderare nos faciat. psͣ. Dn̄e ante te om̄e deſideriū meū. Ideo aūt deſideria ſpūs que in ſanctis facit ſpūſſanctꝰ ſunt deo accepta qꝛ poſtu lat ꝓ ſanctis.i. poſtulare eos facit ſcd̓m deū.i. qd̓ ꝯuenit diuino bn̄placito. ꝓuer. 10. Deſideriū iuſtoꝝ om̄e bonuꝫ In cuiꝰ exempluꝫ dn̄s patri dicebat. Nō ſicut ego volo. ſed ſicut tu vis. Mat. 26. Lectio ſexta. Cimus autem quoniaꝫ diligētibus deum omnia cooperantur in bonuꝫ hiis qui ſcd̓m propoſitū vocati ſunt ſancti. Nā quos p̄ſciuit ⁊ p̄deſtinauit cōfor mes fieri ymaginis filii ſui: vt ſit ip̄e pͥmo ge nitus in multis frībus. Quos aūt p̄deſtina uit hos ⁊ vocauit. ⁊ quos vocauit: hos ⁊ iu ſtificauit. Quos aūt iuſtificauit: illos ⁊ ma gnificauit. Quid ergo dicemus ad hec? Si deus ꝓ nobis quis contra nos? Qui etiaꝫ ꝓ prio filio ſuo nō peꝑcit. ſed pro nobis omni bus tradidit illū. Qui non etiam cū illo om nia nobis donauit.

Romanos 2 O
¶ Oſtendit ſupra apl̓us ꝙ ſpūſſanctꝰ adiuuat infirmita tes pn̄tis vite ꝙͣtuꝫ ad impletionē noſtroꝝ deſiderioꝝ. h̓ oſtendit qual̓r nos iuuat ꝙͣtum ad exteriores euentꝰ diri gendo in bonū noſtrū. Et pͥmo ꝓponit qd̓ intēdit. ſecūdo ꝓbat ꝓpoſitū ibi. Nā quos preſciuit ⁊c. tertio infert quā dam cōcluſionē ex dictis ibi. Quis ergo ſeꝑabit illos ⁊c̄ Circa primū duo cōſideranda occurrūt. Primo quidem magnitudo beneficij que nobis a ſpū ſancto ꝯfertur vt.ſ. omnia nobis cooperent̉ in bonū. Ad cuiꝰ euidentiā cōſi derandū eſt ꝙ qͥcquid ſit in mūdo etiā ſi malū ſit cedit in bonū vniuerſi qꝛ vt aug. dicit in ench. Deꝰ ē adeo bonꝰ: ꝙ nihil mali eſſe ꝑmitteret niſi eſſet adeo potens ꝙ ex qͦli bet malo poſſet elicere aliquid bonū. Nō aūt ſemꝑ cedit malū in bonū eius in quo eſt ſicut corruptio vniꝰ armalis cedit quidē in bonū vniuerſi inꝙͣtum ꝑ corruptionē vniꝰ generat̉ aliud. nō tn̄ in bonū eius qd̓ corrumpit̉ qꝛ bonū vniuerſi eſt a deo volitū ſcd̓m ſe ⁊ ad ip̄m ordinātur omēs ꝑtes vniuerſi. Et eadē ratio eſſe videt circa ordineꝫ nobi liſſimaꝝ ꝑtium ad alias ꝑtes. qꝛ malū aliaꝝ ꝑtium ordīa tur in bonū nobiliſſimaꝝ. Sed quicqͥd fit circa nobiliſſi mas ꝑtes nō ordinat niſi in bonū ip̄aꝝ qꝛ de eis ꝓpter ſe cura habet̉. d̓ alijs aūt ꝓpter ip̄as. ſicut medicus infirmi tatem pedis ſuſtinet vt curet caput. Inter omēs aūt ꝑtes vniuerſi excellūt ſancti dei ad quoꝝ quēlibet ꝑtinet qd̓ di citur. Mat. 25. Suꝑ oīa bona ſua cōſtituet eum. Et ideo quicqͥd accidit vel circa ip̄os vel alias res totū in bonum eoꝝ cedit ita ꝙ verificat̉ qd̓ dicit̉ ꝓuer. xj. Qui ſtultꝰ eſt ſeruiet ſapienti qꝛ.ſ. etiā mala peccatoꝝ in bonū iuſtoruꝫ cedunt vnde ⁊ deꝰ ſpālem curā de iuſtis habere dicit̉ ſe cūdū illud. psͣ. Oculi dn̄i ſuꝑ iuſtos. inꝙͣtuꝫ.ſ. ſic de eis curat ꝙ nihil mali circa eos ꝑmittit qd̓ nō in eoꝝ bonum cōuertat. Et hoc quidē manifeſtū eſt ꝙͣtum ad mala pena lia que patiunt. Vnde in glo. dicit̉ ꝙ ip̄oꝝ infirmitate ex ercetur humilitas. afflictione patīa. cōtradictione ſapien tia. odio beniuolentia. Vnde. 1ͤ. pe. 3. Si quid patimini ꝓpter iuſtitiā beati. Sed nūquid etiā eis peccata cooꝑā tur in bonū? Quidā dicūt ꝙ peccata cōtinent nō ſub hoc ꝙ dicit oīa. qꝛ ſcd̓m auguſtinū peccatū nihil eſt ⁊ nihil fi unt hoīes cū peccāt. Sed cōtra hoc eſt qd̓ in glo. ſequit̉. Uſqꝫ adeo talibꝰ deus oīa cooꝑatur in bonū vt ſi qui ho rum deuiant ⁊ exorbitant etiā hoc ip̄m eis faciat ꝓficere in bonū. Vnde ⁊ in psͣ. dicit̉. Cū ceciderit iuſtus nō colli detur qꝛ dn̄s ſupponit manū ſuā. Sed ſcd̓m hoc videtur ꝙ ſemꝑ tales in maiori caritate reſurgāt qꝛ bonū hoīs in caritate cōſiſtit. quā ſi nō habeat apoſtolꝰ ſe nihil eſſe re cognoſcit. iᵉ. cor. 13. Sed dicendū eſt ꝙ bonū hoīs nō ſo lum cōſiſtit in ꝙͣtitate caritatis ſed p̄cipue in ip̄ius ꝑſeue rantia vſqꝫ ad mortē ſcd̓m illud Mat. 24. Qui ꝑſeuera uerit vſqꝫ in finē hic ſaluus erit. Ex hoc aūt ꝙ iuſtꝰ cadit reſurgit cautior ⁊ humilior. Und̓ in glo. ſubdit̉ poſtꝙͣ di xerat ꝙ hoc ip̄m faciat eis in bonū ꝓficere. qꝛ ſibi humili ores redeūt atqꝫ doctiores. Diſcūt em̄ cū tremore ſe exul tare debere. nō quaſi arrogādo ſibi tanꝙͣ de ſua virtute fi duciā ꝑmanendi. ¶ Scd̓o oꝑtet ꝯſiderare quibꝰ hoc bn̄fi cium cōpetat. Circa qd̓ primo attēditur aliquid ex ꝑte ho minis cū dicit. Diligētibꝰ deū. dei em̄ dilectio eſt in nob̓ ꝑ inhabitantē ſpūm vt habitū eſt ſupra. 2º. Ipſe aūt ſpūs ſanctꝰ eſt qui nos dirigit in viā rectā vt dicit̉ in. pͣſ. Und̓ dicit̉. 1ᵉ. pe. 3. Quis eſt qui vobis noceat ſi boni emula tores fueritis? Et in psͣ. Pax multa diligentibꝰ legeꝫ tu am ⁊ nō eſt illis ſcādalum. Et hoc rōnabiliter. qꝛ vt dici tur ꝓuer. 8. Ego diligētes me diligo. diligere eſt bonuꝫ velle dilecto dei aūt velle eſt oꝑari. Gīa em̄ quecūqꝫ vo luit fecit vt in psͣ. dicit̉. Et ideo deꝰ oīa cōuertit in honū hijs qui eū diligūt. ſcd̓o attendit̉ id qd̓ eſt ex ꝑte dei. qui pͥmo fideles ab eterno p̄de ſtinauit. ſcd̓o ex tēpore vocat.
tertio ſanctificat ⁊ hec tria tāgit cū dicit. His qui ſcd̓m ꝓ poſitum vocati ſunt ſancti.i. p̄deſtinatꝭ vocatis ⁊ ſanctifi catis. vt ꝓpoſitū referat̉ ad p̄deſtinationē que ſcd̓m aug. eſt ꝓpoſitū miſerendi. Ephe. iº. Predeſtinati ſcd̓m pro poſituꝫ eiꝰ. Qd̓ dicit vocati. ad vocationē. Yſa. 41. Vo cauit eū vt ſequeret̉ ſe. Qd̓ dicit ſancti ad ſanctificationē ſcd̓m illud Le. 21. Ego dn̄s qui ſanctifico vos. Hoc aūt apl̓us ſe ſcire dicit ex ꝑſona ſanctoꝝ dicens. Scimꝰ. ſap. 10. Dedit illi ſcīam ſanctoꝝ. Procedit aūt hec ſcīa tum ex experimento. tum etiam ex cōſideratione efficatie cari tatis. Can̄. 8. Fortis eſt vt mors dilectio. Et etiā p̄deſti nationis eterne. Fſa. 46. Oīs volūtas mea implebit̉ et omne ꝯſilium meū fiet. ¶ Deinde cū dicit. Nā quos pre ſciuit ⁊c. ꝓbat qd̓ dixerat tali rōne. Nullus pōt nocere hijs quos deꝰ ꝓmouet. Sed p̄deſtinatos diligentes deū deus ꝓmouet. Ergo nihil pōt eis nocere. ſed oīa cedunt eis in bonū. Prīo ergo ꝓbat minorē.ſ. ꝙ eos deꝰ ꝓmo ueat. 2ꝰ maioreꝫ.ſ. ꝙ ꝓmotis a deo nihil pōt eſſe nociuū ibi. Quid ergo dicemꝰ ⁊c. Circa pͥmū duo facit. Primo ꝓponit ea que ſunt ad ꝓmotione ſanctoꝝ ab eterno. 1º ea que ſunt ex tēpore ibi. Quos aūt p̄deſtinauit ⁊c̄. Po nit aūt duo circa pͥmuꝫ.ſ. preſcīam ⁊ ꝑ̄deſtinationē cuꝫ di cit. Nā quos preſciuit ⁊ quos p̄deſtinauit. Dicūt aūt qui dam ꝙ predeſtinatio hic accipit ꝓ preparationē que eſt ī tēpore. qua.ſ. deꝰ preꝑat ſanctos ad gram ⁊ hoc dicunt ad diſtinguendū preſcīam a p̄deſtinatione. Sed ſi recte cōſideret vtrūqꝫ eſt eternū ⁊ drn̄t rōne. Nā ſicut dictū eſt ſupra pͥmo. ſuꝑ illud qui predeſtinatꝰ eſt. p̄deſtinatio im portat p̄ordinationē quādaꝫ in aīo eoꝝ que quis eſt factu rus. Ab eterno aūt deꝰ predeſtinauit bn̄ficia que ſanctis ſuis erat daturus. Und̓ p̄deſtinatio eſt eterna. differt aūt a preſcīa ſcd̓m rōnem qꝛ preſcīa importat ſolā noticiā futu roꝝ. ſed p̄deſtinatio importat cālitatem quādaꝫ reſpectu eoꝝ. Et ideo deꝰ habet preſcīaꝫ ⁊ de peccatis. ſed p̄deſti natio eſt de bonis ſalutaribꝰ. Unde apl̓us ad ephe. pri mo dicit Predeſtinati ſcd̓m ꝓpoſituꝫ eiꝰ vt ſimꝰ in laudē ⁊c. Circa ordinē aūt preſcīe ⁊ p̄deſtinationis. dicunt qui dam ꝙ preſcīa meritoꝝ bonoꝝ ⁊ maloꝝ eſt ratio p̄deſtīa tionis ⁊ re ꝓbationis vt.ſ. intelligat ꝙ deus p̄deſtinet a liqͦs qꝛ p̄ſcit eos bn̄ oꝑaturos ⁊ ī xp̄ꝫ credt̉ios. Et ſcd̓ꝫ hͦ littera ſic legit̉. Quos preſciuit cōformes fieri ymaginis filij eius hos p̄deſtinauit. Et hͦ quidē rationabl̓r dicere tur. ſi p̄deſtinatio reſpiceret tm̄ vitam eternā que dat̉ me ritis ſed ſub p̄deſtinatione cadit om̄e beneficiuꝫ ſalutare quod eſt homini ab eterno diuinitꝰ preꝑatū. Unde eadē ratione oīa bn̄ficia que nobis confert ex tēpore preꝑauit nos ab eterno. And̓ ponere ꝙ aliqd̓ merituꝫ ex ꝑte nr̄a p̄ ſupponat̉ cuius preſcīa ſit ratio p̄deſtinationis nihil eſt a liud ꝙͣ gratiā ponere dari ex meritis noſtris. ⁊ ꝙ prīcipi um bonoꝝ oꝑum eſt ex nobis ⁊ cōſumatio eſt ex deo. Un de cōuenientiꝰ ſic ordinat̉ littera. Quos preſciuit hos et p̄deſtinauit fieri cōformes ymaginis filij ſui. Vt iſta con formitas nō ſit ratio p̄deſtinationis ſed terminꝰ vel effec tus. Dicit enim apl̓us ephe. pͥmo. Predeſtinauit nos in adoptionē filioꝝ dei. Nihil enim aliud eſt adoptio ꝙͣ illa cōformitas. Ille enim qui adoptat̉ in filium dei cōforma tur vero filio eiꝰ. Primo quidē in iure ꝑticipande here ditatis. ſicut ſupra eodē dictū eſt. Si filij ⁊ heredes. he redes quidē dei coheredes aūt xp̄i. ſcd̓o in ꝑticipatione ſplendoris ip̄ius. Ip̄e enim genitꝰ eſt a patre tanꝙͣ ſplen dor glorie eius. He. pͥmo. Und̓ ꝑ hoc ꝙ ſāctos illumīat de lumine ſapīe ⁊ gratie facit eos fieri cōformes ſibi. Un de in psͣ. dicit̉. In ſplēdoribus ſanctoꝝ ex vtero ante lu ciferum genui te.i. ꝓfundentē oēm ſplendorē ſanctorum Quod aūt dicit. Ymaginis filij eius. pōt intelligi dupli citer. Vno modo vt ſit cōſtructio appoſitiua. vt ſit ſenſus

VIII. ca
conformes imaginis filij eius qui eſt imago. Col̓. r. Qui eſt imago inuiſibilis dei. Alio modo poteſt intelligi vt ſit conſtructio tranſitiua: vt ſit ſenſus: predeſtinauit nos fie ri conformes filio ſuo: in hoc ꝙ portemus eius imaginem I. corin. 15. Sicut portauimꝰ imaginē terreni: ſic porte mus imaginē celeſtis. Dicit aūt. Quos predeſtinauit nō qꝛ om̄es preſcitos predeſtinet: ſed qꝛ eos predeſtinare nō poterat niſi preſciret. Iere. 1. Priuſꝙͣ te formarē in vtero noui te. Quid aūt ex hac predeſtinatione ſequat̉ ſubiun git. Ut ſit ipſe primogenitꝰ in multis fratribꝰ. Sicut em̄ deus ſuam naturalē bonitatē voluit alijs cōmunicare: ꝑ ticipando eis ſil̓itudinē ſue bonitatis vt non ſolū ſit bonꝰ ſed etiam actor bonorū. ita filius dei voluit conformitatē ſue filiationis alijs cōmunicare vt non ſolū ſit ipſe filius: ſed etiā primogenitus filiorū. Et ſic qͥ ꝑ generationē eter nam eſt vnigenitus. ẜm illud Io. 1. Unigenitꝰ qͥ eſt in ſi nu patris ẜm collationeꝫ gratie ſit pͥmogenitus in multis fratribus. Apoc. 1. Qui eſt primogenitus mortuoꝝ ⁊ pͥn ceps regū terre. Habet igit̉ xp̄us nos fratres: tū qꝛ nobis ſimilitudinem ſue filiationis cōmunicauit: ſicut hic dicit̉. tum qꝛ ſil̓itudinē noſtre nature aſſumpſit. ẜm illud Heb̓. 2. Debuit ꝑ omnia fratribus aſſimilari. ¶ Deinde cū di cit. Quos aūt predeſtinauit ⁊cͣ. ponit ea que ex tempore ſancti diuinitus conſequunt. Et pͥmo ponit vocationē cū dicit. Quos p̄deſtinauit hos ⁊ vocauit. predeſtinatio aūt eius irrita eſſe non poteſt. ſcd̓m illud Yſa. 14. Iurauit dn̄s exercituū dicens. Si non vt putaui ita erit ⁊ quō mē te tractaui ſic eueniet. Primū aūt in quo incipit p̄deſtina tio impleri eſt vocatio hoīs: que quideꝫ eſt duplex. Una exterior que fit ore predicatoris. ꝓuer. 9. Miſit ancillas ſuas vt vocarent ad arcem. Hoc modo deus vocauit Pe trum et Andream vt dicit̉ Matth̓. 4. Alia vero vocatio eſt interior q̄ nihil aliud eſt ꝙͣ quidam mentis inſtinctꝰ qͦ cor hoīs mouet a deo ad aſſentiēdū his que ſunt fidei vel virtutis. Yſa. 41. Quis ſuſcitauit ab oriente iuſtū ⁊ vo cauit eum vt ſequeret̉ ſe? Et hec vocatio neceſſaria eſt. qꝛ cor noſtrū non ſe ad deuꝫ cōuerteret niſi ipſe deus nos ad ſe traheret. Io. 6. Nemo poteſt venire ad me niſi pater qͥ miſit me traxerit eum. Tren̄. 5. Conuerte nos dn̄e ad te ⁊ conuertemur. Et etiam hec vocatio eſt efficax in p̄deſti natis. qꝛ huiuſmodi vocationi aſſentiunt. Io. 6. Om̄is qͥ audiuit a patre meo ⁊ didicit venit ad me. Unde ſecundo ponit iuſtificationē cū dicit. Quos vocauit hos ⁊ iuſtifi cauit.ſ. gr̄am infundendo ſupra. z. Iuſtificati gratis per gr̄am ipſius. Hec aūt iuſtificatio ⁊ ſi in aliquibꝰ fruſtretur qꝛ non ꝑſeuerant vſqꝫ in finem: in predeſtinatis tn̄ nunꝙͣ fruſtrat̉. Vnde tertio ponit magnificationeꝫ cum ſubdit. Hos ⁊ magnificauit. Et hoc duplicit̓.ſ. Uno quidem mō ꝑ ꝓfectum virtutis ⁊ gratie. Alio aūt modo ꝑ exaltatiōꝫ glorie. Sap̄. vltimo. In omnibꝰ dn̄e magnificaſti populū tuum ⁊ honoraſti. Ponit aūt p̄teritū ꝓ futuro ſi intelliga tur de magnificatione glorie vel ꝓpter certitudinē futuri vel qꝛ quod in quibuſdā eſt futurū in alijs eſt completum ¶ Deinde cuꝫ dicit. Quid ergo dicemꝰ ⁊cͣ. manifeſtat ma iorem ſcꝫ qd̓ ꝓmotis a deo nullꝰ poteſt nocere. Et primo oſtendit ꝙ nō poſſit pati detrimentū ꝑ malū pene. ſecūdo ꝙ nec ꝑ malū culpe ibi. Quis accuſabit ⁊cͣ. Maluꝫ pene eſt duplex. Unum quidē conſiſtit in illatione maloꝝ. alid̓ in ſubtractione bonoꝝ. Primo oſtendit ꝙ illi qui ꝓmo uent̉ a deo non patiunt̉ detrimentū ꝑ conatū alicuius ꝑſe quentis dicens. Quid gͦ dicemus? quaſi dicat. Cum tot bona deus ſuis electis preſtet quid poteſt dici contra hec vt ſcꝫ predicta dei beneficia annullētur quaſi diceret. Ni hil. ꝓuer. 21. Non eſt ſapientia ⁊ non eſt prudentia ⁊ nō eſt conſilium contra dominū. Vel quid dicemus? Ad hec ſ. aſpiciēteſ ⁊ oportet noſ obſtupeſcere. Abacuc. 3. Scd̓m
aliam litterā. Conſideraui opera tua ⁊ expaui. Uel quid dicemus ad hec.i. quid poterimꝰ deo retribuere tot bene ficijs dignū? psͣ. Quid retribuā dn̄o ꝓ omnibus que re tribuit mihi? Et ſubiungit. Si deus ꝓ nobis eſt ſcꝫ pre deſtinando vocando iuſtificano ⁊ magnificādo: quis cō tra nos ſcꝫ eſſe poterit efficaciter. Yſ. 5. Stemꝰ ſimul qͥs eſt aduerſarius meus? Iob. 17. Pone me luxta te ⁊ cuiꝰ vis manus pugnet contra me. Secundo oſtendit ꝙ ſan cti dei, non poſſunt pati detrimentū ex ſubtractione bono rum dicens. Qui etiam ꝓprio filio non pepercit. Cū aūt ſupra de multis filijs mentionem feciſſet dicens. Accepi ſtis ſpiritū adoptionis filiorum: ab omnibꝰ illis hunc fili um ſeparat dicens. Propͥo filio ſuo id eſt nō adoptato vt heretici mentiunt̉ ſed naturali ⁊ coeterno. 1. Io. vltimo. Ut ſimus in vero filio eius ieſu xp̄o. de quo pater dicit. Matth̓ 3. Hic eſt filius meus dilectus. Ꝙ autē dicit. nō pepercit. intelligendum eſt ꝙ eum a pena nō exemit. Nā culpa in eo non fuit cui parci potuiſſet: ꝓuer. 13. Qui ꝑ cit virge odit filium ſuū. Non tn̄ deus pater filio ſuo non pepercit vt ei aliqͥd accreſceret qui eſt ꝑ omnia deus ꝑfe ctus. ſed ꝓpter noſtrā vtilitatē eum paſſioni ſubiecit. Et hoc eſt quod ſubdit. Sed ꝓ nobis omnibus tradidit illū id eſt expoſuit eum paſſioni ꝓ expiatiōe peccatoꝝ noſtro rum. sͣ. 4. Traditꝰ eſt ꝓpter delicta noſtra. Yſa. 53. Do minus poſuit in eo iniquitatem omniū noſtrū. Tradidit eum deus pater in mortem: eum incarnari ⁊ pati ſtatuen do ⁊ humane eius voluntati inſpirando charitatis affe ctum qua paſſionem ſpontaneus ſubiret. Unde ipſe ſeip ſum tradidiſſe dicit̉ eph̓. 5. Tradidit ſemetipſum ꝓ nob̓. tradidit etiam eum iudas ⁊ iudei exterius aliquid operā do. vt ſupra. 5. habitum eſt. Eſt aūt notandum ꝙ dicit. qͥ etiam ꝓprio ⁊c̄. Quaſi dicat. Non ſolum alios ſanctos ꝓ ſalute hominum tribulationi expoſuit ẜm illud Oſec 6. Propter hoc doluui in ꝓphetis. 2. cor. 1. Cum tribu lamur ꝓ veſtra exhortatione ⁊ ſalute. Sed etiam ꝓpͥuꝫ filium ſuum. In ipſo aūt filio dei omnia exiſtunt ſicut in primordiali preoꝑatiua cauſa. Col̓. i. Ipſe ē ante omnia ⁊cͣ. Unde eo tradito nobis: om̄ia ſunt data nobis. Unde ſubdit. Quō non etiam cum illo ſcꝫ dato nobis om̄ia do nauit nobis. vt ſcꝫ om̄ia cedant in bonū noſtrum. ſuperio ra quidem.ſ. diuine perſone ad fruendū. rationales ſpiritꝰ ad conuiuendū. omnia inferiora advtendum non ſolū ꝓ ſpera ſed etiam aduerſa.i. corin. 3. Oīa veſtra ſunt: vos autem xp̄i: xp̄us aūt dei. Unde patet ꝙ ſicut in psͣ dicit̉. Nihil deeſt timentibus eum. ¶ Lectio ſeptima. Uis accuſabit aduerſus electos dei Deus qui iuſtificat. Quis eſt qui cō q demnet? Chriſtus ieſus qui mortu us eſt: immo qͥ ⁊ reſurrexit: qui eſt ad dexte ram dei qui etiā interpellat ꝓ nobis. Quis ergo nos ſeparabit a charitate chriſti. Tri bulatio an anguſtia: an fames: an nuditas: an periculum: an perſecutio: an gladius? Si cut ſcriptū eſt. Quia ꝓpter te mortificamur tota di e. eſtimati ſumꝰ ſicut oues occiſionis Sed in his omnibus ſuꝑamus: ꝓpter euꝫ qͥ dilexit nos. Certus ſum em̄. qꝛ neqꝫ mors: neqꝫ vita: neqꝫ angeli: neqꝫ principatꝰ: neqꝫ virtutes: neqꝫ inſtantia: neqꝫ futura: neqꝫ for titudo. neqꝫ altitudo: neqꝫ ꝓfūdū: neqꝫ crea

Ad Romanos
tura alia poterit nos ſeꝑare a charitate dei: que eſt in chriſto ieſu dn̄o noſtro. Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit ꝙ ſancti quos deus. ꝓmouet nul lum detrimentū pati poſſunt quaſi a malo pene. hic oſtē dit ꝙ nulluꝫ detrimentū pati poſſunt quaſi a malo culpe. Et primo oſtendit ꝓpoſitū. ſecundo excludit quandā ob uiationem ibi. Chriſtus ieſus ⁊cͣ. Circa primū conſiderā dum eſt ꝙ aliquis ꝓpter culpaꝫ leditur a duobꝰ. Primo quidē ab accuſatiōe. ſecundo a iudice cōdemnātē. Pri mo ergo oſtendit ꝙ nulla accuſatio poſſit eſſe ſanctis dei nociua. ⁊ hoc ratione diuine electionis. Qui em̄ aliqueꝫ eligit ex hocipſo eum approbare videt̉. Sancti aūt ſunt electi a deo. Eph̓. 1. Elegit nos in ipſo ante mundi conſti tutionem: vt eſſemus ſancti. Qui accuſat improbat eum quem accuſat. Non eſt aūt alicutus accuſatio contra dei approbationē. Et ideo dicit. Quis accuſabit.ſ. efficacit̓ aduerſus electos.i. aduerſus eos quos deꝰ elegit vt ſunt ſancti. Vnde dicit̉ apoc. 12. Proiectus eſt actuſator fra trum noſtrorū. Secūdo oſtendit ꝙ nullius accuſatio pōt eſſe ſanctis nociua. Et hoc etiam oſtendit ex alio dei bene ficio quo.ſ. deꝰ nos iuſtificat. qd̓ qͥdē beneficiū p̄mittit di cens. Deus.ſ. eſt qui iuſtificat ẜm illd̓ qd̓ ſupra dictū eſt Quos vocauit hos ⁊ iuſtificauit. 1. corī. 6. Sꝫ iuſtificati eſtis. Cōdemnatio aūt contra iniuſtos locū habet. Quis eſt ergo qͦ cōdemnet iuſtificatos a deo? Iob. 34. Ipſo cō cedente pacem quis eſt qui condemnet? ¶ Deinde cū di cit. Chriſtus ieſus excludit obuiationem. poſſet aliquis timere ne a chriſto ieſu aliquis accuſaretur ⁊ condemna retur tanꝙͣ tranſgreſſor mādati ipſius xp̄i. ſicut ⁊ de moy ſe dn̄s dicit. Io. 5. Eſt qui accuſat vos moyſes in quo ſpe ratis. Et ꝙ etiam ab ipſo condemnaret̉ eo ꝙ ipſe eſt cōſti tutus a deo iudex viuorum ⁊ mortuoruꝫ. vt dicit̉ act. 10. Ipſe etiam eſt immunis a peccato.j. corin. 2. Qui pecca tum non fecit. ⁊ ideo ydoneus videt̉ ad accuſandū ⁊ con demnādum ẜm illud Io. 8. Qui ſine peccato eſt veſtrum pͥmꝰ in illā lapidē mittat. Et iō dicit xp̄s ieſus. Quaſi di cat. Nūquid chriſtꝰ ieſus accuſabit aduerſus electos dei vel etiam eos condemnabit? Et oſtendit ꝙ nō: qꝛ etiā ip̄e ẜm humanitatē ſuam magna beneficia ſatis confert ſicut ⁊ ẜm ſuam diuinitatē. Et ponit quattuor humanitatis ip ſius beneficia. Primo quidē morteꝫ cum dicit. Qui mor tuus eſt ſcꝫ ꝓ noſtra ſalute. 1. Pe. 3. Chriſtꝰ ſemel ꝓ pec catis noſtris mortuus eſt. Secūdo reſurrectionē ꝑ quā.ſ. nos viuificat ⁊ nūc vita ſpūali ⁊ tandē vita corporali. Un̄ ſubdit. Qui ⁊ reſurrexit vt ſupra. 4. Reſurrexit ꝓpt̓ iu ſtificationem noſtram. Addit aūt immo. qꝛ potius eſt nūc cōmemorandus ex virtute reſurrectionis ꝙͣ ex infirmita te paſſionis. 2. corin. vltimo. Nam ſi crucifixus eſt ex in firmitate noſtra: viuit ex virtute dei. Tertio ipſam patris confeſſionem cū dicit. Qui eſt a dextris dei id ē in equali tate dei patris ẜm naturam diuinā ⁊ in potioribus bonis eius ẜm naturam humanā. Et hoc etiam eſt ad gloriā no ſtrā qꝛ vt dicit̉ Eph̓. 2. Conſedere nos fecit in celeſtibus in chriſto ieſu. Inquantū em̄ nos membra eius ſumꝰ nos in ipſo deo patri conſedemus. Apoc̄. 3. Qui vicerit dabo ei ſedere mecū in trono meo ſicut ego vici ⁊ ſedi cum patre meo introno eius. Quarto interpellationē eius cū dicit. Qui etiā interpellat ꝓ nobis quaſi aduocatus nr̄ exiſtēs r. Io. 2. Aduocatū habemus apud patrē: ieſuꝫ xp̄m. Ad officium aduocati ꝑtinet non ꝙ accuſet vel condemnet ſꝫ magis accuſatorē repellat ⁊ cōdemnationē impediat. Di citur aūt ꝓ nobis interpellare dupliciter. Uno mō ꝓ no bis orando ẜm illud Io. 17. Non ꝓ his ergo tantuꝫ ſcꝫ apl̓is ſed his qui credituri ſunt ꝑ verbuꝫ eorū in me. Nūc autē eius interpellatio ꝓ nobis eſt voluntas ipſtus de ve
ſtra ſalute Io. 17. Volo vt vbi ſum ego ⁊ illi ſint mecum: Alio modo interpellat ꝓ nob̓ humanitatē ꝓ nobis aſſum ptaꝫ ⁊ myſteria in ea celebrata conſpectui paterno repre ſentando. Heb̓. 9. Introiuit in ipſum celum vt appareat nunc vultui dei ꝓ nobis. ¶ Deinde cum dicit. Quis er go nos ſeparabit ⁊cͣ. Infert cōcluſionē ex dictis. Et quia hec concluſio quaſi incredibilis videt̉ inexpertis: ꝓponit eam ꝑ moduꝫ queſtionis. Vnde tria facit. primo ꝓponit queſtionem. ſecundo oſtendit neceſſitatē queſtionis ꝓpo ſite ibi. Sicut ſcriptū eſt ⁊cͣ. tertio ponit ſolutionē ibi. In his omnibus ⁊cͣ. Poteſt aūt hec queſtio ex premiſſis. du plici ratione concludi. Primo quideꝫ ſic. Tot beneficia ſunt nobis diuinitus collata ⁊ tam efficatia vt nullus con tra ea poſſit. Oīa aūt predicta beneficia ad hoc tēdunt vt nos ſimus in charitate radicati ⁊ fundati. vt dicit̉ eph̓. 3. Quis ergo nos ſeꝑabit a charitate chriſti? qua ſcꝫ xp̄um diligimꝰ ⁊ ꝓximū. ẜm ꝙ ipſe precepit. Io. 13. Mandatū nouum do vobis ⁊cͣ. Alio modo ſic. Dictum eſt ꝙ magna beneficia deus ſanctis ſuis confert ex quorū conſideratio ne adeo charitas chriſti ī cordibus noſtris feruet ꝙ nihil eam extinguere poteſt. Can. vltimo. Aque multe non po tuerūt extinguere charitatē. Proponit aūt mala ꝑ quoꝝ paſſionem aliquis credi poſſet vt charitatem chriſti deſe reret. Et primo ponit ea que ꝑtuent ad vitā. ſecūdo id qd̓ ꝑtinet ad mortem. Circa vero ea que in vita īminent ſu ſtinenda. primo ponit mala preſentia. ſecūdo futura. Cir ca preſentia vero primo ponit ea q̄ ꝑtinent ad tolerantiaꝫ malorum. ſecundo ea que pertinent ad defectū bonoruꝫ. Mals aūt ꝑpeſſa cōſiderari poſſunt dupliciter. Uno mō ẜm ꝙ ſunt in patiente qui dupliciter ab eis affligit̉.ſ. ex terius ẜm corpus. Et ad hoc ꝑtinet tribulatio. Dicit̉ em̄ a tribulis que ſunt herbe pūgitiue. Gen̄. 3. Spinas ⁊ tri bulos germinabit tibi. Unde aliqͥs tribulari dicit̉ cū ex terius pungit. Nec tn̄ ꝓpter hoc iuſti vincunt̉. psͣ. Mul te tribulationes iuſtorum ⁊ de his omnibus liberabit eos dominꝰ. Affligit̉ etiam homo ab eis ꝑ interiorem anxieta tem cordis dum ſcꝫ aliquis non videt quo diuertat vel qͦ modo euadat. Et quantum ad hoc ſubdit. An anguſtia? Dan̄. 13. Anguſtie mihi ſunt vndiqꝫ ⁊ quid eligā ignoro. Alio mō huiuſmodi mala conſiderari poſſunt ẜm ꝙ ſunt in agente. Et quantū ad hoc ſubdit. An ꝑſecutio? Quā uis em̄ ꝑſecutio ad hoc ꝓprie ꝑtinere videat̉ ꝙ aliquis alium ꝑſequit̉ effugando. ẜm illud Matth̓. 10. Si vos ꝑ ſecuti fuerint in vna ciuitate: fugite in aliam: tamē cōmu niter ꝑſecutio accipi pōt ꝓ inflictione cuiuſlibet nocumē ti. psͣ. Multi ꝑſequunt̉ me qui tribulant me. Deinde po nit mala q̄ ꝑtinent ad ſubtractionē bonorū que ſunt neceſ ſaria vite.ſ. cibus ⁊ veſtimenta ẜm illud. 1. Ti. 6. Habe̓ tes alimenta ⁊ quibus tegamur his contenti ſimus. Ad ſubtractionē aūt cibi ꝑtinet fames. Un̄ ſubdit. An fames Ad ſubtractionē autē veſtitus ꝑtinet nuditas. Unde ſub dit. An nuditas. x. corin. 4. Vſqꝫ in hanc horaꝫ eſurimꝰ ⁊ ſitimus: ⁊ nudi ſumus. Quantū ad mala futura ſubdit. An periculum.ſ. īminens in futurū. 2. cor. 12. Periculis fluuium periculis latronū. Quantū aūt ad mortē ſubdit. An gladiꝰ. Heb. I1. In occiſiōe gladij mortui ſunt. ¶ De inde cum dicit. Sicut ſcriptū eſt ⁊cͣ. oſtendit huius que ſtionis neceſſitatē ꝑ hoc ꝙ dicit ꝙ ſanctis om̄ia iſta īmi nebant patienda ꝓpter chriſti charitateꝫ. Et inducit ver ba pſalmiſte quaſi in perſona martyrū ꝓpoſita. In quibꝰ primo ponit cauſam paſſionis. Martyrē em̄ non facit pe na ſed cauſa vt dicit aug. Vnde dicit. ꝓpt̓ te Matth̓. io. Qui perdiderit aīam ſuam.i. vitam ꝓpter me inueniet eam..j. Pe. 4. Nemo veſtrū patiat̉ vt fur aut homicida. Si aūt vt chriſtianus nō erubeſcat. Patit̉ aūt ꝓpter chri ſtum non ſolum qui patit̉ ꝓpter fidem chriſti: ſed etiam qͥ

IX. ca
patit̉ ꝓ quocūqꝫ iuſticie opere ꝓ amore chriſti. Matth̓. 5. Beati qui ꝑſecutionē patiunt ꝓpter iuſticiam. Secūdo ponit grauitatē paſſionis cum dicit. Mortificamur id eſt morti tradimur. Heſter. 7. Traditi ſumus ego ⁊ populꝰ meus vt cōteramur ⁊ iugulemur ⁊ pereamus. Tertio cō tinuitatem ꝑſecutionis cum dicit. Tota die id eſt ꝑ totū tempus vite. 2. corin. 4. Semper nos qͥ viuimus in mor tem tradimur ꝓpter ieſum. Quarto promptitudinē ꝑſe quentiū ad occidendū cum dicit. Eſtimati ſumus vt oues occiſionis.i. deputate vt occidant̉ in macello: que cuꝫ ſtu dio occidunt. Ita ⁊ ſancti ex ꝓpoſito ⁊ cum ſtudio occide bani. Io. 16. Uenit hora vt omnis qui interficit vos arbi tretur obſequiū ſe preſtare deo. Za. II. Paſce pecora oc ciſionis que qͥ poſſederant occidebant. ¶ Deinde cum di cit. Sed in his omnibus. ſoluit queſtione. Et primo ꝓpo nit ſolutioneꝫ diceus. Sed in his omnibus.ſ. malis que ſupra poſui ſuperamus dum ſcꝫ circa omnia illibatā cha ritatem ſeruamꝰ. Sap̄. 10. Certamē forte dedit illi vt vin ceret. Et hoc non noſtra virtute: ſed ꝑ auxiliū chriſti. Un̄ ſubdit. Propter eum qui dilexit nos.i. ꝓpter eius auxili um vel ꝓpter affectum quem ad eum habemus non quaſi nos primo dilexerimꝰ euꝫ: ſꝫ qm̄ ipſe pͥor dilexit nos vt di citur. 1. Ioh̓. 4. ⁊ I. corin. 15. Gratias deo qͥ dedit nobis victoriam ꝑ ieſum chriſtū. Secundo ibi. Certus ſum. ma nifeſtat ſolutionē oſtendens inſeparabilē eſſe ſanctoꝝ cha ritatem. Et primo oſtendit ꝙ non poteſt ſeparari a creatu ris que ſunt. ſecundo ꝙ nec etiā a creaturis que non ſunt ſed eſſe poſſent ibi. Neqꝫ creatura alia. Circa primū duo facit. primo ponit ea que ſunt in hoīe dicens. Certus ſuꝫ em̄ qꝛ neqꝫ mors que eſt precipuū inter terribilia. neqꝫ vi ta que eſt precipuū inter appetibilia ſcꝫ poterit nos ſeꝑa re a charitate dei. infra. 14. Siue viuimus domino viui mus ſiue morimur dn̄o morimur. In his aūt duobꝰ inclu duntur om̄ia q̄ ſupra poſuit. Nam ſex precedentia ꝑtinēt ad vitam. vnum aūt ſcꝫ gladius ꝑtinet ad mortē vt ſupra dictū eſt. Deinde ponit ea que ſunt exterius inter que pri mo ponit ſpūales creaturas dicens: Neqꝫ angeli qui ſcꝫ ſunt minores deputati ad cuſtodiaꝫ hoīm ſinguloruꝫ. psͣ. Angelis ſuis mandauit de te. Neqꝫ principatꝰ ſcꝫ qͥ ſunt deputati ad cuſtodiā gentiū. Dan̄. 10. Nunc reuertar vt prelier aduerſus principem perſarū. Cum em̄ egrederer apparuit princeps grecorū veniēs ⁊ nemo eſt adiutor me us niſi michael noſter princeps. Addit aūt neqꝫ virtutes Qui eſt ſupremus ordo miniſtrantiū Lucꝭ. 21. Uirtutes celorū mouebunt̉. Poteſt auteꝫ hoc intelligi dupliciter. Uno modo de malis angelis qui contra ſanctos decertāt Eph̓. 6. Non eſt nobis colluctatio aduerſus carnē ⁊ ſan guinem: ſed aduerſus principes ⁊ poteſtates. Alio modo poteſt intelligi de bonis. Et ẜm hoc vt Chryſoſtomꝰ dic̄ in libro de cōpunctione cordis: Hoc dicebat non ꝙ ange li affectare poſſent aliquando eum a xp̄o ſeparare ſed etiā ea que ſunt impoſſibilia verbigratia fieri poſſe dixit ma gis ꝙͣ ſe ab amore xp̄i ſeiungi. vt ꝑ hoc quanta in eo vis eſſet diuine charitatis oſtenderet. atqꝫ omnibus ante ocu los poneret. hic em̄ amantium mos eſt vt amorem ſuum ſilentio tegere nequeant. ſed neceſſarijs ſuis et caris effe runt ⁊ produnt: ⁊ flāmas ſuas intra pectus cohibere non poſſunt. Enarrant ea frequentius vt ipſa aſſiduitate nar randi amoris ſui ſolacium capiant: ⁊ refrigeria immēſi ar doris aſſumant. Sic ergo facit beatus hic eximius ama tor xp̄i omnia que ſunt ⁊ que erūt queqꝫ accidere poſſunt ⁊ que om̄ino non poſſunt ſimul vno ſermone complectit̉. Et ſimile eſt qd̓ dicit̉ Gal̓. 1. Licet nos aut angelus de ce lo euangelizet vobis prēterꝙͣ qd̓ euangelizaui vobis ana thema ſit. ¶ Deinde ponit etiam creaturas ſenſibiles qͣꝝ duplicē diuerſitatē ponit. pͥmo qͥdē ẜm tempus qͦ diuerſificātur ẜm p̄ſens ⁊ futurū. Vnde dicit. Neqꝫ inſtantia id eſt preſentia ſiue dolorē ſiue delectationē inferant. 2. cor. 4. Non cōtemplantibꝰ nobis ea que vident̉. Addit aūt. Neqꝫ futura quoꝝ nec timor nec deſideriū poteſt noſ ſepa rare a chriſto. Unde ipſe dicebat. Act. 21. Ego non ſoluꝫ alligari ſed ⁊ mori in hieruſalē paratus ſum ꝓpter nomē dn̄i ieſu. ¶ Deinde ponit diuerſitatē ſenſibiliū creaturaꝝ ex parte magnitudinis. ⁊ primo tāgit magnitudinē virtu tis cuꝫ dicit. Neqꝫ fortitudo id eſt neqꝫ creatura fortis po teſt me ſeparare a chriſto puta fortis ignis aut fortis aqua qꝛ vt can̄. 8. dicit̉. Fortis eſt vt mors dilectio. ¶ Deinde ponit magnitudine dilectionis deſcribēs eam ẜm ea q̄ ꝓ prie conueniunt corporibus.ſ. altum ⁊ ꝓfundū. Vnde di cit. Neqꝫ altitudo ex qua ſcꝫ aliqͥs mihi minaret̉ p̄cipitiuꝫ ſicut dicit̉ Luc. 4. Ꝙ duxerūt ieſuꝫ vſqꝫ ad ſuꝑciliū mo tis vt precipitarent eum. Neqꝫ profundū in quo aliquis ſubmerſionē minaret̉. psͣ. Infixus ſum in limo profundi. Poſſunt etiam hec tria ad res humanas referri. Tripli citer em̄ aliquis homo poſſet a deo aliquē auertere. Uno quidē mō cogendo ꝑ fortitudinē. Sꝫ ſicut dicit̉. 1. Regꝭ 2. Non eſt fortis ſicut deus noſter. Secundo ſtupefacien do ꝑ altitudineꝫ auctoritatis. ſed de deo dicit̉ in psͣ. Tu ſolus altiſſimus ſuꝑ omnē terram. Tertio ſeducendo per profundū ſapientie. ſed de deo dicit̉ Iob. 11. Profundior inferno. ⁊ vnde cognoſces? Poſſunt etiā hec duo altitu do ⁊ profundū ad proſpera ⁊ aduerſa referri ẜm illud. 2. corin. 6. Per arma iuſticie a dextris ⁊ a ſiniſtris. Vel ẜm Chryſoſtomū in libro de compunctione cordis. ꝙ ait al titudo ⁊ profundū nō mihi aliud indicare videt̉ ꝙͣ regnū celoruꝫ ⁊ gehennā. Quaſi dicat. nec ſi a regno decidere me neceſſe ſit aut etiam in gehennā trahi ꝓ xp̄o: nec hoc quidē mihi metuendū eſt. Quantū aūt ad ea que nō ſunt ſꝫ poſſūt eē ſubdit. Neqꝫ creatura alia qd̓ vtiqꝫ ẜm Chry ſoſtomū de his dicit que non ſunt. quaſi illi non ſufficiāt omnia que ſunt ſed illa que non ſunt ꝓuocat quodā mo do ad certamen. Nihil inquit iſtorū poterit nos ſeparare a charitate dei.j. corin. 13. Charitas nunꝙͣ excidit. Que quidem charitas dei eſt in chriſto ieſu dn̄o noſtro. qꝛ ſcꝫ ꝑ eum data eſt nobis inquantū ſpiritūſanctum nobis dedit Lucꝭ. 12. Ignem veni mittere in terrā ⁊ quid volo niſi vt accendat̉. Sed cum ſcriptū ſit Eccͣs. 9. Neſcit homo vtꝝ amore vel odio dignus ſit ſed omnia in futurū ſeruant̉ in certa. quid eſt hoc qd̓ dicit ſe eſſe certū ꝙ nihil poſſit eum a charitate ſeparare. Ad qd̓ dici poteſt ꝙ apl̓us nō loqui tur ſingulariter de ſeipſo: ſed loquit̉ in perſona omniū p̄ deſtinatorū de quibus ꝓpter certitudinem p̄deſtinatiōis annunciat ꝙ nihil eos a charitate poſſit ſeparare. pōt etiā iſta certitudo cauſari exvirtute charitatꝭ que quantum in ſe eſt ab aliquibus non poteſt ſuperari cum deum ſuper omnia diligāt. Ꝙ aūt aliquis interduma charitate recꝝ dat non eſt ꝓpter defectū charitatis: ſed ꝓpter defectum liberi arbitrij. Si aūt apl̓us hoc dicit de ſeipſo de hoc cer tus eſſe non poterat niſi forte ꝑ reuelationē qꝛ dictū eſt ei Sufficit tibi gratia mea. 2. corin. 12. Nam quantū ad poſ ſibilitatem liberi arbitrij ipſe alibi dicit.j. corin. 9. Ne for te cum alijs predicauerim ipſe reprobus efficiar. Incipit capitulū nonum. Eritatem dico in chriſto non mē tior. teſtimoniū ꝑhibente conſciē v tia mea in ſpūſancto. qm̄ triſticia mihi magna eſt ⁊ cōtinuus dolor cordi meo. Optabam egoip̄e anathema eſſe a xp̄o ꝓ fratribꝰ meis qui ſunt cognati mei
f ij

Ad Bomanos
ẜm carneꝫ qui ſunt iſraelite. quorū adoptio eſt filiorū. ⁊ gloria ⁊ teſtamentū ⁊ legiſlatio ⁊ obſequiū ⁊ ꝓmiſſa. quoꝝ patres ex quibꝰ eſt chriſtus ẜm carnem qui eſt ſuꝑ om̄ia deꝰ benedictus in ſecula: amen. Apoſtolus ſupra neceſſitatē ⁊ virtutē gratie demonſtra uit. hic incipit agerę de origine gratie: vtrū ex ſola dei ele ctione detur: aut det̉ ex meritis precedentiū operum occa ſione accepta ex eo ꝙ iudei qͥ videbant diuinis obſequijs mancipati exciderant a gratia. gentiles aūt ad eam erant admiſſi qͥ prius fuerant a deo alieni. Primo igit̉ agit de electione gentium. ſecundo de caſu iudeorū capi. x. Fra tres voluntas quidē cordis mei ⁊cͣ. Circa primū duo fa cit. primo cōmemorat dignitatē iudeorū. ſecūdo oſtendit quomodo gentiles ad illam dignitatē ſunt aſſumpti ibi. Non aūt ꝙ exciderit ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo apl̓us oſtendit affectum ſuum ad gentem iudeorum ne ea que contra eos dixit vel dicturus eſt ex odio dicere vide retur. Scd̓o eoruꝫ dignitatē oſtendit ibi. Qui ſunt iſrae lite ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo confirmat dicenda ꝑ ſimplicem aſſertionē dicens. Ueritatem dico. qd̓ maxīe conuenit predicatori qui eſt teſtis veritatis. ꝓuer. 8. Ue ritatē meditabit̉ guttur meum. Zach̓. 8. Pacē ⁊ veritatē diligite. Et qꝛ qn̄qꝫ aliqͥs veritati quā loquit̉ aliqd̓ mēda cium interſerit ad hoc excludendū ſubdit. Non mentior. Eph̓. 4. Deponentes mendaciū loquimini veritatē. Se cundo confirmat q̄ dicenda ſunt ꝑ iuramentū q̄ eſt quedā confirmatio ꝑ teſtimoniū ineffabilis veritatis. Tales aūt ſunt teſtes ſanctorum. primo quidē deus ẜm Iob. 16. Ec ce in celo teſtis meus. Et ideo dicit ī chriſto ieſu.i. ꝑ chri ſtum ieſum qui eſt veritas abſqꝫ mēdacio. 2. corin. i. Dei em̄ filius qui predicatꝰ eſt in vobis nō fuit in illo eſt ⁊ nō Secundo teſtis infallibilis ſanctorū eſt eorū conſcientia. Un̄ ſubdit. Teſtimoniū ꝑhibēte mihi cōſcīa mea. 2. cor. 1. Gloria noſtra hec eſt teſtimonium cōſcientie noſtre. Et qꝛ interdum conſcientia errat niſi ꝑ ſpūmſanctū rectificet̉ ſubdit. In ſpūſancto. sͣ. 8. Ipſe ſpūs teſtimonium reddit ſpūi noſtro. ¶ Deinde cū dicit. Quoniā triſticia ⁊c̄. oſtē dit ſuum affectū ad iudeos ꝑ dolorem quē de eorum caſu patiebat̉. quē quidē primo exponit. ſecundo eius ſignum ponit cum dicit. Optabam ⁊cͣ. Exaggerat aūt ſuum dolo em tripliciter. Primo quidē ex eius magnitudīel. Quo niam mihi triſticia eſt magna: quia ſcꝫ eſt de magno ma lo id eſt de excidio tante gentis. Tren̄. 2. Magna eſt ve lut mare contritio tua. Sꝫ contra hoc videt̉ eſſe qd̓ dicit̉. Eccͣ 3. Triſticiam non des anime tue. qd̓ videtur ſenten tie ſtoicoꝝ conſonare qͥ triſticiam om̄ino ab animo ſapien tis ꝓpellabant. Cum em̄ triſticia ſit de malo p̄ſenti: non pōt ſapienti competere cui nullū malum eſt preſens. Nō em̄ eſtimabant aliquid eſſe bonū niſi honeſtū: ⁊ malū niſi peccatū. Sed hec opinio refellit̉ dupliciter. Primo qͥdeꝫ qꝛ corporales defectus lꝫ nō ſint ſimpliciter mala quibꝰ.ſ. homines fiant mali. ſunt tamen quedā mala q̄ natura ab horret. Vnde ⁊ dn̄s ꝓ his triſtatꝰ legit̉. Matth̓. 26. Tri ſtis eſt aīa mea vſqꝫ ad mortē. Secūdo cū ex charitatē hō debet ſuū diligere ꝓximū ſicut ſeipſū īminet ſapienti triſti cia laudabilis de pctō ꝓximi ſic̄ d̓ pctō ſui ipſiꝰ. Un̄ apl̓s dicit. 2. corin. 12. Et lugeam multos ex eis qͥ peccauerūt. Sic igit̉ reprobat̉ ſeculi triſticia q̄ mortē operat̉: ꝓcedēs ex amore ſeculi. ſed triſticia que eſt ẜm deum vtpote ex di uina charitate ꝓcedens ſalutē operat̉ vt dicit̉. ⁊ corin. 7. Et talis fuit iſta triſticia. Secundo exaggerat eam ex con tinuitate. Vnde ſubdit. Et continuus dolor. Non ꝙ con tinuo actu doleret ſed ẜm habitum. Iere. 9. Ut plorē die
ac nocte interfectos populi mei. Tertio exaggerat eaꝫ ex ſui veritate. cū dicit. Cordi meo. non em̄ erat ſuꝑficialis: ſed in corde radicata. Tren̄. 1. Multi gemitus mei ⁊ cor meum tremens. ¶ Deinde cum dicit. Optabam em̄ ⁊c̄. ponit ſignum doloris dicens. Optabam em̄ ego ipſe qui tam feruens ſum in charitate xp̄i vt ſupra oſtēſum eſt ana thema eſſe a chriſto ꝓ fratribus meis. Ubi primo ſciēdū eſt ꝙ anathema eſt grecū ⁊ cōponit̉ ab ana qd̓ ē ſurſum ⁊ theſis qd̓ eſt poſitio. vt dicat̉ anathema quaſi ſurſum po ſitum. qꝛ ſcꝫ cum capiebat̉ aliquid in preda qd̓ nolebant eſſe in vſu hominū ſuſpendebant illud in templo. Et ino leuit vſqꝫ adhuc vt ea que ſunt ſeparata ab hominū com muni vſu anathema vocarent̉. Vnde Ioſue. 6. dicit̉. Sit ciuitas hec anathema ⁊ om̄ia que in ea ſunt domino. Di cit gͦ. Optabam ego ipſe anathema eſſe a chriſto.i. ſepara tus ab eo. Qd̓ quidē ſit dupliciter. Uno modo ꝑ culpam ꝑ quam aliquis a charitate chriſti ſeparat̉: eius preceptū non ſeruans. Io. 14. Si diligitis me mādata mea ſerua te. Sic aūt apl̓us nō poterat optare eſſe anathema a chri ſto ꝓ quacūqꝫ cauſa vt ex ſupradictis in octauo capitulo patet. Eſt em̄ hoc contra ordinē charitatis quo quis tene tur deum ſuꝑ omnia diligere ⁊ ſalutem ſuam pluſꝙͣ alio rum. Et ideo nō dicit opto ſed optabā.ſ. tempore infide litatis. Sed ẜm hoc nihil magnum dicit apoſtolus. quia tunc etiam ꝓpter ſe volebat eſſe ſeparatus a chriſto. Un de ⁊ quedam gloſa exponit quod dicit triſticia magna eſt mihi: de triſticia qua dolebat de preterito ſtatu peccati in quo a xp̄o voluerat eſſe ſeparatus. Alio mō pōt aliqͥs eſſe ſeparatus a chriſto id eſt a fruitione xp̄i q̄ habet̉ in gloria Sic aūt ſeparari a xp̄o volebat apl̓us ꝓ ſalute gentilium nedū ꝓ conuerſione iudeorum. ẜm illud phll̓. 1. Deſide rium habens diſſolui ⁊ cum xp̄o eſſe: multo melius ꝑma nere in carne neceſſarium ꝓpter vos. Et hoc modo dice bat. Optabam ſcꝫ ſi fieri poſſet anathema eſſe id eſt ſeꝑa ratus a gloria vel ſimpliciter vel ad tempus ꝓpter hono rem xp̄i qui eſt ex conuerſione iudeorum. ẜm illud ꝓuer. 14. In multitudine populi dignitas regis. Unde Chry ſoſtomus in libro de compunctione cordis. Ita totam eiꝰ mentē deuicit amor: vt etiā eo qd̓ p̄ ceteris omnibꝰ ama hilius erat eſſe cā xp̄o. rurſum idipſum qꝛ ita placeret xp̄o contemeret. ſꝫ ⁊ celorum regna qd̓ videbat laboꝝ eſſe re muneratio ꝓ xp̄o nihilominus cedere pateret̉. Et cauſaꝫ tanti affectus oſtendit ſubdens. Pro fratribꝰ meis. Un de Ecc. 25. dicit̉ ꝙ tria ſunt ꝓbata coram deo ⁊ homini bus: cōcordia fratrū. Et ne hoc intelligeret̉ de his qͥ erāt ſpūaliter in xp̄o fr̄es ẜm illd̓ Matth̓. 23. Omnes vos fra tres eſtis ſubiūgit. Qui ſūt cognati mei ẜm carnē. 2. cor. II. Semē abrae ſunt ⁊ ego. ¶ Deinde cū dicit. Qui ſunt iſraelite. oſtēdit dignitatem iudeoꝝ vt eius triſticia vide ret̉ eē ratiōabilis ꝓpt̓ pͥſtinā dignitatē populi ꝑeūtis. ꝓ penſius em̄ eſt malū: dignitatem perdidiſſe ꝙͣ nūꝙͣ habu iſſe vt dicit gloſa. Et non ſolum ex affectu carnali ꝓcedēs Oſtendit autem eorum dignitatē tripliciciter. Primo qͥ dem quantū ad ſuam gentem cum dicit. Qui ſunt iſraeli te id eſt a genere Iacob deſcendentes. qui eſt dictus iſra el Gen̄. 32. et 2. corin. 11. Iſraelite ſunt ⁊ ego. Et hoc ad dignitatem ꝑtinet. Dicit̉ em̄ deūt. 4. Non eſt alia natio tam grandis ⁊cͣ. Secundo oſtendit dignitatē illius gen tis ex dei beneficijs: inter que primo ponit ſpūalia benefi cia: quorum vnum reſpicit preſens. Et quantū ad hoc di cit. Quorū eſt adoptio filiorum dei. Unde dicit̉ Exo. 4. Primogenitꝰ meus iſrael. Et hoc qͥdeꝫ dicit̉ ꝙͣtū ad ſpi rituales viros qui fuerūt in illo populo. Quantū ad car nales vero ſupra. 8. innult ꝙ acceperunt ſpiritum ſerui tutis in timore. Aliud vero beneficium ponit qd̓ reſpicit futurum cum dicit. Et gloria.ſ. filiorū dei eis repromiſſa.

IX. ca
In cuius ſignum legitur Exo. vltimo. ꝙ gloria domini impleuit tabernaculum. Deinde ponit alia beneficia figu ralia quorum tria ſunt figura preſentis ſpiritualis benefi cij. Et horum primum eſt teſtamentū id eſt pactum circū ciſionis abrae datum. vt dicit̉ Gen̄. 17. Quānis hoc poſ ſit referri ad teſtamentum nouū quod primo iudeis eſt p̄ dicatum. Unde ⁊ dominus dicebat Matth̓. 15. Non ſum miſſus niſi ad oues que perierūt domus iſrael. Et Ie. 31. dicit̉. Feriam domui iſrael fedus nouum. Secunduꝫ eſt lex data moyſi. Unde ⁊ ſubdit. Legiſlatio. Eccͣ. 24. Le gem mandauit nobis moyſes. Tertium eſt cultus diuinꝰ cum dicit. Et obſequiū. quo ſcꝫ deo ſeruiebant: omnibus alijs gentibꝰ ẜuiētibꝰ ydolis. Yſa. 44. Et nūc ſerue meꝰ Iacob rectiſſime quē elegi. Deinde ponit id qd̓ ꝑtinet ad futuram gloriam cum dicit. Et promiſſa. Promiſſiones enim implete in veteri teſtamento per xp̄m: iudeis preci pue facte vident̉. Unde dicit̉ infra. 15. Dico ieſuꝫ chriſtū miniſtrum fuiſſe circumciſionis ad confirmandas. ⁊cͣ. Fu erunt autem eis multe promiſſiones facte de bonis terre nis vt patet Leui. 26. et deut. 18. Sed ꝑ illa temporalia bona ſpūalia figurant̉. Tertio aūt deſcribit dignitateꝫ iu deorum ex origine cum dicit. Quorum patres: qꝛ ſcꝫ ẜm carnem ſunt ꝓgeniti ab illis patribus qui fuerunt maxi me deo accepti. deut. 4. Dilexi patres tuos ⁊ elegi ſemē eorum. Oſee. 9. Quaſi prima poma ficulnee eius vidi pa tres eorum. Quarto oſtendit dignitatē eoruꝫ ex prole cū dicit. Ex quibus ⁊ chriſtus eſt genitus ẜm carnem. ſicut ipſe dicit Io. 4. Salus ex iudeis eſt. Et ne hoc parum vi deat̉ oſtendit chriſti dignitateꝫ dicens: Qui eſt ſuper om nia deus benedictus in ſecula. amen. 1. Io. vltimo. Hic ē verus deus ⁊ yita eterna. In quibus verbis quattuor he reſes deſtruunt̉. Primo quideꝫ manichei qͥ dicebat chri ſtum habuiſſe corpus fantaſticū ⁊ non verum ꝑ hoc qd̓ di cit ẜm carnem. Habet enim veram carneꝫ ẜm illud Luc. vltimo. Spiritus carneꝫ ⁊ oſſa non habet: ſicut me vide tis habere. Secundo hereſis Ualentini qui dixit xp̄m nō de maſſa humani generis ſꝫ de celo corpus attuliſſe. Qd̓ quideꝫ excludit in hoc ꝙ dicit chriſtum ex iudeis ẜm car nem eſſe ẜm illud Matth̓. 1. Liber generationis ieſu xp̄i filij dauid. Tertio hereſis Reſtorij qui poſuit alium eſſe filium hominis aliuꝫ dei. contra quē apoſtolus hic dicit. ꝙ ille eſt ex patribus ẜm carnem qui eſt deus ſuꝑ omnia. Quarto excludit̉ hereſis Arrij qui dicebat chriſtum eſſe minorē patre ⁊ ꝙ eſt creatus ex nihilo. Contra quorū pri mum dicit ꝙ eſt ſuꝑ om̄ia. Contra ſcd̓m ꝙ eſt benedictꝰ per omnia ſecula. Hoc em̄ de ſolo deo dicendū eſt ꝙ eius bonitas duret in ſecula. Lectio ſecunda: On autem ꝙ exciderit verbum dei: n Non enim om̄es q̄ ex circumciſione ſunt iſrael: hi ſunt iſraelite: neqꝫ qui ſemē ſunt abrae omnes filij. Sed in yſaac vo cabitur tibi ſemen id eſt non qui filij carnis: hi filij dei. ſed qui filij ſunt promiſſionis eſti mantur in ſemen. Promiſſionis enim verbū hoc eſt. Scd̓m hoc tēpꝰ veniā. ⁊ erit ſare filiꝰ Non ſolum autem illa ſed ⁊ rebecca ex vno concubitu habens iſaac patris noſtri. Cum enim nondum nati fuiſſent aut aliquid boni egiſſent aut mali vt ẜm electionem propoſi tum dei maneret: non ex operibus ſed ex vo
cante dictum eſt ei quia maior ſeruiet mino ri: ſicut ſcriptuꝫ eſt Iacob dilexi: Eſau autē odio habui. Poſtꝙͣ apoſtolus poſuit dignitatem iudeorū. nunc oſten dit ꝙ iſta dignitas non ꝑtinet ad eos qui carnaliter pro ceſſerunt ab antiquis patribus. ſed ad ſpirituale ſemē qd̓ eſt a deo electum. Et primo oſtendit ꝙ huiuſmodi digni tas ꝓueniat ex electione diuina. Secundo oſtendit ꝙ hec electio conmuniter pertinet ad iudeos ⁊ ad gentiles ibi. Quos etiam vocauit non ſolum ⁊cͣ. Circa primū duo fa cit. primo oſtendit quomodo ex ęlectione diuina homīes ſpiritualē dignitateꝫ conſequunt̉. ſecundo mouet queſtio nem de iuſticia diuīe electionis ibi. Quid ergo dicemꝰ: Circa primū duo facit. primo ꝓponit quod intendit. ſecū do oſtendit ꝓpoſitum ibi. Sed in iſaac ⁊cͣ. Circa primuꝫ duo facit. primo ponit firmitatem diuine electionis. ſecū do oſtendit in quibus impleat̉ ibi. Non enim omnes ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Ita dictū eſt ꝙ eorum ſunt promiſſa ⁊ adoptio filiorum ⁊ gloria ꝓ quorum caſu eſt mihi magna triſticia ⁊ cōtinuus dolor. Non aūt ē hoc ſic intelligendū ꝙ verbum dei exciderit id eſt fruſtratuꝫ ſit quia ⁊ ſi nō ha bet locum in quibuſdā qui exciderūt habet locū in alijs. Yſa. 55. Verbuꝫ qd̓ egreditur ex ore meo non reuertetur ad me vacuum ⁊cͣ. psͣ. Ineternum domine ꝑmanet verbū tuum. ¶ Deinde cum dicit. Non em̄ ⁊c̄. oſtendit quomō ⁊ in quibus verbū dei exciderit. Circa qd̓ conſiderandum eſt ꝙ iudei de duobus precipue gloriabant̉. videlicet de abraam qui primo accepit pactum circumciſionis a dn̄o vt dicit̉ gen̄. 17. Et de Iacob ſiue iſrael cuiꝰ tota poſteri tas in populo dei cōnumerabat̉. Non aūt ita fuit de Yſa ac: Naꝫ poſteritas filij eius eſau ad populū dei non ꝑtine bat. Vnde apl̓us oſtendit ꝓpoſitū. Primo quidē ꝑ com parationē ad iacob dicēs. Non em̄ om̄es qͥ ſunt ex iſrael id ē ex iacob ẜm carnē ꝓgeniti hi ſunt vere iſraelite: ad qͦs ꝑtinent dei ꝓmiſſa. ſed illi qͥ ſunt recti ⁊ videntes deuꝫ ꝑ fidem Yſa. 44. Rectiſſime quē elegi. Vnde ⁊ dn̄s dicit Nathanaeli Io. 5. Ecce verus iſraelita in quo dolus non eſt. Hoc aūt nomē iſrael impoſitū fuit iacob ab angelo vt patet gen̄. 32. Secūdo oſtendit idem ꝓpter cōparationē ad abraam dicens. Neqꝫ om̄es qͥ ſūt carnale ſemen abrae ſunt ſpūales abrae filij quibꝰ deus benedictionē repromi ſit: ſꝫ ſolum illi qͥ eius fidē ⁊ opera imitant̉ Io. 8. Si filij abrae eſtis oꝑa abrae facite. ¶ Dein̄ cū dicit. Sꝫ in iſaac ⁊cͣ. manifeſtat ꝓpoſitū ⁊ pͥmo quantū ad abraaꝫ. ſcd̓o ꝙͣtū ad iacob ibi. Nō ſolū aūt illa ⁊c̄. Circa primū tria facit. pͥ mo ꝓponit auctoritatē ſcpͥture dicēs. Sꝫ in iſaac vocabi bit̉ tibi ſemen. Hoc dn̄s dixit abrae vt habet̉ gen̄. 21. vbi agebat̉ de expulſione yſmaelis. Quaſi dicat. Non oēs qͣ nati ſunt carnaliter ab abraā ꝑtinent ad illud ſemē cui fa cta ē re ꝓmiſſio ẜm illd̓ Gal̓. 3. Abrae dicte ſunt repromiſ ſiones ⁊ ſemini eius. ſed illi qͥ ſunt ſil̓es iſaac. ¶ Deinde cū dicit. Id ē nō qͥ filij ⁊cͣ. Exponit auctoritatē inductaꝫ ẜm ꝙ facit ad ꝓpoſitū. Ad cuius euidentiā acciptēdū eſt qd̓ apl̓us dicit Gal̓. 4. Abraā duos filios habuit: vnū de ancilla ⁊ aliū d̓ libera. ſꝫ qͥ de ancilla ſcꝫ yſmael ẜm carnē natus eſt qꝛ ſcꝫ ẜm legē ⁊ cōſuetudinē carnis ex iuuēcula natꝰ eſt: qͥ aūt ex libera ſcꝫ iſaac ꝑ repromiſſionē et nō ẜm carnē.i. nō ẜm carnis legē ⁊ cōſuetudinē qꝛ natꝰ eſt ex ſte rili ⁊ vetula vt habet̉ gen. 18. Quāuis ſit natꝰ ẜm carnē .i. ẜm ſubſtātiā carnis quā accepit a parentibꝰ. Ex qͦ apo ſtolus hic accipit ꝙ illi nō adoptant̉ in filiosⁱ dei qͦ ſunt fi lij carnis.i. ex hocip̄o ꝙ ẜm carnē ꝓgeniti ſūt ab abraā ſꝫ illi eſtimāt̉ in ſemine qͥbus facta eſt repromiſſio qͥ ſunt filij ꝓmiſſiōis.i. illi qͥ ex gr̄a ꝓmiſſionis diuine facti ſunt filij abrae: ẜm imitationem fidei: ẜm illud Matth̓. 3. Potēs
iij

A¶ OManos
IC eſt deus de lapidibꝰ his ſuſcitare filios abrae. Scut etiā yſmael ẜm carnem natus: non eſt computatus in ſemine: ſed iſaac per repromiſſionem natus. Tertio ibi. Repro miſſionis enim ⁊c̄. probat conuenientem fuiſſe ſuam ex poſitionem qua per iſaac ſignificari dixit eos qui ſunt ſilij promiſſionis quia ſcilicet iſaac per promiſſionem natus eſt. Unde dicit. Promiſſionis enim. hoc verbū eſt quod angelus immo dominus in angelo dixit ad abraaꝫ Gen̄. i8. Scd̓m hoc tempus veniam quo ſignificatur tempus gratie. Gal̓. 4. Cum venit plenitudo temporis miſit filiū ſuuꝫ. Et erit ſare filius.ſ. ꝑ gratiā repromiſſionis. Unde ⁊ Gal̓. 4. dicit̉. Vt adoptioneꝫ filioꝝ reciperemꝰ. ¶ De inde cū dicit. Nō ſolū aūt illa ⁊cͣ. manifeſtat ꝓpoſitū ꝙͣtū ad iacob. Et pͥmo ponit qd̓ intēdit. ſcd̓o manifeſtat ꝓpo ſitū ibi. Cū em̄ nondū nati ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Non ſo lum illa.ſ. ſara habuit filiū de quo facta eſt ꝓmiſſio. ſed ⁊ rebecca habens in vtero duos filios quoꝝ vnus ꝑtinebat ad ꝓmiſſionē alius ad carnē ſolum: ⁊ hoc ex vno concu bitu Yſaac patris noſtri. Dicit̉ em̄ gen̄. 25. ꝙ iſaac roga uit ꝓ vxore ſua eo ꝙ ſterilis eſſet ⁊ dedit dn̄s conceptū re becce ⁊ collidebant̉ in ventre eius paruuli. Et eſt notan dum ꝙ hoc apl̓us inducit contra iudeos qui reputabant ſe dei gratiā adepturos ꝓpter merita pr̄m contra qͦs dicit de viris iuſtis Ezech̓. 14. Ꝙ filium ⁊ filiam non libera bunt ſed ipſi in iuſticia ſua liberabunt̉. Vnde ⁊ Iohānes iudeis dicebat. Matth̓. 3. Ne ceperitis dicere patrem ha bemus abraam ⁊cͣ. Contra horum opinioneꝫ ergo primo induxerat ꝙ de filijs abrae vnus erat electus ⁊ alius re ꝓbatus. Poſſent autē hoc aſcribere vel diuerſitati ma truꝫ quia yſmael natus eſt de ancilla ⁊ iſaac de libera: vel diuerſitati meritorum patris quia yſmaelem genuit incir cumciſus. iſaac autem circumciſus. Vt igit̉ omnę ſubter fugium excludat̉ inducit exempla vbi vnus eligit̉ ⁊ alius reprobat̉ eorum qui non ſolum ab vno patre ſed etiam ab vna matre ſunt geniti ⁊ eodem tempore immo ex vno cō cubitu. ¶ Deinde cum dicit. Cum nondum ⁊cͣ. oſtendit propoſitum ⁊ primo ꝑ anctoritatem Gen̄. 2. Per auctori tatem proph̓e. ibi. Sicut ſcriptuꝫ eſt ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo deſignat tempus ꝓmiſſionis ⁊ dicit ꝙ ꝑ re ꝓmiſſionem eſt vnus filiorum rebecce alij p̄latus cum nō dum nati fuiſſent. Et ſicut per ſuperiora excluſit opinio nem iudeorum de meritis patris confidentium. ita etiam per hoc excludit errorem manicheorum qui diuerſitatem eorum que hominibus accidunt natiuitati aſſcribunt. vt ſcꝫ vniuſcuiuſqꝫ vita ⁊ mors diſponat̉ ẜm conſtellationeꝫ ſub qua natus eſt. contra quod dicitur Iere. 10. A ſignis celi nolite metuere que gentes timent. Subdit aūt. Aut aliquid egiſſent boni aūt mali vbi excludit̉ error pelagia noruꝫ qui dicunt ẜm merita precedentia gratiam dari: cū tamen ſcriptum ſit Tit̓. 3. Non ex operibus iuſticie que fecimus nos ſed ſcd̓m ſuaꝫ miſericordiā nos ſaluos fecit. Utrumqꝫ autem horum oſtenditur falſum: per hoc ꝙ an te natiuitatē ⁊ ante opera vnus filiorum rebecce alteri eſt p̄latus. Excluditur ꝑ hoc etiā error origenis qͥ poſuit aīaſ hominū ſimul cum angelis eſſe creatas ⁊ ꝙ ꝓ meritis eo rum que ibi egerunt bene vel male diuerſitatem vite ſor tiuntur. ẜm quē non poſſet eſſe verum quod hic dicit̉ cuꝫ nondum aliquid mali vel boni egiſſent. Contra hoc autē eſt quod dicit̉ Iob. 38. Ubi eras cum me laudarent aſtra matutina ⁊ iubilarent om̄es filij dei? Poſſent enim ſcd̓m Origenis errorem reſpondere. Eram inter ipſos dei fili os iubilantes. Secūdo oſtendit quid accipi poſſet ex ipſa promiſſione quia vnus geminorum in vtero exiſtentium alteri eſt prelatus dicens. Vt propoſitum dei ſcꝫ volentis vnum pre alio magnificare: maneret id eſt firmum eſſet et hoc non ẜm merita ſed ẜm electionem. id eſt inquantum
ipſe deus ſpontanea voluntate vnum alteri preelegit. nō quia ſanctus erat ſed vt ſanctus eſſet. ſcd̓m illud Eph̓. 1. Elegit nos in ipſo ante mundi conſtitutioneꝫ vt eſſemus ſancti. Hoc autem eſt propoſitū predeſtinationis de quo ibidem dicitur Predeſtinati ſcd̓m propoſituꝫ voluntatis eius. Tertio ponit promiſſionē dicens. Non ex operibus que nulla preceſſerunt vt dictum eſt: ſed ex vocante id eſt ex ipſa gratia vocantis de quo ſupra dictū eſt. Quos pre deſtinauit hos ⁊ vocauit. dictuꝫ eſt ei ſcilicet rebecce quia maior ſcꝫ eſau ſeruiet minori ſcꝫ iacob. Quod quidem tri pliciter pōt intelligi. Uno mō ſcd̓m eoruꝫ perſonas. ⁊ ſic intelligitur eſau ſeruiſſe iacob. non directe ſed occaſiona liter inquantum perſecutio quam ei intulit in eius bonuꝫ ceſſit ẜm illud prouer. 11. Qui ſtultus eſt ſeruiet ſapienti Secundo poteſt referri ad populos ex vtroqꝫ progenitos quia idumei aliquando fuerūt ſubiecti iſraelitis ẜm illud psͣ. In idumeam extendā calciamentū meum. Et hoc vi detur competere his que premittuntur in gen̄. Premit tuntur enim duo populi ex ventre tuo dum populus po pulum ſuperabit ⁊ maior minori ſeruiet. Tertio poteſt in telligi figuraliter dictum vt per malorem intelligat̉ popu lus iudeorum qui primo adoptionem filiationis accepit. ſcd̓m illud Exo. 4. Primogenitus meus iſrael. Per mi norem auteꝫ figuratur populus gentilium qui poſterius eſt ad fidem vocatus. qui etiam figuratur per filium pro digum Luc. 15. Maior ergo populus ſeruiet minori in quantum iudei ſunt noſtri capſarij cuſtodientes libros ex quibus noſtre fidei teſtimoniū perhibetur Ioh̓. 5. Scru tamini ſcripturas. ¶ Deinde cum dicit. Sicut ſcriptum eſt ⁊cͣ. probat propoſitum ex auctoritate prophete dicēs: Sicut ſcriptum eſt ſcꝫ primo Malach̓. prophete ex perſo na dei dicentis. Iacob dilexi: eſau autem odio habui. Di cit aūt hic quedā glo. ꝙ id qd̓ ſupra dictū eſt maior ẜuiet mni̓ori: dctm̄ ē ẜm p̄ſcientiā. qd̓ aūt hic dicit̉ ē intelligēdū ſcd̓m iudicium. quia ſcꝫ deus propter bona opera dilexit iacob ſicut ⁊ omnes ſanctos diligit. prouer.§. Ego diligē tes me diligo. Eſau vero odio habui propter peccata ſicut ſcriptum eſt Eccͣ. 12. Altiſſimus odio peccatores habet. Sed qꝛ dilectio hominis preuenitur a dilectiōe dei ſcd̓m illud infra. 10. Non quaſi nos dilexerimus deum: ſed quoniam ipſe prior dilexit nos: oportet dicere ꝙ ante ia cob dilectus ſit a deo ꝙͣ ipſe deuꝫ dilexerit. Nec poteſt di ci. ꝙ deus ex tempore eum diligere inceperit: Alioquin eius affectus eſſet mutabilis. Et ideo oporteat dicere ꝙ deus ab eterno iacob dilexit vt dicit̉ Iere. 31. In charita te ꝑpetuadilexi te. Eſt aūt in his verbis apl̓i cōſiderandū ꝙ tria ponit in deo pertinentia ad ſanctos. videlicet ele ctionem per quam intelligitur predeſtinatio et electio dei que quidem realiter ſunt idem in deo ſed differunt ratio ne. Nam ipſa dei dilectio dicitur ſcd̓m ꝙ vult bonum ali cui abſolute. Electio auteꝫ dicitur ſcd̓m ꝙ per bonum qd̓ alicui vult euꝫ alteri prefert. predeſtinatio aūt eſt ſcd̓m ꝙ hominē dirigit in id bonum quod ei vult: diligendo et eli gendo. ⁊ ideo ſcd̓m rationem predeſtinatio ſequitur dile ctionem ſicut et voluntas de fine natutaliter precedit di rectionem aliquorum in finem. Electio autem ⁊ dilectio aliter ordinantur in deo et in homine. In homine enim electio precedit dilectionem. voluntas enim hominis mo uetur ad amandum ex bono quod in re amata conſiderat ratione cuius ipſam preelegit alteri et preelecte ſuū amo rem impendit. Sed voluntas dei eſt cauſa omnis boni: quod eſt in creatura. et ideo bonū per quod vna creatura prefertur alteri per modum electionis conſequitur volun tatem dei que eſt de bono illius que pertinent ad rationē dilectionis. Vnde non propter aliquod bonum quod in homine eligat deus eum diligit. ſed potius eo ꝙ ipſum di

IX. Ca.
ligit prefert eum alijs eligendo. Sicut autem dilectio de qua hic loquitur ꝑtinet ad eternam dei predeſtinatineꝫ: ita e tiaꝫ odium de quo hic loqͥtur ꝑtinet ad re ꝓbationē qua deus re ꝓbat peccatores. Nec eſt dicēdū ꝙ iſta re ꝓ batio ſit temporalis. quianihil tēporale eſt in voluntate diuina ſꝫ eſt ab eterno. que quidem quātū ad aliqͥd cōue nit cū dilectiōe vel p̄deſtinatiōe. ꝙͣtū aūt ad aliqͥd differt Conuenit quidem ꝙͣntū ad hoc ꝙ ſicut predeſtinatio eſt preꝑatio glorie ita reꝓbatio eſt preparatio pene. eſa. 3º. Peparata eſt ab heri thophet a rege preparata. Differt autem quantū ad hoc ꝙ predeſtinatio importat preꝑatio nem meritoruꝫ quibus ꝑueiitur ad gloriā. ſed re ꝓbatio importat preꝑationē peccatorū qͥbus ꝑuenitur ad penā. Et ideo preſcientia meritorū non poteſt eſſe aliqua ratio predeſtinationis. qꝛ merita preſcita cadūt ſub predeſtina tione. ſed preſciētia peccatorū poteſt eſſe aliqua ratio re ꝓbationis ex ꝑte pene que preꝑatur re ꝓbatis inquātuꝫ ſcꝫ deus ꝓponit ſe puniturū malos ꝓpter peccata que a ſeipſis habent non a deo. Iuſtos aūt ꝓponit ſe premiatu rum ꝓpter merita que a ſeip̄is nō habet. Oſee. 13. Per ditio tua iſrael. tantum ex me auxilium tuum. Lectio tertia. Uid ergo dicemus Nunquid iniqͥ tas apud deum? Abſit. Moyſi enim dicit. Miſerebor cui miſertus ſuꝫ et miſericordiam preſtabo cui miſerebor. Igi tur non volentis neqꝫ currentis: ſed miſerē tis eſt dei. Dicit enim ſcriptura pharaoni: Quia in hocipſum excitaui te vt oſtendam in te virtutem meam. et vt annuncietur no men meū in vniuerſa terra. Ergo cuiꝰ vult miſeretur. et quem vult indurat. Poſtꝙͣ premiſit apl̓us ꝙ ſcd̓m dei electionem vnus alte ri prefertur non ex operibus ſed ex gr̄a vocantis: hic inqͥ rit de iuſticia huius electionis. Et primo ꝓponit dubita tionē. ſcd̓o ſoluit ibi. Abſit. Moyſi ⁊cͣ. tertio obijcit con tra ſolutionem ibi. Dicis itaqꝫ mihi quid ad hec ⁊cͣ. Di cit ergo primo. Dictuꝫ eſt ꝙ deus ſine merito precedente vnum eligit et alterū re ꝓbat. Quid ergo dicemus? Nū quid per hoc ꝓbari poteſt ꝙ ſit iniquitas apud deum. vi detur ꝙ ſic. Pertinet enim ad iuſticiam in diſtributio nibus vt eqͣliter equalibus diſtribuatur. hoīes auteꝫ re mota differentia meritorum ſunt equales Si ergo abſqꝫ conſideratione meritorum deus inequaliter diſtribuit vnum eligens et alium re ꝓbans. videt̉ ꝙ ſit in eo iniqui tas qd̓ eſt contra illud qd̓ dicitur deutro. 32º Deus fide lis et abſqꝫ vlla iniquitate. psͣ. Iuſtus es dn̄e et rectū iu dicium tuū. Eſt autem ſciendū ꝙ origenes hanc obiectio nem ſoluere volens incidit in errorē. Ponit enim in ſuo ꝑiarchon deum ab initio ſoluꝫ creaturas ſpūales feciſſe. et omnes equales ne ex eorum inequalitate poſſet ſcd̓m rationē predictā iniqͥtas deo aſcribi. ſꝫ poſtea creaturarū diuerſitas ſubſecuta eſt ex diuerſitate meritorū. Nā illa rum creaturarū ſpūalium quedā per amoreꝫ cōuerſe ſunt ad deum plus vel minus et ſcd̓m hoc diſtincti ſunt ordi nes angelorum. quedam vero auerſe ſunt a deo plus vel minus et ſcd̓m hoc alligate ſunt corporibꝰ vel nobilibus vel ignobilibus. quedam quidē celeſtibus corporibus. q̄ dam autem corporibus demonū. quedā autē corporibus hominum. et ſcd̓m hoc ratio cōdendi et diſtinguēdi crea turas corporeas eſt peccatum ſpūalis creature qd̓ eſt cōtra id qd̓ gen̄. 1º dicitur Uidit deus cuncta que fecerat et erant valde bona. per qd̓ datur intelligi ꝙ cauſa ꝓducē di creaturas corporales eſt bonitas vt dicit aug. 13º de ci uitate dei. Et ideo hac opinione reiecta. videndum eſt qͣ liter apoſtolus dubitationē ſoluat cum dicit. Abſit Mo yſi enim dicit ⁊cͣ. Et circa hoc duo facit. primo ſoluit ob iectionem predictam quantum ad dilectionem ſanctoruꝫ ſcd̓o quantum ad odium ſeu re ꝓbationem malorum ibi. Dicit enim ſcriptura ⁊cͣ. Circa primum duo facit. primo ꝓponit auctoritatē ſcripture: ex qua ꝓcedit ſolutio. ſcd̓o ex ea concluſionem inducit ibi. Igitur nō volētis ⁊cͣ. In ducit autem auctoritatem que habetur exo. 33º vbi dixit dn̄s moyſi ſcd̓m litteram noſtram. Miſerebor cui volue ro et clemēs ero in quē mihi placuero. ſed apl̓us inducit eam ſcd̓m litteram. lxx. dicens. Moyſi enim dixit dn̄s. Miſerebor cui miſereor et miſericordiam p̄ſtabo cui mi ſerebor. vbi ſcd̓m ſuperficiem littere oīa bona noſtra dei miſericordie aſcribuntur ſcd̓m illud Eſa. 63º Miſerao num dn̄i recordabor: laudem dn̄i ſuꝑ oībus que reddidit nobis. Et Tren̄. 3º Miſericordie domini ꝙ non ſumus conſumpti. multe enim ſunt miſerationes eius. Exponit̉ autē hec auctoritas in glo. dupliciter. et ſcd̓m hoc ex au ctoritate hac dupliciter ſoluitur queſtio et obiectio. Uno modo ſic. Miſerebor cui miſereor id eſt illi qui eſt dignꝰ miſericordia. et ad maiorem expreſſionem iterat dicens. Miſericordiam preſtabo cui miſereor. id eſt cui dignum iudico miſereri. ſicut et in. psͣ. dicitur. Miſertus eſt dn̄s timentibus ſe. Et ſcd̓m hoc licet miſericorditer ſua impē dat tamen ab iniuſticia excuſatur. quia dat quibus dan dum eſt et quia non dat cui dandum non eſt ſcd̓m rectitu dinem ſui iudicij. Sed miſereri cui dignum eſt poteſt in telligi dupliciter. Uno modo vt intelligatur aliquis di gnus miſericordia. ꝓpter opera preexiſtentia in hac vita licet nō in alia vt poſuit origenes qd̓ pertinet ad hereſim pelagianorum qui poſuerunt gratiam dei hominibus ſe cundū merita dari. Sed hoc ſtare non poteſt quia ſicut ſu pra dictum eſt ipſa etiam bona merita ſunt homini a deo et ſunt predeſtinationis effectus. Alio modo poteſt intel ligi vt aliquis dicatur dignus imiſericordia. non ꝓpter a liqua merita precedentia gratiam ſed ꝓpter merita ſub ſequentia. puta vt dicamus ꝙ deus dat alicui gratiam ⁊ ꝓpoſuit eam ab eterno illi ſe daturum quem preſciuit ea bene forre vſurum. Et ſcd̓m hoc intelligit glo. ꝙ miſere tur cui miſerenduꝫ eſt. Vnde dicit. Miſerebor cui miſer tus ero id eſt illi miſerebor vocando: et gratiā apponēdo cui preſcius ero ꝙ miſericordiā daturus eſſeꝫ ſciens illū conuertendum et apud me ꝑmanſurū. Sed videt̉ ꝙ nec hoc conuenienter dici poſſit. Manifeſtum eſt em̄ ꝙ nihil poteſt poni vt ratio predeſtinatiōis qd̓ eſt predeſtinatio nis effectus etiam ſi acciplatur ꝓ vt ē in dei preſciētia. qꝛ ratō p̄deſtinationis p̄intelligitur p̄deſtinationi. effectus autem in ipſa includitur. Manifeſtum eſt aūt ꝙ om̄e dei beneficiū qd̓ hoīni cōfert ad ſalutē eſt diuine p̄deſtinatio nis effectus. diuinū aūt beneficiū: non ſolū extendit ſe ad infuſionē gr̄e qua homo iuſtificatur ſed etiā ad gr̄e vſum ſicut etiam in rebus naturalibus non ſolum cauſat ipſas formas in rebus ſed etiā ip̄os motus et oꝑationes forma rum eo ꝙ deus eſt principium oīs motus cuiꝰ oꝑatione ceſſante a mouendo ex formis nullus motus vel operatio ſeqͥtur. Sicut aūt ſe habet habitꝰ gr̄e vl̓ virtutꝭ in aīa ad vſuꝫ ip̄ius: ſic ſe habet forma naturalis ad ſuā oꝑationē Et ideo dicitur Eſa. 26. Oīa opera naſtra operatus es ī nobis dn̄e. Probat autem hoc ſpeciali ratione areſtoti les de operibus voluntatis humane. Cum enim homo habeat potētiā ad oppoſita. puta ad ſedēdū vl̓ nō ſedēdū oportet ꝙ reducat̉ in actū ꝑ aliqͥd aliud. Reducit̉ autem

Ad Romanos
in actum alterius horū per conſiliū ex quo vnū oppoſitoꝝ p̄celigit alteri. Sed cū iteꝝ hō habꝫ potētiā cōſiliādi vl̓ nō ꝯſiliandi oportebit eē aliqͥd ꝑ qd̓ reducat̉ in actū ꝯſilij Et cum in hoc non ſit ꝓcedere in infinitū: oportet eſſe ali quod principium extrinſecū ſuperius homine qd̓ ip̄m mo ueat ad conſiliandum. et hoc non eſt aliud ꝙͣ deus. Sic igitur ip̄e vſus gratie eſt a deo nec ꝓpter hoc ſuꝑfluit ha bitus gratie ſicut nec ſuꝑſſuūt forme naturales ꝙͣuis deꝰ in omnibus oꝑetur quia ſicut dicit̉. Sap̄. 8. Ipſe diſpōit omnia ſuauiter. qꝛ ſcꝫ per ſuas formas oīa inclinant̉ quaſi ſpōte in id ad qd̓ ordinantur a deo. Sic igitur nō poteſt eſſe ꝙ merita conſequētia gratiam ſint ratio miſerēdi aut predeſtinandi. ſed ſola dei voluntas ſcd̓m quam miſeri corditer aliquos liberat. Manifeſtū eſt em̄ ꝙ iuſticia di ſtributiua locum habet in his que dantur ex debito. pu ta ſi aliqui meruerūt mercedem vt plus laborantibus ma ior merces donetur. non autem habet locuꝫ in his q̄ ſpō te et miſericorditer aliqͥs dat. puta ſi aliqͥs duos pauꝑes in via inueniens et det vni qd̓ poteſt vel diſponit in eli moſinā dare: non eſt iniquus ſed miẜicors. Similiter ſi aliquis duobus eque ip̄m offendētibus vni dimittat of fenſam et non alteri: eſt miẜicors vni et iuſtus ad alteruꝫ neutri vero iniquꝰ. Cum em̄ omnes hoīes ꝓpter pecca tū pͥmi parentis dānationi naſcani obnoxij quos dei per ſuam gratiam liberat. ſola miẜicordia liberat et ſic qui buſdam eſt miſericors quos liberat. qͥbuſdam autē iuſtus quos nō liberat. neutris aūt iniquus. Et ideo apl̓us que ſtionē ſoluit ꝑ auctoritatem q̄ oīa diuine miẜicordie aſcri bit. Sciendū eſt tamē ꝙ dei miẜicordia ſcd̓m tria atten ditur. primo qͥdem ſcd̓m predeſtinationem qua ab eterno ꝓpoſuit aliquos liberare. psͣ. Miẜicordia eiꝰ ab eterno et ineternum. Scd̓o ſecūdum vocationē et iuſtificationē qͥbus homines ſaluat ex tēpore. Tit̓. 3º Secūduꝫ ſuā mi ſericordiaꝫ ſaluos nos fecit. Tertio magnificando ꝑ glo riaꝫ quando liberat ab omni miſeria. psͣ. Qui coronat te in miẜicordia et miſerationibꝰ. Et ideo miſerebor ſcꝫ vo cando et iuſtificando cui miſereor p̄deſtinādo et miẜicor diam preſtabo: finaliter glorificādo eum cui miſeror vocā do et iuſtificando. Et hic ſenſus magis cōcordat cum no ſtra lr̄a que dicit Miſereor cui voluero et clemēs ero cui mihi placet. Ubi manifeſte nō meritis ſed ſoli diuine vo luntati aſcribitur diuina miẜicordia. ¶ Deinde cum di cit. Igitur non volentis ⁊cͣ. concludit ꝓpoſitum ex pre miſſa auctoritate. Et poteſt hec concluſio multipl̓r intel ligi. Uno modo ſic. Igitur ip̄a ſalus hoīs non eſt volētis neqꝫ currentis id eſt nō debetur alicui ꝑ aliquā eius vo luntatem vel exteriorem oꝑationem: que dicitur curſus ẜm illud.i. corī. 9. Sic currite vt cōprehendatis. Sed ē miſerentis dei.i. ꝓcedit ex ſola dei mlẜicordia. vt maxīe ſeqͥtur ex auctoritate inducta. deutro. 9. Ne dicas in cor de tuo. propter iuſticiam meā introduxit me dn̄s vt ter ram hanc poſſiderē. Poteſt autem ⁊ aliter intelligi vt ſit ſenſus. Omnia ꝓcedunt ex dei miẜicordia. Igitur non eſt volentis ſcꝫ velle neqꝫ currentis ſcꝫ currere. ſed vtrū qꝫ eſt miſerentis dei. ſcd̓m illud.i. corī. 15. Non autē ego ſed gr̄a dei mecum. Et Io. 15. Sine me nihil poteſtis fa cere. Sed ſi hoc ſolum in hoc verbo intellexiſſet apl̓us cū etiaꝫ gr̄a ſine libero arbitrio hoīs nō velit neqꝫ currat. po tuiſſet ecōuerſo dicere. non eſt miſerentis dei ſed volentꝭ et currentis qd̓ aures pie non ferunt. Unde plꝰ aliquid eſt ex his verbis intelligendū. vt ſcꝫ principalitas gratie dei attribuatur. Semper eniꝫ actio magis attribuit̉ prin cipali agenti ꝙͣ ſcd̓ario. putaſi dicamus ꝙ ſecuris nō fa cit arcam ſed artifex ꝑ ſecurim. voluntas aūt hoīs moue tur a deo ad bonum. Unde ſupra. 8. dictum eſt. Qui ſpi ritn dei aguntur hij ſunt filij dei. Et ideo hoīs operatio
interior non eſt homini principal̓r ſed deo attribuenda. phil̓. 2. Deus eſt qui operatur in vobis velle et perficere ꝓ bona volūtate. Sed ſi nō eſt volentis velle neqꝫ currē tis currerere ſed dei mouentis ad hoc hominem. videtur ꝙ homo nō ſit dn̄s ſui actus qd̓ pertinet ad libertatē arbi trij. Et ideo dicendū eſt ꝙ deus omnia mouet ſed diuerſi mode in ꝙͣtum ſcꝫ vnūquodqꝫ mouetur ab eo ẜm moduꝫ nature ſue. Et ſic homo mouetur a deo ad volendū et cur rendum ꝑ modum libere volūtatis. Sic ergo velle ⁊ cur rere eſt hoīs vt libere. non aūt eſt hoīs vt principalit̓ mo uentis ſed dei. ¶ Deinde cū dicit. Dicit em̄ ſcriptura ⁊cͣ ſoluit queſtionem premiſſam ꝙͣtum ad re ꝓbationem ma lorū. Et primo inducit auctoritatē. ſcd̓o infert cōcluſionē ibi: Ergo cui vult miſeretur ⁊cͣ. Dicit ergo Ita oſten ſum eſt ꝙ non eſt iniqͥtas apud deum ꝙͣtum ad hoc ꝙ ab eterno re ꝓbat malos. Dicit em̄ ſcriptura ex ore dei. exo. 9. Quia in hocip̄m excitaui te vel ſeruaui te ẜm aliā lr̄aꝫ vt oſtendam in te virtutem meā vt annūcietur nomē me um in vniuerſa terra. Nr̄a autē lr̄a ſic habet. Et idcirco poſui te vt oſtendam in te fortitudinē meam vt enarret̉ nomē meum in omni terra. Ubi primo conſiderandū eſt quid deus circa re ꝓbos faciat. qd̓ oſtēdit dicēs. In hoc ipſum ẜuaui te id eſt dignus eras mori ꝓpter mala q̄ fe ceras. sͣ. primo. Qui talia agunt digni ſunt mortē. Sed tamen non ſtatim tibi mortē induxi. ſed ſeruaui te in vi ta eo fine quo ſequitur. vt ſcꝫ oſtendam ⁊c. Et in hoc etiā ſenſu poteſt legi qd̓ dicitur. Excitaui te id eſt cū apud me ꝓ tuis meritis mortuus eſtes cōeeſſi tibi vitaꝫ quaſi te ex citarem. In quo apparet ꝙ deus iniqͥtatē re ꝓbis nō fa cit cum ipſi ex ſuis meritis eſſent digni ſtatim cōſumi. ſꝫ hocip̄m ꝙ eos ſeruat in vita ꝓcedit ex nimia ſua bonita te. Iere. 10. Corripe me dn̄e: verūtamē in iudicio. et nō in furore tuo. ne forte ad nihilum redigas me. Alio mo do poteſt intelligi. excitaui te in pctm̄ vt deterior fias. Qd̓ quidem non eſt intelligendum hoc modo ꝙ deus ī homine cauſet malitiaꝫ. ſed eſt intelligendum ꝑmiſſiue. quia ſcꝫ ex iuſto ſuo iudicio ꝑmittit aliquos ruere in pec catum ꝓpter precedentes iniquitates. ſicut ſupra primo dictum eſt. Tradidit eos deus in re ꝓbum ſenſum. Sed aliquid amplius videtur mihi in hoc eſſe intelligendum quia videlicet inſtinctu quodā interiori mouētur hoīes a deo ad bonuꝫ et ad malum. Unde aug. dicit in libro de gr̄a et libero arbritrio ꝙ deus oꝑatur in cordibus hoīm ad inclinandas eorum volūtates quocūqꝫ voluerit. ſiue ad bona ꝓ ſua miſericordia: ſiue ad mala ꝓ meritis eorū Unde et deꝰ dicitur ſepiꝰ ſuſcitare aliquos ad bonū ẜm illud dan̄. 13º Suſcitauit deus ſpūm pueri iunioris. Di citur etiam ſuſcitare aliqͥs ad malum faciendū. ẜm illud Eſa. 13. Suſcitabo medos qui ſagittis ꝑuulos īterficiāt aliter tamen ad bona. aliter ad mala. Nam ad bona incli nat hoīm volūtates directe ⁊ ꝑ ſe: tanꝙͣ actor bonoꝝ. ad malū autem dicitur inclinare vel ſuſcitare hoīes occaſio naliter. inꝙͣtum ſcꝫ deus hoī aliqͥd ꝓponit vel interius vel exterius qd̓ ꝙͣtū eſt de ſe ē inductiuū ad bonum ſꝫ hō ꝓpter ſuam malitiam ꝑuerſe vtit̉ ad malum. ſupra ſcd̓o. Ignoras qm̄ benignitas dei ad penitētiā te adducit ſcd̓ꝫ autē duriciam tuā et cor impenitens theſaurizas tibi irā in die ire. Et iob. 24º Dedit ei deus locum penitentie et ille abutitur eo in ſuperbia. Et ſimiliter deus quantū eſt de ſe interius inſtigat hominem ad bonum puta regē ad defendendū iura regni ſui vel ad puniendū rebelles. Sed hoc inſtinctu bono malus homo abutit̉ ſcd̓m mali ciam cordis ſui. Et hoc patet. eſa. 10. vbi dicitur de aſſur Ad gentē fallacē mittam eū contra populuꝫ furoris mei mandabo illi vt aufferat ſpolia ⁊cͣ. Et poſt. Ip̄e autē non ſic arbitrabit̉ et cor eius non ita eſtimabit. ſed ad cōteren

IX. Ca.
dum erit cor eius. Et hoc modo circa pharaonem accidit qui cum a deo excitaretur ad regni ſui tutelam abuſus ē hac excitatione in crudelitatem. ¶ 2º oportet ꝯſiderare quo fine deus iſta partim faciat et ꝑtim ꝑmittat. Eſt em̄ conſiderandū ꝙ deus oꝑatur in creaturis ad ſuam mani feſtationeꝫ ſcd̓m illud ſupra primo. Inuiſibilia dei per ea que facta ſunt intellecta cōſpiciunt̉. Unde ⁊ huiuſmodi excitatio in hocipſum ordinatur et quantū ad pn̄tes vt o ſtendā in te virtutē meā. exo. 14. Uiderūt filij iſrael ma nū magnā quā exercuerat dn̄s cōtra egyptios. Et ꝙͣtuꝫ ad abſentes vt ānuncietur nomen meū in vniuerſa terra. psͣ. Annūciate inter gentes gloriaꝫ eius. Sic igitur patꝫ ꝙ quantū ad hoc non eſt iniqͥtas apud deuꝫ qꝛ vtitur cre atura ſua ſcd̓m eius merita ad gloriam ſuā. Et in hoc eo dem ſenſu poteſt exponi ſi dicatur. Poſui te id eſt ordi naui malitiā tuam ad gloriam meam. deus em̄ malitiam ordinat ſed nō cauſat. ¶ Deinde cuꝫ dicit Ergo cui vult miſeretur ⁊c. Infert concluſionem quādam ex vtraqꝫ au ctoritate ſupra inducta. Nam ex eo ꝙ dictum eſt miſere bor cui miſereor concludit. Ergo cui vult miſeretur. psͣ. Miẜtus eſt dn̄s timētibus ſe. Ex eo vero qd̓ dictū ē. In hocip̄m excitaui te concludit. Et quē vult indurat. Eſa. 63. Induraſti cor noſtrum ne timeremus te. Ecc. 33. Ex ipſis benedixit et exaltauit. et ex ipſis maledixit et humi liauit. Et qͥdem. qd̓ dicitur de dei miẜicordia dubitatio neꝫ non habet. ſuppoſitis his que premiſſa ſunt. Sed cir ca indurationeꝫ videtur eſſe duplex dubitatio. Primo qͥ dem qꝛ duritia cordis ad culpam ꝑtinere videtur. ſcd̓m il lud Ecc. 3º Cor duruꝫ male habebit in nouiſſimo. Si er go deus indurat. ſequitur ꝙ ſit actor culpe. Cōtra qd̓ di citur. Ia. 1º Deus intemptator maloꝝ ē. Ad qd̓ dicēdū ꝙ deus non dicitur indurare aliquos directe quaſi in eis cauſet malitiā. ſed indirecte. inquantū ſcꝫ ex his q̄ facit in hoīe intus vel extra homo ſumit occaſionem peccati. ⁊ hoc ipſe deus ꝑmittit. Unde non dicitur indurare qͣſi ī mittendo malitiaꝫ ſed non apponendo gratiā. Scd̓a du bitatio eſt quia ipſa obduratio nō videtur diuine volun tati poſſe aſcribi cū ſcriptum ſit. 1. Theẜ. 4. Hec eſt vo luntas dei ſanctificatio veſtra Et.1. thi. 2. Qui vult oēs. homines ſaluos fieri. Ad qd̓ dicendum eſt: ꝙ tam miſeri cordia ꝙͣ iuſticia diſpoſitionem voluntatis importāt. Un̄ ſicut miſeratio attribuitur diuine voluntati: ita et id qd̓ ē iuſticie. Sic ergo intelligendū eſt cui vult miſeretur: ſci licet per ſuam miſericordiam et queꝫ vult iudurat ꝑ ſuā iuſticiam. qꝛ illi quos indurat hoc merentur vt indurent̉ ab ipſo. vt ſupra primo capitulo dictum eſt. Lectio quarta. Icis itaqꝫ mihi. Quid adhuc que ritur. Uoluntati enim eius quis re ſiſtit? O homo tu quis es: qui reſpō deas deo. Nunquid dicit figmentum ei qui ſe finxit quid me feciſti ſic? An nō habet po teſtatem figulus luti ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem. aliud vero ī contumeliam Ꝙ ſi deus volens oſtendere iram et notam facere potentiam ſuam: ſuſti nuit in multa patientia vaſa ire apta in inte rituꝫ vt oſtenderet diuitias glorie ſue in va ſa miſericordie q̄ preparauit in gloriam. Poſita ſolutione premiſſe queſtionis: hic apoſtolus con tra ipſaꝫ ſolutionē obicijt et precipue contra vltimā con cluſionem qua dictum eſt. Cuius vult miſeret̉: et quem
vult indurat. primo ergo ponit obiectionem. ſcd̓o ſolutio nem ibi. O homo tu quis es ⁊cͣ. Dicit ergo primo. dictū eſt ꝙ deus cuius vult miſeretur et quē vult indurat. Di cis itaqꝫ mihi. Quid adhuc queritur id eſt quid oportet vlterius querere de cauſa bonorū et maloꝝ que hic agū tur. cum omnia voluntati diuine attribuantur q̄ eſt cauſa ſufficiēs. eo ꝙ nullus poteſt ei reſiſtere. Unde ſequitur. Uoluntati eius quis reſiſtet? Ecc. 1. Propoſui in animo meo querere et inueſtigare ſapienter de oībus que fiunt ſub ſole. Uel aliter. Quid adhuc queritur. id eſt cōque ritur deus de hoībus quādo peccāt. ſicut. Eſa. iº Filios enutriui et exaltaui. ⁊cͣ. Ideo autē videtur iuſtā querimo niam non habere quia ex voluntate eius totū ꝓcedit. cui nullus poteſt reſiſtere Un̄ ſubdit. Volūtati eius quis re ſiſtet? Vel aliter. Quid adhuc queritur ſcꝫ ab homine vt faciat bonum vel malum. Mich̓. 6º Indicabo tibi o ho mo quid ſit bonum et quid deus requirat a te ⁊cͣ. Fruſtra autem requirit̉ ab aliquo qd̓ nō eſt in eius poteſtate. Ni hil autem in hoīs poteſtate eſſe videtur ſcd̓m predicta qͦ bus omnia diuine voluntari vidētur aſcribi. cui reſiſti nō poteſt. Sequitur. Voluntati em̄ eius quis reſiſtet? Qua ſi diceret Nullus. Heſtęr. 13º Non eſt qͥ tue poſſit reſiſte re volūtati. Et hec videt̉ eſſe intētio apl̓i. ¶ Deind̓ cū di cit. O homo tu quis es ⁊c̄. rn̄det tacite queſtioni. Ad cuius reſponſionis intellectum cōſiderandū eſt: ꝙ circa electionē bonoꝝ et re ꝓbationem maloꝝ duplex queſtio poteſt moueri. Un a quideꝫ in generali quare deus velit quoſdam indurare et quorūdaꝫ miſereri. Alia vero in ſpe ciali quare velit huius miſereri et hunc vel illū indura re. Et poteſt quidem ratio huius queſtionis aſſignari. ſe cūde aūt queſtionis non poteſt aſſignari ratio niſi ſimplex dei voluntas. cuius exemplū patet in rebus hūanis. Si enim aliquis edificare volens haberet multos lapides ſi miles et eqͣles cōgregatos poſſet ratio aſſignari quare qͦſ dam ponat in ſummo et quoſdā in ymo ex parte finis. qꝛ ad ꝑfectionem domus quam farere intendit reqͥritur ⁊ fū damentum qd̓ habet lapides in ymo. et cacumen parie tis qd̓ habet lapides in ſummo. Sed quare ponat hos lapides in ſummo et hos in ymo non habet aliquam ra tionem niſi qꝛ artifex voluit. Primo igitur apl̓us rn̄det dubitationi ꝙͣtum ad queſtionem ſcd̓am quare ſcꝫ qua re huius hoīs miſereat̉ ⁊ illū induret. ſcd̓o quātū ad que ſtionem primam. quare ſcꝫ qͥbuſdam miſereatur et quoſ dam induret ibi. Qd̓ ſi volēs deus ⁊cͣ. Circa primū tria facit. prīo arguit preſumptionē q̄r ētis. ſcd̓o īducit aucto ritatem que queſtionem ſoluit ibi. Nūquid dicit figmen tum ⁊c̄. tertio exponit auctoritatem ibi. An nō habet po teſtatem ⁊c. Dicit ergo primo. O homo qui es fragilis ⁊ ignorās tu quis es reſpōdes deo vnde ſufficis ad reſpon dendum ei ſi voluerit tecū iudicio cōtendere. Iob 9 Si voluerit cōtendere iudicio cum illo non poterit ei reſpon dere vnum ꝓ mille. Et ſicut dicitur Iob. 39 Qui arguit deuꝫ debet ei rn̄dere In quo datur intellgi ꝙ homo non debet ſcrutari rationem diuinoꝝ iudiciorū cum intentio ne apprehendēdi eo ꝙ excedant rationeꝫ humanā. Ecc. z Altiora te ne queſierꝭ. Prouer. 25ᵐ Perſcrutator ma ieſtatis opprimetur a gloria. ¶ Deinde cum dicit. Nū quid dicit figmentū ⁊cͣ. inducit auctoritatē: que habetur Eſa. 45. Nunqͥd dicit lutū figulo ſuo. Quid facis ⁊ opꝰ tuum ſine manibus. Ubi conſiderandū eſt ꝙ ſi aliqͥs arti fex ex materia vili faciat vas pulchrum et nobilibus acti bꝰ acomodatū totū aſcribit̉ boitati artificꝭ. puta ſi ex luto faciat ſcutellas ⁊ vrceos ad nobilē mēſaꝫ decētes Si ꝟo ex vili materia puta ex luto faciat vas accomodatū vilibꝰ vſibꝰ puta cōqͦne vl̓ huiꝰ modi officijs nō poſſet vas conq̄ ri ſi rationē haber̄t poſſet em̄ conq̄ri ſi ex materia p̄cioſa q̄

Ad Romanos
p̄iacet artificis oꝑationi puta ex auro ⁊ lapidibus p̄cioſis faceret vas ad vilia officia deputatū. Hūana autē natura vilitatem habet ex ſua materia qꝛ vt dicitur gen̄. 2 Fe cit deus hoīem de limo terre: ſꝫ maiorē vilitatem habet ex corruptiōe pctī q̄ ꝑ vnū hominē in hūc mūdū intrauit. Et ideo hō luto merito cōparatur. Iob 30. Cōparatꝰ ſuꝫ luto et aſſimilatus ſum fauille et cineri. Unde quicquid boni habet homo debet bonitati diuine qͣſi ꝑitie figuli aſ ſcribere. Yſa. 6 4. Nūc dn̄e pater noſter es tu: nos vero lutum et fictor noſter tu ⁊ opus manuū tuarum oēs nos. Si vero deus hoīem ad meliora ꝓmoueat ſed in ſua in firmitate eum dimittens deputat eum ad infimū vſuꝫ nul lam ei facit iniuriam vt poſſit iuſte de deo cōqueri. ¶ De iude cū dicit. An non habet poteſtatem ⁊c̄. Exponit apo ſtolus verba ꝓph̓e. Quaſi dicat. Hoc eſt dictū Figmen tum id eſt vas fictile non poſſet dicere fictori quid me fe ciſti ſic. quia figulus liberaꝫ poteſtatem habet ex materia luti opus facere qd̓cūqꝫ ſibi placuerit. Und̓ dicit. An nō habet poteſtatem ſcꝫ liberam figulus luti qui ſcꝫ oꝑatur ī vili materia: ex eadeꝫ maſſa ſcꝫ vilis materie facere abſqꝫ alicuius iniuria aliud quidem vas in honorē id eſt in ho norabiles vſus. aliud vero in cōtumeliā id eſt in vſus vi liores. 2. thi. 1. In magna em̄ domo nō ſolum ſunt vaſa aurea et argentea: ſed etiam lignea et fictilia. et quedam quidem in honorem quedā autē in contumeliam. Et ſimi liter deus liberam poteſtatem habet facere ex eadem cor rupta materia humani generis ſicut ex quodam luto nul li faciendo iniuriam quoſdam hoīes preparatos in glori am: quoſdam autē in miſeria derelictos. Iere. 18. Sicut lutum in manu figuli. ita in manu mea vos domus iſrael ¶ Deinde cum dicit. Ꝙ ſi volēs deus ⁊cͣ ſoluit primam queſtionem ſcꝫ quare deus velit quibuſdā miſereri et qͦſ dam in miſeria derelinquere. ſiue quoſdā eligere ⁊ qͦſdā re ꝓbare. Circa qd̓ conſideranduꝫ eſt ꝙ finis omniū diui norum operū eſt manifeſtatio diuine bonitatis ꝓuer. 16. Uniuerſa ꝓpter ſemetip̄m oꝑatus eſt dn̄s. Un̄ ſupra pͥ mo dictum eſt ꝙ inuiſibilia dei ꝑ ea que facta ſunt intel lecta cōſpiciuntur. Tanta eſt aūt diuine bonitatis excel lentia ꝙ nō poteſt vno modo nec ī vna creatura ſufficien ter manifeſtari. Et ideo diuerſas creaturas cōdidit in qui bus diuerſimode manifeſtatur. Precipue autē in creatu ris rationalibus in quibus eius iuſticia manifeſtatur qͣn tum ad illos quos ꝓ eorū meritis punit. mẜicordia vero in illis quos ex ſua gratia liberat. Et ideo vt vtrumqꝫ in hoībus manifeſtaret̉: quoſdaꝫ miẜicorditer liberauit ſed non oēs. primo ergo ponit rationē re ꝓbationis malorū. ſcd̓o ponit rationē electionis bonorū ibi. Vt oſtenderet diuitias ⁊cͣ Eſt aūt ī vtriſqꝫ triplex differētia attēdenda. prima qͥdem ſcd̓m finem. ſcd̓a ẜm vſum. tertia ſcd̓m diui num actum. Finis autem re ꝓbationis vel obdurationis malorum eſt manifeſtatio diuine iuſticie et virtutis. Et quantum ad hoc dicit. ꝙ id ē ſed ſi deus volens oſtende re iram ſuam id eſt iuſticiam vindicatiuā. Non em̄ dicit ira in deo ſcd̓m affectus cōmotionē. ſed ſecundū effectus vindicte. ſupra primo Reuelatur ira dei ⁊cͣ. Addit autē Et notam facere potentiam ſuaꝫ. quia deus cōtra malos non ſolum vtit̉ ira id eſt vindicta puniendo eos ſibi ſub iectos ſed etiam ſua potentia ſubijciendo ſibi. Phil̓. 3º Secundum operationem quā poteſt etiam ſibi ſubijcere omnia. exo. 14. Uiderūt egiptios mortuos ſuꝑ litus ma ris et manum magnam quaꝫ exercuerat dn̄s contra eos. Uſus autem maloꝝ ad quē vtitur eis deus eſt ira id ē pe na. Et ideo vocat eos vaſa ire id eſt iuſticie inſtrumē ta. quibus deus vtit̉ ad oſtendendā iram id eſt iuſticiā vin dicatiuaꝫ. Ephe. 2. Eramus natura filij ire. Actus vero queꝫ deus erga eos exercet nō eſt ꝙ diſponat eos ad ma
lum quia ipſi de ſe habent diſpoſitionem ad malum ex corruptione primi peccati. Unde dicit. Uaſa apta in inte ritum id eſt in ſe habentia aptitudinē ad eternaꝫ damna tionem. Gen̄. 6. Uidens deus ꝙ multa malitia hominū eſſet in terra. et cuncta cogitatio humani cordis intenta eſſet ad malum omni tempore. Hoc autem ſolū deus cir ca eos agit ꝙ eos ꝑmittit agere que cōcupiſcunt. Un̄ ſi gnanter dicit. Suſtinuit. Et hoc eius patientiā demon ſtrat ꝙ non ſtatim vindictaꝫ infert. Unde addit. In mul ta patientia. Ecc. 5º Altiſſimus eſt patiēs redditor. De inde ex parte bonorum ſimiliter tria ponit. Primo qͥdem finem cū dicit. At oſtenderet diuitias gl̓ie ſue. Finis em̄ electionis et miſerationis bonorum eſt vt manifeſtaret in eis abundantiam bonitatis ſue reuocando eos a malo. et ad iuſticiam eos trahendo et finaliter eos ꝑducere in glo riam. Et hoc eſt qd̓ dicit. Vt oſtenderet diuitias glorie ſue. de quibꝰ diuirijs ſupra. 2º An diuitias bonitatis eiꝰ contemnis? Ephe. 2. Deus aūt qui diues eſt in miẜicor dia. Signanter autem dicit. Vt on̄deret diuitias glorie ſu e quia ipſa condēnatio et re ꝓbatio malorū que eſt ẜm dei iuſticiaꝫ manifeſtat et cōmendat ſanctoꝝ gloriam qui ab ipſa tali miſeria liberant̉. Scd̓o deſcribit vſuꝫ eoꝝ cū dicit. In vaſa miẜicordie. Noīat aūt bonos vaſa miẜicor die qꝛ vtitur eis deus quaſi inſtrumētis ad ſuam miẜicor diam manifeſtandā. Ecc. 44. Iſti ſunt viri miẜicordie. Tertio ponit actū quem circa eos deus exercet. Nō em̄ deus eos ſolum ſuſtinet qͣſi de ſe aꝑtos exiſtētes ad bonū ſed eos p̄parat et diſponit vocando ad gloriam. Un̄ di cit. Que preꝑauit in gloriā. psͣ. Preparās mōtes in vir tute tua Eſt autē conſtructio defectiua et ſuſpenſiua vſqꝫ hic. vt ſit ſenſus. Si deus volens hoc facere qͥbuſdaꝫ mi ſcretur et quoſdam indurat quid contra hoc iuſte poterit dici? Quaſi dicat. Nihil. Non enim ſic quos vult indu rat vt eos peccare cōpellat ſed ſuſtinet eos vt ẜm ſuam in clinationem tendant in malum. Lectio quinta. Uos et vocauit non ſolum ex iude is ſed etiam ex gētibus ſic̄ in oſee di cit Uocabo nō plebem meā: plebeꝫ meam. et non dilectam. dilectam. et nō miſe ri cordiam cōſecutam: miẜicordiā cōſecutaꝫ Et erit in loco vbi dictuꝫ eſt eis: non plebs mea vos. ibi vocabuntur filij dei viui. Eſa ias aūt clamat ꝓ iſrael Si fuerit numerꝰ fi liorum iſrael tanqͣꝫ arena maris reliquie ſal ue fient. Uerbū em̄ cōſumans et abbreuiās in equitate. quia verbum breuiatum faciet dn̄s ſuꝑ terram. Et ſicut predixerat eſaias niſi dn̄s ſabaoth reliquiſſet nobis ſemen. ſi cut ſodoma facti eſſemus: et ſicut gomorra ſi miles fuiſſemus Quid ergo dicemus? Ꝙ gentes q̄ non ſectabantur iuſticiā apprehēde runt iuſticiam: iuſticiam aūt q̄ ex fide eſt: iſ rael vero ſectando legē iuſticie in legē iuſti cie non peruenit Quare? Quia non ex fide ſꝫ quaſi ex oꝑibus Offenderūt em̄ in lapidē offenſionis: ſicut ſcriptū eſt Ecce pono in ſy on lapidem offenſionis et petrā ſcandali: et omnis qui credit in eū non cōfundetur.

IX. Ca.
Poſtꝙͣ apoſtolus oſtēdit ꝙ dei gratia datur hominibꝰ ex diuina electione per quā hoīes ad gratiam vocantur hic oſtendit ꝙ predicta electio ſiue vocatio nō ſolum ꝑ tinet acd iudeos vt ip̄i poterāt gloriari ꝓpter hoc qd̓ di citur deū. 4. Di lexit pr̄es tuos. Sed etiam ad gentes. ⁊ primo ꝓponit qd̓ intendit. ſcd̓o ꝓbat ꝓpoſitū ibi. Sic̄ ī oſee dicit ⁊c̄. Tertio ex dictꝭ īfert cōcluſionē ibi. Quid ergo dicemꝰ ⁊c. Dicit gͦ prīo. dictū ē ꝙ ſctōs p̨̄parauit in gl̓iaꝫ. qͦs et vocauit ſcꝫ ꝑ gr̄aꝫ ſuā non ſolū ex iudeis ſꝫ etiā ex gentibꝰ. sͣ. 3º An iudeoꝝ deꝰ tm̄? Nōne ⁊ gētiū. Sopho. 2º Adorabunt eum viri de loco ſuo oēs inſule gentiū. ¶ Deinde cū dicit. Sicut in oſee dicit ⁊cͣ. probat ꝓpoſitū et primo quantū ad gentiles. ſcd̓o ꝙͣtum ad iude os ibi. Yſa. aūt clamat ⁊cͣ. Circa primū ponit duas aucto ritates oſee loquētes ꝓ gentibꝰ quaꝝ prima ꝓmittit eis dona dei. ſcd̓a ip̄am diuinā filiatione ibi. Et erit in loco ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo. Sicut dn̄s dicit in oſee qꝛ ip̄e erat qͥ loq̄batur in ꝓphetis. 2. reg. 23. Spūs dn̄i locutus eſt ꝑ me et ẜmo eius per linguā meā. Unde et oſee pͥmo dicil̓. Principiū loquēdi dn̄o in oſee. Eſt aūt cōſiderāduꝫ ꝙ a tribus bonis q̄ in iudeis eminebāt gentiles erant alieni. quoꝝ primū erat diuinus cultus rōe cuius dicebātur po pl̓us dei qͣſi ei ſeruientes ⁊ eius p̄ceptis obediētes. Un̄ in psͣ. dicit̉. Nos autem popl̓us eius et oues paſcue eius Sed ab huius popl̓i ſocietate gentiles erāt alieni ſcd̓m il lud ephe. 2º Alienati a cōuerſatione iſrael ⁊ hoſpites te ſtamētoꝝ. Sed ꝑ xp̄ꝫ facti ſunt popl̓us dei. Tit̓. 2º De dit ſemetip̄m ꝓ nobis vt emūdaret ſibi popl̓m acceptabi lem. Et hoc eſt qd̓ dicit. Vocabo nō plebē meā id eſt gē tilitatem q̄ nō erat plebs mea. plebē meā id eſt ad hoc vt ſit plebs mea. Scd̓ꝫ eſt pͥuilegiū diuine dilectiōis. Oſee 3ꝰ Diligit dn̄s filios iſrael in eo ſcꝫ ꝙ eis ml̓ta beneficia inducētia ad ſpecialem gr̄am p̄ſtabat. a qua qͥdem dilecti one gētiles olim erant excluſi. Ephe. ¶ Alienati a veri tate dei ꝓpter ignorātiam que eſt in illis. Et ideo dicit. Et non dilectam meam ſcꝫ gentilitateꝫ vocabo dilectam meam. Ephe. 2. Uos q̄ aliquādo eratis longe facti eſtis ꝓpe in ſanguine xp̄i. ſupra. 5. Cū inimici eſſemus recō ciliati ſumus deo in morte filij eius. Tertiū eſt libertas a peccato originali q̄ iudeis in circūciſione cōferebat̉. yſa. 14. Miſerebitur dn̄s Iacob. Sed huius miſeratiōis gē tiles nō erāt ꝑticipes. Eze. 16 Quādo natus es in die or tus tui nō eſt preſciſus vnbilicus tuus. Et infra Nō pe ꝑcit ſuꝑ te oculus meus vt facerem vnū de his miſertus ſuꝫ tui. Sꝫ poſtea ꝑ xp̄m ſunt miẜicordiā cōſecuti. Ideo ſeqͥtur Et nō miẜicordiā conſecutā miẜicodriā cōſecutā. Tit̓. 3º Scd̓uꝫ ſuā miẜicordiā ſaluos nos fecit. Hec autē auctoritas habet̉ oſee 2. ſcd̓ꝫ. lxx. loco cuius littera nr̄a habet. Miſerebor eius qͥ fuit abſqꝫ miẜicordia. ⁊ dicā nō popl̓o meo popl̓us meus es tu. ¶ Deinde cū dicit. Et e rit in loco ⁊c. inducit aliam auctoritatem q̄ habet̉ oſee. 1. In qua eis re ꝓmittitur dignitas filioꝝ dei de qͣ iud̓i glo riabantur ꝓpter id quod dicitur yſa. i. Filios enutriui et exaltaui ip̄i autem ſpreuerūt me. Et deū. 33º Nōne ip̄e ē pater tuus? Gentiles aūt non ſolum dicebant̉ filij quod ꝑtinet ad eos qui ex amore deo ſeruiunt et ſpū dei agunt̉ vt. sͣ. 8 dictū eſt. ſed nec etiaꝫ digni erāt vt populi dei di cerentur quod ꝑtinere poterat etiam ad eos qͥ ſpiritū ſer uitutis acceperāt in timore Unde dicit. Et erit in loco. i. in iudea vbi dictum eſt eis. ſcꝫ gentilibus a iudeis quaſi ex perſona dei loquētibus. Non plebs mea vos. qꝛ non reputabant eos populū dei ibi id eſt etiam apud iudeos credētes vocabuntur filij dei Ul̓ in loco id eſt toto mū do in quo cōuertentur ſicut ꝓſeliti quos iudei faciebant qui ſuis locis derelictis in iudeam ꝑgebant. hoc aūt nō ita futurū eſſe in his qui ad xp̄m cōuertendi erāt on̄ditur
Sopho. 2. Adorabunt euꝫ viri de loco ſuo. Unicuiqꝫ et go in loco ſuo habitanti vbi dictum eſt eis olim ex diuina ſentētia non plebs mea vos. ibi vocabuntur filij dei ꝑ di uinaꝫ adoptionē. Io. i. Dedit eis poteſtatem filios dei fi eri his qui credunt in nomine eius. ¶ Deinde cum dicit Eſa. auteꝫ clamat ⁊cͣ. probat ꝓpoſitum ꝙͣtum ad iudeos ꝑ auctoritatem yſa. Et ponit duas auctoritates. quarum prima videtur pertinere ad omnes credentes ex iudeis. ſcd̓a ſpecialiter ad apl̓os ibi. Et ſicut predixit ⁊cͣ. Dicit ergo primo. dictum eſt ꝑ oſee pro gētilibus yſaias auteꝫ clamat id eſt aꝑte loquitur ꝓ cōuerſtone iſrael. 58. Cla ma ne ceſſes quaſi tuba exalta vocem tuam. In hac auteꝫ prima auctoritate primo ponit paucitatē cōuerſoꝝ dicēs Si fuerit numerus filioꝝ iſrael quaſi arena maris id ē in numerabiles pre multitudine gentium. Gen̄. 22. Multi plicabo ſemē tuū velut arenā marꝭ ⁊cͣ. 3. reg. 4. Iuda ⁊ iſrael innumerabiles qͣſi arena maris. Reliquie ſalue fi ent id eſt non omnes nec maior pars ſed aliqͥ pauci qͥ re linquūtur ex excidio aliorū. Michee. 7. Factus ſuꝫ ſicut qui colligit in autūno racemos vindemie Infra. 11. Reli quie ſcd̓m electionē gratie ſalue facte ſunt. ſcd̓o ibi. Uer bum enim cōſumans ⁊c. aſſignat cauſam ſalutis ⁊ primo ponit efficatiam euāgelici verbi dicēs. Uerbum enim cō lūmans et abbreuians in eqͥtate. Ubi notatur duplex effi catia euangelici verbi. prima eſt qꝛ eſt cōſumans id eſt ꝑ ficiens. vt enim dicitur hebre. 7. Nihil ad ꝑfectuꝫ addu xit lex. Dn̄s autē dicit ma. 5. Nō veni ſoluere legem ſed adimplere. tum qꝛ figuris legis veritatē adhibuit. tū qͥa precepta legis moralia debito modo expoſuit et occaſio nes trāſgrediendi abſtulit et etiam eis conſilia ꝑfectiōis adiunxit. Vnde et iuueni diuiti ma. 19. qui omnia māda ta legis ẜuauerat dixit Unū tibi deeſt. ſi vis ꝑfectus eſſe vade et vende omnia q̄ habes ⁊cͣ. Et ꝓpter hoc diſcipu lis ſuis dicebat ma. 5. Eſtote perfecti ſicut ⁊ pater veſter œeleſtis ꝑfectus eſt. Scd̓a efficatia eſt abbreuiandi et hec cōuenienter prime adiungitur. quia ꝙͣto aliqd̓ verbū eſt magis ꝑfectum. tanto eſt altius et ꝑ conſequens magis ſimplex et breue. Eſt autem verbum euangelij abbreui ans verba legis quia omnia ſacrificia figuralia legis in vno vero ſacrificio comp̄hendit. quo xp̄s obtulit ſeipſum ꝓ nobis hoſtiam. vt dicit̉ ephe. 5. Omnia vero precepta legis moralia in duobus preceptis caritatis concludit. Ma. 22. In his duobus mādatis vniuerſa lex pendet et ꝓph̓e. Unde dicit. Abbreuiās in eqͥtate. Vel quia nihil eſt pretermiſſū de ml̓titudine figurariū et p̄ceptoꝝ legꝭ quin ſub breuiate euangelij cōprehēderet̉. Ul̓ quia nihil ipſoꝝ remanet obſeruandum qd̓ eſt equum ẜm dictamen rationis naturalis. psͣ. Oīa mādata tua eqͥtas. ſubaudiē dum eſt aūt erit. vt ſit ſenſus verbuꝫ euangelij erit abbre uiās et cōſumans in eqͥtate. Scd̓o cū dicit. Quia verbū ⁊cͣ. aſſignat rationem p̄dicte efficatie dicens: Quia dn̄s ſuper terram exiſtens id eſt in terris tanꝙͣ homo inhabi tans. ſcd̓m illud bar̄. 3. Poſt hec in terris viſus eſt ⁊cͣ. Faciet verbum breuiatum. Perfectius enim debet eſſe verbū et maioris virtutis ꝙ ip̄e dn̄s deus carnem indu tus loquutus eſt ꝑ ſemetip̄m ꝙͣ verba que loquutus eſt per ꝓph̓as. ẜm illd̓ heb̓. i. Multipparie multiſqꝫ modis olim deus loquēs patribus in ꝓ ph̓is ⁊c. Uel aliter. qͥa dn̄s ſcꝫ deus pater faciet ſuꝑ terram verbū breuiatū id ē in carnatum qꝛ filius dei exinaniuit ſemetip̄m formā ẜui accipiēs. Dicitur aūt exinanitum vel breuiatum non qꝛ aliquid ſubtractum ſit plenitudini vel magnitudini diui nitatis ipſius. ſed quia noſtram exilititatem et paruitatē ſuſcepit. Habet̉ aūt hec auctoritas. yſa. 10. vbi ẜm lr̄am nr̄am ſic dicit̉. Si fuerit ppl̓us tuꝰ iſrl̓ qͣſi arena marꝭ reli qͥe ꝯuertēt̉ ex eo Cōſumato abbreuiata inūdabit iuſticiā.

Ad omanos
Cōſumationem em̄ ⁊ abbreuationē dn̄s deus exercituuꝫ faciet in medio oīs terre. ¶ Detn̄de cū dicit. Et ſicut pre dixit yſa. ⁊cͣ. inducit auctoritatē pertinenteꝫ ſpe cialiter ad apl̓os dicens. Et ſicut p̄dixit yſa. 1. Niſi dn̄s ſabaoth id eſt exercituum vel virtutū reliquiſſet nobis ſcꝫ ex ſua miſericordia ſemē id eſt verbuꝫ euāgelij. Ul̓ ſemen id eſt xp̄m. Gal̓. 3º Et ſemini tuo qͥ eſt xp̄s. vel ſemen id eſt apo ſtolos. yſa. 6º Semen ſanctū erit id qd̓ ſteterit in ea Si cuti ſodoma facti eſſemus ⁊ ſicut gomorra ſimiles fūiſſe mꝰ. Grauius em̄ fuit peccatū iudeoꝝ ꝙͣ ſodomoꝝ. Tren̄ 4Maior effecta eſt iniqͥtas popl̓i mei peccato ſodomo rum. Et eze. 16. Nō fecit ſodoma ip̄a ⁊ filie eius ſicut feci ſti tu ⁊ filie tue. Et ideo ꝙ iudei nō ſunt totaliter extermi nati ſicut ſodomite eſt diuine miẜicordie imputandum. Tren̄. 3º Miẜicordie dn̄i qꝛ nō ſumus cōſumpti. ¶ De inde cū dicit. Quid ergo dicemus. Infert cōcluſionē ex dictis. et primo ꝙͣtum ad gentes. ſcd̓o quātuꝫ ad iudeos ibi. Iſrael vero ⁊cͣ. Circa primū duo facit: primo conclu dit qd̓ intēdit dicēs. Quid ergo dicemꝰ ex cōſideratione p̄dictoꝝ. Hoc inꝙͣ ꝙ gentes apprehēderunt id eſt conſe quute ſunt iuſtitiam ſcꝫ qͣ vocātur filij. 1. corī. 6. Et hoc quidem fuiſtis ſed iuſtificati eſtis. Et hoc quidē ex voca tione diuine electionis nō ex meritis qd̓ patet per hoc qd̓ dicit. Que nō ſectabant̉ iuſtitiam ẜm illud ephe. 2. Era tis in illo temꝑe ſine xp̄o alienati a cōunerſatione iſrael. ſcd̓o exponit qd̓ dixerat iuſtitiā autē que ex fide eſt nō eā q̄ in oꝑibus conſiſtit. Nō enim ad hoc gentes cōuerſe ſūt vt iuſticiā legalem obſeruent. ſed vt iuſtificentur ꝑ xp̄i fi dem ſupra 2 Iuſticia auteꝫ dei ꝑ fidem ieſu xp̄i. ¶ Dein de cū dicit. Iſrael vero ⁊cͣ. Inducit cōcluſionē ꝙͣtum ad iudeos. Et primo cōcludit qd̓ intēdit dicens. Iſrael ve ro id eſt popl̓us iudeoꝝ. ſectando legē iuſticie in legē iu ſticie nō ꝑuenit. Dicitur lex iuſticie lex ſpūs vite per quā hoīes iuſtificantur ad quaꝫ iudeoꝝ popl̓us non peruenit quā tamen ſectabatur obẜuando vmbram huius ſpūalis legis q̄ cōſiſtit in obſeruatiōibꝰ legalibus. heb̓. 10. Um bram habēs lex futuroꝝ bonorum. Ul̓ ſectando legē iu ſticie id eſt legem moyſi q̄ eſt lex iuſticie ſi ſit bene intelle cta qꝛ docet iuſticiam. Uel dicitur lex iuſticie quia facit homines iuſtos non vere. ſed exterius duꝫ peccata vitā tur non ex amore ſed timore pene quā lex infligebat. yſa. 51. Audi te me qui ſeqͥ mini qd̓ iuſtū eſt et queritis dn̄m. Et in eodem. Audite me qui ſcitis iuſtum popl̓us meus lex mea in cordibus eoꝝ. Scd̓o aſſignat cauſā dicēs qua re ſcꝫ dum fectarentur legem ad legē iuſticie non ꝑuene runt. quia ſcꝫ non per debitam viam ſectabantur. Et hoc eſt quod ſubdit. Quia non ex fide ſcꝫ xp̄i querebant iu ſtificari. ſed qͣſi ex oꝑibus legis. Seq̄bantur em̄ figuram et repudiauerunt veritatē. sͣ. 3º Ex oꝑibus legis non iu ſtificabitur omnis caro corā illo. Tertio manifeſtat cau ſam ꝓpoſitam. et primo ꝓponit manifeſtationeꝫ dicens. Offenderunt enim in lapidē offenſionis id eſt ad xp̄m qͥ aſſimilatur lapidi offenſionis. in hoc ꝙ ſicut lapis in quē offendit non cauetur ꝓpter ſuam ꝑuitateꝫ ita iudei vidē tes xp̄m in firmitate nr̄a contentū non cauerūt in eū offē dere. yſa. 53º Quaſi abſcōditus vultus eiꝰ. et deſpectus vnde nō reputauimus eū. Iere. 13. Anteꝙͣ offendāt pe des veſtri ad montes caliginoſos id eſt ad xp̄m et eius a poſtolos qͥ dicuntur montes caliginoſi ꝓpter hoc ꝙ eoꝝ dignitas et magnitudo latebat. ſcd̓o ad hoc īducit aucto ritatem dicēs. Sicut ſcriptum eſt ſcꝫ in. yſa. Cōponit au tem apl̓us verba yſa. in diuerſis locis ſcripta. Nam yſa. 28. dicitur. Ecce ego mittam in fundamentis ſyon lapi dem: Lapidem angularem ꝓbatum precioſum in funda mento fundatum. Qui crediderit non feſtinet. Et hinc ſumitur principium auctoritatis. Ecce ponaꝫ in ſyon lapidem ſcꝫ quaſi fundamentū in quo deſignatur ꝙ xp̄s di uina ordinatione cōſtitutus erat eccleſie fundamentum. I. corī. 3. Fundamentū aliud nemo poteſt ponere preter id quod poſitū eſt qd̓ eſt xp̄us ieſus. Legitur etiā yſa. 3º In lapidem autem offenſionis et petrā ſcandali duabus domibus iſrael. Et hinc ſumitur mediū auctoritatis quo dicit. Lapidem offenſionis et petram ſcandali vt offēſio referatur ad ignorantiā. quia vt dicit̉.i. corī. 2. Si cogno uiſſent nunꝙͣ dn̄m glorie crucifixiſſent Scandalum autē referendum eſt ad impactionem et caſum quo per infide litatem ceciderunt xp̄m et eius apl̓os ꝑſequētes.ī. cor. 1 Nos predicamus xp̄m crucifixum iudeis qͥdem ſcandalū Luc. 2º Ecce hic poſitus eſt in ruinam ⁊cͣ. Finis autem auctoritatis ſumitur exo. 28 capitulo. Qui crediderit nō feſtinet. loco cuiꝰ hic dicitur. Omnis qui credit in eū non confundetur. qꝛ ſcꝫ conſequet̉ mercedem ab eo. ecc. 2º Qui timetis deum credite illi et nō euacuabitur mer ces veſtra. Ponit autem apl̓us hec verba ẜm lr̄am. 70. Et ad hunc ſenſuꝫ pertinet qd̓ ī lr̄a noſtra dicitur. Qui crediderit nō feſtinet. Ille enim feſtinare videtur qui de luſum ſe reputat. qꝛ cito nō adpiſcitur qd̓ ſperabat. Incipit decimū capitulū. Ratres voluntas quidem cordis mei et obſecratio ad deum ſit ꝓ illis in ſalutem. Teſtimoniū eniꝫ ꝑhibeo illis: ꝙ emulationem quidē dei ha bent: ſꝫ non ſcd̓m ſcientiam. Ignorātes eniꝫ iuſticiam dei et ſuam querentes ſtatuere: iu ſticie dei non ſunt ſubiecti. Finis enim legꝭ xp̄s ad iuſticiam omni credēti. Moyſes em̄ ſcripſit. quoniam iuſticiā q̄ ex lege eſt qui fe cerit homo viuet in ea. Que autē ex fide eſt iuſticia ſic dicit. Ne dexeris in corde tuo. qͥs aſcendit in celum. id eſt xp̄m deducere. aut quis deſcendet in abyſſū. hoc eſt xp̄m a mor tuis reuocare. Sed qͥd dicit ſcriptura? Pro pe eſt verbum in ore tuo hoc eſt verbum fi dei quod predicamus. quia ſi confitearis in ore tuo dn̄m ieſum: et in corde tuo credide ris ꝙ deus illuꝫ ſuſcitauit a mortuis ſaluus eris. Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit quomodo per electioneꝫ gra tie dei gentiles ſunt ad fidem vocati et etiam aliqui ex iu deis de maiori parte popl̓i iudaici offēdentibus et ſcāda lizatis. hic agit ſpecialiter de caſu iudeorū. Et circa hoc tria facit. Primo manifeſtat cauſaꝫ caſus eoꝝ quā et. sͣ. tetigerat. exqua on̄ditur caſus eoꝝ eſſe miſerandus. ſcd̓o oſtendit caſum eorum non eſſe vniuerſalem. η1. cap̄. ibi. Dico ergo nunquid ⁊c̄. tertio oſtendit caſum eoꝝ nō eſſe inutilem neqꝫ irreꝑabilem ibi. Dico ergo nunquid ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo on̄dit caſum eorum eſſe miſerandū ex ſua cauſa. 2º oſtendit ꝙ non eſt totaliter ex cuſabils ibi Sed dico nūquid nō audierūt ⁊cͣ. Circa pri mum duo fycit. Primo on̄dit ſe ad iudeos habere miſera tionis affectuꝫ. ſcd̓o on̄dit cauſam miſerationis ibi. Te ſtimonium enim illis ꝑhibeo ⁊cͣ. Dicit ergo primo. dictū eſt ꝙ iudei in legem iuſticie nō ꝑuenerunt ꝓpter hoc ꝙ offenderuntin lapidem offenſionis. nec tn̄ contra eos in dignor ſed eorum miſereor. Et ideo dico vobis o fratres qui conuerſi eſtis tam ex gentibus ꝙͣ ex iudeis mat. 23ª

X. ca
Omnes vos fratres eſtis. Voluntas quidem cordis mei id eſt ex intimo cordis affectu procedens ē ad ſalutē eoꝝ vt ſcꝫ ip̄i ſaluentur ſicut et ego ſaluatꝰ ſum..i. corī. 7. Uo lo omnes hoīes eſſe ſicut meip̄m. act. 26 Opto apud de um oēs qui audiūt tales fieri qualis et ego ſuꝫ. Et ī hoc deo cōformabatur qui vt dicitur..j. thi. 2. Uult oēs ho mines ſaluos fieri. Nec ſola volūtas eſt in ſalutē eoꝝ. ſed etiā volūtas effectus. vnde ſubdit. Et obſecratio ſcꝫ mea ſit ad deum pro illis in ſalutē.1. reg. 12. Abſit a me hoc pctm̄ in dn̄o vt ceſſem orare pro vobis. Iac. vltīo. Ora te pro inuicē vt ſaluemini. Et ex hoc patet ꝙ oranduꝫ eſt. infidelibus vt ſaluētur qꝛ et ip̄a fides eſt donū dei. Eph̓. 2º Gratia ſaluati eſtis per fidem et non ex vobis. dei eniꝫ donum eſt. ¶ Deind cum dicit. Teſtimoniū em̄ ⁊c. Aſ ſignat cauſam ſue miẜationis. qꝛ ſcꝫ non ex certa malitia ſed ex ignorantia peccabāt. Et circa hoc tria facit. primo enim ꝓponit eorum ignorantiā. ſcd̓o oſtendit quid igno rabant ibi. Ignorātes enim dei ⁊cͣ. tertio oſtendit verita tem eoꝝ que ignorabant ibi. Moyſes em̄ dicit. ¶ Dicit ergo primo. Io ſalutē eoꝝ volo et ꝓpter hoc oro miẜtus eorum quia teſtimoniuꝫ ꝑhibeo de illis ꝙ emulationē qͥ dem dei habent ſcꝫ quia zelo dei xp̄m et eius mēbra per ſequūtur. Io. 16º Venit hora in qua oīs qui īterficit vos arbitretur obſequiū ſe preſtare deo Et huius rei teſtis eſ ſe poterat qꝛ et ipſe aliqn̄ fuerat in ſimili cauſa. Phil̓. 3 Scd̓m emulationē perſecutus ſum eccleſiam dei. ſed nō ſtd̓m ſciētiam. qꝛ ſcꝫ eoꝝ zelus ꝑ rectam ſcientiā nō ordi natur dū ignorant veritatem Eſa. 5º Propterea captiuꝰ ductus eſt popl̓us meus qꝛ nō habuit ſciētiaꝫ.1. corī. 14 Si quis aūt ignorat ignorabit̉. ¶ Deinde cū dicit. Igno rantes enim ⁊cͣ. oſtendit cuius rei ſciētiam nō haberent. Et primo ꝓponit qd̓ intendit. ſcd̓o manifeſtat ꝓpoſitum ibi. Finis em̄ legis xp̄s ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Recte di co ꝙ non ſcd̓m ſcientiā. ignorātes enim dei iuſticiam. ſcꝫ qua deus per fidem iuſtificat.sͣ. tertio iuſticia autem dei per fidem ieſu xp̄i. Et querētes ſtatuere id eſt firmare ſuā ſcꝫ iuſticiā que cōſiſtit in operibus legis que ſcd̓m eorum opinionē non expectabat aliquid a deo: ſed ſoluꝫ ex arbi trio operantium erat. Et ideo dicit eorum eſſe iuſticiā qͣ ſi humanam et non diuinā. ſcd̓m illud. sͣ. 4º Si abraam ex operibus legis iuſtificatus eſt habet gloriam. ſcꝫ apud homines ſed nō apud deum. ¶ Iuſticie em̄ dei nō ſunt ſubiecti id eſt nolunt ſubijci xp̄o ꝑ cuius fidem iuſtifican tur hores a deo. psͣ. Nonne deo ſubiecta erit anima mea sͣ. 3º. Vt ſubditus fiat oīs mūdus deo. Exo. 10. vſqꝫ quo non vis ſubijci mihi? ¶ Deind̓ cū dicit. Finis legis xp̄s ⁊cͣ. manifeſtat qd̓ dixerat ſcꝫ eos dei iuſticiam ignorare ⁊ ꝙ ei ſubijci nolūt cum tn̄ iuſticiam legalē ſtatuere velint Circa qd̓ conſiderandum eſt ꝙ ſicut etiam ph̓i dicunt in tentio cuiuſlibet legiſlatoris eſt facere hoīes iuſtos. vn̄ multomgais lex vetus hoībus diuinitus data ordinabat̉ ad faciendū hoīes iuſtos. Hanc tamē iuſtitiā lex ꝑſemet ip̄aꝫ facere nō poterat. quia neminem ad ꝑfectum addu xit lex. vt dicitur Hel. 7ª Sed ordinat hoīes in xp̄ꝫ quē p̄mittebat et p̄ſigurabat. Gal̓. 3º Lex pedagogus noſter fuit in xp̄o vt ex fide iuſtificemur et hoc eſt qd̓ dicit. Xp̄s eniꝫ eſt finis legis ad quē ſcꝫ tota lex ordinatur. psͣ. Oīs cōſumatiōis vidi finem. Finis inꝙͣ ad iuſtitiam vt ſcꝫ ho mines per xp̄m iuſticiam cōſequātur quaꝫ lex intendebat ſupra octauo. Qd̓ impoſſibile erat legi mittens deꝰ filiū dānauit peccatū in carne vt iuſtificatio legis impleretur in nobis. Et hoc dico omni credenti quia ꝑ fidē ſuos iuſti ficat. Io. 1 Dedit eis poteſtatem filios dei fieri his qͥ cte dūt in nomine eiꝰ. ¶ Deinde cum dicit Moyſes eniꝫ ⁊cͣ probat veritatē eoꝝ que iudei ignorabāt ſcꝫ ꝙ iuſticia d̓i ſit ꝑfectior ꝙͣ iuſticia legis. Et hoc auctoritate ip̄ius moyſi veteris legiſlatoris. primo ergo ꝑ eius verba on̄dit cō ditionē iuſticie legalis. ſcd̓o conditionē inſticie fidei ibi. Que aūt ex fide eſt ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Recte diſtinxi iuſticiā hūanā a iuſticia dei. Moyſes em̄ ſcripſit. Leuit̓. 18 Quoniā hō qͥ fecerit iuſticiā q̄ ex lege ē viuet ī ea. vbi ſic lr̄a noſtra habet Cuſtodite leges meas atqꝫ iudicia q̄ faciens homo viuet in eis. Et eze. 20 Iudicia mea ꝓiece runt que faciens homo viuet in eis. qꝛ ſcꝫ hoc cōmodita tis cōſeq̄batur hō ꝑ legis obẜuantiā ne occideret̉ tanꝙͣ le gis tranſgreſſor. heb̓. 10 Irritam quis faciēs legē moyſi abſqꝫ vlla miẜicordia moriet̉. leui. 20 Qui maledixerit patri vel matri morte moriat̉ et ſic de alijs. Poſſumꝰ vl terius dicere ꝙ per legis obẜuationem homo ordinatur in vita pn̄ti. ꝓmittebat enim lex tēporalia bona et quedā mādabat q̄ ad ordinationē carnalis vite ꝑtinebāt. heb̓. 9 Iuſticijs carnis vſqꝫ ad tēpus correctionis īpoſitis. Sꝫ cōtra videtur eſſe qd̓ dn̄s dicit. math̓. 19 Querēti qͥd bo ni faciam vt habeā vitā eternam. Rn̄dit. Si vis ad vitā ingredi ſerua mādata. Vnde ⁊ ſupra. 5º ſuꝑ illd̓ Lex au tem ſubintrauit. dicit q̄dam glo. Iuſticia legis ſuo tēpo re cuſtodita non ſolum bona tēporalia ſed ⁊ vltā confere bat eternā. ſed hec intelligenda ſunt ẜm ſpūalem ſenſum legis qͥ pertinet ad fidem xp̄i. Sed qd̓ hic dicitur refert ad exteriorem legis ſenſum: ſcd̓m quē lex de vita eterna mentionē non faciebat. ¶ Detn̄de cū dicit. Que aūt ex fi de eſt iuſticia ⁊cͣ. Inducit auctoritatem moyſi de iuſticia fidei. Et primo moyſes on̄dit certitudinem fidei q̄ debet eſſe in corde hoīs. ſcd̓o fidei effectū ibi. Sed qͥd dicit ſcri ptura ⁊cͣ. Dicit ergo primo nō ſoluꝫ loqͥtur moyſes de iu ſticia legis ſed etiā ip̄e ſic dicit de iuſticia que eſt ex fide. ¶ Que aūt ex fide eſt iuſticia ſic dicit id eſt ſic loquitur in corde hoīs. Ne dixeris in corde tuo ſcꝫ dubitādo. Quis aſcendit in celum. quaſi hoc impoſſibile reputans. ſicut ⁊ ꝓuer. z0 queritur. Quis aſcendit in celum atqꝫ deſcēdit quia ſcꝫ hoc tenere qͣſi impoſſibile eſt deducere xp̄m a ce lo id eſt aſſerere ꝙ xp̄s non ſit in celo cōtra id qd̓ dicitur: Io. 3º Nemo aſcendit in celum niſi qͥ deſcendit de celo fi lius hoīs qͥ eſt in celo. Eph̓. 4 Qui deſcendit ip̄e eſt ⁊ qͦ aſcēdit ſuꝑ omnes celos. Aut etiā ne dixeris qͥs deſcēdit in abiſſuꝫ.i. in īfernū qͣſi reputās hoc eſſe īpoſſibile. hoc em̄ negare ē reuocare xp̄m ex mortuis ſcꝫ negare eū nō eſ ſe mortuū Ip̄e em̄ moriens in abiſſum deſcēdit. Ecc. 24 Penetrabo inferiores ꝑtes terre. Et ẜm hoc ꝓhibet du bitari de duobꝰ articulis fidei xp̄i ſcꝫ de eiꝰ aſcēſione ⁊ de eiꝰ morte et deſcēſu ad inferiores. quoꝝ primū ꝑtinet ad maximā xp̄i exaltationē. ſecūdū ad maximā eiꝰ humilia tionē. Pōt aūt ⁊ aliter expōi vt dicat̉ nob̓ certitudo duo rū articuloꝝ. primo qͥdeꝫ incarnatiōis qͣ de celis ad terrā deſcendit vt ſit ſenſus Ne dixeris in corde tuo qͥs aſcēdit in celum ⁊ exponit̉ ſupplendo.i. xp̄m deducere. qͣſi dicat Quis aſcendit in celū ad deducēdum xp̄m ad nos qd̓ qͦ deꝫ nō fuit neceſſariū qꝛ ip̄e ꝓpria virtute deſcēdit. ſcd̓o aūt reſurrectiōis cū ſubdit. Aut etiā ne dixeris qͥs deſcē dit in abiſſum? et ſupplendo addit̉. Hoc eſt xp̄m ex mor tuis reuocare. Quaſi dicat. Illuc deſcēdit vt inde poſſet xp̄m reuocare ſicut ex ꝑſona inſipiētiū dicit̉. Sap̄. 2 Nō ē qͦ agnitꝰ ſit reuerſus ab inferis. Et h̓ ſenſus cōgruit ver bis moyſi. dicit̉ em̄ deū. z0 ſcd̓m lr̄am nr̄aꝫ Mādatum qd̓ ego p̄cipio tibi hodie nō ſupra te ē neqꝫ ꝓcul poſitū neqꝫ in celo ſitū vt poſſis dicere. Quis nr̄m valet ad ce lum conſcendere vt deferat illud ad nos. Nec eſt incon ueniens ſi qd̓ moyſes dixit de mandato legis hoc apl̓us attribuit xp̄o qꝛ xp̄s eſt verbum dei in quo ſunt om̄ia dei mandata. Sic ergo intelligendum eſt qd̓ dixit. Quis aſ cendit in celuꝫ id eſt xp̄m deducere Ac ſi dicat. Quis po teſt in celum conſcendere vt verbum dei inde deferat ad
g

Ad Romanos
nos Et idē eſt dicēdum in alio qd̓ ſeqͥtur. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Sed qͥd dicit ſcriptura ⁊cͣ. on̄dit fructu fidei ꝑ eiuſ dem auctoritatē. Et primo ꝓponit auctoritateꝫ. ſecundo expoīt eā ibi. Hoc eſt verbū fidei ⁊c̄. tertio ꝓbat expoſiti onē eſſe cōueniētem ibi. Corde eniꝫ credit̉ ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Sed qͥd dicit ſcriptura? Hoc inꝙͣ Prope eſt ver bum in ore tuo et in corde tuo. Sic em̄ poſt p̄miſſa verba deutro. ſeqͥtur. Iuxta te eſt ſermo valde in ore tuo. Qua ſi dicat. nō ſolliciteris ꝙ tibi deſit verbū fidei iuſtificātis ꝓpter hoc ꝙ xp̄s eſt in celo ſcd̓m naturā diuinā aūt ꝙ de ſcendit in infernū ꝓpter mortē hūanitatis qꝛ ipſe deſcen dens de celo. et reſurgens ab inferis īpreſſit verbū fidei in ore tuo et in corde tuo. Und̓ qd̓ dicit Prope eſt poteſt referri ad hoc ꝙ verbū dei ſumus adepti ꝑ xp̄m incarna tum et reſurgentē heb̓. 2 Que cū initiū accepiſſet enar rari per dn̄m. Iere.1. Ecce dedi verba mea in ore tuo. Ul̓ ſcd̓m glo. ꝙ dicit ꝓpe referēdūt̉. eſt ad vtilitatē ſcd̓m qd̓ dicimus ꝓpe apud nos eſſe qd̓ nobis eſt comodū et vti le. Verbo em̄ dei cor noſtrū mūdat̉. Io. 15 Iam vos md̓i eſtis ꝓpter ſermonē quē locutus ſum vobis. Vel poteſt referri ad hoc ꝙ verba fidei ⁊ ſi ſint ſupra rationē. Ecc. 3º Plurima ſupra ſenſū hominis mōſtrata ſunt tibi. nō tn̄ ſunt ꝯtra rationem. quia veritas nō poteſt eſſe veritati cō traria. psͣ. Teſtimonia tua dn̄e credibilia fctā ſunt nimis ¶ Deinde cum dicit. Hoc eſt verbum ⁊cͣ. exponit auctori tatē p̄dictam. Et primo oſtēdit qd̓ ſit illud verbū de quo moyſes loqͥtur dicens Hoc eſt verbū fidei qd̓ predicamꝰ 2. thi. 4. Predica verbū. Iere. 23. Qui habet ſermonē meū loquat̉ ſermonē vere Scd̓o exponit quō hoc verbuꝫ eſt in ore per cōfeſſionē et in corde per fidem. Et hoc ē qd̓ ſubdit. ꝙ ſi cōfitearis in ore tuo dn̄m ieſum xp̄m ſcꝫ recō gnoſcens eum dn̄m ſubijciēdo ſibi tuum affectū ſcd̓m qd̓ dicitur..1. corī. 12. Nemo pōt dicere dn̄s ieſus niſi in ſpū ſancto. Et iterū Si credideris in corde tuo ſcꝫ fide forma ta que per dilectionem oꝑatur. vt dicit̉. Act. 2 Ꝙ deus excitauit illū a mortuis. psͣ. Tu aūt dn̄e miſerere mei ⁊ re ſuſcita me qꝛ vt dicitur. 2. corī. vltīo. Reſurrexit ex virtu te dei que eſt cōis ſibi et patri. Saluꝰ eris ſcꝫ ſalute eter na. de qua dicitur Eſa. 45 Saluatus eſt iſrael in dn̄o ſa lute eterna. Ꝙ aūt dicit. dn̄m ieſum ad miſterium incar nationis refertur. Ꝙ autē ſequitur xp̄m manifeſte ad re ſurrectionem refertur. de qͥbus duobꝰ articulis ſupra fece rat mentionem. Lectio ſecunda. Orde enim creditur ad iuſticiaꝫ ore autem confeſſio ſit ad ſalutem. Di cit eniꝫ ſcriptura Omnis qui credit in illum non confundetur. Non enim eſt di ſtinctio iudei et greci. Nam idē dn̄s omīuꝫ: diues in omnes qui inuocant illum. Omnis enim quicūqꝫ inuocauerit nomē domini ſal uus erit. Quomodo ergo inuocabūt in quē non crediderunt? Quomodo autē audient ſine predicāte? Quomodo vero p̄dicabunt niſi mittantur ſicut ſcriptum eſt. Quā ſpeci oſi pedes euāgelizantiū pacem. euangelizā tiuꝫ bona Sed non omnes obediunt euāge lio Eſaias enim dicit dn̄e quis credidit au ditui noſtro Ergo fides ex auditu: auditus autem per verbum chriſti. Premiſerat apl̓us exponendo verbū moyſi ꝙ confeſſio
oris et ſides cordis oꝑantur ſalutē. ꝓponēs hoc cauſa ex empli in duobus articulis. hic ꝓbat qd̓ dixerat in vniuer ſali. Et circa hoc tria facit. primo oſtēdit ꝙ ꝑ fidem et cō feſſionem homo cōſequitur ſalutem. ſcd̓o ponit ſalutis or dinē ibi. Quomodo ergo inuocabūt ⁊c̄. tertio infert quā dā cōcluſionē ex dictis ibi. Ergo fides ex auditu ⁊c̄. Cir ca primum tria facit. primo ꝓponit qd̓ intendit dicens. Recte dico ꝙ ſi cōfitearis ore et credas corde ſaluꝰ eris Corde enim creditur ab hoīe ad iuſticiā id ē ad hoc vt iu ſticiā per fidem cōſequātur ſupra. 5º Iuſtificati igitur ex fi de. Signāter aūt dicit. Corde creditur id ē volūtate. Nā cetera que ad exteriorē dei cultū ꝑtinent pōt homo nolēs ſed credere non poteſt niſi volēs. Intellectus eniꝫ credē tis nō determinat̉ ad aſſentiēdum veritati ex neceſſitate ratioīs ſicut intellectꝰ ſciētis. ſed ex volūtate. et id̓o ſcire nō ꝑtinet ad iuſtitiā hoīs que eſt in voluntate ſed crede re. gen̄. 15 Credidit abraam deo et reputatū eſt illi ad iu ſticiam Poſtꝙͣ aūt homo eſt iuſtificatus per fidē oportet ꝙ eiꝰ fides ꝑ dilectionem oꝑetur ad cōſequēdam ſaluteꝫ Unde ſubdit. Ore aūt cōfeſſio ſit ad ſalutē ſcꝫ eternā con ſequendā. Eſa. 51º Salus aūt mea in ſempiternum erit. Eſt autem triplex confeſſio neceſſaria ad ſalutē: primo qͥ dem confeſſio ꝓprie iniquitatis. ſcd̓m illud. psͣ. Dixi cō fitebor aduerſum me iniuſticiā meam domino. que eſt cō feſſio penitētis. ſcd̓a cōfeſſio eſt ꝑ quā hō cōfitet̉ dei boni tateꝫ miẜicorditer beneficia p̄ſtatis. psͣ. Cōfitemini dn̄o qm̄ bonus. Et hec eſt ꝯfeſſio gr̄as agētis. Tertia eſt cō feſſio diuine veritatꝭ. Ma. 10 OOmnis qͥ cōfitebitur me co ram hominibus cōfitebor et ego eum corā patre. Et hec cōfeſſio eſt credētis de qua nunc apl̓us loqͥtur. Hec autē eſt neceſſaria ad ſaluteꝫ pro loco et tēpore qn̄ ſcꝫ expoſcit fides alicuius ſcꝫ a ꝑſecutore fidei vel quando ꝑiclitatur fides aliena. ſicut p̄cipue prelati debent predicare fidem ſubditis ſuis. Et ideo baptizati liniuntur criſmate in frō te ſigno crucis vt ipſuꝫ crucifixum cōfiteri non erubeſcāt ſupra. 1º Non enim erubeſco euangelium. Ita eſt autem et de oībus virtutum actibus qͥ pro loco et tēpore ſunt ne ceſſarij ad ſalutem. Nam precepta affirmatiua que de eis dant̉ obligāt ſemꝑ. ſed nō ad ſemper. Scd̓o ibi Dicit em̄ ſcriptura ⁊c̄. ꝓbat per auctoritate dicēs. dicit em̄ ſcriptu ra ſcꝫ. Eſa. 28. Oīs qui credit in illum fide non cōfunde tur ſcꝫ deficiens a ſalute. ecc. 2º Qui timetis dn̄m credi te illi et non euacuabitur merces veſtra. Lr̄a vero noſtra habet qui crediderit non feſtinet vt ſupra dictū ē. ¶ Ter tio ibi. Nō em̄ ē diſtīctio ⁊cͣ. ꝓbat hoc eſſe vniuerſaliter intelligēdum cū eſayas indeffinite hoc ꝓferat. Et primo ꝓponit qd̓ intendit dicens. Ideo dictū eſt Omnis qͥ cre dit ⁊cͣ. Nō enim eſt diſtinctio quātum ad hoc iudei ⁊ gre ci. Col̓. 3º Ubi nō eſt gentilis et iudeus circūciſio et pre puciuꝫ ⁊cͣ. ſcd̓o ꝓbat per rationē que duplici medio inni titur. quorū primū tangit dicens. Nan idem dn̄s omniū ſupra. 3º An iudeorum deus tantū? Nonne et gentiū. psͣ Rex oīs terre deus. Et ideo ad ip̄m ꝑtinet ꝓuidere oīm ſaluti. Scd̓m mediū tangit dicens. Diues in omnes: qui inuocant illum. Si enim nō eſſet tantē bonitatis ꝙ ſuffi ceret ad ſatiſfactionem vtriuſqꝫ poſſet putari ꝙ non oībꝰ credentibus ꝓuideret. ſed diuitie bonitatis eius et miſe ricordie indeficiētes ſunt ſupra. 2ª An diuitias bonitatis eius contempnis. Eph̓. 2º Deus aūt qui diues eſt in mi ſericordia ⁊cͣ. Tertio ꝓbat ideꝫ per auctoritatē que habe tur Ioel̓. 2. Oīs quicūqꝫ inuocauerit nomen dn̄i ſaluus erit. Eſt autem inuocare. in ſe vocare per affectum et de uotum cultum. psͣ. Inuocauit me et ego exaudiam eum. ¶ Deinde cum dicit Quomodo ergo inuocabunt ⁊cͣ. po nit ordinem quo quis vocatur in ſalutem que eſt ex fide. Et circa hoc duo facit. primo on̄dit ꝙ ea que ſunt poſte

X. CA
riora in hoc ordine ſine prioribꝰ eſſe nō poſſunt. Secūdo on̄dit ꝙ poſitis pͥoribus nō eſt neceſſariū poſteriora poni. ibi. Sed nō om̄s euāgelio obediunt. Circa primū duo fa cit. Primo ponit ordinē eoꝝ que requirunt ad ſalutem. Scd̓o cōfirmat qd̓ ſuppoſuerat ꝑ auctoritatē ibi. Sicut ſcriptuꝫ eſt. Ponit aūt primo quiqꝫ per ordinē incipiens ab inuocatione ad quā ẜm auctoritatē ꝓph̓e ſequit̉ ſalus Dicit ergo. Qūo ergo inuocabūt in quē nō crediderunt. Quaſi dicat. Sine dubio inuocatio ſalutē facere nō pōt: niſi fide precedēte. Pertinet aūt inuocatio ad ꝯfeſſionem oris que ex fide cordis ꝓcedit. psͣ. Credidi ꝓpter quod locutus ſum. 2ᵉ. coꝝ. 4. Nos credimꝰ ꝓpter quod ⁊ loqͥ mur. Scd̓o a fide aſcendit vel ꝓcedit ad audituꝫ dicens Aut qūo credēt ei quē nō audierūt. Ille enim homo cre dere dicit̉ que ſibi ab alijs dicūtur que ip̄e nō videt. Io. 4. Iam nō ꝓpter tuā loquelā credimus. Ipſi enim audi uimus ⁊ ſcimus ⁊c. Eſt autē duplex auditꝰ. Vnus quidē interior quo quis audit a deo reuelāte. p̄ſ. Audiam quid loquat̉ in me dn̄s deus. Alius aūt auditus eſt quō aliqͥs audit ab hoīe exterius loquēte. Act. 10. Adhuc loquēte petro verba hec cecidit ſpūſſanctus ſuꝑ om̄es qui audie bant verbū. Primus aūt auditus nō cōmuniter pertinet ad om̄s: ſed ꝓprie ꝑtinet ad gratiā ꝓphīe que eſt gratia gratis data diſtincte aliquibꝰ ſed nō omībus ſcd̓m illud, iͤ. coꝝ. 12. Diuiſiones gratiaꝝ ſunt. Sed qꝛ tunc loquit̉ de deo quod indiſtincte ad om̄s pertinere pōt ſcd̓m illud quod ſupra dixit. nō em̄ eſt diſtinctio: iō relinquit̉ ꝙ hoc ſit intelligendū de ſcd̓o auditu. Et ideo ſubdit. Quomo do ergo audient ſine predicante. Auditus enim exterior eſt paſſio quedā audiētis q̄ abſqꝫ actione loquētis eſſe nō pōt. Un̄ ⁊ dn̄s mādauit diſcipulis. Mat. vltīo. Euntes in mundū vniuerſum p̄dicate euangeliū omni creature. Ea vero que fidei ſunt p̄dicatores a ſemetipſis nō habēt ſed a deo. Eſa. xxj. Que audiui a dn̄o deo exercituū ānū ciaui vobis. 1º. coꝝ. 11. Ego em̄ accepi a dn̄o qd̓ ⁊ tradidi vobis. Et id̓o. 4º. ſubdit Quomō vero p̄dicabūt niſi mitꝰ tantur. Quaſi dicat. Nō digne. Iere. 23. Nō mittebam eos ⁊ ipſi currebāt. Mittūtur aūt aliqui a dn̄o dupliciter Uno mō immediate ab ip̄o deo per inſpirationē internaꝫ Yſa. 48. Et nūc dn̄s deus miſit me ⁊ ſpūs eius. Huiꝰ au teꝫ miſſionis ſignū quādoqꝫ quidē eſt ſacre ſcripture auc toritas. Unde Iohānes baptiſta cū quereret̉ ab eo quis eſſet auctoritatē ꝓph̓e induxit dicens. Ego vox clamātiſ in deſerto: dirigite viā dn̄i. ſicut dixit yſa. ꝓph̓a. Vt legit̉ Io. i. Qn̄qꝫ aūt ſignū huius miſſionis eſt veritas que an nunciat̉. Unde ꝑ cōtrariuꝫ dicit̉ deutr. 18. Ꝙ hoc habe bit ſignū ꝙ in noīe domini ꝓph̓a p̄dixerit ⁊ non euenerit hoc dn̄s nō eſt loquutꝰ. Qn̄qꝫ vero ſignū huius miſſioīs eſt operatio miraculi. Vnde dicit̉ exo. 4. Ꝙ cum dixiſſet moyſes dn̄o nō credent mihi.ſ. illi ad quos mittor: domi nus dedit ei poteſtatē ſigna faciēdi. Nec tamē iſta duo vl̓ tima ſufficiēter demonſtrāt dei miſſionem. p̄ſertim cuꝫ a liquis annūciat aliquid cōtra fidem. Dicit̉ em̄ deutr. 13. Si ſurrexerit in medio tui ꝓphā ⁊ predixerit ſignuꝫ atqꝫ portentuꝫ ⁊ euenerit quod loquutꝰ eſt ⁊ dixerit tibi eamꝰ ⁊ ſequamur deos alienos nō audies verba illiꝰ. Alio mo do mittunt̉ aliqui deo mediāte auctoritate p̄latoꝝ qui ge runt vicē dei. 2º. coꝝ. 8. Miſimꝰ cuꝫ illo fratrē noſtrum cuius laus eſt in euāgelio ꝑ oēs eccleſias. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Sicut ſcriptū eſt. inducit auctoritatē ad hoc vltimū quod dixerat de miſſione p̄dicatoꝝ dicens. Sicut ſcrip tum eſt ⁊cͣ. Yſa. 52. Quā ſpecioſi pedes euāgelizantium pacem euāgelizātiuꝫ bona vbi littera noſtra ſic hꝫ. Quā pulcri ſupra mōtes pedes annūciantis bonū. Et ſimilit̓ habel̓. Nauꝫ primo. Ecce ſuper mōtes pedes euāgelizā tis ⁊ annūciātis pacē̓. In hijs autē verbis pͥmo ꝯmenda
tur predicatoꝝ ꝓceſſus cum dicit. Quā ſpecioſi pedes. qd̓ dupliciter pōt intelligi. Uno mō vt ꝑ pedes intelligā tur eoꝝ ꝓceſſus qꝛ.ſ. ordinate ꝓcedunt nō vſurpātes ſi bi p̄dicationis officiuꝫ. Cāt. 7. Quā pulcri ſunt greſſus tui in calciamētis filia principis. Alio mō poſſunt intelli gi ꝑ pedes affectus: qui rectitudinē habēt duꝫ nō intenti on laudis aut lucri verbū dei annūciant. ſed ꝓpter oīuꝫ ſalutem ⁊ dei gloriā. Eze. 1. Pedes eoꝝ pedes recti. Se cundo tangit p̄dicationis materiā: que quidē eſt duplex. Predicāt enim ea que ſunt vtilia ad vitā pn̄tem qd̓ deſig nat cum dicit. Euāgelizantiuꝫ pacem.ſ. triplicē. Primo quidē annūciant pacē quā xp̄ūs fecit inter hoīes ⁊ deum 2º. coꝝ. 5. Deus erat in xp̄o mundū reconcilians ſibi. Et poſuit in nobis verbū recōciliationis. ſupra. 5. Pacē ha beamꝰ per ih̓m xp̄m ad dn̄m. Scd̓o annūciant pacē habē daꝫ cū oībus homībus. infra. 12. Si fieri poteſt qd̓ ex vo bis eſt cū oībus homībus pacem habētes. Tertio annū ciant ea per que homo pōt habere pacē in ſemetipſo. psͣ. Pax multa diligētibus legē tuam dn̄e. Et ſub hijs tribꝰ continētur oīa que in hac vita ſunt vtilia ad ſalutē vel ꝙͣ tum ad deum vel ꝙͣtum ad ꝓximuꝫ. vel ꝙͣtum ad ſemer ip̄m. Predicant etiā ea q̄ ſperamus habere in alia vita. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Euāgelizantiū bona. Luc. 12. Su per oīa bona ſua conſtituet euꝫ. ¶ Deinde cū dicit. Sed nō omnes obediūt euāgelio ⁊cͣ. On̄dit ex prioribus non ſemper ſequi poſteriora. licet enim non poſſit eſſe ꝙ quis credat niſi audiat a predicāte nō tamē quicūqꝫ audit a p̄ dicante credit. ⁊ hoc eſt qd̓ ſubdit. Sed nō oēs obediunt euāgelio. 2. theẜ. 3. Non em̄ oīum eſt fides. Hoc autē di cit ideo vt on̄datur ꝙ verbum exterius loquentis nō eſt cauſa ſufficiens fidei: niſi cor hoīs attrahatur virtute dei loquētis. Io. 6. Omnis qui audiuit a patre meo ⁊ didi cit venit ad me. Et ſic ꝙ hoīes credūt nō eſt attribuendū tam p̄dicatoris induſtrie ꝙͣ diuine gratie. Per hoc etiaꝫ oſtendit̉ ꝙ om̄s increduli nō excuſātur a peccato. ſed illi qui audiunt ⁊ nō credūt. Io. 15. Si nō veniſſeꝫ ⁊ loquu tus eis nō fuiſſeꝫ peccatū nō haberent. Nūc autē excuſa tionem nō habent de peccato ſuo. Et hoc etiā magis con ſonat hijs que apl̓us poſterius dicet. Scd̓o ad hoc indu cit auctoritatē cum ſubdit. yſa. enim dicit. Dn̄e quis cre didit auditui noſtro. Quaſi diceret Rarꝰ. Eze. 2. Incre duli ⁊ ſubuerſores ſunt tecuꝫ. Mich. 7. Factus ſuꝫ ſicut qui colligit in autūno racemos vindemie. Quod quideꝫ yſaias dixit preuidens iudeoꝝ infidelitatē futuraꝫ. Ecc. 48. Spū magno vidit vltima ⁊c. Dicit autē auditui no ſtro vel ꝓpter id qd̓ a deo audierunt. ſicut dicit̉ in abdia. Auditū audiuimus a dn̄o ⁊ legatos ad gentes miſit. Ul̓ ꝓpter id quod hoīes ab apoſtolis audiebāt. Eze. 33. Au diunt verba tua ⁊ nō faciunt ea. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Er go fides exauditu ⁊c. Infert cōcluſionē ex dictis dicens. Ergo exquo aliqui nō credunt niſi audierint fides eſt ex auditu. p̄ſ. In auditu auris obediuit mihi. Sed cōtra vi detur eſſe ꝙ fides eſt virtus infuſa diuinitus. phil̓. pͥmo Uobis datum eſt vt in ip̄m credatis. Dicendū eſt ergo ꝙ ad fideꝫ duo requirunt̉. Quoꝝ vnū eſt cordis inclinatio ad credendū. ⁊ hoc nō eſt ex auditu ſed ex dono gr̄e. Ali ud aūt eſt determīatio eredibilis ⁊ iſtud eſt ex auditu. Et ideo cornelius qͥ habebat cor inclinatū ad credēdū neceſ ſe habuit vt ad eum mitteret̉ petrus qui ſibi determīaret quid eſſet credendū. ¶ Ex eo vero qd̓ dixerat. Qūo audi ent ſine p̄dicante ⁊ quomō p̄dicabunt niſi mittant̉. cōclu dit. Auditus aūt.ſ. credentiū eſt per verbuꝫ p̄dicatorum quod eſt verbum xp̄i. Ul̓ qꝛ eſt de xp̄o. j. coꝝ. pͥmo. Nos predicamus xp̄m ih̓m. Vel qꝛ a xp̄o habent ꝙ mittuntur i. coꝝ. I1. Ego em̄ accepi a dn̄o quod ⁊ tradidi vobis. ij
g ij

Ad Romanos
2 Lectio tertia. Ed dico. Nunquid non audierunt? Et quideꝫ in omnē terrā exiuit ſonꝰ eoꝝ. ⁊ in fines orbis terre verba eoꝝ ſed dico. Nūquid iſrael nō cognouit. Primꝰ moyſes dicit. Ego ad emulationem vos ad ducam in omnō gentem. in gentē inſipienteꝫ in iram vos mittā. Eſaias aūt audet ⁊ dicit. Inuētus ſum a nō querētibus me. palā ap parui hiis qui me nō interrogabant. Ad iſ rael aūt dicit. Tota die expandi manus me as ad populum nō credentem ſed contradi centem mihi. Poſtꝙͣ on̄dit iudeoꝝ caſuꝫ eſſe miſerādum. qꝛ ex ignorā tia peccauerūt: hic on̄dit ꝙ eoꝝ talis caſus nō eſt excuſa bilis ex toto. qꝛ eoꝝ ignorātia nō fuit inuincibilis vel ex neceſſitate exūs ſed quodāmodo volūtaria. Et hoc quidē on̄dit dupliciter. Primo quidē ꝑ hoc ꝙ audierūt ex doc trina apoſtoloꝝ. Scd̓o per hoc ꝙ cognouerūt ex doctrīa legis ⁊ ꝓphetarum ibi. Sed dico. nūquid iſrael nō cog nouit ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ꝓponit queſtio nem dicens. Dictū eſt ꝙ fides eſt ex auditu ⁊ nō poſſunt homines credere ei quē nō audierūt. Dico ergo. Nunqͥd audierunt; vt.ſ. per hoc poſſint excuſari totalit̓ ab incre dulitate. ſcd̓m illud. Io. 15. Si nō veniſſem ⁊ loquutus eis nō fuiſſeꝫ peccatū nō haberent. Scd̓o ad queſtionem reſpōdet interimēdo ꝑ auctoritatem. p̄ſ. dicētis. In oēm terrā exiuit ſonus eoꝝ.ſ. apl̓oꝝ.i. fama eoꝝ exiuit in oēm terrā nō ſolū iudeoꝝ ſed etiā oīuꝫ gentiū. Iob. 28. Per ditio ⁊ mors dixerunt auribꝰ noſtris. Audiuimꝰ famā ei us.ſ. ſapientie ꝑ apl̓os p̄dicate. Et dominꝰ eis p̄ceperat Ma. vltīo. Euntes in mundū vniuerſuꝫ p̄dicate euange lium omni creature. Et verba eoꝝ.ſ. diſtincta eoꝝ doctri na exiuerūt in fines orbis terre. Ad lr̄aꝫ vſqꝫ ad fines mū di. yſa. 24. A finibꝰ terre laudes audiuimꝰ gloriā iuſti. Et. 49. Dedi te in lucē gentiuꝫ vt ſis ſalus mea vſqꝫ ad extremū terre. Et eſt notanduꝫ ꝙ ẜm aug. hec verba non dum erāt cōpleta qn̄ apl̓us talia loquebat̉. ſed p̄uidebat ea eſſe cōplenda. Et ideo vtit̉ preterito ꝓ futuro ꝓpter certitudinē diuine p̄ordinationis. ſicut etiaꝫ dauid cuius verba aſſumit apl̓us manifeſte vtebatur p̄terito ꝓ futuro Et hoc ideo dicit auguſtinꝰ. qꝛ adhuc tēpore ſuo dicit fu iſſe quaſdaꝫ gētes in affrice ꝑtibus: quibus nō erat fides xp̄i p̄dicata. Criſoſtoꝰ aūt ſuꝑ Ma. econtrario dicit ꝙ h quod hic dicit̉ cōpletuꝫ fuiſſe tēpore apoſtoloꝝ. exponēs ſic qd̓ habet̉. Ma. 24. Et p̄dicabitur hoc euangeliū reg ni in vniuerſo orbe. ⁊ tunc veniet ꝯſumatio.i. deſtructio ihrl̓m. Utrūqꝫ aūt eſt aliqualiter verū. Tēpore em̄ apl̓o rum ad om̄s gentes etiā vſqꝫ ad fines mūdi ꝑuenit aliqͣ fama de p̄dicatione apl̓orum ꝑ ipſos apoſtolos vel diſci pulos eoꝝ. Matheus em̄ p̄dicauit ī ethiopia. Thomas in india. Petrus ⁊ Paulus in occidēte. Et hoc eſt quod criſoſtoꝰ dicere intēdit. Nō tamē ſic fuit impletuꝫ tēpore apoſtoloꝝ ꝙ in oībus gentibus eccleſia edificaret̉. qd̓ ta men eſt implendū ante finem mūdi vt aug. dicit ad heſic hium. Magis tn̄ pn̄ti intentioni apoſtoli cōgruit expoſi tio criſoſtomi ꝙͣ auguſtini. Nulla em̄ ratio eſſet aufferen di excuſationē infidelibus per hoc. ꝙ ī futurū erant audi turi. Per hoc tn̄ nō habetur ꝙ ad ſingulos hoīes fama p̄dicationis apoſtolice ꝑuenerit licet ꝑuenerit ad oēs gē tes. Nūquid ergo illi ad quos nō ꝑuenit vtpote ſi fuerūt nutriti in ſiluis excuſationē habent de peccato infidelita
tis. Ad hoc dicēdū eſt ꝙ ſcd̓m ſnīaꝫ dn̄i q̄ habet̉. Io. 15. Illi qui loquentē dn̄m ꝑ ſe vel ꝑ eius diſcipulos nō audi erunt excuſationē habent de pctō infidelitatis. nō tamen beneficiū dei cōſequent̉. vt.ſ. iuſtificent̉ ab alijs peccatis vel que naſcēdo cōtraxerunt vel male viuēdo addiderūt. ⁊ pro hijs merito dānantur. Si qui tamē eoꝝ feciſſēt qd̓ in ſe eſt. dn̄s eis ſcd̓m ſuā miſericordiā ꝓuidiſſet mittēdo eis p̄dicatorem fidei ſicut petruꝫ cornelio. act. 10. Et pau lumᶠ macedonibus. vt habet̉ act. 16. Sed tamen hocip̄m quod aliqui faciūt qd̓ in ſe eſt cōuertendo ſe.ſ. ad deuꝫ ex deo eſt mouente corda ip̄oꝝ ad bonū. Tren̄. 5. Conuerte nos domīe ad te ⁊ conuertemur. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Sꝫ dico. Nūquid iſrael ⁊cͣ. On̄dit eos eſſe inexcuſabiles ꝓ pter noticiā quā habuerunt ex lege ⁊ ꝓphetis. Et primo mouet queſtionē dicēs. Sed dico adhuc inquirēdo. Nū quid iſrael.i. populus iudeoꝝ nō cognouit ea que ꝑtinēt ad miſteriū xp̄i ⁊ ad vocationem gentiū ⁊ caſum iudeoruꝫ Plane cognouit. infra. 2º. Inſtructꝰ per legē. psͣ. Non fecit taliter omni nationi. bar. 4. Beati ſumꝰ o iſrael qm̄ que placita ſunt deo manifeſta ſunt nobis. Scd̓o det̓mi nat motā queſtionē cum dicit. Primus moyſes dixit qui eſt legiſlator qd̓ nō eſt ſic intelligendū ꝑ hoc qd̓ inducit. pͥmus quaſi fuerint duo moyſes. Quoꝝ pͥmus hoc dixit ſed qꝛ moyſes fuit pͥmus id eſt p̄cipuus inter doctores iu deoꝝ. ocut. vltimo. Non ſurrexit vltra ꝓph̓a in iſrl̓ ſicut moyſes. Vel primꝰ fuit in ordine talia dicendi qꝛ ipſe pri nō mus inter alios hoc dixit deūt. 32. Ego ad emulationem vos adducā in nō genteꝫ in gentē inſipientē in iram vos mittam. Ubi littera noſtra habet. Ego ꝓuocabo eos ī eo qui nō eſt populus ⁊ in gente ſtulta irritabo eos. Ubi du plex eſt diſtinctio attēdenda. Primo quidē ex parte gen tilitatis quā vocat nō gentem quaſi nō dignā vocari gen teꝫ eo ꝙ nō erat adunata in cultū vniꝰ dei. Ecc. 50. Ter tia nō eſt gens quā oderim. Eandem autē gentilitatē vo cat gentem inſipientē ⁊ ſi aliqualiter gens dici poſſet ſe cunduꝫ ꝙ adunat̉ ⁊ gubernatur lege humana. dicitur ta men inſipiens quaſi priuata vera ſapientia que in cogni tione ⁊ cultū dei ꝯſiſtit. Ephe. 4. Sicut ⁊ gentes ambu lant in vanitate ſenſus ſui tenebris obſcuratū habentes ī tellectum alienati a vita dei. Et ſic refertur ad gentilita tem ſcd̓m ſtatum ante cōuerſionem. Poſſūt hec etiā duo atttibui gentilitati poſt ꝯuerſionem que dicitur nō gens id eſt nō gentiliter viuens ſicut apl̓us dicit ibidem. Iam nō amplius ambuletis ſicut ⁊ gentes. Dicit̉ etiā gentili tas conuerſa ggens inſipiens ſcd̓m opinionē infideliū. 4ᵉ. coꝝ. 3. Si quis inter vos ſapiēs videtur eſſe ſtultꝰ fiat vt ſit ſapiens. Scd̓a drīa attendit̉ ꝙͣtum ad hoc ꝙ pͥmo poīt emulationem.ſ. inuidie qua iudei inuidebāt gentilibꝰ cō uerſis. Gal̓. 4. Emulātur vos nō bene. Scd̓o ponit iram qua contra eos iraſcunt̉. p̄ſ. Obſeruabit peccator iuſtum ⁊ ſtridebit ⁊cͣ. Et hec duo cōgrue cōiunguntur. qꝛ ex īui dia cātur ira. Vnde Iob. 5. dicitur Uirū ſtultum interfi cit iracundia ⁊ ꝑuulū occidit inuidia. Dicit̉ autē deus in emulationem inducere ⁊ in iram mittere nō quidem ī eis cauſādo malitiam ſed ſubtrahendo gratiā vel potius fa ciendo cōuerſionem gentium: vnde iudei occaſionem ire ⁊ inuidie ſumunt. Scd̓o oſtendit eos cognouiſſe per doc trinam ꝓphetarum ⁊ inducit yſaiam. Primo quidem p̄ nunciante ꝯuerſionem gentium dicens. Yſa. autē audet ⁊ dicit id eſt audacter iudeis veritatem annūciat ꝙͣuis ei ꝑiculum mortis immineret. Iob. 39. Audacter in occur ſum ꝑgit armatis ⁊ dicit. Yſa. 64. Inuentus ſum a gēti bus nō querentibus mepalam apparui hijs qui me non interrogabāt. vbi lr̄a nr̄a ſic hꝫ. Queſierūt me qͥ ante nō interrogabāt inuenerūt qͥ nō inqͥſierūt me. In hijs aūt ꝟ bis pͥmo deſignat ꝯuerſionē gētiuꝫ dicēs. Inuētus ſum a

XI. ca
gentibꝰ nō querentibꝰ me. Et ideo p̄ter merita ⁊ intenti onem gentiliū on̄ditur fuiſſe eoꝝ cōuerſio. infra. 15. Gen tes auteꝫ ſuꝑ miſericordia honorare deū. De hac autē in uentiōeⁱ dicit̉ Mat. 13. Simile eſt regnū celoꝝ theſauro abſcondito in agro quē qui inuenit hō abſcondit ⁊c. Se cundo on̄dit cām ⁊ moduꝫ cōuerſionis eoꝝ. Cām quideꝫ qꝛ nō a caſu factū eſt vt inuenirēt qd̓ nō querebant ſed ex gratia eius qui eis voluit apparere qd̓ deſignatur in hoc ꝙ dicit. Apparui. Tit. 2. Apparuit gratia ſaluatoris no ſtri dei omībus hoībus. Modū autē qꝛ nō apparuit xp̄s gentilibus in enigmatibꝰ ⁊ figuris legis ſed in manifeſta veritate. Vnde dicit palam. Io. 16. Ecce palā loqueris ⁊ ꝓuerbiū nullū dicis. Palā inquit apparui eis.ſ. gentili bus qui me nō interrogabāt.i. qui meā doctrinā nō que rebāt. eſa. 45. Rogant deū nō ſaluantē. Scd̓o on̄dit ꝙ eſaias p̄nunciauit incredulitatē iudeoꝝ dicens. Ad iſra el autē.i. cōtra iſrael dicit. yſa. 65. Tota die expādi ma nus meas ad populū nō credentē ſed cōtradicentē mihi. Ubi noſtra littera ſic habet. Expandi manꝰ meas adpo pulum incredulū qui gradit̉ in via nō bona poſt cogitati ones ſuas ppl̓us qui ad iracundiā ꝓuocat me. Ꝙ autem dicit. Expādi manus meas. pōt vno mō intelligi d̓ expā ſione manuuꝫ in cruce: que quidē dicit̉ fuiſſe in cruce tota die id eſt prīcipali ꝑte totius diei.ſ. ab hora ſexta vſqꝫ ad veſperas. Mat. 27. Et ꝙͣuis eo expādente manus ī cru ce ſol ſit obſcuratꝰ petre ſciſſe monumēta apꝑta. iudei ta men in ſua incredulitate ꝑmanſerūt euꝫ blaſfemantes vt dicitur. Mat. 27. Unde ſubdit. Ad populū nō credentē ſed contradicentē mihi. He. 12. Recogitate eū qui talem ſuſtinuit a peccatoribꝰ aduerſus ſemetip̄m cōtradictionē Alio mō pōt referri ad extenſionē manus dei in miracul̓ faciendis. Act. 4. In eo ꝙ manū tuā extendis ad ſanita tes ⁊ ſigna ⁊ ꝓdigia fieri ꝑ nomē ſanctuꝫ filij tui ih̓u. vt ſit ſenſus. Tota die id eſt toto tēpore p̄dicationis mee ex pandi manꝰ meas miracula faciendo ad populū nō credē tem etiā miraculis viſis. Io. 15. Si opera nō feciſſeꝫ que nemo alius fecit pctm̄ nō haberent. Sed cōtradicentem mihi.i. meis miraculis detrahentē. ſcd̓m illud Ma. 12ª. In be elzebub. principe d̓monioꝝ eijcit demonia. Oſee. 4. Populus tuꝰ ſicut hij qui cōtradicūt ſacerdoti. Ter tio pōt intelligi de extēſione manꝰ dei ad beneficia illi po pulo exhibita. ſcd̓m illud ꝓuer. 1º. Extendi manū meam ⁊ nō fuit qui aſpiceret. vt ſit ſenſus. Tota die.i. toto tēpo re legis ⁊ ꝓphetaꝝ exꝑandi manꝰ meas ad dandū benefi cia ad populū nō credentē ſed contradicentē mihi. deut. 31. Semper contencioſe egiſtis cōtra dn̄m. Incipit capitulum vndecimū. Ico ergo nūqͥd repulit dn̄s deus populū ſuum. Abſit? Nā ⁊ ego iſ raelita ſuꝫ ex ſemine abraā de tri bu beniamin. Nō repulit deꝰ ple bem ſuam quaꝫ p̄ſciuit. An neſcitis: in helia quid dicit ſcriptura. quēadmoduꝫ interpel lat deum aduerſum iſrael. Dn̄e ꝓphetas tu os occiderunt. altaria tua ſuffoderūt. ⁊ ego relictus ſum ſolus. ⁊ querūt animā meā. ſed quid dicit illi diuinuꝫ rn̄ſum? Reliqui mihi ſeptem milia viroꝝ qui nō curuauerunt ge nua ante baal. Sic ergo in hoc tēpore reliqͥe ſecūdum electionē gratie dei ſaluefacte ſunt Si autē gratia. iam nō ex oꝑibus. Alioquī
gratia iā non eſt gratia. Quid ergo? Quid querebat iſrael hoc nō eſt cōſecutus: electio autē cōſecuta eſt. ceteri vero excecati ſunt: ſi cut ſcriptum eſt. Dedit illis deꝰ ſpm̄ ꝯpunc tionis: oculos vt nō videant: ⁊ aures vt nō audiant: vſqꝫ in hodiernū dieꝫ. Et dauid di cit. Fiat menſa eoꝝ corā ipſis in laqueū ⁊ in captionem: ⁊ in ſcandalū ⁊ in retributionem illis. Obſcurētur oculi eoꝝ ne videāt. ⁊ dor ſum eorum ſemꝑ incurua. Poſtꝙͣ apoſtolꝰ on̄dit iudeoꝝ caſū eſſe miſerandū nō ta men totalit̓ excuſabilem. hic on̄dit caſum iudeoꝝ non eſ ſe vl̓em. Et primo mouet queſtioneꝫ. 2º ſoluit ibi. Abſit ⁊cͣ. 3º infert ꝯcluſionē ibi. Quid ergo ⁊cͣ. Dicit ergo pri mo. Dico ad hec inquirēdo. Nūquid deꝰ repulit totalit̓ populū ſuū.ſ. iudeoꝝ qꝛ vocat eū nō credente ſed cōtradi centē. Et hoc pſalmiſta etiā inquirit dicens. Vt quid de us repuliſti in finem. Tren̄. 2. Repulit dn̄s altare ſuum ¶ Deinde cū dicit. Abſit ⁊cͣ. Soluit queſtioneꝫ on̄dens ꝙ dens nō totaliter repulit populū tudeoꝝ. Et hoc eſt ꝙ dicit. Abſit. vt ſcꝫ populus iudeoꝝ ſit totaliter r̄pulſus. ⁊ hoc quidē pͥmo ꝓbat ꝙͣtum ad ꝑſonam ſuā dicens. Nā ⁊ ego.ſ. in fide xp̄i exiſtēs iſraelita ſum.ſ. gente. 2ͤ. cor. ii. Iſrahelite ſunt ⁊ ego. Et qꝛ in populo iſrael erant aliqͥ ꝓſeliti qui nō deſcenderūt ſcd̓m carnē ex patriarchis. 2º hoc de ſe excludit ſubdēs. Ex ſemine abrahe. 2ª. cor. 11. Semen abrahe ſunt ⁊ ego. Erant aūt in populo iudeorū tribus diſtincte ſcd̓m filios iacob. quoꝝ quidā fuerūt filij ancillaꝝ. quidam vxorū. Ioſeph aūt ⁊ beniamin filij racͣ hel predilecte vxoris. Unde ſuā excellentiā in populo iu deoꝝ on̄dens dicit. Ex tribu beniamin. phil̓. 3. Ex gene re iſrael de tribu beniamin. Vnde ⁊ de eo exponit̉ a qui buſdā qd̓ legitur gen̄. penl̓. Beniamin lupꝰ rapax mane comedet p̄dam ⁊ veſpere diuidet ſpolia. 2º ibi. Nō repu lit ⁊c̄. oſtendit populū illū nō eſſe repulſum a deo etiā ꝙͣ tum ad multos electos ſuos. Et pͥmo ꝓponit quod intē dit. Scd̓o inducit ſimilitudinē ibi. Sic ergo ⁊ in hoc tē pore ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Nō ſolum ego nō ſum repul ſus ſed deus nō repulit plebē ſuā totā quaꝫ p̄ſciuit.i. pre deſtinauit ſupra. 8. Quos p̄ſciuit hos ⁊ p̄deſtinauit. p̄ſ. Nō repellet dn̄s plebē ſuā. Quod apl̓us hic exponit ꝙͣ tumˡ ad p̄deſtinatos. ¶ Deinde cuꝫ dicit. An neſcitis ⁊cͣ. Inducit ſimilitudinē de hijs que contigerunt tēpore he lie qn̄ etiā totꝰ populus videbat̉ a cultū vniꝰ dei aberraſ ſe. Ubi primo ponit interpellationē helie. Scd̓o rn̄ſionē dn̄i ibi. Sed quid dicit ſcriptura diuina ⁊c. Dicit ergo pͥ mo. An neſcitis quid ſcriptura ſacra dicat ī helia.i. de he lia. 3. regū. 19. Uel in helia.i. in libro de helia ſcripto. Totus em̄ liber regum eſt principal̓r ſcriptꝰ ad notifican dum dicta ⁊ facta ꝓphetaꝝ. Vnde ⁊ inter libros ꝓpheti cos cōputat̉ vt Iero. dicit in ꝓlo. libri reguꝫ quemadmo dū.ſ. ip̄e helias interpellat deū aduerſus iſrael Cōtra qd̓ videtur eſſe verbū ſamuelis dicētis. iº. reg. 12. Abſit hͦ peccatū a me in dn̄o vt ceſſeꝫ orare ꝓ vobis. Multo ergo minus eſt cōtra ppl̓m interpellandū. Sed intelligenduꝫ eſt ꝙ ꝓphete ꝯtra ppl̓m aliquē īterpellāt triplicit̓. Uno modo cōformādo voluntatē ſuā voluntati diuine eis re uelate. ſicut ⁊ in psͣ. dicit. Letabit̉ iuſtus cū viderit vin dictā. Alio mō interpellādo cōtra regnū peccati. vt ſcili cet nō hoīes ſed peccata hoīm deſtruant̉. Tertio mō int̓ pellatio vel oratio eſt interp̄tanda ꝑ modū denūciationis ſcd̓m illud Iere. 17. Cōfundant̉ qui me ꝑſequunt̉.i. con fundent. Duo aūt in hac ſua interpellatiōe ꝯtra eos alleg iij

Ad Romanos
gat. Primo quidē impietatē quā cōmiſerāt ꝯtra cultū d̓i Uno quidē mō ꝑſequēdo miniſtros eiꝰ. qd̓ tangit dicēs: Dn̄e ꝓphetas tuos occiderūt. 3. regū. 18. Nunquid non indicatū eſt tibi dn̄o meo quid fecerim cū interficeret Ie zabel ꝓphetas dn̄i. Act. 7. Quē ꝓph̓arum nō ſunt ꝑſe quuti pr̄es veſtri. Alio mō ꝙͣtuꝫ ad loca deo ſanctificata ſcd̓m illud. psͣ. Incenderūt igni ſanctuariū tuū. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Altaria tua ſuffoderūt. Ande notandum eſt ꝙ deutr. 12. dn̄s mādauit dicēs. Ad locuꝫ quem elegerit dn̄s deꝰ veſter de cūctis tribubus vr̄is vt ponat nomē ſu um ibi et habitet in eo venietis ⁊ offerctis in illo loco ho locauſta ⁊ victimas vr̄as. Tn̄ ante edificationē tēpli per mittebat̉ ppl̓us vt in diuerſis locis altaria cōſtrueret ad cultū diuinuꝫ qd̓ qꝛ erat cōtra legem: edificato iā templo ezechias rex piiſſimꝰ oīa huiuſmodi altaria deſtrui fecit. Et hoc eſt qd̓ dicit̉. quarti. ꝝ. 18. Nōne iſte eſt ezechias: qui abſtulit excelſa ⁊ altaria ⁊ p̄cepit iude ⁊ ihrl̓m ante al tare hoc adorabitꝭ in ihrl̓m. qd̓ ergo ezechias fecit ex pie tate hoc fecit achab ⁊ iezabel ex impietate volentes cultū dei totaliter extirpare. Tertio allegat cōtra eos impieta tem quā facere intendebāt dicēs. Et relictus ſuꝫ ego ſolꝰ ſcꝫ in cultū vniꝰ dei. Quod quidē dixit helias eo ꝙ alij nō ita aꝑte manifeſtabāt ſe eſſe dei cultores. Dicit̉ enim de eo. Ecc. 48. Surrexit helias ꝓpheta quaſi ignis ⁊ ꝟ bum illiꝰ quaſi facula ardebat. Et querūt aīam meā.ſ. vt auferant eā. Miſerat.n. iezabel ad heliā. tertij. ꝝ. 19. di cens. Hec mihi faciāt dij ⁊ hec addant niſi hac hora cras poſuero aīam tuā ſicut aīam vnius ex illis.ſ. ꝓphetis ba al quos occiderat helias. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Sed quid dicit ⁊cͣ. Ponit diuinū reſpōſum dicens. Sed quid dicit ſcriptura ibidem.ſ. dixiſſe illi.ſ. helie rn̄ſum diuinū. inꝙͣ qd̓ ſequitur. Reliqui mihi.i. in cultu meo non ꝑmit tendo eos cadere in pctm̄. 7. milia viroꝝ. Ponit̉ certuꝫ pro incerto ꝓpter ꝑfectionē ſeptennarij ⁊ millenarij. qui nō curuauerūt genua ante baal.i. qui cultū dei nō d̓ſeru erunt. Fſa. 43. Oēm qui inuocat nomen meum in glori am meā creaui eū. ¶ Deinde cū dicit. Sic ergo ⁊c. adap tat qd̓ dixerat ad ꝓpoſitum. Et primo ponit adaptationē dicēs. Sic ergo ⁊ hoc tēpore in quo videt̉ multitudo po puli deuiaſſe. reliquie.i. multi qui ſunt relicti ab illo ex cidio ſaluefient vel ſaluefacte ſunt ſcd̓m electioneꝫ gratie dei.i. ſcd̓ꝫ gratuitā electionē dei. Io. 14. Nō me elegiſtꝭ ſed ego elegi vos. Scd̓o ex hoc infert ꝯcluſionem dicens Si aūt gratia ſalui facti ſunt. iam nō ex operibus eorum. Tit̓ 3. Nō ex operibus iuſticie que fecimꝰ nos: ſed ſcd̓m ſuā mīaꝫ ſaluos nos fecit. Tertio on̄dit ſequi cōcluſionē. ex p̄miſſis dicēs. Alioquin.ſ. ſi gratia eſt ex oꝑibus iā nō eſt gratia q̄ dicit̉ ex eo ꝙ gratis dat̉. sͣ. 5. Iuſtificati gratꝭ ꝑ gratiā ip̄ius. ¶ Deīde cū dicit. Quid ergo ⁊cͣ. Infert ꝯcluſionem intentā. ⁊ primo ponit eā dicēs. Quid ergo ſcd̓m p̄miſſa dicemꝰ. Hoc.ſ. ꝙ iſrael ꝙͣtum ad maiorem multitudinē populi nō eſt ꝯſequutꝰ qd̓ querebat.ſ. iuſti tiam. Et hoc mō intelligendū eſt qd̓ ſupra. 9. dictū eſt. iſ rael ſectādo legē iuſtitie in legē iuſtitie nō ꝑuenit. Io. 7 Queretis me ⁊ nō inuenietis ita tn̄ ꝙ electio.i. electi ex iudeis ꝯſequuta eſt iuſtitiā. Ephe. 1. Elegit nos in ip̄o vt eſſemꝰ ſancti. ceteri vero.i. alia pars populi excecati ſunt ꝓpter ſuā malitiā. Sap. 2º. Excecauit eos malitia eoruꝫ Scd̓o ibi. Sicut ſcriptū eſt ⁊c. Manifeſtat cōcluſionē ꝙͣ tum ad vltimā ꝑteꝫ. Et pͥmo ꝑ auctoritatē. Fſa. ſcd̓o per auctoritatē dauid ibi. Et dauid dicit. Circa primū notan dum eſt ꝙ apl̓us ꝯponit auctoritatē ex duabus. Legitur enim yſa. 29. Miſcui vobis ſpūm ſoporis. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. Dedit deus illis ſpūm cōpunctionis qd̓ ꝑtinet ad ꝑuerſitatē affectus. Cōpunctio em̄ importat quandaꝫ cordis pūctionem ſiue dolorē. Eſt ergo quedā bona com
punctio qua quis dolet de ꝓprijs peccatis. ſcd̓m illd̓. p̄ſ. Potaſti nos vino cōpunctionis. Eſt aūt ⁊ mala cōpunc tio.ſ. inuidie qua qͦs dolet de bonis alioꝝ. Hunc ergo pū cē ctionis id eſt inuidie ſpūm eis dedit deꝰ nō quidē inimit tendo maliciā ſed ſubtrahendo gratiā. ſicut ſupra. 10. dic tum eſt. Ego ad emulationē adducaꝫ vos in nō gentem. Item legit yſa. 6. Exceca cor populi huius et aures eius aggraua ⁊ oculos eius claude ne forte videat oculis ſuis ⁊ auribus ſuis audiat. Et ꝙͣtum ad hoc deſignās defectū cognitiue virtutis ſubdit. Oculos vt nō videāt ſcꝫ per ſe ipſos ꝙͣtum ad miracula que xp̄us eis videntibus fecit. Et aures vt nō audiāt ſcꝫ fructuoſe doctrinā xp̄i ⁊ apoſto loꝝ. Yſa. 42. Qui vides multa nōne cuſtodies? Qui a pertas aures habes nōne audies? Addit aūt apoſtolꝰ de ſuo. Uſqꝫ in hodiernū diem. qꝛ in fine mundi videbūt et audient quādo cōuertentur corda filioꝝ ad patres eoruꝫ vt dicit̉ Mal̓. vltimo. ¶ Deinde cū dicit. Et dauid dicit ⁊c. ponit ad idem auctoritatem dauid. In qua primo tan git occaſionem defectus iudeoꝝ dicens. Fiat menſa eoꝝ id eſt malitia qua peccatores reficiunt̉. Iob. 20. Cuꝫ dul ce fuerit in ore eius malum abſcōdet illud ſub lingua ſua Que quidem menſa eſt coram ipſis quādo ex certa mali tia peccant. hoc quidem ſit in laqueum quādo ex ea para tur tentatio ad peccandū. yſa. 24. Qui explicauerat ſe de fouea tenebitur laqueo. Et imcaptionem quādo delec tationi ſuccumbit per ſenſum. yſa. 8. Capientur ⁊ irrētiē tur. Et in ſcandalum id eſt impactionem caſus quādo ru unt de peccato in peccatuꝫ. p̄ſ. Pax multa diligentibꝰ le gem tuā ⁊ nō eſt illis ſcandalū. Et in retributionem illis qn̄ ſcꝫ puniētur ꝓ ſuis peccatis. Ul̓ qꝛ hocip̄m eſt retri butio delictoꝝ qꝛ deꝰ eos ꝑmittit ſic cadere. psͣ. Redde retributionē ſuꝑbis. Ul̓ menſa eſt ſacra ſcriptura iudeis appoſita. ꝓuer. 9. Propoſuit mēſam ſuam. Que quidē ſit in laqueuꝫ quādo occurrit aliqd̓ ambiguū. In captio nem qn̄ male intelligit̉. In ſcandalū qn̄ ruit in ꝑtinatiaꝫ erroris. Et in retributioneꝫ vt ſupra. Scd̓o ponit ip̄m de fectū ꝙͣtuꝫ ad cognitiuā virtutē cū dicit. Obſcurent ocu li eoruꝫ ne videant qd̓ magis p̄nunciando ꝙͣ optando di citur. Ephe. 4. Tenebris obſcuratuꝫ hn̄tes intellectum Et ꝙͣtum ad effectum cum dicit. Et dorſum eoꝝ id eſt li berum arbitrium quod portat ad bona ⁊ ad mala ſemꝑ ī curua id ē īcuruari ꝑmitte ab eternis ad tēporalia a recti tudīe iuſtitie ad iniqͥtatē. yſa. 51. Incuruare vt trāſeamꝰ. Lectio ſecunda. Ico ergo nūquid ſic offenderunt vt dcaderēt? Abſit. Sed illoꝝ delicto: ſa lus eſt gentibꝰ vt illos emulentur. Ꝙ ſi delictū illoꝝ diuitie ſunt mūdi: ⁊ dimi nutio eoꝝ diuitie gentium: quantomagꝭ ple nitudo eoꝝ. Uobis em̄ dico gētibus. Quā diu quidē ego ſuꝫ gentiū apoſtolus. miniſte rium meū honorificabo: ſi quo mō ad emulā dum prouocem carnē meā ⁊ ſaluos faciā ali quos ex illis. Si enim amiſſio eoꝝ reconcili atio ē mundi que aſſumptio niſi vita ex mor tuis? Ꝙ ſi delibatio ſctā eſt: ⁊ maſſa. Et ſi ra dix ſancta: ⁊ rami. Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit ꝙ caſus iudeoꝝ nō eſt vniuer ſalis. hic incipit oſtendere ꝙ caſus eorum non eſt inuti lis neqꝫ irreparabilis. Et circa hoc duo facit. Primo on̄ dit caſum iudeorum eſſe vtilem et reparabilem. 2º exclu dit gloriam gentilium iudeis inſultantium ibi. Qd̓ ſi ali

XI. Ca.
qui ex ramis ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo proponit quēſtionem. ſecūdo ſoluit ibi. Abſit ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo Dictum eſt ⁊ ꝓbatum ꝙ ceteri iudei preter electos ſunt excecati. Dico ergo queſtionem mouens. Nūquid ſic of fenderūt vt caderēt? Qd̓ poteſt dupliciter intelligi. Uno modo ſic. Nūquid deus ꝑmiſit eos offendere ſolum vt ca derent. id eſt ꝓpter nullam aliam vtilitatem inde conſe quentē: ſed ſolum volens eos cadere. Qd̓ quidē eſſet cō tra bonitatē diuinā q̄ tanta eſt vt auguſtinꝰ dicit in ench̓. ꝙ nunꝙͣ ꝑmitteret aliquid mali fieri niſi ꝓpter bonū qd̓ ex malo elicit. Unde ⁊ Iob. 34. dicit̉: Conteret multos ⁊ innumerabiles ⁊ ſtare faciet alios pro eis. Et apoc 3. di citur. Tene quod habes ne alter accipiat coronam tuam. qꝛ ſcꝫ deus aliquos ſic ꝑmittit cadere vt quorundā caſus ſit aliorum ſalutis occaſio. Alio modo poteſt intelligi ſic. Nunquid ſic offenderūt vt caderent id eſt perpetuo in ca ſu remanerent? Psͣ. Nunquid qui dormit nō adijciet vt reſurgat. ¶ Deinde cum dicit. Abſit ⁊cͣ. ſoluit queſtionē Et primo ẜm primū intellectum oſtendens caſum iudeo rum fuiſſe vtilem. Secundo ſoluit queſtionem quantū ad ſecundū intellectuꝫ oſtendens caſum iudeorum eſſe reꝑa rabilem ibi. Ꝙſi delictum illorum ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo Abſit vt ſcꝫ inutiliter caderent ſed magis illorū ſcꝫ iudeo ruꝫ delicto ſalus gentibus facta eſt occaſionaliter. Unde ⁊ dominus dicit. Io. 4. Salus ex iudeis eſt. Qd̓ quideꝫ poteſt intelligi tripliciter. Primo modo qꝛ delictum qd̓ in occiſione chriſti cōmiſerunt eſt ſubſecuta ſalus gentiuꝫ ꝑ redemptioneꝫ ſanguinis chriſti. 7. Pe. 1. Non em̄ cor ruptibilibus auro vel argento redempti eſtis de vana ve ſtra conuerſatiōe paterne traditionis. ſed precioſo ſangui ne agni immaculati. Secūdo modo poteſt intelligi de de licto quo doctrinam apoſtoloruꝫ repulerunt. ẜm illd̓ act. I3. Vobis oportebat primū loqui verbum dei. ſed quoniā repuliſtis illud ⁊cͣ. Tertio modo poteſt intelligi d̓ hoc ꝙ ꝓpter ſuam impenitentiam ſunt in omnes gentes diſper ſi. Et ſic xp̄us ⁊ eccleſia vbiqꝫ a libris iudeorum teſtimo nium habuit fidei xp̄iane. ad conuertendos gentiles qͥ ſu ſpicari potuiſſent ꝓphetias de chriſto quas predicatores fidei inducebant eſſe confictas niſi probarent teſtimonio iudeorum. Unde in psͣ. dicitur. Oſtendit mihi ſuꝑ inimi cos meos ſcꝫ iudeos ne occidas eos ne quādo obliniſcant̉ populi mei. diſperge illos in virtute tua. Sequit̉. Ut il los emulentur. Et quia non dicit qui vel quos. cum etiaꝫ ſit duplex emulatio ſcꝫ indignationis ⁊ imitationis. Po teſt hoc quattuor modis exponi. Uno modo vt intelligat̉ ſi c. Vt gentiles illos ſcꝫ iudeos emulentur id eſt imitent in cultū vnius dei. Eph̓. 2. Eratis in illo tēpore ſine chri ſto alienati a conuerſatione iſrael. ⁊ poſtea ſubdit. Nunc autē vos qui aliquando eratis longe facti eſtis prope in ſanguine chriſti. 1. Ti. 2. Vos imitatores facti eſtis ec cleſiarum dei que ſunt in iudea. Uel vt gentiles emulen tur iudeos. id eſt indignent contra eos ꝓpter incredulita tem eorum psͣ. Uidi preuaricantes ⁊ tabeſcebaꝫ qꝛ elodīa. tua non cuſtodierūt. Tertio modo poteſt intelligi ſic. Vt iudei emulentur id eſt imitentur gentiles quando vbiqꝫ et nunc aliqui eorum particulariter conuertuntur ad fi dem imitantes fidem gentium. et finaliter omnis iſrael ſaluus fiet cum plenitudo gentium intrauerit: ⁊ ſic imple atur quod dicit̉ Deutᵇ. 28. Ille erit in caput ⁊ tu eris in caudam. Quarto modo poteſt exponi ſic. Vt iudei emu lentur gentiles.i. cōtra eos ex inuidia turbentur dum vi dent ad eos eorum gloriam tranſlataꝫ Deutᵇ. 32. Ego ꝓ uocabo eos in eo qui non eſt populus. ¶ Deinde cum di cit. Ꝙ ſi delictum eorum ⁊c̄. ſoluit queſtionem quantum ad ſecundum intellectum: oſtendens caſum iudeorum eſſe reparabilem. quod quidem oſtendit tripliciter. Primo ex vtilitate. ſecundo ex apoſtoli intentione ibi. Uobis enim dico ⁊cͣ. tertio ex conditione illius populi ibi. Ꝙ ſi delibatio ſancta ⁊cͣ. Circa primum ponit talem rationem Bonum eſt potentius ad vtilitatem inferendam ꝙͣ malū: ſed malum iudeorum magnā vtilitatē gentibus contulit. Ergo multo maiorem confert mundo eorum bonū. hoc ē ergo quod dicit. Dictum eſt ꝙ eorum delicto ſalus gen tibus facta eſt. ꝙ ꝓ ſed ſi illorum ſcꝫ iudeorū delictuꝫ di uitie ſunt mundi id eſt gentilium: qꝛ ſcꝫ delictum iudeoꝝ redundauit in ſpirituales diuitias gentilium: de quibꝰ di citur Eſa. 33. Diuitie ſalutis ſapientia ⁊ ſcientia. qd̓ qui dem refertur ad eorum culpam. Et diminutio eorum qua ſcꝫ decreuerunt ab illa celſitudine glorie quā habebāt qd̓ pertinet ad penā. Dan̄. 3. Imminuti ſumus pluſꝙͣ om̄es gentes ſumuſqꝫ humiles in vuniuerſa terra hodie ꝓpter peccata noſtra. Sunt aūt diuitie gentiū ꝑ occaſionē vt di ctum eſt: vel diminutio eoruꝫ.i. aliqui minimi ⁊ abiecti ex iudeis gētes ſpiritualiter ditauerunt ſcꝫ apl̓i de quibꝰ dicitur.1. corin. 1. Infirma mundi elegit deus vt confun dat fortia. Quātomagis plenitudo eorum id eſt abundā tia eorum ſpiritualis: vel multitudo eorum ad deum con uerſa in diuitias gentium redundabit. Ecc̄. 24. In ple nitudine ſanctorū detentio mea. Et ſic ſi deus ꝓpter vtili tatem totius mundi ꝑmiſit iudeos delinquere ⁊ diminui multomagꝭ implebit ruinas eorū ꝓpter totiꝰ mūdi vtilita tē. ¶ Dein̄ cū dic̄. Uob̓ eī dico gētibꝰ ⁊cͣ. on̄dit idē ex ſua intentione quam primo ꝓ ponit. ſecundo eius rationē aſſi gnat ibi. Si enim amiſſio ⁊cͣ. Circa primum conſideran dum eſt ꝙ cuꝫ in ſuperioribus huius epiſtole partibus lo cutus fuit omnibus fidelibꝰ exiſtētibus rome ſiue fuerint ex gentibus ſiue ex iudeis. nunc ſpecialiter ſermonē ſuum dirigit ad gentiles cōuerſos. Dicit ergo. dixi ꝙ plenitu do eorum erit diuitie mundi. In huius em̄ ſignuꝫ dico vo bis gentibus id eſt gentilibus ad fidem conuerſis. Eſa. 65. Dixi eccr ego ad gentes ⁊cͣ. Hoc inquā vobis dico ꝙͣ diu ego ſum gentium apl̓us quaruꝫ cura ſpecialiter mihi incumbit ex iniūcto officio. Gal̓. 2. Dextras dederunt mi hi ⁊ Barnabe ſocietatis vt nos in gentes ipſi aūt in circū ciſionem. 1. Ti. 2. In quo poſitus ſum ego predicator et apoſtolus. veritatem enim dico in chriſto ieſu nō menti or doctor gentiū in fide ⁊ veritate. ¶ Miniſteriū meū ho norificabo: non quidē his que ad ſecularē honorē ꝑtinēt ſed primo quidē ornando ipſum bonis moribus. 2. cor. 6 In om̄ibꝰ exhibeamꝰ nos ſicut dei miniſtros in multa pa tientia. Secundo ꝑ ſuꝑerogationē operū ad que non te nebat.1. cor. 9. Que eſt ergo merces mea vt euangelium chriſti predicans ſine ſumptū ⁊cͣ. Tertio ampliando ſolli citudineꝫ ad omniū ſalutē. 2. corin. 11. Preter illa que ex trīſecus ſunt inſtantia mea quottidiana ſollicitudo oīum eccleſiarū. Vnde ⁊ hic ſubdit. Si quomodo ad emulāduꝫ ꝓuocē carnē meā.i. iudeos qͥ ſunt mihi cognati ẜm carnē vt ſupra. 9. dictū eſt. Eſa. 58. Carnē tuā ne d̓ſpexeris. Et hoc ad emulandū bona emulatione ẜm illud ī. corin. 12. Emulamini cariſmata meliora. Et ꝑ hūc modū vt ſaluos faciam aliqͦs ex illis.ſ. ex iudeis.j. cor. x. Non querēs qd̓ mihi vtile eſt ſed qd̓ multis vt ſalui fiant. Sed contra eſt qd̓ ipſe dicit. 2. corin. 10. Nos aūt non in īmēſum gloria mur ſed ẜm menſurā regule qͣ menſus eſt nobis deꝰ mē ſuram ꝑtingēdi vſqꝫ ad vos. Non aūt acceꝑat mēſurā ſui miniſterij niſi ſuꝑ gentes. Nō gͦ debebat ſe intromittere d̓ iudeis. Dicūt aūt ꝗdā ꝙ iudei ī iudea habitātes nō ꝑtine bāt ad eiꝰ apl̓atū ſꝫ petri iacobi ⁊ iohānis vt dicit̉ gal̓. 2. Sꝫ iud̓i int̓ gētes habitātes ad eiꝰ apl̓atū ꝑtinebāt ⁊ eoꝝ ſaluti īſiſtebat. Sed hoc videt̉ ꝯͣ intētiōꝫ lr̄e. Si eī illi iu dei ad eius apl̓atū ꝑtinebāt in hoc ꝙ eoꝝ cōuerſionē ītē bat n̄ honorificaſſet ſuū mīſteriū. Et iō dicēdū ē ꝙ ſic erat

Ad Romanos
ſibi commiſſa predicatio gentiliuꝫ vt ad eam ex neceſſita te teneret̉ ſicut ipſe dicit īcor. 9. Si non euangelizauero ve mihi. Neceſſitas em̄ incūbit. Nec tn̄ erat ei ꝓhibitum iudeis p̄dicare ꝙͣuis ad hoc nō teneret̉. Et ẜm hoc eoruꝫ ſaluti inſiſtēdo miniſteriū ſuū honorificabat. Qd̓ qͥdē non faceret ſi caſum eoꝝ irreꝑabilē reputaret vn̄ ip̄m apl̓i ſtu diū qd̓ adhibebat ad ꝯuerſionē iudeoꝝ īducit ꝓ ſigno ꝙ caſus iudeoꝝ ſit reparabil̓. ¶ De inde cū dicit. Si eī ⁊cͣ. aſſignat rationē ſue intētiōis qꝛ ſcꝫ videbat ꝙ ꝯuerſio iu deoꝝ ꝓueniebat ī ſalutē gētiū. Un̄ dicit. Si em̄ amiſſio eoꝝ id eſt īcredulitas ⁊ īobediētia eoꝝ ſicut d̓r ẜuꝰ amiſ ſus qn̄ ſub cura ⁊ obediētia dn̄i refugit eſſe. Ie. 50. Grex ꝑditꝰ fctūs ē ppl̓s meꝰ Si inꝙͣ iudeoꝝ amiſſio ē occaſiona lit̓ recōciliatio mūdi in qͣtū ꝑ mortē xp̄i ſumꝰ reconciliati deo: q̄ aſſūptio niſi vita ex mortuis?.i. ꝙ iudei reaſſumāt̉ a d̓o ẜm illd̓ zach̓. ¶ Sūpſi mihi duas virgas. qͥd in ꝙͣ faci et tal̓ aſſumptio niſi ꝙ gētiles reſurgere faciat ad vitam. Gētiles em̄ ſūt fideles q̄ tēpeſcēt. Ma. 24. Qm̄ abūda uit iniqͥtas refrigeſcet caritas. Ul̓ etiā qͥ totalit̓ cadēt de cepti ab antixp̄o iudeis ꝯuerſis in p̄ſtinū feruorē reſtituen tur. Et ēt ſicut iudeis cadētibus gētiles poſt inimicitias ſunt recōciliati ita poſt cōuerſionē iudeoꝝ īminēte iā fine mūdi erit reſurrectio generalis ꝑ quā homīes ex mortuis ad vitā īmortalē redibūt. ¶ Deinde cū dic̄. Ꝙ ſi deliba tio. ⁊cͣ. on̄dit idē ex ꝯditiōe ipſius gētis iudeoꝝ. Et hoc qͥ dē dupl̓r. Primo ex ꝑte apl̓oꝝ cū dic̄. Ꝙ ſi delibatio ſctā ē et maſſa. Dicit̉ aūt delibatio id qd̓ ex maſſa paſte ſumit qͣſi ad ꝓbandum. Sunt aūt apl̓i ex gēte iudeoꝝ aſſumpti a deo. ſicut delibatio ex maſſa. Et ideo ſi apl̓i ſunt ſctī. cō ſequēs ē ꝙ gēs iudeoꝝ ſit ſctā. i. Pe. 2. Gēs ſcā ppl̓s ac qͥſitōis. ⁊cͣ. Scd̓o ꝓbat idē ex ꝑte patriarchaꝝ qͥ cōꝑāt̉ ad iudeos ſic̄ radix ad ramos. vn̄ ⁊ yſa. xi. d̓r grediet̉ virga de radice yeſſe. ſi ergo patriarche qͥ ſunt radix ſunt ſancti ⁊ iudei qͥ ex eis ꝓceſſerūt ſicut rami ſunt ſcī. oſee. 14. Erū pet radix eius vt libani ibūt rami. ⁊cͣ. Sed cōtra eſt qd̓ di citur ezech. 18. Uir ſi fuerit iuſtꝰ vita viuet. Sic ergo nō ſequit̉ ꝙ ſi radix eſt ſctā ⁊ rami. Ibidē ēt ſubdit̉ ꝙ ſi filius vidēs pctā patrꝭ ſui timuerit ⁊ nō fecerit ſimile: nō morie tur ſed vita viuet. vn̄ etiā videt̉ nō ſeqͥ ꝙ ſi delibatio ſcā ē ꝙ et maſſa. Sed dicendū ꝙ apl̓s h̓ nō loquit̉ de actuali ſanctitate. Nō em̄ intēdit on̄dere iudeos incredulos eſſe ſctōs ſed de ſāctitate potētiali. Nihil em̄ ꝓhibet eos re ꝑari in ſanctitate quoꝝ patres ⁊ quoꝝ filij ſunt ſancti. Ul̓ poteſt dici ꝙ illi ſunt ſpecialiter rami patriarcharum qui eos imitantur ẜm illud Ioh̓. 8. Si filij eſtis abrae opera abrae facite. Lectio tertia. Uod ſi aliqui ex ramis fracti ſūt: tu aūt cū oleaſter eſſes inſertꝰ es in illis q ⁊ ſocius radicis ⁊ pīguedinis oliue factꝰ es: noli gloriari aduerſus ramos. Ꝙͣſi gloriaris non tu radicē portas. ſed radix te. Dicꝭ gͦ. Fracti ſunt rami vt ego inſerar. Bn̄ ꝓpt̓ incredulitatē fracti ſunt. Tu autē fide ſtas. noli altum ſapere ſed time. Si enim de us naturalibus ramis non pepercit: ne for te nec tibi parcat. Uide ergo bonitatem ⁊ ſe ueritatem dei. In eos qiudem qui ceciderūt ſeueritatem: in te autem bonitatem dei ſi ꝑ manſeris in bonitate. Alioquin ⁊ tu excide ris. Sed ⁊ illi ſi non ꝑmanſerint in increduli
tate inſerentur. Potens eſt em̄ deus iterum īſerere illos. Nam ⁊ ſi tu ex naturali exciſus es oleaſtro. ⁊ contra naturam inſertus es in bonam oliuam: quantomagis his qui ſecun dū naturam inſerent̉ ſue oliue. Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit caſum iudeorū fuiſſe vtilē ⁊ reꝑa bilem. hic excludit gloriationem gentilium contra iude os. Et circa hoc duo facit. primo oſtendit gētibus cōuer ſis non eſſe gloriandū contra iudeos. Secūdo reſpondet obiectioni gentiliū ibi. Dicis gͦ fracti ſunt ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. primo prohibet gentiles contra iudeos gloria ri. ſecundo rationem prohibitōnis aſſignat ibi. Ꝙ ſi glo riaris ⁊cͣ. Uidebat̉ aūt ex duabus partibꝰ imminere gēti libus gl̓iādi occaſio ꝯtra iudeos. Primo quidē ex d̓fectu iudeorum dicens. Dictū eſt ꝙ ſi radix eſt ſancta ⁊ rami. Sed ſi aliqui ex ramis.i. ex iudeis non om̄es tn̄ ſunt fra cti.i. diuiſi a fide patrū qui comparāt̉ radici. noli.ſ. glori ari Iob. 15. Ramos eius arefecit flāma ſap̄. 4. Confrin gentur rami inconſumpti. Secundo videbal̓ eis immine re materia gloriandi ex parte ꝓmotionis eoruꝫ. Promo tio aūt alicuiꝰ tanto magis conſueuit eum extollere in va nam gloriam quanto ex viliori ſtatu eleuat̉ ẜm illd̓ ꝓuer. 30. Propter tria mouet̉ terra ⁊ quartum nō poterit ſuſti nere: ꝑ ſeruum cuꝫ regnauerit ⁊c̄. Et ideo premittit abie ctum ſtatum de quo aſſumpti erant dicens. Tu aūt gen tilis cum in ſtatu gentilitatis oleaſter eſſes id eſt arbor in fructuoſa. Iere. 17. Erit quaſi mirice in deſerto Mat. 7. Om̄is arbor que non facit fructū bonū excidet̉ ⁊cͣ. ¶ De inde ponit eorum ꝓmotionem. Et primo quidem quan tum ad hoc ꝙ ſunt aſſumpti in dignitatem illius gentis. Unde dicit Inſertus es in illis id eſt loco illorū. Iob. 4. Conteret multos ⁊ innumerabiles ⁊ ſtare faciet alios pro eis. Secundo ꝑ hoc ꝙ ſunt conſociati patriarchis quos ſupra radici comꝑauerat. Vnde dicit. Et ſociꝰ radicis fa ctus es id eſt ꝯſociatus es patriarchis ⁊ prophetis. Ma. 8. Multi venient ab oriente ⁊ occidente ⁊ recumbent cū abraam iſaac ⁊ iacob in regno celorum. Tertio ꝑ compa rationem ad gloriam apoſtolorū cum dicit Et ſocius pin guedinis oliue factus es. Oliua quidem dicit̉ ipſa gens iudeorum ꝓpter vniuerſales fructus ſpūales quos attu lit. Iere. 11. Oliuam vberem pulchram fructiferam ſpeci oſam vocauit deus nomen tuum psͣ. Ego aūt ſicut oliua fructifera in domo dei. Sicut aūt huiꝰ oliue radix ſunt pa triarche ⁊ ꝓphete. ita pinguedo huius oliue eſt abundā tia gratie ſpirituſſancti. quā pre om̄ibꝰ apoſtoli habuerūt vt gloſa dicit. Vnde iudicū. 9. oliua dixiſſe inducit̉. Nū quid poſſum deſerere pinguedinē meā. Psͣ. Sicut adi pe ⁊ pinguedine repleatur anima mea. Sic ergo promo ti ſunt gentiles ad ſocietatem illius populi ⁊ patriarcha rum ⁊ apoſtolorū. Eph̓. 2. Eſtis ciues ſanctorū ⁊ domeſti ci dei ſuꝑedificati ſuꝑ fundamentū apoſtolorū ⁊ prophe tarum: ⁊ licꝫ has occaſiones gloriādi habere videaris gē tilis noli tn̄ gloriari aduerſus ramos.i. aduerſus iude os. 1. corin. 5. Non eſt bona gloriatio veſtra. ¶ Deinde cum dicit. Ꝙ ſi gloriaris ⁊cͣ. aſſignat rationem ſue admo nitionis dicens ꝙ ſi non obſtante hac admonitione glori aris inſultando iudeis ſtantibus vel exciſis hoc conſide res ad repreſſionem glorie tue ꝙ tu radicē non portas: ſꝫ radix te id eſt iudea non accepit a gentilitate ſalutem ſed potius econuerſo. Io. 4. Salus ex iudeis. Unde ⁊ abrae promiſſuꝫ ē Gen̄. 22. Ꝙ in ipſo bendicerent̉ om̄es cogna tiōes terre. ¶ Deinde cū dicit. Dicis ergo ⁊cͣ. excludit obiectionē gentiliū. Et primo ꝓponit obiectionē. ſecūdo excludit eaꝫ ex conſideratiōe diuini iudicij ibi. Bene ⁊cͣ.

XI. Ca.
Tertio inducit eos in diligentē ꝯſiderationē diuinoꝝ iu dicioruꝫ ibi Uide ergo bonitatem ⁊cͣ. Dicit gͦ primo. Er go tu gentilis qͥ gloriaris contra iudeos forte dicis: Fra cti ſunt rami vt ego inſerar.i. ad hoc deꝰ ꝑmiſit iudeos a fide excidere vt ego ad fidem intrarē. Nullus aūt ſuſtinet detrimentrū rei niſi ꝓpter rem p̄cioſiorē ⁊ magis dilectā. ſicut medicus ꝑmittit infirmitatē eſſe in pede vt ſanet ocu lum. Sic igit̉ ex hocipſo videt̉ gentilitas eſſe precioſior ⁊ magis deo accepta ꝙͣ iudea. Unde Mal̓. i. dicit̉. Non ē mihi voluntas in vobis ⁊ munus non accipiāde manu ve ſtra. Ab ortū aūt ſolis vſqꝫ ad occaſum magnū eſt nomen meum in gentibus: Et Eſa. 49. Parum eſt vt ſis mihi ſeruus ad ſuſcitandas tribus iacob. Dedi te in lucē genti um. ¶ Deinde cum dicit. Bene ⁊cͣ. excludit obiectionē. Et primo aſſignat cauſam defectus iudeorum ⁊ ꝓmotio nis gentilium dicens. Bene in hoc dicis ꝙ deus ꝑmiſit frangi ramos vt tu inſeraris: ſed conſidera cauſam fracti onis ramoꝝ ꝓpter incredulitatem inquā fracti ſunt. quia ſcꝫ in xp̄m credere noluerunt. Ezech̓. 2. Increduli ⁊ ſub uerſores ſunt tecum. Io. 8. Si veritatem dico vobis qͣre non creditis mihi? Tu aūt ſcꝫ gentilis ſtas in fide id ē cre dendo in xp̄m in quo gr̄am conſecutus es. 2. corin. 1. Nā fide ſtatis.i. corin. 15. Notum facio vobis euangeliū in qͦ ſtatis per quod ⁊ ſaluamini. Secundo inducit admonitio nem dicens. Noli altum ſapere.i. noli de te vltra teipſuꝫ preſumere. infra. 12. Non alta ſapientes ſed humilibꝰ cō ſentientes psͣ. Dn̄e non eſt exaltatū cor meū neqꝫ elati ſūt oculi mei. Sꝫ time ne ſcꝫ etiam tu frangaris ꝑ increduli tatem qd̓ ꝑtinet ad timorem caſtū ꝓuer. 28. Beatus ho mo qͦ ſemꝑ eſt pauidus. qui vero mentis eſt dure corruet ī malum Eccͣ..1. Timor dn̄i expellit peccatū. Secundo aſ ſignat rationem ſue admonitionis dicens. Si em̄ natura libus ramis id eſt iudeis qͥ ex naturali orignie ex patriar chis deſcenderunt non pepercit deus quin eos frangi ꝑ mitteret time ne forte nec tibi parcat qͥn ſcꝫ te ꝑmittat ꝑ ī credulitatē excidere ꝓuer. 6. Zelus ⁊ furor viri nō parcet in die vindicte. Iere. 13. Non parcā neqꝫ miſerebor vt nō diſpergam eos. In hoc gͦ conſiſtit ſolutio apl̓i ꝙ cū aliqͥs videt ſe gratiam adeptum alio cadente non debet extolli contra cadētem: ſed magis timere ſibi ipſi. qꝛ ipſa ſuꝑbia eſt cauſa p̄cipitij: ⁊ timor ē cauſa cuſtodie ⁊ cautele. ¶ De inde cum dicit. Uide gͦ bonitatem ⁊ ſeueritatē ⁊cͣ. Indu cit eos in diligenteꝫ conſiderationē diuinoꝝ iudiciorū: et primo inducit eos ad conſiderandū. ſecundo inſtruit eos quaſi ꝑ ſe conſiderare nō valētes ibi. Nolo em̄ vos igno rare fratres ⁊c̄. Tertio quaſi nec ipſe ꝑfecte ſufficeret ad iſtorum inueſtigationē exclamat admirando diuinā ſapiē tiam ibi. O altitudo diuitiaꝝ ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo oſtendit quid conſiderari oporteat dicens: Uide ergo id ē diligent̓ conſidera bonitateꝫ dei miſerentis psͣ. Quā bonus iſrael deus his qͥ recto ſunt ſunt corde. sͣ. 2. An diuitias bonitatis eius contemnis. ⁊ ſeueritatem ip ſius punientis. psͣ. Deus vltionuꝫ dn̄s.i. deus emulator ⁊ vlciſcens dn̄s. Prima em̄ conſideratio tribuit ſpē. ſecū da timoreꝫ vt vitet deſperatio ⁊ p̄ſumptio. Secundo oſtē dit in quibus vtrūqꝫ dictorum ſit conſiderandū quatuꝫ ad preterita dicens: In eos quidē ſcꝫ iudeos qui ceciderunt Tren̄. 2. Precipitauit dn̄s nec pepercit: omnia ſpecioſa iacob deſtruxit. In te aūt.ſ. gentilē q̄ inſertꝰ es bonitatē. psͣ. Bonitatē feciſti cum ſeruo tuo dn̄e. Tertio oſtēdit qͦ tenore poſſint in predictis hec conſiderari: qꝛ non īmobi liter ſicut qd̓ poteſt mutari in futurū. Et primo oſtēdit ꝙͣ tuꝫ ad gētiles dicēs. In te dico vide bonitatē dei oꝑantē eo tn̄ tenore ſi ꝑmāſeris ī bonitate. Io. 15. Manete in di lectione mea. alioquin ſi tu non dederis operam ad ꝑma nendū ꝑ timorem ⁊ humilitatem ⁊ tu excideris Math̓ 3.
Omnis arbor que non facit fructuꝫ bonum excidet̉. Se cundo oſtendit idem quantū ad iudeos. ⁊ primo ꝓponit qd̓ intendit dicens. Sed ⁊ illi ſcꝫ iudei ſi nō ꝑmnāſerint. in incredulitate inſerent̉.i. in ſuuꝫ ſtatum reſtituent̉. Ie. z. Fornicata es cū amatoribꝰ multis. tamen reuertere ad me dicit dn̄s. Secundo probat qd̓ dixerat. ⁊ primo ex di uina potentia dicens. Potens eſt em̄ dn̄s deus iterū in ſerere illos: ⁊ ideo non eſt de eorum ſalute deſperanduꝫ. Eſa. 59. Ecce nō ē abbreuiata manus dn̄i vt ſaluare non poſſit. Secundo ꝓbat idem ꝑ locuꝫ a minori dicens. Nā ſi tu gentilis exciſus es ex naturali oleaſtro id ē ex gentili tate que naturaliter erat infructuoſa. non quidē ꝓut dn̄s fecit naturam. ſed ẜm ꝙ corrupta eſt ꝑ peccatum ſap̄. 12. Iniqua eſt natio eorum ⁊ naturalis malicia ipſorū. Eph̓. 2. Eramus natura filij ire. Et inſertus in bonam oliuā id eſt in fide iudeorum contra naturam.i. contra cōmunem curſuꝫ nature. Non em̄ conſueuit ramus arboris male in ſeri in bonam arborem. ſed potius econuerſo. Id autē qd̓ deus facit non eſt contra naturam: ſed eſt ſimpliciter natu rale. Dicimus em̄ eſſe naturale quod ſit ab agente cui na turaliter ſubdit̉ patiens ꝙͣuis etiam non ſit ẜm ꝓpriā na turam patientis. ſicut enim fluxus ⁊ refluxus maris eſt na turalis ꝓpt̓ hoc ꝙ cauſat̉ ex motu lune cui naturalit̓ ſub ditur aqua. ꝙͣuis nō ſit naturalis ẜm formā aque. ita etiā cum omnis creatura ſit naturaliter deo ſubiecta quicquid deus facit in creatura eſt ſimpliciter naturale lꝫ forte non ſit naturale ẜm ꝓpriā ⁊ ꝑticularē naturā rei in qͣ fit. puta cū cecus illuminat̉ ⁊ mortuus reſuſcitat̉. ſi inꝙͣ hoc fctm̄ ē contra naturam. quantomagis hi qͥ ſunt ẜm naturam id ē qui naturali origine ꝑtinent ad gentem iudeorū inſerunt ſue oliue id eſt reducent̉ ad dignitatem gentis ſue. Mal̓. vltimo. Conuertet corda patrum ad filios ⁊ corda filiorū ad patres eorum. Lectio quarta. Olo enim vos ignorare fr̄es myſte n rium hoc vt non ſitis vobiſipſis ſapi entes. qꝛ cecitas ex parte contingit ī iſrael donec plenitudo gentiū intraret: et ſic omnis iſrael ſaluus fieret: ſicut ſcriptum eſt Uenit ex ſyon qui eripiat ⁊ auertat impieta tem a iacob. Et hoc illis a me teſtamentū cū abſtulero peccata eorum. Scd̓m euangeliū quidē inimici ꝓpter vos: ẜm electionem aūt chariſſimi ꝓpter patres. Sine penitētia em̄ ſunt dona ⁊ vocatio dei. Sicut em̄ aliquan do ⁊ vos non credidiſtis deo: nunc auteꝫ mi ſericordiam conſecuti eſtis ꝓpter increduli tatem illorum: ita ⁊ iſtī nunc non crediderūt in veſtram miſericordiā. vt et ipſi miſericor diam conſequant̉. Concluſit em̄ deus om̄ia in incredulitate: vt oīm miſereat̉. Poſtꝙͣ apl̓us induxit gentiles in cognitionē diuinoꝝ iu dicioꝝ in quibꝰ diuina bonitas ⁊ ſeueritas manifeſtat. hic quaſi eis adhuc non ſufficientibus cōſiderare predicta ex ponit qͥd ſibi circa hec videat̉. ⁊ pͥmo ꝓponit factū. ſcd̓o ꝓbat ibi. Sic̄ ſcpͥtū ē ⁊cͣ. Tertio roēꝫ aſſignat ibi. Si em̄ ⁊cͣ. Circa pͥmū tria facͣ. Primo ꝓpōit ſuā intētiōꝫ dicēs. Iō īduxi vos ad cōſiderandū bonitatē et ſeueritateꝫ dei. Nolo em̄ o fratres ignorare vos myſterium hoc. non em̄ om̄ia myſteria capere poteſtꝭ. hoc eſt enim ꝑfectoꝝ qͥbus

OMANOS 2 A
dn̄s dicit Lucꝭ. 3. Vobis datum eſt noſce myſteriū regni dei. Sap̄. 6. Non abſcondam a vobis ſacramenta dei. ſꝫ ignorātia huiꝰ imyſterij eſſet nob̓ damnoſa..1. cor. 14. Si quis ignorat ignorabit̉. Secundo aſſignat ſue intentiōis rationem vt non ſitis vobiſmetipſis ſapientes id ē nō de ſenſu veſtro preſumatis: ⁊ ex veſtro ſenſu alios condemnā tes: vos eis p̄feratis. infra. 12. Nolite eſſe prudentes apd̓ voſmetipſos Eſa. 5. Ue qui ſapientes eſtis in oculis vr̄is ⁊ coram vobiſmetipſis prudentes. Tertio ꝓponit qd̓ in tendit. Primo quidē quātū ad caſum ꝑticulariū iudeorū cū dicit. Quia cecitas contingit in iſrael nō vl̓it̓: ſꝫ ex ali qua parte vt ſupra oſtenſum eſt Eſa. 6. Exceca cor popu li huius. Secundo ponit terminū huius cecitatis dicens Donec intraret ad fidem plenitudo gentiū id eſt nō ſoluꝫ aliqui ꝑticulariter ex gentibus ſicut tunc cōuertebant̉. ſꝫ vel ꝓ toto vel ꝓ maiori ꝑte in om̄ibus gentibꝰ eccleſia fū data. psͣ. Dn̄i eſt terra ⁊ plenitudo eius. Dicunt̉ aūt gen tiles ad fidem conuerſi intrare quaſi ex exterioribus ⁊ viſi bilibus rebus. que venerabant̉ in ſpeciali ⁊ voluntate di uina. psͣ. Introite in conſpectu eius in exultatione. Et eſt notandū ꝙ hoc aduerbiuꝫ donec poteſt deſignare cauſaꝫ excecationis iudeoruꝫ. Propter hoc em̄ ꝑmiſit deus eos excecari vt plenitudo gentiū intraret ſicut patet ex ſupra dictis. Pōt etiā deſignare terminū qꝛ videlicꝫ vſqꝫ tūc ce citas iudeorum durabit quouſqꝫ plenitudo gentium ad fi dem intrabit. Et huic concordat qd̓ infra ſubdit de futu ro remedio imdeorū cum dicit. Et ſic ſcꝫ cū plenitudo gē tium intrauerit omnis iſrael ſauus fiet non particulariter ſicut modo ſꝫ vniuerſaliter om̄es. Oſee.1. Saluabo eos in dn̄o deo ſuo. Mich̓. vltīo Reuertet̉ ⁊ miſerebit̉ noſtri. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Sicut ſcriptū eſt ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ dixerat d̓ futura ſalute iudeoꝝ. Etprimo ꝓbat hoc ꝑ auctoritatē. ſecundo ꝑ rationem ibi. Scd̓m euangeliū meuꝫ ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Dico ꝙ omnis iſrael ſaluus fiet ſicut ſcriptuꝫ eſt Eſa. 56. vbi noſtra littera ſic habet. Veniet ex ſyon re demptor ⁊ eis qͥ redeūt ad iacob. hoc fedus meū cū eis di cit dominꝰ. Sed apl̓us hoc inducit ẜm lr̄am. lxx. ⁊ tāgit tria verba hic poſita. Primo ſaluatoris aduentū cū dicit. Ueniet deus ſcꝫ humanatus ad ſaluanduꝫ nos ex ſyon id eſt ex populo iudeorum qͥ ſignificat̉ ꝑ ſyon q̄ erat arx hie ruſalem que eſt metropolis iudee. Vnde dicit̉ Zach̓. 9. Exulta ſatis filia ſyon iubila filia hieruſalem ecce rex tuꝰ venit tibi ⁊cͣ. Io. 4. Salus ex iudeis eſt. Vel dicit ex ſy on eū venire non qꝛ ſit ibi natus. ſed qꝛ inde doctrina eiꝰ exiuit in vniuerſuꝫ mundū ꝑ hoc ꝙ apl̓i in cenaculo ſyon ſpūmſanctum receperunt Eſa. 2. De ſyon exibit lex. Se cundo ponit ſalutē ꝑ xp̄m iudeis oblatā dicens. Qui eri piat ⁊ auertat impietatem a Iacob. Et poteſt ereptio refer ri ad liberationē a pena psͣ. Eripiet aīaꝫ meā d̓ morte. Ꝙ vero dicit auertet impietatem a iacob: pōt referri ad libe rationem a culpa. psͣ. Auertet dn̄s captiuitatē plebi ſue. Uel vtrūqꝫ refert̉ ad liberationem a culpa. ſed dicit qͥ eri piat ꝓpter paucos qͥ nunc difficulter quaſi cuꝫ quadā vio lentia cōuertunt̉. Amos 3. Quō ſi eruat paſtor de ore le onis duo crura aut extremū auricule ſic eruent̉ filij iſrael. Dicit aūt auertet impietatē a iacob ad on̄dendū facilitatē conuerſionis iudeorū in fine mundi Mih̓. vltimo. Quis deus ſimilis tui qui aufers iniquitatē ⁊ tranſfers peccatū reliquiaꝝ hereditatis tue. Et hoc teſtimoniū ſcꝫ nouū erit illis a me cum abſtulero peccata eorum. Uetus em̄ teſta mentū peccata non auferebat: qꝛ vt dicit̉ Heb̓. 1ō Impoſſi bile eſt ſanguine thaurorū ⁊ hircorum auferri peccata. Et ideo ꝓpter imperfectionem veteris teſtamenti ꝓmittitur eis nouū teſtamentū. Iere. 31. Feriam domui iſrael ⁊ do mui iuda fedus nouū. Qd̓ quidem habebit efficatiam ad remiſſionem peccati ꝑ ſanguinem chriſti Matth̓. 26. Hic
ſanguis meꝰ noui teſtamēti qͥ ꝓ ml̓tis effūdet̉ in remiſſiōꝫ peccatorum. Mich̓. vltimo. Deponet iniquitateſ noſtras ⁊ ꝓijciet in ꝓfundum maris om̄ia peccata noſtra. ¶ De inde cum dicit. Scd̓m euangeliū meū ⁊cͣ. ꝓbat ꝓpoſituꝫ ꝑ rationē. Et primo inducit ꝓbationē. ſecundo remouet obiectionem ihi. Sine penitentia em̄ ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo ꝙ eorum peccata auferant̉ ⁊ ꝙ poſtꝙͣ peccata habent: ma nifeſtum eſt ꝙ ſunt inimici xp̄i. Scd̓m euangeliū quidem inimici.i. quantū ad doctrinā euāgelij ꝑtuet quā impug nant ꝓpter vos.i. ad vtilitateꝫ veſtri cedit: vt ſupra dictū eſt Vnde dicit̉ Lucꝭ. 19. Verūtamē inimicos meos illos qͥ noluerūt meregnare ſuꝑ ſe adducite huc ⁊ interficite an̄ me. Io. 15. Nunc aūt ⁊ viderunt ⁊ oderunt ⁊ me ⁊ patreꝫ meū. Vel ẜm euangeliū dicit qꝛ eorum inimicitia ad vtili tatem euāgelij ꝑtinet cuius predicatio occaſione talis ini micitie vbiqꝫ diffundit̉. Col̓. 1. In verbo veritatis euan gelij qd̓ ꝑuenit ad vos ſicut ⁊ in vniuerſo mūdo eſt ⁊ fru ctificat ⁊ creſcit. Sꝫ ſunt chariſſimi deo ꝓpt̓ patres ⁊ hoc ẜm electionem. qꝛ ſcꝫ ob gr̄am patrū: eorum ſemen elegit Deutꝰ. 4. Dilexit patres tuos ⁊ elegit ſemen eoruꝫ poſt eos. Qd̓ non ſic eſt intelligendū quaſi merita preſtita pa tribus fuerint cauſa eterne electionis filiorum ſꝫ qꝛ deus ab eterno elegit gratis ⁊ patres ⁊ filios. hoc tamen ordi ne vt filij ꝓpt̓ patres conſequerent̉ ſalutē: non quaſi me rita patrum ſufficerent ad filiorum ſalutem ſed ꝑ quādam abūdātiā diuine gratie ⁊ miſericordie hoc dicit que in tā tum patribus eſt exhibita vt ꝓpter ꝓmiſſiones eis factas etiā filij ſaluarent̉. Vel intelligendū ē ẜm electionē id eſt quantū ad electos ex illo populo ſicut ſupra dictuꝫ eſt ele ctio conſecuta eſt. Si autē ſunt dn̄o chariſſimi rationabi le eſt ꝙ a deo ſaluent̉ ẜm illud Eſa. 64. O culus nō videt deus abſqꝫ te que preparaſti ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Sine penitentia em̄ ſunt ⁊cͣ. excludit obuiationē. Poſſet enim aliquis obuiando dicere ꝙ iudei ⁊ ſi olim fuerint chariſſi mi ꝓpter patres: tn̄ inimicitia quā contra euangeliū exer cent ꝓhibet ne in futurū ſaluent: ſed hoc apl̓us falſum eē aſſerit dicens. Sine penitentia em̄ ſunt ſcꝫ dona et voca tio dei quaſi dicat ꝙ deus aliud aliquibꝰ donet vel aliqͦs vocet hoc eſt ſine penitentia qꝛ de hoc deum non penitet ẜm illd̓ j. regꝭ. 5. Triūphator in iſrael nō parcet nec peni tudine flectetur psͣ. Iurauit dn̄s ⁊ nō penitebit eum. Sꝫ videt̉ falſuꝫ. Dicit em̄ dn̄s gen̄. 6. Penitet me feciſſe ho minem. Et Iere. 18. Loquar de gente ⁊ de regno vt edi ficem ⁊ plantem illud. Si fecerit malū in oculis meis pe nitentiam agam ſuꝑ bonum qd̓ locutus ſum vt facerē ei. Sed dicendū eſt ꝙ ſicut dn̄s iraſci dicit̉ non ꝓpter hoc ꝙ in eo ſit cōmotio ire ſed qꝛ ad modum irati ſe habet quan tum ad punitionis effectū. ita quandoqꝫ penitere dicit̉ nō quaſi in eo ſit penitentie cōmutatio: ſed qꝛ ad modum pe nitentis ſe habet dum mutat qd̓ fecerat. Sed adhuc vide tur ẜm hoc ꝙ dona ⁊ vocatio non ſint ſine penitentia quia dona diuinitus ꝯceſſa frequent̓ amittunt̉ ẜm illud Mat. 25. Tollite itaqꝫ ab eo talentū ⁊ date ei qͥ habet decē ta lēta. Uocatio em̄ dei etiā qn̄qꝫ mutari videt̉ cū ſcriptū ſit Matth̓. 22. Multi ſunt vocati pauci ꝟo electi. Sed di cenduꝫ ē ꝙ donū hic accipit̉ ꝓ ꝓmiſſione que ſit ẜm dei preſcientiam vel predeſtinatione: vocatio autēͣ hic accipi tur ꝓ electione qꝛ ꝓpter certitudinē vrriuſqꝫ qd̓ deus ꝓ mittt iam quodāmodo dat ⁊ quos eligit iam quodāmodo vocat. Et tn̄ ipſum temporale dei donum ⁊ temporalis vo catio non irrritat̉ ꝑ mutationē quaſi penitentis: ſed ꝑ mu tationem hominis qͥ gr̄am dei abijcit ẜm illud Heb̓. 12. Contemplantes ne quis deſit gr̄e dei. Poteſt etiaꝫ quod hic dicitur aliter intelligi vt dicamꝰ ꝙ dona dei que dan tur in baptiſmo: ⁊ vocatio qua baptizatus vocat̉ ad gr̄am ſunt ſine penitentia hoīs baptizati: qd̓ qͥdem hic inducit̉

XI. Ca.
ne aliquis deſperet de futura iudeorum ſalute ꝓpter hoc ꝙ non vident de peccato ſuo penitere. Sed cōtra hoc qd̓ dicit̉ eſſe quod petrus dicit act. 2. Penitentiā agite ⁊ ba ꝑtizet̉ vnuſquiſqꝫ veſtrū. Sed dicendū eſt ꝙ duplex ē pe nitentia. interior ⁊ exterior. Interior quidem conſiſtit in cōtritione cordis: qua quis dolet de peccatis preteritis et talis penitentia requirit̉ a baptizato: qꝛ vt aug. dicit in li bro de penitentia. Nemo ſue voluntatis arbiter cōſtitutꝰ poteſt nouaꝫ vitam inchoare niſi peniteat eum veteris vi te. alioquin fictus ad baptiſmuꝫ accedit. Exterior ꝟo pe nitentia conſiſtit in exteriori ſatiſfactione q̄ a baptizato nō requirit̉. qꝛ ꝑ gr̄am baptiſmalē liberat̉ homo non ſolum a culpa ſed etiam a tota pena ꝑ virtutē paſſionis chriſti: qͥ ꝓ peccatis oīm ſatiſfecit ſicut ſupra. 6. dictū eſt. Quicūqꝫ baptizati ſumus in xp̄o ieſu in morte ipſius baptizati ſu mus. Vnde dicit̉ Tit̓. 3. Per lauacrū regeneratiōis ⁊ re nouationis ſpūſſancti que effudit in nos abunde. Sed cū claues eccl̓ie ⁊ om̄ia alia ſacramenta in virtute paſſionis chriſti operent̉: videt̉ ꝙ pari ratione omnia alia ſacramē ta liberent hominē a culpa ⁊ a tota pena. Sed dicendū ē ꝙ paſſio xp̄i operat̉ in baptiſmo ꝑ modū cuiuſdā genera tionis que requirit vt homo totalit̓ priori vite moriat̉: ad hoc vt nouam vitā accipiat. Et ideo tollit̉ in baptiſmo to tus reatus pene qͥ ꝑtinet ad vetuſtatē prioris vite. Sꝫ in alijs ſacramentis operat̉ virtus paſſionis xp̄i ꝑ modū ſa nationis vt in penitentia. Sanatio autē nō requirit vt ſta tim omnis infirmitatis reliquie auferant̉. Et eadeꝫ ratio eſt in alijs ſacramentis. Sed cum confeſſio peccatoꝝ ꝑti neat ad exteriorem penitentiam. queri poteſt vtrum a ba ptizato confeſſio peccatoꝝ requirat̉. ⁊ videt̉ ꝙ ſic. Dicit̉ em̄ Matth̓.i. ꝙ baptizabant̉ hoīes a iohanne confitētes peccata ſua. Sed dicendū eſt ꝙ baptiſmus iohannis erat baptiſmus penitentie: qꝛ ſcꝫ accipiendo illū baptiſmū qͦ dāmodo ſe ꝓfitebant̉ penitentiam accepturos de peccato ſuo. ⁊ ideo conueniens erat vt confiterent̉ vt ẜm modum peccati eis penitentia ſtatueret̉. ſed baptiſmus xp̄i eſt ba ptiſmus oīūm peccatoꝝ: ita ꝙ nō reſtat baptizato aliqͣ ſa tiſfactio ꝓ peccatis p̄teritis ꝓpter ꝙ nulla eſt confeſſiōis vocalis neceſſitas. ad hoc em̄ neceſſaria eſt confeſſio in ſa cramento penitentie. vt ſacerdos ꝑ poteſtatem clauiū con uenient̓ penitentē ſoluet vl̓ liget. ¶ Deinde cū dicit. Si cut em̄ aliqn̄ ⁊cͣ. aſſignat rationē future ſalutis iudeoruꝫ poſt eorum incredulitatē. Et primo ponit ſimilitudinē in ter vtriuſqꝫ populi ſalutē. Secūdo huius ſil̓itudinis cau ſam oſtendit ibi. Concluſit em̄ deus ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo. Ita dico ꝙ omnis iſrael ſaluus fiet ꝙͣuis nūc ſint inimici Sicut em̄ ⁊ vos gentiles aliquando non credidiſtis deo. Eph̓. 2. Eratis illo tēpore ſine deo ī hoc mūdo. nūc aūt mi ſericordiā conſecuti eſtis. infra. 15. Gētes aūt ſuꝑ miſeri cordia honroare deū. Oſee. 2. Miſerebor eiꝰ qͥ fuit abſqꝫ miſericordia. Et hoc ꝓpetr eorū incredulitatem q̄ ſcꝫ fuit occaſio veſtre ſalutis vt ſupra dictum eſt. Ita ⁊ iſti ſcꝫ iu dei nunc ſcꝫ tempore gratie non crediderūt.ſ. xp̄o Io. 8. Quare nō creditis mihi? Et hoc eſt quod ſubdit. In ve ſtram miſericordiā id eſt in gratiā xp̄i ꝑ quā miſericordiaꝫ conſecuti eſtis. Tit̓. 3. Scd̓m ſuam miſericordiaꝫ ſaluos nos fecit. Vel nō crediderunt vt ꝑ hoc ꝑuenirent in vr̄aꝫ miſericordiaꝫ. Vel non crediderūt qd̓ in veſtrā miſericor diam occaſiōaliter ceſſit. vt ⁊ ipſi qn̄qꝫ miſericordiā cōſeq̄ rentur. Eſa. 14. Miſerebit̉ dn̄s Iacob. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Concluſit em̄ ⁊cͣ. aſſignat rationē huius ſimilitudinis qꝛ ſcꝫ deus voluit vt ſua miſcd̓ia in om̄ibꝰ locum haberet Et hoc eſt qd̓ ſubdit. Concluſit em̄ deus id ē concludi ꝑ miſit omnia.i. omne hoīm genus tam iudeos ꝙͣ gentiles in incredulitate ſicut in quadam cathena erroris. ſap̄. 17. Una cathena tenebrarum omnes erant colligati. Vt omnium miſereatur.i. vt in omni genere hominum ſua mi ſericordia locum habeat Sap̄. 11. Miſereris omniū dn̄e. Qd̓ quidem non eſt extendendū ad omnes hoīes ſigilla tim. ſed ad omnia genera hominū. Fit em̄ hic diſtributio ꝓ generibus ſingulorū ⁊ non ꝓ ſingulis generum. Ideo aūt deus vult omnes ꝑ ſuam miſericordiam ſaluari. vt ex hoc humilient̉ ⁊ ſuam ſalutē non ſibi ſed deo aſſcribant. Oſce. 13. Perditio tua iſrael tantūmodo ex me auxilium tuū. ſupra. 3. Vt omne os obſtruatur ⁊ ſubditus fiat om nis mundus deo. Lectio quinta. Altitudo diuitiarum ſapientie ⁊ ſcīe dei: qͣꝫ incomprehenſibilia ſunt iudi o I cia eius: ⁊ inueſtigabiles vie eius. Quis enim cognouit ſenſum domini: aut qͥs conſiliarius eius fuit. aut quis prior de dit illi ⁊ retribuet̉ ei? Quoniam ex ipſo ⁊ ꝑ ipſum ⁊ in ipſo ſunt om̄ia ipſi honor ⁊ gloria in ſecula ſeculorum amen. Supra apoſtolus conatus fuit aſſignare rationē diuinoꝝ iudiciorum quibus tam gentes ꝙͣ iudei poſt incredulita tem miſericordiā conſequunt̉. nunc quaſi ad hec inueſti ganda ſe inſufficientem recognoſcēs exclamando diuinā excellentiam admirat̉. Et primo admirat̉ diuinam excel lentiam. Secundo probat quod dixerat ibi. Quis enim cognouit ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo admiratur excellentiam diuine ſapientie ẜm ſe conſiderate. ſecundo per comparationē ad nos ibi Quāincomprehēſibilia ⁊cͣ. Excellentiaꝫ diuine cognitionis admirat̉. Primo quidē ꝙͣtū ad altitudinem dicens. O altitudo Ecc̄. 7. Alta ꝓ funditas quis inueniet eam. Iere. 17. Solium glorie al titudinis a principio. Hec aūt altitudo attendit̉ quantum ad tria. Uno quidem modo quantū ad rem cognitam. in quantū.ſ. deus ſeipſum ꝑfecte cognoſcit. Eccͣ. 24. Ego in altiſſimis habito. Alio modo quantū ad modū cogno ſcendi: inquantū ſcꝫ ꝑ ſeipſum omnia cognoſcit. psͣ. Pro ſpexit de excelſo ſancto ſuo dominus de celo in terrā aſpe xit. Tertio quantū ad certitudineꝫ cognitionis Ecc̄. 23. Oculi dn̄i multoplus lucidiores ſuꝑ ſolem. ¶ Scd̓o ad mirat̉ excellentiā diuine cognitionis quantū ad eius ple nitudineꝫ cum dicit. Diuitiarū Eſa. 33. Diuitie ſalutis ſa pientia ⁊ ſcientia. Que quidem plenitudo attendit̓ in tri bus. Uno modo in multitudine cognitorū qꝛ ſcꝫ om̄ia no uit. Io. vltimo. Dn̄e tu oīa ſcis. Col̓. 2. In ipſo ſūt om̄es theſauri ſapientie dei abſconditi. Alio mō quantū ad faci litatem cognoſcendi. qꝛ ſtatim om̄ia intuet̉ ſine inquiſitiꝰ on ⁊ difficultate Heb̓. 4. Om̄ia nuda ⁊ aperta ſunt ocu lis eius. Tertio quantū ad copiam cognitionis. qꝛ eā om nibus cōmunicat affluenter. Iac. 1. Si quis veſtrū indi get ſapientia poſtulet a deo qui dat omnibus affluenter. ¶ Tertio admirat̉ diuinam excellentiā quantū ad perfe ctionem cum dicit. Sapientie ⁊ ſcientie dei. habet em̄ ſa pientiam de diuinis Iob. 12. Apud ipſum eſt fortitudo ⁊ ſapientia. Et ſcientiā de rebus creatis. Baruch. 4. Qui ſcit vniuerſa nouit eam. ¶ Deinde cum dicit. ꝙͣ incomp̄ henſibilia ⁊cͣ. oſtendit excellentiā diuine ſapientie ꝑ com parationeꝫ ad noſtrū intellectū. Et primo quantū ad ſapi entiam ad quā ꝑtinet iudicare ⁊ ordinare. Un̄ dic̄ ꝙͣ incō prehenſibilia ſunt iudicia eius: qꝛ ſcꝫ homo non poteſt cō p̄hendere rationē diuīoꝝ iudicioꝝ qꝛ in ſapiētia dei latēt psͣ. Iudicia tua abiſſus multa. Iob. 11. Forſitan veſtigia dei comprehendes ⁊ om̄ipotentē vſqꝫ ad ꝑfectū reperies. Secundo quantū ad ſcientiā ꝑ quā in rebus operat̉. Uū

Ad Romanos
ſubdit. Et inueſtigabiles id eſt non ꝑfecte ab homine ve ſtigabiles vie eius id eſt ꝓceſſus eius quibus in creatu ris operat̉. Et ſi em̄ ipſe creature ſint homini note tamen modi quibus deus in creaturis oꝑat̉ ab homine compre hendi non poſſunt. psͣ. In mari vie tue in aquis multis ⁊ veſtigia tua non cognoſcent̉. Iob. 38. Per quā viā ſpar gitur lux ⁊cͣ. ¶ Deinde cum dicit. Quis em̄ ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ dixerat ad qd̓ inducit duas auctoritates quaꝝ vna habet̉ Eſa. 40. vbi ẜm lr̄am noſtrā ſic legit̉. Quis adiuuit ſpi ritū dn̄i aūt quis conſiliariꝰ eius fuit? Loco cuius hic di citur. Quiſ em̄ cognouit ſęnſuꝫ dn̄i. aut qͦs conſiliariꝰ eiꝰ fuit. Alia auctoritate habet̉ Iob. 41. Quis an̄ dedit mi hi vt reddam ei. ex loco cuius hic dicit̉. aut quis prior de dit ei ⁊ retribuet̉ ei. In his aūt verbis ⁊ ſequentibꝰ apl̓us tria facit. Primo oſtendit excellentiā diuine ſapientie ꝑ comꝑatione ad intellectū noſtrū dicens. Dictū eſt ꝙ incō prehenſibilia ſunt iudicia eius ⁊ inueſtigabiles vie eius. Quis em̄ cognouit ſenſum dn̄i ꝑ quē.ſ. iudicat ⁊ oꝑan do ꝓcedit quaſi dicat. Nullꝰ niſi eo reuelāte. ſap̄. 9. Sen ſum tuuꝫ quis ſcire poterit niſi tu dederis ſapientiā ⁊ mi ſeris ſpūmſanctū tuum de altiſſimis. Et. 1. corin. 2. Que ſunt dei nemo nouit niſi ſpūs dei. nobis aūt reuelauit deꝰ ſpiritū ſuum. Secundo oſtendit excellentiā diuine ſapiē tie ẜm ꝙ in ſe habet altitudinē: que quidē eſt altitudo q̄ eſt ſupremi principium ad quod duo ꝑtinent. Primo ꝙ non ſit ab alio. ſecundo ꝙ alia ſint ab eo. Et hec oſtendit ibi. Quoniā ex ipſo. Ꝙ autē ſapientia dei nō dependeat ab altiori principio oſtendit dupliciter. Primo quideꝫ ꝑ hoc ꝙ non eſt inſtructa alieno conſilio. Unde dicit. Aut quis conſiliarius eius fuit. Quaſi diceret Nullus. Ille em̄ conſilio indiget qui non plene cognoſcit qͣliter ſit agē dum: qd̓ deo nō competit. Iob. 26. Cui dedidiſti conſili um. Forſitan illi qui nō habet ſapientiā? Iere. 23. Quis affuit in conſilio dn̄i. Secūdo ꝑ hoc ꝙ non eſt adiuta alie no dono. Vnde ſubdit. Aut quis prior dedit illi et ꝑ hoc retribuet̉ ei quaſi prius danti. Quaſi dicat. Nullus. Nō em̄ poteſt hō dare deo niſi que a deo accepit. 1. Paral̓. vl timo. Tua ſunt om̄ia ⁊ q̄ de manu tua accepimꝰ dedimꝰ tibi. Iob. 35. Porro ſi iuſte egeris qͥd donabis ei: aut qͥd de manu tua accipiet? ¶ Deinde cū dicit. Quoniā ex ip̄o ⁊cͣ. oſtendit altitudinē dei quantū ad hoc ꝙ ab ipſo ſunt omnia. Et primo oſtendit eius cauſalitatē. ſecundo eius dignitatē. ibi. Ipſi honor ⁊ gloria. tertio eius ꝑpetuitatē ibi. In ſecula ſeculoꝝ amē. Dicit ergo pͥmo. Recte nullꝰ prior dedit illi qꝛ ex ipſo ⁊ ꝑ ipſum ⁊ in ipſo ſunt oīa. Et ita nihil poteſt eſſe niſi ab eo acceptū. Ad deſignandū aūt dei cauſalitatē vtitur tribus p̄poſitionibꝰ que ſunt. ex. ꝑ. ⁊ in. Hec aūt p̄poſitio. ex. denotat pͥncipiū motꝰ. Et hoc triplicit̓. Primo quidē ipſum pͥncipiū agens vel mouēs. Alio modo ipſam materiā. Tertio modo ipſuꝫ contrariū oppoſitum quo incipit motus. Dicimus em̄ cultellū fieri ex fabro ⁊ ferro ⁊ ex infigurato. Uniuerſitas aūt creatur a rum nō eſt facta ex preexiſtenti materia: ſed eſt effectꝰ dei. Et ẜm hoc omnia creata non dicunt̉ ex aliquo eſſe. ſed ſi cut ex oppoſito dicunt̉ eſſe ex nullo qꝛ nihil erant anteꝙͣ crearent vt eſſent ſap̄. 2. Ex nihilo nati ſumꝰ. Ex deo aūt ſunt omnia ſicut ex primo agente.1. corin. 1I. Omnia aūt ex deo. Notandū tn̄ ꝙ hec p̄poſitio. de. eaſdem habitudi nes deſignare videt̉. hoc tn̄ ſuꝑaddit qꝛ ſemꝑ deſignat cō ſubſtantialem. Dicimus em̄ cultellū eſſe de ferro. nō aūt eſſe de artifice qꝛ igit̉ filiꝰ procedit a patre. vt ei cōſubſtā tialis dicimus filium eſſe de patre. Creature vero non ꝓ cedunt a deo tanꝙͣ ei conſubſtantiales. Unde non dicitur eſſe de ipſo. ſed ſolū ex ipſo. Hec aūt p̄poſitio. ꝑ. deſignat cauſaꝫ operationis. ſed quia operatio eſt medium inter fa teens ⁊ factum: dupliciter hec prepoſitio ꝑ poteſt operatoinis cauſam deſignare. Uno modo ẜm ꝙ operatio exit ab operante ſic aliqͥs dicit̉ ꝑ id operari qd̓ eſt ſibi cā vt o peretur. Hoc aūt eſt vno qͥuidē mō forma. ſicut dicimꝰ ꝙ ignis celefacit ꝑ calorē. Alio mō aliqd̓ ſuꝑius agēs. pu ta ſi dicamꝰ ꝙ homo generat ꝑ virtuteꝫ ſolis. vel potius dei. ſic igit̉ oīa dicunt̉ duplicit̓ eſſe per ip̄m. Uno modo ſicut ꝑ primū agens cuiꝰ virtute oīa alia agunt. ꝓuer. 8. Per me reges regnat. Alio mō inꝙͣtum eiꝰ ſapīa que ē eius eſſentia eſt ꝑ quā deꝰ omīa fecit ſcd̓m illud. ꝓuer. 3. Dn̄s ſapīa fūdauit terrā. Alio vero mō hͨ p̄poſitio ꝑ deſi gnat cām oꝑationis nō quidē ſcd̓m ꝙ exit ab operāte ſed ſcd̓m ꝙ terminat̉ ad oꝑa ſicut dicimꝰ ꝙ faber facit cultei lum ꝑ martellū qd̓ nō eſt ſic intelligendū ꝙ martellus ſic cum fabro oꝑetur ſicut in prioribꝰ intelligebat̉. ſed qꝛ cul tellus fit ex oꝑatione fabri per martellū. Et ideo dicit̉ ꝙ hec p̄poſitio ꝑ qn̄qꝫ deſignat auctoritatē in recto ſicut cū dicimus rex oꝑatur per baliuū qd̓ ꝑtinet ad hoc qd̓ nunc dicitur. Qn̄qꝫ aūt in cāli ſicut cū dr̄ ꝙ baliuus per regeꝫ operat̉. qd̓ ꝑtinet ad p̄cedentē modū. Hoc aūt mō de quo nūc loqͥmur dicūtur oīa eſſe facta a pr̄e per filiū. ſcd̓m illd̓ Io. 1. Oīa per ip̄m facta ſūt nō ita ꝙ pater habeat a filio hoc ꝙ facit res ſed potiꝰ qꝛ virtutē faciendi filiꝰ accipit a patre nō tamē inſtrumētalē aut diminutaꝫ aut aliā. ſꝫ pͥn cipalē ⁊ equalē ⁊ eandē. Io. 5. Quecūqꝫ pater facit hec ⁊ filius ſimiliter facit. Unde licet oīa ſint facta a pr̄e ꝑ fili um nō tamē filiꝰ eſt inſtrumētum vel mīſter patris. Hec aūt p̄poſitio in d̓ſignat etiā triplicē habitudinē cāe. Uno quidē modo deſignat materiā ſicut dicimꝰ aīam eſſe ī cor pore ⁊ formā in materia. Hoc aūt mō nō dicit̉ ꝙ oīa ſint in deo. qꝛ ip̄e nō eſt cā materialis rerū. Alio mō deſignat habitudinē cauſe efficiētis in cuiꝰ poteſtate eſt effectꝰ ſu os diſponere. ⁊ ſcd̓m hoc dicunt̉ oīa eſſe in ipſo ſcd̓m ꝙ omnia in eiꝰ poteſtate ⁊ diſpoſitiōe ꝯſiſtunt ẜm illud. p̄ſ. In manu eiꝰ ſunt om̄s fines terre. Et act. 17º. In ip̄o vi uimus mouemur ⁊ ſumꝰ. tertio modo deſignat hītudinē cauſe finalis ẜm ꝙ totū bonū rei ⁊ cōſeruatio ip̄ius conſi ſtit in ſuo optīo ⁊ ẜm hoc dicūtur oīa eſſe in deo ſicut ī bo nitate cōſeruante. col. iº. Et omīa in ip̄o cōſtant. Ꝙ autē dicit oīa eſt abſolute accipiēdum ꝓ oībus q̄ habent verū eſſe. pctā aūt nō habent verū eſſe ſed inꝙͣtum ſunt pecca ta dicunt̉ per defectū alicuiꝰ entis eo ꝙ malū nihil eſt ni ſi priuatio boni. Et ideo cū dicit̉ ex ipſo ⁊ per ip̄m ⁊ in ip ſo ſunt oīa nō eſt intelligendū de pctīs qꝛ ẜm aug. Pec catū nihil eſt ⁊ nihil fiunt hoīes cū peccāt. Quicqͥd tamē entitatꝭ eſt in pctō totuꝫ eſt a deo. Sic igit̉ ẜm p̄miſſa om nia ſunt ex ipſo.ſ. deo. ſicut ex prima oꝑatrice potentia. Omnia ſunt ꝑ ip̄m inꝙͣtum oīa facit ꝑ ſuā ſapiētiā. Om nia ſunt in ipſo ſicut in bonitate cōſeruante. Hec aūt tria ſcꝫ potētia ſapiētia ⁊ bonitas cōmunia ſunt tribꝰ perſoīs Unde hoc qd̓ dicit̉ ex ipſo ⁊ per ipſuꝫ ⁊ in ipſo poteſt at tribui cuilibet triū ꝑſonaꝝ. ſed tn̄ potentia q̄ habet ratio nem principij a ꝓpriatur patri qui eſt principiū totius di uinitatis. Sapiētia filio qui ꝓcedit vt verbū qd̓ nihil ali ud eſt ꝙͣ ſapiētia genita. Bonitas appropriat̉ ſpūi ſancto qui ꝓcedit vt amor cuiꝰ obiectū eſt bonitas. Et ideo a ꝓ priando dicere poſſumꝰ ex ipſo.ſ. ex patre ꝑ ip̄m.ſ. per fi lium in ipſo.ſ. in ſpū ſancto oīa ſunt. ¶ Deinde cū dicit ipſi honor ⁊ gloria on̄dit dei dignitatē que cōſiſtit in duo bus que p̄miſſa ſunt. Nā ex eo ꝙ ex ipſo ⁊ per ip̄m ⁊ ī ip ſo ſunt omīa debet̉ ei honor ⁊ reuerētia ⁊ ſubiectio a tota creatatura. mal̓. 1. Si ego pat̓ vbi eſt honor meus. Ex eo vero ꝙ ab alio nō accepit nec ꝯſiliū nec donum debet̉ ei gloria. ſicut ecōtrario dicit̉ homini. iᵉ. coꝝ. 4. Si accepi ſti quid gloriarꝭ quaſi nō acceperis. ⁊ qꝛ hoc eſt ꝓprium dei dicit̉. Yſa. 42. Gloriā meam alteri nō dabo. Ultimo poīt eiꝰ eternitatē cū dicit In ſecula ſeculoꝝ.i. per omīa

XII. C
ſecula ſurcedētia ſeculis ꝓut ſeculū dicitur duratio vni uſculuſqꝫ rei. Vel ſecula ſeculoꝝ dicunt̉ ſecula.i. duratio nes reꝝ incorruptibiliū que ꝯtinēt ſecula corruptibiliuꝫ reruꝫ ⁊ p̄cipue ipſa dei eternitas que tn̄ pluraliter dici po teſt licet ī ſe ſit vna ⁊ ſimplex ꝓpter multitudinē ⁊ diuer ſitatem ꝯtentoꝝ vt ſit ſenſus in ſecula cōtentiua ſeculorū psͣ. Regnū tuū regnū oīm ſeculoꝝ. Addit aūt ad confir mationē Amē. Quaſi dicat vere ita eſt. Et ſic accipitur in euāgelijs vbi dicit̉ Amen dico vobis. Qn̄qꝫ tamē ac cipitur ꝓ fiat. vnd̓ ī pſalterio hieronimi dicit̉ Dicet om nis populus amē amen. Ubi nos habemus fiat fiat. Incipit duodecimum capitulum. Bſecro itaqꝫ vos fratres ꝑ miſeri o cordiam dei vt exhibeatis corꝑa veſtra hoſtiā viuentē: ſanctā: deo placentē: rationabile obſequium vr̄m. Et nolite cōformari huic ſeculo. ſed re nouamini in nouitate ſenſus veſtri vt ꝓbe tis que ſit volūtas dei bona ⁊ beneplacens ⁊ ꝑfecta. Dico em̄ per gratiā que data eſt mi hi omībus qui ſunt inter vos: nō plus ſape re qͣꝫ oportet ſapere: ſed ſapere ad ſobrieta teꝫ ⁊ vnicuiqꝫ ſicut deꝰ diuiſit mēſurā fidei. Poſtꝙͣ apoſtolus on̄dit neceſſitatē virtutē ⁊ originē gra tie: hic docet gratie vſum qd̓ ꝑtinet ad inſtructioneꝫ mo ralem. Et circa hoc duo facit. Primo ponit doctrinā mo ralem in generali. 2º ſpēaliter deſcēdit ad quedā parti cularia ꝑtinētia ad eos quibꝰ ſcribit circa mediū quinde cimi capituli. ibi. Certꝰ ſum aūt ⁊c. Circa primū duo fa cit. Primo docet vſum gratie ꝙͣtum ad hoc ꝙ ſit homo perfectꝰ. Scd̓o ꝙͣtū ad hoc ꝙ ꝑfectꝰ imperfectū ſuſtine at. 14. cap. ibi. Infirmuꝫ aūt ⁊cͣ. Circa primuꝫ tria facit. Primo inducit ad ꝑfectioneꝫ vite ꝙͣtum ad ſanctitatem quā homo ẜuat deo. ſcd̓o ꝙͣtuꝫ ad iuſticiā quā quis exhi bet ꝓximo. 13. cap. ibi. Omnis aīa ⁊c̄. Tertio ꝙͣtū ad pu ritatem quā homo cōſeruat in ſeipſo circa finē. 13. capitu li ibi. Et hoc ſciētes ⁊c. Circa pͥmum duo facit. Primo monet vt homo ſe exhibeat deo ſctm̄. Scd̓o docet̉ qualit̓ aliquis vti debeat donis gratie dei qͥbus ſanctificat̉ ibi. Dico em̄ per gratiaꝫ ⁊c̄. Circa primū duo facit. Primo docet qualiter aliquis ſe debeat exhibere deo ꝙͣtum ad corpus. Scd̓o ꝙͣtuꝫ ad aīam ibi. Et nolite ꝯformari ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo inducit obſeruantiā eorū que docent̉ ⁊ hoc dupliciter. Uno quidē modo ex ꝑte ſui ipſius cū dicit. Obſecro itaqꝫ vos frēs. Quaſi dicat. Di ctum eſt incōprehenſibilia eſſe iudicia dei ⁊ inueſtigabi les vias eiꝰ. Itaqꝫ obſecro vos fratres vt.ſ. obſeruetꝭ ea que dicent̉. Vtitur aūt obſecratione ꝓpter tria. Primo quidē ad demonſtrāduꝫ ſuā humilitatē prouer. 18. Cum obſecrationibꝰ loquit̉ pauꝑ qͥ.ſ. de ſua abūdantia nō con fidit. et ideo nō ex eo qd̓ ſuū eſt ſed ex eo qd̓ dei eſt hoīes conat̉ inducere ad bonū. Nā obſecrari eſt ob ſacra cōteſta ri. Scd̓o vt magis ex amore moueat rogādo ꝙͣ ex timore auctoritate imꝑando. Vnd̓ dicit̉ ad phil̓em. Multā fidu ciā hn̄s in xp̄o ih̓u imperando tibi qd̓ ad rē ꝑtinet ꝓpter caritatē magꝭ obſecro. gal̓. vltīo. Uos qͥ ſpūales eſtꝭ huiꝰ mōi īſtruite in ſpū lenitatꝭ. Tertio ꝓpt̓ reuerentiā roma noꝝ quibꝰ ſcribebat. 1. thi. 5. Seniorē ne increpaueris ſed obſecra vt pr̄em. Alio mō inducit eos ex ꝑte dei cuꝫ dicit. Per mīam dei ꝑ quā.ſ. ſaluati eſtis. Tit̓. 3. Scd̓ꝫ miſericordiā ſuā ſaluos nos fecit. Et ideo ex ꝯſideratione diuine miẜicordie debemꝰ facere qd̓ monemur. Ma. 18.
Nonne oportuit ⁊ te miſereri conferni tui ſicut ⁊ ego tui miſertus ſum. Vel poteſt dici per miſericordiā dei id eſt 5 auctoritate apl̓atus mihi miſericorditer ꝯmiſſi ie. cor. 7. Miſericordiā ꝯſecutꝰ ſum a dn̄o vt ſim fidelis. Scd̓o po nit āmonitionē cū dicit Ut exhibeatis corꝑa vr̄a ⁊c. Cir ca quod ſciendū eſt ꝙ ſicut augdicit. 10. de ciui. dei. Uiſibile ſacrificiū qd̓ exteriꝰ deo offert ſignū eſt inuiſibilis ſa crificij quo quis ſe ⁊ ſua in dei obſequiū exhibet. Habet autē homo triplex bonū Primo quidē bonū aīe: quod ex hibet deo ꝑ deuotionis ⁊ cōtritionis humilitatē ſcd̓m il lud. psͣ. Sacrificiū deo ſpūs cōtribulatus. Scd̓o habet homo exteriora bona que exhibet deo per elemoſinarum largitionē. Und̓ dicit̉. he. vlti. Beneficētie ⁊ cōmunioīs nolite obliuiſci. talibꝰ em̄ hoſtijs ꝓmeretur deꝰ. Tertio habet homo bonū ꝓprij corporis et quantuꝫ ad hoc dicit ibi Ut exhibeatꝭ.ſ. deo corpora vr̄a ſicut quandā ſpecia lem hoſtiā. Dicebat̉ aūt al̓ deo ymolatū hoſtia vel qꝛ pro victorra hoſtiū offerebat̉ ſeu pro ſecuritate ab hoſtibꝰ Ul̓ quia ad hoſtiū tabernaculū immolabat. Exhibet aūt ho mo deo corpꝰ ſuū vt hoſtiā triplicit̓. Uno quidē mō quā do aliquis corpꝰ ſuū exponit paſſioni ⁊ morti ꝓpter deuꝫ ſicut dr̄ de xp̄o. eph. 5. Tradidit ſemetip̄m oblationē et hoſtiam deo. Et apl̓us dicit de ſe. phil̓. 2. Si immolar ſu pra ſacrificiū ⁊ obſequiū fidei veſtre gaudeo. Scd̓o ꝑ hoc ꝙ homo corpꝰ ſuū ieiuuijs ⁊ vigilijs macerat: ad ſeruien dum deo ſcd̓m illud. 1ͤ. coꝝ. 9. Caſtigo corpꝰ meum ⁊ in ẜuituteꝫ redigo. Tertio per hoc ꝙ hō corpꝰ ſuū exhibet ad opera iuſticie ⁊ diuini cultꝰ exequēda ſupra. 6. Exhi bete veſtra mēbra ẜuire iuſtitie in ſactificationē. Eſt autē ꝯſiderandū ꝙ hoſtia que d̓o ymolabat̉ quattuor habebat Primo nāqꝫ ipſa oblatio debebat eſſe ī tegra ⁊ incorrup ta. Unde dicit̉. Mal̓. 1. Maledictus doloſus qui habet in grege ſuo maſculū ⁊ votū faciens immolat debile dn̄o. Et ꝓpter hoc dicit. Uiuētē vt.ſ. hoſtia noſtri corporꝭ quā deo offerimꝰ ſit viuens per fidē formatā caritate. gal̓. 2º. Ꝙ nūc viuo in carne: in fide viuo filij dei. Et eſt attendē dum ꝙ materialis hoſtia q̄ prius viua erat occidebat̉ vt ī molaret̉: ad oſtendendū ꝙ adhuc mors regnabat in hoīe regnante pctō vt. sͣ. 5. dictū eſt. ſed hec hoſtia ſpiritualis ſemper viuit ⁊ in vita ꝓficit ſcd̓m illud. Io. 10. Ego veī vt vitā habeant ⁊ abūdantius habeāt qꝛ iam peccatū ab latuꝫ eſt ꝑ xp̄m. niſi dicamꝰ ꝙ hoſtia corꝑoris noſtri viuit quidē deo per iuſtitiā fidei. ſed mortificat cōcupiſcentijs carnis. Col. 3. Mortificate membra veſtra: que ſunt ſuꝑ terram. Scd̓o vero hoſtia deo oblata in ip̄a ymolatione ſanctificabat̉. Vnde dicit̉. Leuit. 22. Omnis homo qͦ ac ceſſerit de ſtirpe veſtra ad ea que cōſecrata ſunt ⁊ que ob tulerunt filij iſrael dn̄o in quo eſt immūditia. peribit corā dn̄o. Et ideo ſubdit Scām.ſ. per deuotionē: qua corpus noſtrū dei ſeruitio mācipatur Leui. 20. Sāctificamini ⁊ eſtote ſancti qꝛ ego dn̄s deus veſter. Proprie aūt ſancti tas dicit̉ per reſpectū ad deū inꝙͣtum.ſ. homo ſeruat ea q̄ ſunt iuſta quo ad deū. Tertio ꝙͣtum ad ipſā ſacrificij con ſumptioneꝫ dicebat̉ ſacrificiū ſuaue ⁊ acceptū dn̄o ſcd̓m il lud. Leui. i. Oblata omnia adolebit ſacerdos ſuꝑ altare in holocauſtū ⁊ in odorē ſuauiſſimū dn̄o. Unde hic dicit. Deo placentem.ſ. ꝑ rectitudinē intentionis. p̄ſ. Ut pla ceam corā deo in lumine viuentiū. Quarto in ipſa ſacrifi cij p̄paratione apponebat̉ ſal. Unde leui. 2º. Quicquid obtuleris ſacrificij ſale cōdies. Et Mar. 9. dicit̉. Omīs victima ſale ſaliet. Sal aūt diſcretionē ſapiētie ſignificat Undeⁱ dicit̉ col̓. vltiº. In ſapiētia ambulate ad eos qui fo ris ſunt ſermo veſter ſemꝑ in gratia ſit ſale conditꝰ. Und̓ ⁊ hic ſequit̉. Rationabile obſequiū vr̄m vt.ſ. cū diſcreti on corpora veſtra d̓o exhibeatis hoſtiā vel ꝑ martirium vel ꝑ abſtinentiā vl̓ per qd̓cūqꝫ opus iuſtitie. iͤ. coꝝ. 14.
I

Ad Romanos
Omnia honeſte ⁊ ſcd̓ꝫ ordinem fiant in vobis. Et ī. p̄ſ. Honor regis iudiciū diligit. Aliter ſe habet homo iuſtus ad interiores actus quibꝰ deo obſequitur ⁊ ad exteriores Nam bonū homīs ⁊ iuſtitia eius principaliter in interio ribus actibꝰ ꝯſiſtit quibus.ſ. homo credit ſperat ⁊ diligit Unde dicit̉ Luc. 17. Regnū dei intra vos eſt. nō aūt pͥn cipaliter cōſiſtit ī exterioribꝰ actibꝰ infra. 14. Nō eſt reg num dei eſca ⁊ potꝰ. Unde interiores actus ſe habēt per modum finis qui ſcd̓m ſe querit̉. exteriores vero actꝰ ad quos deo corꝑa exhibent̉ ſe habent ſicut ea q̄ ſunt ad fi nē ī eo aūt qd̓ q̄rit̉ tāꝙͣ finis nulla mēſura adhibet ſꝫ quā to maiꝰ fuerit tāto meliꝰ ſe habet. In eo aūt qd̓ queritur ꝓpter finem adhibet̉ mēſura ſcd̓m ꝓportionē ad fineꝫ ſi cut medicus ſanitatē facit tantū ꝙͣtum poteſt. medicinam autem nō tm̄ dat ꝙͣtum pōt ſed quātum videt expedire ad ſanitateꝫ conſequendā. Et ſimiliter homo in fide ī ſpe ⁊ in caritate nullā mēſurā debet adhibere. ſed quāto plꝰ credit ſperat ⁊ diligit tanto meliꝰ eſt ꝓpter qd̓ dicit̉ deu. 6. Diliges dn̄m deum tuū ⁊cͣ. Sed in exterioribꝰ actib eſt adhibenda diſcretionis mēſura ꝑ comꝑationē ad cari tatem. Vnde dicit Iero. Nōne rōnalis homo dignitateꝫ amittit qui ieiuniū vel vigilias p̄fert ſenſus integritati vt ꝓpter pſalmoꝝ atqꝫ officioꝝ decantationē amentie vl̓ tri ſtitie quis notā incurrat. ¶ Deinde cū dicit. Et nolite cō formari ⁊c. oſtendit qualiter ſe debeat homo exhibere d̓o ꝙͣtum ad animā. Et primo ꝓhibet ſeculi cōformitateꝫ cū dicit. Et nolite ꝯformari. huic ſeculo id eſt rebꝰ que tēpo raliter tranſeunt. Nā ſeculū preſens eſt quedā mēſura eo rum que tēporaliter labunt̉. Rebus autē tēporalibus hō conformatur ꝑ affectū eis amore inherēdo. Oſee. 19. Fa cti ſunt abhominabiles ſicut ea que dilexerūt Ia. 1º. Re ligio munda ⁊ immaculata hec eſt immaculatū ſe cuſtodi re ab hoc ſeculo. Cōformatur etiā huic ſeculo qui vitā ſe culariter viuentiū imitat̉. Ephe. 4. Teſtificor in domīo vt iam non amplius ambuletis ſicut ⁊ gentes ambulant. Scd̓o mandat interiorem mētis reformationem cū dicit. Sed reformamini in nouitate ſenſus veſtri. Sēſus auteꝫ hominis hic dicit̉ ratio ſcd̓m ꝙ per eū homo iudicat de a gendis. hunc aūt ſenſum hō in ſua creatione habuit inte grum ⁊ vigentem. Unde dicitur Ecc. 17. Sēſu impleuit corda illoꝝ ⁊ bona ⁊ mala oſtendit illis. Sed ꝑ peccatuꝫ hic ſenſus eſt corruptus ⁊ quaſi īueteratus baruch. 3. In ueteraſti in terra aliena. Et per conſequens pulcritudi nem ⁊ decorem ſuū amiſit. Tren̄. pº. Egreſſus eſt a filia ſyon oīs decor eius. Monet ergo apl̓us vt reformemur. id eſt iterato formā ⁊ decorem mētis aſſumamus quē no ſtra mens habuit. qd̓ quidem fit per gratiā ſpūſſancti ad quā ꝑticipandā homo ſtudiū habere debet. ita ſcꝫ vt qui eam nondū ꝑceperunt eā percipiant ⁊ qui illam ꝑceperūt in ea ꝓficiant. Ephe. 4. Renouamini ſpiritu mētis vr̄e. psͣ. Renouabit̉ vt aquile iuuentꝰ tua. Ul̓ aliter Renoua mini ſcꝫ in exterioribꝰ actibꝰ in nouitate ſenſus veſtri id ē ſcd̓m nouitatem gratie quā mente ꝑcepiſtis. Tertio aſſig nat rōnem āmonitionis predicte cum dicit Ut ꝓbetꝭ que ſit voluntas dei. Circa qd̓ cōſiderandum eſt ꝙ ſicut hō qͥ habet guſtum infectū nō habet rectum iudiciū de ſapori bus ſed ea que ſunt ſuauia interdū abhominat̉: ea vero q̄ ſunt abhominabilia appetit. qui aūt habet guſtum ſanuꝫ rectum iudiciū de ſaporibꝰ habet: ita homo qui habet cor ruptum affectū quaſi cōformatum rebus ſecularibꝰ nō ha bet rectum iudiciū de bono ſed ille qui habet ſanū affectū ſenſu eius inuouato per gratiā rectū iudiciū habꝫ d̓ bono Ideo ergo dixit. Nolite ꝯformari huc ſeculo ſed renoua mini in nouitate ſenſus veſtri. vt ꝓbetis id eſt experimen to cognoſcatꝭ. p̄ſ. Guſtate ⁊ videte qm̄ ſuauis eſt dominꝰ Que ſit volūtas dei qͣ ſcꝫ vult vos eſſe ſaluos. 1ᵉ. theẜ.
4. Hec eſt voluntas dei ſanctificatio veſtra que eſt bona id eſt vult bonū honeſtum nos velle. ⁊ ad hoc ſuis p̄cep ti s nos īducit Mich. 6. Indicabo tibi o hō quid ſit bonū ⁊ quid deus requirat a te. Et beneplacēs inꝙͣtum ſcꝫ he ne diſpoſitū ē delectabile id quod peus vult nos velle. psͣ. Iuſticie domini recte letificātes corda. Et nō tantuꝫ vtilis ad finē cōſequendū. ſed etiā ꝑfecta quaſi cōiungēs nos fini. Mat. 5. Eſtote perfecti ſicut ⁊ pater veſter cele ſtis ꝑfectus eſt. Gen̄. 17. Ambula corā me ⁊ eſto ꝑfectus Taleꝫ ergo exꝑiuntur dei voluntatē illi qui nō cōformā tur huic ſeculo ſed reformātur in nouitate ſenſus ſui Illi auteꝫ qui in vetuſtate ꝑmanent ſeculo cōformati iudicāt dei voluntatē nō eſſe bonā: ſed grauē ⁊ inutilem. Ecc. 6. Quā aſpera eſt ſapiētia indoctis hoībus. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Dico em̄ ꝑ gratiā ⁊cͣ. Docet qualiter donis dei ho mo habeat vti. Et primo docet hoc ꝙͣtum ad dona q̄ non ſunt oībus cōmunia. ſicut ſunt gratie gratis date. Scd̓o ꝙͣtū ad donū caritatis qd̓ eſt oībus cōe. ibi Dilectio ſine ſimulatione ⁊cͣ. Circa pͥmum duo facit. Primo docet in generali quomō debeat homo vti gratijs gtꝭ datꝭ. Scd̓o exequit̉ hoc per ꝑtes ibi. Sicut enim in vno corpore ⁊c. Circa primū tria facit. Primo excludit ſuꝑfluum dicens Monui ꝙ reformemini in nouitate ſenſus vr̄i quod qui deꝫ moderate facere debetis. Dico em̄ id eſt mādo ꝑ gra tiā apoſtolatus ⁊ auctoritate apoſtolica que data eſt mihi Gal̓. 2. Cum cognouiſſent gratiā que data eſt mihi inter gentes. Ephe. 3. Mihi oīum ſanctoꝝ minimo data ē gra tia hec ⁊c. Oībus qui ſunt inter vos qꝛ oībus eſt hoc vti le. 1. coꝝ. 7. Volo om̄s hoīes eſſe ſicut meip̄m. Hoc in quā mādo. Nō plus ſapere ꝙͣ oportet ſapere id eſt nullꝰ preſumat de ſenſu aut ſapiētia ſua cōfidens ſupra ſuā mē ſurā. Ecc. 7. Nō plus ſapias ꝙͣ neceſſe eſt. psͣ. Neqꝫ am bulaui in magnis neqꝫ in mirabilibus ſuꝑ me. Scd̓o hor tatur ad id qd̓ eſt mediū dicens. ſed ſapere ad ſobrietatē ſcꝫ mādo vobis vt menſurate ſapiatis ſcd̓m gratiā vobis datā. Sobrietas em̄ menſuraꝫ importat. Et ꝙͣuis ꝓprie dicat̉ circa potuꝫ vini. poteſt tamē accipi circa ꝙͣlibet ma teriam in qua homo debitā menſurā obſeruat. Titū. 2º. Sobrie ⁊ iuſte ⁊ pie viuamus in hoc ſecl̓o. Tertio docet ſcd̓m quid accipienda ſit menſura medij dicens. Et hoc ī quaꝫ ſicut deus vnicuiqꝫ diuiſit id eſt diſtribuit menſurā fidei id eſt menſurā donorū ſuoꝝ que ordinant ad fidei e dificationem. 1º. coꝝ. 12. Unicuiqꝫ dat̉ manifeſtatio ſpūs ad vtilitatem. Dat em̄ deus huiuſmodi dona nō eadem oībus ſed diuerſa diuerſis diſtribuit ſcd̓ꝫ illd̓. iᵉ. coꝝ. 12. Diuiſiōes gratiaꝝ ſūt. Nec oībus eqͣliter dat ſed vnicui qꝫ ſcd̓m certā menſurā. Ephe. 4. Unicuiqꝫ noſtrū data ē gratia ſcd̓m menſurā donationis xp̄i. Et ideo apoſtolus ſobrie ſapiens ſcd̓ꝫ hāc menſurā dicebat. 2ᵉ. coꝝ. 12. Nō autē in īmenſuꝫ gloriamur ſed ſcd̓m menſurā regule qua mēſus eſt nobis deus. Soli aūt xp̄o datus eſt ſpūs nō ad menſurā. vt dicit̉. Io. 3. Nō ſolū autē alias gratias gratꝭ datas dat deus menſurate: ſed etiā ip̄am fidem que ꝑ di lectionem oꝑatur. Unde Luc. 17. Diſcipuli xp̄o dixerūt Domine adauge nobis fidem. Lectio ſecunda. Icut enī in vno corꝑe multa mēbra habemus non omnia autē membra eundem actum habēt: ita multi vnū corpus ſumus in chriſto: ſinguli aūt alter al terius membra: habentes donationes ſecū dum gratiā que data eſt vobis differentes. Siue propheciā ſecūduꝫ rationem fidei. Si

AII. CA
ue mīſteriū in mīſtrādo. Siue qͥ docet ī doc trina. Qui exhortat̉ ī exhortando. Qui tri buit ī ſimplicitate. Qui p̄eſt in ſolicitudine Qui miſeret̉ in hilaritate. Dilectio ſine ſi mulatiōe. Odiētes malū: adherētes bono. Charitate fraternitatꝭ inuicē diligentes: ho nore īuicē p̄ueniētes. Sollicitudīe nō pigri ſpū feruentes domīo ſeruientes. Spe gau dentes in tribulatione patientes. orationi ī ſtantes. Neceſſitatibus ſanctoruꝫ cōmunicā tes. hoſpitalitatem ſectantes. Premiſſa admonitione hic apl̓us rōnem aſſignat: ſump tam ex ſimilitudine corꝑis miſtici ad corpꝰ naturale. Et primo in corpore naturali tāgit tria. Primo quidē corpo ris vnitatē cuꝫ dicit. Sicut em̄ in vno corpore. Scd̓o mē broꝝ pl̓alitatem cū dicit. Multa mēbra hēmus. Eſt eniꝫ corpus humanū organicū ex diuerſitate mēbroꝝ ꝯſtitutū Tertio officiorū diuerſitatē cū dicit. Omīa aūt membra nō eundē actum hn̄t. Fruſtra em̄ eſſꝫ mēbroꝝ diuerſitas niſi ad diuerſos actus ordinarent̉. ¶ Deīde adaptat hec tria ad corpus xp̄i miſticū qd̓ eſt eccīa. eph. 1. Ip̄m dedit caput ſuꝑ oēm eccleſiā que eſt corpus eiꝰ. Circa qd̓ etiaꝫ tria tangit. Primo quidē fideliuꝫ quaſi mēbroꝝ multitu dinem cū dicit. Ita multi. Luc. 14. Homo quidā fecit ce nā magnā ⁊ vocauit multos. Eſa. 54. Multi filij deſerte Quāuis em̄ ſint pauci ꝑ cōꝑationeꝫ ad infructuoſam ml̓ titudinē ſcd̓m illud. Ma. 7. Arta eſt via que ducit ad vi tam ⁊ pauci inueniūt eā. tamē abſolute loquendo ſunt ml̓ ti. Apoc. 7. Poſt hec vidi turbā magnā quā dinumera re nemo poterat. Scd̓o tangit corꝑis miſtici vnitatē cum dicit Unū corpus ſumꝰ. Ephe. 2. Vt recōciliet ambos in vno corpore. ⁊c. Hꝫ aūt vnitas corꝑis miſtici ⁊ vnitas ſpi ritual̓ ꝑ quā fide ⁊ affcū caritatis inuicē vnimur ⁊ deo ẜm illud Ephe. 4. Unum corpus ⁊ vnus ſpūs. Et quia ſpiri tus vnitatis a chriſto in nos deriuatur. sͣ. 8. Si quis ſpi ritum xp̄i nō habet hic nō eſt eius. Ideo ſubdit in xp̄o qͥ ſpiritum ſuū queꝫ dat nobis nos inuicem vnit ⁊ deo. Io. 17. Ut ſint vnū in nobis ſicut ⁊ nos vnuꝫ ſumus. Tertio tangit̉ officioꝝ diuerſitatem ad vtilitatem cōmunē reduc tam dicens: Singuli autē ſumus membra alter alterius. Membrum em̄ quodlibet ꝓprium actum habet ⁊ virtu teꝫ: inꝙͣtum ergo vnuꝫ membrū ſua virtute ⁊ actu alteri prodeſt dicit̉ membrū alterius. ſicut pes dicit̉ membrum oculi inꝙͣtum oculuꝫ defert ⁊ oculus dicit̉ mēbruꝫ pedis inꝙͣtum regit pedem. 1ᵉ. coꝝ. 12. Nō poteſt dicere oculꝰ manui opera tua nō indigeo. Ita etiaꝫ in corpore miſtico ille qͥ accepit gratiā ꝓphetie indiget illo qui accepit gra tiam ſanitatum ⁊ ita eſt in oībus alijs. Vnde dum vnuſ quiſqꝫ fidelis ſcd̓m gratiam ſibi datam alteri ſeruit effici tur alterius mēbrum. Gal̓. vltimo. Alter alterius onera portate. 1º. pe. 4. Unuſquiſqꝫ ſicut accepit gratiā ī alter utrum illā adminiſtrātes. ¶ Deinde cū dicit. Habentes autē donationes exequitur per partes monitionē quā ſu pra poſuerat de ſobrio ⁊ moderato gratie vſu. Et primo ponit gratiaꝝ diuerſitatem dicens. ſumus inquā alter al terius membra nō ſcd̓m eandē gratiā ſed habētes differē tes donationes nō ex diuerſitate meritoꝝ ſed ſcd̓m grati am que data eſt nobis.1. coꝝ. 7. Unuſquiſqꝫ ꝓprium do nuꝫ habet ex deo vnus quidē ſic. alius vero ſic. Ma. 25. Uocauit ſeruos ſuos ⁊ tradidit illis bona ſua. et vni de dit quinqꝫ talenta. alij autm duo. alij vero vnum. Scd̓o docet diuerſaꝝ gratiarū vſum. ⁊ primo in rebus diuinis ꝙͣtum ad cognitionē quideꝫ dicens Siue ꝓphīa quā ha
bentes vtamur ea ſcd̓m rationem fidei. Dicitur autē pro phetia quedā apparitio ex reuelatione diuina eoruꝫ que ſunt procul. Unde.1. ꝝ. 9. dr̄ qui prophā hodie dicit̉ vo cabatur olim videns. Sunt autē procul a cognitione no ſtra ſcd̓m ſe quidem futura cōtingentia que ꝓpter defec tum ſui eſſe cognoſcibilia nō ſunt ſed res diuine ſunt pro cul a noſtra cognitione nō ſcd̓m ſe cum ſint maxime cog noſcibiles qꝛ vt dicitur. r. Io. iº. Deus lux eſt ⁊ tenebre ī eo nō ſunt vlle. ſed ꝓpter defectus intellectus noſtri qui ſe habet ad ea que ſunt in ſeipſis manifeſtiſſima ſicut ocu lus noctue ad lucem. Et qꝛ vnūquodqꝫ magis dicit tale. quod eſt ſcd̓m ſe tale ꝙͣ ſcd̓m aliud. inde eſt ꝙ magis pro prie dicunt̉ eſſe procul a cognitione noſtra futura contin gentia. Et ꝓpter hoc hoꝝ proprie eſt ꝓphīa. Amos. 4. Non faciet dominꝰ deus verbum niſi reuelauerit ſecretū ſuum. Dicitur tamē ꝓphetia cōtra etiā reuelatio quorū cumqꝫ occultoꝝ Hoc autē donuꝫ ꝓphetie nō ſolū fuit in veteri teſtamēto ſed etiam in nouo. Ioelis. 2. Effundā de ſpiritu meo ſuꝑ omnē carnē. ⁊ prophetabunt filij veſtri. Dicunt̉ etiā ꝓphete in nouo teſtamēto qui ꝓphetica dic ta exponunt qꝛ ſacra ſcriptura eodē ſpiritu interpretatur quo eſt cōdita. Ecc. 24. Adhuc doctrinā quaſi propheti am effundā. Ordinatur autē ꝓphīe donū ſicut ⁊ alie gra tie gratis date ad fidei edificationeꝫ. 1. coꝝ. 12. Unicuiqꝫ datur manifeſtatio ſpūs ad vtilitatē. he. 2. Cōfirmata eſt ſcꝫ doctrina fidei cōteſtāte deo ſignis ⁊ ꝓdigijs ⁊ varijs j virtutibus ⁊ ſpūſſancti diſtributionibus. Et ideo ꝓphe tia eſt vtendū ſcd̓m rōnem fidei id eſt nō in vanum: ſed vt per hoc fides cōfirmetur nō aūt cōtra fidem. Vnde dicit̉. deū. 13. Si ſurrexerit ī medio tui ꝓph̓a ⁊ dixererit tibi ea mus ⁊ ſequamur deos alienos nō audies verba prophīe illius qꝛ ſcilicet prophetizat cōtra rōneꝫ fidei. ¶ Quātū ad ſacramenta miniſtranda ſubdit Siue miniſteriū in mi niſtrando id eſt ſi quis accepit gratiā vel officium miniſte rij. puta vt ſit epiſcopꝰ vel ſacerdos: qui dicūtur miniſtri dei. Eſa. 6. Vos ſacerdotes domini vocabimini miniſtri dei noſtri dicet̉ vobis: exequat̉ illud diligenter exequen do in miniſtrādo. 2ᵉ. thim̄. 4. Miniſteriū tuum imple. Scd̓o tangit ea que ꝑtinēt ad res humanas in quibꝰ po teſt aliquis alteri ſubuenire. Primo quidē ꝙͣtum ad co gnitioneꝫ vel ſpeculatiuā vel practicā. Quātum ergo ad ſpeculatiuā primo dicit. Siue qui docet id eſt qui habet el officiuꝫ vel gratiā docendi vtatur in doctrina id eſt vt ſtu dioſe ⁊ fideliter doceat. Iob. 4. Ecce docuiſti plurimos. Ma. vltiº. Euntes docete om̄s gentes. Quātum autem ad cognitionem practicā ſubdit. Qui exhortatur id eſt qͦ habet officium vel gratiā exhortandi hoīes ad bonū vtat̉ illo in exhortando. 1ᵉ. theẜ. 2. Exhortatio noſtra nō fuit de errore neqꝫ de immūditia neqꝫ in dolo. Tit̓. 2. Hec lo quere ⁊ exhortare. ¶ Deinde ponit ea que ꝑtinent ad ex teriora opera in quibꝰ quādoqꝫ aliquis ſubuenit alicui a liquod donū dādo ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Qui tribuit id ē qui habet facultatē tribuendi ⁊ gratiā exequat̉ hoc in ſtin plicitate vt ſcꝫ nihil mali ex illo intendat quaſi donis ho mines ad malū alliciens. Ul̓ etiā cum aliquis ex modico dato intendit multo maiora acquirere. Ecc. 20. Datus ī ſipientis nō erit tibi vtilis. oculi em̄ illiꝰ ſeptemplices ſūt Exigua dabit ⁊ multa im ꝓperabit. Et ꝓuer. 11. Simpli citas iuſtoꝝ diriget eos. Quādoqꝫ auteꝫ aliquis ſubueīt alteri eius curā habendo ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Qui pre 5 eſt id eſt qui eſt in p̄lationis officio cōſtitutus vtatur illo officio in ſollicitudine. He. vltiº. Obedite p̄poſitis vr̄is ⁊ ſubiacēte eis. Ipſi em̄ ꝑuigilant quaſi rōnem reddituri pro aīabus veſtris. 2ᵉ. coꝝ. 11. Sollicitudo oīum eccleſia rum. Quādoqꝫ autē ſubuenit aliquis alicui releuando ei 21 us miſeriaꝫ ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Qui miſeretur id eſt qͥ h
h ij

Ad Romanos
habet facultatem ⁊ affectum miſerendi exequatur hoc in hylaritate quaſi libenter hoc faciens. 2º. coꝝ. 9. Non ex triſtitia neqꝫ ex neceſſitate. Hylarem em̄ datorem diligit deus. Ecc. 7. In omni dato hylarem fac vultum tuum. ¶ Deinde cum dicit Dilectio ſine diſſimulatione ⁊cͣ. Do cet vſum doni gratuiti qd̓ eſt oībus cōmune. ſcilicet chari tatis. Et primo ponit ea que pertinentad caritatem in ge nerali. Scd̓o ponit quedā ſpecialiter ꝑtinentia ad dilecti onem quorundā ibi. Neceſſitatibus ſanctoꝝ ⁊c. Circa pͥ mum tria facit. Primo oſtendit qualis debeat eſſe dilec tio ex parte diligentis. Scd̓o qualiter ſe debeat habere ad ꝓximum ibi. Charitatem fraternitatis ⁊cͣ. Tertio qͣli ter ſe debeat habere ad deuꝫ. ibi. Sollicitudine nō pigri Circa qualitatē autē charitatis tria docet. Primo quidē ꝙ dilectio debꝫ eſſe vera. Unde dicit Dilectio ſine ſimu latione. vt ſcilicet nō tantū in verbo aūt ī exteriori: appa rētia ſed ſit in vero cordis affectu. ⁊ efficati a operis. pͥme Io. 3. Nō diligamus verbo neqꝫ lingua: ſed opere ⁊ veri tate. Ecc. 6. Amico fideli nulla ē cōꝑatio. Scd̓o docꝫ ꝙ dilectio debet eſſe pura. cū dicit. Odientes malum. Tūc enim eſt pura dilectio quādo homo nō cōſentit amico ſuo in malum ſed ita diligit hominē vt eius vitiū odiat. Und̓ dicitur pͥme. coꝝ. 13. Nō gaudet ſuper iniquitate cōgau det autē veritati. psͣ. Iniquos odio habui. Tertio docet ꝙ dilectio debet eſſe honeſta cuꝫ dicit. Adherētes bono vt ſcilicet aliquis adhereat alteri ꝓpter bonum virtutis. Gal̓. 4. Bonum autē emulamini in bono ſemꝑ. Hec eſt pulcra dilectudē qua dicit̉. Ecc. 24. Ego mater pulchre dilectionis. ¶ Deinde cū dicit. Caritatem fraternitatis oſtendit qualiter caritas ſe debet habere ad proximū. Et primo ꝙͣtum ad interiorem affectum cū dicit. Caritatem fraternitatis inuicem diligentes. vt ſcilicet nō ſolum fra tres diligamus ꝑ charitatē ſed etiā diligamus ip̄am cari tatem qua eos diligimus. ⁊ ab eis diligimur. Sic eniꝫ ſi caram habemus charitatē nō defacili eā diſſolui faciemꝰ Heb. vltiº Charitas fraternitatꝭ maneat in vobis. Cant. vltimo. Si dederit homo omnem ſubſtantiā domus ſue pro dilectione tanꝙͣ nihil deſpiciet illam. Scd̓o ꝙͣtuꝫ ad exteriorem affectū cum dicit. Honore inuicem preuenien tes. In quo tria deſignātur. Primo quideꝫ ꝙ homo ꝓxi mum in reuerentia debet habere quod pertinet ad rōneꝫ honoris. Nullus em̄ poteſt vere diligere eum quem deſ picit. phil̓. 2. Superiores inuicem arbitrantes. Quod qͥ dem ſit dum aliquis ſuuꝫ defectum cōſiderat ⁊ bonū ꝓxi mi. In honore autē nō ſolum reuerentia intelligitur. ſed etiā neceſſariorum ſubuentio ſicut cuꝫ dicit̉. Exo. 20. Ho nora patrem tuū ⁊ matreꝫ tuā precipit̉ neceſſarioꝝ ſubuē tio ſicut patet per hoc ꝙ dominus. Mat. 5. arguit phari ſeos contra hoc preceptuꝫ impedientes filios a ſubuenti on ꝑentum. Scd̓o deſignat̉ ꝙ effectꝰ dilectionis debet mutuo exhiberi vt ſcilicet homo nō ſolum velit beneficia recipere ſed etā exhibere. Ecc. 4. Nō ſit porrecta manus tua ad accipiendum ⁊ ad dandum collecta. Et 14. In di uiſione ſortis da ⁊ accipe. Et hoc deſignat cum dicit. In uiceꝫ. Tertio deſignatur ꝙ effectus dilectionis debet eſ ſe ꝓmptꝰ ⁊ velox quod deſignatur cū dicit Preuēientes vt ſcilicꝫ aliquis preueniat amicū in beneficijs. Ecc. 37. Omnis amicus dicet ⁊ ego amiciciam copulaui. ¶ Dei de cuꝫ dicit Sollicitudine ⁊cͣ. oſtendit qualiter ſe debeat habere dilectio charitatis ad deum. Et primo incipit ab ipſa rationis attentione cum dicit. Sollicitudine ſitis nō pigri ſcilicet ad ſeruiendū deo. Mich. 6. Indicabo tibi o homo quid ſit bonū ⁊ quid deus querat a te. Poſtea ſub dit Sollicite ābulare cum deo tuo. 2. thim̄. 2. Sollicite cura teip̄m probabilē exhibere d̓o. Scd̓o ꝙͣtū ad effectuꝫ cum dicit Spirituſitis feruētes ſcilicet in dei dilectione.
Procedit autē feruor ex habundantia caloris. Unde fer uor ſpiritus dicit̉ quia ꝓpter abundantiam diuine dilec tionis totus homo feruet in deum. Act. 18. dicitur ꝙ ap pollo feruens ſpiritu loquebatur. iᵉ. theẜ. vltiº. Spiritū nolite extinguere. Tertio ꝙͣtū ad exterius obſequium cū dicit: Domino ſeruientes ſcilicet ſeruitute latrie que ſoli deo debetur deut. 6. Dominū deum tuum adorabis ⁊ illi ſoli ſeruies. psͣ. Seruite domino in timore. Vel ſecundū aliam litterā. Tempori ſeruientes vt ſcilicet dei ſeruiciū congruo tempore faciamus. Ecc. 8. Omni negotio tem pus eſt ⁊ oportunitas. Quarto ꝙͣtum ad mercedem ſer uicij cum dicit. Spe gaudentes ſcilicet mercrdis: que eſt dei fruitio. Gen̄. 15. Ego dominꝰ merces tua magna ni mis ſupra. 5. Gloriamur in ſpe glorie filiorum dei. Facit autē ſpes hominē gaudentē ratione certitudinis: ſed ta men affligit ratione dilationis. prouer. 13. Spes que dif fertur affligit animā. Quinto ꝙͣtum ad difficultateꝫ quā homo patitur in dei ſeruitio. Unde ſubdit In tribulatiōe ſcilicet quam ꝓpter deum ſuſtinetis ſitis patientes. sͣ. 5. Tribulatio patientiam operat̉. Sexto ꝙͣtū ad omnia pre dicta dicit. Orationi inſtantes. in quo orationis aſſidui tas deſignatur. Luc. 18. Oportet ſemꝑ orare ⁊ nunꝙͣ de ficere. 2º. thim̄. 5. Sine intermiſſione orate. Per oratio nem em̄ in nobis ſolicitudo excitatur. feruor accendit̉. ad dei ſeruitium incitamur: gaudium ſpei in nobis augetur et auxilium in tribulatione promeremur. psͣ. Ad dominū cum tribularer clamaui ⁊ exaudiuit me. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Neceſſitatibus ſanctoruꝫ ⁊c. determinat de charitate ꝙͣtum ad ſpēales quaſdā perſonas. Et primo quidem ꝙͣ tum ad indigentes. Sdd̓o ꝙͣtum ad inimicos ibi. Bn̄di cite perſequentibus vos. Circa primuꝫ duo facit. Prīo inducit ad exhibenda beneficia charitatis indigentibus ī vniuerſali cū dicit. Neceſſitatibus ſanctoꝝ cōmunicātes Ubi tria ſunt notāda. Primo quidem ꝙ elemoſine ex ca ritate ſunt impendende indigentibꝰ ſiue neceſſitatem pa tientibus. Ephe. 4. Laboret operādo manibus ſuis qd̓ bonum eſt. vt habeat vnde tribuat neceſſitatem patien ti. Scd̓o ꝙ potius eſt ſubueniendū iuſtis ꝙͣ alijs. Unde dicit Neceſſitatibus ſanctorū. Ecc. 12. Da iuſto ⁊ non re cipias peccatorem. Quod quidē nō ſit eſt intelligenduꝫ quin etiā in neceſſitatibus ſit peccatoribus ſubueniendū ſed qꝛ nō eſt eis ſubueniendū ad fomentum peccati. vtiliꝰ tamē eſt ſubuenire iuſtis qꝛ talis elemoſina fructuoſa eſt: nō ſolum ex parte dantis ſed etiā ex ſuffragio recipientis. Luc. 16. Facite vobis amicos d̓ māmona iniquitatis vt cum defeceritis recipiant vos in eterna tabernacula ſcili cet ſuis ſuffragijs. Scd̓o ī ſpeciali admonet ad hoſpitali tatem dicens Hoſpitalitatem ſectantes qꝛ ſcilicet in hoc miſericordie opere alia mīe opera includuntur. Nā hoſ pes nō ſolum domuꝫ exhibet ad manenduꝫ ſed etiaꝫ alia neceſſaria ſubminiſtrat. He. vlti. Hoſpitalitatē nolite ob liuiſci. 1ᵉ. pe. 4. Hoſpitales inuiceꝫ ſine murmuratione. Lectio tertia Enedicite perſequētibus vos. Be nedicite ⁊ nolite maledicere. Gau dere cum gaudentibus: flere cuꝫ flē tibus. Idipſum inuicem ſentientes. Non al ta ſapientes: ſed humilibus conſentientes. Nolite eſſe prudentes apud voſmetipſos. Nulli malum pro malo reddentes. prouidē tes bona: non tantū coram deo: ſed etiaꝫ co ram omnibus hominibꝰ. Si fieri poteſt qd̓ ex vobis eſt: cum omnibus hominibꝰ paceꝫ

XII. ca
habentes. Non voſmetipſos defendētes ca riſſimi: ſed date locum ire. Scriptum eſt em̄ Mihi vindictam: ⁊ ego retribuam dicit do minus. Sed ſi eſurierit inimicus tuus: ciba illum: ſi ſitit: potum da illi. hoc enim faciēs carbones ignis congeres ſuper caput eius. Noli vinci a malo: ſed vince in bono maluꝫ. Supra oſtendit qualiter caritas ſit exhibenda indigenti bus. nūc on̄dit qualiter ſit exhibenda etā inimicis. Et pri mo ponit admonitionē. Scd̓o ꝓbat quod dixit ibi. Scri ptum eſt em̄ ⁊c. Circa primū conſiderandū eſt ꝙ ad cari tatem tria ꝑtinent. Primo quidē beniuolentia: que cōſi ſtit in hoc ꝙ aliquis velit bonū altēti ⁊ malum eius nolit. Scd̓o cōcordia que conſiſtit in hoc ꝙ amicoꝝ ſit ideꝫ nol le ⁊ velle. Tertio bn̄ficentia que conſiſtit in hoc ꝙ aliqͥs benefaciat ei quē amat ⁊ eum nō ledat. Primo ergo po uit ea que pertinēt ad beniuolentiā. Scd̓o ea q̄ pertinēt ad concordiā ibi. Gaudete cum gaudentibꝰ. Tertio ea q̄ pertinent ad beneficentiā ibi. Nulli malum ⁊c. Circa pri mum duo facit. Primo monet vt beniuolentia ſit ampla que ſe extendat etiā ad inimicos cū dicit. Benedicite per ſequentibus vos. Circa quod notandū eſt ꝙ benedicere eſt bonum dicere. Contingit autē bonū dicere tripliciter Uno modo enunciando. puta cum quis bonum alterius landat. Ecc̄. 31. Splendidum in panibus benedicent la bia multoꝝ ⁊ teſtimoniū veritatis illius fidele. Alio mo do imperando ⁊ ſic benedicere per auctoritatem eſt propͥ um dei. cuius imperio bonum ad creaturas deriuatur. mi niſteriuꝫ autē pertinet ad miniſtros dei qui nomen domi ni ſuꝑ populum inuocāt. Nuī. 6. Sic benedicetis filijs iſrael ⁊ dicetis eis. Et poſt Inuocabunt nomen meuꝫ ſu per filios iſrael ⁊ ego benedicaꝫ eis. Tertio benedicit ali quis optando. psͣ. Et nō dixerunt qui preteribant: Bene dictio dn̄i ſuper vos. Et ſcd̓m hͦ benedicere eſt bonū ali cui velle ⁊ quaſi bonum ꝓ aliquo precari. Et hoc modo accipitur hic. Unde in hoc ꝙ dicit̉ benedicite perſequen tibus vos datur intelligi ꝙ etiā ad inimicos ⁊ perſecuto res debemus eſſe beniuoli eis bona optando ⁊ pro eis o rando. Ma. 5. Diligite inimicos veſtros ⁊ orate pro ꝑſe quentibus ⁊ calūniantibus vos. Quod autē hic dicitur quodā quidem modo eſt in precepto. quodaꝫ autē mōdo eſt in conſilio. ꝙ eniꝫ aliquis in generali dilectionis affec tum impendat inimicis nō excludendo eos a cōmuni di lectione ꝓximoruꝫ ⁊ a cōmuni oratione: quā quis pro fid̓ libus facit pertinet ad neceſſitatē precepti. Similiter eti am ꝙ aliquis in articulo neceſſitatis inimico dilectionis effectum particulariter impendat ꝑtinet ad neceſſitatem precepti. Vnde dicitur exo. 21. Si occurreris boui inimi ci tui aut aſino erranti: reducas eū. Sed ꝙ aliquis in ſpe ciali dilectionis affectum ⁊ orationis ſuffragiuꝫ aut qua lecūqꝫ ſubuentionis beneficiuꝫ exhibeat inimico interdū etiam exrta articuluꝫ manifeſte neceſſitatis pertinet ad ꝑ fectionem conſilioꝝ quia per hoc oſtenditur perfecta cha ritas ad deum ꝙ omne humanū odium ſuperet. Ille aūt qui penitet ⁊ miſericordiā petit iam nō eſt inter inimicos aut perſecutores cōputandus. Vnde ei abſqꝫ omni diffi cultate ſunt charitatis inditia oſtendenda. Ecc. 28. Re linque proximo tuo nocenti te ⁊ tunc deprecanti tibi pctā ſoluentur. Scd̓o docet ꝙ beniuolentia ſiue benedictio ſit pura id eſt abſqꝫ permixtione contrarij. Unde dicit Bn̄ dicite ⁊ nolite maledicere id eſt ita benedicatis ꝙ nullo modo maledicatis. Quod eſt contra quoſdaꝫ qui ore bn̄ dicūt ⁊ corde maledicunt. ſcd̓m illud. psͣ. Qui loquūtur pacem cum proximo ſuo. mala autē in cordibus eoꝝ. Et
etiā contra illos qui quādoqꝫ benedicunt quādoqꝫ male dicunt vel quibuſdā benedicunt quibuſdā maledicunt. Iāc. 3. Ex ipſo ore ꝓcedit benedictio ⁊ maledictio. Non oportet fratres mei hec ita fieri. 5. pe. 3. Non reddentes maledictuꝫ pro maledicto. Sed contra videtur eſſe ꝙ in ſacra ſcriptura plures maledictiones inueniuntur. Dicit̉ enim deut. 27. Maledictus qui nō ꝑmanſerit in ſermo nibus legis huiꝰ nec eos opere perficit. Ad quod dicen dum eſt ꝙ maledicere eſt malū dicere. quod quidē tripli citer contingit ſicut ⁊ benedicere. ſcilicꝫ annunciando im perando ⁊ optando ⁊ ſcd̓m quodlibet hoꝝ modoꝝ poteſt bene ⁊ male fieri. Si em̄ id quod eſt materialiter malum dicatur malum quodlibet hoꝝ modoruꝫ poteſt bene vel male fieri. Si em̄ id quod eſt materialiter malum dicatur malum quolibet predictoꝝ modoꝝ ſub ratione boni nō ē illicituꝫ qꝛ hoc eſt magis benedicere ꝙͣ maledicere. vnuꝫ quodqꝫ em̄ magis iudicatur ſcd̓m ſuā formā ꝙͣ ſcd̓m ſuaꝫ materiam. Si vero aliquis dicat malum ſub ratione ma li formaliter maledicit. Vnde eſt omīno illicitum. vtrūqꝫ autē hoꝝ contingit in hoc ꝙ aliquis enunciādo malū pro fert. Quādoqꝫ em̄ aliquis enūciat malū alicuius ad noti ficandum neceſſariā veritatem ⁊ ſic dicit malum ſub rati one veri neceſſarij qd̓ eſt bonum. vnde eſt licituꝫ. Et hoc modo Iob. 3. dicitur ꝙ Iob maledixit diei ſuo enunciās maliciaꝫ p̄ſentis vite ſicut apoſtolꝰ dicit. Ephe. 5. Redi mentes tēpus quoniā dies mali ſunt. Quādoqꝫ autē ali quis enunciat malum alterius ſcilicet intentione detra hendi. Et hoc eſt illicituꝫ. Dicitur em̄. 1ᵉ. coꝝ. 6. Neqꝫ maledici neqꝫ rapaces regnū dei poſſidebunt. Similiter etiam in eo ꝙ quis dicit malum imperando. cōtingit au tem quādoqꝫ ꝙ aliquis dicit id quod eſt materialiter ma lum ſub ratione boni. puta cum ex imperio alicuiꝰ proue nit alicui malū pene ꝓpter iuſtitiā quod quidē eſt licituꝫ Et hoc modo tranſgreſſiones legis maledicunt̉ id eſt pe ne ſcd̓m iuſtitiā deputant̉. quādoqꝫ vero aliquis imperā do dicit malū alterius iniuſte. puta ꝓpter odium ⁊ vindi ctam. Et talis maledictio eſt illicita. Exo. 21. Qui male dixerit patri vel matri morte moriatur. Et idē eſt etiā cir ca id quod aliquis dicit malū optando. Si enī hoc oꝑtet ſub ratione boni puta vt per aduerſitatem alicuiꝰ perue niatur ad ſpiritualem ꝓfectum: hoc licitū eſt. Iob. 5. Ui di ſtultum firma radice ⁊ maledixi pulcritudini eius ſtatī Si vero hoc homo faciat ꝓpter odium vel vindictaꝫ eſt oīo illicitū.1. 2. 17. Maledixit philiſtens dauid in dijs ſuis. ¶ Deinde cum dicit. Gaudere cū gaudentibus ⁊c. ponit ea que pertinent ad concordiā. Et primo ponit con cordie documēta. Scd̓o remouet impedimenta ibi. Nō alta ſapientes ⁊c. Concordia autē poteſt dupliciter attē di. Uno modo ꝙͣtum ad affectum in bonis ⁊ in malis. In bonis quidē vt aliquis bonis alioꝝ congaudeat. Und̓ di cit. Gaudere ſcilicet debetis cum gaudentibus. phil̓. 2º. Gaudeo ⁊ congratulor omībus vobis. Sed hoc eſt intel ligenduꝫ quādo quis gaudet de bono. Sunt autē quidā qui gaudent de malo ſcd̓m illud. ꝓuer. 2. Letantur cum malefecerint. Et iſtis nō eſt congaudendū. F. coꝝ. 13. di citur de caritate ꝙ nō gaudet ſuꝑ iniquitate: congaudet autē veritati. In malis aūt vt aliquis triſtet̉ d̓ malis alte rius. Vnde ſubdit. Flere ſcilicet debetis cum flentibus. Iob. 30. Flebaꝫ quodaꝫ ſuꝑ eo qui afflictus erat. ecc. 7. Nō deſis plorātibus in cōſolatione ⁊ cū lugentibus am bula. Ip̄a em̄ cōꝑaſſio amici ꝯdolētis ꝯſolationē in triſti tijs affert. Primo quidē qꝛ ex hoc colligitur efficax ami cicie argumentū. Ecc. 12. In malicia illius id eſt in infor tunio amicus cognitus eſt. Et hoc ip̄ꝫ eſt delectabile cog noſcere aliquem ſibi eſſe verum amicuꝫ. Alio modo hoc ipſo ꝙ amicus condolet videtur ſe offerre ad ſimul portā
h iij

Ad Romanos
duꝫ onus aduerſitatis quod triſticiam cauſat. Et quideꝫ leuius portatur quod portatur a pluribus ꝙͣ ab vno ſolo Scd̓o concordia conſiſtit in vnitate ſentētie ⁊ ꝙͣtū ad hͦ dicit. Idipſum id eſt idem ſitis inuicem ſentientes. vt ſci licet ī eadeꝫ ſentētia cōueniatis. 1º. coꝝ. 1. Sitis perfecti in eodem ſenſu ⁊ in eadem ſcientia. Phil̓. 2. Eandem ca ritatem habentes vnanimes. idipſum ſentientes. Scien dum eſt tamē ꝙ duplex eſt ſententia. Una quidem que ꝑ tinet ad iudicium intellectus circa ſpeculabilia. puta cir ca conſiderationes geometricasⁱ vel naturales. diſſentire autē in talibus nō r̄pugnat amicicie vel charitati quia ca ritas in voluntate eſt. Huiuſmodi autē iuditia nō proue niunt ex voluntate ſed ex neceſſitaterationis. Alia vero ſententia pertinet ad iudiciuꝫ rationis circa agenda ⁊ in talibus diſſenſio amicicie ꝯtrariatur qꝛ talis diſſenſio ha bet cōtrarietateꝫ voluntatis ⁊ quia fides nō ſolum eſt ſpe culatiua ſed etiā practica inꝙͣtum per dilectionem opera tur vt dicitur. Gal̓. 5. Ideo etiā diſſentire a recta fide eſt contrariuꝫ caritati. ¶ Deinde cum dicit. Nō alta ſapien tes ⁊cͣ. excludit impedimenta concordie. que quideꝫ ſunt duo. Primuꝫ eſt ſuperbia ex qua contingit ꝙ dum aliqͥs inordinate ſuaꝫ excellentiaꝫ querit ⁊ ſubiectioneꝫ refugit vult alium ſubici ⁊ eius excellentiā impedire. Et ex hoc ſequitur diſcordia ꝓuer. 13. Inter ſuperbos ſemꝑ iurgia ſunt. Et ideo ad hoc remouendum dicit: Nō ſitis alta ſa pientes vt ſcilicet inordinate veſtrā excellentiam appeta tis ſupra. I1. Noli altū ſapere ſed time. Ecc. 3. Altiora te ne queſieris. Sed ſitis conſentientes humilibꝰ id eſt his que ſunt humilia id eſt ea que abiecta videntur nō recuſe tis cum oportuerit. psͣ. Elegi abiectus eſſe in domo dei mei. 5ᵉ. pe. vltimo. Dominꝰ ſuperbis reſiſtit: humilibus autē dat gratiā. Scd̓m impedimentuꝫ concordie eſt pre ſumptio ſapiētie. ex qua contingit ꝙ aliquis alioꝝ ſentē tie nō credit. Ad quod remouendū dicit. Nolite eſſe pru dentes apud voſmetipſos vt ſcilicet iudicetis ſoluꝫ id eſ ſe prudētie quod vobis videtur. Eſa. 5. U qui ſapiētes eſtꝭ in ocl̓is vr̄is ⁊ corā vobiſmetipſis prudētes. sͣ. 11. Vt nō ſitꝭ vobiſmetipſis ſapiētes. ¶ Deīde cum dicit. Nulli malū ꝓ malo ⁊cͣ. docet illa q̄ ꝑtinēt ad bn̄ficientiā exclu oēdo ꝯͣriuꝫ. Et pͥmo docet ꝙ nō ſit alicui malefacienduꝫ rōe vīdicte. Scd̓o docet ꝙ nō ſit alicui malefaciēduꝫ rōe defenſionis ibi. Nō voſmetipſos defendentes. Circa pri mum tria facit. Primo prohibet vindictam dicens. Nul li malum pro malo reddentes ſcilicet ſitis. psͣ. Si reddi di retribuentibus mihi mala. 1ᵉ. pe. 3. Nō reddentes ma lum pro malo Sed hoc eſt intelligēdū formaliter ſicut ſu pra dictum eſt de maledicto. prohibemur em̄ affectu odij vel vindicte reddere malum pro malo ita ꝙ in malo alte rius delectemur. Sed ſi pro malo culpe qd̓ quis facit red dat iudex malum pene ſcd̓m iuſticiā ad cōpenſandaꝫ ma litiam. materialiter quidē infert malum ſed formaliter et per ſe infert bonū. Vnde cuꝫ iudex ſuſpendit latronē pro homicidio nō reddit malum pro malo. ſed magis bonum pro malo. Et hoc modo apoſtolꝰ quēdā pro peccato ince ſtus tradidit ſathane ī interituꝫ carnis vt ſpiritꝰ ſaluus fi at vt habet̉. 1ͤ. coꝝ. 5. Scd̓o docet ꝙ etiā bona ſint ꝓxi mis exhibenda dicens. Prouidētes ſcilicet ſitis boa nō tantuꝫ coram deo vt ſcilicet curetis ſatiſfacere cōſcientie veſtre corā deo ſed etiā coram omībus hoībus. vt ſcilicet ea faciatis que homībus placeant. 1ᵉ. coꝝ. 10. Sine offen ſione eſtotē iudeis ⁊ gentibꝰ ⁊ eccleſie dei: ſicut ⁊ ego per omnia omnibus placeo. pͥme coꝝ. 13. Prouid entes bōa nō ſolum coram deo ſed etiam coram omnibus hominibꝰ Hoc tamē contingit ⁊ bene ⁊ male fieri. ſi eniꝫ hoc fiat ꝓ pter ꝑauorem humanum nō bene agitur. Ma. 6. Attendite ne iuſtitiam veſtram faciatis coraꝫ hominibus vt vi deamini ab eis. Si auteꝫ hoc fiat ad gloriam dei bene a gitur ſecūdum illud. Mat. 15. Sic luceat lux veſtra coraꝫ hominibus vt videāt opera veſtra bona. ⁊ glorificent pa trem veſtruꝫ qui in celis eſt. Tertio aſſignat rationē vtri uſqꝫ dictoruꝫ. Ad hoc em̄ debemꝰ abſtinere a retributiōe malorum. ⁊ coram hominibus bona prouidere vt cuꝫ ho minibus pacem habeamus. ⁊ ideo ſubdit. Cum omnibꝰ hominibus pacem habentes. Heb. vltimo. Pacem ſeqͥ mini cū omībus. Sed hic addit duo quorū primuꝫ eſt qd̓ dicit. Si fieri poteſt. Quādoqꝫ eniꝫ malitia aliorū impe dit ne cum eis pacem habere poſſimus. qꝛ ſcilicet cuꝫ eis pax haberi nō poteſt niſi eorū malitie conſentiatur: quā qͦ dem pacem conſtat eſſe illicitam. Unde dominus dicit. Mat. 10. Nō veni pacem mittere ſed gladiuꝫ. Aliud au tem addit dicens. Quod ex vobis eſt vt ſcilicet ⁊ ſi ip̄i cō tra pacem agant tamē quod in nobis eſt facere nos debe mus vt eorum pacem queramus. psͣ. Cum hijs qui ode runt pacem era pacificus. Et alibi Inquire pacē ⁊ perfe quere eam. ¶ Deinde cum dicit. Nō voſmetipſos defen dentes ⁊c̄. oſtendit ꝙ nō ſunt mala proximis inferenda ꝑ modum defenſionis. Et primo ponit documentū dicens. Nō ſitis voſmetipſos defendentes o kariſſimi ſicut ⁊ de chriſto dicitur. Eſa. 50. Dedi corpus meum percucienti bus ⁊ genas meas vellentibus ⁊. 53º. Quaſi agnus co ram tondente ſe obmutuit ⁊cͣ. Unde ⁊ ipſe dominꝰ man dauit. Mat. 5. Si quis te percuſſerit in vna maxilla pre be ei etiam alterā. Sed ſicut auguſtinꝰ dicit in libro con tra mendatiuꝫ Ea q̄ in nouo teſtamēto a ſanctis facta ſūt valent ad exempla intelligendarū ſcripturarū que in pre ceptis data ſunt. Ipſe autē dominꝰ cum alapa percuſſus eſſet nō ait ecce altera maxilla. ſed ſi male locutus ſum te ſtimonium perhibe de malo. Sin autē bene quid me ce dis? Ubi oſtendit preparationem alterius maxille in cor de eſſe faciendam. Paratus enī fuit dominꝰ nō ſolum in altera maxilla cedi pro ſalute hominis ſed in toto corpo re crucifigi. Et ſicut aug. dicit ad marcellinū tunc quideꝫ hoc mandatum recte fit cum ei creditur profecturū eſſe ꝓ pter quem ſit ad aptandam in eo correctionem atqꝫ cōcor diam etiam ſi alius exitus conſequatur. Sunt igitur iſta precepta patientie ſemper in cordis preparationē retinē da ⁊ ipſa beniuolentia ne reddatur malum pro malo ſem per in voluntate cōplenda eſt. Agenda ſunt autē ⁊ mul ta etiam cum inuitis: benigna quadaꝫ aſperitate plecten dis. ¶ Scd̓o aſſignat rationē cū dicit. Sed date locuꝫ ire id eſt diuino iudicio. Quaſi diceret committatꝭ vos deo qui ſuo iudicio poteſt vos defendere ⁊ vindicare ſecūduꝫ illud. pͥme pe. vltimo. Omnem ſollicitudinem veſtram proijcientes in euꝫ quoniā ipſi cura eſt de vobis. Sed hͦ intelligenda ſunt tn̄ caſu in quo nobis nō adeſt facultas aliter faciendi ſecundū iuſticiam. ſed quia vt dicit̉ deutr. pͥmo. Domini eſt iudiciū. cum aliquis auctoritate iudicis vel vindictam querit ad comprimendā malitiam ⁊ nō ꝓ pter odium vel etiā cum aueroritate alicuius ſuperioris ſuam defenſionem procurat intelligitur locum dare ire id eſt diuino iudicio cuius miniſtri ſunt prīcipes vt dicitur infra. 13. Unde etiam paulus procurauit ſe per armatos defendi cōtra inſidias iudeorum vt patet Act. 23. ¶ De inde cum dicit. Sicut ſcriptum eſt ⁊cͣ. probat quod dixe rat ⁊ primo per auctoritateꝫ. Scd̓o per rationem ibi. No li vinci a malo ⁊cͣ. Circa primuꝫ duo facit. Primo ꝓbat qd̓ dictum eſt: de ꝓhibitione vindicte dicens. dictum eſt Date locū ire.i. dīno iudicio. Scriptum eſt em̄ deū. 32. Mihi vindictam ſcilicet ſeruate ⁊ ego retribuaꝫ dicit do minus. Noſtra littera ſic habet. Mea eſt vltio ⁊ ego re

III. Ca.
L tribuā eis in tꝑe. psͣ. Deus vltionum dominus. Naū. I. Deus emulator ⁊ vlciſcens dominus. Secundo ꝓbat ꝑ auctoritatem qd̓ dictuꝫ eſt de beniuolentia exhibenda ini micis. In qͣ quidē auctoritate pͥmo ponit documentuꝫ vt ſubueniamus inimicis in articulo neceſſitatis qꝛ hoc eſt de neceſſitate precepti vt ſupra dictū eſt. Et hoc eſt quod dicit. Sed ſi eſurierit inimicus tuus ciba illum. ſi ſitit po tum da illi. Matth̓. 5. Benefacite his qͥ oderūt vos. Se cūdo rōeꝫ aſſignat dicens. hoc em̄ faciēs carbones ignis cōgeres ſuꝑ caput eius. Qd̓ quidē vno mō poteſt intelli gi in malum vt ſit ſenſus ſi tu ei benefacias bonū tuū ver tet̉ ei in malū qꝛ ex hoc incurret combuſtionem ignis eter ni per ſuam ingratitudinē. ſed iſtē ſenſus repugnat chari tati. contra quā ageret qͥ alicui ſubueniret vt ei ꝓueniret̉ in malum. Et ideo eſt exponendū in bonum vt ſit ſenſus. hoc em̄ faciens id eſt in neceſſitate ei ſubueniens carbo nes ignis id eſt amorem charitatis de qua dicit̉ Can̄. 8. Lampades eius vt lampades ignis atqꝫ flāmaꝝ. conge res id eſt cōgregabis ſuꝑ caput id eſt ſuper mentē eius qꝛ vt aug. dicit in libro de cathezizādis rudibus nulla ē ma ior ꝓuocatio ad amādū ꝙͣ preuenire amando. Nimis em̄ durus animꝰ qͥ dilectione ⁊ ſi nolebat impendere nolit re pendere. ¶ Deinde cum dicit. Noli vinci a malo ⁊cͣ. pro bat qd̓ dixit ꝑ rōem. Naturale eſt em̄ homini vt velit ad uerſarium vincere ⁊ non vinci ab eo. Illud aūt ab aliquo vincit̉ qd̓ ad illud trahit̉ ſicut aqua vincit̉ ab igne qn̄ tra hitur ad calorem ignis. Si ergo bonus aliquis homo ꝓ pter maluꝫ qd̓ ſibi ab aliquo infert̉ trahat̉ ad hoc ꝙ ei ma lefaciat bonum a malo vinceret. Si aūt econtrario ꝓpter beneficiū qd̓ bonus ꝑſecutori exhibet eum ad ſuum amo rem trahat bonꝰ malū vincet. Sic ergo: Noli vinci a ma lo ſcꝫ eius q̄ te ꝑſeqͥtur vt tu eum ꝑſequaris. ſed in bono tuo vince maluꝫ illius. vt ſcꝫ ei benefaciendo eum trahas a. Io. vltīo. Hec ē victoria q̄ vincit malū fides nr̄a. Iere. 15. Ipſi conuerterent ad te ⁊ tu non conueteris ad eos. Incipit capitulū decimūtertiū. Mnis anima poteſtatibus ſubli o V mioribus ſubdita ſit. Non eſt em̄ poteſtas niſi a deo. Que autē ſūt a deo ordinata ſunt. Itaqꝫ qui re ſiſtit poteſtati: dei ordinationi reſiſtit. Qui autē reſiſtunt: ipſi ſibi dānationē acquirūt. Nam principes non ſunt timori boni operis ſed mali. Uis autē non timere poteſtatem? Bonum fac ⁊ habebis laudē ex illa. Dei em̄ miniſter eſt tibi in bonum. Si aūt malum fe ceris: time. Non em̄ ſine cauſa gladiū portat Dei em̄ miniſter eſt vindex in iram ei qͥ ma lum agit. Ideoqꝫ neceſſitati ſubditi eſtote: non ſolum propter iram: ſed etiam propter conſcientiam. Ideo em̄ ⁊ tributa preſtatis. Miniſtri enim dei ſunt in hocipſum ſeruiē tes. Reddite ergo omnibus debita: Cui tri butum: tributū. cui vectigal: vectigal. cui ti morem: timorem. cui honorē: honorem. Poſtꝙͣ apoſtolus oſtendit qualiter ſe debeat homo exhi bere deo vtendo donis gratie eius: hic oſtendit quō debe at ſe exhibere ꝓximo ⁊ primo quantū ad ſuperiores. ſcd̓o quantū ad om̄es ibi. Nemini qͥcꝙͣ debeatis ⁊cͣ Circa pͥmū
duo facit. pͥmo inducit hoīes ad ſubiectionē quaꝫ debent ſuperioribus. ſecundo ad exhibendū ſubiectiōis ſignū ibi Ideo ⁊ tributa preſtatis ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. pͥmo ꝓ ponit documentum. ſecundo rationem aſſignat ibi. Non em̄ eſt poteſtas ⁊cͣ. Tertio infert concluſionem intentam ibi. Ideoqꝫ ⁊cͣ. Circa pͥmū conſiderandū eſt ꝙ quidā fide les in pͥmitiua eccl̓ia dicebant terrenis poteſtatibꝰ ſe ſub ijci non debere ꝓpter libertatē quā conſecuti erant a xp̄o ẜm illd̓. Io. 8. Si filius vos liberauerit vere liberi eritis Sꝫ libertas ꝑ xp̄m conceſſa eſt libertas ſpiritus quā libe ramur a peccato ⁊ morte ſicut ſupra. 8. dictū eſt. Lex ſpūs in chriſto ieſu liberauit me a lege peccati ⁊ mortis. Caro aūt adhuc remanet ſeruituti obnoxia ſicut ſuprā. 7. dictū eſt. Et ideo tunc nulli ſubiectioni homo ꝑ xp̄m liberatus erit obnoxius nec ſpūali. ſcꝫ nec carnali. Un̄ dicit̉. 1. cor. 55. Cum tradiderit chriſtus regnū deo ⁊ patri ⁊ euacua uerit omnem pͥncipatū ⁊ poteſtatem. Interim aūt duꝫ cor ruptibilem carnem gerimus oportet nos dn̄is carnalibꝰ ſubiacere. Vnde dicit̉ eph̓. 6. Serui obedite dn̄is carna libus. Et hoc eſt etiam qd̓ hic apl̓us dicit. Om̄is aīa po teſtatibus ſublimioribus ſubdita ſit. Poteſtates aūt ſub limiores hic dicunt̉ homines in poteſtatibus conſtituti qͥ bus ẜm iuſticie ordinem ſubijci debemus. 1. Pe. 2. Sub diti eſtote omni humane creature ꝓpter deum ſiue regi qͣ ſi p̄cellenti. Dicit aūt indeffinite poteſtatibꝰ ſublimioribꝰ vt ratione ſublimitatis officij eis ſubijciamur etiam ſi ſint mali. Vnde. 1. Pe. 2. ſubditur. Subiecti eſtote nō tantū bonis ⁊ modeſtis ſed etiā diſcolis. Ꝙ aūt dicit oīs aīa ꝑ ſinodochen intelligit̉ oīs hō. ſicut ⁊ Gen̄. 17. Delebit̉ aīa illa de populo ſuo. Vtit̉ autē hoc mō loquēdi qꝛ ſublecti onem ſuperioribꝰ debemus ex aīo.i. ex pura volūtate ẜm illd̓. Eph̓. 6. Nō ad oculū ſeruientes quaſi hoībꝰ placen tes ſed ex aīo cū bona volūtate. ¶ Deinde cū dicit. Nō ē em̄ ptās ⁊cͣ. ponit rōem admonitionis p̄miſſe. pͥmo quidē ex parte honeſti. ſecūdo ex ꝑte neceſſarij ibi. Qui aūt reſi ſtūt ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. priº p̄mittit duo pͥncipia. ſe cundo ex eis concludit ibi. Itaqꝫ q̄ reſiſtit ⁊cͣ. Primo em̄ p̄mittit origineꝫ poteſtatis dicens. Nō ē em̄ poteſtas niſi a deo. Quicqͥd em̄ cōmuunit̓ de deo ⁊ creaturis dicit̉. a deo in creaturas deriuat̉ ſicut patet de ſapīa Eccͣ. j. Oīs ſapīa a dn̄o deo eſt. Poteſtas aūt de deo ⁊ hoībꝰ d̓r. Iob 36. Deꝰ poteſtates non abijcit cū ⁊ ip̄e ſit potēs. Vnde cō ſequēs eſt ꝙ humana ptās ſit a deo. Dan̄. 4. Dn̄abit̉ ex celſus in regno hoīm: ⁊ cuicūqꝫ voluerit dabit illd̓ Io. 19 Non haberes ptāteꝫ aduerſum me vllaꝫ niſi datū eſſet ti bi deſuꝑ. Sed cōtra hoc eſſe videt̉ qd̓ dicit̉ Oſee. ę. Ipſi regnauerunt ⁊ non ex me pͥncipes extiterunt ⁊ nō cogno ui. Ad qd̓ dicendū eſt ꝙ regia poteſtas vel cuiuſcūqꝫ alte rius dignitatis pōt cōſiderari quantū ad tria. Uno quidē modo quantū ad ipſam poteſtatē. Et ſic eſt a deo ꝑ quē re ges regnant. Alio modo poteſt cōſiderari quantū ad mo dum adipiſcendi poteſtatem. ⁊ ſic qn̄qꝫ poteſtas eſt a deo quando ſcꝫ aliqͥs ordinate poteſtatē adipiſcitur ẜm ilud. Heh̓. 5. Nemo ſibi honorē aſſumit. ſed qͥ vocat̉ a deo tāꝙͣ aaron. Quandoqꝫ vero non eſt a deo ſed ex ꝑuerſo homi nis appetitu q̄ ꝑ ambitionem vel quocūqꝫ alio illicito mo do poteſtatē adipiſcit̉. Amos. 6. Nūquid non in fortitudi ne noſtra aſſumpſimꝰ nobis cornua. Tertio modo poteſt conſiderari quantū ad vſum ipſius. ⁊ ſic qn̄qꝫ eſt a deo pu ta cum aliqͥs ẜm precepta diuine iuſticie vtit̉ conceſſa ſibi poteſtate ẜm illud ꝓuer. 8. Per me reges regnant ⁊cͣ. Quandoqꝫ aūt non eſt a deo. puta cum aliqͥ poteſtate ſibi data vtunt̉ ꝯͣ diuinā iuſticiam ẜm illd̓ psͣ. Aſtiterūt reges t̓re ⁊ pͥncipes cōuenerūt in vnū aduerſus dn̄m ⁊cͣ. Dubi tat̉ etiā d̓ p̄tāte peccādi vtꝝ ſit a d̓o. Ad qd̓ dicēdū ē ꝙ ip̄a

Ad Romanos
potentia qua peccatur a deo eſt. Eadem em̄ potentia qua peccat̉ ⁊ recte agit̉ ſed ꝙ in bonuꝫ ordinet̉ a deo eſt ꝙ aūt ordinet̉ ad peccandū eſt ex defectu creature inquantū eſt ex nihilo. Secundo ponit ꝙ ea q̄ ſunt a deo ordinata ſunt cuius ratio eſt qꝛ deus omnia ꝑ ſuam ſapientiam fecit ẜm illud psͣ. Om̄ia in ſapientia feciſti. Eſt aūt propͥum ſapiē tie ordinate om̄ia diſponere. Sap̄. 8. Attingit a fine vſqꝫ ad finem fortiter ⁊ diſponit om̄ia ſuauiter: ⁊ ideo oportet effectꝰ diuinos ordinatos eſſe. Iob. 38. Nūquid noſti or dinem celi ⁊ pones rationem eius in terra? Dupliceꝫ aūt ordinem deus in ſuis effectibus inſtituit. Unum quideꝫ quo omnia ordinantur in ipſum prouer. 16. Uniuerſa ꝓ pter ſemetipſum operatus eſt deus. Alium vero quo effe ctus diuini ordinant̉ adinuiceꝫ ſicut dicit̉ deūt. 4. de ſo le ⁊ luna ⁊ ſtellis ꝙ fecit ea miniſterium cunctis gentibꝰ. ¶ Deinde cum dicit. Itaqꝫ qui reſiſtit ⁊cͣ. ex duabus pre miſſis concludit propoſitum. Si em̄ poteſtas pͥncipum a deo eſt ⁊ nihil eſt a deo ſine ordine. conſequens eſt ꝙ etiā ordo qͦ inferiores poteſtatibꝰ ſuꝑiorbꝰ ſubijciūt̉ ſit a deo Itaqꝫ qui contra hunc ordinē reſiſtit poteſtati: dei ordina tioni reſiſtit. 1. Reg. 8. Non te abiecerūt ſed me ne regnē ſuper eos. Luc̄. 10. Qui vos ſpernit me ſpernit. Reſiſte re aūt diuine ordinationi ꝯtrariat̉ honeſtati virtutis. Un̄ contra virtutē agit: quicunqꝫ poteſtati reſiſtit in eo qd̓ ꝑ tinet ad ordinē ſue poteſtatis. ¶ Deinde cum dicit. Qui autē reſiſtit ⁊cͣ. oſtendit huiuſmodi ſubiectionē non ſoluꝫ eſſe honeſtam ſꝫ neceſſariā. Et primo ꝓponit qd̓ intendit Secūdo ꝓbat propoſitū ibi. Nā principes ⁊cͣ. Dicit gͦ pͥ mo. Dictum eſt ꝙ qͥ reſiſtit poteſtati. dei ordinationi reſi ſtit qd̓ qͥdem ẜm ſe eſt vitanduꝫ tanꝙͣ ꝯͣriū virtuti. Multi tamen ſunt qͥ amorē virtutis non habentes ea que ſunt cō traria virtuti non deteſtant̉. Unde tales cogendi ſunt ad vitationeꝫ malorū ꝑ penas ⁊ quantū ad hoe ſubdit. Qui autem reſiſtunt ſcꝫ diuine ordinationi ſibi damnationem acqͥrunt cōtra poteſtatꝭ ordinem agendo. Quod qͥdē po teſt intelligi vno modo de damnatione eterna quā meren tur qͥ poteſtatibus ſubijci nolunt in eo qd̓ debent. In cu ius exempluꝫ dathan ⁊ abyron qͥ moyſi ⁊ aaron reſtiterūt ſunt a terra abſorpti vt habet̉ Numeri. 16. Alio modo po teſt intelligi de damnatione pene que ꝑ ipſos principes infert̉ ꝓuer. 20. Sicut rugitus leonis ita ⁊ terror regis. qͥ ꝓuocant eum peccant in aīam ſuam. Sꝫ contra hoc vide tur eſſe ꝙ apl̓i ⁊ martyres principibus ⁊ poteſtatibꝰ reſti terunt. ⁊ ex hoc non damnationeꝫ a deo ſed premiū acqui ſierunt. Sed dicendū eſt ꝙ apoſtolꝰ hic loquit̉ de eo qͥ re ſiſtit poteſtati ẜm ꝙ eſt a deo ordinata. Habet aūt hoc di uina ordinatio vt poteſtati inferiori non obediat̉ cōtra ſu periorem ſicut etiam in rebus humanis: vt ꝓconſuli non obediat̉ contra imꝑatoreꝫ nec baliuo cōtra regem. Et oīs poteaſts humana ſub poteſtate dei ordinat̉ ⁊ nll̓i poteſta ti humane eſt contra deum obediendum ẜm illud act. 4. Oportet obedire magis deo ꝙͣ hominibus. ¶ Deinde cū dicit. Nam principes ⁊cͣ. aſſignat rationē eius qd̓ dixerat Et pͥmo ponit rationē. ſcd̓o ex ratione poſita quoddā vti le documentū trahit ibi. Vis aūt non timere poteſtatē ⁊cͣ Tertio huiꝰ documēti neceſſitatē aſſignat ibi. Si aūt ma lefeceris ⁊cͣ. Dicit gͦ pͥmo dictū eſt ꝙ q̄ reſiſtunt poteſtati ſibi damnationē acqͥrunt. Naꝫ principes qͥ hic poteſtates dicunt̉ non ſunt timori id eſt in timorem boni operis id ē ꝓpter bonū opus. ſed mali id ē ꝓpter malū. Qd̓ quidē videt̉ eſſe intelligendū ẜm cauſam inſtituendi pͥncipes. Ad hoc em̄ ſunt inſtituti pͥncipes vt illi qͥ amore virtutis non prouocant̉ ad vitandū malum ⁊ faciendū bonum co gant̉ ad hoc timore pene. ꝓuer. 20. Rex qͦ ſedet in ſolio iudicij diſſipat om̄e malū intuitu ſuo. Et ẜm hoc dicit̉ ꝙ pͥncipes non ſunt timori boni operis ſed mali. quantū ad
id qd̓ pͥncipi ex officio cōpetit ſicut ⁊ Eſa. 32. dicit̉. Prin ceps ea q̄ ſunt digna pͥncipe cogitabit. Pōt aūt hoc reſer ri etiam ad malos pͥncipes qͥ non ſunt timori boni operis: ſed mali. quia ⁊ ſi interdū iniuſte ꝑſequunt̉ bene operan tes: non tamen illi qͥ bene operant cauſam habent timen di quia hocipſuꝫ ſi patienter ſuſtinent in eorum bonuꝫ ce dit ẜm illud. 1. Pe. 3. Si qͥd patimini ꝓpter iuſticiā bea ti. timorem aūt eoꝝ ne timeritis vt nō conturbemini. Ex hoc aūt qd̓ h̓ dicit̉ aſſignari patet ratio qͣre qͥ poteſtati re ſiſtunt ſibi damnationē acqͥrant ſiue intelligat̉ de damna tione punitionis qua pͥnciꝑes rebelles puniūt ſiue d̓ dam natione qua hoīes puniunt̉ a deo. Si em̄ p̄ncipes ſunt timori mali operis conſequēs eſt ꝙ ſi aliqͥs poteſtati reſi ſtat male oꝑet̉ ⁊ ita ipſe homo male agendo eſt ſibi cauſa punitionis temporalis ⁊ eterne. ¶ Deinde cū dicit. Uis autem non timere ⁊cͣ. ex eo qd̓ dixerat quoddā vtile docu mentum tradit.ſ. vitandi timorem principū. Et pͥmo inſi nuat ſua interrogatione hoc eſſe deſiderabile dices: Uis non timere poteſtatē. Quaſi dicat hoc debet homini eſſe placitū ꝓuer. 20. Sicut fremitus leonis ita ⁊ terror regꝭ. Secundo docet mediū ad hoc ꝑueniendi dicens: Bonuꝫ fac. quia vt dicit̉ ꝓuer. 16. Uoluntas regū labia iuſta. Et in psͣ. Ambulans in via īmaculata hic mihi miniſtrabat. Tertio oſtendit huius effectū dicens: Et ſi bn̄feceris non ſoluꝫ timorem vitabis ſed etiam habebis laudem ex illa: ſcꝫ poteſtate qd̓ planum eſt ſi accipiat̉ ẜm finem ad quem inſtitute ſunt poteſtates. Ad hoc em̄ inſtitute ſunt vt nō ſolum a malis timore penaꝝ retrahant: ſed etiaꝫ vt ad bo num ⁊ premia alliciāt ẜm illud. 1. Pe. 2. Siue ducibꝰ tā ꝙͣ ab eo miſſis ad vindictam malefactorū laudeꝫ vero bo norum. Uerificat̉ hoc etiam de malis pͥncipibus quoruꝫ iniuſtam ꝑſecutionem dum boni patienter ſuſtinēt laudā tur. Iac. 5. Ecce beatificamus eos qͥ ſuſtinuerunt. Quar to rationem aſſignat dicens: Dei em̄ miniſter eſt tibi ī bo num. Qd̓ quidem manifeſte patet quantū ad debitū ordi nem pͥncipum. Sunt em̄ ſub regimīe dei quaſi ſup̄mi pͥn cipis tanꝙͣ miniſtri ordinati. Sap̄. 6. Cū eſſetis miniſtri regis illius ⁊c̄. Ad idem aūt tendit miniſter ⁊ dominus. Ecc. 10. Scd̓m iudicē ppl̓i ſic ⁊ miniſtri eiꝰ. Et ideo ſicut deus operat̉ in bonum his qͥ bonum agunt. ita ⁊ pͥncipes ſi recte miniſterium ſuum impleant. Sed ⁊ mali pͥncipes dei miniſtri ſunt ẜm ordinationem dei ad inferendas pe nas. lꝫ hoc ſit preter intentum eoꝝ ẜm illd̓ Eſa. 10. Aſſur virga furoris mei ⁊ baculus ipſe eſt. Ipſe aūt non ſic arbi trabit̉. Et Iere. 25. Aſſumā vniuerſam cognationē aqͥlo nis ⁊ nabuchodonoſor regem babyilonis ẜuū meū ⁊ ad ducam eos ſuper terram iſtam. Et qꝛ tales mali pͥncipes interdum deo ꝑmittentte bonos affligunt qd̓ in bonū eoꝝ cedit ẜm illud. sͣ. 8. Diligentibus deuꝫ ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Si aūt male ⁊cͣ. oſtendit neceſſitatē p̄miſſi documē ti. Dictum eſt em̄ ꝙ benefaciendo nō timebis poteſtatē: ſi aūt malefeceris time qꝛ cauſā timoris habes. ꝓuer. 10. Pauor his qͥ operant̉ malū. Sap̄. 17. Cum ſit timida ne quitia data eſt in omniū condemnationē. Secundo aſſi gnat rationē dicens: Non em̄ ſine cauſa gladiū portat. lo qͥtur aūt ẜm conſuetudinē pͥncipū qͥ quaſi in figura ſue po teſtatis deferebant inſtrumenta puniendi puta faſces vir garum ad verberandū ⁊ ſecures vel gladios ad occiden dum. Iob. 19. Fugite a facie gladij quoniā vltor iniqͥtatū eſt gladius. e Trtio rationem exponit dicēs: Portat inꝙͣ gladiū qꝛ ē miniſter dei vindex id eſt vindicta exercēs in iram id eſt ad exequendā iram dei id ē iuſtū iudiciuꝫ eius ei qui malum agit id ē contra malefactorē. Ezech̓. 16. Ec ce ego cōgregabo oēs amatores tuos ⁊ iudicabo te ī iudi cijs adulterorum ⁊ dabo te in manus eoruꝫ ⁊cͣ. ꝓuer. 16. Abhominabiles regi qͥ impie agūt. quoniā iuſticia firmat̉

XIII. Ca.
ſolium. Ex quo patet ꝙ non ſolum eſt licitum ſed etiā me ritorium principibus qͥ zelo iuſticie vindictaꝫ exercent in malos. Vnde dicit̉ Ezech̓. 29. Erit merces exercitui illi ⁊ operi quo ſeruiuit mihi aduerſus eam. ¶ Deinde cum dicit. Ideoqꝫ neceſſitate ⁊cͣ. infert concluſionē principalit̓ intentaꝫ dicens. Ideoqꝫ ꝓpter predictas rationes ſubdi ti eſtote voluntarie neceſſitati que vobis iminet precepto principum vt faciatis de neceſſitate virtutem non ſolū ꝓ pter iram.i. vindictam vitandā qd̓ ꝑtinet ad ſcd̓am rōem ſed etiam ꝓpter conſcientiā bonā conſiderandā qd̓ ꝑtinet ad primā rationē. qꝛ qui poteſtati reſiſtit dei ordinatiōi re ſiſtit. Tit̓. 3. Amone illos principibus ⁊ poteſtatibꝰ ſub ditos eſſe. ¶ Deinde cum dicit. Ideo em̄ ⁊ tributa preſta tis ⁊c̄. inducit homines ad exhibendum ſuis ſuꝑioribus ſignum ſubiectionis. Et primo ponit ſignū ſubiectionis. Scd̓o inducit ad eius exhibitionē ibi. Reddite ergo ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ponit ſubiectionis ſignuꝫ dicens. Ideo em̄ ſcꝫ qꝛ debetis eſſe ſubiecti ⁊ tributa pre ſtatis id eſt preſtare debetis in ſignū ſcꝫ ſubiectiōis. Et iō conquerendo dicit̉ Tren̄. ι. Princeps prouinciarum fa cta eſt ſub tributo. Dicunt̉ aut tributa ex eo ꝙ ſubditi do minis ea tribuūt. Secundo aſſignat rationē dicens. Mi niſtri em̄ ſunt dei ⁊ hocipſum id eſt ꝓ hocipſo ſcꝫ tributo recipiendo ſeruientes ſcꝫ deo ⁊ ppl̓o. Quaſi dicat. Unuſ quiſqꝫ de ſuo miniſterio viuere debet̉ ẜm illud 1. corī. 9. Quis paſcit gregem ⁊ de lacte eius non edit? Et ideo cū principes noſtri ſuo regimine deo miniſtrēt ⁊ populo: de bent tributa ſuſcipere quaſi ſtipēdia ſui miniſterij. nō aūt ita ꝙ hoc debeant ſibi computare ꝓ premio. Propriū eī premiū principis eſt laus ⁊ honor vt ph̓us dic̄ in. 5. ethi. Et cum hoc non ſufficit tirannꝰ fit. Sꝫ hoc non eſt intel ligendum de laude humana ſolum vel honore qꝛ tale pre mium eſſet vanū ſed de laude ⁊ honore diuino qui princi pibꝰ bene gubernantibus exhibet. Sap̄. 6. O reges po puli diligite ſapientiam. Huiuſmodi aūt tributa recipiūt ad ſui ſuſtentationem: laborant aūt principes ad oīm pa cem. Vnde dicit̉. 2. thi. 2. Obſecro primū omniū fieri ob ſecrationes pro regibus ⁊ omnibus qui in ſublimitate ſūt conſtituti: vt quietā ⁊ tranquillam vitam agamus. Bar̄. I. Orate pro vita nabuhodonoſor regis babylonis vt vi uamus ſub vmbra eius. Ab hoc tn̄ debito liberi ſunt cle rici ex pͥuilegio principum qd̓ quidē equitatem naturalē habet. Unde etiam apud gentiles liberi erāt a tributis il li qui vacabāt rebus diuinis. Legitur em̄ Gen̄. 47. Ꝙ Ioſeph ſubiecit pharaoni totam terram egypti preter ter ram ſacerdotuꝫ q̄ a rege tradita fuerat eis quibus et ſtatu ta cibaria ex horreis publicis prebebanttur. Et infra dici tur ꝙ in vniuerſa terra egypti qͥnta pars ſoluit̉ abſqꝫ ter ra ſacerdotali que libere ab hac conditione fuit. Hoc aūt omnino equū eſt qꝛ ſicut reges ſollicitudinē habent de bo no publico in bonis temporalibus. ita miniſtri dei in ſpi ritualibus. ⁊ ſic ꝑ hoc ꝙ deo in ſpūalibus miniſtrant recō penſant regi ꝙ pro pace eorum laborat. Sed attendendū eſt cum tributa dicat regibus eſſe debita quaſi laboris ſti pendium. dupliciter peccare poſſunt principes accipiēdo tributa. Primo quidem ſi vtilitatē populi non procurent ſed ſolum ad diripiendum eorum bona intendant. Unde dicitur. Ezech̓. 34. Lac comedebatis ⁊ lanis operiebami ni ⁊ qd̓ craſſum erat occidebatis: gregē aūt meum nō pa ſcebatis. Alio modo ex hoc ꝙ violenter diripiūt ſupra ſta tutam legem que eſt quaſi quoddam pactū inter regem et populuꝫ ⁊ ſupra populi facultatem. Unde dicit̉ Mich̓. 3. Audite principes Iacob ⁊ duces domꝰ iſrael. Et poſtea ſubdit. Qui violenter tollitis pelles eorum deſuper eis ⁊ carnes eorum deſuꝑ oſſibus eorum. ¶ Deinde cum dic̄ Reddite ergo ⁊ē. monet ad reddendū predictū ſubiectio
nis ſignum. ⁊ primo quidē in generali dicens. Ex quo tri butū debetur principibus tanꝙͣ dei miniſtris. reddite er go omnibus debita. Ex quo patet ꝙ ex neceſſitate iuſticie tenentur ſubditi ſua iura principibus exhibere Matt. 8. Oblatus eſt regi vnus qui debebat decem mua talenta Et. 22. Reddite q̄ ſunt ceſaris ceſari ⁊c̄. Secindo ſpeci ficat ⁊ primo ea que ſunt exteriora dicens. Cui tributū.ſ. debetis reddite tributū qꝛ ſcꝫ pͥncipi tribuit̉ ꝓ generali re gimine qͦ patriaꝫ in pace ⁊ quiete gubernat. Gen̄. 49. Ui dit requiē ꝙ eſſet bona factuſqꝫ eſt tributis ſeruiēs. Cui vectigal ſcꝫ debetis reddite vectigal. qd̓ ſcꝫ reddit̉ princi pi in aliquibus certis locis de mercimonijs que deferunt̉ ꝓ reparatione ⁊ cuſtodia. Uel vectigal̓ dicit̉ qd̓ dat̉ pͥnci pi qn̄ ꝑ patriam deuehit̉ ſicut ſunt procuratiōes ⁊ alia hu iuſmodi. Secundo ponit ea que ſunt interius exhibenda Eſt autē conſiderandū ꝙ principi debet̉ ⁊ timor ⁊ honor. timor quidē inquantū eſt dn̄s ſua poteſtate malos coher cens. Mal̓. 1. Si ego dn̄s vbi eſt timor meus? Et ideo di cit. Cui timorem ſcꝫ debetis reddite timorem. ꝓuer. 24. Deum time fili mi. Inquantū aūt quaſi pater ꝓuidet bo nis que ſunt in laudem eoruꝫ debet̉ ei honor. Mal̓. 1. Si ego pater vbi honor meus? Et ideo ſubdit. Cui honorem debetis reddite honorem. 1. Pe. 2. Regem honorificate Sꝫ ꝯtra ē qd̓ dicit̉ Leuit̓. 19. Nō honores vultū potētis Sed hoc eſt intelligendū quātū ad hoc vt ꝓ eo a iuſticia non declines. Vnde ſubdit̉. Iuſte iudica ꝓximo tuo. Lectio tertia. Emini quicqͣꝫ debeatis niſi vt inui n ceꝫ diligatis. Qui em̄ diligit proxi mū lege impleuit. Nam nō adultera bis. non occides. non furaberis. non falſum teſtimoniū dices. non concupiſces. ⁊ ſi qd̓ eſt aliud mandatum in hoc verbo inſtaurat̉ di liges proximū tuum ſicut teipſuꝫ. Dilectio proximi malū non operat̉. Plenitudo ergo legis eſt dilectio. Supra apl̓us oſtendit qualiter debeant fideles ad ſupe riores iuſticiam obſeruare: hic oſtendit quid debeant om nibus exhibere. Et primo ꝓponit qd̓ intēdit. ſecūdo red dit rationem ibi. Qui em̄ diligit ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo di ctum eſt. Reddite omnibꝰ debita: non quidem particula riter ſed integraliter. Et hoc eſt quod on̄dit. Nemni qͥcꝙͣ debeatis. Quaſi dicat. Ita plene omnibus om̄ia debita ꝑſoulatis vt nihil remaneat qd̓ ſoluere debeatis. Et hoc qͥdem ꝓpter duo. Primo qꝛ in ipſa mora reddendi pecca tum cōmittit̉ dum homo iniuſte detinet rem alienaꝫ. Un̄ dicit̉ Leuit̓. 19. Non morabit̉ opus mercenarij tui apud te vſqꝫ mane. Et eadem eſt ratio de alijs debitis. Secun do qꝛ ꝙͣdiu aliquis debet eſt quodāmodo ſeruus ⁊ cui de bet obligat̉. ꝓuer. 22. Qui accipit mutuū ſeruus eſt fene rantis. Sunt tamen quedam debita a quibꝰ homo nunꝙͣ poteſt ſe abſoluere. Et hoc dupliciter. Uno quideꝫ modo ꝓpter excellentiam beneficij cui equiualens recompenſa ri non poteſt. ſicut ph̓us dicit de honore qui exhibet̉ deo vel parentibus ẜm illud psͣ. Quid retribuam dn̄o ꝓ om nibus que retribuit mihi. Alio modo ꝓpter cauſaꝫ debē di q̄ ſemꝑ manet. Vel etiam ꝓpter hoc ꝙ illud qd̓ reddi tur nunꝙͣ exhauritur ſed ſemꝑ in reddendo creſcit. Et ꝓ pter has cauſas debitum dilectionis frat̓ne ita ſoluitur ꝙ ſꝑ debet. Prīo qͥdē qꝛ dilectionē ꝓxīo debemꝰ ꝓpt̓ deuꝫ cui ſufficient̓ recōpēſare non poſſumꝰ. Dicit̉ em̄. 1. Io. 3. Hoc mandatum habemus a deo vt qͥ diligit deuꝫ diligat ⁊ fratreꝫ ſuum. Secūdo qꝛ cauſa dilectionis ſemꝑ manet

Romanos Ad
que eſt ſil̓itudo nature ⁊ gratie. Ecc̄. 13. Omne animal di ligit ſibi ſimile. ſic ⁊ omnis hō ꝓximū ſibi. Tertio qꝛ cha ritas in diligendo non deficit ſed ꝓficit. Phil̓. 1. Ho c oro vt charitas veſtra magis ac magis abūdet. Iō dicit: Niſi vt inuicem dillgatis: qꝛ ſcꝫ dilectionis debitum ita ſemel reddit̉ vt tn̄ ſemꝑ maneat ſub debito p̄cepti Io. 15. Hoc eſt preceptum meum vt diligatis inuicem. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Qui em̄ diligit ⁊cͣ. aſſignat cauſam eius qd̓ dixerat a debito dilectionis nos nūꝙͣ abſolui. qꝛ ſcꝫ in dilectione tota legis impletio conſiſtit. Vnde circa hoc tria facit. pri mo ꝓponit qd̓ intendit. ſecūdo manifeſtat ꝓpoſitum ibi. Nam non adulterabis ⁊cͣ. tertio infert concluſionē inten tam ibi. Plenitudo ergo legis ⁊cͣ. Dicit gͦ primo. Ideo dictum eſt ꝙ non intendamus nos expedire a debito dile ctionis ſicut ab alijs debitis. Qui em̄ diligit ꝓximū legē impleuit id eſt tota legis impletio ex ꝓximi dilectiōe de pendet. ſed hoc non videt̉. dicit̉ em̄. 1. Ti. 1. Ꝙ finis pre cepti charitas eſt. Unuūqd̓qꝫ em̄ ꝑficit̉ cum ad finem ꝑue nit. ⁊ ideo tota legis ꝑfectio in charitate conſiſtit. Sꝫ cha ritas duos hꝫ actꝰ.ſ. dilectionē dei ⁊ dilectiōꝫ ꝓximi. Un̄ ⁊ dn̄s dic̄ Mat..22. Ꝙ tota lex ⁊ ꝓph̓e pendet in duobꝰ mandatis charitatis quoꝝ vnum eſt de dilectione dei. ali ud de dilectione ꝓximi. Non ergo vide̓t̉ ꝙ qͥ ꝓximū dili git impleat totam legeꝫ. Sed dicendū eſt ꝙ illa dilectio ꝓximi ad charitatem ꝑtinet ⁊ legem implet qua ꝓximus diligit̉ ꝓpter deum ⁊ ita in dilectione ꝓximi includit̉ di lectio dei ſicut cauſa in effectu. Dicit̉ em̄. 1. Io. 3. Et hoc mandatum habemus a deo vt qui diligit deum diligat et fratrem ſuum. Et econuerſo dilectio ꝓximi includit̉ in di lectione dei ſicut effectus in cauſa. Vnde ibideꝫ dicit̉. Si quis dixerit quoniā diligo deum ⁊ fratrē ſuum odit men dax eſt. At inde eſt ꝙ in ſacra ſcriptura quādoqꝫ fit men tio ſolum de dilectione dei quaſi ſufficiat ad ſalutē. ẜm il lud deut. 10. Et nunc iſrael quid dominꝰ deus tuus petit a te niſi vt timeas dominū ⁊ ambules in vijs eius ⁊ dili gas eum. Qn̄qꝫ aūt ſit mentio ſoluꝫ de dilectione ꝓximi Io. 15. Hoc vobis mando vt diligatis inuiceꝫ. ¶ Deinde cum dicit. Nam non adulterabis ⁊cͣ. ꝓbat ꝓpoſitū. pͥmo quidem ꝑ inductionem. ſecundo vero ꝑ mediū ſilogiſmi: ibi. Dilectio ꝓximi ⁊cͣ. Circa pͥmū more inducētiū enūe rat q̄dā p̄cepta q̄ dilectionē ꝓximi implēt ⁊ qꝛ p̄cepta tria pͥme tabule īmediatius ordinant ad dilectionem dei non facit mentionē hic de eis ꝙͣuis ⁊ ipſa impleant̉ in dilecti on ꝓximi ꝓut includit dilectionem dei. Enumerat autē mandata ſecunde tabule. pretermittit tamen preceptum affirmatiuum tm̄ quodeſt de honore ꝑentum in quo etiaꝫ intelligit̉ vt om̄ibus reddamus que debemꝰ. Enumerat aūt precepta negatiua ꝑ que aliqͥs ꝓhibet̉ malū ꝓximis inferre. Et hoc duplici ratione. Primo quidē qꝛ p̄cepta negatiua ſunt magis vniuerſalia ⁊ quantū ad tempora ⁊ quantū ad ꝑſonas. Quantū ad tempora quidē qꝛ precep ta negatiua obligant ſemꝑ ⁊ ad ſemꝑ. Nullo em̄ tempo re eſt furanduꝫ ⁊ adulterandū. Precepta aūt affirmatiua obligant qͥdē ſemꝑ ſꝫ nō ad ſemꝑ. ſꝫ ꝓ loco ⁊ tempore. nō em̄ tenet̉ homo vt omni tempore honoret parētes. ſed ꝓ loco ⁊ tempore. Quantū ad ꝑſonas aūt qꝛ nulli hominū eſt nocendū. non aūt ſufficientes ſumus vtᶠ vnus hō poſſit omnibus hominibꝰ ſeruire. Secundo quia magis mani feſtum eſt ꝙ ꝑ dilectionem ꝓximi implent̉ precepta nega tiua ꝙͣ affirmatiua. Qui em̄ diligit aliquē magꝭ abſtinet a nocumento illius ꝙͣ ei beneficia impendat a quo qn̄qꝫ homo impedit̉ ꝑ impotententiā. Tripliciter aūt aliquis nocumentū proximo inferre poteſt. Vno modo facto. alio modo verbo. tertio deſiderio. Facto qͥdē tripliciter. Uno modo quantū ad perſonam ipſius ꝓximi. Et hoc ꝓhibet cum dicit̉: Non occides. In quo etiam intelligit̉ ꝓhiberi
om̄is iniuria in perſonā ꝓximi illata. 1. Ioh̓. 3. Om̄is ho micida non habet vitam eternā in ſeipſo. Secundo quan tum ad perſonam cōiūctam ſcꝫ vxorē ⁊ hoc ꝓhibet̉ cū di cit̉. Nō adulterabis. In quo etiam intelligit̉ ꝓhiberi for nicatio ⁊ oīs illicitus vſus genitaliū mēbroꝝ. Heb̓. vltīo Fornicatores ⁊ adulteros iudicabit deus. Tertio quātū ad res exteriores qd̓ ꝓhibet cum dicit̉. Non furaberis. In quo etiam intelligit ꝓhiberi omnis iniuſta ſubtractio rei aliene. ſiue ꝑ vim: ſiue ꝑ dolum. Zach̓. 5. Omnis fur ſicut ibi ſcriptum eſt iudicabit̉. Nocumentū qd̓ autē quis ꝓximo infert verbo ꝓhibet cum dicit̉. Non falſum teſti moniū dices. Qd̓ non ſolum ꝓhibet̉ in iudicio ſed etiaꝫ extra iudicium ſiue ꝑ modū detractionis ſiue ꝑ modū con tumelie. ꝓrouer. 19. Teſtis falſus non erit impunitus ei qui mendatia loquit̉ nō effugiet̉. Nocumētū aūt qd̓ qͥs in fert ꝓximo ſolo deſiderio ꝓhibet̉ cum dicit̉. Non concu piſces rem ꝓximi tui. Ubi etiam intelligit̉ ꝓhiberi concu piſcentia vxoris. ſupra. 7. Nam concupīam neſciebā ſcꝫ eſſe peccatum niſi lex diceret: Non cōcupiſces. Ponunt̉ autem hec mandata Exo. 20 Enumeratis aūt pluribus p̄ ceptis colligit omnia alia in cōmuni dicens: Et ſi quod ē aliud mādatū affirmatiuuū vel negatiuū ad ꝓximum ꝑt nens ꝑ modū ſupra dictū inſtaurat id eſt ꝑficitur ⁊ implet̉ in hoc verbo: Diliges ꝓximū tuum ſicut teipſum. Quod quidē ponit̉ Leuit̓. 19. Ubi nos habemus. Diliges ami cum tuum ſicut teipſum. Ꝙ aūt dicit ꝓximū tuū. referen dum eſt ad omnē hominē ⁊ etiam ad ſanctos angelos: vt aug. ꝓbat in primo de doctrina chriſtiana. Nomīe em̄ ꝓ ximi intelligit̉ quicūqꝫ facit alicui miſericordiaꝫ. ẜm illd̓ Luc. 10. Quis tibi videtur illi ꝓximꝰ fuiſſe qui incidit ī latrones? Et ille dixit qͥ fecit miſericordiā ⁊c̄. Et quia ꝓ ximus eſt ꝓximo proximus. conſequens eſt ꝙ etiam ille qui ab aliqͦ miſericordiā recipit ꝓximus ei dicat̉. Sancti aūt angeli nobis miſericordiā impendūt ⁊ nos oībus ho minibus miſericordiaꝫ debemus impendere ⁊ ab eis cum neceſſe fuerit recipere. Vnde patet ꝙ ⁊ ſancti angl̓i ⁊ oēs hoīes ꝓximi nobis dicunt qꝛ beatitudinē ad quā nos ten dimus vel iam habent vel ad eam nobiſcū tendunt. Ex qͦ patet ꝙ demōes nō ſūt ẜm hāc rationē ꝓximi nob̓ nec ſub hoc precepto eorū dilectio nobis iniungit. qꝛ ſunt totalit̓ a ſocietate dei excluſi ⁊ non ſunt cōputandi in numero ꝓ ximorum ſed in numero hoſtiū. Ꝙ aūt dicit: Sicut teip ſuꝫ nō eſt referendū ad equalitatē dilectionis. vt ſcꝫ aliqs teneat diligere ꝓximū equaliter ſibi. hoc em̄ eſſet contra ordinem charitatis quo quilibꝫ plus tenet̉ ſuam ꝙͣ alioꝝ ſalutem curare Can̄. 2. Ordinauit in me charitatem. Sꝫ eſt referendū ad ſimilitudnē dilectionis vt ſcꝫ ſil̓iter dili gamus ꝓximum ſicut noſipſos. Et hoc tripliciter. Prīo quidem quantū ad finem dilectionis vt ſcꝫ nos ⁊ proximū diligamus ꝓpter deum. Secundo quantū ad formā dile ctionis vt ſcꝫ ſicut aliquis ſeipſum diligit quaſi ſibi volēs bonum ita aliquis ꝓximū diligat. Qui aūt diligit ꝓximū ad hoc ſolum vt eius vtilitate vel delectatione potiat̉ nō vult bonum ꝓximo ſed ex ꝓxīo vult ſibi bonū. Quo qͥdē mō hō amare dicit̉ res irrōales puta vinum vel aquaꝫ vt ſcꝫ eis vtat̉. Tertio quantū ad effectū dilectiōis vt ſcꝫ ali quis neceſſitati ꝓximi ſubueniat ſicut ſibi. ⁊ ꝙ nihil illi citum ꝓpter amorē ꝓximi cōmittat ſicut nec ꝓpter ſuuꝫ amorem. ¶ Deinde cum dicit. Dilectio ꝓximi ⁊cͣ. mani feſtat propoſitū medio ſillogiſmi ꝑ hūc modū. Qui dili git ꝓximū nullū malū operat̉ ad ipſum. Sed ad hoc ten dit omne legis p̄ceptū vt abſtineat̉ e malo. Qui gͦ diligit ꝓximū legē impleuit. ꝙ aūt dilectio ꝓximi malū nō oꝑel hēt̉..1. cor. 13. Caritas n̄ agit ꝑperā ⁊cͣ. Et ſiqͥdē accipiat̉ hic malum nō ſolum tranſgreſſionis ſed etiam omiſſiōis poterit hoc referri nō ſolū ad precepta negatiua ſed etiā

XIII. Ca.
I ad affiirmatiua. Inquātū vero dilectio ꝓximi includit di lectionem dei intelligit̉ ꝙ dilectio ꝓximi excludit maluꝫ non ſolum qd̓ eſt contra ꝓximū ſed etiā qd̓ eſt contra deū Et ſic includēt̉ etiā precepta tabule pͥme. Ultīo aūt īfert concluſionem prīcipaliter intentaꝫ dicens. Plenitudo gͦ legis eſt dilectio id eſt ꝑ dilectionem lex implet̉ ⁊ ꝑficiet Ecc̄. 24. In plenitudine ſanctoꝝ detentio mea. Col̓. 3. Charitatē habete quod eſt vinculū ꝑfectionis. Lectio tertia. T hoc ſcientes tempus. quia hora ē iam nos de ſomno ſurgere. Nūc em̄ propior eſt noſtra ſalus qͣꝫ cum credi dimus. Nox preceſſit: dies autē appropin qͣuit. Abijciamus ergo opera tenebraꝝ ⁊ in duamur arma lucis: ſic vt in die honeſte am bulemus. Non in cōmeſſationibus ⁊ ebrie tatibus: Non in cubilibus ⁊ impudicitijs. Non in contentione ⁊ emulatione. ſed indu imini dn̄m ieſum chriſtum: ⁊ carnis curā ne feceritis in deſiderijs. Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit quō homo debet ſe deo exhibere pium. comuenienter eius donis vtendo: ⁊ ꝓximo iuſte ei debita reddendo. hic oſtendit quō in ſeipſo debeat hone ſtatē conſeruare. Et circa hoc duo facit. primo ꝓponit tē poris congruitatem. ſecundo exhortat̉ ad honeſtatē ope rum ibi. Abijciamus ergo ⁊cͣ. Circa primū tria facit. pri mo ponit temporis congruitatē. ſecūdo aſſignat rationeꝫ ibi. Nunc em̄ ꝓpior ⁊cͣ. tertio adhibet ſimilitudinem ibi. Nox preceſſit ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo. Dictum eſt q̄ debetis obſeruare. ⁊ hoc non ſolū ꝓpter ea que dicta ſunt ſed etiā ſcientes hoc tēpus id eſt ꝑ hoc ꝙ debetis conſiderare hu ius temporis conditionem. qꝛ vt dicit̉ Eccͣs. 8. Omui ne gotio tempꝰ eſt ⁊ oportunitas Iere. 8. Miluꝰ in celo co gnouit tempus ſuum turtur ⁊ irundo ⁊ ciconia cuſtodie runt tempus aduentus ſui populꝰ aūt meus ⁊cͣ. Ad quid aūt congruū ſit hoc tempus oſtendit ſubdens. Quia ho ra eſt iam nos de ſomno ſurgere. Qd̓ quidem intelligen dum eſt non de ſomno nature quod qn̄qꝫ dicit̉ mors: ẜm illud ι. theſſal̓. 4. Nolumꝰ vos ignorare de dormientibꝰ Quandoqꝫ aūt eſt quies animaliū virtutū ẜm illud. Io. I1. Si dormit ſaluus erit. Nec etiam intelligenduꝫ eſt de ſomno gratie quod qn̄ꝙ dicit quies eterne glorie ẜm illd̓ psͣ. In pace in idipſuꝫ ⁊cͣ. Qn̄qꝫ aūt eſt quies contempla tionis etiam in hac vita. Can̄. 5. Ego dormio ⁊ cor meuꝫ vigilat. ſed intelligit̉ de ſomno culpe ẜm illd̓ eph̓e. 5. Ex urge qui dormis exurge a mortuis ⁊cͣ. Uel etiaꝫ negligē tie ẜm illud ꝓuer. 6. Uſqꝫ quo piger dormis. Tempus gͦ eſt ſurgendi a culpa ꝑ penitentiam psͣ. Surgite poſtꝙͣ ſe deritis ⁊cͣ. A ſomno vero negligentie ꝑ ſollicitudinē be ne operandi Eſa. 21. Surgite principes accipite clipeuꝫ. Eccͣ. 32. Hora ſurgendi non te trices. ¶ Deinde cū dicit. Nunc em̄ ⁊cͣ. aſſignat rationem eius qd̓ dixerat dicens. Nunc em̄ ꝓpior eſt noſtra ſalus ꝙͣ cum credidimꝰ. Qd̓ quidem ẜm intētionē apl̓i intelligit̉ de ſalute vite eterne de qua dicit̉ Eſa. 51. Salus aūt mea in ſempiternuꝫ erit. Ad hanc aūt ſalutem homo ordinat pͥmo quidem ꝑ fidē. Marci. vltimo. Qui crediderit ⁊ baptizatus fuerit ſaluꝰ erit. Sed ſemꝑ magis ac magis homo accedit ad eā ꝑ bo na opera ⁊ charitatis augmentū. Unde dicit̉ Iac. 4. Ap propinquate deo ⁊ appropinquabit vobis. Hoc eſt ergo qd̓ apl̓us dicit. Ideo hora eſt iam nos de ſomno ſurgere. Nunc em̄ qn̄ ſcꝫ ꝑ opera bona ⁊ ꝑ charitatis augmentuꝫ
ꝓfecimus propior id eſt ꝓpinquior eſt ſcꝫ nobis noſtra ſalus ſcilicꝫ vite eterne de qua dicitur Eſa. 51. Salus au tem mea in ſempiteruum erit. Quam cum credidimus: id ē ꝙͣ cum a principio fidē accepimus. Et poteſt hic in telligi duplex ꝓpinquitas. Una quidē ẜm tempus. quia ſancti viri in operibus iuſticie ꝓficiētes magis appropin quant ad terminū vite huius in quo mercedem accipiunt Alia vero eſt ꝓpinquitas diſpoſitionis vel preparatiōis qꝛ ꝑ augmentum charitatis ⁊ oꝑationem iuſticie homo p̄ paratur ad illaꝫ ſalutē. Matth̓. 25. Que parate erant in trauerunt cum eo ad nuptias. Sed ẜm ꝙ eccleſia hec ver ba aduentus tempore legit: videntur hec verba eſſe re ferenda ad ſalutem: quam chriſtus fecit in ſuo primo ad uentu vt intelligamus apl̓m loquentē quaſi ex ꝑſona om niū fidelium qͥ fuerunt a principio mundi. Appropinquā te enim iam tempore incarnationis xp̄i quo vaticinia pro phetarum crebreſcebant qd̓ tempus repreſentat eccleſia. poterit dici. Nunc ꝓpior eſt noſtra ſalus ſcꝫ xp̄s ꝙͣ cū cre didimus id eſt cum homīes a principio credere ceperunt xp̄i aduentū futurum. Eſa. 56. Iuxta eſt ſalus mea vt ve niat ⁊ iuſticia mea vt reuelet̉. Poſſet etiam aſſumi ad tē pus miſericordie quo quis incipit velle a p̄teritis pecca tis diſcedere. Tunc em̄ magis appropīquat ſue ſaluti ꝙͣ a principio dum haberet fidem informē. Iac. 4. Aeſiſtite diabolo ⁊ fugiet a vobis appropinquate deo ⁊cͣ. ¶ De inde cum dicit. Nox preceſſit dies aūt appropinqͣbit ⁊cͣ. ponit ad ꝓpoſitum ſimilitudinē. Qd̓ quidē ẜm intentio nem apl̓i ſic videt̉ eſſe intelligendum vt totū tempus vite preſentis nocti comparet̉ ꝓpter ignorantie tenebras. Et de hac nocte dicitur Eſa. 26. Anima mea deſiderauit te ī nocte. Diei aūt comꝑat̉ ſtatus future beatitudinis ꝓpter claritatem qua ſancti illuſtrant̉ Eſa. 60. Non erit tibi am plius ſol ad lucendū ꝑ diem nec ſplendor lune illumina bit tę. ſed erit tibi dn̄s in lucē ſempiternam. Ad quē dieꝫ refert qd̓ dicit̉ in psͣ. Hec dies quā fecit dn̄s exultemus ⁊ letemur in ea. Alio modo poteſt intelligi ꝙ ſtatus culpe nocti cōꝑet̉ ꝓpter tenebras culpe de quibus dicit̉ in psͣ. Neſcierunt neqꝫ intellexerunt in tenebris ambulāt. Et d̓ hac nocte dicitur ſap̄. 17. Solis aūt illis ſuppoſita erat grauis nox imago tenebrarū que ſuperuentura erat illis. Dies aūt dicit ſtatus gratie ꝓpter lumē ſpiritualis intel ligentie qd̓ iuſti habent: ſed impijs deeſt psͣ. Lux orta ē iuſto. Sap̄. 5. Sol intelligentie nō eſt ortus nobis. Ter tio modo poteſt intelligi ꝙ comparet̉ nocti tempus p̄ce dēs xp̄i incarnationē qꝛ nodū erat manifeſtata ſed ſub qͣ dam caligine. 2. Pe. 1. Habetis ꝓpheticū ſermonem cui benefacitis attendentes quaſi lucerne lucenti in caligino ſo loco. Et de hac nocte dicit̉ Eſa. 21. Cuſtos quid de no cte. Vnde ſicut in nocte apparent vmbre ita etiam illo tē pore eminebant legalia que ſunt vmbra futurorū vt dicit̉ Col̓. 2. Tempus aūt ab incarnatione xp̄i comꝑat̉ diei ꝓ pter preſentiam ſpūalis ſolis in mūdo de quo dicit̉ Mal̓. vltimo. Vobis timentibus nomen meuꝫ oriet̉ ſol iuſtitie. Unde ⁊ ipſe dn̄s dicit. Io. 9. Me oportet operari opera eius qͥ miſit me donec dies eſt. Et poſtea ſubdit. Quādiu in mundo ſum lux ſum mundi. Quod gͦ dicit̉. Nox p̄ceſ ſit indifferenter accipi poteſt ꝓ qualibet p̄dictaꝝ noctiū. Iam em̄ p̄ceſſerat eos quibus ſcribebat ⁊ magna ꝑs tem poris huius vite ⁊ qd̓ verius eſt p̄ceſſerat nox culpe. p̄ceſ ſerat etiam tempus legis qd̓ fuit an̄ chriſtū. Ꝙ autē ſub dit. Dies aūt appropinquabit. videt ẜm iutentionē apl̓i referendū eſſe ad diem future glorie. qͥ lꝫ nondū adueniſ ſet fidelibus xp̄i quibꝰ ſcribebat: tn̄ in ꝓpinquo erat eis ẜm predicta. Poſſet etiā intelligi tempꝰ gratie xp̄i qd̓ et ſi iam aduenerit ẜm tꝑm curſuꝫ: aꝑ ꝓpinqͣre tn̄ nob̓ dr ꝑ fi dem ⁊ deuotioneꝫ ſic̄ ⁊ Phil̓. 4. dr. Dn̄s ꝓpe eſt. Et in

Romanos L¶ A
psͣ. Prope eſt dominꝰ omnibus inuocantibꝰ euꝫ Poteſt etiā hoc congruere his qui de peccatis penitere incipiunt quibus dies gratie appropinquat. ¶ Deinde cum dicit. Abijciamus ⁊cͣ. concludit exhortationē de honeſtate vi te. Et primo ponit exhortationem. Secūdo exponit eam ibi. Non in cōmeſſationibus ⁊cͣ. Circa honeſtatē vite tria tangit. Primo quidem remotionē vitiorū concludens ex premiſſis. ſi nox preceſſit vt dictuꝫ eſt abijciamꝰ ergo oꝑe ra tenebraꝝ. qꝛ vt dicit̉ eccͣ. 8. Omni negotio tempus ē ⁊ oportunitas. Unde recedente nocte ceſſare debent ope ra noctis. Dicunt aūt opera tenebraꝝ opera peccatorum. Primo quidem qꝛ in ſeipſis priuata ſunt lumine ratiōis quo illuſtrari debent humana opera. Eccͣ. 2. Sapientis oculi in capite eius ſtultus in tenebris ambulat. Secūdo qꝛ ī tenebris agunt̉. Iob. 24. Oculus adulteri obſeruat caliginem. Tertio qꝛ ꝑ ea homo ad tenebras ducit̉ ẜm il lud Matth̓. 22. Mirtite eum in tenebras exteriores. Se cundo inducit ad aſſumendas virtutes. Quaſi dicat. Ex quo dies appropinquauit aſſumentes ea que congrūt di ei induamur arma lucis id eſt virtutes que ⁊ arma dicūt̉: inquantū nos muniunt. Eph̓. vltimo. Induite vos arma turam dei vt poſſitis ſtare aduerſus inſidias diaboli. Et dicunt̉ lucis armatum qꝛ ex lumine rationis decorant̉ ⁊ ꝑficiunt̉. Unde dicit̉ prouer. 4. Iuſtorū ſemita quaſi lux ſplendens procedit. tum qꝛ lucis examen requirunt. Io. 3. Qui facit veritatem venit ad lucem. tum quia ꝑ opera virtutū alij illuminant̉. Matth̓. 5. Sic luceat lux veſtra coram hominibus ⁊cͣ. Tertio exhortat̉ ad vſum virtutuꝫ ⁊ profectum cum dicit. Sic vt in die honeſte ambulemꝰ. Hec enim duo videntur diei congruere. Primo quidem honeſtas. Nam in die vnuſquiſqꝫ ſe ſtudet componere vt coram alijs honeſtus appareat. In nocte aūt non ſic. Un̄ dicit̉. ⁊ theſſal̓. 5. Qui dormiunt nocte dormiūt. ⁊ qͥ ebrij ſunt nocte ebrii ſunt: nos aūt qui diei ſumus ſobrij ſumꝰ. Un̄. 1. cor. 14. dicit̉. Om̄ia honeſte ⁊ ẜm ordineꝫ fiant in vobis. Secundo homo in die ambulat non in nocte. Un̄ dicit̉ Io. 11. Qui ambulat in nocte offendit. Et ideo quia dies eſt oportet ꝙ ambulemus l. de bono in melius pro cedamus. Vnde dicit̉ Io. 12. Ambulate dum lucē habe tis. ¶ Deinde cum dicit. Non in cōmeſſationibus ⁊c̄. ex ponit qd̓ dixerat. Et primo exponit quō ſunt abijcienda opera tenebraꝝ q̄ ſunt opera peccatorū de quibꝰ quedam ānumerat. Primo ponens ea que pertinent ad corruptio nem cōcupiſcibilis cuius corruptio eſt intemꝑantia. q̄ eſt circa delectationes tactus ⁊ circa cibos cum dicit. Nō in cōmeſſationibꝰ. Dicūt̉ cōmeſſatiōes ſuꝑflue ⁊ nimis ac curate comeſtiones. ꝓuer. 23. Noli eſſe in conuiuijs pec catorū. nec in cōmeſſationibꝰ eorum qͥ carnes ad veſcēdū cōferunt. Qd̓ quidē poteſt eſſe peccatū mortale ex hoc ꝙ ẜm legem ꝓ hac culpa aliquis damnat̉ ad morteꝫ. Dicit̉ em̄ de filio ꝓteruo deūt..2j. Commeſſationibus vacat ⁊ luxurie atqꝫ conuiuijs lapidibus eū obruet ⁊cͣ. Dicit̉ aūt aliquis vacare cōmeſſationibꝰ atqꝫ conuiuijs non quidē ſi comedat magnifice ẜm ſtatū ſue dignitatis ſicut dicitur Heſter. 2. Ꝙ aſſuerus iuſſit p̄parari conuiuiū magnificuꝫ ꝓpter coniunctionem Heſter. iuxta magnificentiā princi paleꝫ: ed quando aliquis hoc facit preter decentiā ſui ſta tus ⁊ p̄cipue ſi ad hoc pͥncipalis eius cura exiſtat ſicut illi de qͥbus dicit̉ infra vltimo. Huiuſmodi xp̄o dn̄o non ſer uiunt: ſed ſuo ventri. Et phil̓. 3. Quorū deus venter eſt. Secūdo excludit intemperantiā circa potū cū ſubdit. Et ebrietatibus. Que ꝑtinēt ad ſuꝑfinitatē potus extra mē ſuram rationis hominē ponentis. Ecc̄. 31. Uinū in iocū ditate creatum eſt non in ebrietate. Et eſt conſideranduꝫ ꝙ ebrietas ex ſuo genere eſt peccatū mortale cum ſcꝫ ho mo ex ꝓpoſito inebriat̉: qꝛ videt̉ p̄ferre delectationē vini
integritati rationis. Unde dicit̉ Eſa. 5. Ue qui potentes eſtis ad bibendū vinum ⁊ viri fortes ad miſcendū ebrieta tem. Si vero aliquis inebrietur preter intentionē non ex ꝓpoſito puta qꝛ igͦrat ꝟtutē vini vl̓ qꝛ nō eſtimat ſe tāto potū inebrandū non eſt peccatū mortale qꝛ nō ꝑ ſe inebri atur ſed ꝑ accidens id eſt preter intentionē qd̓ quideꝫ nō poteſt contingere in his qͥ frequēter inebriant̉. Et ideo di cit aug. in ſermone de purgatorio ꝙ ebrietas eſt peccatū mortale ſi aſſidua fuerit. Unde ſignāter hic apoſtolus in plurali numero dicit. Non in commeſſationibus ⁊ ebrie tatibus. Tertio ponit intemperantiam circa corporalem quietem cum dicit. Non in cubilibus.i. nō in ſuꝑflua dor mitatione quā cōueniēt̓ poſt cōmeſſationē ⁊ ebrietatē ꝓ hibet qꝛ ſequit̉ ex illis. ⁊ poteſt eſſe in hoc peccatū morta le quando ꝓpter quietē corporalē ⁊ ſomnū ōmittit que fa cere debet. ⁊ inclinat̉ ad aliqua mala facienda. Mich̓. 2. Ue qui cogitatis inutile ⁊ operamini malū in cubilibꝰ ve ſtris. Poteſt etiam qd̓ dicit nō in cubilibus referri ad ap paratuꝫ luxurie. Unde dicit̉ ex perſona meretricis ꝓuer. 7. Aſperſi cubile meum mirra ⁊cͣ. Gen̄. 49. Aſcendiſti cubile patris tui. Et ideo conuenienter quarto excludit intemperantiam circa venerea cum ſubdit. Et in pudi citijs.i. quibuſcūqꝫ venereis actibus qui dicunt̉ impudi ci qꝛ nō cauent id quod ē maxime pudore vel confuſiōe di gnum. tum qꝛ om̄es delectationes tactus gule ⁊ luxurie ſunt cōmūes nobis ⁊ brutis. Vnde qui eis inordinate in ſiſtit brutal̓ efficit̉ psͣ. Nolite fieri ſicut equꝰ ⁊ mulus in qͥ bus nō ē intellectus ⁊c̄. Tum etiā qꝛ ſpecialiter in actibꝰ venereis ratio hominis totaliter abſorbet̉ a delectatione vtⁱ non poſſit homo tunc aliquid intelligere ſicut areſtote les dicit in libro ethicorū. Unde ⁊ Oſee. 4. dicit̉. Forni catio ⁊ ebrietas ⁊ vinū auferūt cor. Apoc. 9. Non egerūt penitentiaꝫ ſuꝑ īmūditia ⁊ fornicatiōe ⁊ impudicitia quā geſſerunt. ¶ Deinde excludit ea que pertinent ad corru ptionē iraſcibilis cū dicit. Non in contentione. Que qͥdē vt ambroſius dicit eſt impugnatio veritatis cum cōfiden tia clamoris. Poteſt aūt intelligi ꝙ ꝑ hoc ꝓhibet̉ om̄is rixa nō ſolum verborum ſed ⁊ factorū: q̄ vt plurimū a ver bis incipit ꝓuer. 20Honor eſt hoimini qͥ ſeꝑat ſe a conten tionibꝰ. Solet aūt contentio ex inuidia generari. Et ideo ſubdit. Et emulatione. Vnde Iac. 3. dicit̉. Ubi zelus ⁊ cōtē tio ibi inconſtantia ⁊ om̄e opus prauū. Secundo exponit quō debeamus induere arma lucis dicens: Sed induimi ni dn̄m ieſum xp̄m. In quo ſcꝫ abundantiſſime fuerūt oēs virtutes. ẜm illud Eſa. 4. App̄hendent ſeptem muliereſ virum vnum. Induimꝰ aūt dn̄m ieſum xp̄m: Primo qͥdē ꝑ ſacramenti ſuſceptionem Gal̓. 3. Quicūqꝫ in xp̄o bapti zati eſtis xp̄m induiſtis. Secundo ꝑ imitationē. Eph̓. 4 Expoliantes vos veterē hominē cum actibus ſuis induē tes nouū. ⁊cͣ. Et eph̓. 4. Induite nouū hoīem qͥ ẜm deuꝫ creatus ē in iuſticia ⁊cͣ. Dicit̉ aūt induere xp̄m qͥ xp̄m imi tatur. qꝛ ſicut homo continet̉ veſtimēto ⁊ ſub eius colore videt̉. ita in eo qͥ xp̄m imitat̉ opera xp̄i apparēt. Per hoc ergo induimur arma lucis quando induimꝰ chriſtū. Ter tio exponit quod dixerat. Sic vt in die honeſte ambule mus per hoc quod ſubdit. Et carnis curam ne feceritis in deſiderijs. In hoc em̄ pulchritudo honeſtatis conſiſtit: vt homo ſpiritum preferat carni. ſupra. 8. Debitores ſu mus non carni vt ẜm carnem viuamus. Sed notandum ꝙ non dicit ſimpliciter carnis curam ne feceritis: quia qͥ libet tenetur vt carnis curam gerat ad ſuſtentandum na turam. ẜm illud eph̓. 2. Nemo vnꝙͣ carnem ſuam odio ha buit: ſed nutrit ⁊ fouet ⁊cͣ. Sed addit in deſiderijs vt ſcꝫ inordinata carnis deſideria id eſt cōcupiſcentias non ſeqͣ mur. Vnde dicitur Gal̓. 5. Spiritu ambulate et deſideria carnis non perficietis.

XIIII. Ca
¶ Incipit capitulū quartūdecimū. Nfirmū autē in fide aſſumite non in diſceptatiōibus cogitationum Alius em̄ credit ſe māducare oīa. Qui autē infirmus eſt olus man ducet. Is qͥ māducat nō māducantē nō ſper nat. ⁊ qͥ nō māducat: manducātē nō iudicet Deꝰ em̄ illū aſſumpſit. Tu qͥs es qͥ iudicas alienū ſeruū? Dn̄o ſuo ſtat aut cadit. Stabit aūt. potēs ē em̄ deꝰ ſtatuere illū. Nā alius iu dicat diē inter diem: alius aūt iudicat omnē diē. Unuſquiſqꝫ ī ſuo ſenſu abūdet. Qui ſa pit diē: dn̄o ſapit ⁊ qͥ māducat dn̄o māducat Gratias em̄ agit deo. Et qͥ nō māducat: dn̄o nō māducat: ⁊ gratias agit deo. Nemo enim nr̄m ſibi viuit: ⁊ nemo ſibi morit̉. Siue eniꝫ viuimꝰ: dn̄o viuimꝰ. ſiue morimur: dn̄o mo rimur. Siue ergo viuimꝰ ſiue morimur dn̄i ſumus. In hoc em̄ xp̄s mortuꝰ eſt ⁊ reſurre xit: vt viuoꝝ ⁊ mortuoꝝ dominet̉. Tu auteꝫ qͥd iudicas fratreꝫ tuū? aut tu quare ſpernis fratrē tuū? Omnes enim ſtabimꝰ ante tribu nal xp̄i. Scriptuꝫ eſt em̄ viuo ego dicit dn̄s. qm̄ mihi flectet̉ omne genu. ⁊ omnis lingua cōfitebit̉ deo. Itaqꝫ vnuſquiſqꝫ nr̄m ꝓ ſe ra tionē reddet deo. Nō ergo ampliꝰ inuicem iudicemus. Poſtꝙͣ apl̓us on̄dit quō aliqͥs debeat ꝑfectꝰ fieri. h̓ oſten dit quo ꝑfecti debeāt ſe habere ad īꝑfectos. Et pͥmo oſtē dit ꝙ nō debēt eos ſcādalizare vl̓ iudicare. Scd̓o oſtēdit quo debēt eos ſuſtētare. 15. cap. ibi. Debemꝰ aūt nos fir miores ⁊c̄. Circa pͥmū duo facit. Primo ꝓhibet īordina ta iudicia. Secūdo ꝓhibet īfirmoꝝ ſcādala ibi. Sed hoc iudicate magis. ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo ꝓpōit āmonitionē. Secūdo exponit eā ibi. Aliꝰ em̄. ⁊cͣ. Tertio rationē aſſignat ibi. Deus em̄ illū. ⁊cͣ. Circa primū ꝯſide randū eſt ꝙ in pͥmitiua eccleſia aliqͥ ex iudeis conuerſi ad xp̄m credebant legalia cū euangelio eſſe ẜuanda vt patet act̓. 15. Et hos apl̓us vocat infirmos in fide xp̄i qͣſi noduꝫ ꝑfecte credētes ꝙ fides xp̄i ſufficiat ad ſalutē. ꝑfectos āt vel firmos in fide vocat eos qͥ fidē xp̄i ſine legalibꝰ crede bant eſſe ẜuandā. De vtriſqꝫ tn̄ erant aliqͥ rome inter fide les xp̄i. Alloqͥtur ergo apl̓us ꝑfectos in fide dicēs: Dixi ꝙ debetis induere ih̓m xp̄m. Aſſumite aūt id eſt affectu caritatis vobis cōiūgite ad ſupportandū infirmū in fide ſi cut expoſitum eſt. de quo pōt intelligi illud ſapͥ. 9. Infir mus homo ⁊ exigui tēporis ⁊ minor ad intellectū iudicij et legū. īfra. 15. Suſcipite inuicē ſicut ⁊ xp̄s ſuſcepit vos Eccl̓. 29. Propt̓ mandatū aſſume pauperē. Et hoc nō in diſceptatiōibus cogitationū id eſt nō diſceptādo ꝓpt̓ hoc ꝙ vnus contra aliū cogitat. dum ſcilicet illi qͥ legalia ẜua bant iudicabāt tanꝙͣ tranſgreſſores eos qͥ nō ẜuabāt. Et illi qͥ nō ẜuabant ꝯtēnebāt tanꝙͣ errātes ⁊ ignorātes eos qui ẜuabant. sͣ. 2. Cogitationū inuicē accuſantiū aut de fendentiū. ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Alius em̄. ⁊cͣ. exponit qd̓ dixerat Et pͥmo on̄dit qͥ ſunt infirmi in fide. Secundo oſtendit qualit̓ ſint diſceptatiōes cogitationū vitāde. ibi. Is qui māducat. ⁊cͣ Circa primū cōſiderandū eſt ꝙ inter
ceteras legales obſeruantias vna erat diſcretiociborum ꝓpter aliquos cibos in lege ꝓhibitos. vt patet leuit̓. 11. Et hac quidē obẜuantia quottidie erat vtendū vl̓ nō vtē dum. Et ideo de hoc mentionē fecit ſpecialit̓ apl̓us dicēs Alius em̄ qͥ ſcilicet eſt ꝑfectus in fide credit ſe poſſe licite māducare eo ꝙ nō reputat ſe aſtrictū ad legales obẜuan tias. Mat. 15. Qd̓ intrat in os nō coinqͥnat hominem.. thi. 4. Omnis creatura dei hona ⁊ nihil reijcienduꝫ ⁊cͣ. In veteri aūt lege ꝓhibebant̉ aliqͥ cibi nō qꝛ naturalit̓ ei ſent īmundi. Sicut em̄ in verbis hoc nomē ſtultus ſigni ficat aliqd̓ malū ꝙͣuis hoc nomē ſit bonum. Ita in rebus qd̓dā aīal bonū eſt ẜm naturā ſed ſignificatione eſt maluꝫ ſicut porcus qͥ ſignificat īmunditiā. Et ideo ꝓhibitus eſt antiqͥs eſus illaꝝ carniū vt ſignificaret̉ in eoꝝ vitatiōe vi tatio īmūditie. Tota em̄ veteris populi vita figural̓ erat vt aug. dicit in libro cōtra fauſtū. Ueniēte autē xp̄o qͥ ē ve ritas ceſſauer̄t figure. ¶ Subdit aūt ꝙͣtū ad īfirmū. Qui aūt infirmus eſt olus maducet. Quaſi dicat. Illis cibis vtat̉ qͥbus nō occurrit aliqd̓ īmundū in legeⁱ ꝓhibitū. In ſingulis em̄ generibus animaliū puta terreſtribus volati libus ⁊ aqͣticis q̄dam genera erāt cōceſſa ⁊ q̄daꝫ ꝓhibita ſed in herbis ⁊ arboribꝰ nihil erat ꝓhibitū vt patꝫ leuit̓. i1. Et huius pōt eſſe ratio duplex. Una eſt qꝛ terre naſcē tia fuerunt a pͥncipio cōceſſa homini ad edendū ẜm illud gen̄. 1. Ecce dedi vobis omnē herbā afferentē ſemē ſuper terrā ⁊ vniuerſa ligna q̄ habēt in ſemetipſis ſementē ge neris ſui vt ſint vobis in eſcā. Sed poſt diluuiū pͥmo le gitur cōceſſus carniū eſus. Unde dicit̉ gen̄. 9. Quaſi ole ra virentia tradidi vobis omnia ſcilicet aīalium genera. Alia ratio eſt qꝛ primā ꝓhibitionē de abſtinēdo a quibuſ dam terre naſcētibus homo in paradiſo tranſgreſſus fue rat vt patet gen̄. 3. ⁊ ꝓpter hoc nō erat ei ſimilis ꝓhibitio iteranda. Sed cū legalia ceſſauerūt in xp̄i paſſione videt̉ ꝙ incōuenient̓ apl̓us infirmis ī fide ꝑmittat ꝙ a cibis ꝓ hibitis in lege abſtineāt qd̓ nunc in xp̄ianis non ſuſtinet̉ ab eccleſia. Sed diſtinguendū eſt triplex tēpus ẜm aug. ꝙͣtum ad legalia. Primū eſt tēpus ante paſſionē xp̄i in quo legalia ſuū robur obrinebāt quaſi adhuc viuētia. Se cundū aūt tēpus eſt poſt paſſionē xp̄i ante diuulgationeꝫ euāgelij. In quo quidē tēpore legalia mortua erāt: quia nullus ad ea tenebat̉ nec obẜuata aliqͥd cōferebant alicui nōdum tamē erāt mortifera qꝛ ſine pctō poterāt iudei ad xp̄m cōuerſi legalia obẜuare ⁊ ꝓ hoc tēpore loquit̉ h̓ apo ſtolus. Tertiū aūt tꝑs eſt poſt diuulgationem euangelij in quo legalia nō ſolū ſunt mortua ſęd mortifera vt qͥſqͥs ea ſeruet peccet mortaliter. Exponit̉ autē ⁊ alit̓ in gloſa vt dicat in firmus qͥ eſt ad lapſum vitioꝝ carnaliū ꝓnus ⁊ huic conſulendū eſt ꝙ comēdat olus ideſt tenues ⁊ ari dos cibos qui nō ſunt fomētū vitioꝝ ⁊ abſtineat ab illis quibus excitat̉ libido. Sed alius qui eſt fortior credit ſe abſqꝫ pericl̓o oīa māducare. Et hec drn̄a apparet. mat. 9. inter diſcipulos xp̄i qͥ nō ieiunabant tanꝙͣ cōfortati p̄ ſentia xp̄i. ⁊ diſcipl̓os iohānis baptiſte qͥ ieiunabāt: Un̄ ⁊ penitentiā agētes a quibuſdā cibis abſtinēt nō ꝓpter eorū īmūdiciam ſed ad libidinē refrenādā. ¶ Deinde cū dicit. Is qui māducat ⁊cͣ. exponit quō ſunt vitāde diſce ptationes cogitationū ⁊ primo ꝙͣtuꝫ ad ꝑfectos dicens. Is qui māducat ſcilicet cū ſecura cōſciētia omnia vl̓ etiā ſine periculo libidinis nō ſpernat nō manducātē ſcilicet indifferent̓ omnia tanꝙͣ infirmū in fide vl̓ quaſi ꝓnuꝫ ad vitia. Yſa. 33. Ue qͥ ſꝑnis nōne ⁊ ipſe ſperneris Luc̄. x. Qui vos ſpernit me ſpernit. Secūdo loquit̉ ꝙͣtū ad in firmos dicēs. Et qͥ nō māducat ſcilicet indifferent̓ omīa vel qꝛ eſt infirmus in fide de quo loquit̉ apl̓us vl̓ etiaꝫ qͥa ꝓnus eſt ad libidinē nō iudicet māducantē ſcilicet indif ferent̉ omūia qͣſi tranſgreſſorē legis vel quaſi in libidinē

Ad Romanos
precipitē. Mat. 7. Nolite iudicare ⁊ nō iudicabimini. sͣ. z. Inexcuſabilis es o homo omnis qͥ iudicas. ¶ Deinde cū dicit. Deus em̄ illū aſſumpſit ⁊cͣ. aſſignat tres ratiōes ꝓpter quas debemus a falſo iudicio abſtinere. Scd̓a po nitur ibi. Suo dn̄o ⁊cͣ. Tertia ibi. Tu aūt qͥ iudicas ⁊c̄. Prima ratio ſumit̉ ex auctoritate iudicātꝭ Und̓ pͥmo oſtē dit hanc auctoritatem deo competere. Secundo excludit ꝙ iudiciuꝫ ad homines non pertinet. ibi Tu quis es ⁊cͣ. Dicit ergo primo Recte dictum eſt ꝙ qui non manducat manducantē nō iudicet. Deus em̄ aſſumpſit illū ſcilicet in ẜuū a ſe iudicādū. Zach. II. Aſſumpſi mihi duas vir gas id eſt duos ppl̓os. psͣ. Aſſumpſit me de aqͥs multis. Ille aūt qͥ aſſumit ad ſuꝑioris iudiciū nō debet ab īferio ri iudicari. Et ideo cōcludit. Tu qͥs es id eſt cuius aucto ritatis vel virtutis es qͥ iudicas alienū ẜuū id eſt ꝓximuꝫ tuū qui eſt ẜuus dei. Requirit̉ em̄ in iudicāte auctoritas ẜm illud exod̓. 2. Quis cōſtituit te pͥncipē ⁊ iudicē ſuper nos. Et Luc̄. 12. Quis me cōſtituit iudicē aut diuiſoreꝫ ſuꝑ vos. Sed ex hac rōne ſequi videt̉ hominis iudiciuꝫ de alio homine eſſe illicitū Sed dicēdū eſt ꝙ in tantū ho minis iudicium licitū eſt inqͣtū agit̉ auctoritate conceſſa diuinitus. Unde dicit̉ deutro. 1. Audite illos ⁊ qd̓ iuſtuꝫ eſt iudicate. Et poſtea ſequit̉. Quia dei eſt iudiciū id eſt auctoritate diuina agit̉. Si qͥs vero velit ſibi vſurpare iu diciū ſuꝑ ea q̄ nō ſunt ei diuinitus cōceſſa ad iudicandū: eſt iudiciū temerariū ſicut ſi qͥs iudex oelegatꝰ a papa vel let in iudicādo traſgredere mādati fines. Deus autē ſoli ſibi reẜuauit iudicare occulta q̄ p̄cipue ſunt cogitationes cordiū ⁊ futura. Et ideo ſi qͥs iudicare p̄ſumpſerit ē teme rariū iudiciū. Unde auguſtinus dicit in libro de ẜmone dn̄i in mōte. In his duobus temerariū eſt iudiciū cū īcer tum ſit quo animo qͥd factū ſit. vel incertū qualis futurus ſit qͥ nūc bonus vl̓ malus māifeſte apparet. ¶ Deinde cū dicit. Suo dn̄o ſtat aut cadit ⁊cͣ. ponit ſcd̓am rationē que quidē ſumit̉ ex fine meriti vel demeriti. Poſſet aliqͥs di cere ꝙ licet hō nō habeat iudiciariā auctoritatē tamē in tromittere ſe debet iudicio alterius ꝓpter damnū vl̓ fru ctū qͥ inde ꝓuenit. ſed apl̓us oſtēdit hoc ad deū magis qͣ ad homines ꝑtinere. Et ſic ēt ꝓpter hoc debemꝰ deo ꝓ ximoꝝ iudicia relinq̄re: niſi inꝙͣtum vice ipſiꝰ fungimur in iudicādo ꝑ auctoritatē nobis cōmiſſaꝫ. Circa hoc tria facit. Primo ꝓponit qd̓ ītēdit. Socūdo exemplificat ibi Nam alius iudicat ⁊cͣ. Tertio ꝓbat ꝓpoſitū ibi. Qui ſa pit diē ⁊cͣ. Circa primū duo ꝓponit. Primo ꝙ qͥcqͥd cir ca hominē accidit ad deū ꝑtinet cū dicit. Suo dn̄o ſtat.ſ. recte agēdo. psͣ. Stātes erāt pedes nr̄i in atrijs tuis hie ruſalē. Aut cadit ſcꝫ pectādo. Amos. 5. Domus irſl̓ ceci dit ⁊ nō adijciet vt reſurgat. Pōit aūt ſub diſiūctiōe. ſtat aut cadit ꝓpter incertitudinē qꝛ multi vident̉ cadere qui ſtant: ⁊ ecōuerſo ẜm illud ecc. 8. Uidi impios ſepl̓tos q cū adhuc viuerēt in loco ſancto erāt ⁊ laudabant̉ in ciui tate qͣſi iuſtoꝝ oꝑum. Loqͥtur aūt h̓ apl̓us ẜm ſimilitudi nē hominis ẜui ad cuiꝰ dn̄m ꝑtinet omne qd̓ circa ẜuum agit̉. Nec intelligendū eſt ꝙ deo aliqͥd ꝓficiat vl̓ noceat ſi homo ſtet aut cadat. Dicit̉ em̄ Iob 35. Si peccaueris qͥd ei noceb̓. porro ſi iuſte egerꝭ qͥd ei donabis. Sed ꝙͣtū ad homines qd̓ iuſte agimꝰ ad gloriā dei ſpectat. Mat. 5. Ut videāt oꝑa vr̄a bona ⁊ glorificēt patrē vr̄m qͥ in cel̓ eſt. Ꝙ aūt cadimus peccādo eſt hominibus occaſto blaſꝫ phemandi deū. sͣ. 2. Nomen dei ꝓpter vos blaſphemat inter gētes. Ul̓ qd̓ dicit. Suo dn̄o ſtat aut cadit exponen dum eſt in iudicio dn̄i ſui. 1. coꝝ. 4. Qui iudicat me do minus eſt. Secūdo on̄dit ꝙ ſi cadit ad deū ꝑtinet dicēs: Stabit aūt. Quaſi dicat. Et ſi aliqͥs nunc cadat ꝑ pecca tū tn̄ poteſt eſſe ꝙ iteꝝ ſtabit. Et hoc omnino implebitur ſi eſt p̄deſtinatus. psͣ. Nunqͥd qͥ dormit non adijciet vt re
ſurgat. Mich̓. 6. Ne leteris inimica mea qꝛ cecidi: reſur gam. Et ꝓpter hoc ſi videmus aliquē manifeſte cadentē nō debemus eū deſpicere temerarie iudicādo de eo ꝙ nū ꝙͣ reſurget: ſed magis debemus preſumere ꝙ iteꝝ ſtabit nō ex cōſideratione cōditionis humane: ſed cōſiderando virtutē diuinam. Vnde cū dicit. Potens eſt deus flatue re illū ꝓpter eius bonitarē: p̄ſumere debemus ꝙiteꝝ ſia tuet euꝫ. Eze. 3. Ingreſſus eſt in me ſpūs ⁊ ſtatuit me ſu pra pedes meos: ſicut ⁊ ſupra dictū eſt. Si nō ꝑmanſerint in incredulitate inſerentur. potens eſt em̄ deus ilerū inſe rere illos. ¶ Deinde cū dicit. Nā alius iudicat ⁊cͣ. exem plificat qd̓ dictū eſt. ⁊ pͥmo ꝓponit diuerſitatem humane ſentētie dicens: Ideo dico ꝙ ſuo dn̄o ſtat aut cadit. Naꝫ alius iudicat inter diē ⁊ int̓ diē id eſt iudicat inter vnum diem ⁊ aliū vt ſcilicet vno die abſtineat ⁊ nō alio Qd̓ qui dem videt̉ ꝑtinere ad infirmū in fide qͥ reputat adhuc le galia eſſe obſeruāda. Dicit̉ em̄ leuit̓. 24. Decīo die mē ſis ſeptimi dies expiationū erit affligetiſqꝫ animas vr̄as in eo. Et iudith. 8. dicit̉ ꝙ iudith ieiunabat omnibꝰ die bus vite ſue preter ſabata ⁊ neomenias ⁊ feſta domꝰ iſrl̓. Alius aūt iudicat omnē diem indifferent̓ eſſe obſeruādaꝫ ꝙͣtum ad ieiunia legis que iā ceſſauerūt: Unde hoc videt̉ ꝑtinere ad eū qui eſt ꝑfectus in fide. psͣ. Per ſingulos di es benedicā tibi. Poteſt hoc etiaꝫ referri ad abſtinētias que fiunt cauſa cohibende libidinis quibꝰ omni die aliqͦ vacant: puta qͥ ꝑpetuo a carnibus vel vino abſtinent vel ieiunant. quidam aūt interpoſitis diebus abſtinent ⁊ ab abſtinentia ceſſant ẜm illud ecc̄. 3. Omnia tr̄ pus habent ¶ Secundo oſtendit omnia hec poſſe ad dei gloriā ꝑtine re dicens: Unuſquiſqꝫ in ſenſu ſuo abundet id eſt ſuo ſen ſui dimittat̉. Abundare em̄ in ſenſu ſuo eſt ſenſum ſuū ſe qui. Ecc. 15. Deꝰ ab initio cōſtituit hominē ⁊ reliquit il lū in manu ꝯſilij ſui. Ul̓ in ſenſu ſuo id eſt ẜm ſenſum ſuū ſtudeat abundare ad gloriā dei. ẜm illud 1. coꝝ. 14. Ad edificationē eccleſie querite vt abundetis. Sed hoc vide tur locū habere in his que nō ſunt ẜm ſe mala. In his āt que ſunt ẜm ſe mala non eſt homo ſuo ſenſui relinquēdꝰ Ꝙ aūt aliquis iudicet diem inter diem. videt̉ eſſe ẜm ſe malū ẜm primam expoſitionē. Dicitur em̄ gal̓. 4. Dies obſeruatis ⁊ mēſes ⁊ tempora ⁊ annos. timeo ne ſine cau ſa laborauerim in vobis. Et loquitur ad litteraꝫ de his qͥ dixerunt dies obſeruandos ẜm cerimōias legis. Sed di cenduꝫ ꝙ apl̓us hic loquit̉ ẜm tēpus illud in quo iudeis ad fidem conuerſis licitū erat legalia obſeruare vt dictuꝫ eſt. Sed ꝙͣtum ad ſecūdam expoſitionē videtur eſſe illici tum quod dicit. Alius iudicat omnē diem. Sunt em̄ qͥ dam dies in quibus non eſt licitū ieiunare. Dicit eī Au guſti. in epiſtola ad caſulanū. Quiſquis diem dominicū ieiunio decernendū eſſe putauerit: non ꝑuo ſcandalo erit eccleſie. Nec īmerito. Illis enim diebꝰ quibus nihil cer ti ſtatuit diuina ſcriptura mos populi dei ⁊ inſtituta ma iorum pro lege tenenda ſunt. Et in decretis dicit̉ di. 1o. Si quis preſbiter propter publicā penitētiam a ſacerdo te acceptā abſqꝫ alia neceſſitate die dominica pro quadā religiōe ieiunauerit ſicut manichei anathema ſit. Sed ī telligendū eſt ꝙ hic apl̓us loquitur ꝙͣtum ad illas abſti nētias que quolibet die licite fieri poſſunt abſqꝫ diſſonā tia cōmunis conſuetudinis vel eorum que ſunt a maiori bus inſtituta. ¶ Deinde cum dicit. Qui ſapit diem ⁊cͣ. probat ꝓpoſitum ꝙ ſcilicet vnuſquiſqꝫ ſuo dn̄o ſtet aut cadat et hoc tripliciter. Primo per actū fidelium. Secū do per intentionē eorum ibi. Nemo em̄ veſtrum ⁊cͣ. Ter tio ꝑ eorum cōditionē ibi. Giue ergo viuimus ſiue mori mur ⁊cͣ. probat ergo primo ꝙ vnuſquiſqꝫ fideliū ſuo do mino ſtat aut cadit ꝑ hoc ꝙ de omnibus que fecit ẜm ſuā conſcientiaꝫ gratias agit deo. Unde dicit. Qui ſapit diē

XIIII. Ca
vt ſcilicet vno die abſtineat ⁊ alio die ab abſtinētia ceſſet domino ſapit. id eſt ad reuerentiā dei cibos diſcernit: ſi cut ēt nos diſcernimus vigilias feſtoꝝ in quibꝰ ieiunamꝰ a diebus feſtis quibus ieiuniū ſoluimus ꝓpter reuerenti am dei. Ecc. 33. Quare dies diē ſuperat. ⁊ iter ū. Lux lu ceꝫ. Deinde loquitur ꝙͣtum ad illos qui iudicant omneꝫ diem. quoꝝ quidaꝫ omni die a ieiunio ceſſabant. ſicut di citur. Mat. 9. ꝙ diſcipuli xp̄i nō ieiunabāt. Vnde dicit. Et qui manducat. ſcilicet omni die dn̄o manducat id ē ad gloriā domini qd̓ per hoc patet. Gratias em̄ agit deo ſci licet d̓ cibo aſſumpto.ī. thi. 4. Abſtīere a cibis quos de us creauit ad percipiēdū cū gratiaꝝ actione fidelibꝰ. psͣ. Edent pauperes ⁊ ſaturabuntur ⁊cͣ. Ulterius ꝙͣtū ad eū qui ſic iudicat omnē diē vt ſcilicet omni die abſtīeat: ſub dit. Et qui non manducat id eſt abſtinet omni die domi no id eſt ad honorē dn̄i non māducat. Et hoc patꝫ ꝑ hoc ꝙ gratias agit deo qui ſibi dedit voluntatē ⁊ virtutē ab ſtinendi.i. theẜ. vltimo. In omnibꝰ gratias agite. Sed qd̓ hic dicit apl̓us de his qui omni die vl̓ abſtinebant vl̓ ab abſtinentia ceſſabant debet intelligi ꝙͣtum ad illud tē pus in quo hoc nō erat contrariū ſtatutis maioꝝ nec cō muni cōſuetudini populi dei. ¶ Deinde cū dicit. Nemo em̄ veſtrū ſibi viuit ⁊cͣ. ꝓbat idē ex intentione fideliū. Et primo excludit inordinatā intentionē dicens: Recte di co ꝙ vnuſquiſqꝫ dn̄o ſuo ſtat aut cadit. Nemo em̄ noſtꝝ viuit vl̓ naturali vita vl̓ ſpirituali de qua dicit̉ abac̄. 2º. Iuſtus aūt meus ex fide viuit ſibi. id eſt ꝓpter ſeipſuꝫ qꝛ hoc eſſꝫ frui ſeipſo. 1. coꝝ. x. Non querens qd̓ mihi vtile psͣ. Non nobis dn̄e nō nobis ⁊cͣ. vl̓ ſibi id eſt ẜm ſuā re gulam ſicut qui dicunt ſap̄. 2. Sit fortitudo noſtra lex iu ſtitie. vel ſibi id eſt ſuo iudicio..1. coꝝ. 4. Sed neqꝫ meip̄ꝫ iudico. Et nemo moritur ſcilicet morte corꝑali vel morte ſpirituali peccando. vel etiā morte ſpirituali qua qͥs mo ritur vitijs puta in baptiſmo ẜꝫ illud ſupra. 6. Qui mor tuus eſt iuſtificatus eſt a peccato. Vel ſibi id eſt ſuo iudi cio vel ꝓpter ſeipſum aut ſuo exēplo. ſed exēplo xp̄i mori tur aliquis a vitijs. Ro. 6. Ꝙ enim mortuus eſt peccato mortuus eſt ſemel. et īfra. Ita et vos exiſtimate vos mor tuos eſſe peccato. ¶ Secundo oſtendit qualis ſit recta in tentio fideliū dicens: Siue em̄ viuimus vita corꝑali dn̄o viuimus. id eſt ad gloriaꝫ dn̄i. Siue morimur morte cor porali dn̄o morimur id eſt ad honorē dn̄i. phil̓. 1. Magni ficabitur xp̄s in corpore meo ſiue ꝑ mortē ſiue per vitam. Uel ſi exponatur qd̓ dicit dn̄o id eſt iudicio dn̄i qui con ſtitutus eſt a deo iudex viuoꝝ ⁊ mortuoꝝ. vt dicitur act̓. 10. ¶ Deīde cū dicit. Siue ergo viuimꝰ ⁊cͣ. oſtēdit ꝓpo ſitum ex conditione fidelium. Et primo concludit ex pre miſſis fideliū conditionē ſcilicet ꝙ nō ſunt ſui ſed alteriꝰ Illi em̄ qui ſui ſunt ſicut liberi homines ſibi viuunt ⁊ ſibi moriunt̉. Quia gͦ dictū eſt ꝙ fideles nō ſibi viuunt aut moriunt ſed dn̄o. cōcludit ſic. Siue ergo viuimꝰ ſiue mo rimur dn̄i ſumus: quaſi ſerui eius qui habet poteſtatem vite ⁊ mortis.i. coꝝ. 7. Precio empti eſtis ⁊ nolitę fieri ſerui. Empti em̄ eſtis precio magno. 1. ꝑal. 12. Tui ſumꝰ o dauid ⁊ tecū filij yſai. Secūdo aſſignat cauſaꝫ huiꝰ cō ditionis dicens. In hoc em̄ xp̄s mortuus eſt ⁊ reſurrexit id eſt hoc adeptꝰ ē ſua morte vt viuoꝝ dominaret̉ quia re ſarrexit vitā nouā ⁊ ꝑpetuam inchoando. Et mortuorum qꝛ mortē noſtrā moriendo deſtruxit. 2. coꝝ. 5. Pro qui bus mortuus eſt xp̄s vt qui viuunt iā nō ſibi viuant: ſed ei qui ꝓ eis mortuus eſt ⁊ reſurrexit. Sic igit̉ ꝑ omnia p̄ dicta apl̓us ꝓbauit ꝙ vnuſquiſqꝫ ſuo dn̄o ſtat aut cadit per hoc ſcilicet ꝙ fideles gratias agunt deo ⁊ ꝙ dn̄o vi uunt et moriunt̉ ⁊ ꝙ dn̄i ſunt ⁊ in morte ⁊ in vita. ¶ De inde cū dicit. Tu autē quid iudicas ⁊cͣ. pōit tertiā rationem que ſumitur ex futuro iudicio. Et circa hoc tria facit Primo ꝓponit ſuꝑfluitatē preſentis iudicij dicens. Tu autē quid iudicas id eſt qua vtilitate vel neceſſitate iudi cas fratrē tuū temerarie de occl̓tis que tuo iudicio nō ſūt cōmiſſa? Aut tu alius qui iudicaris quare ſpernis fratrē tuū ꝓ nullo reputans ab eo iudicari? Mal̓. 2. Quare de ſpicit vnuſquiſqꝫ fratrē ſuū. Secundo p̄mittit futurū xp̄i iudiciū. Quaſi dicat. Recte dico ꝙ iudicas quia nō de bes timere ꝙ abſqꝫ iudicio remaneat. Omnes em̄ ſtabi mus ante tribunal xp̄i. Dicit̉ autē tribunal xp̄i eius iudi ciaria poteſtas. ſicut ⁊ ma. 25. dicit̉. Cum venerit filiꝰ ho minis in maieſtate ſua tunc ſedebit ſuꝑ ſedē maieſtatꝭ ſue Dicit autē omnes ſtabimꝰ quaſi iudicādi tā boni ꝙͣ ma li ꝙͣtum ad remunerationē vel punitionē. 2. coꝝ. 5. Om nes nos manifeſtari oportet ante tribunal xp̄i vt referat vnuſqͥſqꝫ ꝓpria corꝑis ꝓut geſſit ſiue bonū ſiue malum. Sed ꝙͣtū ad diſcuſſionē nō omnes ſtabūe vt iudicādi: ſꝫ quidā cōſedebunt vt iudices. Ma. 19. Sedebitis ſuꝑ ſe des iudicātes duodecim tribus iſrl̓. Tertio ibi. Scriptū eſt em̄ ⁊cͣ. ꝓbat qd̓ dixerat ⁊ primo inducit auctoritatem Scd̓o infert concluſionē ibi. Itaqꝫ vnuſquiſqꝫ ⁊cͣ. Dicit ergo primo dictū eſt ꝙ omnes ſtabimꝰ ante tribunal xp̄i. ⁊ hoc patet ꝑ auctoritatē ſacre ſcripture. Scriptū eſt em̄. Eſa. 45. Uiuo ego dicit dn̄s qm̄ mihi flectet̉ omne genu ⁊ omnis lingua cōfitebit̉ deo. Littera noſtra ſic habꝫ. In memetipſo ego iuraui qꝛ mihi curuabit̉ omne genu ⁊ iu rabit omnis lingua. Tria aūt ī his verbis ponunt̉. Pri mo quidē iuramentū qd̓ interdum in verbis dei ponit̉ ad oſtendendū id qd̓ dicit̉ firmū eſſe ẜm īmutabilitatē diui ni cōſilij: nō autē eſſe mutabile ſicut ea que prenunciant̉ ẜm cauſas inferiores vt ꝓphecia cōminationis. Unde di cit̉ in psͣ. Iurauit dominꝰ ⁊ nō penitebit eū. Homines āt vt apl̓us dicit he. 6. per maiorē ſui iurant. Quia ꝟo deꝰ non habet maiorē in quo maior firmitas cōſiſtat veritatꝭ ꝑ ſeipſum iurat. Ipſe autē eſt ipſa vita ⁊ fons vite ⁊ ideo forma iuramenti dn̄i eſt. Uiuo ego. Quaſi dicat. Iuro ꝑ vitam qua ego ſingularit̓ viuo. Secūdo prenunciat̉ ſub iectio cōmunis creature ad xp̄m cū dicit̉. Quoniaꝫ mihi ſcilicet xp̄o flectet̉ omne genu. In quo deſignatur ꝑfecta ſubiectio rationalis creature ad chriſtum. Solent em̄ ho mines in ſignū ſubiectionis maioribꝰ flectere genua. Vn de phil̓. 2. dicitur. In nomine ieſu omne genu flectat̉ ce leſtrum terreſtriū et infernoꝝ. Tertio prenunciat fidei cō feſſionē qua omnes gloriā xp̄i cōfitebunt̉. Unde ſequitur Et omnis lingua confitebit̉ deo id eſt cōfitebit̉ chriſtum eſſe dominū ẜm illud phil̓. 2. Omnis lingua cōfiteat̉ qꝛ dominus noſter ieſus xp̄s in gloria eſt dei patris. Om̄is autē lingua intelligi poteſt expreſſio cognitiōis ſiue ho minū ſiue angelorū. Hoc autē implet̉ nunc in hac vita nō ꝙͣtum ad ſingulos homines: ſed ꝙͣtū ad genera ſinguloꝝ De quolibet em̄ genere hominū nunc aliqͥ xp̄o ſubijciun tur et ei cōfitentur ꝑ fidem: ſed in futuro iudicio omues ⁊ ſinguli ei ſubijcient. boni quidē voluntarie: mali autē in uiti. Unde dicit̉ he. 2. In eo ꝙ ei omnia ſubiecit nihil di miſit nō ſubiectū ei. nunc autē nec dū videmꝰ omnia ſub iecta ei. ¶ Deinde cū dicit. Itaqꝫ vnuſquiſqꝫ ⁊cͣ. Infert concluſione ex dictis. Et primo concluſionē intentam ex eo ꝙ īmediate dixerat dicens: Itaqꝫ exquo xp̄o flectetur omne genu vnuſquiſqꝫ noſtrū per ſe reddet̉ rationeꝫ deo ſcꝫ ante tribunal xp̄i. Mat. 12. De omni verbo ocioſo qd̓ locuti fuerint homines reddent deo rationē in die iudicij Et. 18. Aſſimulatū eſt regnū celoꝝ homini regi qui volū it rationē ponere cū ſeruis ſuis. Sed videtur ꝙ nō qui libet per ſe rationem reddet ſed vnus ꝓ alio. he. vltimo. Obedite p̄poſitis veſtris et ſubiacete eis. Ipſi em̄ ꝑuigi
i ij

Ad Romanos
Iant quaſi rationē reddituri ꝓ animabus veſtris. Sed di cendum ꝙ in hocipſo ꝙ prelati ꝓ alijs rationem reddēt reddent rationē pro ſuis actibꝰ quos circa ſubditos age re debuerunt. Si em̄ fecerūt quod cōpetebat eorū officio non eis imputabit̉ ſi ſubditi pereant. Imputaretur auteꝫ eis ſi negligerent facere qd̓ eorū officiū requirebat. Unde dicitur Eze. 3. Si dicēte me ad impiū morte morieris nō annunciaueris ei. Ipſe in iniquitate ſua moriet̉. ſangui nem autē eius de manu tua requirā. Si autē tu annūcia ueris imꝑio et ille nō fuerit cōuerſus ipſe quidē in iniqͥta te ſua moriet̉. tu autē animā tuā liberaſti. Secūdo infert concluſionē principalit̓ intentā in tota precedenti ꝑte di cens: Non ergo amplius inuicē iudicemus ſcilicet teme rario iudicio qd̓ includit̉ ratiōibus ſupradictis.i. cor. 4. Rolite ante tꝑs iudicare ⁊cͣ. Lectio ſecunda. Ed hoc iudicate magis ne ponatis offendiculum fratri vel ſcandalum. Scio ⁊ cōfido in dn̄o ieſu. quia nihil cōmune per ipſuꝫ niſi ei qui exiſtimat quid cōmune eſſe: illi cōmune eſt. Si em̄ ꝓpter ci bum frater tuus contriſtat̉ iam nō ſcd̓m cha ritatē ambulas. Noli cibo tuo illuꝫ ꝑdere ꝓ quo chriſtus mortuus eſt. Nō ergo blaſphe metur bonū noſtrū. Non eſt em̄ regnum dei eſca ⁊ potus. ſed iuſticia et pax et gaudiū in ſpirituſancto. Qui em̄ in hoc ſeruit xp̄o: pla cet deo ⁊ ꝓbatus eſt hominibus. Itaqꝫ que pacis ſunt ſectemur: ⁊ que edificationis ſunt inuicem cuſtodiamus. Noli ꝓpter eſcaꝫ de ſtruere opus dei. Poſtꝙͣ apoſtolus ꝓhibuit humana iudicia: hic ꝓhibet ſcandalū ꝓximoꝝ et circa hoc tria facit. Primo ꝓponit quod intendit. Secūdo manifeſtat ꝓpoſitū ibi. Si enim ꝓpter cibū ⁊cͣ. Circa primū ꝓponit tria. Primo em̄ do cet ſcandala eſſe vitanda dicens: Dixi ꝙ nō iudicētis in uicē ſed vnuſquiſqꝫ de ſuis actibꝰ iudicare debet ne ſint in ſcandalum alioꝝ et hoc eſt qd̓ dicit. Sed hoc iudicate magis ne ponatis fratribꝰ offenditulū vel ſcādalū. Scā dalum autē ſicut dicit Hiero. ſuꝑ Mat. notat offendicu lū vl̓ ruinā quā īpactionē pedis poſſumꝰ dicere. Und̓ ſcā dalū eſt factū vel dictū minus rectū: p̄bens alicui occaſio nem ruine ad ſimilitudinē lapidis ad quem in via poſitū homo impingit ⁊ cadit. Maius autē aliqͥd videt̉ eſſe ſcā dalū ꝙͣ offendiculū. Nam offendiculū poteſt eſſe qͥcqͥd re tinet ſeu retardat motū procedētis. ſcādalū aūt id eſt im pactio videtur eſſe cū aliquis diſponit̉ ad caſum. Non er go debemus facti ponere offendiculū vt aliqͥd faciamꝰ vn de impediat̉ ꝓximus a via iuſticie. Eſa. 57. Aufferte offē diculū de via populi mei. Neqꝫ etiā debemus facti pone re ſcandalū aliquid faciendo vnde ipſe inclinex ad pecca tum. Mat. 18. Ue homini illi per quē ſcādalū venit. Se cundo docet id ex quo ſcandalū ꝑabat̉ eſſe ẜm ſuā naturā ſiue ẜm ſe licitū. Circa qd̓ ſciendū eſt ꝙ ſicut ſupra dictuꝫ eſt. apud romanos erant qͥdā ex iudeis ad fidē conuerſi qͥ cibos ẜm legē diſcernebāt. alij vero habētes fidē ꝑfectā indifferent̓ omnibꝰ cibis vtebant̉ qd̓ qͥdē ẜm ſe licitū erat Unde dicit. Scio ⁊ cōfido in dn̄o ieſu: qꝛ nihil eſt cōmu ne per ipſum. Circa qd̓ notanduꝫ eſt ꝙ ſicut dicit Hiero. tuꝑ Mat. ꝙ ppl̓us iudeoꝝ ꝑtē dei ſe eſſe iactās. cōes cibos vocat quibꝰ omnes vtunt̉ homīes. ꝟbi gratia ſuillā carnē. lepores ⁊ huiuſmodi. Cōmūe igit̉ qd̓ ceterꝭ homi nibus qꝛ ⁊ quaſi nō ens de ꝑte dei ꝓ īmundo appellatur Ꝙ ergo dicit. Rihil cōe eſt idē eſt ac ſi diceret nihil īmū dum eſt. Et hoc quidē apl̓us pͥmū dicit ſe ſcire qꝛ ita ē ẜꝫ rerū naturā ẜm illud.1. thi. 4. Omnis creatura dei bona et nihil reijciēdū qd̓ cū gratiarū actiōe ꝑcipit̉. Secūdo di cit ſe cōfidere in xp̄o ieſu qꝛ per ipſum nihil eſt cōe qꝛ ſcili cet cibi ſcd̓m ſuā naturā nunꝙͣ fuerūt īmūdi: vitabant̉ tn̄ aliquo tꝑe vt īmundi ẜm legis p̄ceptū ꝓpter figurā: ſeꝗ hoc xp̄s remouit īplēdo oēs figuras. Et ideo apl̓us per fi duciā quā habet in dn̄o ieſu aſſerit nihil eſſe cōmune vel īmundū per ipſū id eſt ipſo hoc faciente. act̓. 10. Qd̓ deꝰ purificauit tu ne īmundū dixeris. ¶ Tertio oſtēdit quo modo hoc poſſet eſſe ꝑ accidens illicitū in ꝙͣtū ſcilicet eſt cōtra cōſcientiā māducātis. Unde dicit. Dictū eſt ꝙ ni hil eſt cōe. Sed hoc intelligēdū eſt niſi ei qui erronea con ſcientia eſtimat qͥd id eſt aliqͥd ciboꝝ cōmune eſſe id ē im mundū illi cōe eſt id eſt ita eſt illicituꝫ ſibi ac ſi eſſet ẜm ſe īmundū. Tit̓. 1. Omnia munda mūdis coinqͥnatis auteꝫ ⁊ infidelibus nihil mundū eſt. ſed inqͥnata eſt eoꝝ mēs ⁊ ꝯſcientia. Et ſic apparet ꝙ aliqͥd qd̓ eſt ẜm ſe licitū efficit̉ illicitū ei qͥ id cōtra ſuā cōſcientiā agit: licet conſciētia ſua ſit erronea qd̓ rationabilit̓ accidit. Nā actus iudicant ẜm voluntatē agentiū. volūtas aūt mouel̓ a re app̄hēſa. Un de in id volūtas tēdit qd̓ ei vis app̄henſa rep̄ſentat. ⁊ ẜꝫ hoc qualificat̉ vl̓ ſpecificat̉ actio Si igit rō alicuiꝰ iudicet aliqͥd eſſe peccatū ⁊ v̓olūtas ferat̉ in id faciendū: māifeſtū eſt ꝙ hō habet voluntatē faciēdi peccatū ⁊ ita actio eius exterior q̄ informat̉ ex volūtate eſt peccatū. Et eadē rōe ſi aliqͥs eſtimet id qd̓ eſt veniale peccatū eſſe mortale pecca tum ſi hac cōſcientia durāte illud faciat: mauifeſtuꝫ eſt ꝙ eligit peccare mortalit̓ ⁊ ita actio eiꝰ ꝓpt̓ ſuā electionem eſt peccatū mortale. Si tn̄ aliqͥs ex poſt facto habeat cōſci entiā erroneā ꝑ quā credat id qd̓ eſt licitū a ſe factū fuiſſe peccatū. vl̓ qd̓ eſt veniale fuiſſe mortale nō ꝓpt̓ hoc effici tur id qd̓ eſt priꝰ vl̓ peccatū vl̓ mortale: qꝛ volūtas ⁊ actio nō informant̉ ex app̄henſiōe ſequēti ſed ex p̄cedenti. Hec autē q̄ dicta ſunt dubitationē nō habēt. Sed dubium po teſt eſſe vtrū ſi aliqͥs habeat erroneā cōſcientiaꝫ vt credat eſſe neceſſariū ad ſalutē qd̓ eſt peccatū mortale puta ſi ali quis eſtimet ſe peccare mortalit̓ niſi furet̉ vl̓ fornicet̉. vtꝝ talis cōſciētia eū liget ita ſcꝫ ꝙ ſi ꝯtra cōſcientiā agat mor taliter peccet. Et videt̉ ꝙ nō. primo qͥdē qꝛ lex det q̄ ꝓhi bet fornicationē ⁊ furtū fortius ligat ꝙͣ conſciētia. Secū do qꝛ hoc poſito eſſet ꝑplexus. peccaret eniꝫ ⁊ fornicādo ⁊ nō fornicādo. Sed dicēdū eſt ꝙ etiā in per ſe malis cō ſciētia erronea ligat. In tantū em̄ cōſciētia ligat vt dictū eſt. inqͣtū ex hoc ꝙ aliquis ꝯtra cōſcientiā agit. ſequit̉ ꝙ habeat voluntatē peccādi ⁊ ita ſi aliqͥs credat nō fornica ri eſſe peccatū mortale dū eligit nō fornicari eligit peccar̄ mortalit̓ et ita mortalit̓ peccat Et ad hoc ēt facit qd̓ h̓ dic̄ apl̓s. Māifeſtū eſt em̄ ꝙ diſcernere cibos nō ē neceſſariū ad ſalutē erat illis qꝛ nec iudeis conuerſis ēt ante diuul gationē euāgelij licebat ẜuare legalia ſpeꝫ ponēdo in eis qͣſi eſſent neceſſaria ad ſalutē vt aug. dicit. Et tn̄ apl̓us hͦ dicit ꝙ ſi qͥs habēs cōſcientiā cogentē. diſcernere cibos qd̓ eſt eſtimare aliqͥd eſſe cōe ⁊ nō diſcernit eos ſcꝫ abſti nēdo ab eis peccat ac ſi māducaret īmundum. Et ita etiā in ꝑ ſe illicitis cōſcientia erronea ligat. Nec obſtat qd̓ pri mo obijcit̉ de lege dei: qꝛ idē eſt ligamē cōſcientie etiā er ronee ⁊ legis dei. Nō em̄ conſciētia dictat aliqͥd eſſe faci endū vl̓ vitandū niſi qꝛ credit hoc eſſe legē dei. Non eniꝫ lex noſtris actibus applicat̉: niſi mediante cōſcientia nr̄a Similiter etiā nec obſtat qd̓ ſcd̓o obijcit̉. Nihil em̄ ꝓhi

AL2. CA
bet aliquē eſſe perplexū aliquo ſuppoſitor licet nullus ſit ꝑplexus ſimplicit̓. ſicut ſacerdos fornicariꝰ ſiue celebret miſſam ſine nō celebret qn̄ debet ex officio peccat morta liter nō tamē eſt ꝑplexus ſimpliciter qꝛ poteſt peccatū di mittere ⁊ celebrare. Et ſimiliter pōt aliqͥs conſcientiā er roneā dimittere ⁊ a peccato abſtinere. Eſt aūt adhuc alia dubitatio. Non em̄ dicit̉ ſcādalizare qͥ facit opus rectum licet etiā ex eo aliqͥs ſumat materiā ſcandali. Legit̉ enim Mat. 15 ꝙ phariſei audito verbo xp̄i ſcandalizati ſunt. ſed nō diſcernere cibos eſt opus rectū. ergo nō eſt dimit tendū ꝓpter ſcandalū eius qͥ ꝑuerſam cōſcientiā habꝫ er rans in fide. Nam ẜm hoc catholici deberent abſtinere a carnibus ⁊ matrimonio ne inde heretici ſcādalizarent̉ ẜꝫ erroneā conſcientiā. Sed dicendū eſt ꝙ aliqͥs ſcandaliza re aliū pōt non ſoluꝫ faciēdo aliquod malū: ſed etiā aliꝗd faciendo qd̓ habet ſpeciē mali ẜm illd̓.1. theẜ. vltīo. Ab omni ſpecie mali abſtinete vos. Dicit̉ autē aliqͥd habere ſpeciē mali duplicit̓. Primo videlicꝫ ẜm opinionē eoꝝ qͥ ſunt ab eccleſia preciſi. Secundo ẜm opinionē eoꝝ qͥ ad huc ab eccleſia tolerant̉. Infirmi aūt in fide eſtimātes le galia eē obſeruāda adhuc tolerabant̉ ab eccleſia ante euā gelij diuulgationē. Et ideo nō erat comedendū cū eoruꝫ ſcandalo de cibis in lege ꝓhibitis. Heretici autē nō tole rant̉ ab eccleſia ⁊ ideo de eis nō eſt ſimilis ratio. ¶ Dein de cū dicit. Si em̄ ꝓpter cibū ⁊cͣ. manifeſtat qd̓ dixerat. Et pͥmo primū ſcꝫ ꝙ nō ſit ponēdū ſcādalū fratribꝰ. Se do ſecūdū ⁊ tertiū quō ſcꝫ ſit aliqͥd cōe ibi. Omnia quidē munda ſunt ⁊c̄. Circa primū ponit quatuor ratiōes qua rū prima ſumit̉ ex ꝑte charitatis dicēs. Si em̄ frat̓ tuus cōtriſtatur de hoc ꝙ reputat te peccare ꝓpter cibū quem tu comedis quē ipſe reputat īmundū iam nō ẜm charita tem ambulas ẜm quā aliquis ꝓximū ſuuꝫ diligit ſicut ſe ipſum. Et ita vitat eius contriſtationē ⁊ nō prefert cibuꝫ quieti fratrꝭ qꝛ vt dicit̉.j. coꝝ. 13. Chariras non querit q̄ ſua ſunt. Secūdā rationeꝫ ponit ibi. Noli cibo tuo ⁊cͣ. q̄ ſumit̉ ex ꝑte mortis xp̄i. videt̉ em̄ parū appreciare mortē xp̄i qui ꝓ cibo fructū eiꝰ euacuare nō recuſat. Unde dic̄ Noli cibo tuo quē tu ſcꝫ ndifferent̉ comedis non diſcer nendo cibos illū ꝑdere id eſt ſcādalizare: ꝓ quo id eſt ꝓ cuius ſalute xp̄s mortuus ē. 1. Pe. 3. Chriſtꝰ ſemel mor tuus eſt iuſtus ꝓ iniuſtis. Dicit aūt illū ꝑdi qui ſcandali zatur: quia ſcandalū paſſiuuꝫ ſine peccato ſcandalizati eē non pōt. Ille em̄ ſcandalizat̉ qͥ occaſionē ſumit ruine. 1. coꝝ. 8. Peribit infirmus in tua cōſciētia frater: pro quo chriſtus mortuus eſt. Tęrtiā rationē ponit ibi. Nō ergo blaſphemet̉ ⁊cͣ. que ſumit̉ ex donis ſpiritualis gratie. Et pͥmo on̄dit in ꝯueniēs qd̓ ſequit̉ cōtra huiuſmodi dōa ex eo ꝙ alios ſcandalizamus. Secūdo manifeſtat qd̓ dixe rat ibi. Non em̄ ⁊cͣ. Tertio infert concluſionē intentam ibi. Itaqꝫ que pacis ſunt ſectemur ⁊cͣ. Circa primū con ſiderandū eſt ꝙ ex hoc ꝙ aliqui indifferent̓ cibis vtebā tur in primitiua ęccleſia cū ſcandalo infirmoꝝ hoc incon ueniens ſequebat̉ ꝙ infirmi fidē xp̄i blaſphemabāt dicen tes eā voracitatē ciboꝝ īducere cōtra legis mādatū. Et ideo apl̓us dicit exquo per dn̄m ieſum factuꝫ eſt ꝙ nihil eſt cōe. nō ergo bonū noſtrū id eſt fides vel gratia xp̄i per quā libertatē a ceremonijs conſecuti eſtis blaſphemetur ab īfirmis dicētibꝰ eā gule hominuꝫ indulgere. Iaco. 2. Ip̄i blaſphemāt nomē bonū qd̓ īuocatū ē ſuꝑ vos. d̓ hoc bono dicit̉ in psͣ. Mihi adherere deo bonū eſt. ¶ Deind̓ cū dicit Non em̄ ⁊cͣ. manifeſtat qd̓ dixerat ſcꝫ in quo bo num noſtrū cōſiſtat. ⁊ primo on̄dit in quo nō conſiſtat di cens: Non em̄ eſt regnū dei eſca ⁊ potus. Regnū aūt dei dicitur hicid per qd̓ deus regnat ī nobis ⁊ ꝑ quod ad re gnum ipſius ꝑuenimus. de quo dicitur Mat. 6. Adue niat regnū tuum. Et mich̓. 4. Regnabit dn̄s ſuꝑ omnes
in mōte ſyon. Deo aūt cōiungimur ⁊ ſubdimur ꝑ interio rē intellectū ⁊ affectū vt dicit̉ Io. 4. Spiritus eſt deus ⁊ eos qui adorāt eū in ſpiritu ⁊ veritate adorare oportꝫ. Et inde eſt ꝙ regnum dei principalit̓ conſiderat̉ ẜm interio ra hominis non ẜm exteriora. Unde dicit̉ Luē. 17. Re gnū dei intra vos eſt. Ea vero que ſunt exteriora ad cor pus ꝑtinentia in tantū ad regnū dei ꝑtinent inꝙͣtum ꝑ ea ordinatur vel deordinat̓ interior affectus ẜm ea in quibꝰ principalit̓ conſiſtit regnū dei. Et ideo cū eſca ⁊ potꝰ ad corpus ꝑtineant ipſa ẜm ſe nō ꝑtinent ad regnum dei niſi ẜm ꝙ eis vtimur vel ab eis abſtinemus. Unde dicit̉.1. coꝝ. 8. Eſca autē nos nō cōmendat deo. Neqꝫ em̄ ſi non manducauerimus deficiemus: neqꝫ ſi manducauerimus abundabimus. Pertinet tamē vſus vel abſtinentia eſce et potus ad regnū dei inꝙͣtū affectus hominis circa hoc ordinat̉ vel deordinat̉. Vnde aug. dicit in libro de q̄ſtio nibus euāgelij ⁊ habet̉ hic in glo. Iuſtificat̉ ſapiētia a fi lijs ſuis qui intelligūt nō in abſtinēdo nec in manducan do eſſe iuſticiā ſed in equanimitate tolerādi inopiā ⁊ in tē perātia nō ſe corrūpēdi ꝑ abundatiam atqꝫ importunita tem ſumendi. Non em̄ intereſt q̄ſtio vt in glo. dicit quid alimentoꝝ vel ꝙͣtū qͥs accipiat dūmodo id faciat ꝓ cōgre entia hominū cū qͥbus viuit ⁊ ꝑſone ſue ⁊ ꝓ valitudinis ſue neceſſitate ſed ꝙͣta facultate ⁊ ſeueritate animi care at his. vel cū oportet vel cū neceſſe eſt his carere. Secun do oſtendit in quo cōſiſtat bonū noſtrū qd̓ regnum dei vo cat dicēs. Sed regnū dei eſt iuſticia ⁊ pax ⁊ gaudiū in ſpi rituſancto. Vt iuſticia referat̉ ad exteriorā opera quibꝰ ho mo vnicuiqꝫ reddit qd̓ ſuū eſt ad volūtatē huiuſmodi ope ra faciendi vt dicit̉ Mat. 6. primū querite regnū dei ⁊ iu ſticiā eius. Pax autē referat̉ ad effectꝰ iuſticie. Per hoc em̄ pax maxime ꝑturbatur ꝙ vnus homo nō exhibet alte ri qd̓ ei debet. Und̓ dicit̉ Eſa. 32. Opꝰ iuſticie pax. Gau dium autē referendū eſt ad modū quo ſunt iuſticie opera ꝑficienda vt em̄ dicit ph̓us in primo ethicoꝝ. Nō eſt iu ſtus qui nō gaudet iuſta operatione. Vnde ⁊ in psͣ. dicit̉ Seruite dn̄o in leticia. Cauſam aūt huiꝰ gaudij expͥmit dicens. In ſpiritu ſancto. Eſt eniꝫ ſpirituſſāctꝰ quo cari tas dei diffundit̉ in nobis vt dicit̉. s. 5. Illud em̄ eſt gau dium in ſpirituſancto qd̓ caritas parit. puta cū aliqͥs gau det de bonis dei ⁊ ꝓximoꝝ. Unde. 1 coꝝ. 13. dicit̉ ꝙ cari tas nō gaudet ſuꝑ iniqͥtate cōgaudet aūt veritati. Et gal̓. 5. dicitur. Fructus aūt ſꝑūs eſt caritas gaudiū. pax. Hec autē tria que hic tangnnt̉ imꝑfecte quidē in hac vita ha bentur ꝑfecte autē qn̄ ſancti poſſidebunt regnum dei ſibi paratū vt dicitur Mat. 2. Ibi erit perfecta iuſticia abſqꝫ omni peccato. Eſa. 6. Populus tuus oēs iuſti. Ibi erit pax abſqꝫ omni ꝑturbatiōe timoris. Eſa. 32. Sedebit po pulus meus in pulchritudine pacis in tabernaculis fidu ducie ibi erit gaudiū Eſa. 35. Gaudiū ⁊ leticiā obtinebūt ⁊ fugiet dolor ⁊ gemitus. Tertio ꝓbat qd̓ dixerat ſcilicꝫ ꝙ in his regnū dei ꝯſiſtit. Ille em̄ homo videt̉ ad regnū dei ꝑtinere qui placet deo ⁊ a ſanctis hominibus appro batur. ſed hoc illi ꝯtīgit in quo inuenit̉ iuſticia pax ⁊ gau dium: ergo in his eſt regnū dei. Dicit ergo. Dictū eſt ꝙ regnū dei eſt iuſticia pax ⁊ gaudiū in ſpirituſancto. Qui ergo in hoc ſeruit xp̄o qui eſt rex huius regni ẜꝫ illd̓ col̓ 1. Tranſtulit nos in regnū filij dilectiōis ſue vt ſcꝫ viua in iufficia pace ⁊ ſpirituali gaudio. placet deo qui eſt hu ius regni actor. Sap̄. 4. Placēs deo factus dilectꝰ. Eꝫ ꝓbatus eſt hominibus id eſt ab eis approbat̉ qͥ ſunt hu ius regni ꝑticipes. Ecc. 31. Qui ꝓbatus eſt in illo ⁊ ꝑfe ctus inuentus eſt. ¶ Deinde cum dicit. Itaqꝫ ⁊cͣ. Infert admonitionē intentā dicens. Exquo regnū dei conſiſtit in iuſticia pace ⁊ ſpirituali gaudio itaqꝫ vt ad regnuꝫ dei ꝑtingere poſſimus ſectemur ea que pacꝭ ſunt id eſt ea ſtu
i i

Ad Romanos
ocamus adimplere per q̄ xp̄ianoꝝ pacem cōſeruemꝰ he. 12. Pacē ſeqͥmini ⁊ ſanctimoniā ⁊c̄. Cuſtodiamꝰ inuiceꝫ ea q̄ ſunt edificationis id ē ea ꝑ q̄ inuiceꝫ nos edificemus id eſt bonū cōſeruemus ⁊ in meliꝰ ꝓuocemur.i. coꝝ. 4. Ad edificationē eccleſie q̄rite vt abundetis. Qd̓ qͥdeꝫ fi et ſi in iuſticia ⁊ ſpūali gaudio vixerimꝰ. ¶ Quartā ratio nem ponit ibi. Noli ꝓpt̓ eſcā ⁊cͣ. q̄ ſumit̉ ex reuerētia di uinorum opeꝝ qͥbus hoc reuerētie debemꝰ: vt ea q̄ deus operat̉ nō debeamus deſtruere ꝓpter aliqd̓ cōmodū cor porale. Et hoc eſt qd̓ dic̄. Noli ꝓpt̓ eſcā q̄ ad corꝑis vtili tatem ꝑtinet deſtruere opus dei. Quod qͥdē nō intelligi tur de quocunqꝫ dei oꝑe. Nā omnia q̄ in cibum hominis veniunt dei opera ſunt ſicut terre naſcentia ⁊ animalium carnes q̄ ſunt homībus in cibū a deo cōceſſa vt patꝫ gen̄. primo. ⁊ 9. Sed intelligitur de opere gratie quod in nob̓ ipſe ſpecialiter operatur. Phil̓. 2. Deus em̄ eſt qui ope ratur in nobis velle ⁊ ꝑficere ꝓ bona voluntate. Hoc igi tur opus dei non debemꝰ in ꝓximo deſtruere ꝓpter eſcā noſtram: ſicut facere videbant illi qui turbatione ⁊ ſcan dalo ꝓximorum indifferentibus vtebantur. Lectio tertia. Mnia quidē mūda ſunt ſed malum eſt homini qui per offendiculū man O ducat. Bonum eſt nō māducare car nem ⁊ nō bibere vinū: neqꝫ in quo frater tuꝰ offēditur aut ſcandalizat̉ aut infirmat̉. Tu fidem quā habes penes temetip̄m habe co rā d̓o. Beatꝰ qͥ nō iudicat ſemetip̄ꝫ ī eo qd̓ ꝓ bat. qͥ āt diſcernit: ſi manducauerit dānatꝰ ē: qꝛ nō ex fid̓. oē āt qd̓ nō ē ex fide peccatū eſt Poſtꝙͣ apoſtolus poſuit rationē ad oſtendēduꝫ ꝙ nō pe bemus cū ſcandalo ꝓximoꝝ indifferent̉ ſumere oīa: hic oſtendit qualit̓ aliqui cibi poſſunt eſſe mūdi ⁊ īmundi. et circa hoc duo facit. Primo ꝓponit q̄ ſunt mūda ex ſua na tura dicens: Omnia qͥdem q̄ ſcilicet ad eſcā hominis ꝑti ner̄ pn̄t mūda ſūt.ſ. ex ſui nat̉a qꝛ ex ſui nat̉a. nō habet ꝙ aīam homīs inqͥnent ẜm illud. Mat. 15. Nō em̄ ne qd̓ ī trat in os coinqͥnat hominem.i. thi. 4. Omnis creatura dei bona. Dicebant̉ autē in lege q̄dā īmunda nō natura ſed ſignificatione vt patet leuit̓. 11. Sed ⁊ hanc īmunditi em̄ xp̄s remouit implēdo veteris legis figuras. Vnde di ctum eſt petro act̉. 10. Quod deus purificauit tu ne com mune dixeris id eſt īmundū. Secūdo ibi. Sed maluꝫ eſt homini ⁊cͣ. Oſtēdit qualit̓ aliqͥs cibus homini poſſit fie ri īmūdus vt ſcꝫ ex eiꝰ eſu ẜm animā inqͥnet̉. qd̓ qͥdē oſtē dit fieri duplicit̓. Primo ex eo ꝙ aliqͥs cibū quēcunqꝫ cū ſcādalo ꝓximoꝝ māducat. Secūdo ex eo ꝙ cōtra conſci entiā māducat ibi. Beatus qͥ non iudicat ⁊cͣ. Circa pͥmū tria facit. Primo oſtendit qͥd circa eſum ciboꝝ ſit malum dicēs: Licet omnia ex ſui natura ſint mūda ſed tn̄ malum eſt homini qͥ māducat quēcunqꝫ cibū ꝑ offendiculū id eſt cū confuſione ⁊ ſcādalo ꝓximoꝝ. Mat. 19. Ve homini il li per quē ſcandalū venit. Secundo oſtēdit quid circa hu iuſmodi vſuꝫ ciborū ſit bonū dicēs: Bonū eſt nō māduca re carnē ⁊ nō bibere vinū. quoꝝ primū p̄cipuū eē videt̉ ī ter cibos: ſecundū int̓ potus Et ab his quidem abſtinere ponit bonū eſſe. vel ꝓpter carnis concupiſcentiā edomā dam ẜm illud eph̓.§. Nolite inebriari vino in quo eſt lu xuria. Vel etiā vt homo reddat̉ abilior ad ſpiritualia cō templāda ẜm illud ecc. 2 Cogitaui a vino abſtrahere car nem meā vt animū meū trāſferrē ad ſapiētiā. Sed hoc nō intendit hic apl̓us dicere ſed ꝙ bonū eſt his nō vti cū ſcā dalo ꝓximoꝝ. quod quidē apparet ex hoc qd̓ ſubdit̉. Ne qꝫ in quo frater tuus offendit̉ ⁊cͣ. Quaſi dicat. Non ſolū
dico de vino ⁊ carnibus ꝙ bonū eſt eis nō vti: ſed quocū qꝫ alio cibo frater tuus offendit̉ id eſt turbat̉ contra te qͣſi illicite agentē ꝑ quod pax eius ꝑturbal̓ aut ſcandalizatur id eſt ad caſum peccati ꝓuocatur ꝓpter quod ledit̉ eiꝰ iu ſticia aut infirmat̉ id eſt ſaltē in dubitationē venit vtrum hoc qd̓ agitur ſit licitū ꝑ quod eius ſpirituale gaudiū di minuit̉ Vnde ⁊ ipſe apl̓us dicit. ī. coꝝ. 8. Si eſca ſcanda lizat fratrē meū nō manducabo carnē in eternū ne fratreꝫ meum ſcandalizem. Sed cū licitū ſit his cibis vtiſi eſt ab his abſtinendū ꝓpter hoc ꝙ vitetur ſcādalum ꝓximoruꝫ videtur pari ratiōe ꝙ ab omnibus licitis q̄ nō ſunt neceſ ſaria ad ſalutē ſicut ſunt neceſſaria iuſticia pax ⁊ ſpiritua le gaudiū ſit ꝓpter ꝓximoꝝ ſcandalū abſtinendū. Et ita videtur ꝙ homini nō liceat ſua repetere cū ſcandalo ꝓxi mi. Sed dicendū eſt ꝙ ſi ſcādalū ex īfirmitate vel ex igno rantia ꝓueniat eorū qui ꝓpter hoc ſcandalizatur ad vitā dum hoc ſcandalū debet homo a licitis abſtinere ſi nō ſūt neceſſaria ad ſalutē. Hoc em̄ eſt ſcandalū puſilloꝝ qd̓ do minus vitari iubet. Mat. 18. Uidete ne cōdemnētis vnū ex his puſillis. Si vero huiuſmodi ſcandalū ex malicia ꝓ ueniat eoꝝ qͥ ſcandalizant̉ tale ſcādalū eſt quaſi phariſeo rū qd̓ dn̄s Mat. 15 docuit eſſe ꝯtēnendū. Unde ad vitā dum huiuſmodi ſcādalū nō oportet a licitꝭ abſtinere. Sꝫ tamē circa ſcandalū puſilloꝝ attendendū eſt ꝙ ꝓpter illd̓ vitandū tenet̉ homo vſū licitorū differre quouſqꝫ reddita ratione hoc ſcandalū amoueri poſſit. Si vero ratione red dita adhuc ſcandalū maneat: iā nō videtur ex ignorantia vel ex infirmitate ꝓcedere ſed ex malitia. ⁊ ſic iā ꝑtinebit ad ſcandalū phariſeoꝝ. Tertio excludit quādam excuſa tionē. Poſſet em̄ aliquis dicere. Licet ꝓximus ſcanda lizetur de hoc ꝙ indifferent̓ ego cibis vtor tamē ad oſten ſionē mee fidei ꝑ quā certū eſt hoc mihi licere volo indif ferenter cibis vti. Sed hanc reſponſionē excludēs apl̓s dicit. Tu qui ſcilicet indifferent̓ cibis vteris fideꝫ habes rectā apud temetipſum ꝑ quā conſtat licitū eſſe his cibis vti. Bona quidē ⁊ laudabilis eſt fides iſta. ſed habe eaꝫ in occulto coram deo cui talis fides placet. Ecc. 1. Bene placitū eſt deo fides ⁊ māſuetudo. Quaſi dicat Nō opor tet ꝙ fidem iſtā manifeſtes ꝑ operis executioneꝫ vbi hoc ſit cū ſcandalo ꝓximoꝝ. Sed cōtra videtur eſſe qd̓ dicit̉ sͣ. 10. Corde credit̉ ad iuſticiā. ore autē cōfeſſio fit ad ſa lutē. Non ergo videt̉ ꝙ ſufficiat corde ſolum corā deo fi dem habere ſed oportet huiuſmodi fidem ꝓximo mani feſtare confitendo. Dicēdū eſt autē ꝙ eoꝝ que ſunt fidei quedam ſunt que nō ſunt ꝑfecte ꝑ eccleſiā manifeſtata ſi cut in primitiua eccleſia nodū erat ꝑfecte declaratū apud homines ꝙ illi qui erant ex iudeis conuerſi non teneren tur legalia obſeruare. et ſicut tꝑe augu. nōdū erat ꝑ eccle ſiam declaratū ꝙ anima nō eſſet ex traduce. Vnde in hu iuſmodi ſufficit homini ꝙ fidē habeat corā deo. nec opor tet ꝙ fidem ſuā ꝓpalet cū ſcādalo ꝓximoꝝ niſi forte apd̓ eos qui habent de fide determinare. Quedā vero ſūt ad fidem ꝑtinentia ꝑ eccleſiam determinata. ⁊ in talibꝰ non ſufficit fidem habere corā deo. ſed oportet ꝙ coram ꝓxi mo fidem quis confiteat̉ ꝙͣtumcunqꝫ ex hoc aliquis ſcan dalizetur. quia veritas doctrine non eſt dimittenda ꝓpt̓ ſcandalū. ſicut nec xp̄s veritatē ſue doctrine ꝓpter ſcan dalum phariſeoꝝ dimiſit. vt habet̉ Mat. 15. Scienduꝫ etiam ꝙ licet circa talia oporteat ꝙ homo fidem ſuā ma ni feſtet confeſſione verboꝝ. non tn̄ oportet ꝙ eam mani feſtet executione operis: ſicut ſi aliquis tenet fide vti ma trimonio eſſe licitū nō requirit̉ ab eo ꝙ matrimonio vta tur ad fidei ſue manifeſtationē. Et ſic etiā nō requirebat̉ ab eis qui rectā fidē habebant ꝙ fidem ſuā vſu ciboꝝ ma nifeſtarent. Poterāt em̄ manifeſtare verbotenus cōfiten do ¶ Deinde cū dicit. Beatus qͥ nō iudicat ⁊cͣ. Oſtendit quo ciboꝝ yſus efficit̉ aliquibꝰ īmundus ex eo ꝙ eſt con

XV. Ca.
tra conſcientiā. Et circa hoc tria facit. Prīo on̄dit quid circa hoc ſit bonū vt ſcꝫ d̓ eo qd̓ homo facit nō habeat cō ſcientiā remordentē. Vnde dicit. Beatꝰ qͥ nō iudicat ſe metipſum id eſt cuius conſciētia eū nō rep̄hendit vl̓ con demnat in eo qd̓ ꝓbat id eſt approbat eſſe faciendū Sed hoc eſt intelligendū ſi recta fide approbet aliqͥd eſſe faciē dum. Si autē falſa opiniōe approbat aliqͥd eſſe facienduꝫ puta ſi arbitrat̉ obſequiū ſe p̄ſtare deo de eo ꝙ diſcipulos xp̄i interficit. vt dicit Iohā. I6 Non excuſat̉ ex eo ꝙ circa hoc nō iudicat ſemetip̄m. īmo beatior eſſet ſi circa hoc eū conſciētia rep̄henderet inꝙͣtuꝫ ꝑ hoc a peccato magis ꝓ hiberet̉. Sed in his q̄ ſunt licita eſt intelligendum ꝙ hic apl̓us dicit. hoc em̄ ad gloriam hominis ꝑtinet ꝙ eū ſua conſcientia nō rep̄hendat. 2. coꝝ. 1. Gloria nr̄a hec ē te ſtimoniū cōſcientie noſtre. Iob. 27. Neqꝫ em̄ rep̄hendit me cor meū ī omni vita mea. Secūdo on̄dit qͥd circa hoc ſit malū vt ſcꝫ contra conſcentiā agat. Un̄ dicit. Qui āt diſcernit id eſt qͥ habet opinionē falſam ꝙ oportuit cibos diſcernere ſi manducauerit ſcilicet cibos quos reputat eſ ſe illicitos damnatus eſt ex hoc ꝙ ꝙͣtum in ipſo eſt habet voluntatē faciendi qd̓ eſt illicitū ⁊ ſic delinquit ꝓprio iu dicio cōdemnatus vt dicit̉ titū. 3. ¶ Tertio aſſignat cau ſam eius qd̓ dixerat dicēs: Quia non ex fide ideo ſcilicet condemnatus eſt. Poteſt autē hic fides duplicit̓ accipi. Uno modo d̓ fide q̄ ē virtus. Alio modo ẜm ꝙ fides dici tur conſcientia. Et he due acceptiones non differunt ni ſi ẜm differentiā ꝑticularis ⁊ vniuerſalis. Id em̄ qd̓ vni uerſaliter fide tenemus. puta vſum ciboꝝ eſſe licitū vl̓ il licitū cōſcientia applicat ad opus qd̓ eſt factū vel faciēdū Dicitur ergo Ideo eū qͥ māducat ⁊ diſcernit eſſe condem natū. qꝛ hec nō eſt ex fide immo eſt cōtra fidē id eſt contra veritatem fidei ⁊ cōtra conſcientiā facientis. he. 11. Sine fide īpoſſibile eſt placere deo. Et ꝙ hec ſit ſufficiens cau ſa cōdēnatiōis on̄dit ſubdēs Om̄ āt qd̓ nō ē ex fide pec catū ē. Ex quo videt̉ ꝙ ſic̄ d̓r ī glo. oīs vita infideliū pec catū ſit: ſic̄ oīs vita fideliū ē meritoria inqͣtū ad dei gl̓iaꝫ ordīat̉ ẜꝫ illd̓.1. coꝝ. 10. Siue manducatis ſiue bibitꝭ ſi ue aliqͥd aliud facitis. omnia in gloriā dei facite. Sed di cendū eſt ꝙ aliter ſe habet fidelis ad bonuꝫ ⁊ infidelis ad malum. Nam in homīe qͥ habet fidē formatā nihil eſt dā nationis vt. sͣ. 8. dictū eſt. Sed in homine infideli cuꝫ īfi delitate eſt bonū nature. Et ideo cū aliqͥs infidel̓ ex dicta mine rationis aliqd̓ bonū facit nō referendo ad malū finē non peecat. Non tn̄ opus eius eſt meritoriū: qꝛ nō eſt gra tia informatū. ⁊ hoc eſt qd̓ in glo. dicit̉. Nihil bonuꝫ eſt ſine ſummo bono id eſt nullū bonū meritoriū eſt ſine gra tia dei. ⁊ vbi deeſt agnitio vite eterne ⁊ īcōmutabilis ve ritatis q̄ ſcꝫ eſt ꝑ fidem falſa virtus eſt in optimis moribꝰ inqͣtū ſcꝫ nō refert̉ ad fidē beatitudinis et̓ne. Cū ꝟo hō infidelis aliqͥd agit ex eo ꝙ infidel̓ eſt manifeſtū eſt ꝙ pec cat. Vnde in glo. d̓r. Opus omne qd̓ nō eſt ex fide pecca tū eſt. ſic eſt intelligendū. Omne qd̓ eſt cōtra fidē vl̓ con tra conſcientiā peccatū ē. ⁊ ſi ex genere ſuo bonū eē videa tur. puta ſi paganus ad honorē ſuoꝝ deoꝝ virginitatem ẜuet vel elemoſinā det. hocipſo peccat. tit. 1. Coinqͥnatis ⁊ infidelibus nihil mundū eſt. ſꝫ inqͥnate ſunt eoꝝ ⁊ mēs ⁊ conſcientia. Incipit capitulū quintūdecimū. Ebemus aūt nos firmiores ībecil litates infirmoꝝ ſuſtiner̄. ⁊ nō no bis piacer̄. Unuſqͥſqꝫ vr̄m ꝓxīo ſuo placeat ī bonū: ad edificatiōꝫ Etem̄ xp̄s nō ſibi pla cuit. ſꝫ ſicut ſcriptū ē. Improperia īproperā tiū tibi cecider̄t ſuꝑ me. Quecūqꝫ eī ſcripta
ſunt ad nr̄aꝫ doctrinā ſcripta ſunt. vt ꝑ pati entiā ⁊ cōſolationē ſcripturaꝝ ſpē habeamꝰ Deus aūt patiētie ⁊ ſolatii det vobis idip̄m ſaꝑe in alterutꝝ ẜm ieſuꝫ xp̄m: vt vnanimes vno ore honorificetis deū ⁊ patrē dn̄i nr̄i ie ſu xp̄i. Propter qd̓ ſuſcipite inuicem ſicut ⁊ xp̄s ſuſcepit vos in honorē dei. Dico eī xp̄m ieſum miniſtꝝ fuiſſe circūciſionis ꝓpt̓ veri tatē dei ad cōfirmādas ꝓmiſſiōes patrū. gē tes aūt ſuꝑ miſericordia honorare deuꝫ ſicut ſcriptū eſt. Propterea cōfitebor tibi in gēti bus dn̄e: ⁊ nomini tuo cātabo. Et iterū dicit Letamī gētes cū plebe eius. Et iterū. Lau date oēs gētes dn̄m: ⁊ magnificate eū omēs ppl̓i. Et rurſus eſaias ait. Et erit radix ieſſe ⁊ qui exurget regere gētes: in eū gentes ſpe rabūt. Deus aūt ſpei repleat vos omni gau dio ⁊ pace in credēdo vt abūdetꝭ in ſpe ⁊ vir tute ſpirituſſancti. Supra apl̓s docuit ꝙ maiores debēt ſcādala īfirmoꝝ vi tare h̓ docet ꝙ maiores debēt ēt infirmitates mīoꝝ ſuſti nere. Et circa hoc duo facit. Prīo ꝓpōit admonitionē. Scd̓o manifeſtat eā ibi. Unuſqͥſqꝫ nr̄m ⁊cͣ. Iſta admoni tio duo cōtinet quoꝝ pͥmū ꝑtinet ad exteriorē actū. Und̓ dicit Nō ſolū debemꝰ ſcādala īfirmoꝝ vitare ſꝫ ēt nos qͥ ſumus firmiores in fide debemꝰ ſuſtinere ībecillitatē īfir moꝝ. Sicut em̄ in materiali edificio eligunt̉ aliqͣ firmio ra ad ſuſtinēdū totū edificij pōdus: qd̓ ex fragiliori mat̓ia ſuppōit̉. ſic̄ ſunt fundamēta ⁊ colūne. ita ēt in ſpūali ecl̓ie edi ficio nō ſolū eligunt̉ ſꝫ effulciunt̉ aliqͥ firmiores vt ſu ſtineāt pōdus alioꝝ. Un̄ in psͣ d̓r. Ego ꝯfirmaui colūnas eius. Et gal̓. 6. Alt̓ alteriꝰ onera portate. Suſtinent aūt firmiores ībecillitates īfirmoꝝ dū eoꝝ defectus patiēter ferūt ⁊ ꝓ poſſe ſubleuare nitunt̉. Scd̓m aūt ꝑtinet ad in teriorē intētionē. Unde d̓r. Et nō debemus nob̓ placere it a ſcꝫ vt ſꝑ illd̓ velimꝰ īpleri qd̓ nob̓ placet ⁊ q̄ ſunt nob̓ vtilia.1. coꝝ. 10. Sic̄ ⁊ ego ꝑ oīa oībꝰ placeo. ¶ Deinde cū dicit Unuſqͥſqꝫ vr̄m ⁊c̄. māifeſtat ꝓpoſitā admonitio nē ⁊ pͥmo ꝙͣtū ad ſcd̓aꝫ ꝑtē. Scd̓o ꝙͣtū ad pͥmā ibi. Pro pter qd̓ ſuſcipite inuicē ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. Primo expōit qd̓ dixerat. Scd̓o rōeꝫ īducit ibi. Etenim xp̄s non ſibi ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo Ita dictū eſt ꝙ nos nō debeꝰ no bis placer̄. Et hoc qͥde ē qꝛ vnuſqͥſqꝫ nr̄m qͥ ſumꝰ firmio res debet placere ꝓxīo ſuo īfirmo id ē ꝯdeſcēdere ei ī his q̄ ei placēt nō tn̄ in his q̄ mala ſūt. ſic̄ Eſa. 3. qͥdā reqͥrunt Loqͥmini nob̓ placētia ⁊cͣ. Et ideo ſubdit. In bonū. Si milit̓ ēt nō debemꝰ intēdere vt hōibꝰ ꝑlaceamꝰ ꝓpt̓ hu manū fauorē vl̓ gl̓iam cū in psͣ. d̓r. Deꝰ diſſipauit oſſa eo rū qͥ homībꝰ placēt. Sed ad honorē dei ⁊ vtilitatē ꝓxīo rum. Vnde ſubdit. Ad edificationē.i. ꝓpt̓ hoc ꝙ aliorū volūtati cōdeſcēdētis ip̄i edificent̉ in fide ⁊ dilectiōe xp̄i sͣ. 14. Que edificatiōis ſunt īuicē cuſtodiamꝰ. ¶ Dein de cū dicit. Etem̄ xp̄s ⁊cͣ. aſſignat rōeꝫ eiꝰ qd̓ dixerat exē plo xp̄i. Et pͥmo ꝓ pōit exēplū xp̄i. Scd̓o on̄dit eiꝰ exēplū eē nob̓ imitādū ibi. Quecūqꝫ ſcripta ſūt ⁊cͣ. Tertio ſb̓iū git orōeꝫ vt id īplere poſſimꝰ ibi. Deꝰ āt pacꝭ ⁊cͣ. Circa pͥ mum duo facit. Primo ꝓponit exemplū dicens: Dictuꝫ eſt ꝙ non debemꝰ nobis placere ſcilicet ẜm noſtrā priua tam voluntatē. Etem̄ xp̄s qui eſt caput noſtꝝ nō ſibi pla cuit dū elegit pati ꝓ noſtra ſalute ⁊ ea que ſue ꝓprie vo luntati erant cōtraria ſcilicet naturali voluntati huma

Ad Romanos
ne vt impleret diuinā q̄ ſibi ⁊ patri erat cōmunis. ẜm illd̓ Mat. 26. Non mea volūtas ſed tua fiat. Secūdo ad hoc auctoritatē inducit dicens. Sed ſicut ſcriptum eſt in psͣ. ex ꝑſona xp̄i dicentis ad patrē. O pater īproperia iudeo rum īproperantiū tibi id eſt te blaſphemantiū ꝑ ſua mala opera. ⁊ ꝑ hoc ꝙ veritati tue doctrine contradicūt cecide runt ſuper me: quia videlicet opprimere me voluerūt: qꝛ voluntatē tuam eis ꝓponebā ⁊ eoꝝ mala opera redargue bam Zo. 15. Sed oderunt me ⁊ patrē meū. Poteſt ⁊ hoc referri ad peccata totius hūani generis qꝛ omnia pecca ta quodammodo ſunt īproperia dei inqͣtū ꝑ ea lex dei cō temnitur Eſa. 1. Derelinquerūt dn̄m blaſphemauerūt ſā ctum iſrl̓. Sic ergo īproperia īproperantiū deo ceciderūt ſuper xp̄m in qͣtū ipſe ꝓ peccatis omniū mortuꝰ eſt. Eſa. 53. Deꝰ poſuit ī eo iniqͥtatē omniū noſtꝝ. 1. Pe. 2. Pec cata noſtra ꝑtulit in corpore ſuo ſuꝑ lignū. ¶ Deinde cuꝫ dicit Quecunqꝫ em̄ ſcripta ſunt ⁊c̄. oſtendit ꝙ hoc exem plū xp̄i ſit nobis imitandū dicens: Quecunqꝫ em̄ ſcripta ſunt in ſacra ſcriptura: vel de xp̄o vl̓ de mēbris eius ſcri pta ſunt ad noſtrā doctrinā. Nulla em̄ neceſſitas fuit hec ſcribere niſi ꝓpt̓ nos vt ex his inſtruamur. 2. thi. 3. Om nis doctrina diuinitus inſpirata vtilis eſt ad docenduꝫ ⁊ erudiendū ⁊cͣ. Quid autē in ſcripturis ad noſtrā hoctri nam cōtineat̉ oſtendit ſubdens. Vt ꝑ patientiā ⁊ conſola tionē ſcripturaꝝ id eſt quas ſcripture continēt. Continet̉ enim in ſacra ſcriptura patiētia ſanctoꝝ in malis ſuſtinen dis. Iac. vltimo. Patiētiam iob audiſtis. Continet̉ etiā in eis cōſolatio quā deus eis exhibuit ẜm illud psͣ. Scd̓ꝫ multitudinē doloꝝ meoꝝ in corde meo cōſolationes tue letificauerunt animā meā. Et. 1. Pe. 1. dicit̉. Prenunci ans eas que in xp̄o ſunt paſſiones. quod ꝑtinꝫ ad patien tiaꝫ. ⁊ poſteriores glorias qd̓ ꝑtinet ad ꝯſolationē. Quē autē fructū ex hac doctrina ſuſcipiamus oſtendit ſubdēs Spem habeamꝰ. Per hoc enim ꝙ ex ſacra ſcriptura in ſtruimur eos qui pacient̓ ꝓpter deuꝫ tribulationes ſuſti nuerunt diuinitus cōſolatos fuiſſe ſpeꝫ accepimꝰ vt ⁊ ip̄i cōſolemur ſi in ipſis fuerimꝰ patientes. Iob. 13. Et ſi oc ciderit me in ipſo ſperabo. ¶ Deinde cū dicit. Deus aūt patientie ⁊c̄. qꝛ videbat̉ nimis arduū vt purꝰ homo poſ ſit exemplū xp̄i imitari ẜm illud Ecc. 2º. Quid eſt homo vt ſequi poſſit regē factorem ſuū. ideo adhibetorationis ſuffragiū dicēs. ¶ Deus autē patientie ſcꝫ dator. psͣ. Tu es patientia mea. Et ſolatij.i. qui ſpiritualē cōſolationeꝫ largit. 2. coꝝ. 1. Pater miẜi cordiaꝝ ⁊ deus totius cōſo lationis det vobis a quo eſt omne datū optimū vt dicitur Iac̄. 1. Idipſum ſapere in alterutꝝ id eſt vt inuicē idē ſa piatis ⁊cͣ. 2. coꝝ. vltimo. Idē ſapite. pacē habete. Nō qͥ dem ẜm con̓ſenſum in peccatū: ſed ſcd̓m ieſum xp̄m. de quo dicit̉ ephe. 2. Ipſe eſt pax noſtra qͥ fecit vtraqꝫ vnuꝫ Ut per hoc ꝙ ideꝫ ſapitis vnanimes exiſtentes ꝑ fidei ⁊ charitatis conſenſum ẜm illud psͣ. ẜm aliā lr̄aꝫ. Qui ha bitare facit vnanimes in domo. Uno ore id ē vnā oris cō feſſione q̄ ex vnitate fidei ꝓcedit. 1. coꝝ. 1. Idipſum dica tis omnes. vt ꝓ conformitate cordis ⁊ oris honorificetis deū omniū creatorē. idip̄m ēt exiſtentē patrē dn̄i nr̄i ieſu xp̄i ꝑ quē nos ſibi in filios adoptauit.i. reg. 2. Qui ho norificauerit me honorificabo eū. Mal̓. 1. Si ego pat̓ vbi eſt honor meus. ¶ Deinde cū dicit. Propter qd̓ ſuſcipi te inuicē. manifeſtat pͥmā ꝑtē admonitionis. In qua dixe rat ꝙ firmiores debēt ībecillitatē infirmoꝝ ſuſtinere. Et circa hoc duo facit. Primo reſumit admonitionē. Se cū do inducit rationē exemplo xp̄i ibi. Sicut ⁊ xp̄s ⁊cͣ. Ter tio ſubiungit orationē ibi. Deus aūt ſpei ⁊cͣ. Dicit ergo primo ꝓpter qd̓ id eſt qꝛ ea q̄ ſcripta ſūt ad noſtrā doctri nā ordinant̉ ſcꝫ exempla xp̄i ⁊ aliorū ſanctoꝝ. conſequen ter ſuſcipite inuicē ẜm caritatis affectū vt ſcꝫ vnus ſuſtineat ea que ſunt alterius ſicut ⁊ vult ſe ſuſtineri ꝙtū cari tas ꝑmittit. ⁊ vnus aliū etiā ſuſcipiat ad iuuandū ⁊ ꝓmo uendū. sͣ. 14. Infirmū in fide ſuſcipite. ¶ Deinde cū di cit. Sicut ⁊ chriſtus ſuſcepit vos ⁊cͣ. aſſignat ratiōeꝫ ex emplo chriſti et primo ponit eius exemplum dicens: Si cut ⁊ chriſtus ſuſcepit vos ſcilicꝫ in ſua ꝓfectione ⁊ cura Eſa. 42. Ecce ſeruus meus ſuſcipiā eū. Luc̄. 1. Suſce pit iſrl̓ puerū ſuū recordatꝰ ē miẜicordie ſue. Et hoc in ho norē dei in quē omnia referebat Io. 8. Honorifico patrē meū ⁊ vos inhonoraſtis me. Ex quo datur intelligi ꝙ ⁊ nos inuicē debemꝰ ſuſcipere in his q̄ ꝑtinent ad honoreꝫ dei. Secundo ibi. Dico em̄ xp̄m ⁊cͣ. manifeſtat qd̓ dixe rat. ⁊ primo qͥdem ꝙͣtū ad iudeos. Secūdo ꝙͣtū ad genti les ibi. Gentes aūt ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo dictum eſt ꝙ xp̄s vos ſuſcepit qͥ eſtis congregati in vnitate fidei ex iudeis ⁊ gentilibus. Et hoc patet ꝙͣtū ad vtroſqꝫ. Dico gͦ xp̄m miniſtrū fuiſſe circūciſionis. Eſt em̄ ipſe actor fidei ꝙͣtum ad omnes ẜm illud he. 12. Aſpicientes in actorē fidei ⁊cͣ Sed in propria perſona non exhibuit ſeipſum niſi iudeis ẜm illud Mat. 15. Non ſū miſſus niſi ad oues q̄ perierūt domus iſrael. Eſa. 65. Nō audiet̉ vox eius foris. Et hoc quidē ꝓpter veritatē dei: vt ſcꝫ veritas dei ꝓmittētis cō probaret. sͣ. 3. Eſt autē deus verax. Vnde ſubdit. Ad cō firmandas ꝓmiſſiones patꝝ id eſt vt ꝑ hoc implerentur ꝓmiſſiones patribus facte Luc̄. 1. Erexit cornu ſalutꝭ no bis in domo dauid pueri ſui ſicut locutus ꝑ os ſanctoruꝫ 2. coꝝ. 1. Quotquot ſunt ꝓmiſſiōes dei in illo ē. ¶ De inde cū dicit. Gentes autē ⁊cͣ. Eſtēdit etiā geutes ſuſce ptas a xp̄o. Et primo ꝓponit qd̓ intendit. Secūdo cōfir mat ꝑ auctoritatē ibi. Sicut ſcriptum eſt ⁊cͣ. Dicit ergo. Ita dictū ē ꝙ xp̄s ſuſcepit iudeos ꝓpt̓ veritatē dei vt ꝓ miſſiones patrū implerent̉. gentibus autē nō erant pro miſſiones facte. Unde hoc nō habet locū ꝙͣtū ad gētiles ſed ſunt ꝓpter miſericordiā ſuſcepti. Et hoc eſt qd̓ dicit Gentes aūt debēt honorare deuꝫ ſuꝑ miſericordia eis ex hibita per xp̄m: qꝛ licet eis ꝑſonaliter non p̄dicauerit: ad eos tamē diſcipulos ſuos miſit qui in gentibꝰ miniſteriū predicationis exercuerunt. ſicut ipſe exercuerat in iudeis ẜi illud Mat. vltimo. Euntes docete omnes gētes. Et d̓ hac miſericordia dicit̉ in psͣ. Miſericordia dn̄i plena ē terra. Luc̄. 1. Miſericordia eius a ꝓgenie in ꝓgenies ti mentibus eū ⁊cͣ. Sic ergo apl̓us cōuerſionē iudeoꝝ attri buit veritati diuine. conuerſionē gentiliū diuine miſeri cordie. Contra qd̓ videt̉ eſſe qd̓ dicit̉ in psͣ. Uniuerſe vie dn̄i miſericordia ⁊ veritas. Sed dicēdū eſt ꝙ ꝑ hoc ꝙ aſ ſcribit vocationē iudeoꝝ diuine veritati nō excludit miſe ri cordiā: qꝛ ⁊ apl̓us ex iudeis natus dicit.1. thi. 1. Miſe ri cordiā conſecutus ſum. Et hocipſum miſericordie fuit ꝙ deus patribus ꝓmiſſiones fecit de poſterioruꝫ ſalute Similit̓ ēt ꝑ hoc ꝙ vocationē gentiū aſcribit diuine mi ſericordie nō excludit totalit̓ diuinam ꝟitatē: qꝛ hocip̄m ad diuinā ꝟitatē ꝑtinebat ꝙ ꝓpoſitū ſuū de ſaluatiōe gē tiū īpleuit qd̓ ad eph̓.3. dicit apl̓s eē ſacramētū abſcōditū a ſeculis in deo. Sed aliqͥs modꝰ veritatꝭ.ſ. ꝓ īpletiōe ꝓ miſſoꝝ ꝯſiderat̉ ī vocatiōe iud̓oꝝ qͥ nō ꝯſiderat̉ ī vocatio ne gētiū qͥbꝰ ꝓmiſſiones nō ſunt facte. ¶ Deind̓ cū dicit. Sicut ſcriptū ē ⁊cͣ. confirmat qd̓ dixerat de ꝯuerſiōe gēti um ꝑ auctoritatē. Licꝫ em̄ gētibꝰ nō fuerit re ꝓmiſſa vo catio ad fidē xp̄i nō tn̄ ex īprouiſo accidit: ſꝫ fuit p̄nūciata vaticinijs ꝓph̓aꝝ. Inducit aūt qͣtuor auctoritates quaꝝ pͥma ꝯtinet gr̄aꝝ actiones xp̄i ad patrē ꝓ ꝯuerſiōe gētiū ꝑ ip̄m factā. Un̄ dicit. Sic̄ ſcriptū ē in psͣ. ex ꝑſona xp̄i. 17. Conſtituēs me in caput gentiū ⁊ ab inſurgētibꝰ ī me iudeis exaltab̓ me o deꝰ pr̄ ego xp̄s ꝯfitebor tibi ꝯfeſſione gr̄aꝝ actiōis ī gētibꝰ.i. ꝓ gētiū ꝯuerſiōe ꝑ me facta ⁊ cā tabo noua quadam mētis exultatione nomini tuo qd̓ cis

XV. ca.
inantfeſtum eſt ẜm illud Iohan. 17. Manifeſtaui nomē tuū hominibus quos dediſti mihi. Uel alit̓. Cōfitebor ti bi in gentibus id eſt faciā ꝙ tibi gētes cōfiteant cōfęſſio ne fidei. psͣ. Confiteant̉ tibi populi deus confiteant̉ tibi populi omnes. ⁊ nomini tuo cātabo id eſt faciā ꝙ gentes cantent tibi canticū qd̓ cōſiſtit in exultatiōe ſpūs renoua ti. psͣ. Cantate dn̄o canticū nouum. cātate dn̄o oīs terra. Secunda auctoritas contiuet adunationē gentiū ⁊ iudeo rum. Unde ſubdit. Et iteꝝ dicit ſcriptura Eſa. 35. Leta mini gentes cū plebe eius id eſt ſimul cōmunē exultatio nem aſſumatis cū iudeis qui olim erāt plebs eiꝰ. Eſa. 9. Letabunt̉ coram te ſicut qui letant in meſſe. Io. 10. Fiet vnū ouile ⁊ vnus paſtor Noſtra aūt lr̄a habet. Letamini cum hieruſalē ⁊ exultate in ea omnes qͥ diligitis eā. Ter tia auctoritas continet deuotionē gentiū ad deum. Vnde ſubdit. Et iteꝝ ſcriptū eſt in psͣ. Laudate omnes gentes dominū ſcilicet eius bonitatē cōfitentes. psͣ. A ſolis or tu vſqꝫ ad occaſuꝫ laudabile nomē domini. Et omnes po puli non ſolū populus iudeoꝝ magnificate eū id eſt credi te magnū id eſt ꝙ ſua magnitudine omnē laudē excedat. ecc. 43. Benedicētes dn̄m exaltate illū ꝙͣtū poteſtis. ma ior eſt em̄ omni laude. Mal̓. 1. Ab ortu ſolis vſqꝫ ad occa ſum magnū eſt nomē meū in gentibus. Quarta auctori tas continet reuerentiā gentiū ad xp̄m. Vnde ſubdit̉. Et rurſus Eſaias ait. 11. Erit radix yeſſe. In quo prenūciat xp̄i originē ex dauid ſemine naſciturū. Yeſſe nāqꝫ fuit pa ter dauid. Dicit ergo Erit radix yeſſe ex cuiꝰ pullulatio ne xp̄s naſcet̉. Eſa. 1I. Egredietur virga de radice yeſſe ⁊ Nos ⁊cͣ. Uel chriſtꝰ erit radix yeſſe: quia licet ex yeſſe ꝓ ceſſerit ẜm carnis originē tamē ſua virtute yeſſe ſuſtenta uit ⁊ gratiam ei influxit. sͣ. 11. Non tu radicē portas ſꝫ ra dix te. ¶ Deinde tangit xp̄i officiū ſubdens. Et qui exur get in tantā gratie excellentiā vt poſſit regere gētes eos diuino cultui ſubiugando quod nullus ante eū facere po tuit. psͣ. Dabo tibi gentes hereditatē tuā. Reges eos in virga ferrea. Ultimo ponit deuotionē gentiū ad chriſtum dicens. In eum gentes ſperabunt. vt ſcilicet per eū here ditatē celeſtis glorie conſequantur. 1. Pe. 1. Regenera uit nos in ſpem viuā per reſurrectionē ieſu chriſti ex mor tuis. ¶ Deinde cū dicit. Deꝰ autē ſpei ⁊cͣ. ſubiungit ora tionē dicens: dictū eſt ꝙ in chriſtū gentes ſperabūt. De us autē ſpei id ē qui nobis hanc ſpem infundit ẜmᶜ illud psͣ. Spes mea domine. Vel deus ſpei id eſt in quo ſperā dum eſt repleat vos omni gaudio ſcꝫ ſpūali qd̓ eſt de deo Nee. 8. Gaudiū em̄ domini eſt fortitudo vr̄a ꝑ quā hō in ſeipſo ⁊ ad deū ⁊ ad ꝓximum eſt pacatus. psͣ. Pax ml̓ta diligentibus legē tuā domine. In credendo. Quaſi di cat. Vt cū hoc ꝙ creditis etiā pacem ⁊ gaudiū habeatis que quidem ſunt caritatis effectus. ẜm illud gal̓. 5. Fru ctus autem ſpūs ſunt caritas gaudiū par. Unde patet ꝙ a deo qui eſt dator ſpei optat eis vt cū fide habeant carita tem per quā fides operat. vt gal̓. 5. Ne fides eoꝝ ſit īfor mis ⁊ mortua: quia fides ſine operibus mortua eſt. vt di citur Iac. 2. Et vt ſic ꝑ plenitudinē harū virtutū abūdētꝭ ꝓficiendo de bono in melius. nō ſolū ī ſpe ſed etiā in vir tute ſpirituſſancti id eſt in caritate que in cordibus noſtrꝭ diffundit̉ per ſpiritūſanctū vt. sͣ. 5. dictū ē. 2. coꝝ. 9. Po tēs eſt aūt dn̄s omnē gratiā abūdare facere in vobis. Lectio ſecunda. Ertus ſuꝫ autem fratres mei ⁊ ego ipſe de vobis: qm̄ ⁊ ipſi pleni eſtꝭ di lectiōe. repleti omni ſcientia. ita vt poſſitis alterutꝝ monere. Audacius aūt ſcri
ſi vobis fratres ex ꝑte. tanqͣꝫ ī memoriā vos reducēs ꝓpter gratiā q̄ data ēmihi a deo vt ſim miniſter xp̄i ieſu in gētibus ſanctificans euāgeliū dei: vt fiat oblatio gentiū accepta ⁊ ſanctificata in ſpiritu ſancto. Habeo igitur gloriā in xp̄o ieſu ad deū. Non em̄ audeo ali quid loqui eoꝝ que ꝑ me nō efficit xp̄s ī obe dientiā gentiū in verbo ⁊ factis in virtute ſi gnoꝝ ⁊ ꝓdigioꝝ in virtute ſpūſſancti. ita vt ab hieruſalē ꝑ circuitū vſqꝫ ad illiricū reple uerim euāgeliū xp̄i. Sic autē p̄dicaui euāge liū hoc. nō vbi nomīatus eſt xp̄s ne ſuꝑ alie nū fundamentū edificarē: ſed ſicut ſcriptū ē Qm̄ quibus nō ē annūciatū de eo videbūt: ⁊ qui nō audierūt de eo intelligent. Poſtꝙͣ aꝑoſtolus generalibus āmonitionibus romanos inſtruxerat: hic incipit eis quedā familiaria ſcribere. Et primo quedā pertinentia ad ſeipſum. Secundo quedam pertinentia ad alios. 16. cap. ibi. Cōmēdo autē vob̓ phe ben ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo excuſat preſūptio nem de hoc ꝙ eos inſtruxerat ⁊ reprehenderat. Secūdo excuſat ſuā tarditateꝫ circa viſitationē eoꝝ ibi. Propter quod plurimū impediebar. Tertio petit ſuffragia oratio num ipſoꝝ ibi. Obſecro autē vos fratres ⁊cͣ. Et circa pri mum duo facit. Primo excludit oppoſitā cauſam inſtruē di et arguēdi eos. Secundo aſſignat verā cauſā ibi. Au dacius em̄ ſcripſi ⁊cͣ. Circa primū conſiderandū eſt ꝙ ali quis poſſet credere apoſtolū ideo ſcripſiſſe romanis quia eſtimaret nullū eſſe apud romanos qui poſſet inſtruere ⁊ corrigere. Sed hoc ipſe excludit dicens. Certus ſum em̄ fratres mei ꝑ ea que de vobis audiui qm̄ idonei eſtis ad admonendū qui inter vos admonitiōe indigent. Ad hoc autē vt aliquis recte admoneat duo requirunt̉. quoꝝ pri mum eſt vt nō ex odio vel tra ſed ex dilectiōe moneat. ẜꝫ illud psͣ. Corripiet me iuſtus in miſericordia. Et gal̓. 6. Uos qui ſpirituales eſtis inſtruite huiuſmodi in ſpiritu lenitatis. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. qm̄ ⁊ ipſi pleni eſtis di lectiōe. Eze. 10. Imple manū tuā prunis ignis q̄ ſūt īter cherubin qui eſt ignis caritatis. Secundo requirit̉ ſcien tia veritatis eo ꝙ quidā habent zelū dei in corrigendo ſꝫ nō ẜm ſcientiā vt. sͣ. 10. dictū eſt. Et ideo ſubdit. Reple ti omni ſciētia ſcilicet ⁊ humana ⁊ diuina ⁊ veteris ⁊ no ue legis.1. cor. 1. In omnibus diuites facti eſtis in illo in omni verbo ⁊ in omni ſcientia. Et ex hoc ꝯcludit ſic. Ita vt poſſitis cōuenienter ꝓpter dilectionē ⁊ ſcientiā alter utrum monere. Quia em̄ in multis offendimus omnes vt dicit̉ Iac. 3. Oportet vt inuicē moneamus: qꝛ vt dicit̉ ecc. 17. Uni cuiqꝫ mādauit deꝰ de ꝓximo ſuo. ¶ Dein de cū dicit Audacius ⁊cͣ. aſſignat verā cauſaꝫ quare eos ammonuerat ⁊ correxerat. Et circa hoc duo facit Primo oſtendit ꝙ hoc ꝑtinebat ad auctoritatē apoſtolatꝰ ſibi cō miſſam. Secūdo ꝯſtendit qualiter hac poteſtate vſus fue rit ibi. Habeo igit̉ gloriā ⁊cͣ. Dicit ergo Audacius autē id eſt ſecurius ſcripſi vobis errores ⁊ defectus vr̄os argu endo. qd̓ qͥdē ad audacie p̄ſumptionē poſſet aſcribi ꝓpt̓ hoc ꝙ offenſionē vr̄am nō timui. Iob. 39. Audact̉ in oc curſū ꝑgit. armatis. Sed hec p̄ſumptio excuſat ex tribꝰ. Prīo qͥdē ex ꝯditiōe eoꝝ qͥbꝰ ſcribebat qꝛ ⁊ ſi int̓ roma nos eſſent aliqͥ reſpectu quorū talis rep̄hēſio audax ⁊ p̄ ſumptuoſa videretur. erant tn̄ aliqͥ qͥ indigebāt dura rep̄

Ad Romanos
henſione propter contentionum inſolentiam. titū. primo Increpa illos dure. Et hoc eſt quod dicit. Ex ꝑte. Qua ſi dicat Nō videt̉ mea ſcriptura eſſe audax ꝙͣtum ad oēs vos: ſed ꝙͣtum ad partem aliquā veſtrū. Uel poteſt intel ligi ex ꝑte epiſtole in qͣ eos rep̄hēdit. Pōt intelligi ēt ex parte eccleſie que ſcilicet. mecuꝫ eſt. Scd̓o excuſat̉ p̄dicta audacia ex intentione apoſtoli. Nō em̄ ſcripſit eis tanꝙͣ inſtruens ignorantes ſed in memoriā eos reducēs cogni toꝝ. Et hoc eſt quod ſubdit. Tanꝙͣ in memoriā vos re ducens quaſi oblitos eoꝝ que ſciebatꝭ ſicut et phil̓. 4. di citur. Occupati autē eratis. heb̓. x. Rememoramini pri ſtinos dies in quibus illuminati magnū certamē ſuſtinui ſtis paſſionū. Tertio excuſatur ex auctoritate apoſtoli q̄ hoc requirebat. Vnde ſubdit. Per gratiā ſcilicet apoſto latus mihi cōmiſſi. 1. coꝝ. 15. Gratia dei ſum id qd̓ ſum. Huius autē gratie primo deſcribit auctoritatē cum dicit. Que data eſt mihi a deo. Quaſi diceret. Nō ab homini bus. gal̓. 1. Paulus apoſtolus nō ab hominibus: neqꝫ ꝑ hominē. Secundo ſpecificat iſtam gratiā cū dicit. Vt ſim miniſter chriſti ieſu in gentibus id eſt vt ſeruiā xp̄o in gē tium cōuerſione. 1. coꝝ. 4. Sic nos exiſtimet homo vt mi niſtros chriſti ſupra. 11. Quamdiu ſum gentiū apoſtolus miniſteriū meum honorificabo. ¶ Tertio oſtēdit huius actū cum dicit. Sanctificans euangeliū dei id eſt ſanctū eſſe oſtendens et verbo et opere bone cōuerſationis ⁊ mi raculorum. col̓. primo. In verbo veritatis euāgelij quod peruenit ad vos ſicut et in vniuerſo mundo eſt ⁊ fructifi cat et creſcit. prouer. 8. Recti ſunt ſermōes mei. Quar to ponit finē huius gratie cum dicit. Vt fiat oblatio gen tium id eſt gentes per meū miniſteriū cōuerſe. In quo qͣ ſi quoddā ſacrificium et oblationeꝫ deo obtuli ſcd̓m illud phil̓. 2. Et ſi immolor ſuper ſacrificiū et obſequiū fidei ve ſtre gaudeo ⁊ congratulor omnibus vobis. Fiat accepta ſcilicet deo per rectitudinē. psͣ. Tunc acceptabis ſacrifi cium iuſticie oblationes et holocauſta. Et ſanctificata in ſpirituſancto id eſt per caritatē et alia ſpirituſſancti dona 1. coꝝ. 6. Sanctificati eſtis in nomine domini noſtri ieſu chriſti et in ſpiritu dei nr̄i. ¶ Deinde cū dicit. Habeo igi tur gloriam ⁊cͣ. oſtendit quomodo auctoritate apoſtolica fuerat vſus. Et primo ponit fructū quem fecit. Secundo on̄dit huius fructus magnitudinē ibi. Ita vt ⁊cͣ. Tertio oſtendit difficultatē ibi. Sic autē predicaui ⁊cͣ. Circa pri mum tria facit. Primo dat gloriā deo de fructu quē fecit dicens. Igitur quia talē gratiā accepi ⁊ diligenter execu tus ſum id ad quod mihi hec gratia data eſt: habeo glori am ſicut fidelis miniſter.ī. coꝝ. 9. Melius eſt mihi mori ꝙͣ vt gloriā meā qͥs euacuet Sed hāc gloriā nō mihi prin cipaliter attribuo: ſed eā habeo in chriſto ieſu id eſt per ie ſum chriſtū cuius virtute fructificare potui. Io. 15. Sine me nihil poteſtis facere. Et quia chriſto oīa tradita ſunt a patre vt dicit̉ Mat. 11. Et pater in eo manens ipſe facit opera. Io. 14. Ideo vlterius hanc gloriā refert ad patrē dicens: Ad deū ſcilicet patrē. psͣ. Non nobis domine nō nobis ſed nomini tuo da gloriā. Aſſignat autē rationem eius quod dixerat ſubdens. Non eniꝫ audeo loqui aliqͥd eorum que per me non efficit chriſtus. Quaſi dicat. Ni hil referā de fructu ꝑ me facto qd̓ ꝑ me factū nō ſit. Alio quin gloriaꝫ non haberem apud deū et ſi apud homines Que quidē refero nō tanꝙͣ per me principaliter facta: ſꝫ ſicut que per me chriſtus fecit. Et ideo hanc gloriam di xi me habere in chriſto ieſu. Eſa. 26. Omnia opera no ſtra operatus eſt in nobis. Secundo ponit ipſum fructuꝫ dicens. In obedientiam gentium. Quaſi dicat. Gloria mea hec eſt pro eo ꝙ feci gētes fidei obedire. ſupra primo Ad obediendum fidei in omnibus gentibus. pſalmiſta.
In auditu auris obediuit mihi. Tertio oſtendit quomo do gentes ad hanc obedientiā adduxerit. Quia autem ſupra. x. dictum eſt fides ex auditu: auditus autē per ver bum chriſti. Primo dicit in verbo id eſt per verbum pre dicationis fidei. Argumenta autem fidei predicate: ſunt bona conuerſatio predicantis. ⁊ ꝙͣtum ad hoc ſubdit. Et factis. quaſi ſcilicet per recta opera vos ad fidem allexi. Mat. 5. Uideant opera veſtra ⁊c̄. Et opera miraculoruꝫ quibus deus dat teſtimonium doctrine predicate ẜm il lud Marci vltimo. Domino cooperante et ſermonem cō firmante ſequentibus ſignis. Unde ſubdit. In virtute ſi gnorum id eſt miraculorum minorū puta ſanatiōes egri tudinū. Et prodigiorū id eſt maiorum miraculorū que ex ſua magͣnitudine aliqͥd magni portēdunt id eſt oſtendūt Sed hoc totū non ſufficeret niſi ſpirituſſanctus intus cor da audiētiū ad fidem cōmoueret. Vnde dicitur act̓. x. ꝙ loquente petro verba fidei cecidit ſpirituſſanctus ſuꝑ om nes qui audiebant illū. Et ideo ſubdit. In virtute ſpiri tuſſancti. heb̓. 2. Conteſtāte deo ſignis et prodigijs ⁊ va rijs ſpirituſſancti diſtributionibus. ¶ Deinde cum dicit Ita vt ab hieruſalem ⁊cͣ. oſtendit magnitudinē fructꝰ ex multitudine locorū in quibus predicauit dicēs: Ita vt in cipiens ab hieruſalem vbi in principio ſue conuerſionis predicauit in ſinagogis iudeoꝝ vt dicitur act̓. 9. vt ſic im pleret qd̓ dicitur Eſa. 2 De ſyon exibit lex ⁊ verbuꝫ do mini de hieruſalē. Vſqꝫ ad illiricū quod eſt mare adriati cum ex parte oppoſita ytalie repleuerim euangeliū chri ſti id eſt omnia illa loca repleui predicatiōe euāgelij. Et ne aliquis intelligat ꝙ ſolum vadēs per rectā viaꝫ a hie ruſalem in illiricū predicauerit euangeliū addit Per cir cuitum. quia ſcilicet gentibus circumquaqꝫ predicauit ⁊ eas ad fidem cōuertit. Vnde ſibi poteſt cōpetere quod di citur Iob. 38. Quis dedit vehementiſſimo ymbri curſū ¶ Deinde cū dicit. Sic autē predicaui ⁊cͣ. oſtendit diffi cultatem hunc fructū faciendi. Difficile eniꝫ eſt omnino ignaros ad fidē conuertere Primo igitur difficultateꝫ ſe paſſum oſtendit dicens. Sic autē predicaui euangelium non vbi nominatus eſt chriſtus id eſt non apud illos qͥ nō men chriſti audiuerant. psͣ. Populus quē non cognoui ſeruiuit mihi. Eſa. 55. Ecce gentes quas neſciebas vo cabis et gentes q̄ te non cognouerunt ad te currēt. Sub dit autem rationē dicens. Ne ſuper alienum fundamen tum edificarē. Poteſt autē alienum fundamentū duplici ter intelligi. Uno modo doctrina heretica que eſt aliena a vere fidei fundamēto. Et ſic hoc quod dicit. Ne. pōitur cauſaliter. Ea enim intentione apoſtolus voluit predica re illis qui nomen chriſti non audierant ne ſi preuenti eſ ſent a doctrina p̄ſeudo apoſtoloꝝ. difficilius eſſet eos ad veritatē reducere. Unde Mat. 7. dicitur. Stultꝰ eſt qui edificat domū ſuam ſuper harenam cui comparatur falſa doctrina. Alio modo per alienū fundamentū poteſt intel ligi doctrina vere fidei ab alijs predicata. et ſic poteſt ſu mi lyne conſecutiue. Non enim vitauit apoſtolus predi care illis quibus ante fuerat ab alijs predicatuꝫ. ſic̄ ipſis romanis ſpecialiter predicauit quos prius petrus inſtru xerat: ſed eo predicāte illis qui nihil de chriſto audierāt conſecutum eſt vt non edificaret ſuper alienū fundamen tum ſed ipſe iaceret prima fidei fundamenta ẜm illud. 1. coꝝ. 3. Ut ſapiēs architectus fundamentū poſui. ¶ Se cundo ad hoc quod dixerat auctoritatem inducit dicens: Sicut ſcriptum eſt Eſa. 2. Quoniam quibus non eſt an nunciatum de eo videbunt et qui non audierunt contem plati ſunt. In quibus verbis propheta videtur predicere qm̄ gētes excellētiori mō ad cognitiōeꝫ dei eēnt ꝑuēturi ꝙͣ iudei qͥ an̄ cognouerāt. on̄dit gͦ pͥmo excellētiā ꝙͣtū ad

XV. Ca.
cauſam cogntionis que ſcilicet duplex eſt: ſcilicet verba audita ⁊ res viſe. Hij eī duo ſenſus ſunt diſciplinabiles. Iudei ergo in noticiam miſterioꝝ xp̄i ꝑuenerunt per ver ba annūciata eis a ꝓphetis. 1. Pe. 1. Prophete qͥ de fu tura in vobis gratia ꝓphetauerūt ſcrutātes in qd̓ vl̓ qua le tꝑs ſignificaret ī eis ſpūs xp̄i p̄nūciās eas q̄ in xp̄o ſunt paſſiones ⁊ poſteriores glorias. Sed gētiles huiuſmodi xp̄i miſteria iā realit̓ īpleta vidēt ideo dicit̉: Qm̄ gentes qͥbus nō eſt annūciatū ꝑ ꝓphetas de eo id eſt de xp̄o ſicut fuit ānunciatū iudeis videbūt res iā impletas. Luc. 10. Multi reges ⁊ ꝓphete voluerunt videre q̄ videtis ⁊ nō viderunt. Secundo oſtendit excellentiā ꝙͣtū ad modum cognoſcendi qꝛ iudei ex annūciatiōe ꝓphetaꝝ ſolum au ditum habebant. Abdie. r. Auditum audiuimus a domi no legatos ad gentes miſit. Sed gentiles ex viſione intel lectum perceperunt: Unde dicit̉. Et gentiles ſcilicet qui ante nō audierunt prenūciari xp̄m ꝑ ꝓphetas intelligent ſcilicet fidei veritatē. psͣ. Et nunc reges intelligite ⁊cͣ. Lectio tertia. Ropter quod impediebar plurimū p vēire ad vos ⁊ ꝓhibitꝰ ſum vſqꝫ ad huc. Nunc vero vlteriꝰ locum nō ha bēs in his regiōibꝰ. cupiditatē āt habēs ve niendi ad vos ex ml̓tis iā p̄cedētibꝰ annis: cū in hiſpaniā ꝓficiſci cepero: ſpero ꝙ p̄teri ens videā vos ⁊ a vobis deducar illuc: ſi vo bis pͥmū ex ꝑte fruitꝰ fuero. Nunc igit̉ ꝓfici ſcar in hierl̓m miniſtrare ſanctis. Probaue runt em̄ macedonia ⁊ achaia collationeꝫ ali quā facere ī pauꝑes ſanctorū qͥ ſunt in hieru ſalē. Placuit em̄ eis ⁊ debitores ſunt eorum Nā ſi ſpūaliū eoꝝ ꝑticipes facti ſunt gētiles debēt ⁊ in carnalibus miniſtrare eis. Hoc igi tur cū cōſumauero ⁊ aſſignauero eis fructū hunc: ꝑ vos ꝓficiſcar in hiſpaniā. Scio autē qm̄ veniēs ad vos: in abūdātia bn̄dictionis xp̄i veniā. Obſecro ergo vos fratres ꝑ dn̄m nr̄m ieſum xp̄m ⁊ ꝑ charitatē ſanctiſpiritus vt adiuuētis me ī oratiōibꝰ vr̄is ꝓ me ad de um. vt liberer ab infidelibꝰ qͥ ſunt in iudea: ⁊ obſequii mei oblatio accepta fiet in hierl̓m ſctīs. vt veniā ad vos in gaudio ꝑ voluntatē dei vt refrigerer vobiſcū. Deus aūt pacis ſit cum omnibus vobis Amen. Poſtꝙͣ a pl̓us excuſauit ſe de p̄ſumptiōe q̄ ei potuiſſet aſ ſcribi ex hoc ꝙ romāos inſtruxerat ⁊ correxerat: hic ſe ex cuſat ꝙ eos viſitar̄ diſtulerat. Et circa hoc tria fac̄. Prīo pōit īpedimentū viſitatiōis p̄teritū. Scd̓o pōit viſitādi ꝓ poſitū ibi. Nūc vero vlteriꝰ ⁊cͣ. Tertio ꝓmittit viſitatio nis fructū ibi. Scio aūt ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo. Dictū eſt p̄ dicaui euāgeliū ꝑ multa loca in quibꝰ xp̄s nō fuerat nomi natus. propter qd̓ hactenus impediebar plurimuꝫ ex hu iuſmodi occupatione venire ad vos. Et iſtud impedimen tū vſqꝫ nunc durauit: Unde ſubdit. Et ꝓhibitꝰ ſum vſqꝫ adhuc. Quod quidē pōt referri ad multitudinē occupa tionū quas in alijs locis habuęrat. Vel etiā ad diuina ꝓ uidentiā ꝑ quā apl̓i īpediebant̉ ne ꝑuenirēt ad quoſdam ⁊ dirigebant̉ in ſalutē alioꝝ. ẜm illd̓ act̓. 16. Tranſeūtes
frigiā ⁊ galathie reglonē vetati ſumꝰ a ſpūſancto loqͥ ver bū in aſia. Unde ⁊ ſupra primo dictuꝫ eſt. Sepe ꝓpoſui venire ad vos ⁊ ꝓhibitus ſum vſqꝫ adhuc. Et hoc ē qd̓ dicitur. Iob. 37. de nubibus ꝑ quas p̄dicatores ītelligū tur. Luſtrant cuncta ꝑ circuitū quocūqꝫ eos volūtas gu bernātꝭ duxerit. ¶ Deinde cū dicit. Nūc vero vlteriꝰ ⁊c̄. manifeſtat ꝓpoſitū ſuū de eoꝝ viſitatiōe. ⁊ primo ꝓmit tit eis ſuā viſitationē Secūdo aſſignat cauſaꝫ quare opor teat eaꝫ differre ibi. Nunc igit̉ ꝓficiſcar ⁊cͣ. Tertio aſſigͣt eis viſitatiōis terminū ibi. Hoc igit̉ cū conſumauero ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo. Ita vſqꝫ modo ſum ꝓhibitꝰ: nunc vero iam peragratis omnibus his locis vlteriꝰ nō habēs locū id eſt neceſſitatē ꝑmanēdi in his regionibꝰ in quibꝰ iam ꝑ me fundata eſt fides. cupiditatē habēs veniēdi ad vos ex ml̓tis iā p̄cedentibꝰ annis. ẜm illud. sͣ. 1. Deſidero eī videre vos vt aliqͥd imꝑtiar vobis gr̄e ſpiritalis cū in hi ſpaniā ꝓficiſci cepero quo ſcilicet ire intēdebat vt etiā ex tremis tere fundam ēta fidei collocaret. ẜm illd̓ Eſa. 49. Dedi te in lucē gentiū vt ſis ſalus mea vſqꝫ ad extremuꝫ terre. Spero ꝙ p̄teriens videbo vos. ꝑ quod dat intelli gere ꝙ nō ītēdebat ad eos pͥncipalit̓ ire qꝛ reputabat eis ſufficere doctrinā petri qui pͥmus int̓ apl̓os romanis fidē p̄dicauit. Et qꝛ tunc romani dominabant̉ in toto occiden te: eoꝝ auxilio ⁊ ducatu ſe ſperabat in hiſpaniam ꝓficiſci: Unde ſubdit. Et a vobis deducar illuc. Intēdebat tamē aliquam moram apud eos contrahere: Vnde ſubdit. Si vobis fruitus fuero id eſt cōſolatꝰ. ẜm illud quod ſupra prīo dictū eſt. Simul conſolari in vobis. ⁊ hoc ex ꝑte ſci licet temporis quia per aliquod tempus intēdebat cū eis conſolari. Sed contra eſt qd̓ aug. dicit in libro de doctri na xp̄iana ꝙ illis ſolis rebus fruendum eſt que nos bea tos faciunt ſcilicet patre filio et ſpirituſancto. Inconueni enter ergo dicit ſe fruituꝝ eſſe romanis. Sed dicenduꝫ ē ꝙ ſicut auguſti. dicit ibidem homine in ſe nō eſſe fruen dum ſed in deo. ẜm illud ad philo. 1. Ita frater ego te fru ar in domino quod eſt delectari in homine ꝓpter deum. Et ſic intelligendū ē quod dicit. Si fuero fruitꝰ vobis ſci licet ī deo. Uel quod dicit. ex ꝑte. poteſt referri ad bonos quibus poterat frui in deo. Nam alia parte ſcilicet malis nō poterat frui ſed magis de eis dolere ſicut dicit̉. 2. coꝝ. 8. Ne cū venero humiliet me deꝰ apud vos ⁊ lugeā mul tos ex his qui ante peccauerūt. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Nūc igitur proficiſcar. aſſignat cauſam quare differebat viſita tionem. et circa hoc tria facit. Primo ponit cauſaꝫ dicēs Nunc igitur ꝓficiſcar id eſt ideo nō ſtatim venio ad vos quia proficiſcor hieruſalē miniſtrare ſanctis. Circa quod ſciendum eſt ꝙ ſicut legitur actuuꝫ. 4. illi qui ex iudeis a principio conuertebantur ad fidem venditis poſſeſſioni bus ſuis de precio cōmuniter viuebant. quod cū defeciſſꝫ maxime quadam magna fame iminente vt legitur act̓.11. diſcipuli ſcilicet xp̄iani ex diuerſis partibꝰ mundi prout quiſqꝫ habebat propoſuerunt ſinguli in miniſterium mit tere habitantibus in iudea fratribus quod ⁊ fecerunt: mit tentes ad ſeniores per manus barnabe ⁊ ſauli. Miniſte rium igitur ſanctoꝝ hic dicit eccleſiā quā fidelibus chri ſti attulit in hieruſalē ẜm illud.1. coꝝ. vltimo. Quos ꝓ baueritis hos mittā perferre gratiā veſtram in hieruſalē ꝙ ſi dignū fuerit vt et ego eam: mecum ibunt. Secundo exponit quod dixerat de miniſterio ſanctoꝝ dicens: Pro bauerunt enim id eſt approbauerunt macedonia ⁊ achaia id eſt fideles vtriuſqꝫ regionis per eum conuerſi collectio nem aliquā facere id eſt aliquā collectaꝫ in pauperes xp̄i id eſt ad vſuꝫ pauperum qui ſunt de numero ſanctoꝝ ẜm illud eccleſi. 12. Da iuſto ⁊ nō recipias pctōrē. Qui ſunt in hieruſalem in paupertate viuentes 2. coꝝ. 9. De mini ſterio qd̓ ſit ī ſcōs ex abūdāti ē mihi ſcribere vob̓. Scio eī

Ad Romanos
promptū animū veſtrū pro quo de vobis glorior apd̓ ma cedones. Tertio aſſignat rationes dictoꝝ quoꝝ prima ē beneplacitū. Vnde dicit. Placuit eī illis. 2. cor. 9. Uꝰ quiſqꝫ ꝓut deſtinauit ī corde ſuo nō ex triſtitia aut ex ne ceſſitate. Secūda cauſa eſt debitū Unde ſubdit. Et debi tores ſunt eoꝝ. sͣ. 13. Reddite omnibus debita. Rationē autē debiti aſſignat dicēs: Nā ſi gentiles facti ſunt par ticipes bonoꝝ ſpūaliuꝫ que erāt ſpecialit̓ eoꝝ id eſt iudeo rum ſcilicet noticie diuine ⁊ ꝓmiſſionū ⁊ gratie ẜm illud ſupra. 9. Quoꝝ ē adoptio filioꝝ dei ⁊ gl̓a ⁊cͣ. ⁊ ſupra. 11. Socius radicis ⁊ pinguedinis oliue factus es. Sunt eti am facti participes ſpiritualiuꝫ eoꝝ ꝑ hoc ꝙ illi p̄dicato res eis miſerunt debēt ⁊ in carnalibus miniſtrare eis. ẜꝫ illud ecc. 14. In diuiſione ſortis da ⁊ accipe. Et p̄ſ. Su mite pſalmū id eſt ſpiritualia. ⁊ date tympanū id eſt tem poralia. Et ex hoc ſumit̉ argumentū ꝙ debent̉ ſumptus non ſolū illis qui p̄dicant ſed etiā qui p̄dicatores mittunt ¶ Deinde cū dicit. Hoc igit̉ cū ⁊c̄. p̄figit terminū quo ad eos ſit vēturus dicēs: Hoc igit̉ cū cōſumauero ſcilicet mi niſteriū ſanctoꝝ ⁊ aſſignauero eis fructū hūc id eſt elemo ſinam gentiliū q̄ eſt quidā fructus cōuerſionis eoꝝ. Gſee 10. Uitis frondoſa iſrael. fructus eſt ei adequatus. Pro ficiſcar ꝑ vos in hiſpaniā Sed videt̉ h̓ apl̓us falſum dice re. Nunꝙͣ em̄ in hiſpaniā iuiſſe legit̉. In hierl̓m em̄ ca ptus fuit ⁊ exinde romaꝫ ꝑlatus eſt in vinculis vt habet̉ act̓. vlrimo. vbi eſt occiſus ſimul cū petro. Dicunt gͦ qui dā ꝙ ſicut dicit̉ act̉. vltimo. cū veniſſet romā paulus ꝑ miſſuꝫ eſt ei manere ſibimet cū cuſtodiente ſe milite. ⁊ po ſtea dicit̉ ꝙ māſit biennio toto in ſuo cōductu ⁊ ī illo ſpa cio dicūt eū in hiſpaniā iuiſſe. Sed qꝛ hoc certū nō ē pōt melius dici ꝙ apoſtolus falſum nō dixit: qꝛ ꝓponebat ſe factuꝝ quod dicebat ⁊ ſic verba eius erāt intelligēda qͣſi inſinuātia eius ꝓpoſitū: nō aūt futuꝝ euentuꝫ qui ei erat incertus vnde nō poterat hoc p̄dicare niſi forte ſub cōdi tiōe quā Iacobꝰ dicit apponēdā. Iaco. 4. Pro eo vt di catꝭ: ſi dominus voluerit ⁊ ſi vixerimus faciemus hoc aut illud. Et ſic etiā apl̓us ſe excuſat. 2º. coꝝ. 1. de hoc ꝙ ad eos nō iuerat ſicut ꝓmiſerat dicēs: Cū ergo hoc volui nū quid leuitate vſus ſum aut que cogito ẜm carneꝫ cogito vt ſit apud me eſt: ⁊ nō. Et ſic ex hoc ꝙ ex iuſta cauſa p̄ termiſit facere qd̓ ꝓmiſerat ſe īmunē dicit a leuitate. car nalitate. ⁊ falſitate. Et ſic etiā ſoluit hoc gelaſius papa et habet̉ in decretis. 22. q. 2. Beatus inquit paulus apl̓us nō ideo qd̓ abſit fefelliſſe credendū eſt aut ſibi extitiſſe cō trarius: quoniā cū ad hiſpaniā ſe ꝓmiſiſſet ituꝝ. diſpoſi tione diuina maioribus occupatus cauſis implere nō po tuit qd̓ ꝓmiſit. Quantū em̄ ipſius volūtatis īterfuit hoc ꝓnūciauit. qd̓ re vera voluiſſet efficere. Quantum vero ad diuini ſecreta conſilij q̄ vt homo nō potuit licet ſpiri tu dei plenus agnoſceret. ſuꝑna p̄termiſit diſpoſitiōe p̄ uentus. Licet em̄ ꝓpheticū ſpiritū habuerit tn̄ ꝓphetis nō omnia reuelant vt patet. 4. reg. 4. vbi heliſeus dixit Anima eius in amaritudine eſt ⁊ dn̄s celauit a me ⁊ non indicauit mihi. ¶ Deinde cū dicit. Scio aūt ⁊cͣ. p̄nunci at eis fructū ſue viſitationis dicēs. Scio autē ſcilicet ex fiducia diuine gratie qm̄ veniēs ad vos in abūdātia be nedictionis xp̄i veniā id eſt xp̄s abūdantius ſuā benedi ctionem dabit vobis in meo aduentu. de qua dicit̉ in psͣ. Etem̄ benedictionē dabit legiſlator: ibūt de virtute ī vir tutem. Et ſic laban dixit ad iacob. gen̄. 3. Exꝑimēto didi ci ꝙ benedixerit mihi deus ꝓpter te. ¶ Deinde cū dicit Obſe ero ergo ⁊cͣ. petit ab eis orationis ſuffragia. ⁊ pͥmo petit eoꝝ orationes. 2º ipſe ꝓ eis rogat ibi. Deꝰ pacꝭ ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo inducit eos ad orandū ꝓ ſe ex tribus. Primo qͥdem ex ſuꝑna caritate cū dicit. Ob ſęcro vos ergo fratres ad philo. 1. Propter caritatem aūt
magis obſecro. Secūdo ex reuerentia xp̄i cuius ip̄e erat miniſter dicēs: Per dominum nr̄m ieſum xẜm. In quo oēs vnū ſumꝰ. vt. sͣ. 12. dictū ē. Tertio ex dono ſpūſſctī qd̓ eius miniſterio tradebat̉. Unde ſubdit. Per caritatē ſpūſſcī quā ſpūſſcūs ī cordibꝰ nr̄is diffuudit. vt. sͣ. 5. oq̄ eſt. Secūdo petit auxilium orationis eoꝝ dicens. Vt ad inuētis me in orationibus veſtris ad deū ſcilicet ꝓ me fu ſis. ꝓuer. 18. Frater qͥ iuuat̉ a fratre quaſi ciuitas firma. Hoc autē vt glo. dicit nō ideo dicit apl̓us qꝛ ip̄e minꝰ me reatur ꝙͣ alij minores ſed ordinē ſequit̉. primo quideꝫ vt ab eccl̓ia ꝓ rectore ſuo fiat oratio ẜm illud. j. thi. 2. Ob ſecro igit̉ primo omniū fieri obſecrationes. orationes. po ſtulationes. gratiaꝝ actiones ꝓ omnibus hominibꝰ. regibus. ⁊ omnibus qͥ ſunt in ſublimitate conſtituti ⁊cͣ. Scd̓o qꝛ multi minimi duꝫ cōgregant̉ vnanimes magis merent̉. Et ideo impoſſibile eſt vt multoꝝ p̄ces nō impe trent. Mat. 18. Si duo ex vobis cōſenſerint ſuꝑ terrā de omni re quācūqꝫ petieriūt fiet illis a patre qͥ eſt in celis. Tertio vt dū multi orant multi etiā gratias agāt exaudi ti ẜm illud 2. coꝝ. i. Adiuuātibus vobis in oratione pro nobis vt ꝑ ml̓tos gratie agant̉ deo. Tertio ponit ea que vult ſibi īpetrari quoꝝ primū ꝑtinet ad hoſtes quos ha bebat in iudea. Unde dicit. Ut liberer ab infidelibus qͥ ſunt in ludea: qui p̄cipue paulū īpugnabāt ⁊ odiebāt: qꝛ fiducialit̓ p̄dicabat ceſſationē legaliū. Act̉. 21. Audierūt de te ꝙ diſceſſionē docens a moyſe ⁊cͣ. Secundū ꝑtine bat ad eos in quoꝝ miniſterium ibat. Et hoc eſt qd̓ ſub dit. Et oblatio obſequij mei id eſt eccl̓ia in qua eis mini ſtro fiat accepta ſanctis qui ſunt in hierl̓m ſcꝫ vt ex hac ꝓ uocent̉ ad gratias agendū deo. ⁊ ad orandū ꝓ ipſis gen tibus a quibus recipiūt. ecc. 31. Splendidū in panibꝰ be nedicent labia ml̓toꝝ. Tertiū ꝑtinet ad ipſos quibꝰ ſcri bebat. Vnde ſubdit. Vt veniā ad vos in gaudio. ⁊ hoc ꝑ voluntatē dei cōtra quā nihil agere volebat. ſupra pͥmo. Obſecrans ſi quomodo ꝓſpeꝝ iter habeā in volūtate dei veniendi ad vos. Et refrigerer vobiſcū id eſt vt ex vr̄a p̄ ſentia refrigeriū tribulationū meaꝝ accipiam. ¶ Deinde cū dicit. Deꝰ aūt pacis ⁊cͣ. on̄dit ꝙ ꝓ eis orat dicēs: Deꝰ autē dator pacis ſit cū omnibus vobis per hoc ſcilicet ꝙ vos ad inuicē pacē habeatis. L. coꝝ. vltimo. Idem ſapi te ⁊ deus pacꝭ ⁊ dilectiōis erit vobiſcū. ſubdit. Amē idē ita fiat. psͣ. Et dicet omnis ppl̓us fiat fiat. ¶ Incipit capitulū ſextūdecimū. Ommendo aūt vobis pheben ſo c rorem nr̄am q̄ eſt in miniſterio ec cleſie q̄ eſt chencris: vt eā ſuſcipia tis in dn̄o digne ſctīs: et aſſiſtatis ei in quocunqꝫ negotio vr̄i īdiguerit. Etem̄ ipſa quoqꝫ aſſiſtit multis ⁊ mihiip̄i. Saluta te priſcā ⁊ aqͥlaꝫ adiutores meos in xp̄o ieſu qͥ ꝓ anima mea ſuas ceruices ſuppoſuerūt: qͥbꝰ nō ſolū gratias ago: ſed et cūcte eccleſie gentiū ⁊ domeſticā eccl̓iam eoruꝫ. Salutate ephenetū dilectū mihi. qui eſt pͥmitiuꝰ eccle ſie aſie in xp̄o ieſu. Salutate mariaꝫ que mul tum laborauit ī vobis. Salutate andronicū ⁊ iuliā: cognatos ⁊ cōcaptiuos meos qͥ ſunt nobiles in apl̓is qͥ ⁊ ante me fuerūt in xp̄o ie ſu. Salutate ampliatū dilectiſſimuꝫ mihi in domino. Salutate vrbanū adiutorē noſtruꝫ

nepiſtolā Iad Corinthios XvI
AVI
in xp̄o ieſu ⁊ ſtachin dilectū meuꝫ. Salutate appellen probum in xp̄o. Salutate eos qui ſunt ex ariſtoboli domo. Salutate herodio nē cognatū meuꝫ. Salutate vos qui ſunt ex narciſci domo: qui ſunt in dn̄o. Salutate tri phenā ⁊ triphoſam: qui laborāt in dn̄o. Sa lutate ꝑſidam chariſſimā q̄ multū laborauit in domino. Salutate ruſuꝫ electū in dn̄o. et matreꝫ eius et meam. Salutate aſyneretū ⁊ phlegontā hermen patrobā hermam ⁊ qͥ cū eis ſunt fratres. Salutate philologū ⁊ iuliā nereū ⁊ ſororē eiꝰ ⁊ olimpiadē ⁊ omnes qui cū eis ſunt ſanctos. Salutate inuicē in oſcl̓o ſancto. Salutant vos omnes eccl̓ie xp̄i. Poſtꝙͣ apoſtolus ꝓpoſuit fidelibus romanis quibꝰ ſcri bebat quedā familiaria pertinētia ad ſuā perſonā: hic po nit quedā familiaria ꝑtinentia ad alios. Et circa hoc tria facit. Primo monet quid ad alios debeāt facere. Secun do oſtendit quid alij ad eos agant ibi. Salutat vos ⁊cͣ. Tertio epiſtolā finit in gratiaꝝ actione ibi. Ei autē qͥ po tens ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo oſtēdit quos de beant ſalutare. Secūdo oſtēdit quos debeant vitare ibi. Rogo aūt vos fratres. Circa primū mādat quaſdam ꝑſo nas ſalutari in ſpeciali. Secundo pōit in generali modū ſalutatiōis ibi Salutate inuicē ⁊cͣ. Tertio ſalutat eos in cōmuni ex ꝑte fideliū ibi. Salutāt vos ⁊cͣ. Circa primuꝫ prīo loquit̉ de quadā muliere corinthia q̄ romā ibat quaꝫ eis recomendat deſcribens eā: primo ex nomīe dicēs. Cō mendo aūt vobis pheben q̄ licet eſſꝫ deo deuota. nō tamē erat tāte auctoritatis vt cōmēdaticijs litteris nō egeret. ſicut ipſe de ſe dicit. 2. coꝝ. 3. Aut nunqͥd egemus ſicut q dam cōmendaticijs lr̄is. Secūdo deſcribit eā ex fidei reli gione dicēs: Sororē noſtrā. Om̄es em̄ mulieres fideles ſorores vocant̉ ſicut ⁊ omnes viri fratres. Mat. 23. Oēs vos fratres eſtis. Tertio ex officio pietatꝭ cū dicit. Que eſt in miniſterio eccleſie que eſt chencris in portu corin thioꝝ vbi aliqͥ xp̄iani erant cōgregati qͥbus dicta mulier ſeruiebat. ſicut ⁊ de ipſo xp̄o Luc. 8. dicit̉ ꝙ quedā mu lieres miniſtrabant ei de facultatibus ſuis. Et de vidua eligenda dicit̉.i. thi. 5. Si hoſpicio recepit ſi pedes ſctō rum lauit. ¶ Deinde dicit ſcd̓o in quibus vult eā cōmen datā haberi. quoꝝ primū eſt vt honeſte recipiat̉. Et hoc ē quod dicit. Vt ſuſcipiatis eā in domīo id eſt ꝓpt̓ amorē dei Digne ſanctis id eſt ẜm ꝙ dignum eſt recipi ſanctos ẜꝫ illd̓ Mat. 10. Qui recipit iuſtū in noīe iuſti mercedē iuſti accipiet. Quidā libri habēt digne ſatis id eſt cōue nient̓. tamē littera nō cōcordat cū greco. Secundū eſt vt eam ſollicite adiuuēt. Vnde ſubdit. Vt aſſiſtatꝭ ei ſcꝫ cō ſilium ⁊ auxiliū ferendo in quocūqꝫ negocio vr̄i indigue rit. Habebat em̄ forte aliqͥd expedire in curia ceſaris. Sꝫ cōtra hoc videt̉ eſſe qd̓ dicit̉.1. theẜ. 4. Ueſtrū negociuꝫ agatis. Quaſi dicat. Nō intromittatis vos de negocijs alienis. Sed dicendū eſt ꝙ aſſiſtere negocijs alienis con tingit duplicit̓. Uno modo ſecularit̓ id eſt ꝓpter fauoreꝫ hominū vl̓ lucra. ⁊ hoc nō cōuenit ẜuis dei. 2thi. 2. Ne mo militans deo īplicat ſe negocijs ſecularibꝰ. Alio mo do aſſiſtit aliqͥs negocijs alienis ex pietate. puta in auxili um indigentiū ⁊ miſeroꝝ. ⁊ hoc eſt religioſum ẜm illud Iac. 1. Religio mūda ⁊ īmaculata apud deū ⁊ patrē. hec eſt viſitare pupillos ⁊ viduas in tribulatiōe eoꝝ. Et hoc modo apoſtolus hic loquit̉. Ultimo aūt oſtendit apoſtolꝰ meritū eius quare hoc ſibi debeat̉ dicēs. Etenim ipſa ꝙͣmultis aſtitit ⁊ mihiipſi Eſa. 3. Dicite iuſto qm̄ bene. re tributio em̄ manuū eius fiet ei. Mat. 5. Beati miſericor des quoniā ip̄i miſericordiā cōſequētur. ¶ Deinde man bat ſalutari qͣſdam alias ꝑſonas ſibi ꝯiunctas dicēs: Sa lutate priſcā ⁊ aqͥlā qͥ erat vir priſce. ſed mulierem p̄pōit forte ꝓpter maiorē fidei deuotionē. Adiutores meos in xp̄o ieſu id eſt in fide xp̄i p̄dicāda. Apud em̄ eos corinthi hoſpitabant̉ vt habet̉ act̓. 18. Qui ꝓ anima mea ſuas cer uices ſuppoſuerūt id eſt ſeipſos mortis ꝑiculo expoſuer̄t ꝓ vita mea ꝯſeruanda: qd̓ eſt indiciū maxīe caritatꝭ. Io. 15. Maiorē hac dilectionē nemo habet vt animā ſuā po nat quis ꝓ amicis ſuis. Hoc aūt videt̉ factū fuiſſe corin thi vbi paulus ꝑſecutionē eſt paſſus. ſicut habet act̓. 18. Ul̓ forte melius dicendū eſt ꝙ alij ſe periculo ꝓ apl̓o ex poſuerūt. Nam illud qd̓ legit̉ act̓. 18. factū fuit qn̄ priſca ⁊ aquila de roma recedētes corinthum venerūt vt ibideꝫ dicitur. Sed hoc ſcribebat apl̓s qn̄ adhuc eſtimabat eos eſſe rome. vita āt apl̓i nō tā ſibi ꝙͣ alijs neceſſaria erat. ẜꝫ illud phil̓. 1. Permanere autē in carne neceſſariū ꝓpter vos. Et ideo ſubdit. Quibus nō ſolū ego gratias ago: ſꝫ ⁊ cuncte eccl̓ie gentiū. quaꝝ ſum apl̓s ⁊ doctor.i. thi. 2. Doctor gētiū in fide ⁊ veritate. Et etiā ſalutate domeſti cā eoꝝ eccl̓iam. Habebant em̄ in domo ſua ml̓tos fideles ꝯgregatos. Deinde vult aliū ſalutari ſibi dilectiōe cōiun ctum dicēs. Salutate ephenetū dilectū meū qͥ eſt pͥmiti uus aſie in xp̄o. primus em̄ in tota aſia fuit ad fidē xp̄i cō uerſus qd̓ erat ei ad magnā dignitatē. he. 12. Acceſſiſtis ad eccl̓iam pͥmitiuoꝝ qͥ conſcripti ſunt in celis. Tūc aūt erat rome. ¶ Deinde dicit. Salutate mariā q̄ multū labo rauit in vobis ad hoc vt eos ad cōcordiā reuocaret: q̄ cuꝫ hoc facere nō poſſet ſignificauit apl̓o Sap̄. 3. Bonoꝝ la borū glorioſus ē fructꝰ. ¶ Deind̓ dicit ſalutate androni cū ⁊ iuliā quos prīo deſcribit ex genere cū dicit. Cogna tos meos. In quo oſtendit eos fuiſſe iudeos de qͥbus. sͣ. 9. qͥ ſunt cognati mei ẜm carnē. Scd̓o ex paſſiōe ꝓ xp̄o ſu ſccpta dicens. Et cōcaptiuos meos. Fuerāt em̄ aliquan do cū apl̓o xp̄i incarcerati. 2. coꝝ. II. In carceribꝰ abun dantius. Tertio ex auctoritate cuꝫ dicit. Qui ſunt nobi les in apoſtolis id eſt nobiles int̓ p̄dicatores. ẜm illd̓ ꝓ uer. vltimo. Nobilis in portis vir eius. Quarto ex tēpo re cū dicit. Et ante me fuerūt in xp̄o ieſu. Prius em̄ fue runt cōuerſi ꝙͣ ipſe apoſtolus. ⁊ ex hoc eis maior reueren tia debebat̉..τ. thi. 5. Seniorē ne increpaueris ſed obſe cra vt patrē. ¶ Deinde dicit. Salutate ampliatū dilectū meū in domino id eſt dilectiōe charitatis q̄ ē in xp̄o phil̓. 1. Teſtis mihi eſt deus quomodo cupiā omnes vos eſſe in viſceribꝰ xp̄i. ¶ Deinde dicit. Salutate vrbanū adiu torē noſtrū in xp̄o ſcꝫ in p̄dicatiōē fidei ꝓuer. 18. Frater qͥ adiuuat̉ a fratre ⁊cͣ. Et ſtachin dilectū meū qͦs ꝯiūgit qꝛ forte ſimul habitabant vl̓ aliqua alia neceſſitudine erant cōiūcti. ¶ Deinde dicit. Salutate appellen ꝓbū in xp̄o .i. approbatū ī xp̄o forte ꝑ aliquas tribulatiōes. Iob. 23. Probauit me quaſi aurū qd̓ ꝑ ignē tranſit. ¶ Deinde cū dicit. Salutate oēs qͥ ſunt ex domo id eſt ex familia Ari ſtoboli in cuius domo multi fideles erāt cōgregati quem non ſalutat: qꝛ forte ex aliqua cauſa erat abſens. ¶ Dein de dicit Salutate herodionē cognatū meū qui ex hocip̄o dicitur fuiſſe iudeus. ¶ Deinde dicit. Salutate omnes qui ſunt ex domo narciſci qui dicitur fuiſſe p̄ſbiter ⁊ pe egrinabatur per deſerta loca vt fideles chriſti conforta ret. Unde quia tunc eum abſentē nouerat eſſe apoſtolus non mandat eū ſalutari ſed familiā eius. Erant tamen in eius familia aliqui infideles. ⁊ ideo ad diſcretionē ſubdit. Qui ſunt in domino quia ſolos fideles ſalutari mādat. 2 Io. 1. Si quis venit ad vos ⁊ hanc doctrinā nō affert no lite recipere eum in domū nec aue dixeritis ei. ¶ Drind̓
k 1

FFOIANAEO. AACEI QMHMę
dicit Salutate triphenā ⁊ triphoſā que laborauerunt in domino id eſt in miniſterio ſanctoꝝ qd̓ dominꝰ ſibi repu tat fieri ẜm illd̓ Mat. 25. Quod vni ex minimis meis fe ciſtis mihi feciſtis. ¶ Deinde dicit Salutate ꝑſidā cariſ ſimam meā quā ſcilicet apoſtolus propt̓ eius deuotioneꝫ ſpecialiter diligebat. Vnde ſubdit Que multū laborauit in domino ſcilicet exhortando alios: ⁊ miniſtrādo ſanctꝭ ⁊ etiam in pauperate ⁊ alijs ſpiritualibꝰ laboribꝰ. 2. cor. II. In laboribus in ieiunijs in vigilijs ⁊cͣ. ¶ Deinde di cit Galutate rufum electum in domino id ē in gratia xp̄i ephe. 1. Elegit nos in ipſo ante mundi conſtitutionem. Et matrē eius ſcilicet carne. ⁊ meā quia fuit eius mat̓ be neficio. Aliquādo em̄ ſeruierat apoſtolo licet tunc romē non eſſet. thi. pͥ. 5. Anus vt matres iuuēculas vt ſorores in om̄i caſtitate. ¶ Deinde dicit. Salutate aſinerētū her me patrobā hermā ⁊ qui cum eis ſunt fratres. quos ſiml̓ ſalutat: quia ſimul concorditer habitabant. psͣ. Qui ha bitare facit vnius moris in domo. ¶ Deinde dicit Salu tate philologū ⁊ iuliā nereū ⁊ ſororē eiꝰ olimpiadē ⁊ om nes qui cū eis ſunt ſanctos id eſt in fide xp̄i ſanctificatos ī. coꝝ. I. Abluti eſtis ⁊ ſanctificati eſtis. ¶ Deinde oſten dit modum quo ſe generaliter ſalutent dicens. Salutate inuicem in oſculo ſancto. quod dicit̉ ad differentiā oſculi libidinoſi de quo dicitur ꝓuer. 7. Apprehenſum deoſcu tur iuuenem. Et etiā doloſi de quo dicit̉ ꝓuer. 27. Mel liora ſunt vulnera diligentis ꝙͣ fraudulenti oſcula inimi ci. Oſculum autē ſanctū eſt quod in ſignū ſancte trinitatꝭ datur Can. 1. Oſculetur me oſculo oris ſui. Exinde auteꝫ mos in eccleſia inoleuit vt fideles inter miſſatuꝫ ſolennia inuicem dent oſcula pacis. ¶ Deinde ſalutat eos ex parte aliarum eccleſiarū dicens. Salutant vos omnes eccleſie xp̄i id eſt in nomine ⁊ fide xp̄i congregate. qꝛ omnes vr̄aꝫ ſalutē optant ⁊ pro vobis orant Iaco. vltimo. Orate pro inuicem vt ſaluemini. Ogo autem vos fratres vt obſerue rutis eos qui diſſenſiones ⁊ offendicu la pret̉ doctrinaꝫ quā vos didiciſtis faciunt: ⁊ declīate ab illis. Huiuſcemodi em̄ xp̄o domino noſtro nō ſeruiūt: ſed ſuo vētri ⁊ ꝑ dulces ẜmones ⁊ benedictiones ſeducūt corda īnocentiū Ueſtra em̄ obediētia inom ni loco diuulgata eſt: Gaudeo igit̉ in vobis ſed volo vos ſapientes eſſe in bono. ⁊ ſimpli ces in malo. Deus autē pacis conterat ſatha nam ſub pedibus veſtris velocit̉. Gratia do mini noſtri ieſu xp̄i vobiſcum. Salutat vos thimotheus adiutor meus. ⁊ lucius ⁊ iaſon ⁊ ſoſipater cognati mei. Saluto vos ego ter tius qui ſcripſi epiſtolā in dn̄o. Salutat vos caius hoſpes meus ⁊ vniuerſa eccl̓ia. Salu tat vos eraſtus arcarius ciuitatis ⁊ quartus frater. Gratia dn̄i nr̄i ieſu xp̄i cū omnibꝰ vo bis Amē. Ei autē qui potēs eſt vos cōfirma re iuxta euāgeliū meū ⁊ p̄dicationē ieſu xp̄i ſcd̓m reuelationē miſterij tēporibus eternis taciti: qd̓ nunc patefactū eſt ꝑ ſcripturas ꝓ phetaꝝ ſcd̓m p̄ceptū eterni dei ad obeditio nem fidei in cunctis gentibus cogniti ſoli ſa
pienti deo per ieſuꝫ xp̄m cui honor ⁊ gloria in ſecula ſeculorum Amen. Poſtꝙͣ apoſtolus mandauit quos ſalutarent: hic oſtēdit eis quos debeant vitare. Et circa hoc tria facit. Prīo do cet quos debeant vitare. Secundo rationē aſſignat ibi. Huiuſmodi em̄ ⁊cͣ. Tertio ꝓmittit eis diuinū auxiliū ad hoc īplendū ibi. Deus autē pacis ⁊c̄. Et qꝛ illi quos vi tare volebat fraudulent̓ incedebant decipientes ſub ſpe cie pietatis ẜm illud Mat. 7. Ueniunt ad vos in veſtimē tis ouium: intrinſecus autē ſunt lupi rapaces. Ideo pri mo inducit eos ad cautelā habendā dicesˣ. Rogo autem vos fratres vt obſeruetis eos qui diſſenſiones ⁊ offendi cula preter doctrinā quā vos didiciſtis faciūt. Ubi primo conſideranduꝫ eſt ꝙ obſeruare nihil aliud eſt ꝙͣ diligent̓ conſiderare. quod quidē quandoqꝫ in bono ſumit̉. quan doqꝫ in malo. In malo qͥdem ſumit̉ quando aliquis dili genter conſiderat conditionē ⁊ ꝓceſſum alicuius ad no cendū ẜm illud psͣ. Obſeruabit peccator iuſtū ⁊ ſtridebit ſuper eū dentibus ſuis. Et Luc. 14. dicitur. Et ipſi obẜ uabāt eū. In bono autē accipitur. Uno modo qn̄ quis cō ſiderat precepta dei ad faciendū. Exo. 23. Obſerua igit̉ ⁊ audi vocē eius. Alio modo quādo diligent̓ cōſiderat bo nos ad imitandū ẜm illud phil̓. 3. Imitatores mei eſtote fratres ⁊ obſeruate eos qui ita ambulāt ſicut habetis for mam noſtrā. ¶ Tertio obſeruant̉ mali ad cauendū ⁊ ita accipitur hic. Erant em̄ quidā ad fidē conuerſi qui predi cabant legalia eſſe obſeruāda ⁊ ex hoc primo quidē in ec cleſia ſequebant̉ diſſenſiones ⁊ ſecte. dum quidā eoꝝ er rori adhererent. alij vero in vera fide perſiſterent Gal̓. 5. Diſſenſiones ſecte ⁊cͣ. Secundo ſequebantur offendicu la ⁊ ſcandala de quibus ſupra. 14. actū eſt. duꝫ quidā ali os iudicarent. ⁊ alij alios ſpernerent qui diſſenſiōes ⁊ of fendicula faciunt Eſa. 57. Auferte offendicula de medio populi mei. Dicit āt pret̓ doctrinā quā vos didiciſtꝭ a ve ris xp̄i apoſtolis. vt oſtendat ꝙ huiuſmodi diſſenſiones ⁊ ſcandala ex falſitate doctrinę ꝓueniebāt Gal̓. 1. Si quis vobis euangelizauerit pret̓ id quod accepiſtis anathema ſit. Secundo monet vt cogniti vitent̉ dicens: Et declina te ab illis id eſt eorū doctrinā ⁊ cōſortia fugiatis. psͣ. De clinate a me maligni ⁊ ſcrutabor mādata dei mei. ¶ De inde cū dicit. Huiuſmodi em̄ ⁊cͣ. Aſſignat eius qd̓ dixe rat duas rationes. quarū prima ſumit̉ ex ꝑte eorum quos vult vitari. Et primo deſcribit eoꝝ intētionē dicēs: Hu iuſmodi em̄ homines non ſeruiunt xp̄o domīo ſed ſuo vē tri. Non em̄ p̄dicabant ꝓpter gloriā xp̄i: ſed propt̓ que ſtum vt ſuū ventrē implerent. Phil̓. 3. Multi ambulant quos ſepe dicebā vobis nunc autē ⁊ flens dico inimicos crucis xp̄i quoꝝ deus venter eſt. Secundo deſcribit eoꝝ deceptionem dicens: Et ꝑ dulces ſermones ſeducūt cor da innocentiuꝫ id eſt ſimplicium ⁊ imperitoꝝ. ꝓuer. 14. Innocens credit omni verbo. Per dulces ſermōes in qͦ bus ſanctitatē pretendunt ẜm illud psͣ. Qui loquunt̉ pa cem cū proximo ſuo mala autē in cordibus eoꝝ. Et bene dictiones quibus ſcilicet benedicunt ⁊ adulant illis qui eos ſequuntur Eſa. 3. Popule meus qui beatuꝫ te dicūt ipſi te decipiūt. Mal̓. 2. Maledi cā benedictiōibꝰ veſtrꝭ. Secundam rationē aſſignat ex conditione romanorū qui faciles ſe exhibebant ad ſequendum bonū ⁊ malū. Und̓ primo cōmendat eos de facilitate ad bonum dicens. Ue ſtra enim obedientia qua defacili obediſtis in omni loco diuulgata eſt propter dominiū quod tunc romani obtine bant ſuper alias nationes. Vnde quod a romanis fiebat defacili diuulgabatur ad alios. ſupra primo. Fides vr̄a in vniuerſo mundo annunciatur. Gaudeo igitur in vobis quia ſcilicet fidei obediſtis. et hoc in charitate de qua di

in epiſtolā I ad Corinthios XVI
AV I
citur. 1. cor. 13. Ꝙ non gaudet ſuper iniquitate cōgaudet autē veritati. Secundo reddit eos cautos contra malum dicens: Sed volo vos eſſe ſapientes in bono. vt ſcilicꝫ ei quod bonum eſt inhereatis.i. theẜ. vltimo Quod bonū eſt tenēte. Et ſimplices in malo. ne ſcilicet ꝑ aliquaꝫ ſim plicitatē declinetis ad malum. Vel vt talis ſit vobis ſim plicitas ꝙ nullū decipiatis in malū. Mat. 10. Eſtote pru dentes ſicut ſerpentęs ⁊ ſimplices ſicut columbe. Ecōuer ſo de quibuſdā dicit̉ Iere. 4. Sapientes ſunt vt faciant mala: bene aūt facere neſciūt. ¶ Deinde cū dicit. Deꝰ āt pacis ⁊cͣ. Promittit eis diuinū auxiliū contra huiuſmo di deceptores. Et primo ponitur ꝓmiſſio cū dicit. Deus autē pacis ſcilicet actor qui diſſenſiones odit quas iſti fa ciunt Cōteret ſathanā id eſt dyabolū qui per iſtos pſeu do apoſtolos vos decipere conatur ſub pedibꝰ veſtris: qꝛ ſcilicet per veſtrā ſapientiā eum vincetis. Et hoc fiet ve lociter ſcilicet in aduētu meo. Luc̄. 10. Ecce dedi vobis poteſtatē calcandi ſupra ſerpentes ⁊ ſcorpiones ⁊ omneꝫ virtutē inimici. Mal̓. vltimo. Calcabitis impios cū fue rint ſicut cinis ſub planta pedū veſtroꝝ. Secundo ponit̉ oratio ad hoc obtinēdū cū dicit: Gratia domini nr̄i ieſu xp̄i ſit vobiſcū que ſcilicet ſufficit ad vos tuēdos. 2. cor. 12. Sufficit tibi gratia mea. ¶ Deinde cū dicit Salutat vos ⁊cͣ. Salutat eos ex ꝑte alioꝝ dicēs: Salutat vos thi motheus adiutor meus ſcilicꝫ in predicatione euangelij j. coꝝ. 4. Miſi ad vos thimotheū qui eſt filius meus ca riſſimus ⁊ fidelis ⁊cͣ. Addit auteꝫ. Et lucius iaſon ⁊ ſoſi pater cognati mei qui iudei erant ſcꝫ vos ſalutant. Erat autē quidam notarius pauli nomine tertius cui paulꝰ cō ceſſit vt ex ſua perſona romanos ſalutaret. Unde ſubdit̉. Ego tertius qui ſcripſi hanc epiſtolā ſaluto vos in domi no. ¶ Deinde dicit. Salutat vos caius hoſpes. cui ſcribi tur iohannis tertia canonica in qua commēdatur de cha ritate quā exhibebat ſanctis. Et vniuerſa eccleſia ſcilicet que erat in domo eius congregata vel que erat in illa ꝓ uincia. ¶ Deinde dicit. Salutat vos eraſtus archariꝰ ci uitatis qui ſcilicet cuſtodiebat archam cōmunē id eſt cō munes redditus ciuitatis ⁊ qͥdam frater id eſt fidelis no mine quartus. ¶ Deinde ſalutat eos ex parte ſua dicens Gratia domini noſtri ieſu xp̄i ſit cū omnibus vobis. Amē Et finit epiſtolā cū gratiarūactione dicens. Et autē ſcili cet deo qui eſt trinitas qui potens eſt vos confirmare pri me Pe. vltimo. Modicū paſſos ipſe ꝑficiet confirmabit ſolidubitqꝫ. Et hoc in fide que eſt iuxta euangeliuꝫ id eſt ẜm euāgeliū quod ego predico. 1. coꝝ. 15. Glue ego ſiue illi ſic predicauimus ⁊ ſic credidiſtis. Et etiā ẜm predica tionē ſeſu chriſti qui pͥmo euangeliū p̄dicauit ẜm illd̓ he bre. 2. Que cū initiū accepiſſet enarrari per dominū. Vn de Mat. 4. dicitur. ꝙ circūibat ieſus predicans euange lium regni ¶ Subdit autē in reuelatiōe miſterij id eſt ſe creti quod quidē poteſt referri ad id qd̓ dixerat iuxta euā geliū meū. Vel quia in ipſo euangelio reuelatur ſecretuꝫ incarnatiōis diuine ẜm illud ſupra primo. Iuſtitia dei re uelatur in eo. Vel quia ipſi apoſtolo eſt euangeliū reue latū. 1. corinth̓. 2. Nobis autē reuelauit deus per ſpirituꝫ ſuum. De hoc autē ſecreto dicitur Eſa. 24. Secretū ine um mihi Uel poteſt melius hoc referri ad hoc quod dixe rat Confirmare. Quaſi dicat. Deus poteſt vos cōfirma re in euangelio meo ⁊ p̄dicatione. ⁊ hoc ẜm reuelationeꝫ miſterij id eſt ſecreti ſcilicet de cōuerſione gentiū. ſicut ha betur eph̓ 3. Mihi autē omniū ſanctoꝝ minimo data eſt gratia hec in gentibus illuminare que ſit diſpēſatio ſacra. menti ⁊cͣ. Vnde et hic ſubdit. Temporibꝰ eternis. quia videlicet occultum erat apud homīes ꝙ gentes eſſent cō uertende ad fidem. Vocat auteꝫ hec tēpora eterna quaſi diu durantia: quia a principio mundi hoc fuit occultū ſic̄
⁊ in psͣ. dicitur. Illuminans tu mirabiliter a mōtibꝰ eter nis. Et poteſt dici ꝙ tēpora eterna dicuntur ipſa eterni tas de qua dicitur Eſa. 57. Ex celſus ⁊ ſublimis habitās eternitatē. vt ſicut ſimplex dei eſſentia per quandā ſimili tudinem dimenſionibus corporalibus deſcribitur. ẜm il lud Iob. 11. Longior terra menſura eiꝰ ⁊ latior mari. ita ſimplex eiꝰ eternitas per tempora deſignatur inqͣtū om nia tempora continet. ¶ Subdit autē quod ſcꝫ miſteriuꝫ nunc patefactū eſt de conuerſione gentium per ſcripturas ꝓphetarū id eſt ẜm ꝙ ꝓphete p̄dixerunt vt patuit ſupra 15. Unde ad ephe. 3. dicitur. Alijs generationibus nō ē agnitū filijs hominū. ſicuti nūc manifeſtū eſt ſanctis apo ſtolis eius ⁊ ꝓphetis in ſpiritu eſſe gētes coheredes ⁊cͣ. Eſt autē patefactū ꝑ operis impletionem ex p̄cepto dei. Unde ẜm preceptū eterni dei qui ſcilicet eterno ꝓpoſito ea que vult tēporaliter facit. quod quidem preceptuꝫ de ad obeditioneꝫ fidei eſt in cunctis gentibus id eſt vt om nes gentes obediant fidei ſupra primo. Ad obediendum fidei in omnibus gentibus. Si autē loquamur de miſte rio incarnationis ſic ꝯſtruenda eſt littera. Miſterij inꝙͣ temporibus eternis taciti: quia antea nō erat ita manife ſtum. Quod inꝙͣ miſteriū nunc patefactū eſt per ſcriptu ras ꝓphetarū qui hoc predixerunt. ẜm p̄ceptū eterni dei qui voluit miſteriū incarnationis patefieri ⁊ hoc ad obe ditionē fidei in cunctis gentibus. Miſterij inꝙͣ licet taci ti apud homines: tamē cogniti ſoli deo ſapienti. quia ip̄e ſolus hoc cognouit ⁊ quibus hoc voluit reuelare qꝛ vt di citur. 3. corin. 2. Que ſunt dei nemo nouit niſi ſpiritꝰ dei Uel poteſt intelligi de eo qui ſolus eſt ſapiens ſcilicꝫ per eſſentiā. ſicut dicitur Mat. 19. ⁊ Mar. 10. Nemo bonꝰ ni ſi ſolus deꝰ. Nec excluditur per hoc filius: qꝛ eadē eſt ꝑ fectio totiꝰ trinitatis. ſicut ecōuerſo d̓r nemo nouit patreꝫ niſi filius. Mat. 11. Nō excluditur pater a noticia ſui ip̄iꝰ ¶ Subdit autē Per ieiū xp̄m. Quod nō ſic eſt intelligē dum ꝙ deus pater ſit ſapiens per ieſum xp̄m. qꝛ cuꝫ deo ſit idē ſapere quod eſſe. ſequeret̉ ꝙ pater eſſet per filiū qd̓ eſt inconueniens. ſed hoc referēdū eſt ad hoc quod ſupra dixerat: Nunc patefactum eſt ſcilicet per ieſum xp̄m. cui ieſu chriſto eſt honor ⁊ gloria per reuerentiā totius crea ture. ẜm illud phil̓. 2. In nomine ieſu omne genu flectat̉ Et gloria ſcꝫ ꝙͣtū ad plenā diuinitatē ſicut ibi ſubditur. Et omnis lingua confiteatur qꝛ dominꝰ ieſus xp̄s in glo ria eſt dei patris. Et hoc nō ad tēpus ſed in ſecula ſeculo rum. heb. vltimo. Ieſus xp̄s heri ⁊ hodie ipſe ⁊ in ſecula ¶ Addit autē ad cōfirmationē veritatis. Amen. Uel po teſt ſic conſtrui. Cogniti ſoli ſapiēti deo cui per ieſuꝫ chri ſtum eſt gloria qui deum glorificauit ẜm illud Ioh̓. 17. Ego clarificaui te ſuꝑ terrā. Eſt autē aduertenduꝫ ꝙ hec ꝯſtructio eſt defectiua ⁊ eſt ſic ſupplēda Ei qͥ potēs ē ⁊cͣ. ſit honor et gloria ꝑ ieſū xp̄m cui eſt honor ⁊ gl̓ia. Si au tem non ſit ibi ly cui. erit conſtructio plana. ¶ Explicit epiſtola ad Romanos ẜm expoſitionē venera bilis doctoris Sancti Thome de aquino ordinis predia k 1 catorum.
k 1

PAC¶I Thome
MFHANACIO IE ¶ Incipit expoſitio ſancti Thome de aquino ordīs fra trum predicatorū ſuper primā epiſtolā ſancti Pauli apo ſtoli ad corinthios. On abſcō dam a vob̓ ſacramēta dei ⁊cͣ. Sap̄. 6. Sacramenti nomen duplicit̓ accipi ꝯſueuit. Naꝫ f quādoqꝫ ſacramētū dicit̉ qd̓ cūqꝫ ſecretū ⁊ precipue de re bus ſacris. quandoqꝫ ſacra mentū dicitur ſacre rei ſignuꝫ ita ꝙ ⁊ eius ymagineꝫ gerat ⁊ cauſa exiſtat ẜm ꝙ nos dicimus ſeptē ſaramenta eccle ſie ſcilicet baptiſmus. confirmatio. euchariſtia. penitētia extrema vnctio. ordo. ⁊ matrimoniū. In qua quidē ſigni ficatione ſacramenti etiā prima ſignificatio continet̉. Nā in his eccleſie ſacramentis diuina virtus ſecretius opera tur ſalutē vt Auguſtinus dicit. Hec igit̉ ſacramenta dei prelatus ſeu doctor eccleſie fidelibus xp̄i nō debet abſcon dere ſed manifeſtare ꝓpter tria. ¶ Primo quidē qꝛ hoc pertinet ad honorē dei ẜm illud Tob. 12. Sacramentuꝫ regis abſcondere bonū eſt. opera autē dei reuelare ⁊ confi teri honorificū eſt. ¶ Secūdo qꝛ hoc ꝑtinet ad ſalutē ho minū qui per hoꝝ ignorātiā in peſperationē labi poſſent ſicut de quibuſdam dicit̉ Sap̄. 2. ꝙ neſcierunt ſacramen ta dei nec ſperauerunt mercedē iuſtitie: qꝛ ꝑ ſacramenta homines purificant̉ vt ſint preparati ad recipiēdū merce dem iuſticie. ¶ Tertio quia hoc pertinet ad debitū offi ciū prelati vl̓ doctoris ẜm illud Ephe. 3. Mihi omnium ſanctoꝝ minimo data eſt gratia hec illuminare que ſit di ſpenſatio ſacramenti abſconditi a ſeculis in deo. Sic er go predicta verba demonſtrant nobis materiā huius epi ſtole in qua apoſtolus agit de ſacramentis eccleſie. Cum enim in epiſtola ad romanos gratiā dei cōmendaſſet que in ſacramētis eccleſie operatur: hic ſcꝫ in pͥma epiſtola ad corinthios de ipſis eccleſie ſacramentis agit. In ſecunda vero de miniſtris ſacramentorum. Videamus ergo pri mo textum. ¶ Capitulum primum. Aulus vocatꝰ apoſtolus ieſu xp̄i p per voluntatē dei ⁊ ſoſthenes fra ter eccleſie dei q̄ eſt corinthi. Sā ctificatis in xp̄o ieſu vocatis ſctīs cū omnibus qui inuocant nomē dn̄i noſtri ie ſu xp̄i in om̄i loco ipſoꝝ ⁊ nr̄o. Gratia vobis ⁊ pax a deo patre noſtro ⁊ domino ieſu chri. ſto. Gratias ago deo meo ſemꝑ pro vobis in gratia dei que data eſt vobis in chriſto ieſu. quia in omnibus diuites facti eſtis in illo in omni verbo ⁊ in omni ſcientia ſicut teſtimo nium xp̄i confirmatum eſt in vobis: ita vt ni hil vobis deſit in vlla gratia: expectātibꝰ re uelationem domini noſtri ieſu chriſti qui et confirmabit vos vſqꝫ in fineꝫ ſine crimine in die aduentus domini noſtri ieſu chriſti. Fi delis deus per queꝫ vocati eſtis in ſocietatē
filij eius domini noſtri ieſu chriſti. Diuiditur ergo hec epiſtola in partes duas. In prima parte ponit epiſtolareꝫ ſalutationē. In ſecūda ꝓſequitur ſuam intentionē ibi. Gratias ago deo meo. ¶ Circa pri mum tria facit. Primo ponit perſonas ſalutantes. Secū do perſonas ſalutatas eccleſie dei ⁊cͣ. Tertio bona ſaluti fera optat ibi. Gratia vobis ⁊ pax. Circa primū duo facit Primo ponit perſonā principalē quā deſcribit ex nomīe dicens: Paulus de quo quidē nomine ſatis dictuꝫ eſt in epiſtola ad Roma. hic autē ſufficiat dicere ꝙ hoc nomen premittit in ſignū humilitatis. Nam paulꝰ idē eſt qd̓ mo dicus quod ad humilitatē pertinet.i. regū. 13. Cuꝫ eſſes paruulus in oculis tuis caput in tribubus iſrael factꝰ es Mat. 11. Abſcondiſti hec a ſapientibus ⁊ prudentibꝰ et reuelaſti ea paruulis. ¶ Conſequent̓ deſcribit eā a digni tate. et primo ponit modū adipiſcēde dignitatis cū dicit. Vocatus ẜm illud heb̓. 5. Remo ſibi ſumit honorē ſed qͥ vocatur a deo tanꝙͣ aaron. Scd̓o pōit ip̄am dignitatē di cens. Apoſtolꝰ ieſu xp̄i. que quidē eſt prima dignitas in eccleſia ⁊ interpretat̉ miſſus: quia fuerunt miſſi a deo vt vice eius fungerent̉ in terris. Vnde dicitur Mat. 12. Ꝙ elegit duodecim quos ⁊ apoſtolos nominauit. ⁊ infra. 12 Deus poſuit in eccleſia quoſdā primuꝫ quidē apl̓os ⁊cͣ. Tertio ponit originē ſiue cauſam huius dignitatis cū di cit. Per voluntatē dei. quod eſt intelligendū de volunta te beneplaciti ex qua preficiunt̉ illi qui multiplicit̓ p̄ſunt eccleſijs Ecc̄. 10. In manibus dei poteſtas terre ⁊ vtileꝫ rectorē in tēpore ſuſcitabit ſuper illā. Et de predicta vo luntate ſub figura nobis dicitur Iob. 37. ꝙ luſtrant cun cta per circuitū quocunqꝫ voluntas gubernantis ꝑduxe rit. Dimittit aūt deus aliquos prefici ꝓpter ſubditoꝝ pec cata ẜm illud Iob. 34. Regnare facit hominē ypocritaꝫ propter peccata populi. Talis autē rector nō dicit̉ eē ẜꝫ voluntatē dei ſed ẜm eius indignationeꝫ ẜm illud Oſee 13. Dabo tibi regē in furore meo ⁊ auferā in indignatiōe mea. Secūdo ponit perſonā adiunctā cū dicit. Et ſoſthe nes frater quē ſibi ſalutando adiungit: quia ad apoſtoluꝫ detulerat cōtentiōes ⁊ alios corinthioꝝ defectus ne hoc videret̉ ex odio feciſſe. et ideo nominat eū fratrē vt oſten dat ꝙ ex zelo charitatis hoc fecerat. ꝓuer. 9. Argue ſa pientē ⁊ diliget te. ¶ Deinde ponit ꝑſonas ſalutatas cuꝫ dicit. Eccleſie dei que eſt corinthi. ⁊ primo pōit principa les ꝑſonas quas deſcribit tripliciter. Primo quidē ex lo co cū dicit. Eccleſie dei que eſt corinthi id eſt fidelibꝰ xp̄i corinthi congregatis. psͣ. Confitebor tibi in eccleſia ma gna. Secundo ex munere gratie cū dicit. Sāctiſicatis in xp̄o ieſu in fide paſſione ⁊ ſacramento xp̄i ieſu: ſed abluti eſtis ſeu ſanctificati eſtis heb̓. vlti. Ieſus vt ſanctificaret per ſuū ſanguinē populū extra portam paſſus eſt. Tertio ponit originē gratie cuꝫ dicit. Vocatis ſanctis. quia ſcili cet ad ſanctitatē per gratiā vocatiōis peruenerunt. Ro. 8. Quos predeſtīauit hos ⁊ vocauit. 1. Pe. 2. De tene bris vos vocauit in admirabile lumē ſuum. ¶ Secundo ⁊ ponit perſonas ſecūdarias fideles ſcꝫ ꝙ nō erant in ipſa ciuitate: ſed habitabant in dyoceſi ciuitatis vl̓ diſtrictu. Unde ſubdit. Vobis inꝙͣ qui eſtis corinthi ſcribo: cū om nibus qui inuocant nomē domini noſtri ieſu xp̄i ſcilicet ꝑ verā fidei cōfeſſionē Ioel̓. 2. Omnis qui inuocauerit no men domini ſaluus erit. Et hoc in omni loco ipſoꝝ id eſt eoꝝ iuriſditioni ſubiecto. Et noſtro qꝛ per hoc ꝙ ſubijcie batur epiſcopo ciuitatis nō eximebant a poteſtate apoſto li quinimo magis erant ip̄i apl̓o ſubiecti ꝙͣ his qͥbus ip̄e eos ſubiecerat. psͣ. In omni loco dn̄ationis eius benedic anima mea domino. ¶ Ultimo autē in ſalutatione ponit bona ſalutifera que eis optat: quorum primū eſt gratia ꝑ

in epiſtolā Tad Corinthios I
quā iuſtificamur a pctīs. Ro. 3. Iuſtificati gratis ꝑ gra tiam ipſius. Ultimū autē eſt pax que perficit in felicitate et̓na. psͣ. Qui poſuit fines tuos pacē. Eſa. 32. Sedebit populus meus in pulchritudīe pacis. Per hec autē duo omnia alia includit. Vnde dicit gratia ⁊ pax. Cauſam eo rum oſtendit ſubdens. A deo patre noſtro ẜm illud Iac. 1. Omne datū optimū ⁊ omne donū perfectū de ſurſuꝫ eſt deſcendens a patre luminū. Addit auteꝫ. Et domīo ieſu xp̄o per quē vt dicitur. 1. P e. 1. Maxima ⁊ p̄cioſa ꝓmiſ ſa donauit nobis deus. Ioh̓. 1. Gratia ⁊ veritas per ieſuꝫ xp̄m facta eſt. Ꝙ autē dicit. A deo patre noſtro. poteſt ī telligi de tota trinitate a qua creati ſumus ⁊ in filios ado ptati. Addit̉ autē ⁊ domino ieſu xp̄o. nō qꝛ ſit ꝑſona alia vel ypoſtaſis preter tres perſonas. ſed ꝓpter aliā naturā Uel quod dicitur. Deo patre noſtro ꝑ quandā appropria tionē accipit̉ ꝓ perſona patris ſicut Ioh. 20. Aſcēdo ad patrē meū deū meū ⁊ deū veſtrū. In hoc auteꝫ ꝙ ſubdit. Et dn̄o ieſu xp̄o. manifeſtat̉ ꝑſona filij. tacet autē de ſpi rituſancto. quia eſt nexus patris ⁊ filij ⁊ intellectꝰ ex am bobus. vl̓ quia eſt donū vtriuſqꝫ intelligit̉ in donis de qͥ bus dicit Gratia ⁊ pax q̄ per ſpiritūſanctum dant̉ īfra. 12. Hec omnia operat̉ vnus atqꝫ idē ſpiritus. ¶ Deinde cuꝫ dicit Gratias ago deo meo. Incipit epiſtolarē tractatum ⁊ primo gratias agit de bonis eoꝝ: vt correctionē ſuoruꝫ defectuū tolerabilius ferāt. Secūdo ponit eoꝝ inſtructio nem ibi. Obſecro aūt vos fratres. Circa primū duo facit Primo gratias agit de bonis que iam acceꝑant. Secū do de bonis que infutuꝝ expectabant ibi. Expectātibus reuelationē. Circa primū duo facit. Primo ponit gratia rum actionē cū dicit: Gratias ago deo meo qui ſcilicet et ſi ſit deus omnium ꝑ creationē ⁊ gubernationē tamen eſt eius ⁊ cniuſlibet iuſti ꝑ fidē ⁊ deuotionē. psͣ. Deus me es tu ⁊ confitebor tibi. Oſtendit etiā quādo gratias agit cum. dicit. Semper quia hec gratiaꝝ actio ex charitatꝭ af fectu ꝓcedit qͥ in eius corde aſſiduus erat ꝓuer. 17. Om ni tempore diligit qui amicus eſt. ⁊ ꝙͣuis omni tempore eos diligeret ⁊ pro eoꝝ bonis gratias ageret actualit̓ ta men etiā pro eis gratias agebat omnibus horis quas ha bebat orationi deputatas. Oſtendit etiā ꝓ quibus grati as agit cū dicit. Pro vobis de quoꝝ ſcilicet bonis ꝓpter caritatis vnionē gaudebat. ſicut de ſuis. 3. Io. 1. Maiorē hoꝝ non habeo gratiā ꝙͣ vt audiam filios meos in verita te ambulare. Secundo oſtēdit materiā gratiaꝝ actionis ⁊ primo in generali cum dicit. In gratia dei id eſt ꝓ gra tia dei que data eſt vobis in chriſto ieſu id eſt ꝑ xp̄m ieſū Ioh̓..1. De plenitudine eius omnes nos accepimꝰ grati am ꝓ gratia. Secundo in ſpeciali vbi primo oſtendit gra tie abundantiā cū dicit. Quia in omnibus ſcꝫ que ꝑtinēt ad ſalutē. Diuites id eſt habundātes facti eſtis in illo id eſt ꝑ xp̄m ẜm illud 1. coꝝ. 8. Propter vos egenus faci eſt vt illius inopia diuites eſſetis. Et expōit in quibꝰ ſint diuites facti cū dicit. In omni verbo. vel quia omnibꝰ ge neribus linguaꝝ loquebant̉. Ul̓ qꝛ in verbo doctrine ha bundabant verbū antē nō ꝓferret̉ ordinate niſi ex ſciētia ꝓcederet. et ideo ſubdit In omni ſcientia id eſt intelligē tia omniū ſcripturaꝝ ⁊ vniuerſalit̓ omniū q̄ ꝑtinent ad ſa lutē. Sap̄. 10. Dedit illi ſcientiā ſanctoꝝ hoc autē qd̓ di cit apoſtolus referendū eſt ad eos qui erāt in eccleſia ꝑfe ctōres in quibus etiam alij minores has diuitias poſſide bāt ſicut aug. dicit ſuꝑ Ioh̓. Si amas vnitatē habes qͥſ quis in illa alter habet. tolle inuidiā ⁊ tuum eſt qd̓ alius habet quos cupiditas ⁊ inuidia nō ſeꝑat charitas iūgit. Scd̓o oſtendit rectitudinē dicēs: Sic̄ teſtimoniū xp̄i con firmatū eſt in vobis nō eſſet tectū ꝟbū doctrīe: neqꝫ recta ſciētia ſi a teſtimōio xp̄i diſcordaret. vl̓ ſi etiā xp̄i teſtimo niū nō firmit̓ ꝑ fidē cordibus īhereret: qꝛ vt dicit̉ Iac. 1.
Quilheſitat ſil̓is eſt fluctui maris qͦ a vēto mouet̉ ⁊ circū fert̉. Teſtimōiū aūt xp̄i dicit vl̓ qꝛ de ipſo ꝓphete p̄nūcia uerunt ẜm illd̓ act̓. 10. Huic oēs ꝓphete teſtimōiū ꝑhi bent. vl̓ qꝛ ip̄e xp̄s teſtimoniū ꝑhibuit ẜꝫ illd̓ Ioh̓. 8. Si 2 ego teſtimoniū ꝑhibeo de meip̄o veꝝ eſt teſtimoniū meū. Ael etiā qꝛ apl̓us in ſua p̄dicatiōe xp̄o teſtimoniuꝫ dedit. t act̉. 22. Nō recipiēt teſtimoniū tuū de me. Tertio tāgit gratie ꝑfectioneꝫ cū dicit. Ita vt nihil vobis deſit in vlla gratia. qꝛ ſcꝫ in diuerſis ꝑſonis oēs gratias gratis datas habebāt. Ad diuinā em̄ ꝓuidētiā ꝑtinet vt abſqꝫ defectu neceſſaria largiat̉. psͣ. Nihil deeſt timentibꝰ eū. Et iteꝝ Inqͥrētes āt dn̄m nō minuēt̉ om̄i bono. ¶ Deinde ponit infutuꝝ expectāda. Et circa hoc tria facit. Prīo pōit fu turi boni expectationē dicēs: Vobis inꝙͣ nō ſolū habēti bus gratiā in pn̄ti ſꝫ etiā expectātibꝰ infutuꝝ reuelatiōeꝫ dūi nr̄i ieſu xp̄i qua ſcꝫ ſctīs ſuis reuelabit̉ nō ſolū ꝑ glori am hūanitatis ẜm illd̓ Eſa. 33. Regē in decore ſuo vide būt. ſed etiā ꝑ gl̓iaꝫ diuinitatꝭ ẜm illd̓ Eſa. 4. Reuelabi tur gl̓ia dn̄i. q quidē reuelatio hoīes beatos facit. 1. Io. 3. Cū autē apparuerit ſimiles ei erimꝰ: ⁊ videbimꝰ eū ſi cuti eſt. Et in hoc vita et̓na ꝯſiſtit ẜm illd̓ Ioh̓i. 7. Hec ē vita eterna vt cognoſcāt te ſolū veꝝ deū ⁊ quē miſiſti ih̓m xp̄m. Sicut aūt illi qͥbus xp̄s reuelat̉ ſūt beati in re: ita il li qͥ hoc expectāt ſunt beati in ſpe Eſa. 3. Beati oēs qͥ ex pectant eū. Et ideo de ip̄a expectatiōe gr̄as agit. ¶ Se cundo on̄dit ꝙ hec expectatio nō eſt vana ex auxillo diui ne gr̄e. Vnde ſubdit Qui ſcꝫ xp̄s qͥ ſpē dedit vobis huiꝰ reuelationis etiā ꝯfirmabit vos in gr̄a accepta. 1. Pe. vl̓ timo. Modicū paſſos ip̄e ꝑficiet ꝯfirmabit ſolidabitqꝫ. et hoc vſqꝫ in finē ſcꝫ vite vr̄e. Mat. 10. Qui ꝑſeuerauerit vſqꝫ in finē hic ſaluus erit Nō aūt vt ſitis ſine peccato. qꝛ ſi dixerimꝰ qm̄ pctm̄ nō habemꝰ ip̄i noſmetip̄os ſeducimꝰ ⁊ veritas in nobis nō eſt. vt d̓r Ioh̓..1. ſed vt ſitis ſine cri mine id eſt ſine pctō mortali i. thimo. 3. Miniſtrēt nullū crimē habētes. ⁊ hoc inꝙͣ erit in die aduētus dn̄i nr̄i ih̓u xp̄i. qꝛ ſcꝫ qͥ ſine crimine inuenit̉ in die mortis: ſine crimīe ꝑueniet ad diē iudicij ẜm illd̓ Ecc. 11. Si ceciderit lignū ad auſtꝝ ſiue ad aqͥlonē in quocūqꝫ loco ceciderit ibi erit. Niſi aūt ſine crimīe nūc inueniat̉: fruſtra illā reuelationē expectaret. ¶ Tertio ratōeꝫ ſue ꝓmiſſiōis aſſignat dicēs. ꝙ deꝰ vos ꝯfirmabit qd̓ debetis ſperare: qꝛ deꝰ eſt fidel̓. Deutro. 32. Deus fidelis ⁊ abſqꝫ vlla iniqͥtate. Per quē vocati eſtis in ſocietatē filij eius ieſu xp̄i dn̄i nr̄i. vt ſcꝫ ha beatis ſocietatē ad xp̄m. ⁊ in pn̄ti ꝑ ſimilitudineꝫ gr̄e ẜm illud. 1. Ioh̓. 1. Si in luce ambulemꝰ ſicut ⁊ ip̄e in luce ē ſocietatē habemꝰ cū eo ad inuicē. Et in futuro ꝑ ꝑticipa tionē gl̓ie. Ro. 8. Si cōpatimur vt ⁊ ſimul glorificemur. Nō aūt videret̉ eſſe fidelis deus ſi nos vocaret ad ſocieta tē filij ⁊ nobis denegaret ꝙͣtū in ip̄o eſt ea ꝑ q̄ ꝑuenire ad eū poſſemus. Un̄ Ioſue. I. dicit. Nō te deſera neqꝫ dere linquam. Lectio ſecunda. Bſecro aūt vos fratres ꝑ nomē dn̄i nr̄i ih̓u xp̄i. vt idip̄m dicatꝭ oēs. ⁊ nō C ſint in vob̓ ſciſmata. Sitis aūt ꝑfecti in eodē ſenſu ⁊ in eadē ſciētia. Significatum eſt em̄ mihi de vobis fr̄es mei ab his qͥ ſunt cloes: qꝛ cōtētiōes ſunt int̓ vos. hoc aūt di co qd̓ vnuſqͥſqꝫ vr̄m dicit. Ego qͥdē ſuꝫ pau li. ego āt appollo. ego ꝟo cephe. ego aūt xp̄i Diuiſus eſt xp̄s. Nunqͥd paulꝰ crucifixꝰ eſt ꝓ vob̓. aut in nomine pauli baptizati eſtis. k iij
k iij

Explanatio ſancti Thome
Gr̄as ago d̓o meo ꝙ neminē vr̄m baptizaui niſi criſpū ⁊ caiū: ne qͥs dicat ꝙ ī noīe meo ba ptizati eſtꝭ. Baptizaui aūt ⁊ ſtephāe domū: ceteꝝ neſcio ſi quē aliū vr̄m baptizauerim. Nō em̄ miſit me xp̄s baptizare ſꝫ euāgelizar̄ remiſſa ſalutatiōe ⁊ gratiaꝝ actiōe: hic incipit eos in ſtruere. Et prīo ponit̉ inſtructio de his q̄ ad omnes com muniter pertinent ſcilicet de his que pertinent ad eccle ſiaſtica ſacramēta. Secūdo inſtruit eos de his q̄ ad quoſ dam ꝑtinebāt. 16. cap. De collectis āt q̄ fiūt in ſctōs. ⁊cͣ. In ſacramētis aūt tria ſunt ꝯſiderāda. Primo qͥdē ipſuꝫ ſacramentū ſicut baptiſmus. ſecūdo id qd̓ eſt res ſignifica ta ⁊ cōtēta ſcꝫ gratia. ¶ Tertio id qd̓ eſt res ſignificata ⁊ nō cōtēta ſcꝫ gl̓ia reſurrectiōis. Primo ergo agit de ip̄is ſacramentis. Secūdo de ip̄is gratijs 12. cap. De ſpūali bus aūt nolo vos ⁊cͣ. Tertio de gl̓ia reſurrectionis infra 15. cap. ibi. Notū aūt vobis facio. Circa primū tria facit. Primo determinat ea q̄ ꝑtinent ad ſacramentū baptiſmi Scd̓o ea q̄ ꝑtinent ad ſacramentū matrimonij. 5. ca. ibi. Oīo audit̉ int̓ vos ⁊cͣ. Tertio ea q̄ ꝑtinēt ad ſacramentū euchariſtie. 8. cap. ibi. De his autē q̄ ydolis ſacrificant̉. Dn̄s aūt Mat. vl. diſcipul̓ ſuis p̄ceptū dedit de doctrīa ſimul ⁊ baptiſmo dicēs. Euntes docete oēs gētes bapti zantes ⁊cͣ. Et ideo apl̓us in prima ꝑte ſimul cū baptiſmo agit de doctrina Eſt aūt ſciendū ꝙ int̓ corinthios fideles erat q̄daꝫ diſſenſio ꝓpter baptiſtas ⁊ doctores. Illi em̄ qͥ erant inſtructi cōtēnebāt alios. quaſi qͥ meliorē doctrinā acceꝑint ⁊ meliorē baptiſmū. Unde circa primū duo facit Primo remouet cōtentionē. Secūdo cōtentiōis cauſam q̄ erat in hoc ꝙ gl̓iabant̉ de qͥbuſdā ⁊ alios xp̄i miniſtros ꝯtēnebāt. infra. 3. cap. Et ego fratres nō potui vobis loq̄ Circa primū tria facit. Prīo ꝓponit admonitionē. Se cūdo admonitiōis neceſſitatē on̄dit ibi Significatū ē em̄ mihi ⁊cͣ. Tertio rōem āmonitiōis aſſignat ibi. Diuiſus ē xp̄s. Circa primū duo ꝯſiderāda ſunt. Primū qͥdē ꝙ eos inducit ad āmonitionē ẜuandā. Uno modo ꝑ ꝓpriā hu militatē cū dicit. Obſecro aūt vos ⁊cͣ. ꝓuer. 18. Cū obſe cratiōibꝰ loqͥtur pauꝑ. Alio modo ꝑ fraternā charitatem cū dicit Fratres. qꝛ ſcꝫ ex affectu frat̓ne charitatis hoc di cebat. Ecc. 12. Frater qͥ iuuat̉ a fratre quaſi ciuitas firma Tertio ꝑ reuerentiā xp̄i cū dicit. Per nomē dn̄i nr̄i ieſu xp̄i: qd̓ eſt ab omnibꝰ honorandū ⁊ cui oportet om̄es eſſe ſubiectos. phil̓. 2. In nomine ieſu om̄e genu flectat̉. Se cūdo cōſiderādū eſt ꝙ inducit eos ad tria. ¶ Primo qͥdē ad ꝯcordiā cū dicit. Vt idip̄m dicatis om̄es id eſt oēs eā dem fidē cōfiteamini ⁊ eandē ſententiā ꝓferatis de his q̄ ſunt cōiter agenda. Ro. 15. Ut vnanimes vno ore hono rificetis deū. ¶ Secūdo ꝓhibet vitiū ꝯtrariū virtuti cum dicit. Et nō ſint in vobis ſciſmata. qꝛ vnitas eccleſiaſtica diuidi nō debet. in cuiꝰ ſignū milites de tunica incōſutili Ioh̓. 19. dixerūt Nō ſcindamꝰ eā ſed ſortiamur de ea cuiꝰ ſit. Sunt aūt ꝓprie ſciſmata qn̄ vl̓ ꝓpter diuerſā fidei cō feſſionē. vl̓ ꝓpter diuerſas ſentētias de agendis homīes vnius collegij in diuerſas ſeparāt̉ ꝑtes Eſa. 22. Sciſſu ras ciuitatis dauid videbitis: qꝛ ml̓tiplicate ſunt. ¶ Ter tio inducit eos ad id ꝑ qd̓ pn̄t ſciſmata vitare ſcꝫ ad ꝑfe ctionē. Eſt em̄ diuiſionis cauſa dū vnuſqͥſqꝫ ꝑtiale bonuꝫ q̄rit p̄termiſſo ꝑfecto bono qd̓ eſt bonū totius. Et ideo di cit. Sitis aūt ꝑfecti in eodē ſenſu ſcꝫ quo iudicat̉ de agē dis. ⁊ in eadē ſcientia qua iudicat̉ de cognoſcendis qua ſi dicat ꝑ hec ꝑfecti eſſe poteritis ſi in vnitate perſiſtatis. Coll̓. 3. Suꝑ omnia charitatem habete qd̓ eſt vinculum ꝑfectionis Mat. 5. Eſtote perfecti ſicut pater veſter celeſtis ꝑfectus eſt. ¶ Deinde cū dicit. Significatū eſt mihi. oſtendit neceſſitatem p̄dicte āmonitionis. qꝛ ſcꝫ ꝯtentio nis vitio laborāt. quaſi dicat ideo neceſſe eſt vos ad hoc inducere. qꝛ ſignificatū eſt mihi fratres mei ab his qͥ ſunt cloes id eſt quadā villa corinthioꝝ iuriſditioni ſubiecta. vel cloes pōt eſſe nomen matrone in cuiꝰ domo erāt mul ti fideles congregati: qꝛ cōtentiones ſunt inter vos. con tra id quod dicit̉ ꝓuer. 20. Honor eſt homini qui ſeparat ſe a contentionibus. Et modum contentionis expōit ſub dens. Hoc autē dico id eſt contentionē nomino ꝙ vnuſ quiſqꝫ veſtrū nominat ſe ab eo a quo eſt baptizatus et in ſtructus ⁊ dicit. Ego quidem ſum pauli. quia erat a pau lo baptizatus et inſtructus. Alius ego autem appollo qͥ ſcilicet corinthijs predicauerat. vt habetur act. 19. Aliꝰ ego vero cephe id eſt petri cui dictū eſt Iohan. 1. Tu vo caberis cephas quod interpretatur petrus. Quod qui dem ideo dicebant ꝙ putabant a meliori baptiſta melio rem paptiſmū dari. quaſi virtus baptiſte in baptizatꝭ ope raret̉. Et hoc de pſeudo apoſtoli gloriabātur ẜꝫ illud psͣ. Uocauerunt nomina ſua in terris ſuis. Alius auteꝫ dicit Ego autē ſum chriſti qui ſolus bene dicit. quia ſolius xp̄i virtus operatur in baptiſmo chriſti Iohā. 1. Super quē videris ſpiritum deſcendere ⁊ manere ipſe eſt qui bapti zat. Et ideo baptizati a ſolo chriſto denominātur chriſtia ni non autem a paulo paulini Eſa. 4. Tantūmodo inuo cetur nomen tuum ſuper nos. Ad huius autē erroris vi tationem dicuntur greci hac forma in baptizando. vti ba ptizetur ſeruus chriſti Nicolaus in nomine patris et filij ⁊ ſpirituſſancti. vt detur intelligi ꝙ homo nō baptizat ī teriꝰ. ſꝫ baptizat̉ a xp̄o. Quia tamen etiā homo baptizat miniſterio vt membrū ⁊ miniſter chriſti. ideo eccleſia vti tur hac forma in baptizādo. Ego te baptizo in nomīe pa tris ⁊ filij ⁊ ſpirituſſancti. quod quidem eſt expreſſius ẜm formam a chriſto traditā. qui dixit diſcipulis Docete om nes gentes baptizantes eos in nomine patris ⁊ filij ⁊ ſpi rituſſancti ⁊cͣ. Ubi ipſos apoſtolos dicit baptizantes ẜm quē modū ſacramēti miniſter dicit ego te baptizo. ¶ De inde cū dicit Diuiſus eſt chriſtus ⁊cͣ. Ponit rationem p̄ dicte ammonitionis quare inter eos ſciſſure ⁊ contentio nes eſſe non debebant. ⁊ primo ex parte baptiſmi. Secū do ex parte doctrine ibi. Non in ſapientia verbi. ¶ Circa primum tria facit Primo ponit inconueniēs quod ex p̄ dicta contentione ſequitur. Secundo manifeſtat quare il lud inconueniens ſequatur ibi. Nunquid paulus crucifi xus eſt ⁊cͣ. Tertio excludit quandā falſam ſuſpitionē ibi. Gratias ago deo meo ⁊cͣ. ¶ Dicit ergo prīo dixi qd̓ vnꝰ quiſqꝫ veſtꝝ dicit. ego ſum pauli. ego appollo. Et ex hoc ſequitur ꝙ chriſtus eſt diuiſus. Nec refert vtrū īterroga tiue vel remiſſiue legatur. Hoc auteꝫ poteſt intelligi vno) modo quaſi diceret per hoc ꝙ inter vos contenditur chri ſtus eſt diuiſus a vobis: qui nō niſi in pace habitat ẜm il lud pſal. In pace factus eſt locus eius Eſa. 59. Iniquita tes veſtre diuiſerunt inter vos ⁊ deum veſtrum Sed me 2 lius aliter hoc poteſt intelligi vt ſit ſenſus per hoc ꝙ cre ditis baptiſmum eſſe meliorem qui a meliori baptiſta da tur. ſequitur ꝙ chriſtus qui principaliter ⁊ interius bapti zat ſit diuiſus id eſt differēs in ſua virtute ⁊ effectu ẜꝫ dif ferentiam miniſtrorum: quod patet eſſe falſū per id quod dicitur ephe. 4. Unus dominꝰ. vna fides. vnum baptiſ ma. Sed adhuc melius hoc intelligitur ꝙ apoſtolus di cit ex hoc ꝙ ea que ſunt propria chriſti et alijs attributis quodammodo chriſtum diuiditis plures chriſtos facien tes cōtra id quod dicitur Mat. 23. Magiſter veſter vnꝰ eſt xp̄s. Eſa. 45. Conuertimini ad me ⁊ ſalui eritis om nes fines terre quia ego dominus et nō eſt alius. ¶ Eſt

epiſtolā Iad Corinthios I
autem ſciendum ꝙ chriſtus in ſacramento baptiſmi du plicem habet virtutē ſibi ꝓpriā. Unā quidem diuinam qua ſimul cū patre ⁊ ſpiritu ſancto interius mundat a peccato. ⁊ hoc nulli creature potuit communicari. Alia aūt ē ꝓpria virtus ẜm humanā naturā: que eſt ptās ex cellentie in ſacramentis ⁊ cōſiſtit in quattuor. Quoruꝫ vnū eſt ꝙ ipſe ſacramenta inſtituit. Secūdū eſt ꝙ potu it effectū ſacramentoꝝ ſine ſacramento cōferre. Tertium ē ꝙ meritū paſſionis eius operat̉ in baptiſmo ⁊ alijs ſa cramentis. Quartū eſt ꝙ ad inuocationē nominis eius ſacramenta cōferunt̉. Hanc aūt ptātem excellentie ⁊ ma xime ꝙͣtum ad hoc vltimū conferre potuit miniſtris ba ptiſmi: vt ſcꝫ eoꝝ nominibus cōſecraret̉ baptiſmꝰ: ſꝫ no luit ne ſciſma ex hoc in eccleſia fieret dum tot reputaren tur baptiſmi quot eēt baptiſte. Et hoc ē ꝙ ẜm expoſi tionē aug. Io. bap. de xp̄o neſciſſe fatet̉. Io. 3. Utruꝫ.ſ. hanc prātem ſibi retineret. ¶ Deinde cū dicit. Nunqͥd paulus. ⁊cͣ. oſtendit predictu incōueniens ſequi ex eoꝝ errore ꝙ diuerſum baptiſma eſſe eſtimabant ẜm dr̄iam baptiſtaꝝ: hoc em̄ eēt ſi a baptiſtis baptiſmus efficaciaꝫ hr̄et qd̓ quidē ſolius ē chriſti. Hoc aūt on̄dit dupliciter Primo quidem ex parte paſſionis chriſti in cuius virtu te baptiſmus operat̉. ẜm illud Ro. 6. Quicunqꝫ bapti zati ſumus in xp̄o ieſu in morte ip̄ius baptizati ſumus. Et ideo dicit. Nunquid paulus crucifixus ē ꝓ vobis: qͣ ſi dicat: Nūquid paſſio pauli cauſa ē noſtre ſalutis: vt ẜꝫ ip̄m baptiſmus habeat virtutē ſaluandi quaſi dicat nō. Hoc em̄ ꝓpriū ē chriſto vt ſua paſſione ⁊ morte noſtraꝫ ſalutem oꝑatus fuerit. Io. xi. Expedit vt vnus hō mori atur ꝓ populo ⁊ nō tota gens pereat. 2. Coꝝ. 5. Unus ꝓ omnibus mortuus eſt. Sed contra videt̉ eē qd̓ apl̓us dicit Col̓. i. Gaudeo in paſſionibus meis ꝓ vobis ⁊ ad impleo ea que deſunt paſſionū chriſti in carne mea pro corpore eius qd̓ eſt eccleſia. Sed dicenduꝫ ꝙ paſſio xp̄i fuit nobis ſalutifera nō ſolū per modū exempli. ẜm illud prīe Pet̓. 2. Chriſtus paſſus ē ꝓ nobis: vobis relinq̄nſ exēplū vt ſeqͣmini veſtigia eiꝰ: ſꝫ etiā ꝑ modū meriti ⁊ ꝑ moduꝫ efficacie inqͣtū eius ſanguine redempti ⁊ iuſtifi cati ſumus. ẜm illud Heb. vlt. Vt ſanctificaret per ſuuꝫ ſanguinē populū: extra portā paſſus ē: ſed paſſio alioruꝫ nobis eſt ſalutifera ſolū per modū exempli. ẜm illud. 2. Coꝝ. 1. Siue tribulamur ꝓ veſtra exhortatione ⁊ ſalu te. Secūdo oſtendit idē ex virtute noīs xp̄i qui in bap tiſmo inuocat̉. Vnde ſubdit. Aut in nomine pauli bapti zati eſtis: quaſi dicat nō. Vt em̄ dicit̉ Act̉. 4. Nō ē alid̓ nomē datum hominibꝰ per qd̓ oporteat nos ſaluos fieri Unde ⁊ Eſa. 26. dicit̉. Nomē tuū ⁊ memoriale tuū ī de ſiderio anime. Sed videtur ꝙ in noīe xp̄i homines non baptizent̉. Dicit em̄ Mat. vlt̓. Docete oēs gentes: ba ptizantes eos ī noīe patris ⁊ filij ⁊ ſpūſſancti. Dicēdū ē āt ꝙ in primitiua eccleſia: qꝛ nomē xp̄i multū erat odio ſum vt venerabile redderet̉. apl̓i noīne xp̄i baptizabant ex ſpeciali ordinatione ſpūs ſancti. Vnde dicit̉ Act̓. 8. ꝙ in noīe xp̄i baptizati ſunt viri ⁊ mulieres. Et tamē vt ambroſius dicit. In nomine xp̄i tota trinitas intelligit̉. Xp̄s em̄ interpretat̉ vnctus: in quo intelligit̉ nō ſolum ille qui vngitur qui ē filius dei: ſed etiā ipſa vnctio que ē ſpiritus ſanctus: ⁊ ip̄e vngens qui ē pater. ẜm illd̓ p̄s Unxit te deꝰ: deus tuus oleo leticie pre cōſortibꝰ tuis. Nunc aūt quia nomē xp̄i iā ē magnū in gentibus ab or tu ſolis vſqꝫ ad occaſum. vt d̓r Mal̓. 1. eccleſia vtit̉ for ma prius inſtituta a xp̄o. baptizans in noīe patris ⁊ filij ⁊ ſpiritus ſancti. Et tamen quicunqꝫ in hac forma bapti zant̉: baptizant̉ in nomine eius qui eſt vere filius dei. ẜꝫ illud. 1. Io. vlt. Vt ſimus in vero filio eius ieſu chriſto.
Baptizant̉ etiam oēs fideles in nomine chriſti.i. fide et confeſſione nominis xp̄i. ẜm illud Ioel̓. 20. Oīs qͥcūqꝫ inuocauerit nomē domini ſaluus erit. Vnde baptizati a xp̄o xp̄iani noīant̉: qꝛ vt dicitur Gal̓. 1. Quotquot ī xp̄o baptizati eſtis xp̄m induiſtis. Sic ergo ſi ſolius chriſti paſſio ſi ſolius xp̄i nomen virtutem confert baptiſmo ad ſaluandū verū eſt propriū eſſe xp̄o vt ex eo baptiſmus ha beat ſanctificandi virtutē. Vnde qui hoc alijs attribuit diuidit xp̄m in pl̓es. ¶ Deinde cū dicit. Gr̄as ago deo meo. Excludit quādam ſuſpicionē. qꝛ ibi dixerat nunqͥd enim dixerat paulꝰ crucifixus eſt ꝓ vobis? poſſet aliqͥs credere ꝙ ⁊ ſi nō auctoritate: miniſterio tamē plures ba ptizauerit. Et circa hoc tria facit. Prīo gr̄as agit d̓ hoc ꝙ paucos baptizauit. Secūdo quibuſdam paucis noīa tis quoſdam alios addit. ibi. Baptizaui autem. Tertio aſſignat rōnem quare nō multos baptizauerit ibi. Non enim miſit me deus. Dicit ergo primo. Gr̄as ago deo meo ꝙ neminē veſtrū baptizaui niſi criſpū. de quo Act̓. 18. Criſpus archiſinagogus credidit dn̄o: cum om̄i do mo ſua ⁊ Gaiuꝫ ad quem ſcribitur. 3. Can̄. Iohannis. Et quia gr̄arumactio locum nō habet niſi in beneficijs ꝑceptis: conſequēter apl̓s oſtendit qualiter de hoc gra tias agat cū ſubdit. Ne quis dicat ꝙ in nomine meo ba ptizati eſtis. Eſt enim optabile ſanctis viris ne ex hoīs que ibi faciunt alij ſumant occaſionē erroris ſui ſiue pec cati. Et qꝛ corinthij in eū errorē deuenerant vt ſe a ſuis baptiſtis noīarent dicentes. Ego ſum pauli ⁊ apollo ac ſi in eoꝝ noībus eſſēt baptizati: ideo gratias agit de hoc ꝙ de ſuo miniſterio talis error cōſecutus nō fuerit. Et ideo ſignanter dicit ſe baptizaſſe illos qui ab hoc errore īmunes erant. ¶ Deinde cū dicit. Baptizaui autem. ⁊cͣ Ponit quoſdā alios a ſe baptizatos: ne in eius verbis aliqͥd veritatis minꝰ apꝑeret. Un̄ dicit. baptizaui ⁊ do mū.i. familiā Stephane.ſ. cuiuſdā mr̄one. Et qꝛ circa ꝑticularia fcā mēoria hoīm labilis ē: ſubdit. Ceteꝝ ne ſcio.i. ī mēoria nō hēo. Si quē aliū baptizauerī ī ꝓpria ꝑſona. ¶ Deinde cū dic̄. Nō eī miſit. ⁊cͣ. aſſignat rōnē ī re paucos baptizauerit dicēs. Nō eī miſit me deꝰ bapti zare ſꝫ euāgelizare. Cōtra qd̓ videt̉ eē qd̓ d̓r Mat. vlti. Eūtes docete oēs gētes baptizātes eoſ ī noīe pr̄is ⁊ filij ⁊ ſpūſſācti. Sꝫ dicēdū ē ꝙ xp̄s apl̓os miſit ad vtrūqꝫ: ita tn̄ ꝙ ip̄i ꝑ ſeip̄os p̄dicarēt. ẜꝫ ꝙ ip̄i dicūt. Act̉. 6. Nō ē equū relinq̄re nos verbū dei ⁊ mīſtrare mēſis baptizarēt āt ꝑ īferiores mīſtros. ⁊ hoc iō: qꝛ ī baptiſmo nihil oꝑat̉ induſtria vl̓ ꝟtꝰ baptizātꝭ. vn̄ īdifferēs ē vtrū ꝑ maiorē vl̓ mīorē mīſtrū det̉ baptiſmꝰ: ſꝫ ī p̄dicatiōe euāgelij ml̓ tū oꝑat̉ ſapīa ⁊ virtꝰ p̄dicātꝭ: ⁊ iō p̄dicatiōis officiū ꝑ ſe ip̄os apl̓i tāꝙͣ maiores mīſtri exercebāt: ſic̄ ⁊ de ip̄o xp̄o d̓r Io. 4. ꝙ ip̄e nō baptizabat ſed diſcipuli eiꝰ qͥ tn̄ de ſe ip̄o dicit Lu. 4. Quia ⁊ alijs ciuitatibꝰ oꝫ me euāgeli zare regnū dei. qꝛ iō miſſus ſū. Eſa. 61. Ad annūciaduꝫ manſuetis miſit me. Lectio tertia. nOn ī ſapīa ꝟbi: vt nō euacuet̉ crux xp̄i. Uerbū enī crucis ꝑeuntibꝰ qͥ dē ſtultitia ē: his āt qͥ ſalui fiūt.i. nobis dei virtꝰ ē. Scriptū ē enī. Perdā ſapīaꝫ ſapien tiū ⁊ prudētiā prudētiū reprobabo. vbi ſa piēs vbi ſcriba: vbi inqͥſitor huiꝰ ſeculi Nō ne ſtultā fecit deus ſapientiā huius mūdi. Nā quia in dei ſapientia nō cognouit mun

Explanatio ſancti Thome
dus ꝑ ſapientiā deū placuit deo ꝑ ſtultitiā p̄dicatiōis ſaluos facere credentes. Qm̄ et iudei ſigna petūt ⁊ greci ſapientiā querunt Nos p̄dicamus xp̄m crucifixū: iudeis qͥdeꝫ ſcandalū: gentibꝰ autē ſtultitiā: ip̄is autem vocatis iudeis atqꝫ grecis xp̄m dei virtutē ⁊ dei ſapīam. qꝛ qd̓ ſtultū eſt dei ſapientiuſ eſt hominibus: ⁊ qd̓ infirmū eſt dei fortius ē hominibꝰ. Poſtꝙͣ apoſtolus improbauit corinthioꝝ cōtētionem: rōne ſumpta ex parte baptiſmi: hic excludit eorū cōten tionem rōne ſumpta ex ꝑte doctrine. Quidā em̄ eorum gloriabant de doctrina pſeudo apoſtoloruꝫ qui ornatis verbis ⁊ humane ſapientie rōnibus veritatem fidei cor rumpebant. Et ideo apoſtolus prīo oſtendit hunc mo dum cōuenientē nō eſſe doctrine fidei. Secūdo oſtendit hoc modo docendi ſe vſum apud eos nō fuiſſe. 2. ca. ibi. Et ego cū veniſſem ad ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo ꝓponit qd̓ intendit. ſcd̓o manifeſtat propoſitum ibi. Ut nō euacuet̉. Dicit ergo primo dixi ꝙ miſit me xp̄s euan gelizare: non tamen ita ꝙ ego in ſapientia verbi euan gelizem.i. in ſapientia mūdana q̄ verboſos facit inꝙͣtuꝫ per eam multis vanis rōnibus homines vtunt̉. Ecc. 6. Uerba ſunt plurima multū in diſputando: habentia va nitatē. Prouer. 14. Ubi verba ſunt plurima: ibi frequē ter egeſtas Vel ſapientiā verbi nominat rethoricā q̄ do cet ornate loqui ex quo alliciunt̉ interdū homines ad aſ ſentiendū erroribus ⁊ falſitatibus. Unde Ro. 16. Per dulces ſermones ſeducūt corda innocentiū. Et de mere trice dicit̉ Prouer.2. ī figura heretice doctrine Vt eru aris a muliere aliena ⁊ extranea que mollit ſermones ſu os. Sed econtra dicit̉ Eſa. 33. Populū imprudentē nō videbis ſcꝫ in catholica eccleſia: ⁊ populū alti ſermonis ita vt nō poſſis intelligere diſſertitudinē lingue eiꝰ in quo nulla ē ſapientia: ied quia in greco ponit̉ logos: qd̓ rōnem ⁊ ſermonē ſignificat poſſet cōuenientius intelli gi ſapientia verbi.i. humane rōnis qꝛ illa que ſūt fidei humanā rōnem excedunt. ẜm illud Eccl̓. 3. Plurima ſu pra ſenſum hominis oſtenſa ſunt tibi. Sed cōtra hoc vi detur eſſe ꝙ multi doctores eccleſie in doctrina fidei ſa pientia ⁊ rōibus humanis ⁊ ornatu verborum ſunt vſi. Dicit em̄ Ieron. in epl̓a ad magnū oratoreꝫ vrbis rome ꝙ oēs doctores fidei dei ī ornatu ph̓ie doctrinis atqꝫ ſci entijs ſuos refarſerunt libros vt neſcias quid in illis pri mū adimitari debeas eruditionē ſeculi an ſcīam ſcriptu rarum. Et augꝰ dicit in. 4. de doctrina xp̄iana. Sūt vi ri eccl̓iaſtici qui diuina eloquia non ſolum ſapienter ſed etiā ſuauiter tractauerunt. Dicendū eſt ergo ꝙ aliud eſt docere in ſapientia verbi quocunqꝫ modo intelligatur: ⁊ aliud vti ſapīa verbi in docēdo. Ille in ſapientia verbi docet qui ſapientiā verbi accipit ꝓ principali radice ſue doctrine: ita ſcilicet ꝙ ea ſolum approbet que verbi ſa pientiam continent reprobet autem ea que ſapientiam verbi nō habent. ⁊ hoc fidei ē corruptiuū: vtit̉ autē ſapi entia verbi qui ſuppoſitis vere fidei fundamētis ſi qua vera in doctrinis philoſophoꝝ inueniat in obſequium fi dei aſſumit. Vnde augꝰ dicit in ſcd̓o de doctrina xp̄iana ꝙ ſi qua phī dixerunt fidei noſtre acomoda nō ſolum for midanda nō ſunt ſed ab eis tanꝙͣ ab iniuſtis poſſeſſori bus in vſum noſtrū vendicāda Et ī. 4. de doctrina xp̄ia na dicit. Cū poſita ſit in medio facultas eloquij q̄ ad per ſuadendū ſeu praua ſeu recta valent pluribus: cur nō bo noꝝ ſtudio cōparet̉ vt militet veritati: ſi eā mali in vſuꝫ
iniquitatis ⁊ erroris vſurpāt. ¶ Deinde cū dicit. At nō euacuet̉ crux xp̄i. Probat qd̓ dixerat: ⁊ primo quidem ex parte materie. ſcd̓o ex ꝑte ip̄oꝝ docentiū ibi. Uidete enim vocationē veſtram. ⁊cͣ. Circa primū tria facit quia primo oſtendit modū docendi qui eſt in ſapientia verbi nō eē cōgruum fidei xp̄iane. Scd̓o probat qd̓ ſuppoſue rat. ibi. Uerbum enim crucis. Tertio probationē mani feſtat ibi. Qm̄ iudei ſigna petunt. ¶ Circa primū conſi derandum ē ꝙ etiā in phīcis doctrinis nō eſt idē modꝰ cōueniens cuilibet doctrine. Unde ſermones ẜm mate riam ſunt expetēdi. vt dicit̉ in prīo ethicoꝝ. Tunc aūt maxime modus aliquis pocēdi e materie incōgruus qn̄ per talem modū deſtruit̉ id qd̓ ē prīcipale in materia il la: puta ſi quis in rebus iutellectualibꝰ velit methapho ris demonſtrationibꝰ vti que nō tranſcendūt res imagi natas ad quas nō oportet intelligentē adduci: vt boetiꝰ oſtendit in libro de trinitate. Principale autē ī doctri na fidei xp̄iane ē ſalus per crucem chriſti facta. Unde in ſecūdo dicit. Nō iudicaui me ſcire aliquid inter vos niſi ieſum xp̄m ⁊ hunc crucifixum. Qui autē principaliter ī nitit̉ in docendo ſapientie verbi ꝙͣtū in ſe eſt euacuat cru cem chriſti. Ergo docere in ſapientia verbi nō ē modus conueniens fidei xp̄iane. hoc eſt ergo qd̓ dicit. Vt non euacuet̉ crux xp̄i.i. ne ſi in ſapientia verbi predicare vo luero tollat̉ fides de virtute crucꝭ xp̄i. Gal̓. 5. Ergo eua cuatum ē ſcandalū crucis. p̄s. Qui dicunt exinanite vſ qꝫ ad fundamentū in ea/ ¶ Deinde cū dicit. Verbū cru cis. ⁊cͣ. Probat ꝙ ꝑ doctrinam que ē in ſapientia verbi crux xp̄i euacuet̉. Et circa hoc duo facit. primo inducit ꝓbationē. ſecūdo aſſignat cām dictoꝝ. ibi. Scriptum ē enim. ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Iō dixi ꝙ ſi per ſapientiaꝫ verbi doctrīa fidei ꝓponeret̉ euacuaret̉ crux xp̄i Uerbū eī crucis.i. āuūciatio crucꝭ xp̄i. ſtulticia ē.i. ſtultū aliqͥd videt̉. Pereuntibus quidē.i. infidelibꝰ qui ſe ẜm mun dum exiſtimant ſapientes: eo ꝙ predicatio crucis chriſti aliquid continet qd̓ ẜm humanā ſapientiam impoſſibile videt̉. puta ꝙ deus moriat̉ ꝙ omnipotēs violentorum manibus ſubijciat̉. Cōtinet etiā quedam que peudētie huius mūdi cōtraria vident̉: puta ꝙ aliquis nō refugi at cōfuſiones cū poſſit ⁊ aliqua hmoi. Et ideo paulo hu iuſmodi annuncianti dixit feſtus vt legit̉. Act̉. 26. Inſa nis paule: multe lr̄e ad inſaniā te adducūt. Et ip̄e pau lus dicit infra. 4. Nos ſtulti ꝓpter xp̄m: ⁊ ne credat̉ re vera verbum crucis ſtulticiā cōtinere: ſubdit. His autē qui ſalui fiunt.i. nobis ſcꝫ xp̄i fidelibus qui ab eo ſaluāt̉ ẜm illud Matth. i. Ipſe enim ſaluum faciet populū ſuū a peccatis eorum. Uirtus dei eſt: quia ipſi in cruce chri ſti mortem dei cognoſcunt qua diabolum vicit ⁊ mūdū. Apocal̓. 5. Ecce vicit leo de tribu iuda. Item virtutem quā in ſeipſis experiuntur dum ſimul cum chriſto vitijs ⁊ concupiſcentijs moriunt̉. ẜm illud Gal̓. 5. Qui chri ſti ſunt carnem ſuam crucifixerunt cum vitijs ⁊ concupi ſcentijs. Unde in p̄s. dicitur. Uirgam virtutis tue einit tet dominus ex ſion. Luc. 6. Uirtus de illo exibat ⁊ ſa nabat omnes. ¶ Deinde cum dicit. Scriptum eſt enim oſtendit predictorum cauſam ⁊ ponit primo quare ver bum crucis ſit hominibus ſtulticia. Secūdo oſtendit qͣ re iſta ſtulticia ſit virtus dei his qui ſaluantur. ibi. Naꝫ quia in dei ſapientia. ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Pri mo inducit auctonitatem prenunciantem. qd̓ queritur. Secundo oſtendit hoc eſſe impletum ibi. Ubi ſapiens. Circa primū cōſiderandū ꝙ id qd̓ ē in ſe bonū nō pōt ali cui ſtultū videri niſi ꝓpter defectū ſapientie. Hec eſt er go cauſa quare verbum crucis qd̓ ē ſalutiferum creden tibus: quibuſdam videt̉ ſtulticia qꝛ ſunt ip̄i ſapīa priua ti. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Scriptum eſt enim. Perdam ſapi

nepiſtolā I ad Corinthios
entiam ſapientum ⁊ prudentiam prudentum reproba bo. Poteſt autem hoc ſumi ex duobus locis Nam in abdia dicitur. Perdam ſapientiam de idumea: et pru dentiam de monte eſau. Expreſſius autē habet̉ Eſa. 29 Peribit ſapiētia a ſapientibꝰ ⁊ intellectus prudentium eius abſcondet̉. Differūt autē ſapīa ⁊ prudētia. Nam ſapīa ē cognitio diuinaꝝ rerū. Unde pertinet ad cōtem plationē. Iob. 28. Timor dei ipſa ē ſapīa. Prudentia vero ꝓprie ē cognitio reꝝ humanaꝝ. Unde dicit̉ ꝓuer. 10. Sapientia ē viro prudētia. qꝛ.ſ. ſcīa humanaꝝ reruꝫ dicit̉. Unde ⁊ ph̓s. 6. ethicoꝝ dicit ꝙ prudētia eſt recta rō agibiliū: ⁊ ſic prudentia ad rōnem ꝑtinet. Eſt aūt con ſiderandū ꝙ hoīes quātūcūqꝫ mali non totaliter donis dei priuant̉: nec in eis dona dei reprobant̉: ſed in eis re probat̉ ⁊ perdit̉ qd̓ ex eoꝝ malicia ꝓcedit Et iō nō dicit ſimpliciter perdam ſapīam: qꝛ oīs ſapīa a dn̄o deo ē. vt dicit̉ Eſa. 29. Sꝫ perdā ſapīam ſapientū.i. quā ſapiētes huius mūdi adinuenerūt ſibi cōtra verā ſapientiaꝫ dei: qꝛ vt dicit̉ Iac̄. 3. Nō eſt iſta ſapiētia deſuriū heſcēdens ſed terrena aīalis diabolica. Sil̓r nō dic̄ reprobabo pru dentiā. Nam verā prudentiā ſapīa dei docet. ſed dicit: Prudentiā prudentū.i. quā illi qͥ ſe prudentes eſtimant in rebus mūdanis prudentiā reputāt vt.ſ. bonis huius mūdi inhereant. Vel qꝛ vt dicit̉. Ro. 8. Prudētia car nis mors ē. Et ſic ꝓpter defectū ſapientie reputāt īpoſ ſibile deū hoīem fieri: mortē pati ẜm humanā naturam. ꝓpter defectū autē prudētie reputāt incōueniens fuiſſe ꝙ homo ſuſtineret crucē cōfuſione cōtempta: vt dicitur Heb. 12. ¶ Deinde cū dicit. Ubi ſapiens. ⁊cͣ. oſtendit eē impletū qd̓ de reprobatione humane ſapīe ⁊ prudentie fuerat probatū. Et primo ponit mediū ſub interrogatōe Scd̓o cōcluſionē infert. ibi. Nōne ſtultū. ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Ubi ſapiens. quaſi dicat nō inuenit̉ in cōgrega tione fideliū qui ſaluat̉. per ſapientē intelligit illū qui ſe cretas nature cauſas ſcrutat̉. Eſa. 19. Qūo dicetis pha raoni filius ſapientū ego. Et hoc refert ad gentiles qui huius mūdi ſapientie ſtudebant. Ubi ſcriba.i. peritus ī lege: ⁊ hoc refert̉ ad iudeos: quaſi diceret non eſt in cetu fideliū. Io. 7. Nunquid ex principibꝰ aliqͥs credidit in eum. Ubi coquiſitor huiꝰ ſeculi qui.ſ. ꝑ prudentiā exqͥ rit que ſit cōuenientia vite humane in rebꝰ huiꝰ ſeculi: quaſi dicat: non inuenit̉ inter fideles: ⁊ hoc refertur ad vtroſqꝫ.ſ. iudeos ⁊ gentiles. Baruch. 3. Alij agar qui exquiſierūt prudentiā q̄ de terra ē. Videt̉ autē apl̓s hāc interrogationē ſumere ab eo qd̓ dicit̉ Eſa. 33. Ubi ē lit teratus ꝓ quo ponit ſapientē. Vbi. ē verba legis ponde rans ꝓ quo ponit ſcribā. Ubi eſt doctor ꝑuulorū: ꝓ quo ponit inquiſitorē huiꝰ ſeculi: qꝛ ꝑuuli maxime ſolent in ſtrui de his que pertinent ad diſciplinam moralis vite. ¶ Deinde cū dicit. Nōne ſtultā fecit. ⁊cͣ. Infert conclu ſionē ſub interrogatione quaſi dicat cū illi qui ſapientes mundi reputant̉ a via ſalutis defecerīt. nōne deus ſapi entiā huiꝰ mūdi fecit ſtultā.i. demōſtrauit eē ſtultā duꝫ illi qui in hac ſapientia pollebāt tā ſtulti inuenti ſunt vt viam ſalutis nō acciperent. Iere. 10. ⁊. 51. Stultus fa ctus ē oīs homo a ſcīa ſua. Eſa. 47. Sapīa tua ⁊ ſcien tia tua hec decepit te. Pōt aūt ⁊ aliter ītelligi qd̓ dictū eſt ac ſi diceret. Perdam ſapīam ſapientū ⁊ prudentiaꝫ prudentū reprobabo.i. eligā eā in primis meis predica toribus ẜm illud Prouer. 30. Uiſio quā locutus eſt vir cum quo ē deus. ⁊ infra. Stultiſſimus ſū virorū ⁊ ſapīa hoīm nō ē mecū. Ubi ſapiēs. quaſi dicat inter predicato res fidei nō inuenit̉. Matt. xi. Abſcondiſti hec a ſapien tibus ⁊ prudentibꝰ ⁊ reuelaſti ea ꝑuulis. Nōne deꝰ ſtul tam fecit.i. demonſtrauit. Sapīam huiꝰ mundi: facien do qd̓ ip̄is impoſſibile reputabat.ſ. dictū eſſe hominem
mortuū reſurgere ⁊ alia hmōi. ¶ Deinde cū dicit. Nam quia in dei ſapientia. ⁊cͣ. Aſſignat rōnem quare per pre dicationis ſtulticiam ſaluentur fideles: ⁊ hoc eſt ꝙ dum dictum eſt ꝙ verbum crucis pereuntibus quidē ſtulti cia eſt: virtus vero ſaluationis credentibus. Nam pla cuit deo per ſtulticiam predicationis.i. ꝑ p̄dicationem quā humana ſapientia ſtultam reputat. Saluos facere credentes. ⁊ hoc ideo: quia mundus.i. mūdani non cō gnouerūt deū per ſapīam ex rebus mūdi acceptā: ⁊ hoc in dei ſapientia. Diuina em̄ ſapientia faciens mūdū ſua iudicia in rebus mundi inſtruit. ẜm illud Eccl̓. 1. Effu dit illā ſuper omnia oꝑa ſua: ita ꝙ ip̄e creature ꝑ ſapīaꝫ dei facte ſe habent ad dei ſapientiā cuius indicia gerūt ſicut verba hominis ad ſapientiā eiꝰ quā ſignificant. Et ſicut diſcipulus peruenit ad cognoſcendum magiſtri ſa pientiam per verba que ab ip̄o audit: ita hō poterat ad cognoſcendū dei ſapientiā ꝑ ceraturas ab ipſo factas in ſpiciendo ꝑuenire: ẜm illud. Ro. prio. Inuiſibilia deij ea q̄ facta ſunt intellecta conſpiciunt. Sed hō ꝓpter ſui cordis vanitatē a rectitudine diuine cognitionis deuia auit. Vnde dicitur Io. prīo. In mundo erat ⁊ mundus per ipſū factus ē ⁊ mundus eū nō cognouit. Et ideo deꝰ per quedam alia ad ſui cognitionē ſalutiferā fideles ad duxit q̄ in ip̄is rōnibus creaturaꝝ nō inueniūtur ꝓpter qd̓ a mundanis hominibꝰ qui ſolas humanaꝝ rerū con ſiderant rōnes reputantur ſtulta. Et huiuſmodi ſunt fi dei documenta. Et eſt ſimile ſicut ſi aliquis magiſter cō ſiderans ſenſum ſuū ab auditoribus nō accipi per verba q̄ protulit: ſtudet alijs verbis vti per que poſſit manife ſtare que habet in corde. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Qm̄ ⁊ iu dei. ⁊cͣ. manifeſtat ꝓbationē premiſſorū: ⁊ primo ꝙͣtum ad id qd̓ dixerat verbum crucis ꝑeuntibꝰ ſtulticia ē. Se cundo ꝙͣtū ad id qd̓ dixerat. his qui ſalui fiunt virtꝰ dei eſt. Ip̄is aūt vocatis ⁊cͣ. ¶ Circa primuꝫ duo facit. prīo ponit pereuntiū differens ſtudiū ⁊ intentionē. Secūdo ex hoc rōnem aſſignat eius qd̓ dixerat ibi. Nos autē p̄ dicamus xp̄m. Pereuntiū aūt.i. infideliū quidam erant iudei quidam gentiles. Dicit ergo dictū ē ꝙ verbū cru cis pereuntibus eſt ſtulticia: ⁊ hoc ideo: quoniam iu dei ſigna petunt Erāt enim iudei cōſueti diuinitꝰ inſtrui ẜm illud Deutero. 32. Erudiuit eū ⁊ docuit. Que qui dem doctrina cū eēt a deo per multa mirabilia manife ſta: ẜm illud p̄s. Fecit mirabilia in terra egipti. Et ideo ab aſſerentibus quecunqꝫ doctrina ſigna querebāt. ẜm illud Mat. 12. Magiſter volumꝰ a te ſignū aliqd̓ vide re. Et in pͣs. d̓r. Signa nr̄a nō vidimꝰ. Sed greci ſapiē tiā querūt vtpote in ſtudio ſapientie exercitati. ſapiētiaꝫ dico q̄ per rōnes reꝝ mundanaꝝ accipit̉. de qua d̓r Hie. 9. Nō gloriet̉ ſapiens in ſapientia ſua. Per grecos aūt omnes gentiles dat intelligere qui a grecis mūdanam ſapīam acceperunt. Querebāt igit̉ ſapīaꝫ volentes om ne doctrinā eis ꝓpoſi tam ẜm regulā humane ſapīe iu dicare. ¶ Deinde cōcludit qͣre verbū crucis ſit eis ſtulti cia dicens. Nos autē p̄dicamus xp̄m crucifixum. ẜm il lud infra ca. xj. Mortē domini annūciabitis donec veni at. Iudeis ſcandalū. qꝛ ſcꝫ deſiderabant virtutē miracu la facientē ⁊ videbant infirmitatē crucē patientem. nam vt dicit̉. 2. Coꝝ. vlti. Crucifixus ex infirmitate. Genti bus autem ſtulticiam: quia contra rationem humane ſa pientie videtur ꝙ deus moriatur ⁊ ꝙ homo iuſtus ⁊ ſa piens ſe voluntarie turpiſſime morti exponat. ¶ Dein de cum dicit. Ipſis autem vocatis manifeſtat quod di xerat. His autem qui ſalui fiunt virtus dei eſt. Et pri mo manifeſtat hoc. Secundo rationē aſſignat. ibi. Q quod ſtultum ⁊cͣ. Dicit ergo primo dictū eſt ꝙ p̄dicamꝰ chriſtum crucifixuꝫ iudeis ſcandalū ⁊ gētibꝰ ſtultitiā ſꝫ

ALANC THOINe
¶FDIANACIO IS predicamus chriſtū dei virtutem ⁊ dei ſapientiaꝫ ipſis vocatis iudeis et grecis.i. his qui ex iudeis et gentili libus ad fidem xp̄i vocati ſunt. qui in cruce xp̄i recogno ſcunt dei virtutē. per quā ⁊ demones ſuperant̉ ⁊ pecca ta remittunt̉. ⁊ homīes ſaluant̉. p̄s. Exaltare dn̄e in vir tute tua. Et hoc dicit cōtra ſcādalū iudeoꝝ: qui de infir mitate xp̄i ſcādalizabant̉ ⁊ recognoſcūt in cruce dei ſapi entiam inqͣtū per crucē cōuenientiſſimo modo humanū genus liberat. Sap̄. 9. Per ſapīam ſanati ſunt qͥcunqꝫ placuerūt tibi a principio. Dicit̉ aūt dei virtꝰ ⁊ dei ſapiē tia ꝑ quādā appropriationē. virtus quidē inquātū ꝑ eū pater oīa operat̉. Io. prīo. Oīa ꝑ ipſū facta ſūt. Sapīa vero inquātū ip̄m verbū qd̓ ē filius nihil ē aliud ꝙͣ ſapi entia genita vel cōcepta. Ecc. 24. Ego ex ore altiſſimi prodij prīogenita ante oēꝫ creaturā. Nō aūt ſic ē intel ligendū ꝙ deus pater ſit fortis ⁊ ſapiens virtute: aut ſa pientia genita. qꝛ vt Augꝰ ꝓbat. 6. de trinitate ſequere tur ꝙ pater haberet eſſē a filio: qꝛ hoc ē deo eē qd̓ forteꝫ ⁊ ſapientē eē. ¶ Deinde cū dicit: Qꝛ qd̓ ſtultū ē dei aſſi gnat rōnem eius qd̓ dixerat dicēs qūo id qd̓ ē infirmuꝫ ⁊ ſtultū poſſit eē virtus vel ſapiētia dei: qꝛ qd̓ ſtultū eſt dei ſapientiꝰ ē hoībus. quaſi dicat. Iam aliqd̓ diuinum videt̉ eſſe ſtultū: nō qꝛ deficiat a ſapīa: ſed qꝛ ſuꝑexcedit ſapientiā humanā. Hoīes enī quidā conſueuerūt ſtultū reputare qd̓ eoꝝ ſenſū excedit. Ecc. 3. Plurima ſuꝑ ſen ſum hominis oſtenſa ſūt tibi. Et qd̓ infirmū ē dei: fortiꝰ eſt hominibus: qꝛ ſcꝫ nō dicit̉ aliquid infirmuꝫ in deo ꝑ defectū virtutis ſed per exceſſum humane vtrtutis: ſicut etiā dicit̉ inuiſibilis inqͣtū excedit ſenſū humanū. Sap̄. 12. Uirtutē oſtendis tu qui nō crederis eſſe in virtute cō ſūmatꝰ ꝙͣuis hoc poſſit referri ad incarnatiōis miſteriuꝫ qꝛ id qd̓ reputat̉ ſtultū ⁊ infirmū in deo ex ꝑte nature aſ ſumpte tranſcendit oēm ſapientiā ⁊ virtutem. Exo. 15. Quis ſimilis tui in fortibus domine. Lectio quarta. Idete enī vocationē veſtraꝫ. fra tres. quia nō multi ſapiētes ẜm carnē. nō multi potētes. nō mul ti nobiles. ſed q̄ ſtulti ſunt mun di elegit deus vt cōfundat fortia ⁊ ignobi lia mūdi ⁊ cōtēptibilia elegit deꝰ. ⁊ ea q̄ nō ſunt. vt ea que ſunt deſtrueret. vt nō glorie tur oīs caro in cōſpectu eius. Ex ip̄o auteꝫ vos eſtis in xp̄o ieſu. qui factus ē nobis ſa pientia ⁊ iuſticia ⁊ ſāctificatio ⁊ redemptio vt quēadmodū ſcriptū eſt. qui gloriat̉ ī do mino glorietur. Supra oſtendit apl̓s ꝙ modus docendi qui ē in ſapien tia ꝟbi nō cōuenit doctrine xp̄iane rōne materie que eſt ipſa crux xp̄i. hic oſtendit ꝙ p̄dictus docendi modꝰ nō cōuenit doctrine xp̄iane rōne doctoꝝ: ſꝫ illud Prouer. 20. In deriſum ē in ore ſtulti parabola. At Ecc. 21. Ex ore fatui reprobabit̉ parabola. Quia igit̉ primi docto res fidei nō fuerūt ſapientes ſapīa carnali nō erat eis cō ueniens vt in ſapīa verbi docerent. Circa hoc ergo duo facit. Primo oſtendit qūo primi doctores fidei in rebus humanis defectū patiebant̉. Secūdo oſtendit qūo talis defectus ē in eis ꝑ xp̄m ſuppletus. ibi. Ex ip̄o autē vos eſtis. Circa primū tria facit. prīo excludit a fidei primis doctoribus excellentiā ſecularē. Secūdo aſtruit eorum abiectionē quātū ad ſeculū. ibi. Sꝫ q̨̄ ſtulta ſūt mūdi. ter tio rōnem aſſignat ibi. Ut nō gloriet̉. ¶ Dicit ergo prīo
dictū ē ꝙ ſtultū dei ſapientiꝰ ē hoībꝰ: ⁊ hoc cōſiderare poteſtis in ip̄a veſtra cōuerſione. Uidete enī.i. cōſidera te vocationē vr̄am qūo.ſ. vocati eſtis. nō enī ꝑ voſip̄os acceſſiſtis ſed ab eo vocati. Ro. 8. Quos predeſtinauit hos ⁊ vocauit. i. pet̓. 2. De tenebris vos vocauit in ad mirabile lumē ſuū. Inducit aūt eos vt cēſiderēt moduꝫ ſue vocatiōis ꝙͣtum ad eos ꝑ quos vocati ſūt. ſicut Eſa. 51. dicit̉. Attēdite ad abraam pr̄em veſtrū ⁊ ad ſaram q̄ genuit vos a quibꝰ. vocationis miniſtris primo excludit ſapīam cū dicit: Ꝙꝛ nō multi eoꝝ ꝑ quos vocati eſtis ſa pientes ẜm carnē.i. in carnali ſapientia ⁊ terrena. Iac̄. 3. Nō eſt iſta ſapientia deſurſū deſcēdēs ſed terrena aīa lis diabolica. Baruth. 3. Filij agar exquiſierūt ſapiētiā que de terra ē. Dicit nō multi: qꝛ aliqui pauci erant etiā in ſapiētia mūdana inſtructi ſicut ip̄e ⁊ barnabas: velut moīſes in veteri teſtamēto. de quo dicit̉ Act̉. 7. ꝙ eru ditus erat moiſes in omni ſapientia egiptioꝝ. ¶ Secun do excludit ſecularē potētiā cū dicit. Nō multi potētes ſcꝫ ẜm ſeculū. Vnde ⁊ Io. 7. dicit̉. Runqͥd aliqͥs ex pͥn cipibus credidit in eū. Et baruth. 3. dicit̉. Ubi ſunt prin cipes gentiū exterminati ſunt ⁊ ad inferos deſcēderunt. Tertio excludit axcellentiā generis: cū dicit. Nō multi nobiles: ⁊ aliqui inter eos nobiles fuerūt ſicut ip̄e paulꝰ qui in ciuilitate romana ſe natum dicit. Act̉. 22. ⁊ Ro. vlt̓. de quibuſdā dicit. Qui ſunt nobiles in apoſtolis. ¶ Deinde cū dicit. Sed q̄ ſtulta ſunt. ⁊cͣ. Ponit ecōuer ſo eoꝝ abiectionē quātū ad mundū: ⁊ primo defectū con trariū ſapientie cū dieit. Que ſtulta ſūt mūdi.i. eos qui ẜm mūdū ſtulti videbant̉ elegit deꝰ ad p̄dicatiōis offici um.ſ. piſcatores illitteratos. ẜm illud. Act̉. 4. Cōper to ꝙ hoīes eēt ſine lr̄is ⁊ ideote admirabant̉. Eſa. 33. Ubi eſt lr̄atus: vbi verba legis pōderās. Et hoc vt con fundat ſapiētes.i. eos qui de ſapīa mūdi cōfidunt dū ip̄i nō cognouerunt q̄ ſunt ſimplicibꝰ reuelata. Ma. 11. Ab ſcondiſti hec a ſapientibꝰ ⁊ prudentibꝰ ⁊ reuelaſti ea par uulis. Eſa. 19. Vbi ſunt nūc ſapientes tui annuncient ti bi. Scd̓o ponit defectū cōtrariū potētie dicēs. Et infir ma mundi.i. hoīes impotētes ẜm mundū: puta ruſticos ⁊ plebeios, elegit deꝰ ad predicatōnis officiū. In cuius figura dicit̉. 3. Re. 20. Ego tradens eos in manu tua ꝑ pediſſequos principū ꝓuinciaꝝ. Et ꝓuer. 9. dicit̉ ꝙ fa pientia miſit ancillas vt vocarent ad arcē. In vtriſqꝫ āt primoꝝ p̄dicatoꝝ infirmitas deſignat̉. Et hoc iō vt con fundat fortia.i. potētes huiꝰ mūdi. Eſa. 2. Incuruabit̉ oīs ſublimitas hoīm ⁊ humiliabit̉ altitudo viroꝝ. Ter tio ponit defectū ꝯtrariū nobilitati in quo poſſūt tria cō ſiderari. Primo quidē claritas generis quā ipſū nomē nobilitatis deſignat. Et contra hoc. dicit. Et ignobilia mūdi.i. qui ẜm mūdū ſūt ignobiles. infra. 4. Vos nobi les: nos aūt ignobiles. ¶ Scd̓o circa nobilitatē conſide rant̉ honor ⁊ reuerentia q̄ talibꝰ exhibent̉. et contra hoc dicit. Et cōtemptibilia.i. hoīes cōtēptibiles ī hoc mun do elegit deꝰ ad p̄dicatiōis officiū. ẜm illud p̄s. Facti ſu mus obprobriū vicinis noſtris: ⁊ his qui in circuitu nr̄o ſunt. ¶ Tertio ī nobilitate cōſiderat̉ magna opinio quā hoīes de eis hn̄t. Et cōtra hoc dicit. Et ea q̄ nō ſūt.i. qͥ nō vident̉ eē in ſeculo: elegit deꝰ ad p̄dicatiōis officium Iob. 30. Quoꝝ virtus manuū erat mihi ꝓ nihilo ⁊ vi ta ip̄a putabant̉ indigni. Et hoc iō vt deſtrueret ea q̄ ſūt i. eos q̄ in hoc mūdo aliqͥd eē vident. Eſa. 23. Dn̄s exer cituū cogitauit hoc vt detraheret ſuꝑbiam oīs gl̓ie ⁊ ad ignominiā deduceret vniuerſos inclitos t̓re. ¶ Deinde aſſignat cām dictoꝝ dicēs. Iō nō elegit in ſeculo excellē tes ſed abiectos. Ut non glorietur omnis caro. ⁊cͣ. i. vt nullus pro quacunqꝫ carnis excellentia glorietur per comparationem ad dominum. Iere. 9. Non glorietur

I IICPITOA FAG DOrINHIOS
ſapiens in ſapientia ſua et non glorietur fortis in forti tudine ſua: ⁊ non glo: iet̉ diues in diuitijs ſuis. Ex hoc enī ꝙ deꝰ mūdū ſue fidei ſubiecit nō per ſublimes ī mū do ſiue in ſeculo ſed ꝑ abiectos: nō pōt gl̓iari hō ꝙ ꝑ ali quā carnalē excellētiā ſaluatꝰ ſit mūdꝰ. Uideret̉ āt nō ē ē a deo excellentia mūdana ſi deus nō vteret̉ ad ſuū obſe quiū. Et iō in principlo quidem paucos: poſtremo vero plures ſeculariter excellentes deꝰ elegit ad p̄dicatiōis officiū Unde in glo. dr̄ ꝙ niſi fideliter p̄cederet piſcator nō humiliter ſequeret orator ⁊ etiā ad gloriā dei ꝑtinet dū ꝑ abiectos ſublimes in ſeculo ad ſe trahit. ¶ Deinde cū dicit. Ex ipſo aūt vos eſtis ne p̄dicatores fidei tanꝙͣ nō excellentes ſed abiecti in ſeculo contēnerent̉: oſtēdit qūo deꝰ p̄dictū defectū in eis ſuplet. Et circa hec tria fa cit. Prīo oſtendit cui ſit attribuenda ſalus mundi q̄ pre dicatorū miniſterio facta ē dicēs. Dictū ē ꝙ vocati eſtis nō ꝑ excellentes ſed ꝑ abiectos ī ſeculo. ex quo ptꝫ ꝙ ve ſtra cōuerſio nō ē hōī attribuenda ſed deo. De hoc ē qd̓ dicit. Ex ip̄o aūt.i. ex virtute dei. Uocati eſtis in chriſto ieſu.i. ei iuncti ⁊ incorporati ꝑ gr̄am. Ephe. 2. Ipſiꝰ em̄ factura ſumꝰ creati in xp̄o ieſu in oꝑibusⁱ bonis. ¶ De inde on̄dit qūo deꝰ predictos defectꝰ in p̄dicatoribꝰ ſu is ſupplet ꝑ xp̄m: ⁊ primo quātū ad defectū ſapīe cuꝫ di cit. Qui ſcꝫ xp̄s factꝰ ē nobis p̄dicantibꝰ fidē ⁊ per nos oībus fidelibꝰ ſapīa: qꝛ ei inherendo qui ē dei ſapiētia: ⁊ participādo ipſū ꝑ gr̄am ſapientes facti ſumꝰ ⁊ hoc a deo qui nobis chriſtū dedit ⁊ nos ad ipſū traxit: ẜm illd̓ Io. 6. Nemo pōt venire ad me niſi pater qͥ me miſit tra xerit eū Deutero. 4. Hec eſt vr̄a ſapiētia ⁊ intellectꝰ co rā populis. ¶ Scd̓o quātū ad defectū potentię dicit. Et iuſticia q̄ ꝓpter ſui fortitudinē thoraci cōparat̉. Sap. Induet ꝓ thorace iuſticiā. Dicit̉ aūt chriſtꝰ nobis factꝰ iuſticia inqͣtū ꝑ eius fidē iuſtificamur ẜm illud. Ro. 3. Iuſticia aūt dei ꝑ fidē xp̄i ieſu. ¶ Tertio quātū ad defe ctū nobilitatis ſubdit. Et ſāctificatio ⁊ redēptio. Sancti ficamur enī per xp̄m inqͣtū per eū deo cōiungimur ī quo cōſiſtit vera nobilitas ẜm illud primi. Re. 2. Quicūqꝫ honorificauerit me glorificabo eū: qui aūt cōtēnunt me erunt ignobiles. Vnde d̓r He. vlti. Ieſus vt ſanctifica ret ꝑ ſuū ſanguinē populū extra portā paſſus ē. Factus ē aūt nobis redēptio inquātū ꝑ ip̄m redempti ſumus de ſeruitute peccati in quo vera ignobilitas cōſiſtit. Un̄ in p̄s. dr. Redemiſti me deꝰ veritatis. ¶ Tertio aſſignat dictoꝝ cām cū dicit. t quēadmodū ſcriptuꝫ ē. Hie. 9. Qui aūt gloriat̉ in dn̄o gloriet̉: vbi noſtra lr̄a habet. In hoc gloriet̉ qui gloriat̉ ſcire ⁊ noſſe me. Dicit enim ſa lus hoīs nō prouenit ex aliqua excellentia humana ſꝫ ex ſola virtute diuina nō debet̉ homini gl̓ia ſed deo. ẜm il lud. p̄s. Nō nobis dn̄e nō nobis: ſed noī tuo da gloriaꝫ Eccl̓. vlti. Danti mihi ſapientiam dabo gloriam. ¶ Incipit capitulū ſecundū. Lectio pͥma. T ego cū veniſſem ad vos frēs. vēi nō ī ſublimitate ſermōis aut ſapientie annūcians vobis teſti moniū xp̄i: Nō enī iudicaui me ſcire aliquid inter vos niſi ieſum xp̄m ⁊ hūc crucifixū. Et ego in infirmitate ⁊ timore ⁊ tremore multo fui apud vos: ⁊ ſermo meus ⁊ predicatio mea nō in ꝑſuaſiōibus hūane ſapiētie verbis: ſed in oſtēſione ſpūs ⁊ vir tutis: vt fides veſtra nō ſit in ſapiētia hoīꝫ
ſed in virtute dei. Sapientiā aūt loquimur inter ꝑfectos. Sapiēti ā vero nō huius ſecū li neqꝫ principū huiꝰ ſeculi qͥ deſtruunt̉: ſed loquimur dei ſapientiā in miſterio q̄ abſcō dita eſt: quā p̄deſtinauit deus ante ſecula ī gloriā noſtram. Poſtꝙͣ apl̓us oſtēdit quis ſit cōueniēs modus doctri ne xp̄ia ne: hic oſtendit ſe illū modū obſeruaſſe: ⁊ circa hoc tria facit. Prīo on̄dit ſe nō fuiſſe vſū apud eos ali qua excellentia ſeculari. Scd̓o on̄dit apud quos excel lentia ſpūali vtat̉: ibi. Sapīam aūt loquimur inter per fectos ⁊cͣ. Tertio rōnem aſſignat ibi. Que etiam loqui mur. ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo dicit ꝙ nō oſtē dit apud eos excellentiā ſecularis ſapientie. Scd̓o ꝙ nō p̄tendit excellentiā potentie ſecularis ibi. Et ego in in firmitate. Tertio nō p̄tendit excellantiā eloquentie ibi. Et ẜmo meus. Circa primū duo facit. Prīo ꝓponit qd̓ intendit. Scd̓o rōem aſſignat ibi. Nō enī iudicaui. Di cit ergo prīo. qꝛ dictū ē ꝙ xp̄s miſit me euāgelizare non in ſapīa verbi ⁊ ꝙ nō ſunt multi ſapiētes. Et ego fratreſ ꝙͣuis ſapīaꝫ ſecularē habeā ẜm illud. 2. Coꝝ. 11. Et ſi ī peritꝰ ſermone ſed nō ſcīa. Cū veniſſeꝫ ad vos cōuerten dos ad xp̄m: vt habet̉ act̓. 18. Ueni enuncians vobis te ſtimoniū xp̄i: ẜm illd̓ Act̓. 4. Uirtute magna reddebāt apoſtoli teſtimoniū reſurrectiōis dn̄i nr̄i ieſu xp̄i: ⁊ hoc nō in ſublimitate ſermonis aut ſapīe. Attendit̉ aūt ſub limitas ſapīe in cōſideratiōe aliquoꝝ ſublimiū ⁊ eleua toꝝ ſupra rōem ⁊ ſenſū hoīm. Eccͣ. 24. Ego ī altiſſimis habitaui. Sublimitas aūt ſermōis pōt referri vel ad ver ba ſignificantia ſapīe cōceptiōes: ẜm illud Ecc̄. vl. Uer ba ſapiētū quaſi ſtimuli ⁊ quaſi claui in altū defixi Ul̓ ad modū rōcinandi ꝑ aliquas ſubtiles vias. Nā ī greco ha betur logos qd̓ ē verbū: ⁊ rōnem ſignificat: vt Hiero. di cit. Hoc aūt dicit apl̓s: qꝛ fidem xp̄i ꝑ hmōi ſublimitateſ ſermonis aut ſapīe cōfirmare nolebat. pͥmi Re. 2. No lite multiplicare ſublimia. ¶ Deinde huiꝰ rōnem aſſi gnat dicens. Non enī iudicaui me ſcire aliquid niſi chri ſtum ieſum: nō enim ad hoc opus erat vt ſapientiā oſtē taret ſed vt demonſtraret virtutem ẜm illud. ſcd̓e Coꝝ. 4. Nō enim predicamus noſmetip̄os ſed ieſum chriſtū Et ideo ſolum vtebatur his que ad demonſtrandā vir tuteꝫ chriſti pertinebant: exiſtimans ſe ac ſi nihil ſciret qͣꝫ ieſum chriſtum. Hie. 9. In hoc gloriet̉ qui gloriatur ſcire ⁊ noſſe me: ī xp̄o aūt ieſu: vt dicit̉ Col̓. 2. Sūt om̄s theſauri ſapiētie ⁊ ſcīe dei abſconditi. Et quantum ad plenitudinē deitatis: ⁊ quantū ad plenitudinē ſapientie ⁊ gratie ⁊ etiā quantū ad profundas incarnatiōis rōnes que tamen apl̓s eis nō annunciauit ſed ſolū ea que erāt manifeſtiora ⁊ inferiora ī xp̄o ieſu. Et iō ſubdit. Et hūc crucifixū qͣſi dicat ſic vobis me exhibui ac ſi nihil aliud ſcirē qͣꝫ crucē xp̄i. Un̄ Gal̓. vlt̓. dicit. Mibi abſit gl̓iari niſi in cruce dn̄i nr̄i ieſu xp̄i. Quia igit̉ ꝑ ſapīam verbi euacuat̉ crux xp̄i vt dictū ē: iō ip̄e apl̓s nō venerat ī ſubli mitate ſermonis aut ſapīe. ¶ Deinde cū dicit. Et ego in infirmitate ⁊cͣ. oſtēdit ꝙ nō p̄tenderit apud eos potētiā ſed potius cōtrariū ⁊ foris ⁊ intus. Un̄ quantū ad id qd̓ foris eſt dicit. Et ego fui apud vos in infirmitate.i. tri bulatiōes apud vos patiens. Gal̓. 4. Scitis qꝛ ꝑ infir mitatē carnis euāgelizaui vobis iā pridē. p̄s. Multipli cate ſunt infirmitates mee. Quātū vero ad id qd̓ intus eſt dicit. Et timore.ſ. de malis īminentibuſ. Et tremore inquātū ſcꝫ timor interior redundat ad corpus. 2. Coꝝ. 7. Foris pugne: intus timores. ¶ Deinde cum dicit

Explanatio ſancti Thome
excellentiam eloquentie. Et circa hoc tria facit. Primo excludit indebitū modū predicādi dicens. Et ẜmo meꝰ qͦ ſcꝫ priuatim ⁊ ſingularit̓ aliquos inſtruebā eph̓. 4. Om nis ſermo malus ex ore vr̄o nō ꝓcedat: ſed ſi qͥs bonꝰ eſt ad edificationē fidei. Et p̄dicatio mea qͣ ſcꝫ publice dice bā nō fuit in verbis ꝑſuaſibilibus humane ſapiētie id eſt ꝑ rethoricā q̄ cōpōit ad ꝑſuadendū vt ſcꝫ ſupra dixi ꝙ nō fuit intētionis ꝙ ſua p̄dicatio nitteret̉ ph̓icis rationibus ita nūc dicit nō fuiſſe ſue intētiōis niti rethoricis ꝑſuaſio nibus. Eſa. 33. Populū īprudentē nō videbis ppl̓m alti ẜmonis ita vt nō poſſis intelligere diſertitudineꝫ lingue eius in quo nulla eſt ſapientia. ¶ Secundo on̄dit debitū modū quo vſus fuit in p̄dicādo dicēs. Sermo meus fuit in oſtēſione ſpūs ⁊ virtutis. qd̓ qͥdem pōt intelligi dupl̓r Uno modo ꝙͣtū ad hoc ꝙ credētibꝰ p̄dicatiōi eiꝰ dabat̉ ſpūſſanctus. ẜm illud. act̓. 10. Adhuc loquēte petro ver ba hec cecidit ſpūſſanctus ſuꝑ omnes qͥ audiebāt verbuꝫ Similit̓ etiā ſuā p̄dicationē ꝯfirmabat faciendo virtutes id eſt miracula. ẜm illud Mar. vltīo. Sermonē ꝯfirmāte ſequētibus ſignis. Vnde gal̓. 3. Qui tribuit vobis ſpiri tum ⁊ operat in vobis Alio modo pōt intelligi ꝙͣtum ad hoc ꝙ ipſe ꝑ ſpiritū loq̄bat̉ qd̓ ſublimitas ⁊ affluētia do ctrine oſtēdit. 2. reg. 23. Spūs dn̄i locutus eſt ꝑ me ⁊ 2. coꝝ. 4. Habentes eundē ſpūm fidei credimus ꝓpt̓ qd̓ ⁊ loqͥmur. Confirmat etiā ſuā p̄dicationē oſtēdendo in ſua ꝯuerſatione multa opera virtuoſa.i. theẜ. 2. Vos em̄ te ſtes eſtis ⁊ deus ꝙͣ ſancte ⁊ iuſte ſine q̄rela vobis qͥ credi diſtis affuimus. ¶ Tertio aſſignat rationē dictoꝝ dicēs Vt fides vr̄a non ſit in ſapiētia hominū id eſt nō īnitatur ſapientie hūane q̄ plerūqꝫ decipit homines. ẜm illd̓ Eſa. 47. Sapiētia tua ⁊ ſciētia tua hec d̓cepit teʸ. Sed in vir tute dei vt ſcꝫ virtuti diuine fides īnitat̉ ⁊ ſic nō poſſit de ficere. Ro. 1. Nō erubeſco euāgeliū. virtus em̄ dei eſt in ſalutē om̄i credēti. ¶ Deinde cū dicit. Sapiētiā loqͥmui ⁊cͣ. Oſtendit apud quos excellentia ſpūalis ſapiētia vtat̉ Et pͥmo ꝓpōit qd̓ intēdit. Scd̓o manifeſtat ꝓpoſitū ibi. Sapiētiā ꝟo. Dicit ergo apud vos ſolū xp̄m crucifixū p̄ dicaui. Sapiētiā aūt id eſt ꝓfundā doctrinaꝫ loqͥmur int̓ ꝑfectos. Dicunt̉ aūt aliqͥ ꝑfecti dupl̓r. Uno modo ẜm ī tellectū. Alio modo ẜm voluntatē. hec em̄ int̓ potentias anime ſunt ꝓprie homīs ⁊ ideo ẜm eos oportet hominis ꝑfectionē ꝯſiderari. Dicunt̉ aūt ꝑfecti intellectu illi quo rū mens eleuata eſt ſuꝑ omnia carnalia, ⁊ ſenſibilia. qͥ ſpi ritualia ⁊ ītelligibilia caꝑe pn̄t de qͥbꝰ d̓r he. 5. Perfecto rū eſt ſolidus cibꝰ eoꝝ qͥ ꝑ ꝯſuetudinē exercitatos habēt ſenſus ad diſcretionē mali ⁊ boni. Perfecti aūt ẜm volū tatē ſunt quoꝝ volūtas ſuꝑ oīa tꝑalia eleuata ſoli deo in heret ⁊ eius p̄ceptis. Vnde Mat. 5. ꝓpoſitis dilectiōis mādatis ſubdit̉. Eſtote ꝑfecti ſicut ⁊ pat̓ veſter celeſtis ꝑ fectus eſt. qꝛ igit̉ doctrina fidei ad hoc ordinat̉ vt fides ꝑ dilectionē oꝑet̉. vt habet̉ gal̓. 5. Neceſſe ē eū qͥ in doctri na fidei inſtruit̉ nō ſolū etiā ẜm intellectū bene diſpōi ad capiendū ⁊ credendū ſꝫ ēt ẜm volūtatem ⁊ affectū bene di ſponi ad diligendū ⁊ oꝑandū. ¶ Deinde cū dicit. Sapiē tiā vero ⁊cͣ. Exponit qual̓ ſit ſapiētia de qua mentionē fe cit. Et pͥmo pōit expoſitionē. Secūdo rationē expoſitiōis ꝯfirmat ibi. Quā nemo pͥncipū ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. Primo expōit qͣlis ſit iſta ſapientia ꝑ cōparationē ad in fideles. Scd̓o ꝑ cōparationē ad fideles ibi. Sed loqͥmur dei ſapiē tiā ⁊cͣ. Dicit ergo primo dictū eſt ꝙ ſapientiā lo qͥmur int̓ ꝑfectos. Sapientiā ꝟo dico nō huius ſcl̓i id eſt de rebus ſecl̓aribꝰ. vel q̄ eſt ꝑ ratiōes humanas. Neqꝫ ēt pͥncipū huius ſcl̓i ⁊ ſic ſeꝑat eā a ſapiētia mūdana ⁊ ꝙͣtū ad modū ⁊ materiā inqͥrendi ⁊ ꝙͣtū ad actores qͥ ſunt pͥn cipes huiꝰ ſcl̓i qd̓ pōt intelligi de triplici genere pͥncipuꝫ ẜm triplicē ſapientiā humanā. ¶ Primo pn̄t dici principes huius ſcl̓i reges ⁊ potētes ſcl̓ares ẜm illud psͣ. Prī cipes ꝯuenerunt in vnuꝫ aduerſus dn̄m ⁊ aduerſus xp̄m eius. A qͥbus pͥncipibus venit ſapientia humanaꝝ legū ꝑ quas res huius mūdi in vita humana diſpēſantur. Se cūdo pn̄t dici pͥncipes demōes. Io. 14. Uēit pͥnceps hu ius mūdi ⁊ in me nō habet qͥcꝙͣ ⁊cͣ. Et ab his pͥncipibus venit ſapiētia culture demonū ſcꝫ nigromantia ⁊ magice artes ⁊ huiuſmodi. Tertio pn̄t intelligi pͥncipes huiꝰ ſe culi philoſophi qͥ quaſi pͥncipes ſe exhibuerūt homībꝰ in docēdo de quibꝰ d̓r. Eſa. 19. Stulti pͥncipes thaneos ſa pientes ꝯſiliarij pharaonis Et ab his pͥnopibus ꝓceſſit tota humana philoſophia. Hoꝝ aūt pͥncipū hōies deſtru untur ꝑ mortē ⁊ ꝑ amiſſionē poteſtatis ⁊ auctoritatꝭ. de mones ꝟo nō ꝑ mortē ſed ꝑ amiſſionē poteſtatis ⁊ aucto ritatis ẜm illud Io. 12. Nunc pͥnceps huius mūdi eijcie tur foras de hominibus autē dicitur bar. 3. Ubi ſunt prin cipes gētiū. Et poſtea ſubdit Extermīati ſunt ⁊ ad īferos deſcēderūt. ſicut ip̄i nō ſunt ⁊ ad īferos deſcēder̄t. ſic ip̄i nō ſūt ſtabiles ita ⁊ eoꝝ ſapiētia nō pōt eē firma. ⁊ ld̓o nō ei īnitendū eſt. ¶ Deinde cū dicit. Sed loqͥmur ⁊cͣ. Ex ponit qͣlis ſit ſapiētia ꝑ cōparationē ad fideles. Et primo deſcribit eā ꝙͣtū ad materiā vl̓ auctoritatē cū dicit: ſꝫ loq̄ mur dei ſapientiā id ē q̄ eſt deꝰ ⁊ a deo. quāuis eī omnis ſapiētia a d̓o ſit vt d̓r. Ecc.1. tn̄ ſpeciali quodā modo hec ſapiētia q̄ eſt de deo ē ēt a deo ꝑ reuelationē ẜm illd̓ ſap̄. 9. Senſū aūt tuū qͥs ſciet niſi tu dederis ſapiētiā ⁊ miſerꝭ ſpiritū tuū de altiſſimis. ¶ Secūdo oſtendit qualitatē eiꝰ dicēs. In miniſterio q̄ abſcōdita ē. hec em̄ ſapiētia abſcō dita eſt ab hominibꝰ in ꝙͣtū hominū intellectū excedit. ẜꝫ illd̓ Ecc̄. 3. Plurima ſupra ſenſū hoīs oſtēſa ſūt tibi. Un de dr̄ Iob. 28. Abſcōdita eſt ab ocul̓ oīm viuētiuꝫ. Et qꝛ modꝰ docēdi ⁊ doctrine dꝫ eē ꝯueniēs ideo d̓r̄ ꝙ loqͥt̉ eā in miniſterio.i. in aliquo oculto vl̓ ꝟbo vl̓ ſigno. īfra. 17 Spiritus loqͥt̉ miſteria. ¶ Tertio on̄dit fructū huiꝰ ſapi entie dicēs. Quā deus p̄deſtinauit.i. p̄parauit in gloriā nr̄am.i. p̄dicatoꝝ fidei: qͥbꝰ ex p̄dicatione tā alte ſapiētie gl̓ia magna debet̉ ⁊ apd̓ deū ⁊ apd̓ homīes. ꝓuer. 3. Glo riā ſapiētes poſſidebūt. de quo dicit. In gl̓iam vr̄am. ex ponendū eſt omniū fideliū quoꝝ gl̓ia hec eſt vt ī plena lu ce cognoſcāt ea q̄ nūc in miſterio p̄dicant̉. ẜm illd̓ Io. 17 Hec ē vita et̓na vt cognoſcāt te ſolū deū veꝝ ⁊ quē miſi ſti ieſum xp̄m. Lectio ſecūda. Uam nemo pͥncipū huiꝰ ſcl̓i cogno uit Si em̄ cognouiſſent: nunqͣꝫ dn̄m q gl̓ie crucifixiſſent. Sic̄ ſcriptū eſt qd̓ oculꝰ nō vidit: nec auris audiuit: nec in cor homīs aſcēdit q̄ p̄parauit deꝰ his qͥ diligūt illū. Nobis āt reuelauit deꝰ ꝑ ſpm̄ ſuū. Spi ritꝰ em̄ oīa ſcrutat̉: ēt ꝓfunda dei. Quis eī ſcit homniuꝫ q̄ ſūt homīs. niſi ſpiritꝰ homīs qui in ip̄o ē. Ita ⁊ q̄ dei ſunt nemo cognouit niſi ſpūs dei. Nos āt nō ſp̄m huius mūdi ac cepimus: ſed ſp̄m qͥ ex deo ē: vt ſciamus que a deo donata ſunt nobis. Poſita expoſitione de ſapientia quaꝫ apoſtolus loquitur inter perfectos: hic rationē aſſignat expoſitiōis predicte et primo ꝙͣtum ad hoc ꝙ eam deſcripſerat per cōparatio nem ad infideles. Secundo ꝙͣtum ad hoc ꝙ eā deſcripſe rat per cōparationem ad fideles ibi. Nobis autem reuela uit deus. Circa primum duo facit. Primo propōit qd̓ in tēdit. Scd̓o ꝓbat ꝓpoſitū ibi. Si em̄ cognouiſſent. Dic̄

in epiſtolam ⁊ad Corinthos. II
ergo pͥmo dictum eſt ꝙ ſapīa quā loquimur nō eſt princi pum huiꝰ ſeculi. hec em̄ ſapientia eſt quā nemo princpū huius ſeculi cognouit qd̓ verū eſt d̓ quibuſcūqꝫ prīcipibꝰ intelligat̉. ſeculares em̄ principes hāc ſapientiā non cog nouerunt. qꝛ excedit rōnem humani regiminis. Iob. 12. Qui īmutat cor principū ppl̓i terre ⁊ decipit eos vt fru ſtra incedāt per inuiū. Ph̓i etiā eam nō cognouerunt. qꝛ excedit rōnem humanā. Unde dicit̉ Bar. 3. Exqͥſitores prudētie ⁊ ſciētie viā ſapiētie neſcierūt. Demones etiam eā nō cognoſcūt. qꝛ excedit oēm creatā ſapiētiaꝫ. Und̓ di cit̉. Iob. 28. Volucres celi qͦqꝫ latent. Perditio ⁊ mors dixerunt. Auribꝰ noſtris audiuimꝰ famā eiꝰ. ¶ Deinde cum dicit. Si em̄ cognouiſſent ⁊cͣ. Probat qd̓ dixerat ⁊ pͥmo quidē ꝓbat ꝑ ſignū ꝙ nō cognouerunt pͥncipes dei ſapīam ſcd̓m ꝙ eſt in ſe abſcōdita. Scd̓o ꝓbat ꝑ auctori tatem ꝙ nō cognouerūt eā ſcd̓m ꝙ p̄parata eſt in gloriaꝫ noſtrā ibi. Sicut ſcriptū eſt. Dicit ergo primo. recte dico ꝙ principes huiꝰ ſeculi dei ſapientiā nō cognouerūt. ſi eī cognouiſſent dei ſapīaꝫ: cognouiſſent vtiqꝫ xp̄m eſſe deū qui in hac ſapīa cōtinet̉ quo cognito nunꝙͣ crucifixiſſent deū gl̓ie.i. ip̄m xp̄m dominū dantē gloriā ſuis. ſcd̓m illd̓ psͣ. Dn̄s virtutū ip̄e eſt rex gl̓ie. Et heb. 12. Qui multoſ filios ī gloriā adduxerat. Cū em̄ omni creature rōnali ſit natural̓r appetibilis gl̓ia nō pōt in voluntatē hūanam ca dere ꝙ actorē glorie interimat. Ꝙ aūt principes crucifix erint ih̓m xp̄m certū eſt ſi intelligat̉ de principibꝰ qͥ ptātē habēt īter hoīes. Dicit em̄ ī. p̄ſ. Aſtiterūt reges t̓re ⁊ pͥn cipes ꝯuenerūt in vnū aduerſus dn̄m ⁊ aduerſus xp̄m ei us. qd̓ Act. 4. exponit̉ de herode ⁊ pilato ⁊ pͥncipibus iudeoꝝ qͥ ꝯſenſerūt in mortē xp̄i. Sed etiā demones oꝑa ti ſunt in mortē xp̄i ꝑſuadēdo ẜm illud Io. 13. Cū dyabo lus iā miſiſſet vt eū traderet ⁊c. Sed ⁊ phariſei ⁊ ſcribe ī lege ꝑiti qui ſtudiū ſapiētie dabāt oꝑati ſunt ad mortem xp̄i inſtigādo ⁊ apꝓbando. Sed circa hoc duplex oritur dubitatio quaꝝ pͥma eſt de hoc ꝙ dicit deū glorie cruci fixū. Nō em̄ diuinitas xp̄i aliqͥd potuit ſcd̓ꝫ quā dicit̉ cri ſtus dn̄s glorie. Sed dicendum ꝙ xp̄us eſt vna ꝑſona ⁊ ypoſtaſis in vtraqꝫ natura ꝯſiſtēs. dīna.ſ. ⁊ hūana. Und̓ pōt vtriuſqꝫ nature noīe deſignari. ⁊ qͦcunqꝫ noīe ſignifi cetur pōt p̄dicari d̓ eo id qd̓ eſt vtriuſqꝫ nature.i. nec ſuꝑ ponitur niſi vna ypoſtaſis. Et ꝑ hūc modū poſſumꝰ dicer ꝙ homo creauit ſtellas ⁊ ꝙ dn̄s gl̓ie eſt cruciſixꝰ ⁊ tn̄ non creauit ſtellas ẜm ꝙ homo. ſed ẜm ꝙ deꝰ. nec eſt crucifix us ẜm ꝙ eſt dn̄s ſed inꝙͣtum hō. Unde ex hoc verbo de ſtruitur error Neſtorij q̄ dixerat vnā naturaꝫ eſſe in xp̄o: dei ⁊ hoīs: qꝛ ẜm hoc nullo mō poſſet verificari ꝙ domi nus gl̓ie ſit crucifixꝰ. Scd̓a dubitatio eſt de hoc ꝙ videt̉ ſupponere ꝙ pͥncipes iudeoꝝ vel demones nō cognoue rint xp̄m eſſe deū. Et quidē ꝙͣtum ad pͥncipes iudeoꝝ vi detur hoc aſtrui ꝑ hoc qd̓ dicit petrꝰ Act. 3. Scīo qꝛ per ignorantiā hoc feceritꝭ ſicut ⁊ pͥncipes vr̄i. videt aūt eſſe ꝯtrariū qd̓ dicit. Ma. 21. Agricole vidētes filiuꝫ dixerūt intra ſe: hic eſt heres venite occidamꝰ eū. qd̓ exponēs cri ſoſtoꝰ dicit. Manifeſte dn̄s ꝓbat hijs verbis iudeoꝝ pͥn cipes nō ꝑ ignorantiā ſed ꝑ inuidiā dei filium crucifixiſſe Soluit̉ in gloſa. ꝙ ſciebāt pͥncipes iudeoꝝ eū eſſe qͥ pro miſſus erat in lege. nō tn̄ miſteriū eiꝰ ꝙ filiꝰ dei erat. ne qꝫ ſciebāt ſacramentū incarnationis ⁊ redēptionis. Sed cōtra hoc eſſe videt̉ qd̓ criſoſ. dicit. Ꝙ cognouerūt eū eſ ſe filium dei. Dicendū eſt ergo. ꝙ pͥncipes iudeoꝝ ꝓ cer to ſciebant eū eſſe xp̄m ꝓmiſſum in lege. qd̓ ppl̓us igno rabat. ip̄m aūt eſſe verū filiū dei nō pro certo ſciebāt ſed a liqualiter coniecturabāt. ſed hec coniecturalis cognitio obſcurabat̉ in eis ⁊ ex inuidia ⁊ ex cupiditate ꝓprie glo rie quā per excellentiā xp̄i minui videbāt. Similiter etiā videt̉ eſſe d̓ demonibꝰ dubitatio. Dicit̉ em̄ mar. 1. ⁊ luc.
4. Ꝙ demoniū clamauit dicēs. Scio ꝙ ſis ſanctus dei. Et ne hoc p̄ſumptioni demonū aſcribat qui ſe iactabant ſcire qd̓ neſciebant eoꝝ noticia quā habebāt de xp̄o ꝑ ip ſos euāgeliſtas aſſerit̉ In math̓. quidē ſic ſcribit̉. Nō ſine bat ea loqui.ſ. demonia qm̄ ſciebāt eū xp̄m eſſe. Et lucas dicit. Increpans nō ſinebat ea loqui: qꝛ ſciebāt eum eſſe xp̄m. Et ad hoc rn̄detur in libro de queſtionibꝰ noui ⁊ ve teris teſtamēti ꝙ demonia ſciebant ip̄m eſſe qui ꝑ legem fuit re ꝓmiſſus qꝛ oīa ſigna videbāt in eo que dixerūt pro phete miſteriū aūt diniuitatis eiꝰ ignorabāt. Sed cōtra hoc videt̉ eſſe qd̓ anathaſius dicit ꝙ demonia dicebant. xp̄m eſſe ſanctū dei quaſi ſingulariter ſanctū. ip̄e em̄ natu raliter eſt ſanctꝰ cuiꝰ ꝑticipatione om̄s alij ſancti vocant̉. ¶ Dicendū eſt autē ꝙ ſicut criſoſ. dicit nō habebāt aduē tus dei firmā ⁊ certā noticiā ſed quaſdā cōiecturas. Und̓ aug. dicit in.§. de ciuitate dei ꝙ innotuit demonibꝰ non ꝑ id ꝙ eſt vita eterna ſed ꝑ quedā tēporalia ſua ꝟtute ef fecta. ¶ Deinde cū dicit. Sed ſicut ſcriptū eſt ꝓbat ꝑ aucͣ toritatem ꝙ pͥncipes huiꝰ ſeculi dei ſapīam nō cognoue runt ꝙͣtum ad hoc ꝙ p̄deſtinata eſt in gloriā fidelium di cens. Sed ſicut ſcriptū eſt. Eſa. 64. Ubi littera nr̄a hēt. Oculus nō vidit deꝰ abſqꝫ te que preꝑaſti hijs qui dili gunt te. On̄ditur aūt illa gloria viſionis aꝑte ab hoībus ignorari dupliciter. Primo quidē ꝙ nō ſubiacet hūanis ſenſibus a quibꝰ oīs hūana cognitio initiū ſumit. Et poīt duos ſenſus. Primo viſionis q̄ deſeruit inuentioni cum dicit ꝙ oculus nō vidit. Iob. 28. Semitā eiꝰ ignorauit auis. nec intuitus eſt eā oculus vulturis. Et hoc ideo qͥa nō eſt aliquid coloratū ⁊ viſibile. ¶ Scd̓o poīt ſenſuꝫ au d̓itus qui deẜuit diſcipline dicēs nec auris audiuit.ſ. ip ſaꝫ gloriā. qꝛ nō eſt ſonus aut vox ſenſibilis. Io. 5. Neqꝫ ſpēm eius vidiſtis neqꝫ vocē eiꝰ audiſtis. ¶ Deīde exclu dit noticiā eius intellectualē cū dicit. Neqꝫ in cor homīs aſcēdit. Qd̓ quidē pōt intelligi. vno mō. vt aſcendere in cor homīs dicat̉ quicqͥd quocūqꝫ mō cognoſcit̉ ab homīe ſcd̓m illud. Iere. 51. Ierl̓m aſcēdat ſuꝑ cor veſtrū. ⁊ ſic o portet ꝙ cor hoīs accipiat̉ ꝓ corde hoīs carnalis. ſcd̓ꝫ il lud qd̓ dicit̉. infra. 3. Cū ſint inter vos zelus ⁊ ꝯtētio non ne carnales eſtis ⁊ ẜm hoīem ambulatis? Eſt ergo ſēſus ꝙ illa gloria nō ſolū ſenſu nō ꝑcipitur ſed nec corde hoīs carnalis ẜm illud Io. 14. Quē mundus nō pōt accipere qꝛ nō videt eū nec ſcit eum. Alio mō poteſt exponi ſcd̓m qd̓ ꝓprie dicit̉ in cor hoīs aſcendere id qd̓ ab inferiori ꝑ uenit ad hoīs intellectuꝫ puta a ſenſibilibꝰ de quibꝰ pͥus fecerat mentionē. Res em̄ ſunt in intellectu ẜm modū ei us. res igitur inferiores ſunt in intellectu alt̓iori mō ꝙͣ in ſeipſis. Et ideo quādo ab intellectu capiuntur quodāmō in cor aſcēdunt. Unde dicit̉. Eſa. 5. Nō erūt in memoria priora. nec aſcendūt ſuꝑ cor. Illa vero que ſunt in intelle ctu ſuꝑiora: altiori mō ſunt in ſeipſis ꝙͣ in intellectu. Et id̓o quādo ab intellectu capiuntur quodāmō deſcendūt. Iac. I. Omne donū ꝑfectū deſurſuꝫ eſt deſcēdens a pr̄e luminū. qꝛ igit̉ illius glorie noticia nō accipit̉ a ſenſibili bus ſed ex reuelatione diuina: ideo ſignanter dicit. Nec ī cor homīs aſcendit ſed deſcendit id.ſ. qd̓ preꝑauit d̓eus id eſt p̄deſtinauit diligētibus ſe qꝛ eſſentiale premiū eter ne glorie earitati debetur ſcd̓m illud. Io. 14. Si quis di ligit me diliget̉ a patre meo. ⁊ ego diligaꝫ eū ⁊ manifeſta bo ei meipſum. in quo ꝑfectio eterne glorie conſiſtit. Et iob. 36. Annūciat de ea id eſt de luce glorie amico ſuo ꝙ poſſeſſio eius ſit. Cetere autē virtutes accipiūt efficatiaꝫ merendi vitā eternā in ꝙͣtum informātur caritate. ¶ De inde cū dicit. Nob̓ aūt ⁊c. ꝓbat p̄dictā expoſitionē de fa pientia diuina ꝑ cōꝑationem ad fideles. Et pͥmo ꝓponit quod intēdit. Scd̓o ꝓbat ꝓpoſitum ibi. ſpūs enī. Dicit̉ ergo primo. dictū eſt ꝙ ſapientiā dei nemo pͥncipū huiꝰ

Ad Romanos
ſeculi cognouit. nobis autē deꝰ reuelauit per ſpm̄ ſuum quē.ſ. nobis miſit ſcd̓m illud. Io. 14. Paraclitus auteꝫ ſpūſſanctꝰ quē mittet pater in noīe meo ille docebit vos omnia. Iob. 31. Inſpiratio oīpotentis dat intelligentiaꝫ. Quia em̄ ſpūſſanctꝰ eſt ſpūs veritatis vtpote a filio pro cedens qui eſt veritas patris: hijs quibus mittitur inſpi rat veritatem ſicut ⁊ filius a patre miſſus notificat patreꝫ ſcd̓ꝫ illud Mat. 11. Nemo nouit patrē niſi filius ⁊ cui vo luerit filius reuelare. ¶ Deinde cū dicit. Spūs enim pro bat qd̓ dixerat ſcilicet ꝙ ꝑ ſpūm ſanctū ſit ſapientia fideli bus reuelata. Et primo oſtendit ꝙ ſpūſſanctus ad hoc ſit efficax. Scd̓o probat ꝙ hoc in diſcipulis xp̄i fecerat ibi. Nos autē. Circa primū duo facit. Primo ꝓponit qd̓ in tendit. Scd̓o manifeſtat propoſitū ibi. Quis em̄ ſcit ho minum ⁊c. Dicit ergo primo. dictū eſt ꝙ per ſpūm ſanctū reuelauit nobis deꝰ ſua ſapientiā. ⁊ hoc fieri potuit. Spi ritus em̄ ſanctꝰ oīa ſcrutat. quod nō eſt ſic intelligenduꝫ quaſi inqͥrendo quomō fiant. ſed qꝛ ꝑfecte ⁊ etiā intima qͣ rūlibet rerū nouit. ſicut homo qd̓ aliquādo diligēter ſcru tatur. Vnde dicit̉ ſap. 7. Ꝙ ſpūs intelligentie ſanctꝰ eſt omnia ꝓſpiciens ⁊ qui capiat oēs ſpūs intelligibiles mū dos ſubtiles ⁊ nō ſolū res creatas ſed etiā ꝓfūda dei ꝑfec te cognoſcit. Dicunt̉ autē ꝓfunda ea que in ipſo latent: ⁊ nō ea que de ipſo per creaturas cognoſcunt̉ que quaſi ſu perficietenꝰ vident̉ eſſe ſcd̓m illud ſapiētie. 13. A magni tudine ſpēi ⁊ creature cognoſcibiliter poterat creator eo rum videri. ¶ Deinde cū dicit. Quis em̄ ſcit hoīum pro bat qd̓ dixerat de ſpū dei ꝑ ſimilitudinē humani ſpūs di cens. Quis em̄ ſcit hoīuꝫ ea qua ſunt hoīs id eſt ea que latent in corde niſi ſpūs hoīs qui in eo eſt id eſt intellectꝰ ⁊ ideo que interius latent videri nō poſſunt. Signanter autē dicit. Quis hoīum ne ab hoꝝ cognitione etiā deus videatur excludi. dicit̉ em̄ Ie. 17. Prauum eſt cor hoīs ⁊ quis cognoſcet illud? Ego deus ꝓbās corda ⁊ ſcrutās renes qꝛ ſcilitet ſecretoꝝ cordis ſolus deus eſt cognitor. Manifeſta aūt eſt ratio quare homo ea que in corde alte rius latent ſcire nō pōt qꝛ cognitio homīs a ſenſu accipit̉ ⁊ ideo ea que ſunt in corde alterius homo cognoſcere nō poteſt niſi quatenꝰ per ſigna ſenſibilia manifeſtent̉. ſcd̓m illud. 1. ꝝ. 16. Homo videt que foris parent. deus autē intuetur cor. Sed nec angelus bonꝰ nec malus ea que in corde hoīs latent ſcire pōt niſi inꝙͣtum per aliquos effec tus manifeſtent̉. cuius ratio accipi pōt ex ip̄o verbo apo ſtoli qui dicit ea ratione ſpūm hoīs cognoſcere que ī cord̓ hoīs latent. qꝛ in ip̄o hoīe eſt. angelus auteꝫ neqꝫ bonus neqꝫ malus illabitur menti humane vt in ip̄o corde hoīs ſit ⁊ intrinſecus oꝑetur. ſed hoc ſolius dei ꝓpriū eſt. Un̄ ſolus deus eſt cōſcius ſecretorū cordis homīs ſcd̓m illud Iob. 16. Ecce in celo teſtis meus ⁊ in excelſis cōſcius me us. Scd̓o ſimilitudinē adaptat ad ſpūm d̓i dicēs. Ita et q̄ dei ſunt id eſt que in ip̄o deo latent: nemo cognoſcit niſi ſpūs dei ſcd̓m illud. Iob. 36. Ecce deus magnꝰ vincens ſcientiā noſtrā. Sed ſicut ea que ſunt in corde vniꝰ homi nis alteri manifeſtantur ꝑ ſenſibilia ſigna: ita ea que ſunt dei poſſunt eſſeᵗ nota homini ꝑ ſenſibiles effectus. ſcd̓m il lud ſap. 13. A magnitudine ſpēi ⁊ creature ⁊c̄. Sed ſpūſ ſanctus qui eſt in ipſo deo vtpote patri ⁊ filio cōſubſtanti alis ſecreta diuinitatis ꝑ ſeipſuꝫ videt. ſcd̓m illud ſap. 7. Eſt enim in illa ſcilicet dei ſapiētia ſpūs intelligentie ſāc tus oēm habens virtutē oīa ꝓſpiciens. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Nos autē ⁊c. On̄dit quomo cognitio ſpūſſancti ꝑtici patur dicēs. licet nullus hoīum per ſe poſſit ſcire que ſūt dei. Nos autē ſpū ſancto ſcilicet repleti nō accepimꝰ ſpi ritum huiꝰ mundi ſed ſpūm qui a deo eſt. Noīe autē ſpi ritus vis quedā vitalis ⁊ cognitiua ⁊ motiua intelligitur
Ipūs ergo huiꝰ mundi poteſt dici ſapientia huiꝰ mundi et amor mundi quo impellitur homo ad agendū ea q̄ mū di ſunt. hunc autē ſpūm ſancti apoſtoli nō receperūt mun dum abijciētes ⁊ cōtemnentes ſed receperūt ſpūꝫ ſanctū quo corda eoꝝ illuminata ſunt ⁊ inflāmata ad amorem d̓i ſcd̓ꝫ illud. Io. 14. Paraclitꝰ autē ſpūſſanctꝰ quē mittet pater in nomīe meo ⁊c. Et nuī. 14. Seruū meū caleph qͥ plenus eſt alio ſpū ⁊ ſecutus eſt me: introducā in terram hāc. Spūs autē huius mūdi errare facit ſcd̓m illud. Eſa. 19. Dirūpetur ſpūs egipti in viſceribus eiꝰ ⁊ cōſilium ei us precipitabo. Ex diuino autē ſpū huius ꝯſecuti ſumus vt ſciamꝰ que a deo data ſunt nobis vt ſciamꝰ de rebꝰ di uinis ꝙͣtum vnicuiqꝫ deus donauit. qꝛ ſicut dicit̉ ephę. 4. Unicuiqꝫ data eſt gratia ſcd̓m mēſurā donationis xp̄i Uel poteſt intelligi ſpūm dei donatuꝫ ſanctis vt dona ſpi ritualia cognoſcāt: que nō habētes eundē ſpūꝫ ignorant ſcd̓m illud apoc. 2. Uincenti dabo māna abſconditū qd̓ nemo ſcit niſi qͥ accipit. Ex hͦ aūt accipi poteſt ꝙ ſicut ne mo nouit patrem niſi filius ⁊ cui voluerit filius reuelare. vt dicit̉ Mat. 11. Ita nemo nouit que ſunt dei patris ⁊ fi lij niſi ſpūſſanctꝰ ⁊ qui ip̄m acceperūt. ⁊ hoc ideo. qꝛ ſicut filius cōſubſtātialis eſt patri ita ſpūſſanctus patri ⁊ filio. Lectio tertia. Ue ⁊ loquimur nō in doctis huma o ne ſapientie verbis: ſed in doctrina ſpiritus. ſpūalibus ſpiritualia com parantes. Animalis aūt homo nō ꝑcipit ea que ſunt ſpiritus dei. Stulticia em̄ eſt illi: ⁊ nō poteſt intelligere qꝛ ſpiritualiter examīa tur. Spiritualis autē iudicat omnia: ⁊ ip̄e a nemine iudicatur: ſicut ſcriptum eſt. Quis enim cognouit ſenſum domini? aut quis in ſtruxit eum? Nos autē ſenſum xp̄i habemꝰ. Dixerat ſupra apl̓us ſapientiaꝫ loquimur inter ꝑfectos. Poſtꝙͣ ergo manifeſtauit qualis ſit hec ſapiētia qꝛ mun danis hoībꝰ incognita cognita autē ſcīs. hic maīfeſtat ꝙͣ ratione hāc ſapientiā ſancti inter ꝑfectos loquūtur. Et pͥ mo ꝓponit qd̓ intendit. Scd̓o aſſignat rationē ibi. Aīa lis autē homo ⁊c. Circa pͥmum primo ꝓponit reuelatoꝝ manifeſtationē dicens. dictū eſt ꝙ ſpūm dei accepimꝰ vt ſciamus que a deo donata ſunt nobis. que.ſ. nobis ꝑ ſpi ritum reuelata ſunt loqͥmur. Sunt em̄ eis reuelata ad vti litatem. Unde ⁊ act. 2. dicit̉. Repleti ſunt oēs ſpū ſancto ⁊ ceperunt loqui. ¶ Scd̓o tangit modū enarrandi exclu dens modū incōuenientē dicens. Nō in doctis humane verbis ſapiētie id eſt nō nitimur ad ꝓbandaꝫ noſtrā doc trinam per verba cōpoſita ex humana ſapiētia. ſiue ꝙͣtuꝫ ad ornatū verboꝝ ſiue ꝙͣtū ad ſubtilitate rōnum Eſa. 33. Populū alti ſermonis nō videbis. Aſtruit eniꝫ modum cōuenientem cū dicit. Sed in doctrina ſpūs id eſt prout ſpūſſanctus nos loquentes interius docet ⁊ auditoꝝ cor da ad capiendū illuſtrat. Io. 16. Cum venerit ille ſpiritꝰ veritatis docebit vos oēm veritatē. ¶ Tertio determīat auditores dicēs. Spūalibus ſpūalia cōparantes. q. d. re cta cōparatione ſpūalia documēta tradimꝰ ſpūalibus vi ris quibꝰ ſunt cōuenientia. 2ᵉ. thy. 2. Hec comenda fide libus viris qui ydonei erūt ⁊ alios docere. Eoſdem autē hic nomīat ſpūales quos ſupra ꝑfectos. qꝛ ꝑ ſpūm ſanctū hoīes ꝑficiunt̉ in virtute. ſcd̓m illud. psͣ. Spū oris eius omnis virtus eoꝝ. ¶ Deinde cum dicit Aīalis ⁊cͣ. aſſig nat rōnem dictoꝝ ⁊ primo oſtēdit quare ſpūalia non ſunt tradenda aīalibus hoībus. Scd̓o quare ſunt tradēda ſpi

in epiſtolam ⁊ ad Corīthios II.
ritualibꝰ. ibi Spūalis ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ponit rōnē. Scd̓o manifeſtat eā ibi Stulticia em̄ ⁊c. Ra tio ergo talis eſt. Nulli ſunt tradenda documēta que ca pere nō poteſt. ſed homīes aīales nō poſſunt capere ſpūa lia documēta. ergo nō ſunt eis tradēda. hoc eſt ergo ꝙ di cit. Animalis homo ⁊cͣ. Et ideo recta rōne nō poſſūt tra di eis. Ubi primo ꝯſiderandū eſt quis homo dicatur ani malis. Eſt ergo ꝯſiderādū ꝙ aīa eſt forma corporis. Un de ꝓprie aīe intelligunt̉ ille vires que ſunt actus corꝑali um organoꝝ.ſ. vires ſenſitiue. Dicunt̉ ergo hoīes aīma les qui huiuſmodi vires ſequūtur inter quas eſt vis app̄ henſiua ⁊ appetiua. ⁊ ideo pōt dici homo dupliciter aīa lis. Uno mō ꝙͣtum ad vim apprehenſiuā ⁊ hic dicit̉ aīal̓ ſenſu qui ſicut dicit in glo. de deo iuxta corporū fantaſiaꝫ vel legis litterā vel rōnem philoſophicā iudicat que ẜm vires ſenſitiuas accipiūtur. Alio mō dicitur quis aīalis ꝙͣtum ad vim appetitiuā qui.ſ. afficitur ſolum ad ea que ſunt ſcd̓m appetitū ſenſitiuū ⁊ talis dicit̉ aīalis vita qui ſi cut dicit̉ in glo. ſequit̉ diſſolutā laſciuiā anime ſue quā in ter naturalis ordinis metas ſpūs rector nō cōtinet. Und̓ dicitur in canonica Iude. Hij ſunt qui ſegregāt ſemetip ſos aīales ſpūm nō habētes. ¶ Scd̓o autē videndū qua re tales nō poſſint ꝑcipere ea que ſunt ſpūs dei: qd̓ quidē manifeſtuꝫ eſt: ⁊ ꝙͣtum ad aīalē ſenſuꝫ ⁊ ꝙͣtum ad aīalem vitam. Ea em̄ de quibꝰ ſpūſſanctus illuſtrat mētem ſunt ſupra ſenſum ⁊ rōnem humanā ſcd̓m illud. Ecc. 3. Plu ra ſupra ſenſum hoīs oſtēſa ſunt tibi. ⁊ ideo ab eo capi nō poſſunt qui ſoli cognitioni ſenſitiue innitit. Spūs etiam ſanctus accēdit affectū ad diligenduꝫ ſpūalia bona: ſenſi bilibus bonis cōtemptis. ⁊ ideo ille qui eſt aīalis vite nō poteſt capere huiuſmodi ſpūalia bōa. qꝛ ph̓us dicit ī. 4. ethicoꝝ ꝙ qualis vnuſquiſqꝫ eſt talis finis videt ei. pro uer. 18. Nō recipit ſtultꝰ verba prudentie: niſi ei dixeris que verſant in corde eius. Ecc. 22. Cum dormiēte loqui tur qui narrat ſapientiā ſtulto. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Stul ticia enim ⁊c. manifeſtat qd̓ dixerat ꝑ ſignuꝫ. cū em̄ aliqͥs aliqua ſapiēter dicta re ꝓbat quaſi ſtulta: ſignum eſt ꝙ ea nō capiat. Quia igit̉ aīalis homo ea que ſunt ſpūs dei re putat ſtulta. ex hoc manifeſtat̉ ꝙ ea nō capit. Et hoc ē ꝙ dicit. Stulticia enim eſt illi.ſ. aīali. Iudicat em̄ eſſe ſtul ta que ſcd̓m ſpūm dei aguntur. Ecc. 10. In via ſtultꝰ am bulans cū ip̄e ſit inſipiēs oēs ſtultos eſtimat. Ꝙ autē hoī animali que ſcd̓m ſpūm ſunt videntur ſtulta: non ꝓcedit ex rectitudine ſenſus. ſicut ſapientes aliqua iudicant eſſe ſtulta que ſtultis vident ſapiētia. ꝓpter defectū intellec tus. qꝛ homo ſenſui deditus nō poteſt intelligere ea que ſupra ſenſum ſunt ⁊ hō carnalibus affectus nō intelligit eſſe bonū niſi qd̓ eſt delectabile ſcd̓ꝫ carnē. Et hoc eſt qd̓ ſequitur. Et nō pōt intelligere. psͣ. Neſcierūt neqꝫ intel lexerunt in tenebris ambulāt. Quare autē nō poſſit intel ligere on̄dit ſubdens. Quia ſpūaliter exaīatur id eſt ſpiri tualiū exaīatio fit ſpūaliter. nunꝙͣ em̄ inferior poteſt exa minare ⁊ iudicare ea que ſunt ſuperioris: ſicut ſenſus nō poteſt exaīare ea q̄ ſunt intellectus. ⁊ ſimiliter neqꝫ ſēſus neqꝫ ratio humana poteſt iudicare ea que ſūt ſpiritus dei et ita relīquitur ꝙ huiuſmodi ſolo ſpiritu ſancto exami nantur. ſecūduꝫ illud pſalmiſte. Eloquia domini igne ex aminata probata ſcilicet a ſpiritu ſācto. Quia ergo aīma lis homo caret ſpiritu ſancto nō poteſt ſpiritualia exami nare. et per conſequens nec ea intelligere. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Spiritualis autē iudicat omnia ⁊c. aſſignat ratione quare ſpiritualibus ſpiritualia tradantur ⁊ primo ponit rationem. Scd̓o manifeſtat eam ibi. Quis enim nouit. aſſignat autē talem rationem. Illi tradenda ſunt ſpiritu alia qui poteſt iudicare ſecundū illud. Iob. 12. Auris ꝟ
ba dijudicat. ſed ſpiritualis eſt huiuſmodi. ergo ei ſpiri l tualia ſunt tradenda. ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Spiritualis enim dijudicat omnia et ipſe a nemine iudicat̉. Vbi primo videndum eſt quis homo dicatur ſpiritualis. Eſt auteꝫ no tandum ꝙ ſpiritus nominare cōſueuimus ſubſtantias in corporeas. quia igitur aliqua pars anime eſt que nō eſt a licuius organi corporei actus ſcilicet pars intellectiua cō prehendens intellectum ⁊ voluntatem huiuſmodi pars anime ſpiritus hominis dicitur: que tamen a ſpiritu dei et illuminatur ſecundū intellectum ⁊ inflammnatur ſecun dum affectum ⁊ voluntatem. Dupliciter ergo dicitur ho mo ſpiritualis. Uno modo ex parte intellectus ſpiritu d̓i illuſtrante. Et ſecundū hoc in gloſa dicitur ꝙ homo ſpi ritualis eſt qui ſpiritui dei ſubiectus certiſſime ac fidelit̓ ſpiritualia cognoſcit. Alio modo ex parte voluntatis ſpi ritu dei inflāmante. ⁊ hoc modo dicitur in glo. ꝙ ſpiritu alis vita eſt qua ſpiritum dei habens rectorem. animam regit id eſt animales vires. Gal̓. vltimo. Vos qui ſpiritu ales eſtis inſtruite huiuſmodi ⁊c. ¶ Secūdo conſideran dum eſt quare ſpiritualis diiudicat omnia ⁊ ipſe a nemīe̓ iudicatur. Ubi notandum eſt ꝙ in omnibus ille qui rec te ſe habet rectum iudicium habet circa ſingula. Ille au tem qui in ſe rectiiudinis defectum patitur: deficit etiam in iudicando. vigilans enim recte iudicat ⁊ ſe vigilare et alium dormire. ſed dormiens nō habet rectum iudicium de ſe nec de vigilante. Unde nō ſunt res tales quales vi dentur dormienti ſed quales videntur vigilanti. Et eadē ratio eſt de ſano ⁊ inſirmo circa iudicium ſaporum fide d̓ bili ⁊ forti circa iudicium ponderum ⁊ virtuoſo ⁊ vitioſo circa agibilia. Vnde ⁊ philoſophus dicit in. 5. ethicoꝝ. Ꝙ virtuoſus eſt regula ⁊ menſura omniū humanorum. quia ſcilicet in rebus humanis talia ſunt ſingularia qua lia virtuoſus iudicat ea eſſe. ⁊ ſecundū hunc modum apo ſtolus hic dicit ꝙ ſpiritualis iudicat omnia. quia ſcilicet homo habens intellectum illuſtratuꝫ ⁊ affectum ordin a tum per ſpiritum ſanctuꝫ de ſingulis que pertinent ad ſa lutem rectum iudicium habet. Ille autem qui nō eſt ſpiri tualis habet etiā intellectum obſcuratum ⁊ affectum īor dinatum circa ſpiritualia bona. ⁊ ideo ab homine nō ſpi rituali ſpiritualis homo iudicari nō poteſt ſicut nec vigi lans a dormiente. Quātum ergo ad primum horum dici tur ſap̄. 3. Ꝙ iudicabunt iuſti nationes. Quātum ad ſe cunduꝫ dicitur infra. 4. Mihi pro minimo eſt vt a vobis iudicer aūt ab humano die. ¶ Deinde cū dicit Quis em̄ nouit ⁊c. manifeſtat rationem inductam ⁊ primo inducit auctoritatem. Secūdo adaptat ad propoſitū ibi. Ros au tem ⁊c. Eſt autem cōſideranduꝫ ꝙ ad hoc ꝙ aliquis poſ ſit de aliquo homine iudicare duo requirūtur. Primo vt iudicans cognoſcat ea que ſunt iudicati. quia vt dicitur primo ethicoruꝫ. Unuſquiſqꝫ bene iudicat que cognoſcit ⁊ horum eſt optimꝰ iudex. Ex quo patet ꝙ ſenſum id eſt ſapientiam dei omnia iudicantem nullus poſſit diiudica re. ideo dicit quis enim nouit ſenſum dn̄i qͣſi dicat nullꝰ. quia ſapientia dei excedit omneꝫ cupiditatem hominis. Ecc. pͥmo. Sapientiam dei precedentem omnia quis in ueſtigauit. ſap. 14. Sēſum autem tuum qͥs ſcire poterit: niſi tu dederis ſapientiam. Scd̓o requiritur ꝙ iudicans ſit ſuperior iudicato. Vnde dominꝰ habet iudiciuꝫ de ſer uo. magiſter de diſcipulo. Ex quo etiā patet ꝙ nullus po teſt ſenſuꝫ dei iudicare propter quod ſequitur. Aut quis inſtruxit eum? qͣſi dicat nullus. Nō enim habet ſcientiam ab aliquo acceptaꝫ. ſed potius fontem oīs ſcientie. Iob. 26. Cui dediſti conſilium? forſitan ei qui nō habet ſapiē tiam. Uidētur autem verba hec aſſumpta ex eo quod dici tur Eſa. 4. Quis adiuuit ſpirituꝫ domini aut quis conſi
l

Explanatio ſancti Thome
liarius eius fult. ⁊ oſtendit illi. cum quo inijt conſiliuꝫ ⁊ inſtruit eum. ¶ Deinde adaptat quod dixerat ad propo ſitum dicens. Nos autem ſcilicet ſpirituales viri. Sēſuꝫ chriſti habemus id eſt recipimus in nobis ſapientiam cri ſti ad iudicandum. Ecc. 17. Creauit illis ſcientiam ſpiri tus ſenſu adimpleuit corda illorum. Luc. vltimo. Dici tur ꝙ aꝑuit illis ſenſum vt intelligerent ſcripturas: ⁊ ita quia ſenſus chriſti diiudicari nō poteſt. conueniens eſt ꝙ ſpiritualis qui ſenſum xp̄i habet a nemine iudicetur. ¶ Incipit capitulū tertiū. ¶ Lectio prima. T ego fratres nō potui vobis lo qui quaſi ſpiritualibus: ſed quaſi carnalibus. Tanqͣꝫ paruulis in xp̄o lac vobis potuꝫ dedi nō eſcā. Nōdum eniꝫ poteratis. ſed nec nunc quidē poteſtis: Adhuc enim carnales eſtis. Cum enim ſit inter vos zelus ⁊ cōtentio: nōne car nales eſtis ⁊ ſcd̓m hominem ambulatis. Cū enim quis dicat. ego quidem ſum pauli. aliꝰ auteꝫ ego apollo. nōne homīes eſtis. Quid igitur eſt apollo? Quid vero paulꝰ? Mini ſtri eiꝰ cui credidiſtis. Et vnicuiqꝫ ſicut do minus dedit. Ego plantaui. apollo rigauit. ſed deus nunc incrementum dedit. Itaqꝫ ne qꝫ qui plantat eſt aliquid neqꝫ qui rigat: ſed qui incrementum dat deus. Qui autem plā tat ⁊ qui rigat vnum ſunt. Supra apoſtolus oſtenderat errorem corinthioꝝ qui ꝓ pter miniſtros chriſti a quibus baptizati ⁊ docti erant ad inuicem diſceptabant. hic incipit eorum iudicium quod habebant de miniſtris improbare ex quo iudicio contēti ones in eis procedebant. Et circa hoc duo facit. Primo improbat eoruꝫ iudicium ꝙͣtum ad hoc ꝙ quibuſdaꝫ mi niſtrorum de quibus gloriabantur plus attribuebant ꝙͣ deberēt. Scd̓o ꝙͣtum ad hoc ꝙ alios chriſti miniſtros cō temebāt. 4. cap. ibi. Sic nos exiſtimet homo. Circa pͥ mum duo facit. Primo oſtendit detrimentuꝫ quod patie bantur propter cōtentiones ex peruerſo iudicio proueniē tes. Scd̓o improbat eoꝝ peruerſum iudicium. ibi. Quid igitur eſt apollo. Circa primum duo facit. Primo ponit detrimentum quod hactenus paſſi erant propter eoruꝫ d̓ fectuꝫ. Scd̓o oſtendit ꝙ adhuc idem patiuntur ibi. Sed nec nunc quidem. Circa primuꝫ tria facit. primo ponit d̓ trimentum quod hactenus paſſi erant propter eorum de fectum. dixerat enim ſupra ꝙ apoſtoli quidem ſpiritualia documenta ſpiritualibus tradebant que animales homi nes percipere nō poterant quod eis adaptat dicens. Et ego fratres qui ſcilicet inter alios apoſtolos ſpiritualibꝰ ſpiritualia loquor. Nō potui ſcilicet cōuenienter vobis loqui quaſi ſpiritualibus vt ſcilicet traderem vobis ſpiri tualia documenta. Sed quaſi carnalibus ſcilicet loquu tus ſum vobis eoſdem enim carnales dicit quos ſupra a nimales: quibus oportꝫ tradi ea que ſunt infirmitati eoꝝ acomoda. Eſa. 28. Quem docebit ſcientiā ⁊ quem intel ligere faciet auditum. Ablactatos a lacte auulſos ab vbe ribus id eſt a carnali cōuerſatione ⁊ ſenſu. Scd̓o adhibꝫ ſimilitudinē dicens Tanꝙͣ paruulis in xp̄o id eſt parum adhuc introductis in perfectam doctrinam fidei que ſpi ritualibus debetur. Heb. 5. Omīs qui lactis eſt ꝑticeps
expers eſt ſermonum iuſtitie parnulus enim eſt: perfecto rum autē eſt ſolidus cibus. Tertio rationem aſſignat ne credatur ex inuidia eis ſpiritualem doctrinam ſubtraxiſ ſe contra quod dicitur ſap̄. 7. Quā ſine fictione didici et ſine inuidia cōico. Unde ſubdit. Nōdum enim poteratis quaſi dicat nō ſubtraxi vobis eſcam propter meam ſed ꝓ pter veſtram impotentiam. quia verba ſpiritualia nōduꝫ bene poteratis capere ſcd̓m illud. Io. 16. Adhuc multa habeo vobis dicere ſed nō poteſtis portare modo. ¶ Deī de cum dicit. Sed nec nunc quidem poteſtis. oſtendit ꝙ adhuc idem detrimentum patiuntur. ⁊ primo quidem po nit īpotentiam cui adhuc ſubiacebant dicēs. Sed nec nūc quidem poteſtis quaſi dicat ꝙ a principio perfectam doc trinam capere nō poteratis. nō mirum fuit. quia hoc vr̄e nouitati competebat ſcd̓m illud. 1ᵉ. pe. 2. Sicut modo ge niti infantes lac cōcupiſcite. Sed hoc videtur eſſe culpa bile ꝙ poſt tantuꝫ tempus in quo proficere debuiſtis ean dem impotentiam retinetis ſecundū illud He. 5. Cuꝫ de beretis magiſtri eſſe propter tempus: rurſus indigetꝭ do ceri que ſunt elementa ſermonuꝫ dei. Scd̓o aſſignat pre dicte impotentie rationem dicens: Adhuc eniꝫ carnales eſtis ſcilicet vita ⁊ ſenſu. Et ideo ea que ſunt ſpiritus ca pere nō poteſtis ſed ſapitis ea que ſunt carnis ſcd̓m illud Ro. 8. Qui ſecundū carneꝫ ſunt: que carnis ſunt ſapiūt Tertio ponit rationem probationis inducte dicens. Cuꝫ enim inter vos ſit zelus ⁊ contentio nōne carnales eſtis. ⁊ ſecundū hominem ambulatis. Vbi conſiderandum eſt ꝙ recte cōiungit zelum ⁊ cōtentionem. quia zelus id eſt ī nidia. eſt cōtentionis materia. Inuidus enim triſtatur de bono alterius quod ille nititur promouere ⁊ ex hoc ſequi tur contentio. Vnde Iac. 3. Ubi zelus ⁊ contentio ibi in conſtantia ⁊ omne opus prauum. Et ſimiliter econuerſo. charitas per quam quis diligit bonum alterius eſt mate ria pacis. Secūdo conſiderandum eſt ꝙ zelus ⁊ conten tio nō habet locuꝫ niſi in carnalibus hominibus: quia ip ſi ad bona corporalia afficiuntur que ſimul a pluribus in tegre poſſideri nō poſſunt. ⁊ ideo propter hoc ꝙ aliquis aliquod bonum corporale poſſidet alius impeditur a ple na poſſeſſione illius ⁊ ex hoc ſequitur inuidia ⁊ per conſe quens contentio. ſed ſpiritualia bona ad que ſpirituales afficiuntur ſimul a pluribus poſſideri poſſunt. ⁊ ideo bo nuꝫ vnius nō eſt alterius impedimentum. ⁊ propter hoc in talibus nec inuidia nec contentio locum habet. Vnde ſap̄. 7. Sine inuidia cōmunico. ¶ Tertio cōſideranduꝫ eſt quare homines carnales dicit ſecundū hominem am bulare cuꝫ tamē homo ex ſpiritu ⁊ carne cōponatur. quia nature humane cōſonum eſt vt ſpiritus cognitionem a ſē ſibus carnis accipiat. Unde ⁊ cōſequenter affectus ratio nis humane ſcd̓m ea que ſunt carnis mouetur niſi ſpiritꝰ hominis per ſpiritum dei ſupra hominem eleuetur. Un de dicitur. Eccle. 34. Sicut ꝑturiens cor tuum fantaſias patitur niſi ab altiſſimo fuerit emiſſa viſitatio. Eſt gͦ ſen ſus ſcd̓m hominem id eſt ſcd̓m naturam humanam ſibi a dei ſpiritu derelictam. ſicut ⁊ in. psͣ. dicitur. Filij homi num vſquequo graui corde vt quid diligitiss vanitatem ⁊ queritis mendatiuꝫ. ¶ Quarto manifeſtat probationē inductam dicens. Cum enim quis id eſt aliquis veſtrum dicit. Ego quidem ſum pauli. q. a paulo baptizatus ⁊ do ctus. Alius autē ego apollo genitiui caſus ꝑ quod deno tatur in vobis eſſe zelus ⁊ contentio. Nōne homines eſtꝭ ſcilicet carnales ⁊ nō ſpirituales vtpote zelum ⁊ contenti onem habētes pro rebus humanis. Qualis enim homo eſt talibus rebus afficitur ⁊ per affectum inheret. ſcd̓m il lud Oſee. 9. Facti ſunt abhominabiles ſicut ea que dile xerunt. ¶ Deinde cuꝫ dicit Quid igitur eſt apollo. im ꝓ

in epiſtolam ⁊ ad Corīthios III.
bat eoꝝ iudicium ꝙͣtuꝫ ad hoc ꝙ plus miniſtris attribue bant ꝙͣ deberent. ⁊ primo oſtendit veritatem. Secūdo ex cludit errorem ibi. Nemo vos ſeducat. Tertio infert cō cluſioneꝫ intētaꝫ ibi. Itaqꝫ nēo glorietur in hoībus. Cir ca primū duo facit. Primo oſtendit cōditioneꝫ miniſtro ruꝫ. Secūdo agitur de eoꝝ mercede ibi. Vnuſquiſqꝫ pro priam mercedem. Circa primuꝫ tria facit. Primo ponit miniſtrorū conditionem. Scd̓o ponit ſimilitudinem ibi. Ego plantaui apollo rigauit. Tertio oſtendit intentū ibi Itaqꝫ neqꝫ qui plantat. Circa cōditionem autē miniſtro rum duo tāgit. pͥmo ꝙ nō ſunt domini ſed miniſtri dicēs vos de paulo ⁊ apollo gloriamini: igitur q̄ro a vobis qͥd eſt apollo ⁊ quid paulus id eſt cuius dignitatis vel pote ſtatis vt digne de eis poſſitis gloriari? ⁊ reſpōdet. Mini ſtri eius id eſt dei ſunt quaſi dicat quod agūt in baptiſmo ⁊ in doctrina nō pͥncipaliter agūt ſicut dn̄i ſed ſitut mini ſtri eiꝰ. ẜm illud Eſa. 61. Miniſtri dei dicet vobis. Poſ ſet antē alicui videri magnū eſſe miniſtrū dei eſſe ⁊ gloriā dum eſſe in hoībus de miniſterijs dei. Et vere eſſet ſi ſine hoībus nō pateret acceſſus ad deū. ſicut illi qui ſolēt glo riari d̓ miniſtris regis ſine quibꝰ nō patet aditus ad regē Sꝫ hͦ hic locū nō hꝫ qꝛ fideles xp̄i ꝑ fidē hn̄t acceſſuꝫ ad deū ẜꝫ illd̓. Ro. 5. Per quē acceſſū habemꝰ ad deū ꝑ fi dē ⁊ gr̄aꝫ iſtā in qͣ ſtamꝰ ⁊ gl̓iamur in ſpe gl̓ie filioꝝ dei. ideo ſignāter addit. Cui credidiſtis. q. d. per fidem iā eſtꝭ cōiuncti deo nō hoībus. Vnde ſupra. 2. dictū eſt vt fides veſtra nō ſit in ſapientia hominū ſed in virtute dei. ⁊ ideo primo d̓ deo eſt vobis gaudendū ꝙͣ de hoībus. Cōtingit autē ꝙ miniſtri hominū vel dn̄orum vel artificū pͥmo ha bent a ſeipſis aliquā dignitatē vel virtutem: ex qua ydo nei ad miniſteriuꝫ fiunt. ſed hoc nō eſt de miniſtris dei et ideo ſcd̓o oſtendit ꝙ tota dignitas ⁊ virtus miniſtrorum eſt a deo dicens. Et vnicuiqꝫ ſicut deus diuiſit. q. d. in tā tuꝫ aliquis ⁊ vnuſquiſqꝫ noſtrū habet de virtute miniſtrā di inꝙͣtum ei deus dedit. vnd̓ nec ſic nobis eſt gloriandū 2ͤ. coꝝ. 3. Sufficiētia noſtra a deo qui ydoneos nos fecit miniſtros noui teſtamēti. ¶ Deinde cū dicit. Ego planta ui ponit ſimilitudinē miniſtroꝝ ex ſimilitudine agricolaꝝ vbi duplex differentia oꝑationū intelligit̉. Una oꝑatiōis vnius miniſtri ad operationē alteriꝰ. Et ꝙͣtum ad hoc di cit. Ego plantaui id eſt in p̄dicatione ad modū plantātis me habui. qꝛ ſcꝫ pͥmo vobis p̄dicaui fidem. Eſa. 51. Po ſui verba mea in ore tuo vt plantes celos. Apollo rigauit id eſt ad modū rigantis ſe habuit: qui aquā plantis exhi bet ad hoc vt nutriantur ⁊ creſcant. Et ſimiliter legitur. Act. 18. Ꝙ cum panlus multos corinthioꝝ conuertiſſet ſuperuenit apollo qui multum cōtulit hijs qui credider̄t: publice oſtēdens per ſcripturam eſſe ih̓m xp̄m. Ecc. 24. dicitur Rigabo ortū meū plantationū. Secūda differētia eſt oꝑationis miniſtroꝝ qui exteriꝰ oꝑantur plantādo et rigādo ad oꝑationeꝫ dei qui interiꝰ operat̉. Vnde ſubdit. Sed deus incrementū dedit interiꝰ.ſ. operādorᵉ. cor. 9. Augebit incremēta frugū iuſtitie veſtre. Sic etiā in rebꝰ corporalibꝰ plantātes ⁊ rigantes exteriꝰ oꝑantur. ſed de us operatur interiꝰ ꝑ operationē nature ad īcremēta plā tarum. ¶ Deinde cū dicit. Itaqꝫ neqꝫ qui plātat neqꝫ qui rigat ⁊c. Infert ex p̄miſſis duas cōcluſiones. quaꝝ pͥma infertur ſcd̓m cōparationem miniſtroꝝ ad deū dicēs. Ex quo paulus plātauit ⁊ apollo rigauit nō ſunt niſi miniſtri dei ⁊ nō habēt aliquid niſi a deo ⁊ nō oꝑant̉ niſi exterius deo īteriꝰ oꝑāte. Itaqꝫ neqꝫ qͥ plātat eſt aliqͥd.ſ. pͥncipalit ⁊ magnū de quo ſit gloriandū. Neqꝫ qͥ rigat ſed qui incre mentū dat deꝰ. Ip̄e em̄ ꝑ ſe eſt aliqͥd pͥncipale ⁊ magnuꝫ de quo eſt gloriandū. Actio em̄ nō attribuit̉ inſtrumento cui ꝯparat miniſter: ſed pͥncipali agēti. Vnde. Eſa. 40. dicit̉. Om̄s gentes quaſi nō ſint ſic ſunt corā eo. Scd̓am cōcluſionem infert ꝑtinentē ad cōparationē miniſtrorum
ad inuicē dicens. Qui plantat aūt ⁊ qui rigat. cū ſint mi niſtri dei ⁊ nihil niſi a deo habētes ⁊ ſolū exterius oꝑan tes vnuꝫ ſunt excōditione nature ⁊ miniſterij rōne: quare ſcꝫ nō poteſt vnꝰ alteri p̄ferri niſi ſcd̓m donū dei. ⁊ ita ꝙͣ tum in ſeipſis eſt vnū ſunt. Et qꝛ ꝯſequēter in intentione miniſtrādi deo vnū ſunt ꝑ ꝯcordiā voluntatis. ideo ſtultū eſt de hijs qͥ vnū ſūt diſſētire. psͣ. Ecce ꝙͣ bonū ⁊ ꝙͣ iocun dū hītare frēs ī vnū. Ro. 12. Ml̓ti vnū corpꝰ ſumꝰ ī xp̄o. Lectio ſecunda. Nuſquiſqꝫ propriā mercedem acci piet ſcd̓m ſuum laborem. Dei enim ſumꝰ adiutores. Dei agricl̓tura eſtꝭ. Dei edificatio eſtis. Secundū gratiaꝫ dei q̄ data eſt mihi. vt ſapiens architectus funda mentū poſui. alius autem ſupedificat. Unꝰ quiſqꝫ aūt videat quomō ſuperedificet. Fū damentum em̄ aliud nemo poteſt ponere p̄ ter id quod poſitum eſt qd̓ eſt xp̄us iheſus. Si quis autē ſuperedificat ſupra fundamen tum hoc aurū argentum lapides p̄cioſos lig na fenum ſtipulam vniuſcuiuſqꝫ opus mani feſtuꝫ erit. Dies em̄ domini declarabit qꝛ in igne renelabitur: ⁊ vniuſcuiuſqꝫ opus qua le ſit ignis probabit. Si cuius opus māſerit quod ſuperedificauit mercedeꝫ accipiet. Si cuius opus arſerit detrimentū patietur ipſe autē ſaluus erit ſic tamē quaſi per igneꝫ. Supra apl̓us on̄dit qualis ſit cōditio miniſtroꝝ: hic agit d̓ remūeratiōe eoꝝ. Et pͥmo agit de mercede bonoꝝ mī ſtroꝝ. Scd̓o agit d̓ punitiōe maloꝝ ibi. Neſcitꝭ qꝛ tēplū dei eſtꝭ ⁊c. Circa pͥmū tria facit. Prīo ꝓmittit mīſtrꝭ mer cedē ꝓpriā. Scd̓o aſſignat rōnē ibi. Dei eī ſumꝰ. Tertio agit de diuerſitate mercedis ibi. Scd̓m gr̄aꝫ d̓i. Dicit g pͥmo dictū eſt ꝙ neqꝫ qͥ plātat eſt aliqͥd: neqꝫ qui rigat nō tamē inutiliter plātat vl̓ rigat. ſed vnuſquiſqꝫ ꝓpriā mer cedem accipiet ſcd̓m ſuū laborē. Quāuis em̄ qui increm̄ tum dat ſit deus ⁊ ip̄e ſolus interiꝰ oꝑetur: exteriꝰ tamen laborantibꝰ mercedē tribuit. ſcd̓m illud: Iere. 31. Quieſ cat vox tua a ploratū ⁊ oculi tui a lachrymis. qꝛ merces ē operi tuo. Que quidē merces eſt ipſe deꝰ. ſcd̓m illud ge neẜ. 15. Ego ꝓtector tuꝰ ſum ⁊ merces tua multa nimis. Pro qua mercēde laborātes mercenarij laudātur. ſcd̓ꝫ il lud. Luc. 15. Quāti mercenarij in domo patris mei ha bundant panibꝰ. Alioquin ſi ꝓ alia mercede in oꝑe dei aliquis laboret laudādus nō eſt ſcd̓m illud. Io. 10. Mer cenarius autē ⁊ cuiꝰ nō ſunt oues ꝓprie videt lupū veniē tem ⁊ fugit. Hec autē merces ⁊ cōmunis eſt oībus ⁊ pro pria ſinguloꝝ. cōmunis quidē qꝛ idem eſt qd̓ oēs videbūt ⁊ quo oēs fruent̉.ſ. deus ſcd̓m illud. Iob. 22. Suꝑ omni potentem delitijs afflues ⁊ leuabis ad deum faciē tuam. Eſa. 28. In illa die erit dn̄s exercituū corona glorie ⁊ ſer tum exultationis populo ſuo. Et ideo. Mat. 20. Oībus laborātibus in vinea dat̉ vnus denarius. ꝓpria vero mer ces erit ſinguloꝝ. qꝛ vnꝰ alio clariꝰ videbit ⁊ plenius frue tur ſcd̓m determinatā ſibi menſurā. Vnde ⁊ dan̄. 12. Illi qui docti ſunt cōparantur ſplēdori firmamēti qui ad iuſti tiaꝫ erudiūt plurimos quaſi ſtelle. Hinc eſt qd̓ Io. 14. di citur. In domo patris mei manſiones multe ſunt. ꝓpter quod etiā hic dicit̉. Unuſquiqꝫ ꝓpriā mercedem accipiet On̄dit autē ſcd̓m quid attendat̉ mēſura ꝓprie mercedis cum ſubdit Scd̓ꝫ ſuū laboreꝫ. Vnde ⁊ in. psͣ. dicit̉. Labo
l iij

Explanatio ſancti Thome
res manuū tuaꝝ qꝛ māducabis beatus es ⁊ bene tibi erit Nō tamē ꝓpter hoc deſignat̉ equalitas laboris ad merce dem. qꝛ vt dicit̉. 2ᵉ. coꝝ. 4. Qd̓ in pn̄ti eſt momentaneū ⁊ leue tribulationis noſtre ſupra modū in ſublimitate et̓ num glorie pondus oꝑabitur in nobis. Sꝫ equalitateꝫ de ſignat ꝓportionis vt ſcꝫ vbi eſt potior labor ibi ſit potior merces. Poteſt autē intelligi labor eſſe potior tripliciter ¶ Primo quidē ſcd̓m formā charitatis cui reſpōdet mer ces eſſentialis. Unde dicit̉ Io. 14. Qui diligit me dili getur a patre meo ⁊ ego diligā eum. ⁊ manifeſtabo ei me ipſum. Unde qui ex maiori charitate laborat licet minorē laborem patiat plus de premio eſſentiali accipiet. ¶ Se cūdo ex ſpecie oꝑis. ſicut em̄ in rebus hūanis ille magis p̄miatur qui in digniori opere laborat ſicut architector ꝙͣ artifex manualis licet minꝰ laboret corꝑaliter. ita etiaꝫ in rebus diuinis ille qui in nobiliori opere occupat̉ maiꝰ p̄ mium accipiet ꝙͣtum ad aliquā prerogatiuā premij acci dentalis. licet forte minꝰ corporaliter laboret. Unde au reola datur doctoribꝰ virginibus ⁊ martiribꝰ. ¶ Tertio ex ꝙͣtitate laboris qd̓ quidē cōtingit dupliciter. Nā quā doqꝫ maior labor maiorē mercedem meret. p̄cipue ꝙͣtum ad remiſſionē pene puta ꝙ diutius ieiunat vel lōgius ꝑe grinatur ⁊ etiā ꝙͣtuꝫ ad gaudiū qd̓ percipiet de maiori la bore. Vnde ſap̄. 10. dicit̉. Reddidit deꝰ ſcꝫ iuſtis merce dem laboꝝ ſuoꝝ. quādoqꝫ vero eſt maior labor ex defectu voluntatꝭ. In hijs em̄ q̄ ꝓpria voluntate facimꝰ minorē laborem ſentimꝰ Et talis magnitudo laboris nō augebit ſed minuet mercedeꝫ. Unde dicit̉. Eſa. 40. Aſſumēt pē nas vt aquile current ⁊ nō laborabūt volabūt ⁊ nō defici ent. ⁊ ibi premittitur. deficient pueri ⁊ laborabūt. ¶ De inde cuꝫ dicit. Del em̄ ſumus. aſſignat rationē eius quod dixerat. ⁊ primo ponit rationē. Scd̓o adhibet ſimilitudi nem ibi. Dei agricultura eſtis. Dicit ergo primo. recte qͥ libet noſtrū mercedē accipiet. dei em̄ ſumus adiutores. ſcilicet ſcd̓m noſtros labores. Cōtra qd̓ videtur eſſe quod dicitur. Ioh. 26. Cuius adiutor es? nunquid inbecillis? ⁊ Eſa. 40. Quis adiuuit ſpūm dn̄i. Dicēdū eſt aūt ꝙ du pliciter aliqͥs aliū adiuuat. Uno mō augendo eiꝰ virtuteꝫ ⁊ ſic nullus pōt eſſe dei adiutor. Un̄ ⁊ poſt p̄miſſa verba Iob ſubdit̉. ⁊ ſuſtētas brachiū eiꝰ qui nō eſt fortis. Alio mō obſequēdo oꝑationi alteriꝰ ſicut ſi miniſter dicat̉ dn̄i adiutor in ꝙͣtum exequit̉ opus eiꝰ aut miniſteriū artificis ⁊ hoc mō miniſtri dei ſunt eiꝰ adiutores. ẜm illd̓. 2ᵉ. cor. 6. Adiuuātes autē exhortamur. ſicut ergo mīſtri hoīm ex equētes eoꝝ oꝑa mercedē ab eis accipiūt ẜm ſuū laboreꝫ ita ⁊ miniſter dei. Scd̓o adhibet ſimilitudinē ſimplicis o peris.ſ. agriculture ⁊ edificationis. Ppl̓us quidē fidelis ager eſt a deo cultꝰ inꝙͣtum ꝑ oꝑationē diuinā fructū bo ni oꝑis deo ꝓducunt ẜm illud. Ro. 7. Sitis alteriꝰ qͥ ex mortuis reſurrexit vt fructificetꝭ deo. Et Io.§. dicit̉. Pa ter meꝰ agricola ē. ⁊ hoc eſt qd̓ pͥmo dr̄. Dei agricultura eſtꝭ.i. qͣſi ager a deo cultꝰ ⁊ fructū ferrēs eiꝰ oꝑe. ⁊ ppl̓us fidelis eſt quaſi domꝰ a deo edificata inꝙͣtuꝫ.ſ. deꝰ in eis habitat ſcd̓ꝫ illud eph. 2. Et vos coedificamini in hītacu lum dei. Et ideo ſcd̓o dicit̉ dei edificatio eſtis.i. edificiū a deo cōſtructū ẜm illud. p̄ſ. Niſi dn̄s edificauerit domuꝫ ⁊c. Sic igit̉ miniſtri dei ſunt adiutores inꝙͣtum laborant in agricꝭtura ⁊ edificatiōe fidelis ppl̓i. ¶ Deīde cū dicit. Scd̓ꝫ gͣtiā d̓i ⁊c. agit de diu̓ſitate mercedis. ⁊ qꝛ merces diſtinguit̉ ẜm diſtinctionē laboris vt dictū eſt. Iō pͥmo a git de diuerſitate laboris. Scd̓o de diuerſitate mercedis ibi. Si qͥs ſuꝑedificat. Circa pͥmū duo facit. Primo poīt diſtīctionē laboꝝ. Scd̓o ſubiūgit admonitionē ibi. Unꝰ qͥſqꝫ autē videat ⁊c. Circa pͥmū duo facit pͥmo relicta ſil̓i tudine agriculture quā ſupra ꝓſequutꝰ fuerat ſub ſimili tudīe edificatiōis ſuū ꝓpriū laborē deſcribit dicēs Scd̓ꝫ
gr̄am dei q̄ data eſt mihi vt ſapiēs architectꝰ fundamētū poſui. Ubi cōſiderandū eſt ꝙ archltectꝰ dr̄ pͥncipalis ar tifex ⁊ maxīe edificij ad quē ꝑtinet ꝯp̄hendere ſūmaꝫ diſ poſitionē totiꝰ ꝗꝑis q̄ ꝑficitur per oꝑationē manualiū ar tificum. Et iō dr̄ ſapiēs in edificio qꝛ ſimplicit̓ ſapiens eſt qui ſummā cām cognoſcit.ſ. deū ⁊ alios ẜm deū ordinat. Ita ſapiēs in edifitio dr̄ qui pͥncipalē cām edificij.ſ. finē ꝯſiderat ⁊ ordinat in inferioribꝰ artificibꝰ qͥd ſit ꝓpter fi neꝫ agendū. Maīfeſtuꝫ eſt aūt ꝙ tota ſubſtātia edicfiij ex fundamēto depēdet. ⁊ iō ad ſapiētē architectū ꝑtinꝫ ydo neum fundamentū collocare. Ip̄e aūt paulus fundamen tuꝫ ſpūalis edificij collocauit corīthijs. Unde ſupra dixit Ego plātaui. ſicut em̄ ſe hēt fundamētū in edificio: ſic plā tatio in plātis. Per vtrūqꝫ em̄ ſignificat̉ ſpūaliter pͥma p̄ dicatio fidei. Un̄ ⁊ ip̄e dicit. Ro. 15. Sic aūt p̄dicaui euā gelium nō vbi noīatꝰ eſt xp̄s ne ſuꝑ alienū fundamētuꝫ ē dificarem. ⁊ iō ſe cōꝑat ſapiēti architecto. Hoc aūt nō ſue ꝟtuti attribuit. ſꝫ gr̄e dei ⁊ hͦ ē qd̓ dicit. Scd̓ꝫ gr̄aꝫ dei q̄ data eſt mlhi. qui.ſ. me aptū ⁊ ydoneū ad hoc mīſtrum fecit. infra. 4. Abūdantiꝰ oībꝰ laboraui non aūt ego: ſed gr̄a dei mecū. ¶ Scd̓o deſcribit laborē alioꝝ dicēs. Aliꝰ aūt.i. qͥcunqꝫ īter vos laborat. ſuꝑedificat fūdamēto a me poſito. Qd̓ qͥdeꝫ pōt ad duo referri. Uno quidē mō inqͣ tum aliqͥs ſuꝑedificat fidei in ſeip̄o fūdate vl̓ ꝓfectū chari tatis ⁊ bonoꝝ oꝑuꝫ. iᵉ. pe. 2. Et ip̄i tanꝙͣ lapides viui ſu peredificamī. Alioº ad doctrinā quā qͥs fundatā in alijs ꝑfectiꝰ maīfeſtat. Un̄ Ier̄. pͥº. dicit̉. Vt edifices ⁊ plātes Et ẜm hoc idē ſignificat hec ſuꝑedificatio qd̓. sͣ. rigatio. ¶ Deīde cū dicit. Unuſqͥſqꝫ autē ⁊c. Subiūgit mortionē di cēs. dictū ē ꝙ ad alios ꝑtīet ſuꝑedificare. vnuſqͥſqꝫ aūt videat.i. diligēter attēdat qūo ſuꝑedificet.i. qͣlem doctri nā fidei fundatā in alijs ſuꝑaddat vl̓ qͣlia oꝑa fidei ī ſe fū date. ꝓuer. 4. Oculi tui videāt recta ⁊ palpebre tue p̄ce dant greſſus tuos. ¶ Scd̓o rn̄det tacite q̄ſtioni qͣre.ſ. ad moneat alios de ſuꝑedificatiōe ⁊ nō de fūdatiōe vl̓ potiꝰ aſſignat rōeꝫ qͣre dixerit ꝙ ad alios ꝑtinꝫ ſupedificare di cēs. Fūdamentū alid̓ nēo pōt ponere p̄ter id qd̓ poſitū eſt ſcꝫ a me qd̓ eſt ih̓s xp̄s qͥ hītat in cordibꝰ vr̄is ꝑ fidē. vt di cit̉ eph. 3. Et de fūdamēto dr̄. Eſa. 28. Ecce ego mittaꝫ ī fūdamētꝭ ſyō lapidē āgulareꝫ ꝓbatū p̄cioſū.i. in fundam to fundatū. Sꝫ ꝯtra videt̉ eē qd̓ dr̄ apōc. 21. Murꝰ cīta tis hn̄s fūdamēta. 12. ⁊ in ip̄is. 2. noīa apl̓oꝝ. Nō gͦ ſo lus xp̄s eſt fūdamentum. Dicēdū eſt aūt ꝙ duplex eſt fun damentū. Unū qͥdeꝫ qd̓ ꝑ ſe hꝫ ſoliditatē ſic̄ rupes aliqͣ ſu pra quā edificiū ꝯſtruit ⁊ huic fundamēto xp̄s ꝯꝑat̉. Ip̄e em̄ eſt petra d̓ qͣ dr̄ Mat. 7. Fūdata em̄ erat ſupra firmā petrā. Alid̓ eſt fūdamentū qd̓ hꝫ ſoliditatē nō ex ſe ſꝫ ex a lio ſolido ſubiecto ſicut lapides qͥ pͥmo ſupponūt̉ petre ſo lide. Et hͦ mō dicunt̉ apl̓i eſſe fūdamentū eccl̓ie qꝛ ipſi pͥ mo ſuꝑedificati ſūt xp̄o ꝑ fidē ⁊ caritatē. Un̄ d̓r̄ ephe. 2º. Suꝑedificati ſupra fūdamentū apl̓oꝝ. ¶ Deinde cū dicit Siqͥs ſuꝑedificat ⁊c. agit de dr̄ia mercedis ꝙͣtum ad hoc ꝙ quidā eā accipiūt ſine detrimēto. quidā cū detrimento Et circa hͦ tria facit. Prīo docet ꝙ diuerſitas oꝑationū maīfeſtat ex retributiōe. Scd̓o on̄dit qn̄ maīfeſtat̉ ibi. Di es eī dn̄i. Tertio on̄dit qūo maīfeſtat̉ ibi Si cuiꝰ opꝰ ⁊c̄. Circa pͥmū ꝯſiderādū eſt ꝙ apl̓us ītendēs on̄dere diuerſi tatē ſuꝑedificatiōis. 6. poīt vid̓lꝫ tria ꝯtra tria. Ex vna qͥ dē ꝑte auꝝ argētū ⁊ lapides p̄cioſos. Et ex alia ꝑte lignū fenū ⁊ ſtipulā. qͦꝝ tria.ſ. auꝝ. argētū. ⁊ lapides p̄cioſi hn̄t quādam inclitā claritatē ſimul ⁊ incōſumptibilitatē ⁊ p̄ cioſitatem. Alia ꝟo tria obſcura ſunt ⁊ facile ab igne con ſumūtur ⁊ vilia ſunt. Unde ꝑ auꝝ. argētuꝫ et lapides pre cioſos intelligit̉ aliqͥd p̄claꝝ et ſtabile. ꝑ lignuꝫ ꝟo fenuꝫ et ſtipulā aliqd male et trāſitoriū. Dictū ē aūt.sͣ. ꝙ ſuꝑ edificatō pōt ītelligi ⁊ ꝙͣtū ad oꝑa q̄ vnuſqͥſqꝫ ſuꝑedificat

iepiſioiam Iad Corinthios
III
fidei fundamento. ⁊ quātum ad doctrinam quam aliquis doctor vel predicator ſuperedificat in fundamēto fidei ab apoſtlo fundate. Unde iſta diuerſitas quam hic apoſto lus tangit ad vtramqꝫ ſuperedificatōnem referri poteſt. Quidam ergo referentes hec ad ſuperedificationem ope rum dixerunt ꝙ per aurum ⁊ argentum ⁊ lapides precio ſos intelliguntur bona que quis fidei ſuperaddit. Sed ꝑ lignnum fenum ⁊ ſtipulam debent intelligi peccata mor talia que quis facit poſt fidem ſuſceptam. ſꝫ iſta expō pe nitꝰ ſtare nō pōt. Prīo qͥdē qꝛ pctā mortalia ſunt oꝑa mor tua ẜm illd̓ Heb̓. 9. Mūdabit ꝯſcīas nr̄as ab oꝑibꝰ mor tuis. In hoc aūt edificio nihil edificat̉ niſi viuū ẜm illd̓.1. Pe. 2. Et ipſi tanꝙͣ lapides viui ſuꝑedificamini. Un̄ ille qͥ cū fide hꝫ pctā mortalia nō ſuꝑedificat ſꝫ magꝭ deſtruit vel violat. ꝯtra quē d̓r infra eodē. Si qͥs templū dei viola uerit diſꝑdet illū deus. Scd̓o qꝛ pctā mortalia magꝭ cōꝑā tur ferro vel plūbo vl̓ lapidi. tum ꝓpt̓ gͣuitatē. tū qꝛ etiaꝫ nō renouant̉ ꝑ ignē ſꝫ ſꝑ in eo manēt ī qͦ ſunt: pctā ꝟo ve nialia cōꝑant̉ ligno feno ⁊ ſtipule. tum ꝓpt̓ leuitatē tum etiam qꝛ ab eis aliqͥs defacili expurgat ꝑ ignē. ¶ Tertio qꝛ ẜm hāc expōꝫ videt̉ ſeqͥ ꝙ ille qͥ morit̉ in pctō mortali dūmō fidē retineat finalit̓ ſalutē cōſeqͣt̉ licꝫ pͥmo aliqͣs pe nas ſuſtineat. Sic em̄ ſeqͥt̉. Si cuiꝰ opꝰ arſerit detrimētū patiet̉: ip̄e aūt ſaluꝰ erit ſic tn̄ qͣſi ꝑ ignē. Qd̓ qͥdeꝫ ꝯͣriat manifeſte ſentētie apl̓i qͣ dicit̉ infra. 6. Neqꝫ fornicarij ne qꝫ idolis ẜuiētes ⁊cͣ. regnū dei poſſidebūt ⁊ Gal̓. 5. Qui talia agunt regnū dei non poſſidebūt. Nō eſt aūt alicui ſa lus niſi in regno dei. Nā qͥ ab eo excludūt̉ mittūt̉ in igneꝫ eternū vt dicit̉ Mat. 25. Quarto qꝛ fides nō pōt dici fun damētū niſi ꝑ quā xp̄s hītat in nob̓. cū ſupradictū ſit ꝙ fū damētū ē ip̄e xp̄s ieſus. Nō em̄ habitat xp̄s in nobis ꝑ fi dem informē. Alioqͥn hr̄taret in demonibꝰ de qͥbꝰ ſcpͥtū ē Iac. 2. Et demōes credūt ⁊ ꝯtremiſcūt. Un̄ qd̓ dicit̉ eph̓. 3. Habitare xp̄m ꝑ fidē in cordibꝰ nr̄is oportet intelligi d̓ fide ꝑ charitatē formatā cū ſcpͥtū ſit. 1. Io. 4. Qui manet in charitate in deo manet ⁊ deus in eo. Hec eſt fides q̄ dilectionē oꝑat̉ vt dicit̉ infra. 13. Charitas nō agit ꝑperā Un̄ mani feſtū ē ꝙ ille qͥ oꝑat̉ pctā mortalia nō hꝫ fidē for matā ⁊ ita nō hꝫ fūdamētū. oportet gͦ intelligere ꝙ tam il le qͥ ſuꝑedificat fundamēto aurū argentū lapides p̄cioſos ꝙͣ etiā ille qͥ ſuꝑedificat lignū fenū ſtipulā vitet pctā. Ad hoꝝ gͦ diſtinctiōꝫ intelligēdū ē ꝙ actꝰ humani ex obiectꝭ ſpēm hn̄t. Duplex ē aūt obiectū humani actꝰ.ſ. res ſpūa lis ⁊ res corꝑalis. q̄ qͥdē obiecta dr̄nt tripl̓r. Prīo qͥdē ꝙͣ tum ad hoc ꝙ res ſpūales ſunt ꝑpetue. res aut corꝑales ſunt trāſitorię. Un̄. 2. corin. 4. Que vident̉ tꝑalia ſunt: q̄ aūt nō vidēt̉ eterna. Scd̓o ꝙͣtū ad hoc ꝙ res ſpūales in ſeipſis claritatē hn̄t ẜm illud ſap̄. 6. Clara ē ⁊ q̄ nūꝙͣ mar ceſcit ſapīa. Res corporales obſcuritatē hn̄t ex materia. Un̄ dicit̉ ſap̄. 2. Umbre trāſitꝰ ē tꝑus nr̄m. Tertio ꝙͣtuꝫ ad hoc ꝙ res ſpūales ſunt p̄cioſiores ⁊ nobiliores rebꝰ cor poralibꝰ. Un̄ ꝓuer..3. dicit̉ de ſapīa. Precioſior ē cūctis oꝑibꝰ. Et ſap̄. 7. Oē aurū ī cōꝑatiōe illiꝰ arena ē exigua ⁊ tanꝙͣ lutū eſtimabit̉ argentū in ꝯſpectu illꝰ. Et iō oꝑa qͥ bus hō īnitit̉ rebꝰ ſpūalibꝰ ⁊ diuīs cōꝑant̉ auro argēto ⁊ lapidi p̄cioſo q̄ ſunt ſolida clara ⁊ p̄cioſa. ita tn̄ ꝙ ꝑ auruꝫ deſignet̉ ea qͥbꝰ hō tendit in ip̄m deū ꝑ ꝯtēplatione ⁊ amo rem. Un̄ dicit̉ can̄. 5. Caput eiꝰ aurū optimū. caput eī xp̄i ē deꝰ. vt dicit Eſa. 11. d̓ qͦ auro dicit̉ apoc̄. 3. Suadeo tibi emere a me auruꝫ ignituꝫ.i. ſapīaꝫ cū charitate. Per ar gentū ſignificant̉ actꝰ qͥbꝰ hō adheret ſpūalibꝰ credendis ⁊ amādis ⁊ ꝯtēplādis. Un̄ ī glo. refert̉ argentū ad dilecti one ꝓximi ꝓpter qd̓ ⁊ in psͣ. Pēne colūbe deſcribūt̉ de argentate cuiꝰ ſuꝑior ꝑs.i. poſteriora d̓ſcribūt̉ eē ī pallo re auri. Sꝫ ꝑ lapides p̄cioſos deſignāt̉ oꝑa diuerſaꝝ vir tutū qͥbꝰ aīa hūana ornat̉. Un̄ dr̄ Acc̄. 5. Quaſi vas auri
ſoliduū ornatuꝫ oī lapide precioſo. Ul̓ etiam mādata le gis dei ẜm illud psͣ. Dilex imandata tua ſuper aurum ⁊ to pa zion. Opera vero humana quibus homo itꝑdit rebꝰ corporalibus habent quoſdam gradus prout quedā ſunt alijs ſtabiliora. quedam vero facilius conſumptibilia. nā ipſi homines inter creaturas carnales ⁊ digniōe ſunt ⁊ ꝑ ſuceſſionem conſeruantur. Unde comparantur lignis: ẜm illud Iudic̄. 9. Ierunt ligna ſiluaꝝ vt eligerent ſuper ſe regem. Caro autē hominis facilius corrumpit̉ ꝑ infir mitatē ⁊ morteꝫ. Vnde comꝑatur feno ẜm illud Eſa. 4o Omnis caro fenum. Ea vero que ꝑtinent ad gloriam hu ius mundi facilime tranſeunt. Vnde ſtipule comꝑantur. Unde in psͣ. ſequitur. Pone illos vt rotam ⁊ vt ſtipulaꝫ ante faciem venti. Sic ergo ſuperedificare aurum ⁊ argē̓ tum ⁊ lapides precioſos eſt ſuperedificare fidei fundamē to ea que pertinent ad contemplationeꝫ ſapientie diuino rum ⁊ amorem dei ⁊ deuotionem ſanctorum ⁊ obſequiuꝫ proximorum ⁊ ad exercitium virtutum. Superedificare vero lignum fenum ⁊ ſtipulam: eſt ſuperaddere fidei fun damento ea que pertinent ad diſpoſitionem humana rum rerum ⁊ ad onera carnis ⁊ ad exteriorem gloriam. Sciendum tamen ꝙ contingit aliquem hominem id in tendere tripliciter. Uno modo ita ꝙ in his finem conſtitu at ⁊ cum hoc ſit peccatum mortale per hoc homo non ſu peredificat: ſed econuerſo fundamento aliud fundamen tum collocat. Nam finis eſt fundamentum in rebus ap petibilibus que queruntur ꝓpter finem. Alio modo ali quis intendit vti predictis rebus totaliter ordinans eas in dei gloriaꝫ. ⁊ qꝛ opera ſpecificantur ex fine intento hoc iam non erit edificare lignum fenum ⁊ ſtipulam: ſed au ruꝫ argentn̄ ⁊ lapides precioſos. Tertio mō aliquis licet in his finem nō conſtituat nec vellet propt̓ iſta contra de um facere: afficitur tamen ad iſta magis ꝙͣ deberet. ita ꝙ per hec retardatur ab his q̄ dei ſunt quod eſt peccare ve nialiter ⁊ hoc ꝓprie eſt ſuperedificare ligna fenum ſtipu lam. non quia ipſa ſuperedificentur ꝓprie loquendo. ſed quia opera ad temporalium curam pertinentia habent ve nialia adiuncta propter vehementiorem affectum ad ipſa que quidem affectio ſcd̓m ꝙ magis ⁊ minus inheret: li gno feno ⁊ ſtipule comparantur. Et dupliciter poteſt di ſtingui. Uno modo ſcd̓m permanentiam rerum ſpiritua lium vt prius dictum eſt. Alio modo ſcd̓m vehementiam adheſionis. Sciendū tamen ꝙ et illi qui ſpiritualibus re bus intendunt non omnino poſſunt abſolui a cura rerum temporaliū. nec etiam qui in charitate rebus temporali bus intendunt ſunt omnino a rebus ſpiritualibus vacui: ſed ſtudio diuetſificantur. Nam quidam ſtudium vite ſue ordinant ad ſpiritualia. tēporalibus vero non intendunt niſit inquantum requirit neceſſitas corporalis vite. Qui dam vero ſtudium vite ſue applicant ad temporalia pro curanda vtuntur tamen ſpiritualibus rebus ad directio nem vite ſue. Primi igitur ſuperedificant aurum argen tum lapides precioſos. Secūdi vero ſuperedificant fenū lignū ⁊ ſtipulā. Ex quo patet ꝙ illi qui ſuꝑedificāt aurū argentū ⁊ lapides p̄cioſos: habent aliquid de peccatis ve nialibus. ſꝫ nō in ꝙͣtitate mobili ꝓpter hoc ꝙ modicū at tingunt de cura temporaliū rerū. Illi etiā qͥ ſuꝑedificant lignū fenū ſtipulā hn̄t aliqͥd ſtabile precioſuꝫ ⁊ p̄claꝝ. ſed in minori quantitate ſcꝫ inqͣtū dirigunt̉ ꝑ bona ſpūalia. Pōt aūt ⁊ hec diuerſitas referri ad ſuꝑedificatiōꝫ doctri ne. Nam illi qͥ fidei ab apl̓is fundate ꝑ ſuā doctrinā ſuꝑe dificāt ſolidā veritaē ⁊ clarā ſiue manifeſtā ⁊ ad ornamētū eccleſie ꝑtinentē ſuꝑedificant aurum argentū lapides pre cioſos. Vnde ꝓuer. 10. Argentū electum labia iuſti. Illi ꝟo qͥ ab apl̓is fundate ſuꝑaddnut in ſua doctrina aliqͣ in vtilia ⁊ q̄ non ſunt manifeſta nec veritatis rōne firmant̉:

Explanatio ſancti Thome
ſed ſunt vana ⁊ inania. ſuperedificant lignū fenum ſtipu lym. Vnde dicit̉ Iere. 23. Qui habet ſomniū narret ſom nium ⁊ qui habet ſermonē meū loquat̉ ſermonē meū vere qͥd palleis ad triticum? Qui vero falſitatē doceret nō ſu peredificaret ſed magis ſubuerteret fundamentū. Dicit ergo ſi quis ſuꝑedificat vel operādo vel docendo ſuꝑ fun damentū hoc id ē ſuꝑ fidem formatā in corde vel ſuꝑ fidē fundatam ab apl̓is ⁊ p̄dicattam aurū ⁊ argentū aut lapi des precioſos id ē ſpūalia opera vel preclarā doctrinam. Uel lignum fenū ſtipulaꝫ id eſt corporalia opera vel friuo lam doctrinā: vniuſcuiuſqꝫ opus manifeſtū erit. ſcꝫ in di uino iudicio quale ſit. non em̄ latet ꝑ humanā ignoranti am. Nam quidā vident̉ ſuꝑedificare aurū argentū lapide̓ precioſum. qui tn̄ ſuꝑedificant lignū fenū ſtipulaꝫ in rebꝰ ſpūalibus corporalia meditantes. puta lucrū vel fauorem hūanū. Quidā ꝟo vidēt̉ ſuꝑedificare lignū fenū ſtipulā qͥ tn̄ edificant aurum argentū ⁊ lapidem precioſum: qꝛ in adminiſtratip̄e temporalium nihil niſi ſpiritualia cogitāt Unde ⁊ ſopho. I. dicitur. Scrutabor hieruſalem in lucer nis. et Luc. 12. Nihil opertum qd̓ non reuelet. ¶ Dein de cum dicit. Dies em̄ dn̄i. on̄dit qn̄ hec manifeſtant. ⁊ pͥ mo ponit tempꝰ manifeſtatōis cū dicit. Dies em̄ dn̄i de clarabit. Circa qd̓ ſciendū eſt ꝙ tunc dicit̉ eſſe tempus ⁊ dies alicuius rei qn̄ eſt in optimo ſtatu ⁊ maximo ſui poſ ſe. Unde ⁊ eccͣ. 4. dicit̉ Omnia tempus habēt. Quādo ergo homo ſuaꝫ voluntatē implet etiam contra deū tunc eſt dies hominis. Vnde dicit Iere. 17. Dieꝫ hoīs nō de ſideraui tu ſcis. Dies vero dn̄i dicit̉ qn̄ voluntas dn̄i cō plet̉ de hoībꝰ qui ꝑ eiꝰ iuſticiam vel premiabūt̉ vel dāna bunt̉ ẜm illud psͣ. Cū acceꝑo tempꝰ ego iuſticias iudica bo. Vnde ẜm triplex dei iudiciū tripl̓r pōt ītll̓igi dies dn̄i Erit eī qd̓dā iudiciū generale oīm ẜm illud Mat. 12. Ui ri niniuite ſurgēt in iudicio. Et ẜm hoc dies dn̄i d̓r nouiſ ſimus dies iudicij d̓ qͦ. 2. theſſal̓. 2. Non terreamī qͣſi in ſtet dies dn̄i. Et ẜm hoc ītelligit̉ Dies dn̄i declarabit qꝛ in die iudicij manifeſtabit̉ dr̄ia humanoꝝ meritoꝝ Ro. 2 In die qn̄ iudicabit dn̄s occulta hoīm. Aliud aūt ē ꝑticu lare iudiciū qd̓ ſit d̓ vnoqͦqꝫ ī morte ipſiꝰ de qͦ habet̉ Luc. 16. Mortuꝰ ē diues ⁊ ſepultus ē in inferno. mortuꝰ ē aūt mendicꝰ ⁊ portatꝰ eſt ab angelis in ſinū abrae. Et ẜm hoc dies dn̄i pōt intelligi dies mortꝭ ẜm illd̓.i. theſſal̓. 5. Di es dn̄i ſicut fur in nocte ita veniet. Sic gͦ dies dn̄i declara bit qꝛ in morte vniuſcuiuſqꝫ eius merita patent. Un̄ dicit̉ ꝓuer. II. Mortuo hoīe īpio nll̓a erit vltra ſpes. ⁊ eiuſdeꝫ 14. Sꝑat aūt iuſtꝰ ī morte ſua. Tertiuꝫ aūt ē iudiciū ī hac vita inqͣtū deus ꝑ tribulationes huiꝰ vite interdū hoīes ꝓbat. Un̄ dicit̉ infra. 11. Cū iudicamur a dn̄o corripimur vt non cū hoc mūdo dānemur. Et ẜm hoc dicit̉ dies dn̄i dies tꝑalis tribulatiōis de qͦ d̓r Sopho. 1. Uox diei dn̄i amara tribulabit̉ ibi fortꝭ. Dies gͦ dn̄i declarabit qꝛ in tꝑe tribulationis affectus hoīs ꝓbat̉. Eccͣ. 17. Uaſa figuli ꝓ bat fornax ⁊ hoīes iuſtos tēptatio tribulatiōis. Scd̓o on̄ dit ꝑ qd̓ fiet iſta declaratio qꝛ ꝑ ignē. Un̄ ſeqͥt̉. Quia in igne reuelabit̉.ſ. dies dn̄i: nā dies iudicij reuelabit̉ ī igne. qͥ p̄cedit faciē iudicis exurēs faciē mūdi ⁊ inuoluēs repro bos ⁊ iuſtos purgās de qͦ d̓r ī psͣ. Ignis an̄ ip̄m p̄cedet ⁊ inflāmabit in circuitu inimicos eiꝰ. Dies aūt dn̄i qͥ ē dies mortꝭ reuelabit̉ in igne purgatorij ꝑ quē purgabit̉ ſi qͥd ī elemētis inueniet purgandū de qͦ pōt intelligi qd̓ d̓r. Iob 23. Probabit me qͥſi aurū qd̓ ꝑ ignē trāſit. Dies ꝟo q̄ eſt dies tribulationis diuīo iudicio ꝑmiſſe reuelat̉ in igne tri bulationis d̓ qͦ dicit̉ Eccͣ. 2. In igne ꝓbat̉ aurū ⁊ argentū hoīes ꝟo acceptabiles in camino tribulatiōis. Tertio po nit effectū manifeſtatiōis cū ſubdit. Et vniuſcuiuſqꝫ opꝰ qͣle ſit ignis ꝓbabit qꝛ.ſ. ꝑ quēlibꝫ igniū p̄dictoꝝ ꝓbant̉ merita hoīs vel demerita. Un̄ in psͣ. d̓r. Igne me examīa ſti ⁊ nō ē inuēta in me iniqͥtas. In his tribꝰ q̄ h̓ apl̓us ponit pͥmū ē ꝯcluſio duoꝝ ſeq̄ntiū. Si em̄ dies dn̄i reuelat ī igne ⁊ ignis ꝓbat qͣle ſit vniucuiuſqꝫ opꝰ. ꝯſeq̄ns ē ꝙ dieſ dn̄i declaret dr̄iam oꝑuꝫ humanoꝝ. ¶ Dein̄ cū dicit. Si cuiꝰ opꝰ manſerit ⁊cͣ. on̄dit modū p̄dicte manifeſtatiōis ⁊ pͥº quātū ad bona opera cū dicit. Si cuiꝰ.i. alicuiꝰ opꝰ qd̓ ipſe ſuꝑedificauit māſerit.ſ. in igne ille.ſ. qͥ ſupedificauit mercedē accipiet. Iere. 31. Eſt merces oꝑi tuo. Et eſa. 40 Ecce merces eiꝰ cū eo. Dicit̉ aūt aliqd̓ opꝰ in igne ꝑma nere illeſum dupl̓r. Uno mō ex ꝑte ipſiꝰ oꝑātis qꝛ.ſ. ille qͥ hoc facit opꝰ.ſ. bone doctrine vel qd̓cūqꝫ bonoꝝ oꝑuꝫ ꝓ pter huiuſmodi opus nō punit̉ in ꝙͣtū.ſ. nec torq̄bit̉ igne purgatorij. neqꝫ igne qͥ p̄cedet faciē iudicꝭ neqꝫ etiā eſtu at igne tribulationis. Qui em̄ nō immoderate tempora lia dilexerit. ꝯſeq̄ns ē ꝙ nō nimis doleat de eoꝝ amiſſio ne. Dolor em̄ cauſat̉ ex amore rei q̄ amittit̉. Un̄ ſuꝑfluus amor ſuꝑfluū generat dolorē. Alio mō pōt intelligi ex ꝑte ipſius oꝑis. quolibꝫ em̄ p̄dictoꝝ iudicioꝝ ſuꝑueniēte hōi ꝑmanet ⁊ opꝰ bone doctrine vel qd̓cūqꝫ aliud bonū opus Nā igne tribulatiōis ſuꝑueniēte nō ceſſat hō neqꝫ a vera doctrina neqꝫ a bono oꝑe ꝟtutꝭ. vtrūqꝫ aūt hoꝝ ꝑmanet hoī ꝙͣtū ad meritū ⁊ ī igne purgatorij ⁊ ī igne qͥ p̄cedet fa ciem iudicis. Secūdo on̄dit diē quantū ad mala oꝑa di cēs. Si cuiꝰ.i. alicuiꝰ opꝰ arſerit.ſ. ꝑ aliquē igniū p̄dicto rū detrimētū patiet̉ ſcꝫ qͥ hoc oꝑatꝰ ē nō tn̄ vſqꝫ dānatiōꝫ. Un̄ ſubdit. Ip̄e aūt ſaluꝰ erit ſcꝫ ſalutē et̓na ẜm illd̓ Eſa. 45. Saluatꝰ eſt iſrl̓ in dn̄o ſalute et̓na. ſic tn̄ qͣſi ꝑ igneꝫ quē ſcꝫ pͥus ſuſtinuit vel in hac vita vel in fine huiꝰ vite vel in fine mūdi. Un̄ dicit̉ in psͣ. Trāſiuimꝰ ꝑ ignē ⁊ aqͣm ⁊ eduxiſti nos ī refrigeriū. Et eſa. 43. Cū trāſieris ꝑ ignē nō cōbureris. ⁊ flāma nō cōburet te. qꝛ ego dn̄s deꝰ ſalua tor tuꝰ. Dicit̉ aūtopꝰ alicuiꝰ ardere dupl̓r. Uno mō ex ꝑte oꝑantꝭ inqͣtū ſcꝫ aliqͥs affligit̉ igne tribulatiōis ꝓpt̓ īmo deratū affectū qͦ ſuꝑflue t̓rena diligit ⁊ punit̉ igne purga torij vel igne qͦ p̄cedet faciē iudicis ꝓpt̓ pctā venialia q̄ circa curam temporaliū cōmiſit. ſiue etiā ꝑ friuola ⁊ vana q̄ docuit. Alio mō ardet opus in igne ex ꝑte ipſiꝰ oꝑis qꝛ ſcꝫ tribulatione ſuꝑueniente hō nō pōt vacare nec doctri ne vane: nec terrenis oꝑbꝰ. ẜm illd̓ psͣ. In illa die ꝑibūt oēs cogitatiōes eoꝝ. Nec etiā igne purgatorij vl̓ p̄cedēte faciē iudicis remanebit ei aliqͥd p̄dictoꝝ vel ad remeduiꝫ vel ad meritū. Et ſil̓iter dupl̓r patit̉ detrimētū vel inqͣtū ipſe punit̉ inꝙͣtum ꝑdit id qd̓ fecit. ⁊ ꝙͣtū ad hoc d̓r Eccͣ. 14. Om̄e opꝰ corruptibile in fine deficiet ⁊ qͥ oꝑat̉ illud ibit cum illo: ⁊ om̄e opꝰ electū in fine iuſtificabit: ⁊ qͦ oꝑat illd̓ honoricabit̉ in illo. Quoꝝ pͥmū ꝑtiēt ad eū qͥ ſupedi ficat lignū fenū ⁊ ſtipulain. qd̓ eſt opus digne ardēs. Se cundū aūt ꝑtinet ad eum qͥ ſuꝑedificat aurū argentū lapi des p̄cioſos. qd̓ eſt opus manēs in igne abſqꝫ detrimēto. Lectio tertia Eſcitis qꝛ templum dei eſtis ⁊ ſpūs n dei habit at in vobis? Si quis auteꝫ templū dei violauerit diſperdet illū deus. Templum enim dei ſanctū eſt: qd̓ eſtꝭ vos. Nomo ſe ſeducat. Si quis videtur in ter vos ſapiens eſſe in hoc ſeculo: ſtultus fiat vt ſit ſapiens. Sapientia em̄ huiꝰ mūdi ſtul ticia eſt apud deum. Scriptū eſt em̄. Comp hendam ſapientes in aſtutia eoꝝ. Et iteruꝫ. Dn̄s nouit cogitationes ſapientiū: qm̄ vane ſunt. Nemo itaqꝫ gloriet̉ in hoībus. Oīa em̄ veſtra ſunt ſiue Paulus ſiue apollo: ſiue ce phas. ſiue mūdꝰ ſiue vita ſiue mors. ſiue pre

in epiſlolam Tad Corinthios ª
III
ſentia ſiue futura. Oīa em̄ vr̄a ſunt: vos aūt xp̄i: xp̄s autem dei. Supra on̄dit apl̓us q̄ ſit merces bene laborantiū. hic agit de pena male laborantiū ſiue deſtruētiū. Et circa hoc duo facit. Primo demonſtrat penā. Secundo excludit errorē contrarium ibi. Nemo vos ſeducat. Oſtendit autem pe nam operātiū ad deſtructionē ꝓſequēs fil̓itudinē edificij ſpūalis. Et circa hoc tria facit. pͥmo oſtēdit dignitatē ſpi ritualis edificij. Scd̓o determinat penā deſtruentiuꝫ ibi. Si quis. Tertio aſſignat rationē pene ibi. Templuꝫ em̄ dei ⁊cͣ. Dicit gͦ pͥmo. dictū eſt ꝙ ille qui ſuꝑedificat mer cedem ſalutis accipiet vel ſine detrimento vel cum detri mento. ſed vt poſſitis agnoſcere que ſit pena male in vo his laborantium oportet vos veſtram dignitatē agnoſce re quam primo ponit dicens. An vos neſcitis quia vos fi deles xp̄i eſtis templum dei. Eph̓. 2. In quo omnis edifi catio conſtructa creſcit in templū ſanctum in domino in qͦ ⁊ vos coedificamini in habitaculum dei. Secundo ꝓbat ꝙ fideles ſint templum dei. eſt enim de ratione templi ꝙ ſit habitaculum dei ẜm illud psͣ. Deus in templo ſancto ſuo. Vnde omne illud in quo deus habitat poteſt dici tē plum. Habitat aūt deus principaliter in ſeipſo quia ipſe ſolus ſe comprehendit. Vnde ⁊ ipſe deus templū dei dici tur apocͣ. 21. Dominus deus omnipotens templum illiꝰ eſt. Habitat etiam deus in domo ſacrata ꝑ ſpūalem cultū qͥ in ea ſibi exhibet. ⁊ ideo domus ſacrata dicitur templū ẜm illud psͣ. Adorabo ad templum ſanctum tuum ⁊cͣ. Habitat etiam deus in omnibus ꝑ fidem que per dilecti onem operatur. ẜm illud ephe. 3. Habitare chriſtum per fidem in cordibus veſtris. Vnde ⁊ ad ꝓbandum ꝙ fide les ſint templum dei ſubiungit ꝙ inhabitant̉ a deo: cum dicit. Et ſpūs dei habitat in vobis. Et Ro. 8. dictum eſt Spiritus eius qui ſuſcitauit ieſum xp̄m habitabit in vo bis. Ezech̓. 36. Spūm meum ponam in medio veſtri. Ex quo patet ꝙ ſpūſſanctus eſt deus per cuius inhabitatio nem fideles dicuntur templum dei. Sola enim inhabita tio dei templum dei facit vt dictum eſt. Eſt autem conſi derandum ꝙ deus eſt in omnibus creaturis in quibus ē per eſſentiam potentiam ⁊ preſentiam implens omnia bo nitatibus ſuis. ẜm illud. Iere. 23. Celū ⁊ terram ego im plebo Sꝫ ſpūaliter dicitur deus inhabitare tanquā in fa miliari domo in ſanctis quorum mens capax eſt dei ꝑ co gnitioneꝫ ⁊ amorem etiam ſi ipſi in actu non cognoſcoſcāt ⁊ diligant dūmodo habeant per gratiam habitum fidei ⁊ charitatis. ſicut patet de pueris baptizatis. Et cognitio ſi ne dilectione non ſufficit ad inhabitationem dei ẜm illd̓. 1. Io. 4. Qui manet in charitate in deo manet ⁊ deus in eo. Inde eſt ꝙ multi cognoſcunt deum vel per naturalē cognitionē vel ꝑ fidem informem quos tamen nō inhabi tat ſpūs dei. ¶ Deinde cum dicit. Si quis autem templū ⁊cͣ. Uiolat̉ autem templum dei dupliciter. Uno modo ꝑ falſam doctrinam qua non ſuperedificatur fundamento. ſed magis ſubruit fundamentum ⁊ deſtruit edificiuꝫ. Un de dicit̉ Ezech̓. 13. de falſis prophetis. Violabant me ad populuꝫ meum ꝓpter pugillū ordei ⁊ fragmentuꝫ panis. Alio modo violat aliquis templum dei per peccatū mor tale per quod aliquis vel ſęipſum corrumpit vel aliū ope re vel exemplo. Unde dicit̉ Mal̓. 2. Cōtaminauit iudas ſanctificationem domini quam dilexit. Sic autem dignū eſt vt diſperdatur ille a deo ꝑ damnationeꝫ eternam qui violat ſpirituale templum dei vel qualitercumqꝫ polluit Unde dicit̉ Mal̓. 2. Diſperdet dominus virum qui fece rit hoc magiſtrum ⁊ diſcipulum. Et in psͣ. Diſperdat do minus vniuerſa labia doloſa ⁊cͣ. ¶ Deinde cuꝫ dicit Tēplum dei ⁊cͣ. aſſignat rationem eius quod dixefat de ſan ctitate templi. Qui enim aliquam rem ſacram violat: ſa crilegium committit. vnde dignum eſt vt diſperdat. Tē plum enim dei eſt ſanctum quod eſtis vos. ſicut ſupra di ctum eſt ⁊ in psͣ d̓r. Sanctum eſt templū tuuꝫ mirabile in equitate. ⁊ alibi. Domuꝫ tuam domine decet ſanctitudo. Eſt quidem in materiali templo quedam ſacramentalis ſanctitas ꝓut templum diuino cultui dedicatur. ſed in fi delibus chriſti eſt ſanctitas gratie quā conſecuti ſunt per baptiſmū ẜm illd̓ infra. 6. Abluti eſtis. ſanctificati eſtis. ¶ Deinde cum dicit. Nemo vos ſeducat. excludit errorē contrarium. Et primo monet fideles vt ſibi caueant a ſe ductione errorrum. Secundo docet mediuꝫ cauendi ibi. Si quis inter vos. Tertio rationē aſſignabit ibi. Sapiē tia enim huius mundi ⁊cͣ. Circa primum ſciendum eſt ꝙ quidam dixerunt ꝙ deus neqꝫ punit neqꝫ remunerat ho minum facta. ex quorum perſona dicit̉ ſopho. 1. Qui di cunt in cordibus ſuis non faciet bene dominus ⁊ non fa ciet male. Et tren̄. 3. Quis eſt iſte qui dixit vt fieret domi no non iubente? Ex ore altiſſimi non egrediet̉ bonū neqꝫ malum. Ad hunc ergo errorem excludendum dicit. Ne mo vos ſeducat aſſerens ſcꝫ ꝙ ille qui templū dei violat. non diſperdat̉ a deo ſicut eph̓. 5. dicit̉. Nemo vos ſedu cat inanibus verbis. ꝓpter hoc enim venit ira dei in fili os diffidentie. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Si quis inter vos ⁊cͣ docet modum cauendi huiuſmodi ſeductionem. Ubi ſciē dum eſt ꝙ quidam dixerunt deum non punire peccata ho minū īnitentes rationibus humane ſapientie. puta ꝙ de us non cognoſcat ſingularia que fiunt hic ex quorū ꝑſona dicit̉ Iob. 22. Circa cardines celi ꝑambulat: nec noſtra conſiderat. Ad hoc ergo vitandū dicit. Si quis inter voſ videt̉ eſſe ſapiens in hoc ſeculo id eſt ſapientia ſeculari q̄ in eo ꝙ contrariat̉ veritati fidei non eſt ſapientia licet vi deatur eſſe: ſtultus fiat: abijciendo iſtam ſapientiam appa rentem vt ſit ſapiens ſcꝫ ẜm ſapientiam diuinā que eſt ve ra ſapientia. Et hoc etiam obſeruanduꝫ eſt non ſolum in his in quibus ſecularis ſapientia contrariatur veritati fi dei. ſed etiam in omnibus in quibus contrariat̉ honeſtati morum. Unde ꝓuer. 3. dicitur. Deo ſecum morante con fortatus eſt ⁊cͣ. ¶ Deinde cum dicit. Sapientia enim hu ius mundi ⁊cͣ. aſſignat rationem eius qd̓ dixerat. Et pri mo ponit rationem. videbat̉ em̄ ineptam monitionem fe ciſſe vt aliquis fieret ſtultus ⁊ vere inepta eſſet ſi ſtulticia illa de qua loquebat̉ eſſet per abnegationem vere ſapien tie. ſed non eſt ita. Sapientia enim huius mūdi ſtulticia eſt apud deum. Dicit̉ autem ſapientia huius mundi que principaliter mundo innitit̉. Nam illa que per res huius mundi ad deum attingit non eſt ſapientia mundi ſed ſapi entia dei. ẜm illud Ro. I. Deus enim illis reuelauit. In uiſibilia enim ipſius a creatura mundi ꝑ ea que facta ſunt intellecta conſpiciunt̉. Sapientia ergo mundi que ſic re bus mundi intendit vt ad diuinam veritatem nō ꝑtingat ſtulticia ē apd̓ deuꝫ id ē ſtulticia reputat̉ ẜm diuinū iudi ciū Eſa. 19. Stulti principes thaneos: ſapiētes cōſiliarij pharaonis dederunt conſilium inſipiens. Secundo pro bat qd̓ dixerat per duas auctoritates quarum prima ſcri bit̉ Iob. 5. Unde dicit. Scriptum eſt comprehendam ſa pientes in aſtutia eorum. Comprehendit autē ſapientes dominus in aſtutia eorum quia ꝑ hocipſum ꝙ aſtute cogi tant contra deum. impedit deus eorum conatuꝫ ⁊ implet ſuum propoſitum ſicut per maliciam fratrum Ioſeph vo lentium impedire eius principatum impletum eſt per di uinam ordinationem ꝙ Ioſeph in egypto venditus pͥn ciparet̉. Vnde ⁊ ante premiſſa verba dicit Iob. Qui diſ ſipat cogitationes malignorum ne poſſint implere manꝰ

Explanatio ſancti Thome
eorum qd̓ ceperant. quia vt dicit̉ prouer. 21. Non eſt ſa pientia non eſt ſcientia non eſt conſilium contra dominū. Secunda auctoritas ſumit ex psͣ. vnde dicit. Et iterū ſcri prum eſt. Dominus nouit cogitatiōes ſapientū id eſt ẜm ſapientiam mundi quoniam varie ſunt. qꝛ ſcilicet non per tingunt ad fineꝫ cognitionis humane que eſt cognitio ve ritatis diuine. Unde dicit̉ ſap̄. 13. Uani ſunt oī̄es homi nes in quibus nō ſubeſt ſapientia dei. ¶ Deinde cū dicit. Itaqꝫ nemo gloriet̉ in hominibus. Inſert concluſionem principaliter intentam ſcꝫ ꝙ non debeant gloriari de mi niſtris dei. ⁊ primo concludit propoſitum ex predictis di cens. Itaqꝫ exquo miniſtri nihil ſunt ſed laborant ꝓ mer cede. nemo gloriēt̉ in hominibus ſicut ⁊ in psͣ. dicit̉. No lite conſidere in principibus neqꝫ in filijs hominū in qui bus non eſt ſalus. Et Iere. 17. Maledictus vir qui confi dit in homine ⁊cͣ. Secundo rationem aſſignat ex dignita te fidelium xp̄i aſſignans ordinem fidelium in rebus. ⁊ pͥ mo ponit ordinem rerum ad fideles xp̄i dicens. Om̄ia ve ſtra ſunt quaſi dicat. Sicut homo non gloriat de rebus ſi bi ſubiectis: ita ⁊ vos gl̓iari nō debetis de rebꝰ huiꝰ mūdi q̄ oīa ſunt vobis data a deo ẜm illd̓ psͣ. Oīa ſubieciſti ſub pedibꝰ eiꝰ. Exponit aūt q̄ oīa. int̓ que pͥº ponit miniſtros xp̄i qͥ ſunt diuinitus ordinati ad miniſterium fideliuꝫ. ẜm illud. 2. corin. 4. Nos aūt ſeruos vr̄os ꝑ ieſum ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Siue paulus qͥ plantauit. ſiue apollo qͥ rigauit. ſiue cephas.i. petrꝰ qͥ eſt vl̓is paſtor ouiū xp̄i vt dicit̉ Io. vltimo. Poſt hec ponit res exteriores cū dicit. Giue mū dus qͥ ē cōtinentia oīm creaturaꝝ qͥ quidē eſt fideliū xp̄i. eo ꝙ homo ꝑ res huius mundi iuuat̉ vel quantū ad neceſ ſitatem corporalē vel quantū ad cognitionē dei ẜm illud ſap̄. 13. A maguitudine ſpeciei ⁊ creature ⁊cͣ. ¶ Conſeq̄n ter ponit ea q̄ ꝑtinent ad ipſam hoīs diſpoſitionē dicens. Siue vita ſiue mors qꝛ ſcꝫ fidelibꝰ xp̄i ⁊ vita eſt vtilis in qua merēt̉ ⁊ mors ꝑ quā ad premia ꝑueniūt ẜm illd̓ Ro. 14. Siue viuimus ſiue morimur ⁊cͣ. Et phil̓. 1. Mihi vi uere xp̄s eſt ⁊ mori lucrum. Ad hec aūt duo reducunt̉ om nia bona vel mala huius mundi quia per bona conſeruat̉ vita. per mala peruenit̉ ad mortem. Ultimo ponit que ꝑ tinent ad ſtatum hominis preſentem vel futurum dicēs. Siue preſentia.i. res huius vite quibꝰ iuuamur ad merē dum ſiue futura que nobis reſeruantur ad premium. Nō em̄ habemus hic manentem ciuitatem ſed futuram inqui rimus. vt dicitur Heb̓. vltimo. Omnia inquit veſtra ſunt id eſt veſtre vtilitati deſeruiētia ẜm illud Ro. 8. Diligē tibus deum omnia cooperant̉ in bonum. Sic ergo primꝰ ordo eſt chriſti ad fideles. ſecundus vero fidelium chriſti ad chriſtum quos ponit ſubdens: Vos autem xp̄i eſtis. quia ſcꝫ ſua morte redemit Ro. 14. Siue viuimus ſiue morimur domini ſumꝰ. Tertius ordo eſt chriſti ẜm ꝙ ho mo ad deum. ideo addit. Chriſtus auteꝫ ẜm ꝙ homo dei eſt Vnde eum deum ⁊ dominum in psͣ. nominat dicens. Domine deus meus in te ſperaui. vt nomine dei tota tri nitas intelligatur. Quia ergo nullus debet gloriari de eo quod infra ipſum eſt: ſed de eo quod eſt ſupra ipſum ideo non debent fideles chriſti gloriari de miniſtris. ſed magꝭ miniſtri de ip̄is. 2. corin. 7. Multa mihi fidutia eſt apud vos. multa mihi gloriatio ꝓ vobis. Sꝫ fideles chriſti de bent gloriari de chriſto. ẜm illud Gal̓. vltimo. Mihi ab ſit gloriari niſi ī cruce domini noſtri ieſu chriſti. ſicut chri ſtus de patre ẜm illud ſap̄. 2. Gloriatur ſe patrem habe re deum. Incipit capitulū quartū. ¶ Lectio prima.
Ic nos exiſtimet homo vt mini ſtros chriſti: ⁊ diſpenſatores miniſteriorum dei. Hic iam queritur inter diſpenſatores vt fidelis quis inueniat̉ Mihi autem pro minimo eſt vt a vobis iu dicer aut ab humano die. Sed neqꝫ meipſuꝫ iudico: Nihil enim mihi conſcius ſuꝫ: ſed nō in hoc iuſtificatus ſum. Qui autem iudicat me: dominus eſt. Itaqꝫ nō lite ante tempus iudicare quoaduſqꝫ veniat dominus: qui et illuminabit abſcondita tenebrarum. ⁊ mani feſtabit conſilia cordium. et tunc laus erit vnicuiqꝫ a deo. Superius redarguit apoſtolus corinthios de hoc ꝙ de qͦ buſdam miniſtris gloriabant̉: hic autem arguit eos ꝙ ali os miniſtros cōtemnebant. Et circa hoc duo facit. primo arguit eorum culpam. Secundo inſtat ad eorum correcti onem ibi. Non vt confundam vos. Circa primum duo fa cit. primo arguit eorum temeritatē qua male de miniſtris chriſti iudicabant. Gecūdo arguit eorum elationem qua chriſti miniſtros cōtemnebant ibi. Hoc autē fratres. Cir ca primuꝫ duo facit. Primo oſtendit quid ſit de miniſtris chriſti firmiter ſentiendum. Secūdo ꝙ nō ſit de eis teme re iudicanduꝫ ibi. Hic iam queritur inter diſpenſatores. Dicit ergo primo. Dixi ꝙ nullus veſtrum debet gloriari de hominibus tamen quilibet veſtrum debet cognoſcere auctoritatem officij noſtri ad quod pertinet ꝙ ſumus me diatores inter chriſtum cui ſeruimus. ad quod pertinet ꝙ dic̄. Sic nos exiſtimet homo vt miniſtros chriſti Eſa. 61 Sacerdotes dei vocabimini mniſtri dei noſtri dicetur vo bis. ⁊ inter membra eius que ſunt fideles eccleſie: quibus dona chriſti diſpēſant. ad quod pertinet qd̓ ſubditur: Et diſpenſatores miniſteriorum dei id eſt ſecretorum eius: que quidem ſunt ſpiritualia eius documenta. ſcd̓m illud infra. 14. Spiritus eſt qui loqͥtur myſteria. Vel etiam ec cleſiaſtica ſacramenta in quibus diuina virtus ſecretius operatur ſalutem. Vnde ⁊ in forma conſecrationis eucha riſtie dicit̉. Miſterium fidei. pertinet ergo ad officium p̄ latorum eccleſie ꝙ in gubernatione ſubditorum ſoli chri ſto ſeruire deſiderent cuius amore oues eiꝰ paſcūt ẜm illd̓ Io. vltīo. Si diligis me paſce oues meas. Pertinet etiā ad eos vt diuina populo diſpenſent. ẜm illd̓ infra. 6. Diſ penſatio mihi credita eſt. ⁊ ẜm hoc ſunt mediatores inter chriſtum ⁊ populū. ſcd̓m illud deut. 5. Ego ſequeſter fui ⁊ medius illo tempore inter deum ⁊ vos. Hec autē eſtima tio d̓ prelatis eccleſie neceſſaria eſt ad ſalutē fidelium. ni ſi em̄ eos recognoſcerent miniſtros xp̄i non eis obedirēt: tanquā chriſto. ſcd̓m illud Gal̓. 4. Sicut angeluꝫ dei ex cepiſtis me ſicut ieſum chriſtum. Rurſum ſi eos non co gnoſcerent diſpenſatores recuſarēt ab eis dona reciꝑe co tra illud qd̓ idem apoſtolus dicit. 2. corī. 2. Quod dona ui ſi qͥd donaui ꝓpter vos in perſona xp̄i. ¶ Deinde cum dicit. Hic iam querit̉ inter diſpenſatores. oſt endit circa mīſtros xp̄i temere iudicari n̄ debere. ⁊ circa hoc tria fac̄. pͥmo ponit quoddā ꝑ quod iudicare ſatagunt de fidelita te miniſtroꝝ. Secūdo oſtendit de hoc iudicio ſe non cura re ſꝫ deo reſeruare ibi. Mihi aūt ꝓ minimo eſt. Tertio cō cludit ꝓhibitionē temerarij iudicij ibi. Itaqꝫ nolite. Cir ca pͥmū cōſiderandū eſt ꝙ miniſtroꝝ ⁊ diſpenſatoꝝ xp̄i qͥ dam ſunt fideles: qͥdam infideles. Infideles diſpēſatores

XIIII. Ca.
ſunt qͦ in diſpenſandis diuinis mīſterijs non intendūt vti litatē populi ⁊ honorem xp̄i ⁊ vtilitatem membroꝝ eius ẜm illud Luc. 16. In iniquo māmone fideles nō fuiſtis. Fideles autē qͥ in om̄ibus intendunt honorem dei ⁊ vtili tatem membrorū eius. ẜm illud Luc̄. 12. Quis putas eſt fidelis ſeruꝰ ⁊ prudens quē ꝯſtituit ſuꝑ familiā ſuā. Qui aūt ſint fideles vel infideles diuīo iudicio manifeſtabunt ī futuro. Sꝫ corinthij temere volebāt diſcutere. qͥ diſpen ſatores eſſent fideles vel infideles. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Hic hoc eſt inter vos. Iam.i. in preſenti tempore querit̉.i. diſ cutitur. Vt qͥs.i. aliqͥs inter diſpenſatores fidelis inuenia tur. Iudicabant em̄ plures eſſe īfideles vix aliquem virū putantes eſſe fidelem ẜm illud ꝓuer. 20. Multi viri mi ſericordes vocant̉: virum aūt fidelē quis inueniet? ¶ De inde cum dicit. Mihi aūt ꝓ minīo eſt. oſtendit ſe hoc iu dicium reputare nihil: ⁊ circa hoc tria facit. pͥmo ponit ꝙ nō curat circa hoc ab alijs iudicari dicēs. Mihi aūt qͥ ſuꝫ minimꝰ inter diſpenſatores ꝓ minīo eſt.i. minīa bona re puto. Vt a vobis iudicer ſcꝫ eſſe fidelis vel infidelis. Et ne putarent ab apoſtolo hec dici in eorū contemptuꝫ ac ſi eorum iudicium deſpiceret quaſi vilium ꝑſonarum ſub iungit. Aut ab humano intellectu qui eſt dies hoīs ẜm il lud Ioh̓. 11. Qui ambulat in die nō offendit qꝛ lucē huiꝰ mūdi videt. Vel ad lr̄aꝫ. Aut ab hūano die.i. ab ītellectu in hoc tempore iudicantibus quaſi dicat veſtrum vel quo rumcūqꝫ hominū iudicium ꝑum curo. Iere. 17. Diem ho minis non deſideraui tu ſcis. Eſt aūt ſciendum ꝙ de iudi cio hominū dupliciter debet curari. Uno modo quātū ad alios qui ex eorum bono vel edificant̉ vel ſcādalizantur. ⁊ ſic ſancti non ꝓ minimo ſed ꝓ magno habent ab homi nibus iudicari cum dominꝰ dicat Math̓. 5. Uideāt oꝑa vr̄a bona ⁊ glorificent patrem vr̄m qͥ in celis eſt. Alio mo quantū ad ſeipſos. ⁊ ſic non curant multum quia nec glo riam humanam concupiſcūt ẜm illud.1. theſſal̓. 2. Neqꝫ gloriam ab hominibus querētes neqꝫ aliquid a vobis ne qꝫ ab alijs. Neqꝫ opprobriuꝫ hominis timēt ẜm illd̓ Eſa. 51. Nolite timere opprobriū hominum ⁊ blaſphemias eo rum ne timeatis. Vnde apoſtolus ſignanter dicit. Mihi aūt ⁊cͣ. id eſt quantū ad me ꝑtinet. non autē id ꝓ nullo eſt ſed ꝓ minīo qꝛ bona temporalia inter que bona fama com putat̉. non ſunt nulla bona ſed minima vt aug. dicit in li bro de libero arbitrio. Vnde ⁊ ſap̄. 7º. Omne aurum in comparatione illius arena eſt exigua. Secundo oſtendit ꝙ neqꝫ ſeipſum iudicare p̄ſumit dicens. Sed neqꝫ meip ſum iudico. Videt̉ aūt hoc eſſe contra id qd̓ infra. 11. dici tur. Si noſmetipſos diiudicaremꝰ non vtiqꝫ iudicaremur Debet ergo quilibꝫ iudicare ſeipſum. Sed ſciendū eſt ꝙ iudicio diſcuſſionis de quo apl̓us ibi loquit̉ quilibꝫ debꝫ iudicare ſeipſum ẜm illud psͣ. Exercitabar ⁊ ſcōpebaꝫ ſpi ritum meum. Et ſil̓iter iudicio condemnationis ⁊ rep̄hen ſionis in manifeſtis malis ẜm illud Iob. 13. Arguam cō ram eo vias meas. ſed iudicio abſolutionis non debet ali quis preſumere ſe iudicare. vt ſe innocenteꝫ reputet. Un̄ dicitur Iob. ꝯ. Si iuſtificare me volueroros meum cōdē nabit me. ſi innocentem conſidero prauum me comproba bit. Cuius rationem aſſignat dicens. Nihil mihi conſciꝰ ſum id eſt non habeo alicuius peccati mortalis conſcien tiam ẜm illud Iob. 27. Neqꝫ reprehendit me cor meū in omni vita mea. Sed non in hoc iuſtificatus ſum id eſt nō ſufficit ad hoc ꝙ me iuſtum ꝓnunciem. qꝛ poſſunt aliqua peccata in me latere que ignoro. ẜm illud psͣ. Delicta qͥs intelligit? Et Iob. 9. dicit̉. Et ſi ſimplex fuero hocipſum ignorabit anima mea. Tertio concludit cui hoc iudicium reſeruet̉ dicēs. Qui aūt iudicat me dn̄s eſt.i. ad ſolū deū ꝑtinet iudicare vtrum ſim fidelis miniſter an non. hoc em̄
pertinet ad intentionem cordis quā ſolus deus pondera re poteſt ẜm illud ꝓuer. 16. Spūuꝫ ponderator eſt dn̄s ⁊ Iere. 7. Prauū eſt cor hoīs ⁊ inſcrutabile. qͥs cognoſcet illud? Ego dn̄s ꝓbans renes ⁊ ſcrutans corda. ¶ Deind̓ cum dicit. Itaqꝫ nolite ⁊cͣ. cōcludit ꝓhibitionē temerarij iudicij. Et circa hoc tria fac̄. pͥº ꝓhibet p̄uenire diuinū iu dicium dicens. Itāqꝫ exemplo meo qͥ neqꝫ meipſum iudi co neqꝫ ab alijs iudicari curo ſꝫ iudiciū meū deo reſeruo: Nolite ante tꝑus iudicare qꝛ vt dicit̉ Eccͣs. 8. Omni ne gocio tempus eſt ⁊ oportunitas. Quoaduſqꝫ veniat dn̄s ſcꝫ ad iudicandū ẜm illud. Eſa. tertio Dn̄s ad iudiciuꝫ ve niet cū ſenatoribus populi ſui. Vnde ⁊ dn̄s dicit Mat. 7 Nolite iudicare. Sed hoc intelligenduꝫ eſt de ocultis de manifeſtis aūt iudicare cōmiſſum eſt a deo hominibꝰ ẜm illud deut. 1. Audite illos ⁊ qd̓ iuſtum eſt iudicate. Sunt em̄ aliqua manifeſta non ſolum ꝑ euidentiā facti ſicut no toria. ſed etiam ꝓpter confeſſione aut teſtiū ꝓbationem. Occulta vero deus ſuo reſeruat iudicio. Sūt aūt occulta nobis que latent in corde vel etiam in abſcondito fiut. ⁊ de his dicit̉ in psͣ. Que dicitis in cordibꝰ veſtris ⁊ in cu bilibus veſtris compungimini. Vnde homo qͥdem de his eſt temerarius iudex ſicut iudex delegatꝰ q̄ excedit formā mandati iudicis de cauſa nō ſibi cōmiſſa. Eſt ergo teme rariuꝫ iudiciū qn̄ aliqͥs de dubijs iudicat. Peruerſuꝫ aūt quando falſum iudiciū ꝓfert ⁊ ꝙͣuis non ſit iudicandum circa ꝑſonas puta vt aliquis iudicet malū hoīem qͥ bonus eſt. tn̄ multo grauius eſt vt iudicium ꝑuertat̉ de rebꝰ ip ſis puta ſi qͥs diceret ꝟginitatem eſſe malā ⁊ fornicatiōeꝫ bonam. contra qd̓ dicit Eſa. 5. Ue qͥ dicitis bonum malū ⁊ malum bonū. Secundo deſcribit ꝑfectionē futuri diui ni iudicij dicens. Qui ſcꝫ dn̄s ad iudicanduꝫ veniēs illu minabit abſcondita tenebraꝝ id eſt facit eſſe lucida ⁊ ma nifeſta ea q̄ occulte in tenebris facta ſunt. ⁊ manifeſtabit conſilia cordium.i. om̄ia corda ẜm illud Iob. 12. Qui re uelat occulta de tenebris ⁊ ꝓducit in lucē vmbram mortꝭ Et ſopho.1. Scrutabor hieruſalē in lucernis. Qd̓ quidē eſt intelligendū tam de bonis ꝙͣ de malis q̄ nō ſunt ꝑ pn̄i am tecta ẜm illud psͣ. Beati quoꝝ remiſſe ſunt iniquita tes ⁊ quoꝝ tecta ſunt peccata. Tertio ponit fructū quem boni reportabunt de diuino iudicio dicens. Et tunc laus erit vnicuiqꝫ ſcꝫ bonoꝝ a deo. Que quidē laus vera erit: qꝛ deus nec decipi nec deciꝑe poteſt. Ro. 2. Cuius laus non ex hoīpus ſed ex deo eſt. 2. corin. 10. Non em̄ qͥ ſeip ſum cōmendat ille ꝓbatus eſt ſed quē deus cōmendat. ¶ Lectio ſecunda. Ec autē fratres tranſfiguraui in me h ⁊ apollo ꝓpter vos: vt in vobis di ſcatis: ne ſupra qͣꝫ ſcriptū eſt vnꝰ ad uerſus alterū inflet̉ ꝓ alio. Quis em̄ diſcer nit? Quid autē habes quod nō accepiſti? Si aūt accepiſti quid gloriaris quaſi nō accepe ris? Iam ſaturati eſtis. iaꝫ diuites facti eſtis Sine nobis regnatis. Et vtinā regnetis: vt ⁊ nos vobiſcum regnemus Puto em̄ ꝙ deꝰ nos apl̓os nouiſſimos oſtendit tanqͣꝫ morti deſtinatos. qꝛ ſpectaculū facti ſumus mūdo ⁊ angelis ⁊ hoībꝰ. Nos ſtulti ꝓpter chriſtuꝫ vos autem prudentes in chriſio. Nos infir mi: vos autem fortes. Uos nobiles: nos autem ignobiles. Uſqꝫ in hanc horam. et

Explanatio ſancti Thome
eſurimus ⁊ ſitimus ⁊ nudi ſumꝰ. ⁊ collaphis cedimur ⁊ inſtabiles ſumus. ⁊ laboramꝰ ope rantes manibus noſtris. Maledicimur ⁊ be nedicimus. Perſecutionē patimur ⁊ ſuſtine mus. Blaſphemamur ⁊ obſecramus. Tāqͣꝫ purgamenta huius mundi facti ſumus om nium ꝑipſima vſqꝫ adhuc. Poſtꝙͣ apl̓us reprehēdit in corinthijs temeritatē qua mi niſtros xp̄i iudicabant: hic arguit eorum elationē qua mi niſtros xp̄i contemnebant. Et circa hoc tria facit. pͥmo ꝓ ponit qd̓ intendit. Secūdo rōeꝫ aſſignat ibi. Quis em̄ te diſcernit. Tertio eeoꝝ contemptū yronice loquēs irridet ibi. Iam ſaturati eſtis. Circa pͥmū cōſiderandū eſt ꝙ apo ſtolus ſupra volens repͥmere contentiones cornthiorum quas habebant rōne miniſtroꝝ: vſus fuerat noībus bono rum miniſtroruꝫ xp̄i. ſicut ſupra. I. dixit. Unūqͥſqꝫ veſtrū dicit. Ego quidē ſum pauli. ego autem apollo. ego vero cephe. ⁊ ſupra tertio vbidixit ſiue paulus ſiue apollo ſiue cephas. ⁊ tn̄ non gl̓iabant̉ de bonis minriſtris xp̄i nec ꝓ pter eos diffidebant ſed ꝓpter pſeudo apl̓os quos noīare noluit ne videret̉ ex odio vel inuidia ꝯtra eos loqui. ſꝫ lo co eoruꝫ poſuerat nomen ſuum ⁊ aliorū bonorum predica catoruꝫ. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Hec aūt fratres ſcꝫ que dixi de miniſtris de quibus gloriamini ⁊ ꝓ quibꝰ cōtenditis trāſ figuraui.i. figuraliter loquēs tranſtuli ī me ⁊ apollo. Di cit̉ em̄ ꝓuer. 1. Animaduertet ꝑabolaꝫ ⁊ interpretationē verba ſapientū ⁊ enigmata eorū. Et hoc ꝓpt̓ vos.i. vr̄aꝫ vtilitatē. 2. corin. 4. Om̄ia ꝓpter vos. Vt in nobis diſca tis. ne vnus veſtrū inflet̉.i. ſuꝑbiat aduerſus alium ꝓxi mum ſuuꝫ. ꝓ alio ſcꝫ ꝓ quocunqꝫ miniſtro xp̄i. Supra ꝙͣ ſcriptū eſt.i. vltra formā vobis in premiſſis deſcriptā. Di cit̉ em̄ ſap̄. 4. Dirumpens illos inflatos ſine voce. ¶ De inde cum dicit. Quis em̄ te diſcernit. aſſignat rōem qͣre vnus non debeat contra aliū inflari. ⁊ primo ponit rōnem dicens. Quis em̄ te diſcernit? Qd̓ pōt intelligi duplici ter. Uno modo ſic. Quis em̄ te diſcernit a maſſa ꝑditoꝝ?; tu teipſum diſcernere non potes: vnde nō habes in te vn̄ contra alium ſuperbias. Et de hac diſcretiōe dicit̉ in psͣ. Iudica me deus ⁊ diſcerne cauſam meā de gente nō ſan cta. Alio modo pōt intelligi. Quis te diſcernit.ſ. ſuꝑio rem faciens proximo tuo? quod hoc tu facere non potes. Unde contra eum ſuꝑbire nō debes. Et de hac diſcretio ne dicit̉ Eccͣ. 33. In multitudīe diſcipline dn̄i ſeꝑauit eos ⁊ īmutauit vias illoꝝ. Sed inter hoīes inquantū ſunt fi deles xp̄i non eſt diſcretio qꝛ vt dicit̉ Ro. 12. Multi vnū corpus ſumꝰ in xp̄o. Et act̓. 15. dicit petrus. Nihil diſcer nit inter nos ⁊ illos fide purificans corda eorum. Secūdo excludit quandam rationem. Poſſet em̄ aliquis diſcerni vel a bonis vel a malis melior eis exiſtens ꝓpter bona q̄ habet puta fidē: ſapientiā ⁊ hmōi. Sꝫ hoc excludit apl̓us dicens. Quid aūt habes qd̓ non accepiſti? qͣſi dicat nihil Om̄ia em̄ bona ſunt a deo ẜm illud psͣ. Aperiente te ma num tuā omnia implebunt̉ bonitate. Et. 2. ꝑal̓. 29. Tua ſunt omnia. ⁊ que de manu tua accepimꝰ dedimꝰ tibi. ⁊ ex hoc cōcludit ꝓpoſitū dicens. Si aūt accepiſti quid gl̓iariſ quaſi non acceperis. ille igit̉ gl̓iat̉ quaſi non accipiens qͥ de ſeipſo gloriat̉ ⁊ non de deo. ſicut de quibuſdā dicit̉ in psͣ. Qui confidūt in virtute ſua ⁊ in multitudine diuitia rum ſuaꝝ gloriant̉. Et ad hoc ꝑtinet pͥma ſpēs ſuꝑbie: qͣ ſcꝫ aliqͥs ſuꝑbiendo qd̓ habet dicit a ſeipſo habere. iuxta illud psͣ. Labia noſtra a nobis ſunt. qͥs noſter dn̄s eſt? Il le aūt glortat̉ qͣſi accipiens qͥ oīa deo aſſcribēs gl̓at̉ d̓ ipſo ſicut ſupra dictū eſt. Qui gloriat̉ in dn̄o gloriet. Sic aūt
gl̓iari non eſt ſuꝑbire ſed humiliari ſub deo cui homo dat gloriam ẜm illud eccͣ. vltimo. Danti mihi ſapientiā dabo gloriam. ¶ Deinde cum dicit. Iam ſaturati eſtis. irridet eorum ſuꝑbiam qͥ apoſtolos xp̄i cōtemnebant. ⁊ pͥmo ī ge nerali. ſecūdo in ſpeciali ibi. Nos ſtulti ſumus ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. pͥmo irridet in eis ꝙ d̓ ſe nimis p̄ſumebāt ſecūdo deridet in eis ꝙ apl̓os cōtemnebāt ibi. Puto em̄ ꝙ deus ⁊cͣ. Circa pͥmum duo facit. pͥmo irridet eos de p̄ ſumptione qua ſibi attribuebāt qd̓ nō habebant. Secūdo irridet eos de hoc ꝙ ſibi ſingulariter atribuebant qd̓ ſin gulaririter nō habebant ibi. Sine nobis regnatis. Attri huebant aūt ſibi abundantiā bonoꝝ quoꝝ quedā ſunt in teriora. ⁊ quantū ad hoc dicit. Iam ſaturati eſtis id eſt vo bis videt̉ ꝙ ſaturati eſtis.i. abudanter refecti ſpūali dul cedine de qͣ dicit̉ in psͣ. Satiabor dum manifeſtabit̉ glo ria tua. Poterat aūt eis ẜm veritateꝫ dici ꝙ iam ſaturati eſtis nō plenitudine ſed faſtidio ẜm illud ꝓuer. 27. Aīa ſatiata calcabit fauū. Quedā vero bona exteriora ⁊ ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Iam diuites facti eſtis: ſicut vobis videt̉ ſ. diuitijs ſpūalibꝰ de quibꝰ dicit̉ Eſa. 33. Diuitie ſalutꝭ ſa pientia ⁊ ſcientia. Simile eſt qd̓ dicit̉ apoc. 3. Dicis quia diues ſum ⁊ locuples valde ⁊ nullius egeo. Sꝫ ꝯtra hoc videt̉ illud qd̓ ſupra dixit in pͥncipio dicens. Quia in om nibus diuites facti eſtis in illo in omni ſcientia ⁊cͣ. Sꝫ di cendū eſt ꝙ ſupra dixit quantū ad bonos qͥ inter eos erāt. hic autē dicit quantū ad preſumptuoſos q̄ ſuꝑbiebant de eo qd̓ non habebant. Poteſt ⁊ aliter diſtingui ſatietas et diuitie vt ſaturitas referat̉ ad vſum gr̄e quo qͥs ſpūalibus fruit̉. Diuitie aūt ad ipſos habitus gr̄arum. Secūdo cuꝫ dicit Sine nobis regnatis. irridet eos ꝙ ſibi ſingularit̓ at tribuebant qd̓ nō habebant. Vnde dicit ſine nobis regne tis id eſt ita vobis videt̉ ꝙ regnū ad vos ꝑtineat non ad nos. Sic em̄ erant decepti a pſeudo apl̓is vt crederent ſe ſolos habere fidei veritatē que in regno dei ꝯſiſtit. apl̓m autem ⁊ ſequaces eius errare. Contra quos dicit̉ Eſa. 5. Nunqͥd habitabitis vos ſoli in medio terre? Et ne videat̉ apl̓us ex in inuidia hoc dicere ſubiungit. Vtinam regna retis. Optat em̄ vt veram fidē habeant ẜm illud act. 26. Opto omnes qͥ audiunt tales fieri qualis ⁊ ego ſum exce ptis vinculis his. Et vt eis exempla humilitatis prebeat ſubiungit. Vt ⁊ nos regnemus vobiſcum quaſi dicat. Si aliquā excellentiam habetis non dedignamur vos ſequi. ſicut vos dedignamimni ſequi nos. contra illud qd̓ dicit̉ gal̓. 4. Qd̓ bonū eſt emulamini in bono ſemꝑ. Et eſt ad uertendū ꝙ apoſtolus hic quattuor ſpecies ſuꝑbie tangit. quaꝝ pͥma eſt qn̄ aliquiſ reputat ſe nō hr̄e a deo qd̓ habet quā tangit tangit dicens. Quid gloriaris ꝙͣ non accepe ris? Et hoc etiam pōt reduci ad ſecundā ſpeciē qͣ aliquis exiſtimat ꝓprijs meritis accepiſſe. Tertia ſpeciēs ē: qua qͥs iactat ſe habere qd̓ non habet. ⁊ quantū ad hoc dicit. Iam ſaturati eſtis: iaꝫ diuites facti eſtis. Quarta ſpecies quando aliqͥs deſpectis ceteris ſingulariter vult videri ⁊ ꝙͣtū ad hoc ꝑtinet qd̓ dic̄. Sine nob̓ regnatis. ¶ Dein̄ cū dicit. Puto ꝙ deus. ⁊cͣ. irridet eos de hoc ꝙ apl̓os xp̄i contemnebant. ⁊ pͥmo irriſiorie ponit contēptuꝫ. ſecundo cauſam contemptus ibi. Qui ſpectaculū facti ſumus. Di cit gͦ pͥmo. Prius dixi ꝙ ſine nobis regnatis: puto enim id eſt vos putare videmini ꝙ deus nos apl̓os oſtēdit no uiſſimos cū tn̄ infra. 12. dicat̉ ꝙ deus in eccleſia poſuit pͥ mum apl̓os. Sic em̄ implet̉ qd̓ d̓r Matth̓. 20. Erūt pͥmi nouiſſimi. ⁊ nouiſſimi primi. Et ponit exemplum. Canꝙͣ morti deſtinatos. Illi em̄ qͥ ſunt condemnati ad mortē nō uiſſimi habent̉ inter homīes. vtpote quos indignū ſit vi uere. ⁊ tales apoſtoli reputant̉ a mundanis hoībus. ẜm illud psͣ. Eſtimati ſumus ſicut oues occiſiōis. ¶ Deinde cum dicit. Quia ſpectaculū aſſignat cauſam contemptus

in epiſtolam Tad Corīthios IIII
Circa quod conſiderandū eſt ꝙ quando aliqui ſunt con demnati ad mortem cōuocant̉ hoīes ad eorum octiſioneꝫ qͣſi ad ſpectaculū ⁊ hoc maxime fiebat circa eos qͥ damna bant̉ ad beſtias. qꝛ apoſtoli erant qͣſi morti deſtinati ſub iungit: Quia ſpectaculū facti ſumꝰ mūdo. qͣſi totus mū dus concurrat ad ſpectandū noſtrā occiſionē. ẜm illd̓ psͣ. Poſuiſti nos opprobriū vicinis noſtris. exponit aūt quid nomine mundi intelligat cū ſubdit. Et angelis ⁊ homini bus ſcꝫ bonis ⁊ malis. Concurrebant em̄ ad eoꝝ ſpecta culum boni angeli ad confortandū. mali aūt ad impugnā dum. boni hoīes ad cōpatiendū ⁊ exemplū patiētie ſumē dum. mali hoīes ad ꝑſequendū ⁊ irridenduꝫ. ¶ Deinde cū dicit. Nos ſtulti ⁊c̄. irridet eos in ſpeciali ꝙ apl̓os con temebant. Et circa hoc duo facit. pͥmo ponit cōtemptū. ſecundo cauſam contemptus ibi. Uſqꝫ in hanc horā ⁊cͣ. Circa pͥmū iridet eoꝝ cōtemptū quantū ad hoc ꝙ ſibi ex cellentiam apl̓is defectū attribuebant. ⁊ pͥmo quantū ad ꝑfectionem intellectus: ⁊ quantū ad hoc dicit. Nos ſtulti ſumus ꝓpter xp̄m.i. ſtulti reputamur: qꝛ crucem xp̄i p̄di camus ſupra. I. Uerbum crucis pereuntibꝰ ſtulticia eſt. ⁊ etiam qꝛ propter xp̄m opprobria ⁊ contentiones ſuſtine mus ẜm illud ſap̄. 5. Nos inſenſati vitam illoꝝ eſtimaba mus inſaniam. Item vt legit̉ act. 26. Feſtus dixit paulo. Inſanis paule. multe te lr̄e ad inſaniā adducūt. Vos ẜm vr̄am reputationē eſtis prudentes in xp̄o qꝛ ſcꝫ nec crucē eius publice confiteri audetis. nec ꝑſecutionē ſuſtinetis. ꝓuer. 26. Sapientior ſibi videt̉ piger: ſeptem viris loq̄n tibus ſententias. Secundo ꝙͣtū ad poteſtatē actionis cuꝫ dicit. Nos infirmi reputamur ſcꝫ in exterioribꝰ ꝓpter aff flictiones quas ſuſtinemus. 2. corin. 12. Libenter gloria bor in infirmitatibus meis. Vos aūt ſcꝫ ẜm vr̄am reputa tionem eſtis fortes ſcꝫ in rebus corporalibꝰ. qꝛ ſecure vi uitis ſine tribulatione Eſa. 5. Ue qui potentes eſtis ad bi bendum vinum. ⁊ viri fortes ad miſcendā ebrietatē. Vos nobiles.ſ. eſtis ẜm vr̄am eſtimationē.i. honore digni: qui exterius contumelias non patimini Eſa. 19. Filius ſapiē tiū ego filiꝰ regū antiquorū. Nos aūt ignobiles ſumꝰ ẜm vr̄am ⁊ alioruꝫ reputationem qꝛ contēptibiles habemur ſupra. 1. Que contemptibilia ſunt mundi ⁊ ignobilia ele git deꝰ. Et tn̄ ẜm rei veritatē eſt ecōuerſo. Soli em̄ contē ptibiles illi ſunt qͥ deū cōtēnunt. ẜm illd̓. x. Reg. 2. Qui aūt contemnunt me erunt ignobiles. ¶ Deinde cum dicit Uſqꝫ in hanc horam ⁊cͣ. aſſignat cauſam contemptus. et primo ponit ꝓ cauſa defectum honoꝝ temporaliū. Secun do mala que in eis intelligebant̉ ibi. Maledicimur ⁊ be nedicimus. Tertio concludit intentum ibi. Tanꝙͣ pur gamenta. Circa primū duo facit. Primo ponit defectum quē patiebant̉ in rebus ncceſſarijs. Unde ea q̄ ꝑtinēt ad victum dicit. Uſqꝫ in hanc horam id ē continue a conuer ſione noſtra vſqꝫ in preſens tempꝰ eſurimus ⁊ ſitimus. 2. corin. 11. In fame ⁊ ſiti. Quātū ꝟo ad veſtituꝫ ſubdit. Et nudi ſumus.i. ꝓpter veſtimentoꝝ inopiam qꝛ etiam in terdum expoliant̉ Iob. 24. Nudos dimittunt hoīes ve ſtimenta tollentes quibus non eſt operimentū in frigore. Ged contra eſt qd̓ dicit̉ in psͣ. Non vidi iuſtū derelicum nec ſemen eius querens panem. Sed dicendum eſt ꝙ ita patiebant̉ apl̓i ꝙ non derelīquebant̉. qꝛ diuina ꝓuiden tia moderabat̉ in eis ⁊ abundantiā ⁊ inopiam ꝙͣtū eis ex pediebat ad virtutis exercitium. Vnde ⁊ apl̓us Phil̓. 3. Ubiqꝫ ⁊ in oībus inſtitutus ſum ⁊ ſaturari ⁊ eſurire ⁊ abū dare ⁊ penuriam pati omnia poſſum in eo qͦ me confortat. Secundo ponit defectum eorū q̄ ꝑtinent ad bene eſſe hu mane vite quoꝝ pͥmū ē reuerētia ab hoībus exhibita cōtra qd̓ dicit. Et collaphis cedimur qd̓ qͥdem fit magis ad op probriū ꝙͣ ad penā. Unde de xp̄o legimꝰ Mat. 26 Ꝙ ex puerunt in faciem ſuam ⁊ collaphis eum ceciderunt. Se
cundo reqͥrit̉ quies in loco. contra qd̓ dicit̉. Et inſtabiles ſumus. Tum qꝛ expellebant̉ a ꝑſecutoribus de loco in lo cum ẜm illud Mat. 10. Si vos ꝑſecuti fuerint in vna ci uitate fugite in aliam. Tum etiam qꝛ ꝓ executione ſui of ficij diſcurrebant vbiqꝫ ẜm illud Io. 15. Poſui vos vt ea tis. Tertio requirit̉ miniſtrantiū auxilium contra qd̓ dici tur. Et laboramus oꝑantes manibꝰ nr̄is. Tum qꝛ aliqn̄ nullus dabat eis vnde poſſent ſuſtentari. Tū etiam qꝛ la bore manuū ſuarum victū acqͥrebant. vel ad vitandū fide liū grauamē vel ad repellendū pſeudo apl̓os qͥ ꝓpter q̄ſtū p̄dicabant. vt habet̉. 2. corin. 12. Tum etiaꝫ vt darēt oci oſis laborandi exemplū vt habet̉. 2. theſſal̓. 3. Unde di cit Paulus act̓. 20. Ad ea q̄ mihi opus erant ⁊ his qͥ me cum ſunt miniſtrauerūt manus iſte. ¶ Deinde cum dicit. Maledicimur ⁊cͣ. ponit mala q̄ apl̓i patiebant̉. Et pͥmo ī verbis cum dicit. maledicimur.i. mala de nobis dicūt ho mines vel ad detrahendū vel ad cōtumelias inferendum vel etiam mala in predicando. Iere. 15. Omnes maledi cunt mihi. Et benedicimus.i. reddimꝰ bonū ꝓ malo ẜm illud. 1. Pe. 3. Non reddentes maledictuꝫ ꝓ maledicto ſed econuerſo benedicentes. Secundo in factis ⁊ quantū ad hoc dicit. Perſecutionem patimur non ſolum ꝙͣtum ad hoc ꝙ fugamur de loco ad locū qd̓ ꝓprie ꝑſecutio dici tur. ſed quantū ad hoc ꝙ multipliciter tribulamur. ẜm il lud psͣ. Multi qͥ ꝑſequūt̉ ⁊ tribulant me. Et ſuſtinemꝰ in xp̄o ſcꝫ omnia patienter. Ecc̄. 1. Uſqꝫ ad tempꝰ ſuſtinebit patiens. Tertio tangit cauſam viriuſqꝫ cum dicit. Blaſ phemamur id eſt blaſphemie imponūt̉ nobis. dum dici mur magi vl̓ malefici ⁊ reputamur d̓i inimici ẜm illd̓ Io. 16. Uenit hora vt oīs qui interficit vos arbitret̉ obſequiū ſe preſtare deo. Et Ro. 3. Sic vt blaſphemamur vt aiunt qͥdā dicere: faciamꝰ mala vt veniāt bona. tn̄ obſecramꝰ de um ꝓ his qͥ nos ꝑſequunt̉ ⁊ blaſphemant ẜm illd̓ Mat. 5. Orate ꝓ ꝑſequētibus ⁊ calumniantibꝰ vos/ ¶ Deinde cum dicit. Tanꝙͣ purgamenta ⁊cͣ. concludit ex omnibus premiſſis eoꝝ contemptū dicens: Et ꝓpter om̄ia p̄dicta facti ſumus tanꝙͣ purgamenta huius mūdi.i. reputati ſu mus ⁊ a iudeis ⁊ a gentilibꝰ vt ꝑ nos mundus inquinet̉. ⁊ ꝓpt̓ nr̄am occiſionē mūdꝰ purget̉. ⁊ tāꝙͣ ſimꝰ ꝑipſima oīm. Dicit̉ aūt ꝑipſima qd̓cūqꝫ purgamentū. puta vel po mi vel ferri vel cuiuſcūqꝫ alterius rei. Et hoc vſqꝫ adhuc qꝛ ſcꝫ ꝯtinne hoc patimur. Sꝫ qn̄qꝫ deficiet ẜm illd̓ ſap̄. 5 vbi ex ore impioꝝ dicit̉. Hi ſunt quos aliquādo habuimꝰ in deriſum ⁊ in ſil̓itudiē im ꝓꝑij. Et poſtea ſubdit̉. Quō ergo computati ſunt inter filios dei. Lectio tertia On vt confundam vos hec ſcribo: ſꝫ r vt filios meos chariſſimos moneo. Nam ſi decem milia pedagogoꝝ ha beatis in xp̄o: ſed non multos patres. Nam in xp̄o ieſu ꝑ euangeliuꝫ ego vos genui. Ro go gͦ vos imitatores mei eſtote ſicut et ego xp̄i. Ideo miſi ad vos timotheū qui eſt filiꝰ meus chariſſimus ⁊ fidelis in dn̄o: qͥ vos cō monefaciat vias meas q̄ ſunt in xp̄o ie ſu ſi cut vbiqꝫ in omni eccleſia doceo. Tanqͣꝫ non venturus ſim ad vos: ſicut inflati ſunt quidā Ueniam aūt ad vos cito ſi dn̄s voluerit ⁊ co gnoſcam non ſermoneꝫ eorū qui inflati ſunt ſed virtutem. Non em̄ in ſermone eſt regnū dei: ſꝫ ī ꝟtute. Quid vultis? In virga veniā
m j

Explanatio ſancti Thome
ad vos: an ī charitate ⁊ ī ſpū māſuetudinis Poſtꝙͣ apl̓us rep̄hēdit corinthios d̓ hoc ꝙ apl̓os temere iudicabant ⁊ p̄ſumptuoſe contemnebant. hic inſtat ad eo rum correctioneꝫ ⁊ pͥmo admonitiōis ꝟbo. Scd̓o exēplo. ibi. Rogo gͦ vos fratres ⁊cͣ. Tertio correctionis flagel lo ibi. Tanꝙͣ non venturus ſim ad vos ⁊cͣ. Circa pͥmum tria facit. Primo ponit admonitionis modū dicens. Hec ſcꝫ que in ſerie epiſtole hucuſqꝫ vobis dixi. Scribo non vt confundam vos. ſcilicet mala confuſione q̄ in deſpera tionem mittit ꝙͣuis velim vos confundi confuſione q̄ pec catum vitat: ſcd̓m illud Eccͣi. 4. Eſt confuſio adducens ad peccatum ⁊ eſt confuſio adducens gr̄am ⁊ gloriaꝫ. Sꝫ predicta moneo vos vt filios Eccͣ. 7. Filij tibi ſunt erudi illos ⁊ curua illos a pueritia eorum. Secūdo oſtendit de bitum admonēdi dicens. Nam ſi decem milia pedagogo rum habeatis in xp̄o: ſed nō multos patres. Vbi conſide randum eſt ꝙ pater eſt qͥ primo generat. pedagogus aūt eſt qui iam natū nutrit et erudit. Gal̓. 3. Lex pedagogus noſter fuit in xp̄o. Dicit ergo apl̓us ſe patrē eorum in xp̄o qꝛ eis primo euangeliū predicauit Unde aſſignans rōem eius qd̓ dixerat ſubdit. Nam in xp̄o ieſu ꝑ euangeliū vos genui. Eſt aūt generatio ꝓceſſus ad vitam. homo aūt vi uit in xp̄o ꝑ fidē Gal̓. 2. Ꝙ aūt nūc viuo ī carne in fide vi uo filij dei. Fides aūt vt dicit̉ Ro. 1. eſt ex auditu auditꝰ aūt ꝑ verbum. Unde verbū dei eſt ſemen quo apl̓us eos genuit in xp̄o. Unde Iac. z. Voluntarie nos genuit ver bo veritatis. Alios autem dicit pedagogos qꝛ poſtꝙͣ fi dem receperant eos adiuuarunt vt intelligat̉ eſſe eadem comparatio quantū ad predicationē euangelij pedagogi ad patrem q̄ ſupra.3. poſita eſt rigatoris ad plantatorem ⁊ ſuꝑedificatoris ad fundatorem. ¶ Deinde cū dicit. Ro go ergo vos fratres. inſtat ad corrigendū eos ſuo exēplo. Et primo hortat̉ eos ad imitandū ſuū exēplū dicēs. Ergo exquo eſtis filij cum bonoꝝ filioruꝫ ſit imitari patres. ro go vos imitatores mei eſtote ſcꝫ vt non temere iudicetis: ſicut nec ego. qꝛ neqꝫ meipſum iudicare preſumo ⁊ de vo bis humilia ſentiatis ⁊ de alijs maiora. Vnde nō ſine cau ſa tali modo loquēdi vſus eſt. Nos infirmi. vos fortes. 2. theſſal̓. 3. Vt formā noſmetipſos daremꝰ vobis ad imitā dum. Aduertendum eſt aūt ꝙ eoſdē quos ſupra filios no minauit nunc nominat fratres. Dixerat aūt ſuos filios in xp̄o qꝛ eos non ſibi ſed xp̄o genuerat: ⁊ qꝛ ipſe genitꝰ erat a xp̄o. ex cōſequēti eos habebat vt fratres ⁊ filios. Intā tum ergo debebant eum imitari vt patrem inquantū ⁊ ip ſe xp̄m imitabat̉ qͥ eſt oīm pͥncipalis pater. Et ꝑ hoc ſub trahit̉ ſubditis occaſio de adherendo malis exemplis p̄ latorum. Unde in hoc ſubdit ſolum prelatos imitari de bent in quo ipſi xp̄m imitant̉ qͥ eſt infallibilis regula veri tatis. Vnde ſeipſum apoſtolis in exemplū poſuit. Io. 13. Exemplum dedi vobis vt quemadmodū ego feci ⁊cͣ. Qd̓ quidē exemplū paulꝰ ſeq̄bat̉ ẜm illd̓ Iob. 23. Ueſtigia eiꝰ ſecutus eſt pes meus. viam eius cuſtodiui ⁊ nō declinaui ab ea. Secundo remouet excuſationeꝫ ignorantie dicēs. Ideo miſi ad vos timotheum qui eſt filius meus chariſſi mus ⁊ fidelis in domino ẜm illud phil̓. 2. de timotheo lo quens. Neminem habeo ita vnanimem qui ſincera affe ctione pro vobis ſollicitus ſit. Qui vos cōmonefaciat vi as meas.i. qͥ vos doceat meos proceſſus id eſt omnia ope ra ⁊ moneat vos ad ea ſequendū ẜm illud Iere. 6. Inter rogate de ſemitis antiquis que ſit via bona ⁊ ambulate in ea. Que quidē vie ſunt in xp̄o. ⁊ ideo non debetis dedi gnari eas ſequi ẜm illud psͣ. Uias tuas dn̄e demōſtra mi hi. Et non videat̉ vobis hoc oneroſum qꝛ hoc cōmuniter om̄ibꝰ impono. Vnde ſubdit. Sicut vbiqꝫ in eccleſia do ceo col̓. 1. Audiſtis veritatꝭ euāgeliū qd̓ ꝑuenit ad vos. ſicut ⁊ in vniuerſo mundo. Uel hoc qd̓ dicit. Uias meas
referendū eſt ad opera Ꝙ ꝟo dicit. Sicut ⁊ vbiqꝫ ad do cumenta. Ad hoc em̄ miſſus erat timotheus vt induceret eos ad imitanda opera ⁊ tenenda apl̓i documenta. ¶ De Inde cū dic̄ Tanꝙͣ non venturus ſim ad vos cōminat̉ eis correctionis flagellū. Et pͥmo oſtēdit eos eſſe dignos cor rectionis flagello dicens. Tanꝙͣ nō venturꝰ ſim ad vos inflati ſunt quidā ſcꝫ veſtrū qͣſi non timentes ꝑ me de ſua ſuꝑbia cōuinci ⁊ tn̄ digni ſunt flagellis: nam humiles ſo lis verbis corrigunt̉. ſuperbi flagellis indigent ẜm illud Iob. 40. Reſpice cūctos ſuꝑbos ⁊ confunde eos. Secū do p̄nunciat eis ſuum aduentū quo veniat ad iudicaudū. vbi pͥmo p̨̄nunciat aduentū dicens. Ueniā aūt cito ad voſ Et qꝛ dicit̉ ꝓuer. 16. Cor hominis diſponit viam ſuā ſed dn̄i eſt dirigere greſſus eius. Ideo ſubdit. Si dn̄s volue rit Iac. 4. Si dn̄s voluerit ⁊ ſi vixerimus faciemus hoc aut illud. Secundo prenūciat eis ſuam iudiciariā cogni tionem cuꝫ dicit. Et cognoſcam ſcꝫ ordine iudiciario ẜm illud Iob. 29. Cauſam quam neſciebā diligentiſſime in ueſligabam. Non ẜmonē eoꝝ qͥ inflati ſūt ſꝫ virtutē. q. d. Nō ꝓpt̓ hec ex mea examīatiōe apꝓbabūt̉ qͥ abūdāt ī ver bis: ſed ſi abūdarent in virtute: qꝛ vt dicit̉ ꝓuer. 14. Ubi verba ſunt plurima ibi freq̄nter egeſtas. Tertio rōem aſ ſignat dicens. Non enim in ſermone eſt regnum dei: ſed in virtute id ē nō ideo aliqͥ ꝑtinēt ad regnū dei qͥ abūdāt in ſermone ẜm illud Matth̓. 7. Non omnis qͥ dicit mihi dn̄e dn̄e intrabit in regnū celoꝝ ſed qͥ facit volnntatē pr̄is mei. Ultīo cōminat̉ eis correctiōꝫ reẜuās tn̄ correctōꝫ ar bitrio eoꝝ dicēs. Quid vultꝭ ī virga ſcꝫ diſcipline veniā ad vos ſcꝫ caſtigādos an ī charitate id ē ī on̄ſione amorꝭ: ⁊ ī ſpū manſuetudinis. vt ſcꝫ nihil durius vobiſcū agam. hoc em̄ pendet in vobis. Nam ſi vos in via ſtulticie ꝑma netis oportet me ad vos cū virga venire ẜm illud ꝓuer. 22. Stulticia colligata eſt in corde pueri ⁊ virga diſcipli ne fugabit eaꝫ. ſi vero vos correxeritis oſtendā vobis cha ritatē ⁊ manſuetudinē Gal̓. vltimo. Vos qͥ ſpūales eſtis inſtruite huiuſmodi in ſpū lenitatis. hoc aūt non dicit qͥn ſi in virga veniens non cum charitate veniret cum ſcpͥtuꝫ ſit ꝓuer. 13. Qui ꝑcit virge odit filium ſuum. qui aūt dili git illū inſtanter erudit. ſed qꝛ ille qͥ caſtigatur virga non ſentit interdū dulcedinē charitatis ſicut illi quos blande conſolatur. ¶ Incipit capitulū qͥntū. Lectio pͥma Mnino oſtendit̉ inter vos forni o catio ⁊ talis fornicatio qualis nec inter gentes: ita vt vxorem patrꝭ ſui aliquis habeat. Et vos inflati eſtis: ⁊ non magis luctum habuiſtis vt tol latur de medio veſtrum qui hoc opus fecit. Ego quidem abſens corpore: preſens auteꝫ ſpiritu iaꝫ iudicaui vt pn̄s eū qui ſic operatꝰ eſt in noīe domini noſtri ieſu chriſti congre gatis vobis ⁊ meo ſpiritu cuꝫ virtute domi ni ieſu tradere huiuſmōi hominē ſathane in interitum carnis: vi ſpiritus ſaluꝰ ſit in die domini noſtri ieſu chriſti. Poſtꝙͣ apl̓us ꝓſecutus eſt ea que ꝑtinent ad baptiſmi ſa cramentum: hic incipit ꝓſequi ea que pertinēt ad matri monium. ⁊ pͥmo arguit peccatum contrariū matrimonio ſcꝫ fornicationē. Scd̓o agit de ipſo matrimonio ca. 8. ibi De quibꝰ autē ſcripſiſtis mihi ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo ponit culpam. ſcd̓o redarguit eam ibi. Non eſt bo na gloriatio vr̄a ⁊cͣ Circa pͥmū duo facit. pͥmoponit cul

in epiſtolam Tad Corithios V.
pam cuiuſdam fornicarij. Se cūdo culpā alioꝝ qͥ peccatu fornicarij tolerabāt ibi. Et vos īflati eſtis ⁊cͣ. Circa pͥmū pͥmo ponit tria q̄ ꝑtinēt ad culpe grauitatē. Primo nāqꝫ on̄dit peccatū eſſe notoriū dicens: Nō ſine cauſa queſiui an velitis ꝙ in virga veniam ad vos. Eſt em̄ in vobis ali qͥd dignū virga diſcipline. Quia fornicatio audit̉ int̓ vos om̄ino ẜm publicam formā contra qd̓ dicit̉ eph. 5. Forni catio aūt nec noīetur in vobis Eſa. 3. Peccatum ſuū qua ſi ſodoma predicauerūt nec abſconderunt. Scd̓o arggra uat peccatū ex comparatione cum dicit. Et talis fornica tio qualis nec inter gētes licita reputat̉ vel inuenit̉. Apd̓ gentiles em̄ ſimplex fornicatio nō reputabat̉ peccatū. Un̄ apl̓i act. 15. Ad hunc errorem excludendū gentilibus ad fidem conuerſis impoſuerunt ꝙ abſtineant ſe a fornicati on. Erat tn̄ quedā fornicationis ſpecies que ⁊ apud gen tiles illicita habebat̉. Et ideo dicit. Ita vt vxorem patris aliquis habeat ſicut dicit̉ Gen̄. 49. Effuſus es ſicut aqua non creſcas. qꝛ aſcēdiſti cubile patris tui ⁊ maculaſti ſtra tum eius. Hoc aūt orat horribile etiā apud gentiles. vt pote contrariū naturali rationi exiſtens Per naturalē em̄ reuerentiā filij ad parentes ẜm omnē ſtatū ⁊ legeꝫ pater ⁊ mat̓ a matrimonio excludūt̉. vt ſic etiaꝫ poſſit intelligi qd̓ habet̉ Gen̄. 2. Propter hoc relinquet hō prēm ⁊ matreꝫ ſcꝫ in cōtractu matrimonij et adherebit vxori ſue. Sicut autē ibi ſubdit̉. Uir ⁊ mulier erunt duo in carne vna. ⁊ iō vxor patris repellit̉ a matrimonio ſicut ꝑſona patris vel matris. ẜm illud Leuit. 18. Turpitudinē vxoris patris tui ne diſcooperias turpitudo em̄ pr̄is tui ē. ¶ Deind̓ cū dicit. Vos inflati eſtis. ponit culpam eorum qui hoc pec catum tolerabant. Et pͥmo reprehendit eoꝝ tolerantiam Scd̓o ſupplet qd̓ illi negligebāt ibi. Ego quidē ⁊cͣ. Cir ca primum notat in eis tria vitia. Primo ſuꝑbiam cū di cit. Et vos inflati eſtis ſcꝫ vento ſuꝑbie reputātes vos in nocentes ex comꝑatione peccatoris. ſicut Luc..18. phari ſeus dicebat Non ſum ſicut ceteri hominū. velut etiā hic publicanus. Sap̄. 4. Dirumpā illos inflatos ſine voce. Secundo tangit eorum iniuſticiam cum dicit. Et nō ma gis luctū habuiſtis ſcꝫ patiēdo cauſam pctōris ſicut Iere. 9. dicitur. Quis dabit capiti meo aquam ⁊ oculis meis fontem lachymaꝝ vt plorem die ac nocte interfectos filie populi mei. Vera em̄ iuſticia vt dicit gregorius compaſ ſionem habet non dedignationē. Tertio tangit eorum iu dicij negligentiā. Vt tollat̉ de medio veſtrū q̄ hoc opꝰ fe cit. Talis em̄ compaſſio viri iuſti ad peccatorē vulnerat ⁊ liberat ẜm illud ꝓuer. 23. Tu virga ꝑcutis eū ⁊ aīaꝫ eiꝰ de inferno liberabis. Per hoc etiam alij corrigunt̉ ẜm il lud ꝓuer. 19. Peſtilente flagellato ſtultꝰ ſapientior erit. Unde ⁊ Ecc̄. 8. Quia non ꝓfert̉ cito contra malos ſen tentia abſqꝫ vllo timore filij hoīm ꝑpetrant mala. Debet aūt ad correctioneꝫ aliorum interdū peccator ſeparari vbi de contagione timet̉ ẜm illud ꝓuer. 22. Eijce deriſorem et exibit cum eo iurgium ceſſabūtqꝫ cauſe ⁊ contumelie. ¶ Deinde cū dicit. Ego quidē abſens corpore ⁊c̄. Sup plet eorum negligentiā ſententiam ꝓferens contra pecca torem: ⁊ circa hoc tria facit. Primo ponit auctoritatē iu dicantis. ſcd̓o modū iudicandi ibi. Cōgregatis vobis ⁊cͣ. Tertio ſententiam iudicis ibi. Tradere huiuſmodi ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ponit auctoritatē miniſtri ſcꝫ ſuipſius. videbat aūt contra iudiciariū ordinem vt con demnaret abſentē ẜm illud act̓. 25. Non eſt conſuetudo romanis condemnare aliquem priuſꝙͣis qͥ accuſatur pre ſentes habeat accuſatores. ſed hoc apl̓us excuſat dicens. Ego quidem abſens corpore: preſens autē ſpū.i. affectu ⁊ ſollicitudine mentis ẜm illud Col̓. 2. Et ſi corpore abfenſ ſum ſed ſpū vobiſcum ſum gaudens ⁊ videns ordinē ve ſtrum. Uel preſens ſpū qꝛ ꝑ ſpūm cognoſcebat ea q̄ apud
ipſos agebantur: ac ſi pn̄s eſſet ſicut ⁊ Heliſeus dixit. 4. reg. 5. Nōne cor meum in pn̄ti erat qn̄ reuerſus eſt hō de 3 curru ſuo. Et qꝛ ſum ſpū preſens iam iudicaui id eſt ſentē i tiam condemnationis ordinaui in eum qͥ ſic operatus ē. ī Secundo ponit auctoritatē pͥncipalis dn̄i dicens. In nōie 3 dn̄i noſtri ieſu xp̄ id eſt vice ⁊ auctoritate ſeu cum virtute ill ⁊ inuocatione nominis eiꝰ ẜm illud col̓. 3. Omne qd̓cūqꝫ facitis in verbo aut opere in noīe dn̄i noſtri ieſu xp̄i faci 2 te. ¶ Deinde cū dicit. Congregatis vobis in vnū oſtēdit modum iudicandi. Ea enim que grauia ſunt multorū deliberatione punienda ſunt. Vnde ⁊ antiquitus iudices ſe j debant in portis vbi populus cōgregabat ẜm illd̓ deūt. 16. Iudices conſtituēs in om̄ibus portis tuis. Unde dici tur in psͣ. In conſilio iuſtoꝝ ⁊ congregatione magna oꝑa l dn̄i. ⁊ Matth̓. 18. Ubi ſunt duo vel tres congregati in no mine meo ibi ſum in medio. Scd̓o adhibet ſuū aſſenſum cū dicit. Et meo ſpū id eſt mea volūtate ⁊ auctoritate ẜm illud qd̓ dixerat: preſens aūt ſpū. Tertio adhibet auctori tatem pͥncipalis dn̄i ſcꝫ xp̄i dicens. Cum virtute dn̄i nr̄i ieſu xp̄i. ex qͣ iudicium eccleſie habet robur firmitatis ẜm illud Math̓. 18. Qd̓cūqꝫ ligaueris ſuꝑ terram erit ligatū ⁊ in celis. ¶ Deinde cum dicit. Tradere huiuſmodi ⁊cͣ. ponit condēnationis ſententiā: circa quā tria ponit. Pri mo penā cuꝫ dicit. Tradere huiuſmodi ſathane ſupple iu dicaui. Quod poteſt dupliciter intelligi. Primo ꝙ ſicut dicit̉ Matth̓. 10. Dn̄s dedit apl̓is poteſtatē ſpūum īmun dorum vt eijcerent eos. ⁊ ꝑ eandē poteſtatē poterant im perare ſpiritibꝰ immūdis vt vexarēt corꝑaliter: quos hac pena iudicabant dignos. Mandauit gͦ apl̓us corinthijs ī eius auctoritate tradere predictū fornicariū ſathane cor poraliter vexandum. Vnde ponit ſecūdo huius ſententie effectuꝫ cū dicit: In interitum carnis id eſt ad vexationeꝫ carnis ⁊ afflictionē in qua peccauit ẜm illud ſap̄. 11. Per que peccat quis ꝑ hec ⁊ torquet̉. Tertio ponit fructū cuꝫ dicit. Vt ſpūs ſaluus ſit in die dn̄i noſtri ieſu xp̄i id eſt vt ſalutem conſequat̉ in die mortis vel in die iudicij. ſicut ſu pra tertio expoſitū eſt. ⁊ ſic implet̉ qd̓ ibi ſubdit̉ Ipſe autē ſaluꝰ erit. ſic tn̄ qͣſi ꝑ ignē pene ſcꝫ tēporalis. Nō em̄ apl̓s ſathane tradidit peccatorem vt eius poteſtati ꝑpetuo ſub iaceret. ſed vt carnis vexatiōe ad penitentiā cōuertat̉ ẜm illud Eſa 28. Sola vexatio intellectum dat auditui. Eſt autē hec ſentētia apl̓i quā dn̄s ſeruauit Iob. 2. vbi ſatha ne dixit. Ecce in manu tua eſt ſcꝫ caro eius. verūtamē ani mam illius ſerua ſcꝫ illeſam. Alio modo pōt qd̓ dicit̉ tra dere huiuſmodi ſathane ſcꝫ ꝑ excōmūicationis ſententiā ꝑ quā aliquis ſeparat a cōmunione fideliū ⁊ ꝑticipatione ſacramentoꝝ ⁊ pͥuat̉ eccleſie ſuffragijs qͥbus homo munit contra impugnationē ſathane ꝓpter qd̓ de eccl̓ia dicitur: Can̄. 6. Terribilis vt caſtroꝝ acies ordinata ſcꝫ demoni bus. Ꝙ aūt ſubdit̉ in interitū carnis ītelligit̉ vt ſcꝫ ab ec cleſia ſeparatꝰ ⁊ temptationibus ſathane expoſitus liberi us ruat in peccatū ẜm illd̓ apoc. vltimo. Qui in ſordibꝰ eſt ſordeſcat adhuc. Vocat aūt pctā mortalia carnis inte ritum qꝛ vt dicit̉ gal̓. vltimo. Qui ſeminat in carne de car ne ⁊ metet corruptionem. Subdit autē. Vt ſpūs ſaluus ſit. vt ſcꝫ peccatoꝝ turpitudinē cognoſcens confundat et peniteat ⁊ ſic ſauet̉ ẜm illud Iere. 31. Confuſus ſum ⁊ eru bui qm̄ ſuſtinui opprobriū adoleſcentie mee. Poteſt etiaꝫ intelligi vt ſpūs eius ſcꝫ eccl̓ie id eſt ſpūſſanctus ſaluꝰ ec cleſie ſit fidelibus in diem iudicij. ne ſcꝫ perdant eum ꝑ cō tagium peccatoris qꝛ vt dicit̉ ſap̄. 1. Spūſſanctus diſcipli ne effugiet fictum ⁊cͣ. Lectio ſecunda. On eſt bona gloriatio veſtra. Neſcitꝭ qꝛ modicū fermētū totam maſſaꝫ cor In
ci
e N

Explanatio ſancti Thome
rumpit. Expurgate vetus fermentū vt ſitꝭ noua conſperſio ſicut eſtis azimi. Etem̄ pa ſcha nr̄m immolatꝰ ē xp̄s. Itaqꝫ epulemur nō ī fermēto veteri: neqꝫ ī fermēto malitie ⁊ nequitie: ſed in azimis ſinceritatꝭ ⁊ ꝟitatꝭ. Supra apl̓us memorauit duplicē culpā ſcꝫ corinthij for nicatoris ⁊ aliorū qͥ eius pctm̄ tolerabat: hic vtrāqꝫ culpā redarguit. Primo culpā tolerantiū eius peccatuꝫ. Scd̓o culpam fornicatoris ibi. Corpus aūt nō fornicationē ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. primo redarguit in corinthiis negli gentiā iudicij. Socūdo redarguit in eis quedā alia vitia circa iudicium ſexto ca. Audet aliquis ⁊cͣ. Circa pͥmum duo fac̄. Primo redarguit eos qͥ fornicatorē a ſe nō ſeꝑa uerunt. Secundo reꝓbat falſum intellectū quē ex verbis ſuis conceperant ibi. Scripſi vobis in epl̓a ⁊cͣ. Circa pri mum duo facit. pͥmo reprehendit qd̓ fecerāt. ſecūdo oſtē dit qͥd faciēdū ſit ibi. Expurgate vetꝰ fermtēū ⁊cͣ. Circa pͥ mū duo facit. pͥrmo rep̄hendit culpam p̄teritā ꝙͣtū ad ſuā radicem. dixerat em̄ ſupra ꝙ ex inflatiōe ſequit in eis in compaſſio ⁊ ex incompaſſione correctionis negligentia. Arguit ergo pͥmo corinthioꝝ elationem dicens. Non eſt bona gloriatio vr̄a. qͣ.ſ. de defectibꝰ alioꝝ gloriamini qͣſi vos ſitis innocentes. Debet em̄ vnuſqͥſqꝫ in dn̄o glori ari de bonis ſibi diuinitꝰ datis non de alijs ẜm illud gal̓. 6. Opꝰ aūt ſuū vnuſquiſqꝫ ꝓbet. ⁊ ſic in ſemetipſo gloriā habebit ⁊ non in alio. Precipue aūt malum eſt de malis alioꝝ gloriari. Dicitur em̄ in psͣ. Quid gloriaris in ma licia? Secundo aſſignat rōem eius qd̓ dixerat dicēs. An neſcitis ꝙ modicū fermentū totā maſſam corrūpit qͣſi di cat. hoc ignorare non poteſtis. Eſt autē ſciendū ꝙ in fer mento duo poſſunt conſiderari. Primo ſapor que tribuit pani. ⁊ ẜm hoc ꝑ fermentū ſignificat ſapientia dei ꝑ quaꝫ omnia que ſunt hominis ſapida reddunt̉ ⁊ ẜm hoc dicit̉ Matth̓. 13. Simile eſt regnū celoꝝ fermento qd̓ acceptū mulier abſcondit in farine ſatis tribus donec fermentatū eſt totum. Secundo in fermento pōt cōſiderari corruptio et ẜm hoc ꝑ fermentū pōt ītelligi vno mō peccatū qꝛ ſcꝫ ꝑ vnum hominis peccatū oīa oꝑa eius corrupta reddūt̉ pu ta ꝑ peccatū ſimulationis qd̓ cōꝑat̉ fermēto Luc. 12. At tendite a fermēto phariſeoꝝ qd̓ eſt ypocriſis. Alio modo ꝑ fermentū pōt intelligi homo pecccator. ⁊ ad hoc induci tur hec ſimilitudo. Sicut em̄ ꝑ modicū fermētū tota maſ ſa paſte corrumpit̉. ita ꝑ vnum peccatorē tota ſocietas in quinatur. Unde Eccͣ. 11. Ab vna ſcint illa auget̉ ignis. ⁊ ab vno doloſo auget̉ ſanguis. Et hoc quidē contingit dū ꝑ peccatū vnius alij ꝓuocant̉ aliqͣliter ad peccandū. Ul̓ etiam dum peccanti conſentiunt ſaltem non corrigēdo dū poſſunt corrigere ẜm illud Ro. 1. Digni ſunt morte nō ſo lum qͥ faciunt ea ſed etiam qͥ cōſentiunt faciētibꝰ. Et ideo corinthijs non erat gloriandū de pectato vnius ſed magꝭ cauēdū ne pctō vnius oēs inqͥnarent ex eius cōſortio ẜm illud Cant̓. 2. Sicut liliū inter ſpinas: ſic amica mea int̓ filias vbi dicit glo. Non fuit bonus qͥ malos tolerare non potuit. ¶ Deinde cū dicit. Expurgate vetus fermentum oſtendit qͥd decetero ſit faciendū. Et pͥmo ponit documē tum. ſcd̓o rōem aſſignat ibi. Paſcha noſtrū ⁊cͣ. Dicit er go pͥmo qꝛ modicū fermētū totaꝫ maſſam corrumpit: ideo expurgate vetus fermentū id eſt expurgate vos abijciēdo a vobis vetus fermentū.i. fornicariū qͥ peccādo redijt in in vetuſtatē corruptionis antique ẜm illd̓ Baruch. 3. In ueteraſti in terra aliena coinqͥnatꝰ es cum mortuis. Qd̓ quidē dicit qꝛ ꝑ ſeꝑationē vnius pctōris tota ſocietas ex purgat̉. Unde ⁊ egreſſo iuda dn̄s dixit Io. 13. Nūc clari ficatus eſt filius hoīs. Pōt etiaꝫ ꝑ vetus fermentū intelligi antiquꝰ error ẜm illud Eſa. 26. Uetꝰ error abijt. Ur etiam corruptio originalis peccati ẜm illud Ro. 6. Uetꝰ homo noſter ſimul crucifixus eſt. Vel etiam qd̓cūqꝫ pecca tum actuale ẜm illud Col̓. 3. Expoliantes vos veterē ho minē cum actibus ſuis. horum em̄ amotiōe homo expur gat̉. Ponit aūt ꝯſequēter purgationis effectū dicens. Vt ſitis noua conſperſio. Dicit̉ aūt cōſperſio cōmixtio aque ⁊ farine noue anteꝙͣ admiſceat̉ fermentū. Remoto gͦ fermē to a fidelibꝰ id eſt peccatore vel peccato remanēt ſicut no ua conſperſio id ē in puritate ſue nouitatis ẜm illud psͣ. Renouabit̉ vt aquile iuuentus tua. Eph̓. 4. Renouami ni ſpū mentis vr̄e. ¶ Deinde ponit modū debitū expurga tionis cū dicit. Sicut eſtis azimi.i. ſine fermento peccati Dicit em̄ ab a qd̓ eſt ſine ⁊ zima qd̓ eſt fermentū. Un̄ dn̄s Mat. 16. dixit diſcipulis. Cauete a fermento phariſeoꝝ ⁊ ſaduceoꝝ. ¶ Deinde cū dicit. Etem̄ paſcha noſtrū. aſſi gnat rōem eius qd̓ dixerat ſcꝫ quare fideles debēt eſſe azi mi q̄ qͥdē ratio ſumit̉ ex myſterio paſſionis chriſti. Vnde pͥmo ꝓponit ipſum myſteriū. ſecūdo concludit ꝓpoſitum ibi. Itaqꝫ ē pulemur ⁊cͣ. Circa pͥmū cōſiderandū eſt ꝙ in ter ceterera ſacramenta legalia celeberrimū erat agnꝰ paſ chalis qͥ vt p̄cipit̉ Exo. 32. immolabat̉ ab vniuerſa multi tudine filioꝝ iſrael in memoriā illius beneficij qͦ angelus ꝑcutiens pͥmogenita egypti ꝑtranſiuit domos iudeoꝝ qͦ ruꝫ fores linite eſſent ſanguine agni. Unde nomē paſche ſumit̉ ſcd̓m qd̓ ibi d̓r Eſt em̄ phaſe id eſt trāſitꝰ dn̄i. Et vl timo virtute huius beneficij trāſiuit populus mare rubrū vt dicit̉ Exo. 14. Ille em̄ agnus figura fuit xp̄i innocen tis de qͦ dicit̉ Io. 1. Ecce agnus dei. Sicut gͦ ille agnus figuralis īmolabat̉ a filijs iſrael vt ppl̓s dei liberaret̉ ab angelo ꝑcutiente ⁊ vt tranſirent mare rubrū liberati d̓ ſer uitute egypti: ita xp̄s eſt occiſus a filijs iſrael ꝑ cuius ſan guinem populꝰ dei liberat̉ a diaboli impugnatione ⁊ ſer uitute peccati ꝑ baptiſmū qͣſi ꝑ mare rubrū. Ille aūt agnꝰ ſiguralis paſcha iudeoꝝ dicebat̉. qꝛ in ſignū tranſitꝰ īmo labat̉. Un̄ dicit̉ Matth̓. 26. Ubi vis paremꝰ tibi come dere paſcha id eſt agnū paſchalē. Dicit gͦ apl̓s. Ideo de betis eſſe azimi. etem̄ id eſt qꝛ ſicut figurale paſcha vete ris populi eſt agnus īmolatus. ita paſcha nr̄m.i. noui po puli eſt xp̄s īmolatus. cuius etiam īmolationi cōuenit no mē paſche. tum ſignificatione lingue hebree qd̓ ſignificat tranſitū. Exo. 12. Eſt em̄ phaſe id eſt tranſitus: tum ſigni ficatione lingue grece ꝓut nomē paſche ſignificat paſſiōꝫ Xp̄s eī ꝑ paſſiōꝫ qͣ fuit īmolatꝰ trāſiuit ex hoc md̓o ad pa treꝫ vt dr̄ Io. 13. ¶ Deinde cū dic̄. Itaqꝫ epulemur. cōclu dit ꝓpoſitū. Ad cuius euidentiā cōſiderandū ē ꝙ ſicut le git̉ Exo. 12. Agnus paſchalis poſt īmolationē manduca bat̉ cū azimis panibꝰ. Sicut gͦ agnus figuralis fuit figu ra nr̄i paſche īmolati: ita figuralis obſeruantia paſchalis debet conformari obſeruantie noui paſche. ergo qꝛ xp̄us immolatus eſt paſcha noſtrū. Itaqꝫ epulemur ſcꝫ mandu cantes xp̄m nō ſolū ſacramētaliter ẜm illd̓ Io. 6. Niſi mā ducaueritis catnē filij hoīs ⁊ biberitis eius ſanguine nō habebitis vitam in vobis. Sed ſpūalit̓ fruendo ſapīa eiꝰ ẜm illud Eccͣ. 24. Qui edunt me adhuc eſurient. ⁊ qͦ bi bunt me adhuc ſitient. ⁊ ſic cū gaudio ſpūali ẜm illud psͣ. In voce exultationis ⁊ cōfeſſionis ſonꝰ epulantis. ¶ De inde determinat modū epulandi ẜm conformitatē verita tis ad figurā dicens. Nō in fermēto veteri nec in fermēto malicie ⁊ nequitie. mandabat̉ em̄ Exo. 12. Ꝙ om̄e ferme tū nō inueniret̉ in domibus manducātiū agnū paſchaleꝫ. Fermentū aūt habet ⁊ vetuſtatē et corruptionē. Unde ꝑ remotionē fermēti primo quidē pōt intelligi obſeruantia preceptorū veteris legis. qua ꝑ paſſionē xp̄i eſt mortifica ta ẜm illud Leuit. 26. Uetera nouis ſuꝑuenientibus ꝓ ijcietis. Secundo ꝑ remotionē fermēti poteſt intelligi re

in epiſtolam Tad Chorithios
motio corruptionis peccati: ſicut ſupra dictū eſt ꝙ modi cum fermentū totā corrūpit maſſam. ⁊ quantū ad hoc ſub dit. Neqꝫ in fermento malicie ⁊ nequitie vt malitia refe rat̉ ad ꝑuerſitatē operis ẜm illud Io. 1. Abijcientes oēm immūdiciā ⁊ abundantiā malicie. Per nequitiā ꝟo intel ligit̉ fraudulenta machinatio. ꝓuer. 26. Quādo ſumpſe rit vocem ſuā non credideris ei quoniā ſeptē nequitie ſūt in corde eius. Uel ẜm glo. cum dicit: Nō in fermento ve teri remouet vetuſtatē peccati in cōmūi. Ꝙ autē ſubdit. Neqꝫ ī fermēto malicie ⁊ neq̄tie applicat pctm̄ ꝑ ꝑtes vt malicia dicat̉ peccatū quod committit in ſeipſum neqͥtia peccatū quod cōmittit in aliū. Excluſogͦ mō indebito epu landi determinat modū conuenientem ſubdens. Sed in gzimis ſinceritatis ⁊ veritatis id eſt ſinceritate ⁊ veritate q̄ ſignificant̉ ꝑ azima. Ponit̉ aūt ſinceritas contra corru ptionem peccati. qd̓ ſignificauit cum dixit Nō in fermen to malicie ⁊ nequitie. Nam ſincerū dicit̉ qd̓ eſt ſine corru ptione. Un̄. 2. corin. 2. dicit̉. Non ſumꝰ ſitut plurimi ad ulterantes verbum dei ſed ex ſinceritate in xp̄o loquimur Ueritas vero ponit̉ cōtra figuras veteris legis ſicut Io. ι. dicit̉. Ueritas ⁊ gr̄a ꝑ ieſum xp̄m facta eſt. qꝛ ſcꝫ veruꝫ paſcha cum veritate ⁊ non cum figuris celebrare debemꝰ Unde ẜm glo. ꝑ ſinceritatē intelligit̉ innocentia a vitijs ſeu nouitas vite. ꝑ veritateꝫ aūt iuſticia bonoꝝ oꝑum vel rectitudo que fraudem excludit. ¶ Lectio tertia. Cripſi vobis in epl̓a. ne cōmiſceami ni fornicarijs. Non vtiqꝫ fornicarijs huius md̓i. aut auaris aut rapacibꝰ aut idolis ẜuiētibꝰ alioqͥn debueratꝭ de hoc md̓o exiſſe. Nūc aūt ſcripſi vob̓ nō cōmiſceri Si is qui frater nominat̉ inter vos eſt forni cator. aut auarus. aut idolis ſeruiēs. aut ma ledicus. aut ebrioſus. aut rapax. cum huiuſ modi nec cibum ſumere. Quid em̄ mihi de his qͥ foris ſunt iudicare? Nonne de his qͥ in tus ſunt vos iudicatis. Naꝫ eos qͥ foris ſunt deus iudicabit. Auferte malū ex vobis. Induxerat ſupra apl̓us corīthios ad hoc ꝙ a ſeipſis pec catorem ſepararent qd̓ quideꝫ p̄termiſerāt ꝓpt̓ falſuꝫ in tellectum cuiuſdam verbi qd̓ continebat̉ in epl̓a quadam quā eis prius miſerat. Et ideo prauū ſenſum quē ex verb̓ conceꝑant nunc excludit. Unde circa hoc tria facit. Pri mo reſumit verbū prioris epl̓e. Scd̓o excludit falſum in tellectum ibi. Non vtiqꝫ fornicarijs. Tertio exponit veꝝ intellectum ibi. Nūc autem ſcripſi vobis. Dicit gͦ primo dixi vobis in epl̓a quadā alia q̄ in canone nō habet ne cō miſceamini fornicarijs id eſt non habeatis cū eis ſocieta tem vl̓ cōmunionē ẜm illd̓ ꝓuer. 1. Fili mi ne ambules cū eis ꝓhibe pedē tuū a ſemitis eoꝝ Eccͣ. 9. Non des forni carijs aīaꝫtuā in vllo. ¶ Deinde cū dicit. Non vtiqꝫ for nicarijs. excludit falſum intellectuꝫ p̄dicti verbi. Et pͥmo ꝓponit qd̓ intendit. Scd̓o cōcludit ꝓpoſitū ibi. Alioqͥn debueratis ⁊cͣ. Circa pͥmū cōſiderādū eſt ꝙ in p̄dicto ver bo apl̓i dupl̓r falſum intellectū conceperāt corinthij pͥmo quantū ad hoc ꝙ intelligebant illud eſſe dictū de fornica rijs infidelibꝰ. ſed illud excludit apl̓us dicēs. Non vtiqꝫ intendo dicere ꝙ nō cōmiſceamini fornicarijs huius mū di. vocat aūt infideles nomine mundi ẜm ꝙ dicitur Io. I. Mundus eum nō cognouit. et. sͣ. 1. Nō cognouit mūdus ꝑ ſapīam deum. Secūdo conceperant falſum intellectum quantū ad hoc ꝙ putabant ꝓhibuiſſe apoſtolū ſolum de
fornicarijs. nō aūt d̓ alijs peccatoribꝰ. Et iō ad hoc exclu dendū ſubdit Aut auaris qͥ ſcꝫ īiuſte detinēt aliena Eph̓. 5. Auaritia que eſt idoloꝝ ſeruitus non habet hereditatē in regno xp̄i ⁊ dei. Aut rapacibꝰ qͥ ſcꝫ violenter diripiunt aliena. infra eodem. Neqꝫ rapaces regnū dei poſſidebūt. Aut idolis ſeruientibꝰ contra quos dicit̉ ſap̄. 14. Nefan dorū em̄ idoloꝝ cultura om̄is malicie cauſa eſt ⁊ initium ⁊ finis. Et eſt ſenſus non ſolum vobis ꝓhibui ſocietatem fornicatoꝝ ſed etiaꝫ oīm alioꝝ peccatoꝝ. Et ē aduertēdū ꝙ ꝑ fornicationē qͥs peccat contra ſeipſum. ꝑ auaritiā aūt ⁊ rapacitatē contra ꝓximū. ꝑ idoloꝝ aūt culturā ꝯtra de um. ⁊ in his q̄ ponit om̄e peccati genus intelligit̉. ¶ De inde cuꝫ dicit. Alioquin ⁊c̓. aſſignat rōem ꝓpoſiti dicēs. Alioquin ſi ſcꝫ ſit intelligendum verbum predictū de for nicarijs huius mundi debueratis de hoc mundo exiſſe. q. ſcꝫ totus mundus talibus plenus eſt. Unde non poſſetis tales fornicarios vitare niſi de hoc mūdo exeundo. Dici tur em̄. 1. Io. 5. Totus mundꝰ in maligno poſitꝰ ē. Uel aliter debueratis de hoc mūdo exiſſe qͣſi dicat a tꝑe cōuer ſionis vr̄e debueratis ab infidelibꝰ mūdi ſeꝑari. Un̄ non oportet vos ſuꝑ hoc moneri. dicit̉ em̄ Io. 15. Ego elegi vos de mūdo Uel aliter debueratis de hoc mundo exiſſe. ſcꝫ ꝑ mortē. Melius eſt em̄ hoībus mori ꝙͣ peccatoribus in peccatis conſentire. Vnde dicit̉ infra. 9. Melius ē em̄ mihi mori ꝙͣ vt gloriam meam qͥs euacuet. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Nunc auteꝫ ſcripſi vobis. exponit eis verum intel lectuꝫ. Et primo ꝓponit qd̓ intendit. Secūdo rōem aſſi gnat ibi. Quid em̄ mihi eſt. Tertio infert concluſionem intentam ibi. Auferte malū ⁊cͣ. Dicit gͦ pͥmo. nunc aūt ſic expono qd̓ olim ſcripſi vobis nō cōmiſceamini ſcꝫ fornica rijs ⁊ alijs peccatoribꝰ. Si is qui inter vos frater nomi natur eo modo qͦ dn̄s dicit Matth̓. 23. Omnes vos fr̄es eſtis. Non tn̄ dicit ſi is qͥ frater eſt ſed ſi is qͥ frater noīat̉. qꝛ ꝑ peccatū mortale aliqͥs a charitate recedit q̄ eſt ſpūa lis frnitatis cauſa. Vnde Heb̓. vltīo dicit̉. Charitas fr̄ni tatis maneat in vobis. Noīat̉ gͦ frater ꝓpter fidei verita tem nō autē eſt vere frater ꝓpter caritatis defectū qui eſt ex pctō. Vnde ſubdit̉. Aut fornicator. aut auarꝰ aut ydo lis ſeruiens aut maledicus aut rapax aut ebrioſus cū hu iuſmodi nec cibū ſumere.ſ. debetis ẜm illud. Io. ſcd̓a ca nonica. Si qͥs venit ad vos ⁊ hāc doctrinā nō affert noli te euꝫ reciꝑe in domo vr̄a. nec aue dixeritis ei. q. d. Per hoc ꝙ dixi nō debere vos miſceri pctōribus. intellexi de fidelibus qͥ noīantur frēs ⁊ ſunt inter vos. nō autē ꝑ hoc intelligendū eſt ſicut dicit aug. in liº. cōtra ꝑmenianum. et habet̉ in glo. hic ꝙ aliquis extraordinario iudicio de beat a cōmunione alioꝝ ſeꝑari qꝛ frequēter poſſet errare ſed potius hoc debet fieri ſcd̓m ordinē eccleſie quādo ali quis a cōmunione repellit̉ vt conuictus vel ſpōte confeſ ſus. ⁊ ideo ſignāter dicit. Si is qui noīatur vt eā nomīa tionem intelligamꝰ que ſit per ſententiā ordine iudicario cōtra aliquē ꝓlatam. Illi autē qui ſic a cōmunione pellū tur ſunt vitandi ꝙͣtum ad mēſam ſicut hic dicit̉. ⁊ ꝙͣtū ad ſalutationem vt dicit̉ in p̄dicta auctoritate. Io. et vlteri us ꝙͣtum ad ſacrā coīonem. Vnde in verſu dicit̉. Os ora re. vale coīo menſa negat̉.ſ. excoīcato. Sed notandū ꝙ apl̓us ſupra nō numerauit niſi peccata mortalia in ſignuꝫ ꝙ pro ſolo pctō mortali debet aliquis excōmunicari ⁊ de alijs qͥdem que ponit manifeſtū eſt. Sed de ebrietate po teſt eſſe dubiū que nō ſemꝑ videtur eſſe peccatū mortale. Dicit em̄ aug. in ſermone de purgatorio. ꝙ ebrietas niſi ſit frequēs nō eſt peccatū mortale. Qd̓ credo ideo eſſe qͥa ebrietas ex ſuo genere eſt peccatū mortale. Qd̓ em̄ aliqͥs ꝓpter delectationē vini velit ꝑdere vſum rōnis exponēs ſe ꝑiculo: multa alia peccata ꝑpetrandi videt̉ eſſe cōtrari us caritati Cōtingit tamē ꝑ accidēs ebrietatē nō eſſe pec
tij i

Explanatio ſancti Thome
catū mortale ꝓpt̓ igͦrantiā vini fortitudīs vl̓ debilitatꝭ ꝓ prij capitis: q̄ tn̄ excuſatio tollit̉ ꝑ frequētē experientiā. et ideo apoſtolus ſignanter non dicit ebrius ſed ebrioſus. Addit aūt duo peccata his q̄ ſupra poſuerat ſcꝫ ebrioſum ⁊ maledicū. Refert̉ aūt ebrietas ad genus peccati qd̓ cō mittit̉ contra ſeipſum ſub quo continet̉ non ſolum luxuria ſed etiam gula: maledicus aūt refet̉ ad genus pectati qd̓ cōmittit contra proximū cui nocet aliquis nō ſolū facto ſꝫ etiam verbo mala imprecando vel male diffamādo quod ꝑtinet ad detractionem. Ul̓ mala in faciem dicēdo quod ꝑtinet ad contumeliā. ⁊ hoc totum ꝑtinet ad rōem male dici vt ſupra dictū eſt. ¶ Deinde cum dicit. Quid em̄ mi hi ē ⁊c̄. aſſignat ratione eius qd̓ dixerat. Et circa hoc tria facit. Primo aſſignat rōem dicens. Dixi hoc eſſe intelli gendū de fratribꝰ ⁊ non de infidelibꝰ. Quid em̄ mihi eſt id eſt quid ad me ꝑtinet iudicare.i. ſententiā condemna tionis ferre de his qͥ foris ſunt.i. de infidelibꝰ qͥ ſunt om nino extra eccleſiā. Prelati em̄ eccleſiarum accipiūt ſpūa lem poteſtatē ſuꝑ eos tantū qͥ ſe fidei ſubdiderunt ẜm illd̓ 2. coꝝ. 10. In promptu habētes vlciſti oēm īobediētiā cū impleta fuerit veſtra obediētia. Indirecte tn̄ prelati eccle ſtarum habent poteſtatē ſuꝑ eos qui foris ſunt inquantuꝫ ꝓhibent fideles ne illis cōmunicent. Secūdo adhibet ſi militudinē dicens Nōne de his qͥ intus ſunt vos iudica tis. quaſi dicat eadē auctoritate vos iudicatis qua ⁊ ego. Unde vos nō iudicatis niſi de vr̄is ita ⁊ ego. Dicit̉ Eccͣ. 10. Iudex ſapiens iudicabit populū ſuū. Tertio reſpōdet tacite dubitationi. Poſſet enim videri ꝙ infideles eſſent meliores qͥ ꝓpter peccata predicta nō cōdemnant̉. ſꝫ hoc excludit dicens. Ideo nihil mihi de his qui foris ſunt iu dicare. nam eos qui foris ſunt id eſt infideles iudicabit deus ſcꝫ iudicio condēnationis non examinationis: qꝛ vt gregooriꝰ dicit in moralibus. Infideles damnabūt̉ ſine iudicio diſcuſſionis ⁊ examinationis ⁊ qͣntū ad hoc dici tur Io. 3. Qui non credit iam iudicatus eſt id eſt manife ſtam in ſe habet cauſam condemnationis. ⁊ hoc grauiꝰ re ſeruatur dei iudicio ẜm illud Heb̓. 10. Horrendū eſt inci dere in manus dei viuentis. ¶ Deinde cū dicit. Auferte malū ⁊cͣ. infett concluſionē principaliter intentā dicens. Exquo hoc quod dixi non cōmiſceamini fornicarijs intel ligendū eſt de fidelibus nō de his qui foris ſunt. ergo au ferte malū ſcꝫ hominē ex vobiſipſis id eſt de veſtra ſocieta te eijcite ẜm illud deut. 13. Auferes maluꝫ de medio tui. Eſt ergo conſiderandū ex premiſſis apoſtoli verbis ꝙ nō ꝓhibemur cōmunicare infidelibus qͥ nunꝙͣ fidem recepe runt ꝓpter eorum penā Eſt tamen hoc cauendū aliquibꝰ ſcꝫ infirmis ꝓpter eorum incautelam ne ſeducant. Illi ve ro qui ſunt firmi in fide poſſunt eis licite cōmunicare ⁊ da re operā conuerſioni eorum vt dicit̉ infra. 10. Si quis in fidelium vocat vos ad cenam ⁊ vultis ire. omne quod ap poſituꝫ fuerit manducate. Infidelibꝰ aūt qui aliquando fi deles fuerūt vl̓ ſacramētū fidei receperūt ſicut hereticis ⁊ apoſtatātibꝰ a fide ſubtrahit̉ oīno cōmunio fideliū ⁊ ī eoꝝ penā ſicut ⁊ ceteris pctōribꝰ qͥ adhuc ſubdūt̉ ptāti eccl̓ie. ¶ Incipi capitulū ſextum. Udet aliquis veſtruꝫ habens ne gociuꝫ aduerſus alteruꝫ iudicari apud iniquos ⁊ nō apd̓ ſanctos? An neſcitis quoniā ſancti de hoc mundo iudicabunt. Et ſi in vobis iudicabit̉ mundus: indigni eſtis qui de minimis iudi cetis? Neſcitis quoniaꝫ angelos iudicabimꝰ quantomagis ſecularia. Secularia igit̉ iudi
cia ſi habueritis: contemptibiles qu ſunt in eccleſia illos conſtituite ad iudicandum. Ad verecūdiā vr̄am dico Sic nō ē int̓ vos ſapiēs quiſqͣꝫ qͥ poſſit iudicare int̓ fr̄eꝫ ſuū: ſꝫ frat̓ cū fratre iudicio cōtēdit ⁊ hoc apud infideles. Supra apl̓s rep̄hēderat corinthios de negligētia iudicij hic reprehendit in eis quedam alia peccata circa iudicia Et primo quantū ad iudices eorum coram quibus litiga bant. Secundo quantuꝫ ad ipſa iudicia ibi. Iam quidem omnino. Circa primum tria facit. primo arguit eos de in ordinatione. Secūdo rationē reprehenſionis aſſignat ib An neſcitꝭ. Tertio remediuꝫ adhibet ibi. Secularia igū iudicia. Dicit ergo pͥmo ita negligitis in iudicando vr̄os ſꝫ tn̄ p̄ſumptuoſi eſtis ſubire infideliū iudicia. ⁊ hoc ē qd̓ dic̄. Audet.i. p̄ſumit aliqͥs vr̄m hn̄s negotiū.ſ. ſcl̓are ad uerſus aliū iudicari apd̓ iniqͦs.i. ſubire iudiciū īfideliū ⁊n̄ apd̓ ſctōs.i. apd̓ fideles qui ſunt ſacramētis fidei ſancti ficati. Hoc em̄ eſt inordinatū multipliciter. Primo qͥdem qꝛ ꝑ hoc derogat̉ auctoritati fidelium. Secundo qꝛ dero gat̉ dignitati fidelium quantū ad hoc ꝙ infideliū iudicia ſubeūt. Tertio qꝛ ꝑ hoc datur occaſio infidelibꝰ iudicibꝰ contemnendi fideles quos diſſentire vident. Quarto qꝛ ꝑ hoc dat̉ occaſio infidelibꝰ iudicibꝰ calumniādi ⁊ oppͥmē di fideles quos odio habēt ꝓpter fidem ⁊ ritus diuerſita tē. Et ideo dicitur deūt. 1. Tuli d̓ tribubus veſtris viros ſapientes ⁊ nobiles precepiqꝫ eis dicens. Audite illos et qd̓ iuſtum eſt iudicate. Et eodem. 17. Non poteris alteri us gentis facere regem: qui non ſit frater tuus. Sed vide tur eſſe contra id qd̓ dicitur. 1. Pe. 2. Subditi eſtotē om ni humane creature ꝓpter deum. ſiue regi tanꝙͣ p̄cellen ti: ſiue ducibus tanꝙͣ ab eo miſſis. pertinet em̄ ad auctori tateꝫ principis iudicare de ſubditis. Eſt ergo contra ius diuinū ꝓhibere ꝙ eius iudicio non ſtet̉ ſi ſit infidelis. S dicendū ꝙ apl̓us non ꝓhibet quin fideles ſub infidelibꝰ pͥncipibus conſtituti eorum iudicio comꝑeant ſi vocent̉. hoc enim eſſet contra ſubiectionem q̄ debet̉ principibus. ſed ꝓhibet ꝙ fideles non eligant voluntarie infideliū iu dicium. ¶ Deinde cum dicit. An neſcitis ⁊cͣ. aſſignat ra tionem contra id qd̓ illi faciebant ſumptam ex hoc ꝙ de rogabant auctoritati ſanctoꝝ: ⁊ pͥmo quantū ad auctorita tem quam habent ſuꝑ res mundanas. Secundo ꝙͣtū ad auctoritatē quam habent ad res ſuꝑmundanas id eſt ſuꝑ angelos ibi. An neſcitis quoniā angelos iudicabimus. Dicit ergo primo. Inordinatuꝫ eſt iudicium apud infide les qui fideles habent auctoritatem iudicandi. An neſci tis qꝛ ſancti de hoc mundo iudicabūt id eſt de hominibꝰ mundanis huius mundi. Quod quidē implet tripliciter Primo qͥdē ẜm cōparationē ſcꝫ ẜm ꝙ nō ſolū boni iudi cabunt malos ⁊ ſancti mundanos ſed etiam ẜm ꝙ boni iu dicabūtur a melioribꝰ ⁊ mali iudicabunt peiores ẜm illud Matth̓. 12. Uiri niniuite ſurgent in iudicio cū generatio ne iſta ⁊ condemnabunt eam Secundo iudicabunt appro bando ſententiam iudicis ſcꝫ xp̄i. ⁊ hoc erit ꝓprie iuſtoꝝ ẜm illud psͣ. Letabit̉ iuſtus cum viderit vindictam. Un̄ ſap̄. 3. dicit̉. Iudicabunt ſancti nationes. Tertio modo ꝑ ſentētie ꝓlationē. Et hoc erit apl̓oꝝ ⁊ ſimiliū qͥ cōtemptꝭ rebꝰ mūdi ſolis ſpūalibꝰ inheſerūt. Spūalis em̄ iudicat oīa vt dictū eſt. sͣ. 2. Un̄ ⁊ Matth̓. 19. dicit̉. Vos qͥ ſecuti eſtis me ſedebitis ſuꝑ ſedes iudicantes..xij. tribus ilrael. Et in psͣ. dicit̉. Gladij ancipites in manibꝰ eoꝝ ad facien dam vindictā in nationibꝰ. Intelligit̉ aūt iſta ꝓlatio ſen tētie nō vocalis ſꝫ ſpūalis. in qͣtū per ſuꝑiores ſctōs infe riores vl̓ etiā pctōres ſpūali qͣdā illuminatiōe illumīabūt̉ qͣles pene ⁊ qͣlia p̄mia eis debeant̉ ſicut etiaꝫ nūc hoīes il

IN EPINOaM Tad LOLIAMIOS VI
VI
luīnant̉ ab āgelis vl̓ etiā īferiores āgeli a ſuꝑioribꝰ. Se cūdo ex hoc ꝙ dictū ē argumētat̉ ad ꝓpoſitū dicēs. Et ſi in vobis.i. ꝑ vos iudicabit̉ mūdus.i. mūdani hoīes nun qͥd indigni eſtis qͥ iudicetꝭ de mīmis.ſ. de negotijs ſecl̓a ribꝰ. Luc. 16. Qui ī modico īiquꝰ ē ⁊ ī maiori īiquꝰ erit. ¶ Deinde cum dicit. Neſcitis ⁊cͣ. Argumentatur ad idē ex auctoritate ſanctoꝝ ſuper angelos. ⁊ primo ponit eam dicens. An neſcitis quoniā nos ſcilicet fideles xp̄i iudica bimus angelos. Quod quidem poteſt intelligi de malis angelis qui cōdemnabuntur a ſanctis quoꝝ virtute ſunt victi. Unde luc. 10. dominꝰ dicit Ecce dedi vob̓ poteſt a teꝫ calcandi ſuꝑ ſerpentes. ⁊ ſuper omnē virtutem inimi ci. Et in. psͣ. Super aſpidem ⁊ baſiliſcū ambulabis. Po teſt etiaꝫ hoc intelligi de bonis angelis quoꝝ plurimi in comꝑatione quadam inuenientur paulo ⁊ ſimilibus ſibi inferiores. Unde ſignāter nō dicit iudicabitis ſed iudica bimus. Quāuis em̄ dici poſſit ꝙ ex conſequenti ſi ſancti iudicabunt homines bonos ⁊ malos. erit iudicium de bo nis angelis quorū accidentale premium augetur ex p̄mio ſanctorum per angelos illuminatoꝝ. ⁊ etiā de malis an gelis quoꝝ pena augetur ex pena hominū per eos ſeduc torum. Scd̓o argumentatur ad propoſituꝫ dicens. Quā to magis ſecularia ſcilicet iudicia ydonei erimꝰ iudicare. qui enim eſt ydoneus ad maiora multo magis eſt ydone us ad minora. Vnde ⁊ dominꝰ cui cōmiſerat quinqꝫ talē ta poſtmodum cōmiſit vnuꝫ vt habetur. Mat. 25. ¶ De inde cū dicit Secularia igitur iudicia. adhibet remediuꝫ cōtra culpam eoꝝ. Et primo ponit remedium. Scd̓o ex ponit ibi. Ad verecundiam veſtrā dico. Dicit ergo prīo. Ergo exquo ſancti de hoc mundo iudicabunt ſi habueri tis inter vos ſecularia iudicia que tamē habere nō debet illos qui ſunt cōtemptibiles in eccleſia cōſtituite ad iudi candū potius ſcꝫ ꝙͣ iudicemini apud infideles. Vnde ⁊ ī psͣ. dicitur. Corripiet me iuſtus in miẜicordia ⁊ increpa bit me: oleum autē peccatoris nō impīguet caput meum. Et ecc. 9. dicitur. Melius eſt canis viuus leone mortuo. ¶ Deinde cum dicit. Ad verecundiā veſtram dico. expo nit quo ſenſu predicta dixit. Poſſet enim aliquis crede re ꝙ ad litteram eſſent eligendi cōtemptibiliores ad iudi candum. ſed hoc excludit dicens. Ad verecundiam ve ſtram dico. quaſi dicat nō hoc dixi vt ita fiat ſed vt vos fa ciam verecundari illa ſcilicet confuſione que adducit gra tiam ⁊ gloriam vt dicitur ecc. 4. Cōtemptibiles enim in eccleſia eſſent eligendi ad iudicandum ſi nō īuenirentur inter vos ſapientes quod eſſet vobis verecundum. Und̓ ſubdit. Sic nō eſt inter vos ſapiens quiſꝙͣ qui poſſit iudi care inter fratrem ⁊ fratreꝫ. ſed frater cuꝫ fratre in iudicio contendit. ⁊ hoc apud infideles. Potius auteꝫ ꝙͣ hoc fa ceretis deberetis conſtituere contemptibiles qui ſunt in eccleſia ad iudicandum ⁊ ſupplendum defectum ſapien tum qui tamē nō eſt apud vos ſecūdum illud quod ſupra primo dixerat. Diuites facti eſtis in illo in omni verbo ⁊ in omni ſcientia. Vel aliter ab illo loco. Secularia ⁊cͣ. di xerat enim ꝙ ſancti ydonei ſunt ad iudicanduꝫ ſecularia ⁊ ideo vult oſtendere per quos iudicia ſecularia debeant exerceri ſcilicet per cōtemptibiles qui ſunt in eccleſia. vo cat autem contemptibiles illos qui ſunt ſapientes in re bus mundanis per comparationeꝫ ad illos qui ſunt ſapi entes in rebus diuinis: quibus eſt reuerentia exhibenda qui in rebus temporalibus non occupantur vt ſolis ſpiri tualibus vacent. ⁊ hoc eſt quod ſubditur. Ad reuerenti am veſtram dico ſecundū aliam litteram ad reuerentiam veſtram. Vnde ⁊ apoſtoli dixerunt Act. 6. Nō eſt equuꝫ relinquere nos verbum dei ⁊ miniſtrare menſis. poſtmo dum autem redit ad id quod ſupra reprehenderat ſcilicet ꝙ corinibij ſub infidelibus iudicibus litigabant dicens
Sic nō eſt inter vos ſapiēs quiſꝙͣ ſcilicet in rebus tempo ralibus quem ſupra contemptibilem dixit. Vnde alia nō mutātur a prīa expoſitiōe q̄ tn̄ videt̉ eſſe magis lr̄alis. Lectio ſecunda. Am quidem oīo delictum eſt in vo bis ꝙ iudicia hētis inter vos. Qua re nō magis iniuriā accipitis? Qua re nō magis fraudem patimī? Sed vos iniu riam facitis ⁊ fraudatis: ⁊ hoc fratribus. An neſcitis quia iniqui regnum dei nō poſſide būt. Nolite errare. neqꝫ fornicarii. neqꝫ ydo lis ſeruientes. neqꝫ adulteri. neqꝫ molles. ne qꝫ maſculorum concubitores. neqꝫ fures. ne qꝫ auari. neqꝫ ebrioſi. neqꝫ maledici. neqꝫ ra paces regnum dei poſſidebūt. Et hec aliqn̄ quidem fuiſtis: ſed abluti eſtis: ſed ſanctifi cati eſtis: ſed iuſtificati eſtis: in nomīe domi ni noſtri iheſu xp̄i ⁊ in ſpiritu d̓i noſtri. Om nia mihi licent: ſed nō omnia expediūt Om nia mihi licent: ſed ego ſub nullius redigar poteſtate. Eſca ventri: ⁊ venter eſcis. deus autem ⁊ hunc ⁊ hanc deſtruet. Poſtꝙͣ apoſtolꝰ rep̄hendit corinthios de hoc ꝙ coram ī fidelibus iudicibus litigabant: hic rep̄hendit eos ꝙͣtum ad ipſa iudicia. Et circa hoc duo facit. Primo ponit in qͦ peccabant circa iudicia. Scd̓o manifeſtat qd̓ dixerat ibi. An neſcitis ⁊c. Circa primuꝫ duo facit. Primo rep̄hen dit in eis circa iudicia id quod eſt licitū. ſed nō expediēs Scd̓od id quo eſt penitꝰ illicitū ibi. Sed ⁊ vos ⁊c. Circa primuꝫ duo facit. Primo ponit rep̄henſionem. Scd̓o re mouet excuſationē ibi. Quare nō magꝭ ⁊c. Dicit ergo pͥ mo. dictum eſt ꝙ frater cum fratre in iudicio cōtendit qd̓ nō ſolum malū eſt ꝙ apud infideles cōtenditis ſed iā qui dem poſt cōuerſionem veſtrā oīno delictum eſt in vobis. id eſt ad delictum vobis reputatur ꝙ iudicia habetis int̓ vos inter quos ſcilicet debet eſſe pax. qꝛ vt dicit̉. 2ᵉ. thi. 2. o Seruum domini nō oportet litigare ſed manſuetū eſ ſe ad om̄s. Apparet auteꝫ ex hoc vt dicit hic glo. aug. ꝙ peccatū eſt iudiciuꝫ habere cōtra aliquem. ſed hoc videt̉ eſſe falſum quia ſi peccatū eſt iudiciū habere videt̉ ſequi: ꝙ etiā peccatuꝫ ſit iudices cōſtituere cū hoc ſit occaſioneꝫ dare iudicium habētibus. cuꝫ tamē dicat̉ deutro. primo. Audite illos ⁊ quod iuſtum eſt iudicate. Et poſtea ſubdi tur qꝛ dei iudicium eſt. Soluitur autē in glo. ꝙ infirmis ꝑmittitur in iudicio ſua repetere. nō autē perfectis qͥbus licet ſua repetere. ſed nō in iudicio. Eſt autē ſciendum h̓ ꝙ aliquid eſt perfectis illicitū. aliquid autē oībus. Per fecti quidem ꝓprium nō habent ſcd̓m illud Mat. 19. Sꝫ vis ꝑfectus eſſe vade ⁊ vende omīa que habes ⁊ da pau peribus ⁊ veni ſequere me. et ideo nō licet eis in iudicio repetere quaſi propria cum eis nō liceat habere propriuꝫ licet tamē eis in iudicio repetere ea que ſunt communia. Nō enim hoc faciendo peccant ſed magis merentur. Eſt enim opus charitatis defendere vel recuperare res pau perum ſcd̓m illud. psͣ. Eripite pauperem ⁊ egenuꝫ de ma nu peccatoris liberate. Sed iudicium aduerſus aliquem eſt illicitum omnibus quātum ad tria. primo quidem ꝙͣ tuꝫ ad cām ex qua aliqͥs iudiciū hēt. puta ex cupiditate ⁊ auaricia. Un̄ luc. 12. Cū qͥdā d̓ turba dn̄o dixiſſet. dic fr̄i meo vt diuidat mecū hereditatē: dn̄s dixit qͥs me ꝯſtituit

Explanatio ſancti Thome
iudicē ad diuidēdū īter vos? Poſtea ſubdit Uidete ⁊ ca uete ab oī auaritia. Scd̓o ꝙͣtū ad modū iudicij. qꝛ.ſ. cum cōtentiōe ⁊ detrimēto pacꝭ iudiciū ꝓſequūt̉. vt em̄ dicit̉. Iac. 3. Ubi zelus ⁊ cōtentio ibi incōſtantia ⁊ omne opus prauum. Et hoc videtur apoſtolus in eis reprehēdere. vt patet ex hoc qd̓ ſupra dixit. Frater cū fratre in iudicio cōtendit. Tertio ex ꝑuerſitate iudicij puta cū aliquis īiu ſte ⁊ fraudulenter in iudicio ꝓcedit ſcd̓m illud Eſa. 10. Vt opprimerent pauꝑem ⁊ vim facerent cauſe hūiliuꝫ po puli mei. Et hoc etiā apoſt̓olꝰ in eis rep̄hendit vt patet ꝑ id qd̓ ſubdit. Sed vos iniuriā facitis. Quarto ꝓpter ſcā dalū qd̓ ſequitur. Vnde ⁊ dn̄s mādat. Mat. 5. Qui vult tecum in iudicio cōtendere ⁊ tunicā tuam tollere dimitte ei ⁊ pallium. Ex charitate vero ſua in iudicio repetere li citum eſt. Vnde greg. dicit in moralibꝰ. Cum curā reruꝫ nobis neceſſitas imponit qͥdam duꝫ ea rapiunt ſolūmodo ſunt tolerādi quidā vero ſeruata caritate ſunt ꝓhibendi. ſcilicet ne rapiētes nō ſua ſemetipſos perdāt. ¶ De inde cum dicit. Quare nō magis ⁊cͣ. tollit excuſationē. Poſ ſent em̄ dicere. neceſſitas nos inducit ad iudicia habēda. vt ſcilicet reſiſtamꝰ iniurijs ⁊ fraudibꝰ alioꝝ. ſed hoc ex cludit ſubdens ꝙͣtum ad pͥmū Quare nō magis iniuriā ſcꝫ manifeſtā accipitis ſcilicet patienter ſuſtinēdo. ſcd̓ꝫ il lud qd̓ dn̄s dicit mat. 5. Si quis te ꝑcuſſerit in maxillaꝫ prebe ei ⁊ alteram. Quātū vero ad ſcd̓m ſubdit. Quare nō magis fraudē patimini id ē doloſam ſeductionē ſcd̓m illud. Mat. 5. Si quis te angariauerit mille paſſus vade cum illo ⁊ alia duo. Sed ſicut aug. dicit in liº. de ſermōe dn̄i in mōte. Hͨ p̄cepta domini nō ſunt ſemꝑ obſeruāda in executione operis ſed ſemꝑ ſunt habēda in p̄paratione animi vt ſcꝫ ſimꝰ parati hoc facere vel ſuſtinere potiꝰ ꝙͣ aliqͥd agere cōtra charitatē fraternā. ¶ Deinde cum dicit Sed vos ⁊cͣ. rep̄hēdit in eis id quod eſt oīno illicitū ⁊ pri mo arguit in eis manifeſtā iniuſtitiam cuꝫ dicit ſed vos ī iuriam facitis ſcꝫ manifeſte loquendo cōtra iuſtitiā alioꝝ vel in iudicio vel extra iudiciuꝫ. Ecc. 9. Nō placeat tibi ī iuria iniuſtorū. Scd̓o doloſam deceptionē cū ſubdit. Et fraudatis prouer. 12. Cōſilia impioꝝ fraudulēta. Tertio aggrauat vtrumqꝫ cū ſubdit. Et hoc fratribꝰ id ē fidelibꝰ ad qͦs debemꝰ bonū maxīe operari ſcd̓m illud gal̓. vltimo Dum tēpus habemꝰ oꝑemur bonuꝫ ad om̄s. maxime au tem ad domeſticos fidei. Et ideo cōtra quoſdā dicit̉. Ie. 9. Omnis frater ſupplātans ſupplātabit ⁊ omīs amicus fraudulēter incedet. ¶ Deinde cū dicit. An neſcitis. ⁊cͣ. manifeſtat qd̓ dixerat. Et pͥmo ꝙͣtum ad id qd̓ eſt oīo illi citum. Scd̓o ꝙͣtum ad id qd̓ eſt licitū ſed nō expediēs ibi Omnia mihi licent. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo mo uet queſtionē. Scd̓o determinat eā ibi. Nolite errare ⁊c̄. Dicit gͦ primo dixi ꝙ vos iniuriā facitis ⁊ defraudatis qd̓ eſt iniqͥtatem cōmittere. Sed an neſcitis ꝙ iniqͥ regnum dei nō poſſidebunt quaſi dicat videmini hec neſcire dum ab iniqͥtate nō receditis. cū tamē in psͣ. 2Mat. 7. dicat̉. Diſcedite a me omnes qui oꝑamini iniqͥtateꝫ. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Nolite errare ⁊c. determinat veritatē. ⁊ primo oſtendit ꝑiculum qd̓ imminet iniqͥs. Scd̓o on̄dit quomō ip̄i hoc ꝑiculum euaſerūt vt timeant iterū in ip̄m incidere ibi. Et hoc qͥdem aliquādo fuiſtis ⁊c. Dicit ergo pͥmo. no lite errare quod ſignāter dicit. qꝛ circa impunitatē pecca torum aliqͥ multipl̓r errabant. ſcd̓m illud. Sap̄. 2. Et co gitauerunt ⁊ errauerūt. Quidā eī ph̓i errauerunt credē tes deū nō habere curā rerū humanarū ſcd̓ꝫ illud ſopho. primo Nō faciet dn̄s bn̄ ⁊ nō faciet dominꝰ male. Qui dam vero credentes ſolā fidem ſufficientem eſſe ad ſalutē ſcd̓m illud Io. 11. Qui credit in me nō morietur in et̓nū. Quidā vero credentes per ſola xp̄i ſacramenta ſaluari ꝓ pter id qd̓ dicit̉. Mat. vlti. Qui crediderit ⁊ baptizatus
fuerit ſaluus erit. Et Io. 6. Qui mandueat meā earnem ⁊ bibit meū ſanguinem habet vitā eternā. Quidaꝫ vero ꝓpter ſola opera mīe ſe impune peccare arbitrant ꝓpter illud qd̓ dicit̉ Luc H1. Date elemoſinā ⁊ ecce oīa munda ſunt vobis. Nec intelligunt ꝙ hec oīa ſine charitate non ꝓſunt. ſcd̓m illud qd̓ dicit̉ intra. 13. Si habuero omnē fi dem ⁊ diſtribuero in cibos pauꝑum om̄s facultates me as: caritatē aūt nō habuero nihil mihi prodeſt. ⁊ ideo ſub dit ꝙ peccata cōtraria charitati a regno dei excludunt in quod ſola charitas introducit dicens. Neqꝫ fornicarij ne qꝫ ydolis ſeruientes neqꝫ adulteri. de qͥbus dicit̉. Heb. vlt. Fornicatores ⁊ adulteros iudicabit deus. Neqꝫ mol les id eſt mares muliebria facientes. neqꝫ maſculorum cō cōcubitores ꝙͣtum ad agentes in illo vitio. de quibꝰ dici tur gen̄. 13. Homīes ſodomite peſſimi erant ⁊ peccatores coram dn̄o nimis. Neqꝫ auari. neqꝫ fures. de qͥbus dicit̉. Iāc. 5. Oīs ſunſicūt ſcriptuꝫ eſt iudicabit̉. Neqꝫ ebrioſi neqꝫ maledici. neqꝫ rapaces regnuꝫ dei poſſidebūt Dicit̉ enim Eſa. 35. Via ſancta vocabitur nō trāſibit per eam pollutus. Et apōc. 21. Nō intrabit in illā aliquid coinqui natum: faciēs abhomīationem. Et eſt aduertendū ꝙ hic enumerat eadē vitia que in p̄cedenti caº. poſuerat. Ad dit autē quedam in genere luxurie.ſ. adulteriū. ⁊ vitium ꝯtra naturā. In genere aūt iniuſtitie furtū. ¶ Deinde cū dicit. Et hoc quidē ⁊c. on̄dit qūo p̄dictū ꝑiculuꝫ euaſer̄t et pͥmo cōmemorat ſtatū p̄teritum dicens. Et qͥdeꝫ aliqn̄ fuiſtis.ſ. fornicarij ⁊ ydolis ſeruientes ⁊c. ⁊ ideo ſpēalit̓ hec vitia cōmemorat qꝛ in eis habūdauerunt. ſcd̓m illud ephe. 5. Eratis em̄ aliqn̄ tenebrę. nunc autē lux in domi no. Scd̓o on̄dit quomo ab hijs intus fuerunt liberati di cens. Sed abluti eſtis.ſ. ꝟtute ſanguinis xp̄i in baptiſ mo ẜm illud apōc. pͥmo. Lauit nos a peccatis nr̄is in ſā guine ſuo. Sꝫ ſāctificati eſtis ꝟtute ſanguinis xp̄i ꝑ gr̄aꝫ cōſecrati ẜm illud Heb. vlti. Ih̓us vt ſanctificatu ſuū po pulum extra portā paſſus eſt. Sed iuſtificati eſtis ad ſta tū iuſtitie ⁊ ꝟtutis ẜm illud. Ro. 8. Quos vocauit hos ⁊ iuſtificauit. Subdit̉ aūt hoꝝ beneficioꝝ cā. ⁊ pͥmo ex ꝑ te hūanitatis xp̄i cum dicit. In noīe dn̄i nr̄i ih̓u xp̄i id eſt in fide ⁊ inuocatione nomīs xp̄i ẜm illud act. 4. Nō eſt a liud nomē datuꝫ ſub celo homībus in qͦ oporteat nos ſal uos fieri. Scd̓o ex ꝑte diuinitatis cū ſubdit. Et in ſpū dei noſtri. ẜm illud eze. 37. Ecce ego mittā in vos ſpūm ⁊ vi uetis. qꝛ igit̉ tam potenti virtute liberati eſtis ad eadem redire nō debetis. ¶ Deinde cū dicit. Omnia mihi licent ⁊cͣ. mani feſtat id qd̓ dixerat de ꝓhibitione iudicij on̄dēs quo ſenſu id rep̄henderit qꝛ ſcꝫ nō rep̄hendit illud quaſi oīno illicitum ſed quaſi nō expediens ⁊ nociuuꝫ. Et circa hoc duo facit. Prīo ꝓpōit qd̓ intēdit. Scd̓o rōeꝫ aſſignat ibi. Eſca ventri ⁊c̄. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo ꝓpōit quod rep̄henderat eſſe licitū: ſed nō expediēs dicēs. Om nia mihi licent. Dicunt̉ autē illa licita que homo facere nō ꝓhibetur. eſt autē duplex ꝓhibitio. Una coactionis a lia p̄cepti. ⁊ ẜm hoc quidā intellexerunt illa licere a qͥbus nō ꝓhibetur aliqua neceſſitate cogente. ⁊ ideo qꝛ arbitri um homīs naturalis liberū eſt a coactione: intellexerunt apl̓uꝫ eo ſenſu dicere oīa mihi licent. qꝛ.ſ. libero arbitrio homīs ſubiacēt. ſiue ſint bona ſiue ſint mala ẜm illd̓ Ecc. 15. Ante hoīeꝫ bonū ⁊ malum vita ⁊ mors quodcūqꝫ vo luerit dabit̉ ei. Sed hic modus loquēdi alienꝰ eſt a ſcrip tura ſacra in qua dicit nō licere ea que diuina lege prohi bentur. ẜm illud Ma. 14. Nō licet tibi habere vxorē fra tris tui. ⁊ iō qd̓ hic apl̓us dicit oīa mihi licēt nō pōt abſo lute intelligi ſed vt ſit accōmoda diſtributio ſub hoc ſēſu omnia mihi licēt. que ſcilicet diuina lege nō prohibentir Et pōt hoc ad tria referri. primo quideꝫ ad id qd̓ dixerat de iudicijs. qꝛ.ſ. vnicuiqꝫ lꝫ oīa ſua iudicio repetere cum

in epiſtolam Iad Corinthios VI.
nō ſit lege diuina prohibitū. Alio modo poteſt referri ad id quod infra. 8. dicturus eſt de indifferenti vſu ciborum vt ſit ſenſus. licitum eſt mihi omēs cibos comedere ſcd̓m illud Tit̉ pͥmo. Omnia mūda mundis. Tertio poteſt re ferri ad id quod dicturus eſt īfra. 14. de ſumptibus acci piendis vt ſit ſenſus. omnia mihi licent ſcilicet accipere ad neceſſitatem vite ſicut coapoſtolis meis. Subdit au tem. Sed nō omnia expediunt. Dicitur autem illud ex pedire quod eſt ſine impedimento fineꝫ conſequendi. Cō tingit autem ꝙ aliquid nō totaliter excludit fineꝫ ſed im pedimentum aliquod affert ſicut matrimonium nō exclu dit hominem a regno dei īpedimentū tn̄ affert qꝛ ſcilicet vt infra. 7. dicit que ſub viro eſt mulier cogitat qūo place at viro. Un̄. ⁊ mat. 19. Diſcipuli dicunt. Si ita eſt cā ho minis cū vxore ſua nō expedit nubere. Sic ergo fornicari nec licet nec expedit qꝛ totaliter excludit finē qui eſt vita eterna. mr̄imoniuꝫ aūt eſt licituꝫ ſęd nō expediēs. Scd̓m igitur hūc moduꝫ ſua in iudicio repetere indifferēter om nibus cib̓ vti. ſumptꝰ acciꝑe ab hijs quibꝰ p̄dicat̉ eſt qui dem licitū qꝛ nō eſt cōtra iuſtitiā. nec aliqua ꝓhibet̉ lege nō tamē eſt expediēs. vel qꝛ impedit̉ pax ad ꝓximū vl̓ in firmis ſcandalū aliqd̓ generat̉. vel aliqua maledicēdi oc caſio prebet̉. Und̓ ecc. 37. Nō oīa oībus expediūt. Alio modo pōt intelligi nō abſolute ſed ſub cōditione vt ſit ſē ſus. Dixi ꝙ neqꝫ fornicarij ⁊cͣ. regnū dei poſſidebūt. ⁊ iō nō licent qꝛ finē excludūt. ſed ſi oīa licerēt mihi: nō omīa expediunt qꝛ ꝑ ea preſtat̉ impedimētuꝫ vite hūane. Und̓ in ꝑſona impioꝝ dicit̉ ſap̄. 5. Laſſati ſumꝰ in via iniqͥtatꝭ ⁊ ꝑditionis ⁊ ābulauimus vias difficiles. Scd̓o on̄dit eē nociuum id qd̓ ſupra rep̄hendit dicēs. oīa mihi licent vt ſupra expoſitū eſt. ſed tamē ego ſub nullius redigar pote ſtate.ſ. hoīs. Ille em̄ qui vtit̉ eo qd̓ nō expedit ſiue ſit lici tum ſiue illicitū quodāmodo redigit̉ ſub poteſtate rei ali cuius vel homīs. Rei quidē qꝛ qui nimis rem aliquaꝫ a mat quodāmodo ẜuus illiꝰ rei efficit̉ ẜm illud. Ro. vlti. Huiuſmōi nō xp̄o dn̄o ẜuiunt ſed ſuo ventri. Hoīs auteꝫ quia duꝫ aliqͥs facit qd̓ non expedit quodāmodo ſubijcit̉ iudicio alioꝝ. ⁊ ſpēaliter ille qui ſua ī iudicio repetit ſubi citur poteſtati iudicis. infra. 10. VUt quid em̄ libertas m̄a iudicat̉ ab aliena cōſciētia. ¶ Deinde cū dicit. Eſca vētri ⁊cͣ. aſſignat rōnem eiꝰ quod dixerat. Et pͥmo quare omīa licent dicēs. Eſca ventri.ſ. debet̉ vt ſcꝫ in vētre decocta ī nutrimentū totius cedat. Et vent̓ eſcis ſcꝫ recipiēdis ⁊ d̓ coquendis deẜuit. Quia igit̉ ex dei ordinatione vēter ē ſolicitus ad eſcas recipiendas. ⁊ eſce ad hoc deputate ſūt ꝙ in ventre ponātur. ẜm illud gen̄. 1º. Ecce dedi vobis oēm eſcā ⁊ cunctis aīantibꝰ vt habeāt ad veſcenduꝫ. non eſt illicitū ꝙ homo res ſuas repetat vel p̄dicator ſtipēdia accipiat ꝓpter neceſſitatem eſcaꝝ. vel vt etiā hō omībus eſcis vtatur. Scd̓o ibi. Deus aūt ⁊cͣ. aſſignat rōneꝫ qua re oīa nō expediunt. Nō em̄ expedit ꝙ hō patiat̉ aliqd̓ d̓ trimētum in eo qd̓ nunꝙͣ corrūpitur ſcꝫ in regno celeſti: ꝓpter id qd̓ corrūpitur. ⁊ hoc accidit de eſca ⁊ de ventre ceſſabit em̄ poſt hāc vitā eſcaꝝ vſus ⁊ ventris qꝛ corpora reſurgentiuꝫ cōſeruabunt̉ abſqꝫ cibo deo id faciēte. ⁊ hͦ eſt ꝙ dicit. Deus aūt deſtruet id eſt ceſſare faciet hūc ſcili cet ventrē nō qͥdem ꝙͣtum ad eſſentiā ſed ꝙͣtum ad effec tum quē nūc habet ⁊ has.ſ. eſcas ꝙͣtum ꝑtinent ad vſuꝫ hoīs qꝛ in reſurrectione hoīes erūt ſicut angeli in celo. vt dicitur Mat. 22. Lectio tertia. Orpus autem nō fornicationi ſꝫ do c mino ⁊ dominꝰ corpori. Deus vero ⁊ dominū ſuſcitauit ⁊ nos ſuſcitabit
per virtutem ſuam. Neſcitis quoniaꝫ corꝑa veſtra membra ſunt xp̄i. Tollēs ergo mem bra xp̄i faciā membra meretricis? Abſit. An neſcitis quoniā qui adheret meretrici: vnuꝫ corpus efficitur. Erunt enim inquit duo in carne vna. Qui auteꝫ adheret domino: vnꝰ ſpiritus eſt. Iugite fornicationeꝫ. Om̄e em̄ peccatum quodcūqꝫ fecerit homo. extra cor pus eſt. qui autem fornicatur in corpus ſuū peccat. An neſcitis: quoniaꝫ membra veſtra templum ſunt ſpirituſſancti qui in vobis eſt quem habetis a deo ⁊ nō eſtis veſtri. Emp ti enim eſtis precio magno: glorificate ⁊ por tate deum in corporę veſtro. Supra apl̓us tripliciter rep̄hendit corinthios circa iudi cia. nunc autē redit ad rep̄hendēduꝫ pctm̄ fornicarij cu ius ſupra. 5. mentioneꝫ fecerat ⁊ in cuiꝰ iudicio corinthi negligentes erāt. im ꝓbat aūt fornicationē quattuor rati onibꝰ. quaꝝ pͥma ſumit̉ ex diuina ordinatiōe. ſcd̓a ex vni on ad xp̄m ⁊cͣ. An neſcitis qm̄ corꝑa veſtra ⁊cͣ. tertia ex corꝑis inqͥnatiōe ibi Fūgite fornicationē. quarta ex gra tie dignitate ibi. An neſcitꝭ ⁊cͣ. Circa pͥmū duo fac̓. Pri mo ponit diuinā ordinationē. Scd̓o ordinationis fine ibi Deꝰ em̄ ⁊cͣ. Circa pͥmuꝫ ꝯſiderādum eſt ꝙ aliqͥ argumē tum ſue laſciuie ſumūt ex ordinatione dei. Qui em̄ forni eātur vtunt̉ ſuo corꝑe ad vſum a deo inſtitutuꝫ. Sed hoc excludit dicēs. ꝙ eſca eſt ordinata ad ventrē ⁊ venter ad eſcas. Corpus aūt hoīs nō fornicationi id eſt nō eſt ordīa tum ad fornicādum ſed dn̄o id eſt ad hoc eſt ordinatuꝫ vt ſit dn̄i noſtri ih̓u xp̄i. ⁊ dn̄s corpori id eſt dn̄s ih̓us xp̄us ad hoc datꝰ eſt hoībus vt hūana corꝑa ſue glorie confor met. ẜm illd̓. phil̓. 3. Reformabit corpꝰ huīlitatis noſtre cōfiguratum corꝑi claritatis ſue. Sed ꝯtra hoc videt̉ eſſe ꝙ ſicut venter ordinatꝰ eſt a deo ad vſum ciboꝝ ita q̄daꝫ membra hūani corꝑis ſunt ordinata a deo ad vſum gene rationis qͥbus fornicatio exercet̉. Sed attendēda eſt dif ferentia ꝙͣtū ad duo. Primo qͥdem ꝙ apl̓us ſupra loquu tus eſt de vno corꝑis mēbro.ſ. de ventre. hic auteꝫ loqͥtur de toto corꝑe qd̓ ſicut nō eſt ordinatuꝫ ad fornicādum ita nec ad eſcas ſumēduꝫ. ſed potiꝰ vſus eſcaꝝ eſt ꝓpter cor pus. corpꝰ autē ꝓpter aīam a qua ꝑcipit vitā ẜm eius cō ditionem. ⁊ qꝛ oīa ordinātur in deū ſicut in finem. id̓o cor pus debꝫ eſſe ſubiectū dn̄o ⁊ ei dedicatū. Et qꝛ. sͣ. loquu tus eſt de vſu eſcaꝝ in cōmuni abſqꝫ inordinatione. forni catio autē eſt vſus inordinatꝰ ex mēbro fornicatoris. Un de nec ipſa membra ſunt ꝓpter fornicationeꝫ. ſed ꝓpter vſum gnationis ordinata rōne. cui oīa mēbra corporis d̓ ſeruire debent ſicut etiā venter nō ꝓpter crapulā ⁊ ebrie tatem ſed ꝓpter ꝯuenientē vſum ciboꝝ. ¶ Deinde cū di cit. Deꝰ vero ⁊c. ponit finē ordinationis p̄dicte. ⁊ primo ponit qͥd deus circa dn̄m fecerit dicens. Deꝰ vero ⁊ dn̄m ih̓m ſcꝫ dn̄m xp̄m ſuſcitauit a mortuis a quo ipſe xp̄us pe tit in. psͣ. Tu autem dn̄e miſerere mei ⁊ reſuſcita me. De us autem eſt ⁊ pater et filius ⁊ ſpirituſſanctꝰ. Vnde ⁊ ip ſe xp̄us qui eſt filius dei ſe reſuſcitauit ⁊ ſua virtute reſur rexit. ſcd̓m illud. psͣ. Ego dormini ⁊ ſoporatus ſum ⁊ ex ſurrexi quia dominꝰ ſuſcepit me. ⁊. 2. coꝝ. vlti. Sed cru cifixus eſt ex infirmitate ſꝫ viuit ex ꝟtute dei. Scd̓o pōit qͥd circa nos facturus ſit. dicens ꝙ nos ſuſcitabit deus ꝑ ꝟtutē ſuā ꝑ quā.ſ. xp̄m ſuſcitauit ẜm illd̓ Ro. 8. qͥ ſuſci tauit ih̓m xp̄ꝫ a mortuis viuificabit ⁊ mortalia corꝑa vt̄a. Et eſt aduertendū ꝙ. sͣ. de eſcis ⁊ vētre loquēs que perti

Explanatio ſancti Thome
nent ad vſuꝫ aīalis vite. dixit eas a deo deſtruēdas. nūc aūt loquens de corꝑe ⁊ dn̄o facit mētionē de reſurrectiōe qꝛ.ſ. aīali vita ceſſante natura corꝑis in meliꝰ reformabi tur. Un̄ patet ꝙ nō eſt vtendū corꝑe ad fornicationē que impedit futurā incorruptionē ẜm illud gal̓. vlti. Qui ſe minat in carne de carne metet ⁊ corruptionē. ¶ Deīde cū dicit. Neſcitis ⁊c. ponit ſcd̓am rōneꝫ q̄ ſumit̉ ex affinitate humani corꝑis ad xp̄m q̄ talis eſt. mēbra hoīs forni cātis ſunt mēbra meretricis. ſed mēbra hoīs ſunt mēbra xp̄i. er go ꝑ fornicationē filint mēbra xp̄i mēbra meretricis. qd̓ ē incōueniens. Circa qd̓ quattuor facit. pͥmo ponit maiorē dicens. An neſcitiſ qm̄ corꝑa veſtra ſunt mēbra xp̄i. q. d. hoc nō debetis neſcire. qꝛ quicūqꝫ eſtis regenerati in cri ſto mēbra xp̄i eſtis effecti. ẜm illud infra. 12. Vos eſtꝭ cor pus xp̄i ⁊ membra de mēbro. Et hoc nō ſoluꝫ ꝙͣtum ad a nimas q̄ ab eo iuſtificātur ſed etiā ꝙͣtum ad corꝑa que ab eo reſuſcitabūtur vt dictū eſt. Scd̓o ponit ꝯcluſionem di cens. Tollēs ergo mēbra xp̄i.i. iuſte ſubtrahens ſeruitio xp̄i cui debēt deputari ẜm illud. Ro. 6. Exhibeatis mē bra veſtra arma iuſtitie d̓o. Faciā.ſ. eadē mēbra meretri cꝭ eſſe fornicando? Abſit hoc em̄ eſt horrendū ſacrilegiū. Un̄ dicit̉ Mal̓. 2. Cōtaminauit iudas ſanctificationē dn̄i quā dilexit ⁊ habuit filiā dei alieni. Tertio ponit minorē dicens. An neſcitis qꝛ qui adheret meretrici.ſ. fornicādo vnū corpus efficit̉.ſ. ꝑ īmundā cōmixioneꝫ Et ad hoc ꝓ bandū inducit auctoritatē gen̄. dicēs. Inquit em̄ ſcriptu ra.ſ. gen̄. 2º. Erunt duo.ſ. vir ⁊ mulier in carne vna id ē ꝑ mixitionē carnalem vna caro efficiūtur. ⁊ ſic mēbra vni us fiunt mēbra alteriꝰ. Sūt em̄ hec verba ade de viro et vxore loquētis que apl̓us hic etiā ad fornicationeꝫ refert qꝛ ẜm ſpēm nature nō dr̄nt vtriuſqꝫ actus. Eſt aūt intelli gendum ꝙ ſicut dicit phūs in liº de generatione aīalium in maſculo eſt principiū actiuū generationis: in femīa eſt paſſiuuꝫ. Et ſicut plāta cuius vita pͥncipaliter ordinat̉ ad generationem ſemꝑ eſt vnū corpꝰ in quo vtrūqꝫ pͥncipiū vnitur ita in aīmalibus q̄ ordinātur ad altiores actꝰ vite nō ſemꝑ eſt vnū corpꝰ habens hec duo pͥncipia ſed ex du obus ſit vnū in actu gn̄ationis. Qd̓ quidē nō eſt tm̄ viri qꝛ ſicut infra caº. 7. dicit̉ Uir nō habꝫ poteſtatē ſui corpo ris ſed mulier. Scd̓o ꝓbat minorē dicēs. Qui aūt adhe ret dn̄o ⁊c.ſ. per fidē ⁊ charitatē eſt vnus ſpūs cuꝫ illo. qꝛ ſcꝫ vnitur ei vnitate ſpūali nō corporali. Un̄ ⁊ Ro. 8. di citur. Si quis ſpūm xp̄i nō hꝫ hic nō eſt eius. ⁊ Io. 37. vt ſint vnū in nobis ſicut nos vnū ſumus.ſ. per cōnexioneꝫ ſpūs. ⁊ qꝛ corpꝰ deſeruit ſpūi. ꝯn̄s eſt vt etiā corꝑa noſtra membra eiꝰ ſint cui ꝑ ſpūm vnimur. nō quidē carnali cō iunctione ſed ſpūali. Pōt aūt ex p̄miſſis duabꝰ rōnibus vna rō ꝯflari. vt.ſ. qꝛ corpꝰ nr̄m nō eſt deputatū fornicati oni ſed dn̄o hoc.ſ. mō ꝙ mēbra nr̄a ſunt mēbra xp̄i vt pꝰ modū exponit nō faciamꝰ ea mēbra meretricis fornicādo ¶ Deīde cū dicit. Fugite fornicationē ⁊c. poīt tertiā rati onē q̄ ſumit̉ ex corꝑis inqͥnationē. Primo poīt ꝯcluſionē intentā dicēs. Fugite fornicationē. Ubi notādū ꝙ cete ra vitia vincunt̉ reſiſtēdo qꝛ ꝙͣto magis hō ꝑticularia ꝯſi derat ⁊ tractat tāto minꝰ in eis inuenit vn̄ delectet̉ ſꝫ ma gis anxietur. ſed vitium fornicationis nō vincit̉ reſiſtēdo qꝛ quāto magis ibi hō cogitat ꝑticulare magis incēditur ſed vincit̉ fugiēdo.i. totaliter vitādo cogitationes īmun das ⁊ quaſſibet occaſiones. vt dicit̉ zacha. 2. Fugite de terra aqͥlonis dicit dn̄s. Scd̓o aſſignat rōneꝫ dicēs. Om ne pctm̄ aliud qd̓cunqꝫ fecerit hō ⁊c. Ad cuius euidētiaꝫ ſciendum ꝙ quedā peccata nō ꝯſumātur in carnali delec tatiōe ſed in ſola ſpūali. iō ſpūalia vitia dicunt̉. ſicut ſuꝑ bia. auaricia. accidia. fornicatio aūt cōplet maxime in car nali d̓lectatione. ⁊ ẜm hoc poſſet intelligi qd̓ hic dicitur Omne peccatū quodcūqꝫ fecerit hō extra corpꝰ eſt. qꝛ ſcꝫ
ꝯpletur p̄ter ſui corꝑis delectationē. Qui aūt fornicatur in corpus ſuuꝫ peccat qꝛ ſcꝫ eius peccatū in carne cōſuma tur. ſed huic expoſitioni cōtrarium videt̉ eſſe ꝙ etiā pec catum gule cōſumat̉ in delectatione corꝑis. Ad qd̓ poſſꝫ dici ꝙ peccatū gule ſub luxuria cōtinetur inꝙͣtum ad ip ſam ordinat̉ ẜm illud Ephe. 5. Nolite inebriari vino in quo eſt luxuria. Sed meliꝰ pōt dici ꝙ apl̓us nō dicit qui fornicat̉ corꝑe ſuo peccat. qd̓ ꝯgrueret pͥme expōni ſꝫ pec cat in corpꝰ ſuum id eſt cōtra corpꝰ ſuuꝫ corrūpendo ⁊ in quinādo illud p̄ter vſum rōnis. Vnde ⁊ apoc. tertio. ha bes pauca nōia in ſardis qui nō inqͥnauerunt veſtimenta ſua id eſt corpꝰ. ⁊. apōc. 14. Hij ſunt qͥ cū mulieribꝰ non ſunt coinqͥnati. Uel aliter ẜm aug. hic in glo. Qui forni catur in corpꝰ ſuuꝫ peccat qꝛ anima eiꝰ totaliter carni in illo actu ſubijcit̉ ita ꝙ nō poſſit aliud ibi cogitare. Un̄ in psͣ. dicit̉. Nolite fieri ſicut equus ⁊ mulus quibꝰ nō eſt ī tellectus. Vel aliter. In corpꝰ ſuuꝫ peccat id eſt cōtra vx orem ſuaꝫ q̄ dicit̉ corpus viri cōtra quā nō ita directe ſūt alia peccata ſicut viri fornicatio. Und̓ ⁊. 1ͤ. theẜ. 4. dicit̉ Ut ſciat vnuſqͥſqꝫ veſtrū poſſidere vaſ ſuū in ſanctificatio ne id eſt vxoreꝫ ſuā. Uel ẜm aug. pōt intelligi de fornica tione ſpūali ꝑ quā aīa adheret ꝑ amorem mūdo ⁊ recedit a deo ẜm illud. psͣ. Perdes oēs qui fornicant̉ abs te. Eſt ergo ſenſus. qͥ fornicat̉ recedēs a deo ꝓpter amoreꝫ mūdi in corpus ſuū peccat id eſt ꝑ corꝑalē cōcupiſcentiā. Om ne aūt aliud pctm̄ puta qd̓ hō cōmittit ex obliuione vl̓ ex ignorantia ſeu negligentia eſt extra corpꝰ.i. corꝑalē con cupiſcentiā. ¶ Deinde cū dicit. An neſcitꝭ ⁊c. poīt quar tam rōem q̄ ſumit̉ ex dignitate gr̄e que quidē ex duobus ꝯſurgit.ſ. ex gr̄a ſpūſſancti ⁊ ex redēptione ſanguinis xp̄i Circa hoc igit̉ tria facit. pͥmo propōit dignitatem corꝑis noſtri quā habet ex gr̄a ſpūſſancti dicēs. An neſcitis. q. d. ignorare nō debetis qm̄ mēbra veſtra.ſ. corꝑalia tēplū ſunt ſpūſſancti. ſicut. sͣ. tertio dictū eſt. Neſcitis qꝛ tēpluꝫ dei eſtis. Et huiꝰ rōneꝫ aſſignat ſubdēs Qui in vobis eſt Dicit̉ aūt tēplū domꝰ dei. qꝛ igit̉ ſpūſſanctꝰ deꝰ eſt ꝯueniens eſt. ꝙ in quocūqꝫ eſt ſpūſſanctꝰ templū dei dicat̉. Eſt autē ſpūſſanctꝰ pͥncipaliter quidē in cordibꝰ hoīm in qui bus caritas dei diffundit̉ ꝑ ſpūm ſanctū vt dicit̉. Ro. 5. ſed ſecūdario etiam eſt in mēbris corꝑalibꝰ inꝙͣtum exe quuntur oꝑa caritatis. Un̄ in. psͣ. dicit̉. Cor meū ⁊ caro mea exultauerūt in deū viuū. ne hanc dignitatē ſibi aſcri berēt ſubdit. Quē habetis a deo nō ex vobis. Vn̄ Ioel̓. 2º. Effundā de ſpū meo ſuꝑ oēm carnē. Et act. 5. Spūꝫ ſuum dedit obediētibꝰ ſibi. Scd̓o ponit dignitatē quam habent corꝑa nr̄a ex redēptione ſanguinis xp̄i dicēs. Et nō eſtis vr̄i ſed ih̓u xp̄i ẜm illud. Ro. 14. Siue viuimus ſiue morimur. dn̄i ſumus. 2ª. coꝝ. 5. Qui viuit iā nō ſibi viuat. rōnem huiꝰ aſſignat dicēs. Empti eſtis p̄cio mag no. ⁊ ideo ſerui eſtis eius qui vos redemit de ẜuitute pec cati. Un̄ infra. 7. dicit̉. Qui liber vocatꝰ eſt ſeruꝰ eſt xp̄i Precio em̄ empti eſtꝭ. ⁊ in p̄ſ. Redemiſti me dn̄e deꝰ ꝟi tatꝭ. Dicit̉ aūt p̄ciū redēptionis magnū qꝛ nō ē corruptibi le. ſed eternā hn̄s virtutē cū ſit ſanguis ip̄ius dei eterni. Unde. 1ᵉ. pe. 1º. Redempti eſtis de vana veſtra cōuerſa tione. nō corruptibilibꝰ auro vel argento ſed ſāguine ag ni īmaculati ⁊ incōtaminati ih̓u xp̄i. Tertio infert cōclu ſionem intentā dicens. Glorificate ergo ⁊ portate deū in corpore veſtro qꝛ em̄ mēbra veſtra ſunt tē̄pluꝫ dei in cor pore veſtro nihil debet apparere niſi qd̓ ad gloria dei ꝑti net. ⁊ hoc eſt glorificare deū in corpore vr̄o qꝛ in. psͣ. dici tur. Im tēplo eius om̄s dicent gloriā. Et exo. vlti. dicit̉. Oꝑuit nubes tabernaculū teſtimonij ⁊ gloria domini im pleuit illud. qꝛ vero nō eſtis veſtri ſed eſtis ẜui dei. debet corpus vr̄m portare deū ſicut equus vel aliud aīal portat dn̄m ſuum. Un̄ in. psͣ. dicit̉. Ut iumētuꝫ factus ſuꝫ apud

in epiſtolam Tad Corinthios VII
te. Portat autē corpꝰ noſtrū dn̄m inꝙͣtum diuino mīſte rio deputat̉. ſic ergo homo debet vitare ne in corpus ſuū peccet fornicādo quod eſt contra gloriā dei ⁊ cōtra mini ſterium quod corpus noſtrū debet deo. Incipit capitulum ſeptimum. E quibus aūt ſcripſiſtis mihi bo D num eſt homī muliereꝫ nō tange re. Propter fornicationem autem vnuſquiſqꝫ ſuā vxorem habeat: ⁊ vnaqueqꝫ virum ſuuꝫ habeat. Uxori vir de bituꝫ reddat: ſimiliter aūt ⁊ vxor viro. Mu lier poteſtateꝫ ſui corporis nō habet ſed vir Similiter aūt ⁊ vir ſui corporis poteſtatem non habet: ſed mulier. Nolite fraudare inui cem: niſi forte ex cōſenſu ad tēpus vt vacetꝭ or̄oni: ⁊ iteruꝫ reuertimini in id ip̄m: ne tēp tet vos ſathanas ꝓpter incōtinentiam vr̄aꝫ hoc autē dico ſcd̓m indulgentiā. ⁊ nō ſecun dum imperium. Uolo aūt om̄s vos homīes eſſe ſicut meip̄m. Sed vnuſquiſqꝫ propriuꝫ donum habet ex deo: alius quidē ſic. aliꝰ ve ro ſic. Dico autē nō nuptis ⁊ viduis: bonuꝫ eſt illis ſi ſic permāſerīt ſicut ⁊ ego. Ꝙ ſi nō ſe continent nubant. Melius eſt em̄ nubere qͣꝫ vri. Poſtꝙͣ apl̓us rep̄hendit fornicariuꝫ ⁊ ſuſtinētes euꝫ. hic accedit ad tractādum de matrimonio. ⁊ circa hoc tria fac̄ Primo determīat de cōiugatis matrimonio iunctis. Se cundo de ꝟginibus ibi. De virginibꝰ autē ⁊c. Tertio d̓ viduis ibi. Mulier alligata eſt ⁊cͣ. Circa pͥmuꝫ duo facit Prīo īſtruit eos qͥ nō ſūt mr̄ionio iūcti vtrū.ſ. debeāt ma trimoniuꝫ cōtrahere. Scd̓o maīfeſtat qd̓ dixerat ibi. H autē dico ⁊c. Circa pͥmuꝫ duo facit Primo manifeſtat qͥd circa hoc ſit ꝑ ſe bonū. Scd̓o qͥd neceſſariū ibi Propt̓ for nicationem autē ⁊c. Circa pͥmuꝫ cōſiderandū eſt ꝙ in de teſtationē fornicationis ꝯtra quā loquutꝰ iā fuerat aliqui nō habētes zelum dei ẜm ſcientiā in tantū p̄cedebāt ꝙ e tiam matrimoniū cōdemnabāt ẜm illud. pͥᵉ. thy. 4. In y pocriſi loquētium mēdaciuꝫ ꝓhibentium nubere. Et qͥa hoc durum corinthijs videbat̉ fidelibus ſuꝑ hoc apoſto lo ſcripſerūt eius ſententiā reqͥrentes. ⁊ ideo apl̓us eis rn̄ det. Ita rep̄hendi ea que facitis. de quibꝰ autē ſcripſiſtis mihi. rn̄deo ꝙͣtum ad mr̄imoniuꝫ bonū eſt homini mulie rem nō tāgere. Circa qd̓ notanduꝫ ꝙ mulier data eſt vi ro ad adiutorium generationis. ⁊ in hoc dr̄t vis generati ua a nutritiua. qꝛ vis nutritiua deſeruit homini ad cōẜua tionem indiuidui. Und̓ bonū eſt homini nutrimento vti. qꝛ per hoc eiꝰ vita ꝯſeruat̉. generatiua aūt nō deẜuit hoī ad cōſeruationē indiuidui ſed ad ꝯſeruationē ſpēi. Unde nō pōt dici ꝙ bonū eſt hoī ad ſuuꝫ indiuiduū mulierē tan gere. pͥmo quidē ꝙͣtum ad animā qꝛ vt aug. dicit in ſcd̓o ſoliloquioꝝ. Nihil ſic deijcit aīam ab arce virtutis ſue ſi cut cōtactus ille corpoꝝ ſine quo vxor haberi nō pōt. et ideo Exo. 19. dicit̉ populo accepturo legē dei. Eſtote pa rati in diem tertiuꝫ. ⁊ ne apꝓpinquetis vxoribꝰ veſtris. pͥmi regū. 21. Dixit achimelech ad dauid. Si mūdi ſunt pueri maxime a mulieribꝰ māducent panē ſanctuꝫ. Scd̓o ꝙͣtū ad corpus qd̓ vir ſubijcit ꝑ matrimoniū poteſtati vx oris ſe ex libero ẜuum cōſtituens. Seruitꝰ aūt hec p̄ omībus alijs eſt amara. Unde ⁊ ecc. 7. dicit̉. Inueni amario rem morte mulierē. Tertio ꝙͣtum ad res exteriores qua ruꝫ occupatione neceſſe eſt hoīem implicari qͥ habet vxo rem ⁊ filios nutriēdos. cum tn̄ dicat̉. 2. thy. 2. Nemo mi litans d̓o implicat ſe negotijs ſecularibꝰ: vt ei placeat cui ſe ꝓbauit. ¶ Deīde cū dicit. Propt̓ fornicationē ⁊c. oſtē dit quid circa hoc ſit neceſſariū. Primo ꝙͣtum ad cōtrac tum mr̄imonij. Scd̓o ꝙͣtum ad actū mr̄imonij iā cōtrac ti ibi. Uxori vir debitū. ⁊c. Circa pͥmuꝫ conſiderandū eſt ꝙ actꝰ generatiue virtutis ordinat̉ ad cōſeruationē ſpēi. per generationē filioꝝ ⁊ qꝛ mulier data eſt viro in adiuto rium gn̄ationis. Prima neceſſitas tāgendi mulierē eſt ꝓ pter ꝓcreationeꝫ filioꝝ. Unde ⁊ gen̄. pͥmo dicit̉. Maſcu tum ⁊ feminā creauit eos ⁊ bn̄dixit eis deꝰ ⁊ ait. Creſci te ⁊ multiplicamini ⁊ replete terrā. ſed hec neceſſitas fuit circa inſtitutionē hūani generis ꝙͣdiu oportuit multipli cari populū dei ꝑ ſucceſſionē carnis. Sed apl̓us ꝯſiderās humanuꝫ genꝰ iā multiplicatū ⁊ ppl̓m dei iā eſſe augmē tatum nō ꝓpagatione carnis: ſed generatione q̄ eſt ex aqͣ ⁊ ſpū ſancto. vt dicit̉ Io. 3. pretermiſit hanc neceſſitatem qua.ſ. pͥmitus inſtitutū fuerat mr̄imoniuꝫ in officiū natu re ⁊ ꝓponit ſcd̓am neceſſitatē ſcd̓m quā inſtitutū eſt in re mediuꝫ culpe. Quia em̄ carnalis ꝯcupīa adhuc poſt bap tiſmuꝫ in fidelibꝰ remanet licet nō dn̄etur. inſtigat homi nes maxime ad actꝰ venereos ꝓpter vehementiā delecta tionis. Et qꝛ maioris ꝟtutis eſt totaliter hāc concupīam ſuꝑare ꝙͣ poſſit oībus cōuenire. ẜm illud Ma. 19. Nō om nes capiūt verbū hoc Neceſſariū eſt ꝙ in ꝑte cōcupīe ce datur ⁊ in ꝑte ſuꝑetur qd̓ quidē ſit duꝫ actꝰ gnationis ra tione ordinat̉ ⁊ nō totalit̓ homo cōcupīa ducit̉ ſed magis cōcupīa ſubdit̉ rōni. Habet aūt hoc ratio naturalis ꝙ hō vtat̉ generationis actu ẜm ꝙ cōuenit gn̄ationi ⁊ educati oni filioꝝ. hoc aūt in brutis aīalibus inuenit̉ ꝙ in qͥbuſcū qꝫ ſpēbus aīaliuꝫ ſola femina nō ſufficit ad educationē ꝓ lis maſculus ſimul nutrit ꝓlem cū femina. ⁊ ad hoc exigi tur ꝙ maſculꝰ cognoſcat ꝓpriā ꝓlem. ⁊ ideo in oībꝫ tali bus aīalibꝰ vt patet in colūbis turturibꝰ ⁊ huiuſmodi na turaliter indita eſt ſolicitudo de educatione ꝓlis. ⁊ pro pter hoc in huiuſmōi nō ſunt vagi ⁊ indr̄ntes cōcubitꝰ ex quibꝰ ſequeret̉ incertitudo ꝓlis. ſed maſculꝰ determina tus determīate femine cōiungit̉ nō indr̄nter quelꝫ cuili bet ſicut accidit in canibꝰ ⁊ alijs huiuſmōi aīalibꝰ in qui bus ſola femina nutrit ꝓleꝫ. Maxīe autē in ſpē humana maſculus requirit̉ ad ꝓlis educationē q̄ nō ſoluꝫ attendi tur ẜm corꝑis nutrimetuꝫ ſed magis ẜm nutrimētuꝫ ani me ẜm illud heb. 12. Patres quidē carnis nr̄e habuimꝰ eruditores ⁊ reuerebamur eos. ⁊ ideo rō naturalis dictat ꝙ in ſpē hūana nō ſint vagi ⁊ incerti cōcubitꝰ quales ſūt cōcubitus fornicarij. ſed ſint determīati viri ad determīa taꝫ feminā q̄ quidē determīatio ſit ꝑ legē mr̄imonij. Sic igitur triplex bonū habet mr̄imoniuꝫ. pͥmuꝫ quidē ꝙ eſt ī offm̄ nature ꝓut.ſ. ordinat̉ ad generationē ⁊ educationeꝫ ꝓlis. ⁊ hoc bonū eſt bonuꝫ prolis. Scd̓m bonū habet ꝓ ut eſt in remediū concupīe q.ſ. coartatur ad determīataꝫ ꝑſonā ⁊ hoc bonuꝫ dicit̉ fides. quā.ſ. vir ſeruat vxori ſue nō accedēs ad aliā ⁊ ſimiliter vxor viro. Tertiū bonuꝫ ha bet ꝓut in fide cōtrahit̉ xp̄i. qd̓ quidē bonuꝫ dicit̉ ſacram̄ tum inꝙͣtum ſignificat cōiunctioneꝫ xp̄i ⁊ eccl̓e. ẜm illud ephe. 5. Sacramētuꝫ hoc magnū eſt. ego aūt dico in xp̄o ⁊ eccleſia hoc eſt ergo qd̓ dicit. Dictum eſt ꝙ bonū eſt ho mini muliereꝫ nō tāgere. ſed qꝛ ad hoc bonū nō ſunt oēs hoīes ydonei. vnuſqͥſqꝫ vir ꝓpter fornicationē.ſ. vitādaꝫ ſuam vxorē habeat.i. ſibi determinatā vt tollantur vagi ⁊ incerti cōeubitus qd̓ ꝑtinet ad fornicationē. Un̄ ⁊ ꝓuer. 5. Letare cū muliere adoleſcentie tue. Et poſtea ſubditur

Explanatio ſancti Thome
Quare ſeduceris fili mi ab aliena. ¶ Deinde cum dicit. Uxori vir debitū reddat ⁊cͣ. agit d̓ vſu mr̄imonij ꝯtracti. ⁊ primo agit de debito reddēdo. Scd̓o d̓ debiti intermiſ ſione ibi. Nolite fraudare ⁊cͣ. Circa primū duo facit. prīo ꝓponit qd̓ intēdit dicēs. Dictū eſt ꝙ vir habeat vxorem ⁊ vxor virū. habendi autē hec eſt ratio. vt vir reddat debi tū vxori.ſ. de ſuo corꝑe ꝑ carnalē cōmixtionē. ſimiliter au tem ⁊ vxor viro qꝛ ꝙͣtuꝫ ad hoc paria iudicātur. Und̓ mu lier nō eſt formata de pedibꝰ viri tanꝙͣ ancilla nec de ca pite tanꝙͣ dn̄a. ſed de latere tanꝙͣ ſocia. vt legit̉ gen̄. 2º. Unde ⁊ mutuo debēt ſibi debitū reddere ẜm illud. Roͣ. 14. Reddite oībus debita. Scd̓o aſſignat debiti rōnem dice̓s. Mulier nō habet poteſtatē ſui corporis.ſ. ad actū generationis vt.ſ. poſſit ꝓprio arbitrio vel cōtinere.ſ. vl̓ alteri ſe tradere ſed vir.ſ. habet poteſtatē ſui corporis ꝙͣ tum.ſ. ad vſuꝫ carnalis copule. ⁊ ideo vxor debet viro ꝓ prij corporis officiū offerre. Simil̓r autē ⁊ vir ſui corporꝭ poteſtatē nō habet ſed mulier ⁊cͣ. Un̄ ⁊ ip̄e debet ſui cor poris officiū offerre vxori legittimo īpedimento ceſſante. Unde ⁊ gen̄. 2. dicit̉. Adherebit vxori ſue ⁊ erūt duo in carne vna. ¶ Deinde cū dicit Nolite fraudare inuicē ⁊cͣ. agit de intermiſſione debiti reddēdi. Et pͥmo on̄dit quā liter intermitti debeat actꝰ ꝯiugalis. Circa qd̓ docet vnū eſſe cauendū ne.ſ. hoc ꝑ fraudē flat dicēs. Nolite frauda re inuicem vt.ſ. velit vir cōtinere inuita vxore aut etiam ecōuerſo. Quod apl̓us fraudē nomīat. qꝛ vnus ſubtrahit alteri qd̓ ei debet̉ quod ad fraudē ꝑtinet. nō minus in ac tu matrimonij ꝙͣ in alijs rebus. Unde ⁊ ꝓuer. 12. dicit̉. Nō inueniet fraudulentus lucrū. qꝛ.ſ. ille qui tali fraude cōtinentiā deo ꝯfert nō lucrat̉ merituꝫ vite eterne. Sicut enim dicit aug. nō vult deꝰ tale lucrū tali dāno cōpenſari vt dum vnꝰ cōiugū cōtinet altero inuito ille incidat in dā nabiles corruptelas. Tria autē docet obſeruāda in tali ī termiſſione quoꝝ pͥmuꝫ eſt vt fiat ex cōmuni cōſenſu. Un de dicit. Niſi forte ex cōſenſu. Unde dicit̉ Ecc. 25. In tri bus beneplatū eſt ſpūi meo que ſunt ꝓbata corā deo ⁊ ho minibꝰ. Cōcordia fratruꝫ: amor ꝓximoꝝ. ⁊ vir ⁊ mulier bene ſibi cōſentientes. Scd̓m eſt vt ſit ad certū tēpꝰ Un de ſubdit. Niſi forte ad tēpus ſcd̓m illud Ecc. 3. Tēpus amplexādi ⁊ tēpus longe fieri ab amplexibꝰ. Tertiuꝫ eſt vt hoc fiat ꝓpter debituꝫ finē.ſ. cauſa ſpūalium actuū ad quos cōtinentia reddit magꝭ aptos. Unde ſubdit. Vt va cetis or̄oni ẜm illud. Ioel̓. 2. Sacrificiuꝫ ⁊ libamen dn̄o d̓o noſtro. Et poſtea ſubdit Egrediat̉ ſpōſus d̓ cubili ſuo et ſponſa de thalamo ſuo. ¶ Scd̓o agit reiteratione cōiu galis actus. ⁊ pͥmo ponit documentū dicens. Iterum re uertimini in idip̄m. vt.ſ. vobis inuicē debitum reddatis finito tēpore or̄onis. Und̓ ⁊ tertij. ꝝ. 8. dicit. Ꝙ celebra tis dedicatiōis ſolēnijs ꝓfecti ſunt in tabernacula ſua le tantes. Scd̓o aſſignat rom documenti. Nō em̄ hoc dixit qͣſi ſit neceſſariuꝫ ad ſalutē ſed ad ꝑiculum vitādum. Un de ſubdit. Ne tēptet vos ſathanas.i. ne ſua temptatione vos ꝓſternat. ſicut etiā dicit̉. 1ͤ. theẜ. 3. Ne forte vos tēp tauerit is qui tēptat et inanis ſit labor noſter. Temptato autem ſathane nō eſt fortibꝰ timēda de quibꝰ dicitur. 1ᵉ. Io. 2. Scribo vobis iuuenes qm̄ fortes eſtis. et verbum dei manet in vobis et viciſtis malignū. Eſt autē timenda debilibus. Unde ſubdit. Propter incōtinentiaꝫ veſtram id eſt ꝓpter ꝓnitatem ad incōtinentiā. ex quo cōtingit ꝙ dyabolus hoīem tēptando ꝓſternit ⁊ ꝓuocatur ad temp tandum ẜm illud. pͥᵉ. pe. vlti. Circuit querēs queꝫ deuo ret. ¶ Deinde cū dicit. Hoc autē dico ⁊cͣ. manifeſtat quo ſenſu p̄dicta ſunt accipiēda. Et primo facit qd̓ dictum eſt Scd̓o rōm aſſignat ibi. Volo autē ⁊cͣ. Tertio exponit qd̓ dixerat ibi. Dico autē ⁊cͣ. Dicit ergo pͥmo. dixi ꝙ vnuſqͥſ qꝫ ſuā vxorē habeat ⁊ vnaqueqꝫ mulier virū ſuum. ⁊ iterū
ꝙ poſt cōtinentiā determinati tēporis iterum reuertamī in idip̄m: hoc autē dico ẜm indulgentiā.i. ꝑcens infirmi tati veſtre nō ſcd̓m imperiū. quaſi.ſ. vobis neceſſariuꝫ ad ſalutem. Subditis em̄ ſunt quedā eoꝝ infirmitati indul zenda ⁊ nō ad bona imperio cogēdi. Unde cōtra quoſdā platos dicit̉ Eze. 34. Cuꝫ auſteritate imperabatꝭ eis ⁊ cū potētia ⁊ diſperſi ſunt greges mei. Sed videt̉ apl̓us incō ueniēter loqui. Indulgentia em̄ nō eſt niſi de pctō. Per hoc ergo ꝙ apl̓us ẜm indulgentiā ſe dicit matrimonium cōceſſiſſe videt̉ expͥmere ꝙ matrimoniū ſit peccatū. Sed ad hoc pōt rn̄deri dupliciter. Uno mō vt indulgētia ſu matur hic pro ꝑmiſſione. Eſt autē duplex ꝑmiſſio. Una qͥ dem de minꝰ malo. ſicut dicit̉. Mat. 19. Ꝙ moyſes per miſit iudeis dare libellū repudij ꝓpter duriciā cordis eo rum.ſ. ad vitandū vxoricidiuꝫ ad qd̓ erant proni. Talis enim ꝑmiſſio nō ſit in nouo teſtamēto ꝓpter ſui ꝑfectionē ſcd̓m illud. Heb. 6. Ad perfectū feramur. Alia autem eſt ꝑmiſſio de minꝰ bono. cū.ſ. homo p̄cepto nō cogit̉ ad ma ius bonuꝫ ⁊ hoc mō apl̓us hic indulget id eſt ꝑmittit ma trimoniū qd̓ eſt minus bonū ꝙͣ virginitas q̄ nō p̄cipitur que eſt maiꝰ bonū. Alio mō poteſt accipi indulgentia ꝓ ut reſpicit culpā ſcd̓ꝫ illud Eſa. 26. Indulſiſti dn̄e: indul ſiſti genti. Et ẜm hoc indulgentia refert̉ ad actum coniu galem ẜm ꝙ habet annexā culpā venialē tamē ꝓpter bo na matrimonij ſine quibꝰ eſſet mortalis. Unde cōſideran dum eſt ꝙ actꝰ cōiugalis quādoqꝫ quidē eſt meritoriꝰ et abſqꝫ omni culpā mortali vel veniali. puta cum ordina tur ad bonū prolis ꝓcreāde ⁊ educāde ad cultū dei. Sic em̄ eſt actus religionis. Uel cū ſit cā reddendi debitū. ſic enim eſt actꝰ iuſtitie. Omnis autē actꝰ virtutis eſt meri torius ſi fit cū caritate. Quādoqꝫ vero eſt cū culpa venia li.ſ. cum quis ad actū matrimonialē ex cōcupīa excitatur que tn̄ infra limites matrimonij ſiſtit vt.ſ. cuꝫ ſola. vxore ſit cōtentus. Quādoqꝫ vero eſt culpa mortalis. puta cuꝫ cōcupīa fert̉ extra limites matrimonij ſcꝫ cū aliquis acce dit ad vxorē eque libēter vel libentiꝰ ad aliā acceſſurus. Primo ergo mō actꝰ matrimonij nō requirit indulgenti am. Scd̓o mō habet indulgentiā inꝙͣtum aliqͥs ꝯſentiēs concupīe in vxorē nō ſit reus peccati mortalis. Tertio oīo indulgentiā nō habet. ¶ Deinde cū dicit. Volo auteꝫ aſſignat rom eius qd̓ dixerat: ⁊ pͥmo quare nō loquat̉ ẜm imperium. Scd̓o quare loquat̉ ẜm indulgentiā ibi. Sed vnuſqͥſqꝫ ⁊c. Circa primū cōſiderādū eſt ꝙ nullus ſapiēs p̄cipit illud cuiꝰ ꝯtrariuꝫ magis vult fieri. Ideo apoſtolꝰ nō p̄cipit ꝙ hoīes matrimoniū contrahāt vel matrimoīo cōtracto vtātur. qꝛ magis vult ꝙ homīes cōtineant. ⁊ hꝰ eſt qd̓ dicit. Volo autē omnes hoīes eſſe ſicut meip̄m. vt ſcꝫ cōtineāt ſicut ego cōtineo. Et ſimil̓r dicit act. 26. Op to apud deū om̄s qui audiunt fieri tales qualis ego ſum. Sed cōtra hoc videt̉ eſſe qꝛ ſi om̄s homīes cōtinerēt ſicut apl̓us cōtinebat. ceſſaſſet generatio ⁊ ſic nō fuiſſet imple tus numerꝰ electoꝝ qd̓ erat ꝯtra diſpoſitionē diuinā. Di cunt quidam ꝙ apoſtolo reuelatū erat ꝙ ſi om̄s homines ſaluarent̉ in cōtinentia viuentes ſicut ipſe viuebat ſuffici ebat ad implendū numeruꝫ electoꝝ. Sed hoc nulla auc toritate fulcit̉. ⁊ ideo poteſt dici ꝙ apl̓us volebat om̄s ho mines eſſe cōtinentes. qꝛ ſcꝫ volebat hoc de ſingulis non tamen volebat ꝙ om̄s ſimul cōtinerēt. Vel pōt dici ⁊ me lius ꝙ volebat om̄s hoīes eſſe cōtinentes voluntate an cedente ſicut ipſe dicit. pͥᵉ. thy. 2. Ꝙ deus vult om̄s ho mines ſaluos fieri nō autē voluntate cōſequente quā deꝰ vult quoſdā ſaluare ſcꝫ p̄deſtinatos ⁊ quoſdā dānare ſcꝫ re ꝓbatos ẜm illud Mal̓. 1. Iacob dilexi. eſau auteꝫ odio habui. Eſt autē voluntas ancedens de eo qd̓ abſolute cō ſideratum eſt melius ſicut om̄s hoīes eſſe ſaluos vel cōti nentes. volūtas autē ꝯn̄s eſt de eo qd̓ eſt melius: cōſidera

epiſtolam ⁊ad Corinthios. VII.
tis circūſtantijs ꝑſonaꝝ ⁊ negocioꝝ. ⁊ ẜm hoc deus vuit quoſdā dānari. ⁊ apl̓us quoſdā mr̄ionio iungi. ¶ Deind̓ cū dicit. Sed vnuſqͥſqꝫ aſſignat rōm quare ẜm indulgen tiam matrimoniū ꝑmiſerit. qꝛ ſcꝫ nō quilibꝫ tāte virtutis donum accepit a deo vt.ſ. poſſit totaliter cōtinere ſicut et dominꝰ dixit Ma. 19. Nō om̄s capiūt verbū hoc ſed qui capere pōt capiat ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. vellem qͥdem om̄s eſ ſe cōtinentes ſed vnuſqͥſqꝫ ꝓpriuꝫ.i. ẜm certā menſuram habet donū ex deo alius qͥdem ſic. puta vt in virginitate deo ſeruiat. aliꝰ vero ſic id eſt. vt d̓o ẜuiat in matrimonio ſcd̓m illud Ma. 25. Uni dedit quinqꝫ talēta. alij ꝟo duo alij vero vnū vnicuiqꝫ ẜm ꝓpriā ꝟtutem. Et ſap. 3. Sci ui qm̄ aliter nō poſſum eſſe cōtinens niſi deꝰ det. ⁊ hoc ip ſum erat ſapiētie ſcire cuiꝰ eſſet hoc donuꝫ. ¶ Deinde cū dicit. Dico autē ⁊c. exponit qd̓ obſcure dixerat ⁊ pͥmo ꝙͣ tum ad hoc ꝙ dixerat. Volo om̄s homīes eſſe ſicut meip ſum qꝛ.ſ. hoc eſt abſolute meliꝰ. Vnde dicit. Dico aūt.ſ. exponēdo nō nuptis.i. ꝟginibꝰ ⁊ viduis bonū eſt illis ſi ſic ꝑmāſerint.ſ. cōtinentes ſicut ego ẜm illd̓ ſap̄. 4. Quā pulcra eſt caſta generatio cū claritate. Scd̓o ꝙͣtum ad hꝰ ꝙ dixerat. Sed vnuſqͥſqꝫ ⁊c. quaſi dicat qꝛ nō quilꝫ hoc donū cōcepit a deo Vt cōtineat. vn̄ dicit ꝙ ſi nō ꝯtinent id eſt ſi donū cōtinendi nō acceperūt nubāt.i. matrimoīo iungātur ẜm illud. 1ᵉ. thy. 5. Volo iuuenes nubere ⁊ aſ ſignat rōm ſubdēs. Melius eſt em̄ nubere ꝙͣ vri id eſt ꝙͣ cōcupīa ſuꝑari. Concupīa eī eſt calor qͥdā noxiꝰ qͥ ergo co cupīa impugnat̉ caleſcit quidē. ſed nō vrit̉ niſi humoreꝫ gr̄e ꝑdat a cōcupīa ſuꝑatus. Vnd̓ ⁊ Iob. 31. dicit̉. Ignis eſt vſqꝫ ad cōſumationē deuorās ⁊ vniuerſa eradicas ger mina. Eſt autē hic attēdendū ꝙ apl̓us hoc vtitur abuſi ua cōparatiōe. Nā nubere bonū ē licet minꝰ. vri aūt ē ma lum. Meliꝰ eſt ergo.i. magis tolerandū ꝙ hō minus bo num habeat ꝙͣ ꝙ incurrat incōtinētie malū. ⁊ hoc eſt qd̓ ſupra dixit ꝓpter fornicationē ſcꝫ vitandā vnuſqͥſqꝫ ſuaꝫ vxorē habeat ⁊c̄. Et poſtmodū ne tēptet vos ſathanas ꝓ pter incontinentiā veſtram. Lectio ſecunda. Is autē qui in mr̄ionio iuncti ſunt h precipio nō ego ſed dominꝰ: vxoreꝫ Ca viro nō diſcēdere. Quam ſi diſceſ ſerit manere innuptam: aut viro ſuo recon ciliari. Et vir vxorem nō dimittat. Nam ce teris dico ego nō dominꝰ. Si quis frater vx orem habet infideleꝫ ⁊ hec conſentit habita re cum illo nō dimittat illam. Et ſi qua muli er fidelis habet virum infidelem: ⁊ hic ꝯſen tit habitare cum illa nō dimittat virū. Sanc tificatus eſt em̄ vir infidelis per mulierem fi delem ⁊ ſanctificata eſt mulier infid elis ꝑ vi ruꝫ fidelem. Alioquin filii veſtri immūdi eſ ſent nunc autem ſancti ſunt. Supra apl̓us poſuit documēta de cōtractu matrimonij: hic inſtruit eos qui iā mr̄ionium cōtraxerunt de mr̄ionio nō diſſoluēdo. ⁊ primo docet eos qui ſunt in mr̄ionio iun cti vt in mr̄ionio maneant. Scd̓o ponit vtilem doctrinaꝫ ꝙͣtum ad om̄s ſtatꝰ vel cōditiones hoīm ibi. Unūquēqꝫ ſicut vocauit deꝰ ⁊c. Circa pͥmum duo facit. Primo agit de indiſſolubilitate mr̄ionij ꝙͣtuꝫ ad eos qͥ ſunt vniꝰ cul tus. Scd̓o ꝙͣtum ad eos qͥ ſunt in diſpari cultū ibi. Nam ceteris ego dico ⁊c. Circa pͥmum duo facit. Primo ponit p̄ceptū de indiſſolubilitate mr̄imonij. Scd̓o docet quid
ſit ſeruandū qn̄ mr̄ioniuꝫ quodāmō ſeꝑatur ibi. Ꝙ ſi diſ d̓ ceſſerit ⁊c. Dicit ergo pͥmo dixi nō nuptis.i. ꝟginibus et n viduis ꝙ melius eſt eis ſi ſic ꝑmāſerint hijs autē qui ma S trimonio ſunt cōiuncti nō patet eadē ꝯditio. hijs em̄ p̄ci et pio nō ego.ſ. indicta mihi auctoritate ſed dn̄s hoc p̄cepit i dicens. Mat. 15. Quos deꝰ cōiunxit hō nō ſeꝑet. p̄cipio ſ inꝙͣ vxorem a viro nō diſcedere ⁊ ſubintelligendū eſt ex 1 cepta cā fornicationis quā xp̄us excepit. ⁊ hic tacet̉ quia notiſſima eſt. Hāc ſolā excepit dn̄s ceteras oēs moleſtias iubet ꝓ fide cōiugij fortiter ſuſtineri. Mat. 19. Quicun qꝫ dimiſerit vxorē ſuā ⁊ aliaꝫ duxerit excepta cā fornicati i onis mechatur. Hoc autē qd̓ dicit̉ hic ẜm glo. aug. intel ligitur de cōiunctis mr̄ionialiter quoꝝ vterqꝫ fidelis ē ꝙ ſi diſceſſerit.ſ. ꝓpter cām fornicationis p̄cipio inꝙͣ mane re innuptaꝫ viuente marito qꝛ ſi ſoluit̉ matrimonium quo ad thorū non tn̄ quo ad vinculū. aut viro ſuo recōciliari.ſ. ſi vir nō cōtinet et ſimiliter vir vxorem nō dimittat niſi ob cām fornicationis. Similis forma in viro ⁊ in muliere ſer uatur. Vnde ſupplendū eſt qd̓ de vxore p̄miſit.ſ. ꝙ ſi oīno dimiſerit nō ducat aliā vel recōcilietur vxori. Sed contra rium videt̉ dicere ambroſius vnde dicit. Ideo nō ſubdit de viro ſicut de muliere qꝛ licet viro aliā ducere. qꝛ inferi or nō oīno hac lege vtitur qua ⁊ ſuperior. Sed magiſter dicit a falſarijs eſſe appoſitū ⁊ iō nullatenus eſt tenendū. ¶ Notandū eſt hic ꝙ ſeptē ſunt caſus in quibꝰ vir nō po teſt ob cām fornicationis vxorē dimittere. ¶ Primus ca ſus qn̄ ip̄emet eā ꝓſtituit. ¶ Scd̓us qn̄ ip̄e cū alia forni catus fuerit. ¶ Tertiꝰ qn̄ ipſe ei occaſionē fornicandi de dit vt qꝛ nō vult reddere d̓bitū. ¶ Quartꝰ qn̄ ip̄a credēs ꝓbabiliter virū mortuū alteri nupſit. ¶ Quintꝰ qn̄ violē ter ab aliquo oppreſſa fuit. ¶ Sextus qn̄ ſub ſpē viri ſui ab altero ꝯgnita fuit ¶ Septimꝰ qn̄ fuit a viro poſt adul terium manifeſte dep̄henſum nihilominꝰ retenta. ¶ Deī de cū dicit. Nā ceteris dico ⁊cͣ. agit de inſeꝑabilitate ma trimonij diſꝑis cultꝰ. cū alter eſt fidelis alter nō. Ubi pri mo dicit ꝙ fidelis nō dimittat infidelē volentē ſine contu melia creatoris cohabitare. Scd̓o ꝙ ſi nō vult fidelis nō tenetur eū ſequi ſꝫ pōt alteri nubere ibi. Ꝙ ſi īfidelis diſ cedit ⁊cͣ. Tertio ꝙ niſi infidelis prior recedat fidelis de bet patienter cōmanere ibi. Un̄ em̄ mulier ⁊c. In pͥma pͥ mo ponit admonitionē. Scd̓o āmonitionis rōm ibi. Sāc tificatꝰ eſt em̄ ⁊c. In pͥma pͥmo loquit̉ generaliter tam vi ris ꝙͣ feminis. Scd̓o ſpēaliter viris ibi Si quis frat̓ ⁊c̄. Tertio ſpēaliter feminis ibi Et ſi qua mulier ⁊c. Dicit er go. nam ceteris.i. vbi nō vterqꝫ fidelis eſt ſed alter fide lis alter infidelis. dico ego conſulendo nō p̄cipiendo. non dn̄s dicit hoc proprio ore. ac ſi dicat ⁊ hoc dico ex deo. li cet ipſe nō dicat hoc ore ꝓprio. dico inꝙͣ hoc. ſi quis frat̓ fidelis cōuerſus.ſ. ad fidem in cōiugio. Intelligit̉ em̄ hoc de hijs qui in infidelitate cōtraxerunt. nō de hijs qui in diſꝑi cultū. Tunc em̄ nullū eſſet mr̄ionium ſed eſſent ſe ꝑandi ſicut fecit eſdras. pͥ. eſdre. 10. Si quis in ꝙͣ talē ha bet vxorem infidelē ⁊ hec cōſentit habitare cū illo ſine cō tumelia ſcꝫ creatoris nō dimittat illā cōſilium eſt nō p̄cep tum vt qui ꝯtrariuꝫ agit nō ſit trāſgreſſor. ẜm glo. ¶ Deī de cum dicit. Et ſi qua mulier. Hic loquit̉ ſpēaliter femi nis. vbi pͥmo ſuppōit fidē in aliquo cū dicit. Et ſi qua mu lier. Scd̓o infidelitatē in altero cū addit. Uiruꝫ infidelē. Tertio infidelis voluntatē cohabitandi ibi. Et hic cōſen tit. Quarto cōſulit fideli cōmanere illi ibi: Nō dimittat. Dicit ergo ⁊ ſimiliter ſi qua mulier fidelis habet viruꝫ in fidelem ⁊ cōſentit habitare cū illa ſine cōtumelia creatorꝭ nam ſi nollet cohabitare ſine cōtumelia noīs xp̄i debet fi delis eū dimittere qꝛ cōtumelia creatoris ſoluit mr̄ioniū ẜm glo. ⁊ pōt fidelis ꝯtrahere. ſi inꝙͣ ita eſt non dimittat virum cōſilium eſt nō p̄ceptuꝫ. licet em̄ infidelē fideli din

Explanatio ſancti Thome
mittere. ſed tūc nō expediebat. ¶ Deinde cū dicit. Sācti ficatus eſt vir. poſita admonitione hic ponit admonitio nis rōnem. vbi allegat exemplū. Scd̓o ꝑiculum ibi. Ali oquin ⁊c. Tertio fructū ibi. Nūc auteꝫ ſancti ⁊c. In pͥma primo exēplificat de viro īfideli. Scd̓o de muliere ibi. Et ſanctificata eſt mulier ⁊cͣ. Dicit ergo ſanctificatꝰ eſt. q. d. fidelis infidelē volentem cohabitare nō dimittat. hoc id̓o dico. ſanctificatꝰ eſt eī ⁊c. Hoc duplicit̓ legit̉ pͥmo mō ſic. ſanctificatus eſt em̄ vir infidelis aliquādo ꝑ mulierē fide lem.i. aliquādo cōtingit ꝙ vnus ꝑ aliū cōuertit̉ ad fidem ⁊ ſic ſanctificat̉ ⁊ hoc iam forte contigerat ſicut Siſinni per theodorā rome tēpore clemētis cōuerſus eſt. ⁊ ſimili ter ſanctificata eſt mulier infidelis ꝑ virū fidelem.ſ. ꝑ ipſi us admonitionē ⁊ doctrinā. Alio modo legit̉ ſic. Ita fide lis infidelē nō dimittat. ſanctificatꝰ eſt em̄ vir ⁊c. id ē nul lam īmundiciā cōtrahit fidelis ex cohabitatione vel ex cō mixtione cū infideli. ſed ſeruat veram pudicitiā ẜm aug. ¶ Deinde cū dicit. Alioquin filij ⁊c. hoc legit̉ dupliciter Uno mō de filijs naſcituris. Alio mō de iā natis. Prīo modo ſic. alioquin.ſ. ſi diſceditis ⁊ vos alijs copulatis. fi lij veſtri qui de hac copula naſcerētur īmundi eſſent ſcili cet ſpurij qꝛ nō de legittimo mr̄ionio. Nūc autē ſi ꝑmāe tis ſancti ſunt.i. mūdi. qꝛ de legittimis cōiugijs nati. Se cūdo mō legit̉ ſic. Alioquin.ſ. ſi diſcēditis filij veſtri iam nati īmundi eſſēt.i. ī infidelitate remanerēt ſequētes ſcꝫ maiorem ꝑtem que tūc erat infideliū. nunc autē ſi ꝑmane tis ſancti ſunt.i. xp̄iani fiunt. ¶ Deinde cū dicit. Sancti ficatus eſt vir infidelis ꝑ muliereꝫ fidelē Thema in feſto beate cecilie que cōuertit virū ſuuꝫ ad fidem. Inter oīa q̄ regunt hoīem in via ſalutis p̄cipuuꝫ eſt ſequi ſocietatem ſanctoꝝ. Hoc on̄dit pſalmiſta ꝟbo cū dicit. Cū ſancto ſā ctus eris ⁊c. Hoc on̄dit cecilia facto ẜm ꝙ hic dicit̉. ſanc tificatꝰ eſt vir ⁊c. In quibꝰ verbis tria comendāt ip̄aꝫ.ſ. natura. gr̄a. ⁊ doctrina. Natura hūana que notat̉ in mu liere. gr̄a que notat̉ in viri ſanctificatiōe vt ſibi ſit nobiliſ per naturā. deo humilis ꝑ fidē. ꝓximo vtilis ꝑ doctrinaꝫ/ doctrina em̄ reddit̉ ꝯmēdabilior ꝯſiderāti. actū obm̄ ⁊ op poſitū. Actꝰ ē ſctīficare. obm̄ ē vir. oppoſituꝫ ē īfidelitas. Infidelitas ē culpa tenacior. virilitas ſexꝰ robuſtior. ſctī ficare actꝰ difficilior Et tn̄ cū eēt mulier ꝑ doctrinā ſuā cō uertit īcredulū emolliuit robuſtū. mūdauit īmunduꝫ. ⁊ ſic ſctīficauit īfidelē virū. Multe ꝟo ſūt ꝓprietates mulierꝭ ꝯmēdabiles. q̄ huic cōueniūt vt ſint tres ꝓprietates qͦ ad actum cordis. tres quo ad actū oris. ⁊ tres quo ad actum operis. Tres pͥme ſunt ſapīa ex ꝑte rōnalis. ꝓuer. 9. Sa piens mulier edificat ſibi domū. Mūdicia ex ꝑte cōcupiſ cibilis. Ecc. 40. Edificatio ciuitatis cōfirmabit nomē et ſuper eā mulier īmaculata cōputabit̉. Cōſtātia ex ꝑte ira ſcibilis. Ruth. 3. Scit oīs ppl̓us te eſſe mulierē virtutis ⁊cͣ. Tres ſcd̓e ſunt modeſtia cōtra multiloqͥum. ecc. 26. Mulier ſenſata ⁊ tacita non eſt īmutatio anime erudite. Ueritas cōtra mendaciū. Iudith. 8. Omīa que loquuta es vera ſunt. Diſcretio cōtra ſtultiloqum. 1º. ꝝ. 25. Erat mulier prudentiſſima ⁊ ſpecioſiſſima. Iudith. 11. Nō ē tā lis mulier ſuꝑ terrā in aſpectu in pulcritudine ⁊ in ſenſu verboꝝ. Tres vltime ſunt ſanctimonia in facto Iudith. 8. Ora ꝓ populo qꝛ mulier ſācta es. Verecūdia in ſigno ecc. 26. Gr̄a ſuꝑ gratiā mulier ſancta ⁊ pudorata. Gr̄a ī cōuerſando. ꝓuer. I1. Mulier gratioſa inueniet gloriam Propter eminentiaꝫ hoꝝ dicit̉ de beata virgine maria: Benedicta tu in mulieribus. Lectio tertia. Uod ſi īfidelis diſcedit diſcēdat̉ Nō em̄ ẜuituti ſubiectꝰ ē frater vl̓ ſoror ī Deiuſmodi. In pace aūt vocauit vos
deus. Unde em̄ ſcis mulier ſi virum ſaluuꝫ facies? Aut vnde ſcis vir ſi mulierē ſaluā fa cies? Niſi vnicuiqꝫ ſicut diuiſit dn̄s. Unum quēqꝫ ſicut vocauit deus ita ambulet: ⁊ ſicut in oībus eccleſiis doceo. Circūciſus aliqͥs vo catus eſt: nō adducat p̄puciū. In prepucio aliquis vocatus eſt. nō circūcidatur. Circū ciſio nihil eſt. ⁊ prepuciū nihil eſt. ſed obſer uatio mandatoꝝ dei. Unuſquiſqꝫ in qua vo catione vocatus eſt: in ea permaneat. Suꝑius on̄dit ꝙ infidelis nō debet dimittere infidelē co habitare volētem. hic autē dicit ꝙ ſi nō vult cohabitare nō tenet̉ fidelis euꝫ ſequi. ſed pōt alteri nubere. Ubi prīo ponit̉ ip̄a cōceſſio. Scd̓o cōceſſionis ratio duplex. primo eſt libertas ibi. Nō eſt em̄ ſeruituti ⁊c. Scd̓a eſt pacis trā quillitas ibi. In pace aūt ⁊c. Dicit ergo ꝙ ſi infidelis vir vel mulier diſcedit a fideli odio fidei diſcedat ⁊ pōt fidel̓ qui dimittitur cōtrahere. primū em̄ matrimoniū diſſolu bile erat qꝛ nunꝙͣ fuit ratū. Nō em̄ ſeruituti.ſ. coniugali ſubiectus eſt frater aut ſoror fidelis id eſt nō cogit̉ ſequi ī fidelē odio fidei diſcedentē ſicut dicit glo. Io. 8. Si filiꝰ vos liberauerit vere liberi eritis. In pace autē. q. d. Id̓o diſcedat fidelis qꝛ in pace vocauit nos deꝰ id eſt ideo non debemus litigare cū eo qui odio diſcedit. Vel ſic. Quam uis ita ſit ꝙ fidelis nō eſt ſubiectꝰ ſeruituti nihilominꝰ tn̄ nō debet occaſionē diſcordie ⁊ diſſidij p̄bere. ſed pacē ẜ uare. In pace autē vocauit nos deꝰ. Nō eſt em̄ deꝰ diſſē ſionis ſed pacis infra. 11. ¶ Deinde cū dicit. Unde enim ſcis mulier ⁊c. hic dicit ꝙ ſi infidelis non diſcedat fidelis debet patiēter cōmanere. Ad qd̓ allegat pͥmo ſpeꝫ aliene ꝯuerſionis. Scd̓o permanētiā in ſtatu ꝓprie vocationis ibi. Unūquemqꝫ ſicut vocauit deꝰ ⁊c. Tertio exemplū in ritu cōuerſationis ibi. Circūciſus aliquis ⁊c. Quarto ex empluꝫ in ſtatu cōditionis ibi. Seruus vocatꝰ es ⁊c. In pͥma primo innuit ꝙ mulier fidelis cōmanendo virū ad fi dem pōt cōuertere. Scd̓o ꝙ ſimiliter vir fidelis mulierē infidelem pōt ſaluare ibi. Aut vnde ſcis hoc vir ⁊c. Ter tio ꝙ ideo debēt patiēter ꝯmanere ibi. Niſi vnicuiqꝫ ⁊c̄. Dicit ergo. vnde em̄ ſcis. q. d. vere debet manere fidelis cum infideli qꝛ vnde ſcis.i. ſcire potes o tu mulier fidelis ſi virum infidelē ſaluuꝫ facies euꝫ.ſ. cōmonendo ⁊ cōuer tendo ad fidem. q. d. hoc pōt cōtingere. Ambroſiꝰ hͦ id̓o dicit qꝛ forſan pōt credere qui horret nomē xp̄i. Aut vnd̓ ſcis id eſt ſcire potes o tu vir fidelis ſi mulierē infidelem ſaluam facies eā ad fidē cōuertendo qꝛ hoc ſꝑare debes Niſi vnicuiqꝫ hoc dupliciter legit̉. Uno mō ſic. Und̓ ſcis hoc niſi ita habeas te ſupple ad tuuꝫ cōpareꝫ ſicut domi nus diuiſit vnicuiqꝫ ſcꝫ viro p̄eſſe ⁊ mulieri ſubeſſe. Se cundo mō ſic. Und̓ ſcis hoc niſi ſupple patiēter expectes fieri ſicut diuiſit dn̄s vnicuiqꝫ id eſt ordinauit de vnoquo qꝫ quādo credat ⁊ quādo ſaluet̉. Ergo tu debes expecta re ⁊ cōmanere. Ro. 12. Unicuiqꝫ ſicut diuiſit dn̄s. ¶ Det de cū dicit. Unumquēqꝫ ſicut vocauit ⁊c. Hic on̄dit ꝙ fi delis debet manere cū infideli cōiuge: allegās ꝑmanenti am in ſtatu ꝓprie vocationis. Primo ergo allegat diui nam vocationē. Scd̓o ſuā auctoritatē ibi. Sicut in oībus eccleſijs ⁊c. Dicit ergo vnūquemqꝫ quaſi dicat. ⁊ quomo ſcis hoc o vir ⁊ mulier niſi qulibet ābulet ꝑſeueranter ita ſicut deꝰ vocauit vnūquemqꝫ id eſt in eo ſtatu in quo deꝰ vocauit vnūquemqꝫ nō aūt qūo ſint quaſi dicat ⁊ hoc ita p̄dico in eccleſia veſtra ſicut in oībus eccleſijs. Turpis eī eſt pars que ſuo toto nō cōuenit. Eſt ergo ſua rō tal̓ vnuſ quiſqꝫ debet manere in eo ſtatu in quē deꝰ vocauit. ergo

in epiſtolam Tad Corinthios. VII.
ſi vocauit aliqͦs in cōiugiū debent manere ī ipſo Haymo Si habeas vxorē maneas cū ea ſi nō habeas: ducere non concupiſcas. ¶ Deinde cū dicit. Circūciſus aliqͥs ⁊c. hic ponit exemplū vbi pͥmo ponit ip̄m exemplū. Scd̓o exem pli rōm ibi. Circūciſio em̄ nihil eſt. Tertio regulaꝫ gene ralem ibi. Unuſqͥſqꝫ in qua vocatione. ponit aūt exēpluꝫ in ritu viuēdi. Primo iudeoꝝ. Scd̓o gentiliū ibi. In pre pucio aliqͥs vocatꝰ eſt ⁊c. Dicit ergo circūciſus es ⁊c. q. d. vnuſqͥſqꝫ ambulet in eo ſtatu in qͦ vocatꝰ eſt. verbi gr̄a circūciſus qͥs vocatꝰ eſt.i. in ritu iudaico nō adducat id ē nō cogat adducere p̄puciuꝫ.i. ritū gentiliū in p̄pucio id ē in ritu gētili qͥs vocatꝰ eſt. nō circūcidatur.i. nō cogat̉ ad ritus iudaicos Aug. Seruat ibi apl̓us qd̓ cōgruit eccle ſijs ſiue iudeoꝝ ſiue gentiliū. nunꝙͣ em̄ aufert cōſuetudi neꝫ q̄ ſeruata nō impedit ſalutē. ergo ſi cōiugiuꝫ nō impe diat debēt vocati in cōiugio ꝯmanere. ¶ Deinde cū dicit Circūciſio em̄ nihil eſt. Hic ſubdit rōm exēpli q̄ eſt talis. Ritus nō īpediens ſalutē nō debet mutari ꝓpter vocati onem ad fidē. ſed ritꝰ tā iudaicꝰ ꝙͣ gentilis eſt huiuſmōi. ergo ⁊c. A ſimili ergo arguit in mr̄ionio. pͥmo ergo tāgit qd̓ eſt ad ſalutē indifferēs. Scd̓o qd̓ eſt neceſſariū ⁊ expe diens ibi. Sed obſeruatio mandatoꝝ ⁊cͣ. Dicit igit̉ circū ciſio nihil eſt.i. nihil ꝓdeſt ⁊ p̄puciū nihil eſt.i. nihil pro dē vel obē. q. d. talis vel talis ritꝰ viuēdi nihil ꝓficit ad ſalutē Gal̓. vlti. In xp̄o ih̓u nec circūciſio aliqͥd valet nec p̄pucium ſed noua creatura. Ambro. ad ſalutē nec ꝓdeſt nec obeſt iudaicꝰ aut gētilis ritus. ſed obſeruatio māda torum dei aliqͥd ꝓdeſt. ſap̄. 6. Cuſtoditio legū cōſumatio eſt incorruptionis. ¶ Deinde cū dicit. Unuſqͥſqꝫ in qͣ vo catione ⁊c. Hic cōcludit regulā gn̓alem dicens vnuſqͥſqꝫ ⁊c. q. d. ita gētilis nō inducat̉ ad circūciſionem nec econ uerſo ſed potiꝰ vnuſqͥſqꝫ in qͣ cōditione vocatus eſt in ea ſcꝫ cōditione vocationi nō repugnāte in ea ꝑmaneat ⁊ ī qͣ nō a qua in glo. aug. hoc em̄ ad eas cōſuetudines vite re tulit qͥ nihil obſunt fidei boniſqꝫ moribꝰ. ſicut em̄ ꝯiūx ſic ⁊ latro ad fidem vocat̉. Sed ille in cōiugio manet nō a cō iugio reuocat̉. Iſte vero a latrocinio reuocat̉ ⁊ in latroci nio nō manet. Nō em̄ neceſſe eſt vt cōiuges deſinant eſſe cōiuges ꝓpter xp̄i fidem ſicut neceſſe eſt vt latrones deſi nant eſſe latrones. ¶ Hic querit̉ ſuꝑ illud vxorē a viro nō diſcedere quare ſolā cām fornicatiōis dn̄s excipit ceteras vero om̄s moleſtias iubet fortiter ſuſtineri. Cōtra leuit̓. tꝫ. precepit lex le ꝓſuꝫ extra caſtra eijcere. Ergo ꝓ lepra debet vxor a viro diſcedere. Rn̄ſio licet poſſit ob leprani diſcedere a cohabitatiōe nō tn̄ a th̓oro quin aliqn̄ teneat̉ reddere debitū ꝓpe eā manēdo. Iteꝫ a viro ſuo recōci liari. Cōtra deutr. 24. dicit̉. Ꝙ ſemel repudiata nō pōt āplius recōciliari. Rn̄deo. Illd̓ habebat locū in repudio legali. iſtud ꝟo in diuortio euāgelico. Lex em̄ erat ſeueri tatis ſꝫ euāgeliū pietatis Itē ſuꝑ illud vir vxorē nō di mittat. glo. notabil̓. nō ſubdit de viro ſicut de muliere qͥa licet viro aliā ducere. Cōtra aug. dicit ꝙ ſimilis forma d̓ bet ẜuari in viro ⁊ muliere. Reᵐº. illud pͥmuꝫ in libris am broſij a falſarijs credit̉ additū. Vel dicendū ꝙ illd̓ ābro ſij intelligit̉ in repudio. hoc aūt in diuortio. Naꝫ in repu dio legali licebat viro cōtrahere nō vxori. qꝛ licebat antiq tus vni viro hēre plures vxores. nō ecōuerſo qꝛ per repu diū illud ſoluebat̉ mr̄imoniū: nō aūt ꝑ diuortiū. Itē nā ce teris ego dico nō dn̄s. cōtra. Mat. 9. Qui vos audit me audit. Rn̄deo nō dn̄s dicit ore ꝓprio ſed inſpirādo. Iteꝫ ſuꝑ illd̓ ſi qͥs frater hēt vxorē. glo. cōiunx fidelis licite po teſt dimittere infidelē. Cōtra catholica nō pōt dimittere hereticū. glo. loqͥtur de infideli qͥ caret ſacramēto fidei nō ſolum hītu. Iteꝫ ibidē glo. Nō eſt reputandū mr̄ionium qd̓ extra decretū dei factū eſt. Cōtra ergo mr̄ioniū cōtrac tum cā voluptatis nō eſt matrimoniū. Rn̄deo extra decre
tum dei matrimoniū cōtrahi dicit̉ qn̄ cōtrahit̉ inter perſo nas lege ꝓhibitas. Iteꝫ ſi qua mulier habet virū infid̓ lem ⁊c. ꝯtra ergo iudea cōuerſa nō debet dimittere viruꝫ iudeū cohabitare volētem. Rn̄deo ſecꝰ eſt hodie ꝙͣ tēpo re pͥmitiue eccleſie. qꝛ tūc erat ſpes cōuerſionis. nūc auteꝫ potius eſt ſpes ſubuerſionis ꝓpter obſtinationē infideliū. ¶ Iteꝫ ſuꝑ illud ꝙ ſi infidelis diſcedat glo. recte dimitti tur mulier ſi dicat viro. nō ero mulier tua niſi d̓ latrocinio diuitias mihi augeas. Cōtra Mat. 19. Excipit̉ ſola cā for nicationis. Rn̄deo tūc debet dimitti ne ſcādaluꝫ ad tēpꝰ exortū ſit imꝑpetuuꝫ. Itē ſuꝑ illud Nō eſt em̄ ſeruituti ſubiectꝰ glo. cōtumelia creatoris ſoluit ius mr̄ionij in eo qui relinqͥt. Cōtra mr̄ioniuꝫ ſemꝑ eſt inter duos. ergo in vtroqꝫ ſoluit̉ vel in nullo. Rn̄deo mr̄imoniū ſoluit̉ ī vtro qꝫ ſed impedimētū ex mr̄ionio reſultās manet in diſcedē te ſolū. ¶ Iteꝫ circūciſio nihil eſt. cōtra circūciſio ꝓdeſt ſi legem obẜues. Rn̄deo an̄ xp̄m ꝓderat ſed poſt nō ꝓdeſt. ¶ Item ſuꝑ lilld̓ Unuſqͥſqꝫ in qͣ vocatione. glo. Ad ſalu tem nihil ꝓdeſt vel obeſt iudaicꝰ vel gētilis ritꝰ. Cōtra gal̓. 5. Si circūdimini xp̄us vobis nihil ꝓdeſt. Rn̄deo. glo. loqͥtur de ritu cōuerſandi inter homīes nō de ritu de um colendi. Lectio quarta. Eruus vocatꝰ es nō ſit tibi cure. Sꝫ et ſi potes fieri liber: magis vte re. Qui em̄ in dn̄o vocatꝰ eſt ſeruus(li bertꝰ eſt dn̄i. Simil̓r qͥ liber vocatꝰ eſt: ſeruꝰ eſt xp̄i. Precio empti eſtis. nolite fieri ſerui hoīum. Unuſqͥſqꝫ ergo in quo vocatꝰ eſt fra ter in hoc ꝑmaneat apud deum. Suꝑius on̄dit ꝙ ſi infidelis ꝯiūx nō diſcedat fidelis debꝫ patiēter cōmanere. Prīo ad hoc allegādo ſpeꝫ ꝯuerſioīs infidelis. Scd̓o ꝑmanentiā ī ſtatu ꝓprie vocatiōis. Ter tio exemplū in ritu ꝯuerſationis hic. Quarto allegat exē pluꝫ in ſtatu ꝯditionis. Ubi pͥmo ip̄m exēplū ponit. Se cūdo rōꝫ exēpli ſubdit ibi. Qui em̄ ī dn̄o ⁊cͣ Tertio ex hͦ regulā gn̓aleꝫ ꝯcludit ibi. Unuſqͥſqꝫ ergo ⁊c. In pͥma pri mo ꝓponit in aliqͦ ſtatū ſeruilē. Scd̓o ſupponit libertatiſ poſſibilitatē ibi. Sꝫ ⁊ ſi potes ⁊c̄. Tertio hoꝝ p̄eminētiā ad ſalutē ibi. Magꝭ vtere. Dicit ergo ſeruꝰ ⁊c. q. d. vnuſ qͥſqꝫ in qͣ vocatione vocatꝰ eſt in ea ꝑmaneat. Verbi gr̄a ſeruꝰ vocatꝰ es ad fidē.ſ. xp̄i nō ſit tibi cure. vt.ſ. velis ẜ uitutē effugere. Vn̄ honeſimū ẜuū phylemonis qͥ ad eum ꝯfugerat cū p̄cibꝰ remittit ad dn̄m vt ptꝫ in epl̓a ad phy lem̄. ſꝫ potiꝰ ſi potes fieri liber maneas in ẜuitute qꝛ cā ē huīlitatis. Et ſicut ait ābroſiꝰ. ꝙͣto qͥs deſpectior eſt in hͦ ſeculo ꝓpter dn̄ꝫ. tāto magꝭ exaltabit̉ in futuro. Erego. ꝙͣto qͥs deo p̄cioſior tāto ꝓpter eū vilior. Boeciꝰ cū omīs fortuna timēda ſit. magis tn̄ ꝓſpera ꝙͣ aduerſa. ¶ Deīde cū dicit. Qui em̄ ī dn̄o vocatꝰ ē ⁊c. Hic ſubdit rōm exēpli Et pͥmo pōit rōneꝫ exēpli ex ꝑte ſeruoꝝ. Scd̓o ex ꝑte li beroꝝ ibi. Simil̓r qͥ liber eſt ⁊c. ⁊ eſt rō talis ī gnali. Ser uitus ⁊ libertas ſūt in dn̄o ad ſalutē. ſꝫ ſolū debemꝰ eē ſol liciti de ꝑtinētibꝰ ad ſalutē. ergo ꝓ indr̄nti debet eſſe no bis ẜuitꝰ ⁊ libertas. Dicit ergo. Qui em̄ in dn̄o. q. d. et vere nō d̓bes curare. ⁊ em̄ ꝓ qꝛ qͥ in dn̄o.i. in fide dn̄i vo catꝰ eſt ẜuꝰ ẜuitute corꝑali libertꝰ eſt dn̄i. qꝛ.ſ. a dn̄o ma numiſſus liber ē libertate ſpūali. Eſt aūt libertꝰ a ẜuitute liberatꝰ. ⁊ talis a ẜuitute pctī a dn̄o eſt liberatꝰ. iō dn̄i lib̓ tus. Io. 8. Si filiꝰ vos liberauerit vere liberi eritꝭ. ¶ De inde cū dicit. Simil̓r qͥ liber vocatꝰ eſt ⁊c. hic ponit rōm ex ꝑte liberoꝝ Vbi pͥmo tāgit in liberis cū ẜuis debitā ẜ uitutē. Scd̓o ẜuitutis rōm ibi. Precio empti. Tertio ẜij ij

Explanatio ſancti Thome
uitutis obligationē ibi. Nolite ⁊c. Dicit ergo ſimil̓r et qͦ liber vocatꝰ eſt libertate corꝑali ẜuꝰ eſt xp̄i: ẜuitute ſpūali Ro. pͥmo. Paulꝰ ẜuꝰ xp̄i ih̓u ⁊c. qꝛ ſiue ẜuꝰ ſiue liber om nes tn̄ ẜui. ⁊ hoc iuſtū eſt qꝛ p̄cio empti eſtꝭ. Hoc d̓r qꝛ p̄ cio ineſtīabili ſāguine xp̄i. 1ᵉ pe. 1º. Nō corruptibilibꝰ au ro vel argēto redēpti eſtis de vr̄a vana cōuerſatione ⁊c. Et qꝛ tāto p̄cio empti eſtꝭ nolite fieri ẜui hoīuꝫ poſtponē do ẜuiciū dei ⁊ vos hūanis ſuꝑſtitionibꝰ occupādo. hͦ eī faciebāt iſti. sͣ. pͥmo. Ego ſuꝫ pauli. ego aūt appollo. vnꝰ quiſqꝫ ergo ⁊ circūciſus ⁊ p̄puciatꝰ ẜuꝰ ⁊ liber in qͦ ſtatu vocatꝰ eſt frater.i. fidelis ī hoc ꝑmaneat apud deū.ſ. obt uādo diuina mādata. Qui em̄ ꝑſeuerauerit vſqꝫ. in fineꝫ hic ſaluꝰ erit. Mat. 24. Ergo ſi cōiugatꝰ votatus eſt ad fidem maneat cōiugatus ſeruando fidem. Lectio quinta. E virginibꝰ aūt p̄ceptū dn̄i nō hēo: di ꝯſiliū aūt do tanqͣꝫ mīam cōſecutus a deo vt ſim fidelis. Exiſtimo enim hoc bonū eſſe ꝓpter inſtāteꝫ neceſſitatē. qm̄ bonū eſt homini ſic eſſe. Alligatus es vxori: noli q̄rere reſolutionē. Solutꝰ es ab vxore. noli querere vxorē. Si aūt acceperis vxoreꝫ nō peccaſti. ⁊ ſi nupſerit virgo nō peccauit. Tribulationē tn̄ carnis habebūt huiuſmōi Ego autem vobis parco. A pͥncipio huiꝰ capituli egit de mr̄ionio: hic incipit ꝑs ſcd̓a in qua agit de ꝟginitate. Vbi pͥmo agit de ꝟginibꝰ Scd̓o de virginū cuſtodibꝰ ibi. Si qͣs autē turpē ſe vide ri exiſtimat ⁊c. In pͥma pͥmo ponit ꝟginibꝰ ꝑmanēdi in ꝟginitate ꝯſiliū. Scd̓o nubētibꝰ dat bene viuēdi moduꝫ ibi. Hoc itaqꝫ dico frēs ⁊c. Tertio on̄dit ꝙ magꝭ expedit ſeruare ꝯtinētie ꝓpꝯſitū ibi. Volo aūt vos ſine ſolicitudi ne eſſe ⁊c. In pͥma ꝑte ꝟginitatē cōſulit ⁊ laudat. Scd̓o matrimoniū iā ꝯtractū cōcedit ⁊ apꝓbat ibi. Alligatꝰ es vxori ⁊c. Tertio mr̄ioniuꝫ ꝯtrahendū defendit ⁊ a pctō excuſat ibi. Si aūt acceꝑis vxoreꝫ ⁊c. In pͥma dicit duo de ꝟginitate. Primo ꝙ nō eſt ẜuanda ex p̄cepto. Scd̓o ꝙ eſt ẜuanda ex ꝯſilio ibi. Cōſiliuꝫ aūt do. Ubi ponit du plicē rōm qͣre iſtud ꝯſiliuꝫ eſt ſeruandū. Prīa eſt cōſilia rij auctoritas. Scd̓o rei cōſulte dignitas ibi. Exiſtimo er go hoc bonū. Dicit ergo de ꝟginibꝰ ⁊cͣ. q. d. de cōiugatꝭ nō ſeꝑandis p̄ceptū dei eſt. de ꝟginibus autē p̄ceptū dei nō habeo. vt.ſ. cōtineāt vel vt nubāt. Qd̓ em̄ de hoc dix it dn̄s Mat. 19. dixit conſulendo. Qui pōt inqͥt caꝑe ca piat. Uirginitas aūt ẜm aug. res eſt nō p̄cepti. ſuaderi po teſt imꝑari nō pōt. Cōſiliuꝫ autē do.ſ. de cōtinēdo. cōſili um mihi a ſpū ſancto inſpiratū. Tobie. 4. Cōſiliuꝫ ſemꝑ a ſapiēte ꝑquire. Cōſiliuꝫ in ꝙͣ do. ⁊ hoc tanꝙͣ ꝯſequutus a dn̄o mīam.i. apl̓atum mihi miẜicorditer ꝯceſſum. Con ſecutꝰ inꝙͣ ad hoc vt ſim fidelis in diſpēſatione mihi cre dita. Un̄ credendū eſt mihi in cōſilijs. Luc. 12. Quis pu tas eſt fidelis ẜuꝰ. Haymo qꝛ ei mādatuꝫ fuit vt eſſet fide lis ꝯſiliator nō debuit cōſiliuꝫ indigētibꝰ abſcōdere. ⁊ eſt argumentū ꝙ eſt acqͥeſcendū cōſilio p̄lati. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Exiſtimo ergo ⁊c. hic tangit̉ dignitas eiꝰ qd̓ ꝯſulit̉ ⁊ hec duplex. Una qꝛ expediēs bonū. ſcd̓a qꝛ honeſtū ibi. Qm̄ bonuꝫ eſt ⁊c. Dicit ergo exiſtimo ⁊c. q. d. qꝛ fidelis ꝯſiliarius ſuꝫ exiſtimo ergo hoc bonū eſſe.ſ. manere in ꝟ ginitate. ⁊ hoc ꝓpter inſtantē neceſſitatē cōiuguꝫ.ſ. vitā dam qꝛ multe neceſſitates inſtāt. Und̓ dicunt̉ eſſe ī mola Lūc. 17. Und̓ vulgariter dicit̉ ꝙ matrimoniū habet ma gnuꝫ os. exiſtimo inꝙͣ ⁊ vere qꝛ bonū eſt homī ſic eſſe.ſ. ī ꝟginitate. Bonū ſcꝫ honeſtū ꝓpter puritatē. delectabile ꝓpter libertatē. vtile ꝓpter mercedē qꝛ ei debet̉ aureo la ⁊ fructꝰ cēteſimus. Luc. 8. Aug. in glo. Suꝑgreditur ꝟginitas ꝯditionē hūane nature ꝑ quā hoīes angelis aſ ſimilātur. Maior tn̄ victoria ꝟginuꝫ ꝙͣ angeloꝝ. Angeli em̄ ſine carne viuūt. ꝟgines aūt in carne triūphāt. ¶ De inde cū dicit. Alligatꝰ es vxori ⁊c. hic mr̄ioniuꝫ ꝯtractuꝫ cōcedit ⁊ apꝓbat. Vbi pͥmo dicit ꝙ cōiugatꝰ nō debet q̄ rere diuortiū. Scd̓o cōſulit ꝙ ſolutꝰ nō querat cōiugium ibi. Solutꝰ es ab vxore ⁊c. Dicit ergo Alligatꝰ ⁊c̄. q. d. licet cōtinere ſit bonū. tn̄ alligatꝰ es vxori noli q̄rere ſolu tionem maxīe ſi bona eſt. Ecc. 7. Noli diſcedere a mulie re ſenſata. Et dicit alligatꝰ quaſi duplici vinculo ligatus ſcꝫ ꝯſenſu ꝑ matrimoniū initiatū: ⁊ copula carnali ꝑ mr̄i moniū ꝯſumatū. Si em̄ tm̄ vno vinculo ſcꝫ ſolo cōſenſu li gatus eſſet poſſet q̄rere ſolutionē ſcꝫ intrādo religionem. Solutꝰ es ab vxore noli q̄rere vxorem ſi potes ꝯtinere qꝛ ſicut dicunt apl̓i. Mat. 19. Si ita eſt cā hoīs cū vxore nō expedit nubere. ¶ Deinde cū dicit. Si auteꝫ acceꝑis ⁊c̄. hic excuſat matrimoniū cōtrahendū a pctō. Ubi pͥmo on̄ dit ꝙ matrimoniū pōt cōtrahi ſine pctō. Scd̓o ꝙ leuius eſt eſſe ſine ꝯiugio ibi. Tribulationē tn̄ ⁊c. In pͥma prīo ꝓponit veritatē de nō ꝟgine. Scd̓o de virgine ibi. At ſi nupſerit ⁊c. Dicit ergo. ſi autē ſolutꝰ es noli q̄rere vxorē. Si aūt acceꝑis vxorē ſcꝫ bono fine nō ad expletionē libi dinis nō peccaſti. hic eſt argumentū euidēs cōtra hereti cos qui cōtemnūt matrimoniū de qͥbus. tᵉ. thy. 4. Pro hibēteſ nubere. ⁊ ſimil̓r ſi nupſerit ꝟgo nō ꝟgo deo dica ta. qꝛ ẜm Iero. vouentibꝰ ꝟginitatē nō ſolū nubere. ſed etiā velle, nubere pctm̄ ē. Nō peccauit.ſ. nubēdo. alioqͥn peccaſſet beata ꝟgo cū deſpōſata eſſet ioſeph. Tribulati onem tn̄ carnis habebūt huiuſmōi.ſ. cōiugati id eſt afflic tionem ꝓ rebꝰ neceſſarijs ꝓcurādis ⁊ ſibi ⁊ filijs ſuis ⁊ a lijs. Und̓ leuiꝰ eſt eſſe ſine cōiugio. Ego aūt vobis parco quaſi dicat cōſulo euitare cōiugiuꝫ qd̓ tn̄ ꝯcedo ꝑcendo firmitati vr̄e. Uel ſic. Ego aūt vobis ꝑco in hoc ꝙ cōſulo cauere tribulationes carnis. ¶ Notandū eſt hic ꝙ ſancta ꝟginitas magnū bonum eſt ꝓpter multa. pͥmo qꝛ carnis mūdiciaꝫ ꝯſeruat. Apōc. 14. Hij ſunt qͥ cuꝫ mulieribꝰ nō ſunt coinqͥnati ꝟgines em̄ ſunt ⁊c. ſicut bonū eſt ſal qꝛ cō ſeruat carnē a corruptionē. Scd̓o qꝛ aīaꝫ decorat ⁊ ornat Unde frequēter in ſcriptura iungit̉ ꝟgo pulchra. ſap̄. 4. O ꝙͣ pulcra eſt caſta generatio cū claritate. cant. 4. To ta pulcra es amica. Tertio qꝛ āgelis celi aſſimilat. ſic̄ di cit hic glo. Et mat. 22. In reſurrectione neqꝫ nubēt neqꝫ nubent̉ ſed erūt ſicut āgeli dei Iero. In carne p̄ter carne viuere ⁊c. Quarto qꝛ xp̄o deſpōſat. 2ᵉ. coꝝ. 11. Deſpōdi em̄ vos vni viro ꝟgineꝫ caſtā exhibere xp̄o. Quīto quia iungit ⁊ ap ꝓximat. psͣ. Adducent̉ regi ꝟgines poſt eam ſap̄. 6. Incorruptio facit ꝓximū deo. Ie. 3. Dux virgini tatis meeᵉ tu es. Sexto qꝛ ceteriſ ſtatibꝰ p̄ponderat. Ecc. 26. Nō eſt digna pōderatio aīe cōtinētꝭ infra eodē. Qui mr̄ionio iungit ꝟgineꝫ bn̄facit. ⁊ qui nō iūgit melius fa cit. Septimo qꝛ odorē bone fame ſpirat. Luc. 1º. dicitur Et nomē ꝟginis maria. cant. 2. Sicut liliū inter ſpinas: ſic amica mea inter filias irl̓m. Octauo qꝛ ad nuptias et̓ nas inuitat. Mat. 25. Que ꝑate erāt intrauerūt cū eo ad nuptias. ſed heu qꝛ ad cōſeruandū difficiles. Io ecc. 42. Filia patris abſcōdita eſt ⁊c. Et hoc qꝛ dyabolꝰ ſuggerit ꝯtrariū: corruptio inclinat ad actuꝫ: pulcritudo allicit̓ ad conſenſum. Lectio ſexta. Oc itaqꝫ dico frēs Tēpus breue eſt h ¶Reliquuꝫ eſt: vt ⁊ qͥ habent vxores: tanqͣꝫ nō hn̄tes ſint. ⁊ qͥ flent tāqͣꝫ nō flentes. ⁊ qͥ gaudēt tanqͣꝫ nō gaudētes. ⁊ qui

in epiſtolam ⁊ ad Corinthios. VII.
emūt: tanqͣꝫ nō poſſidētes. ⁊ qͥ vtunt̉ hoc mū do. tanqͣꝫ non vtant̉. Preterit em̄ figura hu ius mundi. Hec eſt ſcd̓a ꝑs vbi nubētibus ſiue nuptis on̄dit bene vi uendi modū: docēs pͥmo qual̓r vtant̉ vxoribꝰ. Scd̓o qua liter fortune caſibꝰ ſiue euentibꝰ ibi. Et qui flēt ⁊c. Ter tio qual̓r mundi rebꝰ ſiue poſſeſſionibꝰ ibi. Et qui emunt ⁊c. Quarto ſubdit rōm in hijs āmonitionibꝰ ibi. Prete rit em̄ figura. In pͥma īplicat tria.ſ. auctoritatē cōſiliarij Hoc itaqꝫ dico ⁊c. neceſſitatē cōſulēdi. Tēpus breue eſt. ⁊c. formā cōſilij. Reliquuꝫ eſt ⁊c. Dicit ergo hoc itaqꝫ qͣ ſi dicat qꝛ nō eſt pctm̄ nubere hoc itaqꝫ dico o frēs ſi cōiu gij tēpꝰ breue eſt qͦ.ſ. nō gnatione carnali ꝓpagādus eſt ppl̓us dei ſꝫ regn̄atione ſpūali colligēdus ẜm glo. ⁊ qꝛ tē pus breue eſt reliquū eſt.i. hoc ſolū reſtat agendū vt qͥ ha bēt vxores ſint tanꝙͣ nō hn̄tes: ſtudēdo ſeruitio dei nō au tē oꝑi carnali debitū.ſ. exigēdo. Un̄ d̓r ſint tāꝙͣ nō hn̄tes nō dicit tāꝙͣ nō hn̄ti ſic̄ erāt antiqͥ pr̄es ꝑꝑ qd̓ dicit aug. ꝙ celibatꝰ iohānis nō p̄fert̉ cōiugio abrae ſꝫ hodie faciūt ecōuerſo qꝛ qͥ nō hn̄t ſūt tāꝙͣ hn̄tes. Eſt aūt notandū ꝙ tā ꝙͣ nō hn̄s vxorē eſt qͥ vel vxori debitū reddit nec exigit vl̓ ꝓpt̓ infirmitatē vxorē ducit dolēs ꝙ ſine ea eſſe neqͥt. Ul̓ pari affectu continentiā cuſtodit. Vl̓ cā gn̄ande ꝓlis ad cultū dei vxorē ꝓpriā cognoſcit. Et qui flēt ꝓ caſibꝰ ꝯiu gij vel ꝓ aliqua triſticia ſecl̓i ſint nō flētes cōſolati.ſ. ſpe apꝓpinquātis boni futuri. ꝓuer. 12. Nō ꝯtriſtabit iuſtuꝫ quicqͥd ei acciderit. Et qͥ gaudēt ꝓ aliqua ꝓſꝑitate ſecu li. tanꝙͣ nō gaudētes ſꝫ tanꝙͣ in timore exn̄tes īminentis mali ⁊ ꝑiculi. ecc. II. In die bonoꝝ ne īmemor ſis maloꝝ. ¶ Deinde cū dicit. Et qͥ emūt. Hic on̄dit qͣliter vtant̉ mū di rebꝰ ſiue poſſeſſionibꝰ. ⁊ pͥmo qual̓r vti debeāt acqͥren dis. Scd̓o qual̓r acqͥſitis ibi. Et qͥ vtunt ⁊c. Dicit ergo qͦ emūt tanꝙͣ nō poſſidētes.i. poſt hec terrena nō ſedētes ſꝫ ſupple nō apponēdo cor rebꝰ ꝑiturꝭ. psͣ. Diuitie ſi affluāt nolite cor apponere. Eze. 7. Qui ęmit nō letet ⁊ qͥ vēdit nō lugeat. Et vt vl̓r colligā qͥ vtunt̉ hoc mūdo.i. rebꝰ mū danis nō dico fruunt̉ vt mali qͥ de eis malū faciūt finē qui dicūt ſap̄. 2. Fruamur hoīs q̄ ſūt.i. pn̄tibꝰ. Sꝫ qͥ vtuntur eis ad finē debitū referēdo: ſint tanꝙͣ nō vtant̉.i. nō adhe reant eis nimia delectatiōe. 1ᵉ. thy. 6. Hn̄tes alimēta et qͥ bus tegamur hijs ꝯtēti ſimꝰ. ¶ Preter actū ergo ꝯiuga lē ponit qͣttuor dr̄ntias actuū circa ſollicitudine mūdano ruꝫ ſcꝫ flere. gaudere. emere. vti. Duo pͥmi ꝑtinēt ad affec tuꝫ. duo alij ad effectū. Ex hūana ꝟo ſollicitudīe gnatur duplex effectꝰ.ſ. emēdi reſpectu hn̄doꝝ. ⁊ vtendi reſpec tu hītoꝝ ⁊ ẜm hoc ponit apl̓is cōſiliū tꝑantie in hijs qͣt tuor actibꝰ. ¶ Deinde cum dicit. Preterit em̄ figura ⁊c. Hic ſubdit rom p̄dictaꝝ āmonitionū q̄ talis eſt. Trāſito ria ſūt reputāda qͣſi nō ſint: ſꝫ talia ſunt mūdana ꝑitura et go qͣſi nō ſint ſūt reputāda. ⁊ hoc ē ꝙ dicit. ꝙ iō mūdana qͣſi nō ſint eſtimāda ſunt qꝛ p̄terit figura.i. exterior pulcri tudo vel qd̓ eſt ibi facile ꝯueniēs ſtatui fragilitatis. Trā ſibūt em̄ qͣlitates mortaleſ ⁊ r̄manebūt īmortales. Iō trā ſibit mūdus ⁊ cōcupīa eiꝰ. Omīa notāda qꝛ figura nō ſub ſtātia mūdi nō ꝑadiſi. p̄terit nō ſiſtit. Hic q̄ritur ſuꝑ illo ſi potes fieri liber glo. Quāto qͥs ꝑꝑ deū deſpectior eſt ī h ſeculo tāto magis exaltabit̉ in futuro. Cōtra ergo magis exaltabit̉ bonꝰ ſubditꝰ ꝙͣ bonꝰ p̄latꝰ. Rn̄deo glo. intelli genda eſt ceteris paribꝰ. Item ſuꝑ illud vnuſqͥſqꝫ in quo vocatꝰ eſt. glo. ſtatu. Cōtra ergo qͥ vocatus eſt in ſtatu ſe culari nō debet intrare religionē. Rn̄deo apl̓us loquit̉ d̓ ſtatibus ꝓmouentibꝰ ad ſalutē nō de impediētibus. Itē ſuꝑ illud. Exiſtimo hoc bonū eſſe glo. Maior eſt victoria ꝟginum ꝙͣ angeloꝝ. Cōtra ergo maior corona. ergo ho mines erūt maiores angelis nō ſolū equales. Rn̄deo ma ior extē ſiue.i. ml̓tiplicatiue qꝛ hn̄t aureolā nō ſolū aureaꝫ
Itē ſuꝑ illud bonū eſt hoī ſic eſſe glo. in ꝟginitate. Con tra gen. pͥmo. Creſcite ⁊ multiplicamī. ꝟginitas aūt ꝯtra ria eſt huic p̄cepto. Reº Illud p̄ceptū nō eſt p̄ceptū ſꝫ da tum vſqꝫ ad tēpꝰ ſufficiētis ml̓tiplicationis hūani gn̄eris Itē ſuꝑ illud. Qui hn̄t vxores glo. Beatiora ꝯiugia iu dicāda ſunt q̄ ꝓle cōcepta pari cōſenſu cōtinentiā ẜuare potuerūt. Cōtra vnūquodqꝫ tāto beatiꝰ eſt quāto magis cōuenit fini ſuo. finis aūt cōiugij eſt gn̓atio ꝓlis. Rn̄deo expone cōiugia.i. cōiuges. Ul̓ dicendū eſt ꝙ ille nō eſt vl timꝰ finis cōiugij ſꝫ adimpletio nūeri electoꝝ qͥ citiꝰ im pleret̉ ſi oēs cōtinerēt. Ite ſuꝑ illud. p̄terit figura huius mūdi. glo. In iudicio mūdanoꝝ igniū flagratione huius mūdi ꝑibit nō ſb̓ia ſꝫ figura. Cōtra. 2ᵉ. pe. 3. Per quē ce li magno impetu trāſient. Rn̄deo. Ille trāſitꝰ ⁊ illa ſolu tio accidētalis ē nō ſubſtātial̓.i. ẜm qͣlitatē nō ẜm ſb̓am. Lectio ſeptima. Plo aūt vos ſine ſollicitudine eſſe. Qui ſine vxore eſt: ſollicitꝰ eſt q̄ dn̄i v ſunt: qūo placeat deo. Qui aūt cum vxore eſt: ſollicitꝰ eſt q̄ ſunt mūdi qūo place at vxori: ⁊ diuiſus eſt. Et mulier innupta et virgo cogitat q̄ dn̄i ſunt: vt ſit ſancta corpo re ⁊ ſpū. Que aūt nupta eſt cogitat que ſūt mundi qūo placeat viro. Porro hoc ad vtili tatem veſtra dico: nō vt laqueū vobis iniici am ſed id qd̓ honeſtū eſt ⁊ qd̓ facultateꝫ pre beat ſine impedimēto dn̄m obſecrandi. Suꝑius dedit pͥmo ꝟginibꝰ ꝯſiliū ꝯtinēdi. Scd̓o nubēti bꝰ documētū bn̄ viuēdi hic. Tertio on̄dit ꝙ magis expe dit tꝑs ꝯtinēdi. Et hͦ on̄dit prīo rōe maioris trāquillita tis. Scd̓o rōe maioris ſctītatis ibi. Et mulier īnupta ⁊c. Tertio rōe maioris vtilitatis ibi. Porro hoc ad vtilitatē vr̄aꝫ ⁊c̓. Prīa rō tal̓ eſt. Trāquillitas ī amore ſoliꝰ dei p̄ ferēda ē ſollicitudini mūdanoꝝ. ſꝫ ꝯtinētes hn̄t trāquilli tatē. ꝯiugati ſollicitudinē mūdi. ergo ſtatꝰ ꝯtinētiuꝫ p̄fe rēdꝰ eſt ſtatui ꝯiugatoꝝ. Prīo ergo dehortat̉ ſollicitudi nem mūdi. Scd̓o ſubdit ꝙ ꝯtinentes nō ſūt ſolliciti niſiſi hijs q̄ ſūt dei ibi Qm̄ qͥ ſine vxore ⁊c. Tertio on̄dit ꝙ cō iugatos oportet eē ſollicitos in hijs q̄ ſūt mūdi ibi. Qui aūt cū vxore ⁊c. Dicit ergo volo aūt. q. d̓. Si nubitꝭ p̄dic ta facere ꝯſulo. ſed magis volo vos eē ſine ſollicitudīe rei vxorie. phil̓. 4. Nihil ſolliciti ſitꝭ. Nota ꝙ dehortat̉ nos ſcriptura a ſollicitudine triplici.ſ. circa mulierē vt h̓. Uo lo vos ſine ſollicitudīe eē. Circa vētrē. mat. 6. Ne ſollici ti ſitꝭ aīe vr̄e ⁊c. Circa burſā. ꝓuer. 11. Expectatio ſollici toꝝ ꝑibit. Et recte hoc volo qꝛ qͥ ſine vxore eſt ſollicitꝰ eſt q̄ dn̄i ſūt vt cōplaceat ei. Nō eī hꝫ excuſationē illoꝝ qͥ di cūt. Luc. 14. Uxorē duxi ⁊ nō poſſū veīre. Sollicitudo ī ꝙͣ.ſ. qūo placeat d̓o: interiori.ſ. pulcritudīe ſua. Felix cu ius votū ē vxorē fugere: cuiꝰ ſollicitudo eſt dn̄o ẜuire cu ius intētio eſt d̓o placere. ¶ Deīde cū dicit. Qui aūt cuꝫ vxorē ē ⁊c. Hic on̄dit dūo ꝯiugatos oꝫ eē ſollicitos ī hijs q̄ ſūt mūdi. vbi īplicant̉ qͣttuor gͣuia. Prīo vīculū ꝯiugu le ibi. Qui cū vxoreē. ſtudiū mūdiale ibi. Sollicitꝰ ē Sb̓ iectō vxorꝭ ibi. qūo placeat. Oꝑis diuiſio ibi. Et diuiſꝰ ē Dicit ergo qͥ aūt cū vxore eſt.ſ. in mr̄ionio ſollicitus eſt q̄ ſūt mūdi.i. de regimīe familie ⁊ huiuſmōi. Un̄ Iacob ac ceptis vxoribꝰ ait gen̄. 30. Iuſtū eſt aliqn̄ ꝓuideā domu mee.i. ſollicitꝰ ſiꝫ qūo placeā vxori. Et hoc fine pōt ſe lici te ornare. Nā ẜm glo. Magna amaritudo in domo eſt vx or triſtis ⁊ talis diuiſus ē nō natura ſꝫ actu.ſ. diuiſiōe offi cij nō intētionis pͥncipalis. Un̄ glo. ꝑtim ẜuit deo. ꝑtim mūdo. ¶ Deīde cū dicit. Et mulier īnupta ⁊c. Hic ponit̉ ſcd̓a rō ꝓbās ꝙ magis expedit ẜuare ꝓpoſitum ꝯtinētie
q iij

Explanatio ſancti Thome
ꝙͣ nubere. rōe maioris ſetītatis. ⁊ eſt rō ſua tal̓. Cōtinens ſtudet ſctītati ⁊ diuītati ⁊ amori dei. nupta ꝟo mūdo. er go illa p̄ferēda eſt iſti. Prīo ergo tāgit ſtudiū innupte qͥa cogitat total̓r placere deo. Scd̓o ſtudiū nupte qꝛ cogitat ꝑtim placere mūdo ibi. Que aūt nupta eſt. In prīa īpli cat tria.ſ. ꝯtinentiū ſtatū cogitatū. ⁊ fructū. Statū hone ſtum qꝛ innupta ⁊ ꝟgo: cogitatuꝫ rectū. qui cogitat que dn̄i ſunt. multiplicatū fructuꝫ. qꝛ vt ſit ſancta ⁊c. Dicit er go Et ſimil̓r mulier innupta id eſt vidua ⁊ ꝟgo cogitat. id eſt maiorē habet facultatē cogitādi q̄ dn̄i ſunt id eſt ſpi ritualia ⁊ eterna. Cogitat inꝙͣ vt ſit ſancta magis ꝙͣ nup te. Multe em̄ nupte ſunt ſancte. Aug. āplioreꝫ nō nupta rum ⁊ in corꝑe ⁊ in ſpū ſanctificationē intelligi voluit. nō tn̄ nuptas oīno ſanctificatiōe pͥuauit. Sācta inꝙͣ corpore id eſt corꝑabilibꝰ actionibꝰ. ⁊ ſpū id eſt ſpūalibꝰ actioni bus. Vel ſancta corꝑe ꝯtra vitia carnalia ⁊ ſpū cōtra ſpū alia. ¶ Deinde cū dicit. Que autē nupta eſt. Hic tangit ſollicitudineꝫ nuptaꝝ. vbi implicat tria. Prīo ꝯiugium. Scd̓o ſollicitudinē ibi. Cogitat q̄ ⁊c. Tertio cōiugij ſtu diū ibi. Quomō placeat ⁊c. Dicit ergo. q̄ autē nupta eſt cogitat q̄ mundi ſunt ſcꝫ de cura filioꝝ de regimīe domꝰ et huiuſmōi. Un̄ ꝑentes monuerunt ſarā honorare ſocrū: diligere marituꝫ gubernare domū ⁊c. Thobie. 10. Cogi tat inꝙͣ qūo placeat viro. vnde hoc fine ornātes ſe nō pec cant: verūtamē magꝭ debēt ſtudere ei placere ornatu mo rum ꝙͣ veſtimētoꝝ. iᵉ. thy. 3. Mulieres in habitu ornatu ornātes ſe nō in tortis crinibꝰ auro ⁊c. ¶ Deinde cū dicit Porro hoc ad vtilitatē ⁊c. Hic allegat tertiā rōm ſcꝫ ma iorem vtilitatē. Et eſt rō talis. Illud qd̓ eſt vtiliꝰ magis expedit. ſed ꝯtinere eſt vtiliꝰ ꝙͣ nubere. ergo magis expe dit eligere continentiā ꝙͣ nuptias. Primo ergo on̄dit ꝙ vtile eſt ꝯtinere. Scd̓o ꝙ honeſtū eſt ibi. Sꝫ id qd̓ eſt ho neſtum ⁊c. Tertio ꝙ facile ibi. Et qd̓ facultatē ⁊c. Dicit ergo porro ⁊c. q. d. ꝯſulo nō nubere. porro hoc ad vtilita tem vr̄am maioreꝫ ſcꝫ dico. vt expeditiꝰ deo ẜuiatis quia ſic mortificat̉ caro q̄ eſt inimica ſpūs. Aug. ſicut inimicus occiſus nō facit tibi iniuriā. ſic caro mortificata nō turbat animā. Dico in ꝙͣ nō vt laqueū fornicationis ſcꝫ incōtinē tibus vobis inijciā aliquid difficile ſuꝑ hoc faciendo. im mo potius laqueus poneret̉ ſi ꝯſuleret nubere qꝛ de muli ere dicit̉ Ecc. 7. Ꝙ laqueus venatoꝝ eſt ſed potiꝰ inten dens inducere om̄s ad id qd̓ honeſtū eſt ſcꝫ ad ſanctitateꝫ corꝑis ⁊ anime nō qꝛ cōiugalis ſtatus nō ſit honeſtꝰ ſꝫ qꝛ minus honeſtꝰ. Aug. Nō matrimoniū turpe eſſe mōſtra uit ſed quod honeſtius erat generalis honeſti nomine cō mendauit ⁊ monens ad illud quod facultatem prebeat a licui obſeruandi ſe in dn̄o id eſt ad ſeruitiū dn̄i ⁊ hoc ſine impedimēto qd̓ eſt in ꝯiugio. 2ᵉ. coꝝ. 11. Deſpondi vos vni viro ꝟginem caſtā exhibere xp̄o. Uere eligendus eſt ſtatus cōtinentie vbi maius cōmodum: qꝛ hoc ad vtilita tem: vbi minus ꝑiculum: qꝛ nō vt laqueum. maior hone ſtas: qꝛ id quod honeſtum liberior facultas ſeruiendi deo qꝛ facultatem prebet ⁊c. Notandum eſt hic ꝙ multiplex ſolicitudo eſt bona. Prima prelationis ſicut nauta ſolici tus eſt de regimine nauis pater de filijs. Ro. 12. Qui p̄ eſt in ſollicitudine. Scd̓a predicationis ſicut pedagogus ſollicitus eſt de puero: doctor de diſcipulis. pͥᵉ. theẜ. 2º. Fiduciam habuimꝰ loqui ad vos verbuꝫ dei in multa ſol licitudine. Tertia diſcretionis ſicut amicus verus ſolici tus eſt de cōſeruatione amoris ephe. 4. Soliciti ſeruare vnitatem ſpiritus in vinculo pacis ⁊c. Quarta cōpaſſio nis ſicut vir miſericors ſollicitꝰ eſt d̓ egenis ⁊ afflictis. 1ᵉ. thi. 1º. Cum veniſſet romā ſolicite me queſiuit ⁊ inuenit. Quinta deuotionis ſicut ſeruus ſolicitus eſt de placēdo domīo: religioſus deo. Mic h. ſexto. Indicabo tibi o ho mo quid ſit bonum. Et poſt Solicite ambulare cum deo tuo Sexta circūſpectionis ſicut ſpeculator de caſtro cuſtodiendo. deut. 4. Cuſtodite animas veſtras ſolicite. Cor pus enim cū organis anima cuꝫ potentijs quoddā caſtrū eſt. Septima actionis ſicut agricola ſolicitus eſt de ope re perficiendo. Luc. 10. Martha martha ſolicita es. 2ᵉ. thi. 2. Solicite cura teipſuꝫ ꝓbabilē exhibere deo. Octa ua ꝓuiſionis ſicut diſpēſator de domo. mercator d̓ cōpu to. pauꝑ d̓ pane q̄rendo. Ro. 12. Sollicitudīe nō pigri. Lectio octaua. I qͥs aūt turpeꝫ ſe videri exi ſtimat ſuꝑ ꝟgine ſua ꝙ ſit ſuꝑadulta ⁊ ita oꝑtet fieri qd̓ vult faciat. Nō peccat ſi nubat. Nā qͥ ſtatuit in corde ſuo firmꝰ non hn̄s neceſſitatē. ptāteꝫ aūt hn̄s ſue volūtatꝭ. ⁊ hoc iudicauit ī corde ſuo ẜuare ꝟginitateꝫ ſuā: bn̄ facit. Igit̉ ⁊ qͥ mr̄ionio iūgit ꝟgineꝫ ſuā bn̄ facit. ⁊ qͥ nō iūgit meliꝰ facit Mulier alligata eſt legi: qͣnto tꝑe vir eiꝰ viuit. Ꝙ ſi dormierit vir eiꝰ: liberata eſt a lege: Cui au tē vult nubat: tm̄ in dn̄o. Beatior aūt erit ſi ſic ꝑmanſerit ſcd̓m meū ꝯſiliuꝫ. Puto auteꝫ ꝙ ⁊ ego ſpiritū dei habeam. Suꝑius egit de ꝟginibꝰ: hic agit de ꝟginū cuſtodibus. on̄dēs pͥmo ꝙ licet eis ꝟgines ſuas ꝯiugio copulare. Se cūdo ꝙ nō ſimil̓r nuptꝭ licet niſi poſt mortē viri cōtraher̄ ibi. Mulier alligata eſt ⁊c. In pͥma pͥmo on̄dit ꝙ cuſtos pōt dare ꝟginē ſuā ī ꝯiugio. Scd̓o ꝙ nō peccat hͦ faciē do ibi. Ne peccat. ſi nubat ⁊c̄. Tertio ꝙ etiā bn̄ facit fuā do ibi. Nā qͥ ſtatuit ⁊c. Quarto ꝙ licet vtrūqꝫ ſit bonū tn̄ hoc eſt meliꝰ illo ibi. Igit̉ ⁊ qͥ mr̄ionio ⁊c. In prīa primo ſuppōit in ꝟgine etatē nubilē. Scd̓o volūtatē nubēdi ibi Et ita oꝑtuit fieri ⁊c. Tertio dat nubēdi licētiā ibi. Qd̓ vult faciat ⁊c̄. Dicit ergo ſi qͥs aūt ⁊c̄. q. d. eſſe ſine ꝯiugio honeſtiꝰ eſt ⁊ expeditiꝰ Sed tn̄ ſi qͥs turpe ſe videri exiſti mat apud iudiciū hoīuꝫ ſuꝑ ꝟgine ſua timēs ne corrūpa tur eo ꝙ ſit ſuꝑadulta.i. vltra pubertatē ⁊ iā in ānis nubi libꝰ ⁊ ita oꝫ fieri vt nubat qꝛ nō vult cōtinere: qd̓ vult vir go faciat cuſtos. Ecc. 7. Trade filiā tuā ⁊ grāde opꝰ feci ſti ⁊ hoī ſenſato da illā. Nec peccat cuſtos ſi nubat ꝟgo. Hoc ideo dicit ẜm glo. Ne et ſi ꝟgo nō peccet cuſtos vid̓ atur peccare. Auguſtinꝰ de bono ꝯiugali. Que ſe nō cō tinet nubat. Que nō cepit deliberet. Que egreſſa ē ꝑſe ueret. nulla aduerſario det̉ occaſio ſꝫ falſa retrahat̉ obla tio. ¶ Deinde cū dicit. Naꝫ qͥ ſtatuit ⁊c. Hic on̄dit ꝙ cu ſtos ꝟginiſ bene facit eā in ſt̓atu ꝟginali ẜuando. vbi im plicat̉ quadruplex ꝯditio ad hͦ expediēs. Prīa ꝙ cuſtos firmꝰ ſit in ꝓpoſitio eā Xgineꝫ cuſtodiēdi. Scd̓a ꝙ nō ti meat de caſu ꝟginali ibi. Nō hn̄s neceſſitatē ⁊c. Tertia ꝙ cognoſcat in ꝟgine ꝓpoſitū ꝯtinēdi ibi. Poteſtatē au tem hn̄s ⁊c. Quarta ꝙ hoc faciat ex deliberatiōe ibi. Et hoc iudicauit. Dicit ergo. nā qͥ ſtatuit ⁊c. q. d. ideo aūt di co ꝙ nō peccat qͥ tradit ꝟgineꝫ. naꝫ de alio qͥ ẜuat eā patꝫ ꝙ bene faciat. Nā qͥ ẜuat in corde ſuo ẜuare ꝟginem ſuaꝫ firmus in ꝓpoſito ſuo nō curās ſobolē vl̓ aliud huiuſmōi nō hn̄s ne ceſſitatē tradēdi eā cū ꝟgo velit cōtinere. ptā tem aūt hn̄s ẜm alūne ꝯtinentiā voluntatꝭ ſue ꝑficiēde. ⁊ hoc iudicauit in corde ſuo.i. ex iudicio rōnis nō ex leuita te mētis diſcernit eſſe bonū. xͤ. thy. 5. Sine p̄iudicio ni hil facias. iudicauit inꝙͣ ẜuare virginē ſuaꝫ. Ambroſius Nō ingerens ei fomitem nuptiaꝝ. Ecc. 7. Filie tibi ſunt ſerua corpus illarum. Qui facit inquam ſic bene facit. ¶ De in̄ cū dic̄. Igit̉ ⁊ qͦ mr̄imonio ⁊c. hic on̄dit ꝙ lꝫ vtrū qꝫ ſit bonū. tn̄ ꝟginitas ē melior mr̄imonio. Ubi pª apꝓ bat ſtatū ꝯiugalē. Scd̓o p̄ponit ſtatū ꝟginalē ibi. Qui d̓

in epiſtolam⁊ ad Corinthios VIII
iūgit̓ ⁊c. Dic̄ gͦ. Igit̉ ⁊ qͦ ⁊c. q. d. qꝛ oportet fieri vt diximꝰ igit̉ ⁊ qui mr̄imonio iungit virginem bene facit. quia lici tum eſt qd̓ facit. ⁊ q̄ non iungit cū virgo acqͥeſcat contine re melius facit. Glo. melius facit qͥ apud deū meritū ſuuꝫ collocat ⁊ a ſollicitudine liberat eaꝫ. Melius em̄ eſt qd̓ li cet ⁊ expedit. ꝙͣ qd̓ licet ⁊ non expedit. Hic em̄ bene vti tur malo: ibi vero bene vtit̉ bono. Bene vtit̉ qͥs bono con tinentiam dedicans deo. Male vtit̉ qͥs bono cōtinentiaꝫ dedicans idolo. Male vtit̉ qͥs malo concupīam relaxans adulterio. bene vtit̉ malo cōcupīam reſtringens cōnubio. Bonū eſt pudicitia cōiugalis. ſed melius eſt cōtinētia vir ginalis vel vidualis ẜm glo. ¶ Deinde cū dicit. Mulier alligata eſt legi ⁊cͣ. hic oſtendit ꝙ non ſimilit̓ coniugata niſi viro mortuo poteſt contrahere. Ubi primo oſtendit ꝙ cōiugata non poteſt nubere viro viuēte. Secundo ꝙ vi ro mortuo pōt alij nubere ibi. Ꝙ ſi dormierit ⁊c. Tertio ꝙ meliꝰ eſt illi ꝯtinere ibi. Beatior aūt erit ⁊c. Quarto ꝙ debet conſilio eius credere ibi. Puto aūt ꝙ ⁊ ego ⁊cͣ. Di cit gͦ. mulier alligata eſt ⁊c. qͣſi dicat. Qui non iungit vir ginē ſuā melius facit. Et vere melius. qꝛ mulier alligata eſt ⁊cͣ. Uel ſic virgo qͦcūqꝫ tempore pōt nubere ſꝫ vxorata nō. qꝛ mulier alligata eſt legi ita vt non poſſit nubere alte ri quanto tꝑe vir eius viuit Ro. 7. Que aūt ſub viro eſt mulier viuente viro alligata eſt lege viri. ¶ Deinde cum dicit. Ꝙ ſi dormierit ſomno mortis. de qͣ dormitione Io. ij. Lazarus amicꝰ noſter dormit. Uir eius ⁊c. Aug. Nō dicit pͥmus. ſcd̓us. vel tertius. vel quartꝰ. vel qͦuſqꝫ licꝫ? Nec nobis diffiniendū eſt qd̓ non diffinit apl̓us. Un̄ nec vllas nuptias debeo damnare nec eis verecundiā nume roſitatis afferre. Si dormierit inꝙͣ liberata eſt a lege viri vnde ꝑmittit̉ ei nubere. Hinc patet ꝙ reſurgēti nō tenet̉ copulari: ſed cui vult nubat. Inuite em̄ nuptie ſolent ha bere malos ꝓuentus. ideo d̓r Gen̄. 24. Uocemꝰ puellā ⁊ queramꝰ volūtatē eiꝰ. Rubat inꝙͣ tm̄ in dn̄o.i. viro ſue religionis naꝫ in diſpari cultu ꝓhibitū ē in lege matrimo niū deūt. 7. Per hanc licentiā apl̓i reuocate ſunt oēs pe ne ⁊ infamie. q̄ ẜm leges infligebant̉ olim mulieri. ſecun do nubenti infra tempus luctus ſcꝫ vltra ānū. Ergo in nu ptijs exigit̉ ꝑſonaꝝ legitimitas vnde dicit̉ liberata ē. Cō ſenſus libertas. Vnde addit Cui vult nubat. Cultus pa ritas. Vn̄ ſubdit. Tm̄ in dn̄o. ¶ Deinde cū dicit. Beati or aūt erit ⁊cͣ. Hic on̄dit ꝙ melius eſt illi ꝯtinere ꝙͣ nube re dicens. ꝙͣuis liceat ei nubere tn̄ beatior erit ſi ſic ꝑman ſerit ſcꝫ innupta. Et hoc eſt cōſiliū meū ſupra eodē datum habebit em̄ fructuꝫ ſexagiſimū qui debetur viduis Mat. 13. Auguſtinus. ſatis oſtendit beatam eſſe poſt morteꝫ vi ri. ⁊ ſecundo nubentem. ſed beatior ē nō nubens. ¶ De inde cum dicit. Puto auteꝫ ꝙ ⁊ ego ⁊cͣ. Hic vltimo oſtē dit ꝙ debent conſilio eius credere quia inſpirante ſpiritu ſancto hoc conſulit. Et hoc eſt qd̓ dicit. Puto auteꝫ ⁊cͣ. quaſi dicat. faciendum eſt ſcd̓m conſilium meum quia pu to ꝙ ⁊ ego ſicut ceteri apoſtoli ſpiritum dei habeā. Ro. 8. Sed ⁊ noſipſi primitias ſpiritus habentes ⁊cͣ. Hoc er go conſilium debet impleri ⁊ propter fructum ſequentem quia beatior erit ⁊ propter conſulentis auctoritateꝫ. quia ſcd̓m conſilium meum. ⁊ propter ſpiritum dei inſpirantē. quia puto ⁊cͣ. Hic queritur ſuper illo verbo. Volo vos ſi ne ſollicitudine eſſe. Contra. Ro. 12. Sollicitudine non pigri. Reſponſio. Ibi loquitur de ſollicitudine ſpirituali hic de temporali. Item ſuper illo diuiſus eſt. Contra Oſee.10. Diuiſū ē cor eoꝝ nūc interibūt. Rn̄ſio. Ibi lo quit̉ de diuiſiōe intētiōis pͥncipalis h̓ de diuiſiōe actiōis Itē glo. ibidē: partī ẜuit mūdo. Cōtra. Mat. 6. Nemo pōt duobꝰ dn̄is ẜuire. Rn̄ſio. Ueruꝫ eſt ita ꝙ eqͣliter ſer uiat vtriqꝫ in eo ꝙ duo id eſt contrarij ſunt. ¶ Iteꝫ ſuper illud. Mulier innupta cogitat que domini ſunt: gloſa nō cogitat ne damnetur a deo. Cōtra. damnari poteſt vt patet in parabola de fatuis virginibꝰ. Reſponſio. non cogi tat hoc ſolum. ſed cum hoc etiam ne offendat ſponſum. ¶ Itē ſuper illud. Vt ſit ſancta corpore ⁊ ſpiritu. glo. non poteſt fieri vt non ſit ſanctum corpus quo vtitur ſanctifi cator ſpiritꝰ. Contra. ſpirituſſanctus vſus eſt lingua cay phe non ſancta. Io. II. Reſponſio. vtebat̉ ea vt ſpiritus non vt ſanctificator. Item ſed ad id quod honeſtum eſt. Contra. ergo matrimoniū turpe. Reſponſio ẜm glo. Po ſitiuū poſuit pro comparatiuo. ¶ Item ſuper illud. Qui non iungit melius facit. gloſa. hic ſcilicet in coniugio be ne vtitur homo malo. Contra. cuius vſus bonus eſt ip ſum quoqꝫ bonuꝫ eſt. Reſponſio. illud intelligitur de vſu rei per ſe ſcilicet ad quem ordinata eſt non per accidens ſcilicet ad quem ex prudentia vtentis ordinat̉. Item glo. ibidem. Melius eſt bene vti bono ꝙͣ bene vti malo. Con tra. Hoc difficilius illo. Reſponſio. loquitur hic de malo vitij non ſupplicij. Item ſuper illo verbo in gloſa due ꝑ miſſe. Contra. ergo due nuptie non ſunt a deo. Reſpon ſio. Non ex eo ꝙ due niſi ex conſęquenti. Item ſi dormie rit vir quid dicēdū eſt ſi reſuſcitat̉? Reº. reqͥrit̉ conſenſus nouꝰ ad hoc ꝙ ſit mr̄imonū. Itē ſuꝑ illud. puto ꝙ ſpūm dei habeā. Cōtra. Ro. 8. Certꝰ ſuꝫ ꝙ neqꝫ mors neqꝫ vi ta ⁊c̄. Reº. ẜm glo. n̄ dic̄ hoc dubitādo ſꝫ qͣſi increpādo. Incipit capitulū octauū. Ehis aūt q̄ idolis ſacrificant̉ ſci d muſ. qꝛ oēs ſcīam habemus. Scīa inflat. Charitas vero edificat. Si qͥs aūt ſe exiſtimat ſcire aliquid: nondū cognouit quēadmodū oporte at eum ſcire. Si quis aūt diligit deū hic cognitus eſt ab eo. De eſcis aūt que idolis imolant̉ ſcimꝰ qꝛ nihil eſt idolum in mundo. ⁊ ꝙ nullꝰ deꝰ niſi vnus. Nā ⁊ ſunt qui dicant̉ dij: ſiue in ce lo ſiue in terra. ſiquidē ſunt dij multi ⁊ domi ni multi: nobis tn̄ vnus deꝰ pater ex qͦ om̄ia: ⁊ nos in illo. ⁊ vnus dn̄s ieſus xp̄s ꝑ quē oīa ⁊ nos ꝑ ipſum. Sed nō in oībꝰ eſt ſcīa. Qui dam aūt cum conſcientia vſqꝫ nūc idoli qua ſi idolotitū manducāt. ⁊ conſcīa ipſoꝝ cuꝫ ſit infirma polluit̉. Eſca aūt nō nos cōmendat deo. Neqꝫ em̄ ſi manducauerimꝰ abundabi mus neqꝫ ſi nō. manducauerimꝰ: deficiemꝰ. Excluſo errore circa correctionē criminū: ca. 5. et. 6. Iteꝫ circa virginitatē ⁊ matrimoniū. capl̓o ſeptimo: hic exclu dit errorem circa eſum ⁊ abſtinentiā ciboꝝ capl̓o iſto et. 9 et. 10. loquēs de his que idolis imolabant̉ a qͥbꝰ ꝙͣuis in ſe licitis abſtinere monet. Primo allegando eis ſcandalū infirmoꝝ ca. iſto. Scd̓o exemplū ſui qͥ ꝓpt̓ alios abſtinet a receptione ſumptuū licitoꝝ capl̓o nono. Tertio exēpluꝫ pene iudeoꝝ poſt tanta beneficia dei in deſerto ꝓſtratoꝝ capl̓o. 10. Ergo ꝓpter ſcandalū ꝓximi exemplo apl̓i ꝓpt̓ timorē ſupplicij debemꝰ abſtinere a cibis aliquādo licitꝭ. In pͥmo on̄dit ꝙ in ſe licita eſt comeſtio idolotitoꝝ. Se cūdo monet nihilominꝰ abſtinere ꝓpter ſcādalū frūm in firmoꝝ ibi. Uidete ne forte ⁊cͣ. In prima pͥmo ꝓponit ꝙ maiores eoꝝ hn̄t ſcīam de idolotitis. Scd̓o oſtendit qͣleꝫ ſcientiā habēt de eis ibi. De eſcis aūt q̄ idolis imolant̉ ⁊cͣ Tertio ꝙ quidā infirmi hac ſcientia carēt ibi. Sꝫ in om nibus nō eſt ſcīa ⁊cͣ. Quarto ꝙ alij corā eis idolotita ede re nō debēt ibi. Eſca aūt nos n̄ cōmēdat deo. In pͥma pͥ dicit ꝙ de idolotitꝭ ſcīaꝫ hn̄t. Scd̓o ꝙ eā ſine caritate in utiliter habent ibi. Scīa aūt inflat ⁊cͣ. Tertio on̄dit a qͥbꝰ

Explanatio ſancti Thome
habeat̉ hec ſcientia inſufficiēter ibi. Si quis aūt exiſtimat Quarto a qͥbꝰ ſufficiēter ibi Si aūt qͥs diligit ⁊c. Dicit gͦ de hijs aūt ⁊c. q. d. d̓ p̄dictꝭ q̄ſiuiſtꝭ a me.ſ. de ꝑtinētibus ad matrimoniū d̓ alijs aūt vt d̓ īmolatis idolo n̄ fuit necēe querere qꝛ om̄es ſcitis ſuꝑ hoc veritatē. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit de his aūt q̄ idolis ſacrificant̉ an liceat edere vl̓ nō. ſcimꝰ ego ⁊ vos ꝙ liceat ea comedere ẜm illud Tit̓. 1. Omnia munda mundis. Scimus qꝛ oēm ſcīam habemꝰ ego ſcꝫ ⁊ vos perfecti inter alios ſcꝫ ſcīam de creatore ⁊ creaturis. ⁊ iō minꝰ excuſabiles ſi male facimus. ¶ Deinde cū dicit Scientia aūt inflat ⁊cͣ. hic oſtendit quo ſine charitate ſci entiam inutiliter habent qͣſi dicat. Habetis qͥdē ſcīam: ſꝫ non valet vobis. quia inde ſuꝑbitis contra ignaros. ſcīa aūt ſi ſola ē inflat. Ecces..i. In multa ſapīa multa ē indi gnatio. Act̉. 26. Multe lr̄e te faciūt inſanire. Hec enim fuit plaga egyptioꝝ.i. ſapientiū huius mundi veſce tur gentes Exo.§ Caritas vero edificat infirmos q̄ qd̓ eis ob eſſe pōt dimittit: qꝛ non querit q̄ ſua ſunt. Unde addēda eſt ſciētie charitas. Aug. Addite gͦ ſcīe charitatē ⁊ vtilis erit ſcīa. Per ſe quidē ē inutilis. ex charitat vtilis. Phi loſophꝰ. Scire aūt nihil aut parū ꝓdeſt ad ꝟtutē. ¶ De inde cū dicit. Si qͥs aūt exiſtimat ⁊c. hic oſtendit a qͥbus hec ſcientia hētur inſufficienter. qꝛ ab illis qͥ ea vtunt̉ in nocumentū ꝓximi. ⁊ eſt ſua ratio talis. Quicūqꝫ habꝫ ſci entiam ⁊ nō modū vtendi ea. habet ſcīam inſufficiēter: ſed qͥ habet ſcīam ſineˡ charitate eſt hmōi. ergo qͥ habet ſcīam ſine charitate habet inſufficiēter ſcīam. Primo ergo ſup ponit ſcīam ſine charitate. Scd̓o oſtēdit inſufficientiā ta lis ſcientie ibi. Nondū cognouit ⁊c. Tertio rōem inſuffi cientie ibi. Quē admodū oporteat ⁊cͣ. Dicit gͦ. Si qͥs aūt ⁊cͣ. qͣſi dicat habetis ſcīam ſed nō ſufficientē: qꝛ ſi qͥs vr̄m exiſtimat ſe ſcire habēs ſcīam ſine charitate: aliqͥd ſcit ſcꝫ ꝙ liceat comedere idolotita. nondū tū cognouit qꝛ non ſe cognoſcere facto oſtendit quō oporteat eum ſcire.i. qͣliter debeat vti ſcientia. qꝛ in edificationē non in nocumentuꝫ aliorum. Scire aūt contingit dupliciter. ſcꝫ habere ſcīam ⁊ vti ſcientia. ſicut videre habere viſum. ⁊ vti viſu. Glo. Bernardi. Hic nō approbat apl̓us multa ſcientē ſi modū ſciendi neſcierit. Modus enim ſciendi eſt vt ſcias quo or dine: quo ſtudio. quo fine ſcire queqꝫ oporteat. qͦ ordine vt id prius qd̓ maturiꝰ eſt ad ſalutem. quo ſtudio vt id ar dentius qd̓ efficatius eſt ad amorē. qͦ fine vt nō ad inaneꝫ gloriā vel curioſitatē velle aliqͥd ſꝫ ad edificationē tui et ꝓximi. Sūt nāqꝫ qͥ ſcire volunt eo fine tantū: vt ſciāt ⁊ cu rioſitas eſt. quidā vt ſciant ⁊ vanitas eſt. quidā vt ſcienti am vendāt ⁊ turpis queſtus eſt. quidā vt edificent̉ ⁊ pru dentia eſt. quidā vt edificent ⁊ charitas eſt. ¶ Dein̄ cum dicit. Si qͥs aūt diligit ⁊cͣ. hic on̄dit a quibꝰ hec ſciētia ha bet̉ ſufficienter: qꝛ ab illis qͥ vtt̄ū ea ex charitate. Primo gͦ ſupponit ſcīam cū caritatē. Secūdo oſtendit ſufficiēti am talis ſcīe ibi. Hic cognitus eſt. Dicit gͦ ſi quis ⁊c. q. d̓ Ille ꝑfecte non ſcit qͥ neſcit quēadmodū oporteat eū ſcire Si quis aūt diligit deum ⁊ ita cum ſcīa habet charitateꝫ hic cognitus id ē approbatꝰ eſt ab eo. Nouit em̄ dn̄s qui ſunt eius. 2. Ti. 2. Vnde talis vere ſcit deo approbāte qꝛ bn̄ vtit̉ ſcientia ꝓpter charitatē ānexā. ¶ Notādū eſt hic ꝙ ad hoc ꝙ aliqͥs ſciat quēadmodū oportet ſcire. ix. ſunt neceſſaria. Prīo humiliter ſine inflatiōe Phil̓. 4. Scio humiliari. psͣ. Si non humiliter ſentiebā. Scd̓o ſobrie ſi ne preſumptione. sͣ. 1. Nō iudicaui me ſcire Ro. 12. Non plus ſapere ꝙͣ oportet Tertio certitudinalit̓ ſine heſitatio ne. 2Ti.1. Scio cui credidi ⁊ certus ſum. Quarto vera citer ⁊ ſine errore. 2. Ti 3. Semꝑ diſcentes ⁊ nūꝙͣ ad ſci entiam veritatis ꝑueniētes. Quinto ſimplicit̓ ſine dece ptione. 1. Ti. 6. Oppoſitiones falſi noīs ſcientie. Sexto ſalubriter cū caritate ⁊ dilectiōe. infra. 13. Si habuero om nem ſcientiā caritatē aūt nō habuero. Septimo vtilit̓ cuꝫ
ꝓximoꝝ edificatione. infra. 12. Alij dat̉ ſermo ſcientie in eodem ſpū. Octauo liberaliter cum gratuita cōmūicatio ne ſap̄. 6. Ponā in lucē ſapīam eius. Nono efficaciter cū bona operatione. Scienti em̄ bonū ⁊ non facienti pctm̄ ē illi. Iac. 4. Primū ſcꝫ humilitas ſcientie arguit ſapien tes ſuꝑbos. ſobrietas curioſos. certitudo dubioſos. veri tas hereticos. ſimplicitas aduocatos. ſalubritaſ magnoſ. vtilitas iniqͦs. liberalitas auaros. efficatio ocioſos. ¶ De inde cum dicit. De eſcis aūt q̄ idolis ⁊cͣ. hic on̄dit qualeꝫ ſcīam habēt de idolotitis: oſtendēs pͥmo ꝙ ſciūt idolū ni hil eſſe. Scd̓o ꝙ ſciūt oīa a deo eſſe ibi. Nā ⁊ ſi ſunt qͥ di cant̉ dij ⁊cͣ. In pͥma pͥmo dicit idolū nihil eſſe. Scd̓o iu xta hoc ad declarationē on̄dit deuꝫ nō niſi vnū eſſe ibi Et ꝙ nullus deus ⁊cͣ. Dicit gͦ. de eſcis aūt ⁊cͣ. q. d. p̄dictis modis non valet ſcientia. ſed tn̄ de eſcis q̄ imolant̉ idolis ſcimus ſcientia vera ſcꝫ ꝙ in ſe ſunt licite nec ꝓpter idolū ſunt īmūde. ⁊ hoc qꝛ idolū nihil eſt in mundo. Hoc tripl̓r exponit̉. Primo mō ſic. Idolū nihil eſt in mundo.i. inter creaturas mūdi ꝙͣtū ad formā idoli. licet em̄ materia ido li ſit aliqͥd ſcꝫ aurū vl̓ argentū vel hmōi tn̄ nil eſt forma ſcꝫ q̄ credit̉ ibi eſſe ab idolatris qͥ credūt idolū eſſe deū Eſa. 41. Ecce vos eſtis ex nihilo ⁊ opus vr̄m ex eo qd̓ nō eſt. Secūdo mō ſic idolū nihil eſt ſcꝫ ꝑſona ſubſiſtens ex ſimu lacro ⁊ ſpū p̄ſidente. Ex illis em̄ duobus nihil ſit ſicut ab idolatris putat̉. Iere. 10. Cōfuſus eſt oīs artifex in ſcul ptili qꝛ falſum eſt qd̓ cōflauit ⁊ nō eſt ſpūs in eo. Tertio mō ſic idolū nihil eſt in mūdo.i. nullius rei q̄ ſit in mundo habet ſil̓itudinē. Eſt em̄ differētia int̓ idolū ⁊ ſimulacrrū qꝛ ſimulacrū dicit̉ qd̓ fit ad ſil̓itudinē rei alicuiꝰ naturalis idolū ad nulliꝰ rei ſit ſil̓itudinē vt ſi corpori humano ad dat̉ caput equinū Eſa. 40. Cui ſimilē feciſtis deū ⁊cͣ. Et ſcimus etiā ꝙ nullus deus niſi vnꝰ deut. 6. Audi iſrael dn̄s deus tuus deꝰ vnꝰ eſt. ¶ Deinde cum dicit. Nā ⁊ ſi ſunt qͥ ⁊c. hic on̄dit ꝙ ſciunt oīa a deo eſſe nō a dijs nun cupatiuis vel adoptiuis vt ſunt idola vel ſancti ſꝫ ab vno ſummo. Prīo gͦ dicit quō pōt ītelligi deoꝝ pluralitas.ſ. ꝑ adoptionē vel nuncupationē. Secūdo quo eſt diuinita tis vnitas ſcꝫ ꝑ eſſentiā ibi. Nobis tm̄ vnꝰ deus ⁊c. Ubi pͥmo tangit vnitatē in pr̄e. Scd̓o in filio ibi. Et vnꝰ dn̄s ⁊cͣ. In pͥma tangit tria ſcꝫ eſſentiā qꝛ vnus deꝰ. ꝑſonā qꝛ pater. potentiā ex qͦ oīa. clementiā qꝛ ⁊ nos in illo. ſil̓iter iſta tangit in filio. Dicit gͦ. Nā ⁊ ſi ſunt ⁊cͣ. q. d. ⁊ vere nō eſt niſi vnus deus. Nā ⁊ ſi ſunt qͥ dicant̉ dij vere ꝑticipati on diuinitatis vt ſancti. psͣ. Ego dixi dij eſtis. ſiue in ce lo vt ſancti comp̄henſores. ſiue in terra vt ſancti viatores Si quidē ſunt dij multi vere participatiōe diuinitatis vt ſancti ⁊ iuſti dn̄i. apl̓i ⁊ p̄lati. nobis tn̄ ⁊cͣ. Alio mō legit̉ ſic. Nā ⁊ ſi ſunt qͥ dicunt̉ dij a gentibꝰ ſcꝫ falſa nuncupati on. ſiue in celo vt ſol ⁊ luna. ſiue in terra vt mercurius ⁊ dyana. ſiquidē ſunt dij multi ſola ſcꝫ nūcupatione ẜm gē tiles. psͣ. Om̄es dij gentiū demonia. ⁊ dn̄i ml̓ti qͥ alijs p̄ ſunt. nobis tn̄ tm̄ vnꝰ eſt deꝰ eſſentialiter ſcꝫ pat̓ ex qͦ oīa ẜm naturā ⁊ ꝑ pr̄naꝫ auctoritatē. Ro. 1. Ex qͦ oīa ⁊ nos ī illo ꝑ gr̄aꝫ. act̓. 17 In ipſo viuimꝰ mouemur ⁊ ſumꝰ. Et vnꝰ cū pr̄e deꝰ dn̄s ieſus xp̄s Io. 10. Ego ⁊ pater vnū ſu mus. Per quē oīa ſcꝫ facta ſunt ẜm naturā. Io. 1. Om̄īa ꝑ ipſum facta ſunt. ⁊ nos ꝑ illum ſcꝫ ſumꝰ in deo ꝑ gr̄am Ao. I. Per quē accepimꝰ gr̄am ⁊c. gͦ vnus eſt altiſſimus creator oīm om̄ipotens. Ex his elicit̓ talis ratio. Non eſt niſi vnus deus qui fecit omnia. ſed multa ſunt idola. ergo non ſunt deus qui fecit omnia nec creduntur ailquid. er go nihil. ¶ Sꝫ nō in omnibꝰ eſt ſciētia. habito ꝙ maioreſ illoꝝ habent ſcīam de idolotitis. hic oſtendit ꝙ minores hac ſcīa carent. Ubi pͥmo oſtendit ꝙ in quibuſdā defuit p̄dicta de idolotitis ſcientia. Secūdo ꝙ ꝓpt̓ hoc eſu ido lotitoꝝ polluit̉ eoꝝ conſcīa. Ubi pͥª tangit pollute ꝯſcien tie rōem. Secūdo ipſaꝫ pollutionē ibi. Et ꝯſcīa ipſoꝝ ⁊cͣ.

in epiſtolam ad Corinthios VIII
Dicit ergo. Sꝫ non oībus ⁊cͣ. qͣſi dicat. hoc ſcimꝰ nos ſcꝫ ꝙ idoluꝫ nihil eſt. ſed nō in om̄ibus vt in infirmis eſt ſcīa hec: ⁊ vere nō eſt in omnibꝰ. Quidā em̄ ⁊c. Uel ſic. Nos ſcimus ꝙ idolum nihil eſt in mundo. Quidā em̄ cū con ſcientia idoli qꝛ ſcꝫ putent idolū aliquid diuinuꝫ eſſe vſqꝫ nunc id eſt poſt conuerſionē ſicut ante manducāt idoloti tum id ē d̓ ſanctificatis idolis ⁊ hoc nō quaſi cibū ſimplici ter ſed quaſi idolotitū ſcꝫ ī reuerētiā idoli. ⁊ conſcīa illorū cum ſit infirma polluit ꝑ illos ſcꝫ qͥ hn̄t rectam ſcientiā: ſꝫ nō cum charitate ꝑ quos in hunc errorē infirmi inducunt deūt. 27. Maledictꝰ qͥ errare facit cecū in itinere. Hic in nuit ꝙ non cibus ſed conſcientia polluit ꝑ pctm̄ comedē do ad exemplū malorū. ¶ Deinde cum dicit. Eſca aūt nō cōmendat ⁊c. hic quarto oſtendit ꝙ corā eis idolotita co medere non debēt. Ubi primo on̄dit ꝙ huiuſmodi come ſtio nihil ꝓdeſt apud deū. Secūdo ꝓbat ꝙ nō preſtatꝭ ali qd̓ bonum augmentū ibi. Neqꝫ em̄ ſi nō manducaueritis Dicit gͦ eſca aūt ⁊c. q. d. Illis nocet vr̄a comeſtio. vobis aūt non ꝓdeſt. Eſca em̄ nos nō cōmendat deo ſed recta fi des in edendo. Nam nec Eſau eſu lenticule iuſtificatus ē nec Helias eſu carniū pollutus eſt Ro. 14. Nō eſt regnū dei eſca ⁊ potus Heb̓. vlti. Bonū eſt gr̄a ſtabilire cor nō eſcis. ¶ Deinde cum dicit. Neqꝫ em̄ ſi nō māducauerimꝰ ⁊cͣ. h̓ ꝓbat qd̓ ꝓpoſuit ⁊ eſt ſua ratio talis. Nō comedere idolotitū non diminuit bonū: comedere non auget. ergo talis eſca ſumpta vel non ſumpta nihil ꝓdeſt apud deum ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Neqꝫ em̄ ſi non manducauerimꝰ deficie mus id ē minus ab eo habebimꝰ: neqꝫ ſi manducauerimꝰ abundabimꝰ in virtutibꝰ: qꝛ eſca ventri nō menti ꝓficit. ⁊ ita cum non ſit de veritate vite iuſticie ⁊ doctrine dimit tenda eſt ꝓpter ſcandalum. Lectio ſecunda. Idete aūt ne forte hec licētia veſtra offendiculum fiat infirmis. Si quis em̄ viderit eum qͥ habet ſcientiaꝫ in idolo recumbā: nonne cōſcientia eius cum ſit infirma edificabit̉ ad manducandū idolo tita? Et peribit infirmꝰ in tua cōſcientia fra ter ꝓpter quē xp̄s mortuus eſt. Sic aūt pec cantes in fratres ⁊ ꝑcutientes conſcientiā eo rum infirmā. in xp̄o peccatis. Quapropter ſi eſca ſcandalizat fratrem meū, non mandu cabo carnē ineternū ne frēm meū ſcādalizē. Hec eſt ſecunda pars huius capituli: ſuperius em̄ oſten dit ꝙ ī ſe licita ē comeſtio idolotitoꝝ. hic monet abſtine re ab ea ꝓpter ſcandalū infirmoꝝ. Ubi pͥmo monet ne of fendāt frēs ſua comeſtiōe. Scd̓o qd̓ pōt offendere ibi Si eī qͥs viderit ⁊c. Tertio on̄dit malū qd̓ inde pōt accidere ibi. Et peribit infirmꝰ ⁊c. Quarto prebet ſe in exempluꝫ abſtinentiū ibi. Qua ꝓpter ſi eſca ſcandalizat ⁊cͣ. Dicit gͦ vidēte qꝛ ꝙͣtū ad nos nihil ꝓdeſt vel obeſt eſca ipſa. ſꝫ tn̄ vidēte ne forte hec licentia vr̄a qͣ ſcitis licere vobis come dere de idolotitis offendiculū fiat infirmis in fide qͥ nōdū ſciunt idolum nihil eſſe. Leuit. 19. Corā ceco non pones offendiculū. ¶ Deinde cū dicit. Si qͥs viderit ⁊cͣ. hic oſtē dit quō poſſunt offendere qꝛ comedendo idolotitū coram infirmis vbi implicant̉ quattuor ꝯcurrentia ad ſcandalū. Prīo maior ſcīa. Scd̓o comeſtio idolotiti publica ibi. In idolo recūbentē. Tertio occaſio ſcandali accepti ibi. Nō ne conſcīa eius. Dicit gͦ. ſi em̄ qͥs ⁊c. q. d. Et vere pōt eē offendiculū. Si em̄ qͥs infirmꝰ viderit eū qͥ habet ſcīam re cumbentē in idolo id eſt in pn̄tia idoli. nōne conſcīa eius
cum ſit infirma ꝑ te edificabit̉ id ē ꝑ factū tuū ad mandu candū idolotita id ē ſacrificata in reuerētiā idoli. q. d. ſic. videns em̄ qͥs frēm peritū ī idolo ſacrificata comedere in cipit ipſe edere nō illa conſcientia qͣ ille ſcꝫ peritie cauſa: ſed ibi putat eſſe numē in cuius reuerentia hoc fiat. ¶ De inde cū dicit. Et ꝑibit infirmꝰ. hic on̄dit malū qd̓ ind̓ pōt accidere. ⁊ hoc duplex. Primo ſcandalū ꝓximi. Secūdo offenſaꝫ ꝓximi ibi. Sicaut peccātes ⁊c. In pͥma implicāt̉ tria. peccantis conditio qꝛ infirmꝰ. peccandi occaſio. qꝛ in tua cōſcīa. peccati exaggeratio. qꝛ ꝓpter quē xp̄s mortuꝰ eſt. Dicit gͦ: ⁊ ita peribit infirmꝰ in fide id ē in tua ſcīa fra ter.i. occaſione accepta a tua ſcīa. qꝛ te ſapientē videt cō medere. putans ꝙ ſub idoli veneratione comedas ꝓpter quē ſaluandū xp̄s mortuꝰ ē. ⁊ ita grauiter peccas Ro. 14 Noli cibo ꝑdere illū ꝓ qͦ mortuꝰ eſt xp̄s. Sic aūt peccan tes in fratres peccato ſcandali ⁊ ꝑcutientes conſcīam eoꝝ infirmā gladio mali exempli. Amos. 9. Percute cardinē id eſt conſcīam ⁊ cōmouebunt̉ ſupluminaria id ē intelle ctus ⁊ affectꝰ. In xp̄o peccatis cuiꝰ mēbra ſunt. nō ait in xp̄m ẜm glo. qꝛ in xp̄m peccare eſt xp̄m negare.i. peccare in fide In xpō peccare eſt in his q̄ xp̄i ſunt peccare ſcꝫ in moribꝰ ſicut ille q̄ in lege eſt dicit̉ in lege. peccare. qͥ aūt in lege non eſt dicit̉ peccare in legem. ¶ Deinde cum dicit. Qua ꝓpter ſi eſca ⁊cͣ. hic vltimo ꝓponit ſe in exemplū ab ſtinentie. Vbi pͥmo implicat ſcandalū. Secūdo ex hoc ex plicat abſtinentie ꝓpoſitū ibi. Nō māducabo ⁊cͣ. Tertio p̄uenit dubiū ibi. Ne frēm meū ⁊c. Dicit gͦ. Quaꝓpt̓ ne ſcꝫ peccē in xp̄m ſi eſca ſcandalizat frēm meū nō manduca bo carnē aliquā non ſolū idolotita ineternū. ſi gͦ ꝓpter ſcā dalū fr̄um abſtinendū eſt quaſi a neceſſarijs vite: ml̓toma gis a ſuꝑfluis. ⁊ hoc nō ideo ꝙ eſca in ſe mala ſit: ſꝫ ne ſcā dalizem fratrē meū. Nā qͥ ſcandalizauerit vnū de puſil lis iſtis expedit ei vt ſuſpendat̉ in collo eiꝰ mola aſinaria ⁊c. Mat. 18. Ro. 14. Oīa munda mūdis. ſed malū ē hoī qͥ ꝑ offendiculū manducat. ¶ Hic querit̉ ſuꝑ illud. Scīa inflat. Glo. ſcientia ꝑ ſe iuutilis eſt. Cōtra. ſcīa ꝑ ſe bona eſt gͦ ⁊ vtilis. Reº. Inutilis eſt ad ſalutē: vtil̓ tn̄ ad mul ta alia. ¶ Itē charitas edificat. Cōtra. ſicut ſcīa inflat nō ꝑ cauſam ſed ꝑ occaſionē ſic ⁊ charitas. Reº. Nō ē ſunile qꝛ ſcīa habenti ſe manifeſtat. ſed nō ſic charitas: qꝛ nemo certꝰ eſt de charitate. ¶ Itē ſuꝑ illud. Idolū nihil ē glo. Naturā deus formauit. ſed ſtulticia hoīm formā dedit; Cōtra. Om̄e eſſe eſt a deo gͦ oīs forma. Reº. glo. loqͥt̉ de forma puta in naͣ nō de vera. ¶ Itē ibidē glo. Forma ho minis in idolo nō eſt facta ꝑ verbū. Cōtra. Io. 1. Oīa per ipſum facta ſunt. Reº. ꝙͣuis forma hoīs in illo ſit facta ꝑ verbū nō tn̄ in idolo id ē ad colēdū. ¶ Itē ibidē glo. ido lum nihil eſt qꝛ nulliꝰ rei q̄ ſit in mundo ſil̓itudinē habet. Cōtra nō pōt artifex cogitare vel formare niſi qͣlia vidit. Reº Nō hꝫ ſil̓itudinē in toto ſed in ꝑtibꝰ. ¶ Itē ſuꝑ illd̓ Nullus deꝰ niſi vnus glo. hoc dicit ne putet̉ eſſe deus in idolo. Cōtra. deꝰ licꝫ ſit vnꝰ tn̄ eſt vbiqꝫ. Reº In idolo ē ꝑpotentiā nō ꝑ p̄ſidentiā vl̓ vnionē vt putabāt gentiles. ¶ Itē ibidē glo. ꝑs trinitatis nō pōt eſſe qͥcūqꝫ vnꝰ in tri bus. Cōtra. cuiuſlibet numeri ꝑs eſt vnitas. Reº. Trini tas non eſt numerꝰ ſimpl̓r: ſꝫ numerꝰ ꝑſonaꝝ. ¶ Itē ſuꝑ illud. Et ſi ſunt qͦ dicunt̉ dij. Glo. ꝑticipatione diuinitatꝭ Cōtra. diuinitas eſt imꝑticipabil̓. Reꝰ. ꝑticipatio hec ꝑ cauſam eſt non ꝑ eſſentiam. ¶ Item ibidem glo. queritur vtrū angeli vocādi ſint dij. Reᵇ ꝙͣuis ꝑticipet diuinitatē tn̄ ẜm glo. non ſunt dicendi dij ꝓpter periculum adorati onis. ¶ Item ſuꝑ illud. Nobis tn̄ vnus deus pater gloſa trinitas eſt nobis vnus pater. nō tn̄ ille qͥ tertia in trinita te ꝑſona alius. Contra. Idem ⁊ aduerſum diuidunt ens Reſpondeo ꝙͣuis idem ⁊ aduerſum diuidant ens creatuꝫ non tn̄ increatū. qꝛ ibi eſt idemptitas in eſſentia cū diuer

Explanatio ſancti Thome
ſitate in ꝑſonis. ¶ Itē non in omnibꝰ eſt ſcientia. Cōtra ſupra eodē. Om̄es ſciētiam habemus. Reſponſio. Illud non intelligit̉ vniuerſaliter. ſed de maioribꝰ ¶. Itē ſuꝑ il lud. Eſca non cōmendat nos deo dicit glo. ſumpta vel nō ſumpta. Cōtra. Ergo abſtinētia nihil meret̉. Reſpō. Nō ꝟtꝰ eſce ſꝫ ꝟtꝰ abſtinētie ꝓdeſt. ¶ Itē ſi eſca ſcādalizat ⁊cͣ Cōtra gͦ ꝓ ſcandalo fratris a pane ⁊ vino abſtinēdū eſt im perperuū. Reſponſio. Nō eſt ſimile de neceſſarijs ⁊ ſuꝑ fluis. Vel loquit̉ hic de ſcandalo actiuo non paſſiuo. Vel ꝑfectionis eſt hoc nō neceſſitatis. ¶ Notandū eſt hic ſuꝑ illd̓. Unus deus. ꝙ deus pōt accipi multipliciter.ſ. falſa nuncupatione. ſic idola dicunt̉ dij psͣ. Omnes dij gentiū demonia. Iere. 10. Dij qui celū ⁊ terram non fecerūt pere ant d̓ t̓ra. Vera adoptiōe ſic ſctī dicūt̉ dij psͣ. Ego dixi dij eſtis ⁊ filij excelſi oēs: vos autē ſic̄ ⁊c. Mūdana prelatiōe ſic p̄lati dicunt̉ dij Exo. 22. Dijs non detrahes. Io. 10. Si illos dixit deos ad quos ⁊c. Eſſentie ꝓprietate. ſic tri nitas dicit̉ deus deut. 6. Audi iſrael dn̄s deus tuus vnꝰ eſt. ¶ Item notandū ꝙ xp̄s vnus ſine pari multiplicit̓ di citur. Primo vnus deus ꝓpter naturaꝫ diuinitatis. Un̄ ſic nullus eſt deus niſi vnus. Scd̓o vnus creator ꝓpt̓ in finitatē poteſtatis Ecc. 1. Unus eſt altiſſimus creator om niū. Tertio vnus homo ꝓpter ſingularē eminentiaꝫ ſan ctitatis psͣ. Non eſt qͥ faciat bonuꝫ ⁊cͣ. Io. 11. Expedit vt vnus moriat̉ homo. Quarto vnꝰ dn̄s ꝓpter gubernati onē p̄latōis. Eph̓. 4. Unꝰ dn̄s vna fides ⁊c. ⁊ hoc mō vnꝰ dn̄s ieſus chriſtus. Quinto vnus magiſter ꝓpter infuſio nē cognitiōis Mat. 23. Nō vocemini magiſtri qꝛ mgr̄ ve ſter vnus eſt xp̄s. Sexto vnꝰ pater ꝓpter ꝓductione vni uerſitatis Mat. 23. Unus eſt em̄ pater veſter qͥ in celis ē. Septimo vnus paſtor ꝓpter generalē refectionē populi fidelis. Io. 10. Fiet vnum ouile ⁊ vnus paſtor. Octauo vna hoſtia ꝓpter ſingulare precium noſtre redemptionis Heb̓. 10. Una enim oblatione conſumauit ineternū ſan ctificatos. Incipit capitulū nonū. On ſum liber non ſum apoſtolus n Nōne xp̄m dn̄m noſtrū vidi non ne opus meum vos eſtis in dn̄o? Et ſi alijs non ſum apl̓us. ſed tn̄ vobis ſum. Nam ſignaculum apoſtolatꝰ mei vos eſtis in dn̄o. Mea defenſio apud eos qͥ me interrogant hec eſt. Nūquid nō habemꝰ poteſtatē manducandi ⁊ bibendi? Nunquid non habemꝰ poteſtatē ſororem mulierculaꝫ circūducendi. ſicut ⁊ ceteri apl̓i ⁊ fratres dn̄i ⁊ cephas? Aut ſolus ego ⁊ barnabas non ha bemus poteſtatē hoc operandi? Quis mili tat ſuis ſtipendijs vnqͣꝫ? Quis plantat vine am: ⁊ de fructu eius non edit? Quis paſcit gregem: ⁊ de lacte gregis nō manducat? Nū quid ẜm hominē hec dico. An ⁊ lex hec non dicit. Scriptū eſt em̄ in lege moyſi. Non alli gabis os boui trituranti. Nūquid de bobus cura eſt deo? An ꝓpter nos vtiqꝫ hoc dicit. Nam ꝓpter nos vtiqꝫ ſcripta ſunt. quoniam debet in ſpe qui arat: arare. ⁊ qui triturat in ſpe fructus percipiendi.
Superius monuit cauere ab edendo idolotita corā infir mis ꝓpter ſcandalū fratrū īfirmorū: hic ꝓponit ſe in exē pluꝫ qꝛ ꝓpter alies abſtinet ſe a ſibi licitis ſcꝫ ab accepti on ſumptuū. vbi pͥmo ꝓponit multipliciter qꝛ licituꝫ eſt ſumptus accipere. Secundo ꝙ nihilominꝰ nō vult acci pere ibi. Ego aūt nullo eorum vſus ſum ⁊c. In prima ꝑte ꝙ licitū ſit ſumptꝰ acciꝑe ꝓbat triplicit̓. Primo ꝑ aucto ritatem. Secundo ꝑ rōem. Tertio ꝑ exemploꝝ ſimilitu dinem ibi. Neſcitis ꝙ hi qͥ ⁊c. In pͥma pͥmo ꝓbat ꝑ au ctoritatē apl̓ice dignitatis. Secūdo ꝑ aucoritatem huma ne ꝯſuetudinis ibi. Quis miliat ſuis ſtipēdijs ⁊c. Tertio ꝑ auctoritatē diuīe legꝭ ibi. Nūqͥd ẜm hoīem ⁊c. In pͥma pͥmo ꝓbat ꝙ ſit apl̓us generalit̓. Scd̓o ꝙ ſit apl̓us eorū ſpecialiter ibi. Et ſi alijs nō ſum apl̓us. Tertio ꝙ poteſt acciꝑe ſumptus licite ibi. Nūqͥd non habemꝰ ⁊c. In pͥma primo querit an habeat libertatem accipiendi ſumptus. Secūdo an ſit apl̓us ibi. Nō ſum apl̓us ⁊c. Tertio ꝓbat̉ duplici ratione ꝙ ſit liber ⁊ apl̓us ibi. Nonne dn̄m ieſum xp̄m ⁊c. Dicit gͦ nō ſum liber ⁊c. q. d. Abſtinete ab hoc li cito ſcꝫ ab eſu idolotitoruꝫ: qꝛ ego etiā abſtineo a ſtipendi is cū tn̄ habeā libertatē accipiendi. Nūquid em̄ non ſum apl̓us. īmo vere ſum apl̓us. Gal̓. 2. Qui oꝑatus eſt Pe tro in apl̓atū circumciſionis oꝑatus eſt ⁊ mihi inter gētes Eſt ergo ratio ſua talis. Oīs apl̓us rōne ſui apl̓atꝰ habꝫ libertatē accipiēdi ſumptus. ſed ego ſum apl̓us vtrūqꝫ ꝓ bat poſtea. gͦ ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Nōne dn̄m ieſuꝫ xp̄m ⁊c. hic ꝓbat duplici rōne ꝙ ſit apl̓us. pͥmo ꝑ cauſaꝫ. ſecū do ꝑ effectū ibi. Nōne opus meū ⁊cͣ. Prima ratio ſumit̉ ex ꝑte xp̄i mittentis. Secūda ex ꝑte corinthioꝝ qͥbus mit titur. Prima ratio talis eſt. Ego vidi dn̄m qͥ me miſit ad predicandum. gͦ ſum apl̓us. Et hoc eſt ꝙ dicit. Nōne ⁊c̄ q. d. Vere ſum apl̓us. Nōne dn̄m ieſum xp̄m vidi. hoc di cit ꝓpter pſeudo apl̓os qͥ dicebant ipſum nō eſſe apl̓um. qꝛ non fuerat in ſocietate dn̄i ſicut ceteri apl̓i. Ipſe aūt vi dit euꝫ iam īmortalē ẜm glo. Uel in via act̓. 9. Ul̓. in tem plo act̓. 22. Vnde act̓. 9. Barnabas apprehenſuꝫ illū du xit ad apl̓os ⁊ narrauit quō in via vidiſſet dn̄m. infra. 15. Nouiſſimo oīm tanꝙͣ abortiuo viſus eſt ⁊ mihi. Nonne opus meū ⁊cͣ. Ecce ſecūda ratio talis. Vos eſtis conuerſi ad fidē ꝑ me miſſum ad hoc. gͦ ſum apl̓us. Nōne opꝰ meū vos eſtis o corinthij ſicut templū architecti. sͣ. 3. Ut ſapi ens architectus fundamentū poſui. ¶ Item vt filius opꝰ genitoris. sͣ. 4. In xp̄o ieſu ꝑ euangeliū vos genui. opus in ꝙͣ meū ⁊ hoc in dn̄o id ē dn̄o cooꝑante. Uel in dn̄o id ē ad gl̓am dn̄i. q. d. ſic eſtis. ¶ Deinde cum dicit. Et ſi alijs apl̓is ⁊c. hic ꝓbat ꝙ eſt apl̓us eoꝝ ſpecialiter. Ubi pͥmo ꝓponit ꝙ eſt apl̓us eoꝝ ſpecialiter. Scd̓o ꝓbat hoc ꝑ ef fectum ibi. Nā ſigillū apl̓atus ⁊c̄. Tertio oſtendit ꝙ ꝑ eſ fctū illuꝫ defendit ſe eſſe apl̓um ibi. Mea defenſio ad eos ⁊c. Dicit gͦ. Et ſi ⁊cͣ. quaſi dicat. Uere opus meū eſtis: qꝛ ⁊ ſi alijs ſcꝫ iudeis quorū legem euacuo nō ſum id ē nō vſ̓ deor eſſe apl̓us. ſed tn̄ vobis ſum qͥ ꝑ me cōuerſi eſtis ſpe cialiter Ro. 11. Quādiu gentiū ſum apl̓us mīſteriū meū honorificabo. Et vere vobis ſum apl̓us nam vos eſtis ſi gilllum apl̓atus mei id eſt forma ⁊ ſigillū: qꝛ apl̓atus meꝰ impreſſus eſt in vobis ſicut forma ſigilli in cera. Glo. In vobis aꝑꝑet ꝙ ſum apl̓us duꝫ habetis ꝑ me qd̓ etiā pͦ ali os apl̓os.ī. corin. 9. Signa apl̓atus mei facta ſunt ſuper vos: Vos eſtis inꝙͣ in dn̄o id ē dn̄o pͥncipali actore: ⁊ ve re ita eſt: qꝛ mea defenſio ad eos q̄ me interrogant vtrū ſcꝫ ſim apl̓us.ſ. hoc eſtis vos: ꝑ vos em̄ oſtēdo me eē apl̓m. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Nūquid nō habemꝰ ⁊cͣ. hic oſtendit ꝙ poteſt acciꝑe ſumptꝰ licent̓. Ubi pͥmo q̄rit an habeat hāc ptātē generalit̓. Scd̓o ꝙͣtū ad ꝑſonas d̓t̓mīatas ſpe cialit̓ ibi. Nūqͥd non habemꝰ ptātem ⁊c. Tertio an ip̄e ⁊

in epiſtolam īad Corinthios IX
Barnabas ſint hac poteſtate priuati ſingulariter ibi. An ego ſolus ⁊cͣ. Dicit ergo nunquid ⁊cͣ. quaſi dicat non cuꝫ ſim apl̓us nūquid non habemus ego ⁊ mei poteſtatē man ducandi ⁊ bibendi noſtra id eſt viuēdi ſtipendijs noſtris. Auguſtinus. Permiſit dn̄s non iuſſit apl̓is accipere ne ceſſaria a ſubditis. Nūquid non habemꝰ poteſtatē mulie rem ſororem ſcꝫ fide circūducendi nobiſcū ꝓpter ſumptꝰ miniſtrandos. Ambroſius in glo. Mulieres deſiderio do ctrine dn̄ice ⁊ virtutū cupide apl̓os ſequebant̉ ⁊ miniſtra bant eis ſumptus ⁊ ſeruitia. Et ſimiliter xp̄m ſecute ſunt. Luc. 8. et. 23. Sicut ceteri apl̓i vt habet̉ act̓. 6. Et ſic̄ fra tres id eſt cognati dn̄i qui maiores ſunt Gal̓. 2. Iacobꝰ et Iohannes qͥ videbant̉ columne eſſe ⁊c. et cephas qui ma ximꝰ eſt inter apl̓os. vn̄ cephas interp̄tat̉ caput. Ambro ſius non hos rep̄hendit apl̓us ſed eoꝝ more ſibi ꝓbat lice re Idcirco aūt vt ait Auguſtinꝰ. Dn̄s mulieres miniſtra turas ſequi voluit oſtendens quid debet̉ a plebibꝰ euan geliſtis. Vel ideo etiam ne viderent̉ aliene a ſalutē. Aut nunquid ego ſolus ⁊ barnabas. Iſti em̄ fuerūt coniuncti ad predicandū gētibus act̉. 13. Segregate mihi barnabā ⁊ paulum in opus ad qd̓ aſſumpſi eos. Nō habemus ẜm opinionem veſtram poteſtatē hoc operandi ſcꝫ mulieres circumducendi ⁊ ſumptus accipiendi: quaſi dicat īmo ha bemus ſicut alij. ſed om̄es alij licite accipiunt. ergo ⁊ no bis licꝫ. ¶ Deinde cum dicit. Quis militat ſuis ſtipēdijs ⁊cͣ. hic ſecūdo ꝓbat ꝙ licꝫ acciꝑe ſumptus ꝑ auctoritateꝫ humane conſuetudinis. ⁊ primo in ſtatu militis. ſecundo agricole ibi. Quis plātat vineā ⁊c. terº paſtorꝭ ibi. Quis paſcit gregem ⁊c. Militi comparat̉ prelatus ꝓpter ſubſi diuꝫ. agricole ꝓpter verbum. paſtori ꝓpter exemplū. De bet em̄ ſubditos defendere ſuffragio. plātare ꝟbo. paſce re exēplo. Primū reſpicit extra eccl̓iaꝫ exiſtētes. ſcd̓m ec leſiā intrātes. tertiū ī eccl̓ia ꝯmorātes. Dicit gͦ. Quis mi litat q. d. vtiqꝫ hēmꝰ poteſtatē accipiendi ſumptus ⁊ me rito. Quis militat ſuis ſtipendijs: qͣſi dicat vnꝙͣ nullus. Dabant̉ em̄ militibus ſtipendia de republica. Unde Io. dicit Luc 3. Contenti eſtote ſtipendijs veſtris. Sic pre dicatores ⁊ prelati acciꝑe poſſunt ſumptus a ſubditꝭ. I. ti. 1. Vt milites in illis militiā bonā. Quis em̄ plantauit vi neaꝫ ⁊ de fructu eius nō edit? Uinea dn̄i eſt eccleſia Eſa. 5. Uinea dn̄i ſabaoth domus iſrael eſt. Apl̓i em̄ fuerunt plātatores huiꝰ vinee. sͣ. 3. Ego plantaui apollo rigauit. Quis etiaꝫ paſcit gregem et de lacte eius nō manducat? Quaſi dicat nullꝰ. Grex dn̄i ſunt fideles eccleſie. Ezech̓. 34. Uos greges paſcue mee. Huius gregis paſtores ſūt prelati ⁊ predicatores. Vnde pͥmo prelato dictū eſt. Paſ ce oues meas Io. 21. Tales poſſunt paſci de lacte gregis qꝛ poſſunt acciꝑe ſumptus a ſubditis. Si gͦ defendimus plantamus ⁊ paſcimus more boni militis: boni agricole: boni paſtoris licet nobis ſumptus acciꝑe. Sed qꝛ hodie multi ſunt qͥ ſtipendia accipiunt ⁊ non militant. edunt fru ctū vinee ⁊ non plantant. lac comedunt ⁊ gregem non pa ſcūt. Ezech̓. 34. Lac comedebatis gregeꝫ aūt meū nō pa ſcebatis. ¶ Notandū ſuꝑ illud. Nōne dn̄m ieſum vidi ꝙ multiplicem dn̄i legimus viſionē. Unam corporaleꝫ que preterijt de qͣ Baruch. 3. Poſt hec ī terris viſus eſt ⁊ cū hominibus conuerſatus. Scd̓am ſpūalem q̄ preſens eſt psͣ. Uacate ⁊ videte qm̄ ego ſum deus ⁊c. Tertiam eter nalem: q̄ futura eſt de qua Io. 17. Volo vt vbi ego ſum ⁊ illi ſint mecū vt videant claritate meam. Iob. 19. In car ne mea videbo deum. Quartā momentaneā que etiā fu tura eſt de qͣ Luc. 21. Tunc videbunt filium hoīs veniē tem in nube cum poteſtate magna. Prima fuit in mūdo. Scd̓a in animo. Tertia in celo erit. Quarta erit in iudi cio. pͥma viſio dat exemplū viuendi. ſecūda adiutoriū pro ficiendi. tertia deſideriū ꝑueniēdi: quarta odiuꝫ peccandi
Prima dat exemplū viuendi tripliciter qꝛ viſus eſt pau per ⁊ penoſus. vt refrenet̉ cupiditas diuitiarum psͣ. Ego ſum pauper ⁊ dolens ⁊cͣ. Et psͣ. Uideant pauperes ⁊ letē tur. Sic viderūt paſtores Luc. 2. Uilis ⁊ abiectus vt re frenet̉ ambitio honoꝝ. Eſa. 53. Uidimus eum ⁊ non erat aſpectus ⁊ deſiderauimꝰ eum virum deſpectum. Ideo di cit̉ Matth̓. 11. Diſcite a me qꝛ mitis ⁊ humilis ſum. Affli ctus ⁊ paſſus. vt refrenet̉ ꝯcupiſcentia voluptatū Tren̄. I. O vos omnes qui tranſitis ꝑ viam videte ⁊c. Secūda viſio dat adiutoriū ꝓficiendi tripliciter qꝛ dat robur peni tentibꝰ culpas ⁊ penas on̄dendo ſic̄ ſol attamos. Dan̄. 5. Uidit Baltazar manū ſcribentis Iob. 42. Nunc oculus meus videt te ⁊c. Spem certantibus mercedē manifeſtā do: ſicut dn̄s oꝑanti act̓. 7. Ecce video celos ⁊c̄. Leticiā contemplantibꝰ preguſtationes offerendo. ſicut taberna rius modicum vini psͣ. Guſtate ⁊ videte qm̄ ſuauis eſt do minꝰ. Gen̄. 32. Uidi dn̄m facie ad faciē ſicut paulus hic. Tertia viſio eternalis dat deſideriū ꝑueniendi ꝓpter tria videlꝫ ꝓpt̓ verā iocūditatē Eſa. vl. Uidebitꝭ ⁊ gaudebit cor veſtrū qꝛ dulce lumē ⁊ delectabile ⁊c. Hoc ſignificatū eſt Io. 20. Gauiſi ſunt diſcipuli viſo dn̄o propter iocūdita tis multiplicitatē ſiue pluralitatē Eſa. 60. Tūc videbis ⁊ afflues ⁊c. Quippe qꝛ videbimꝰ eū ſicuti eſt. ⁊ ipſe erit omnia in omnibꝰ. Erit em̄ rationi plenitudo lucis. volū tati multitudo pacis. memorle ꝯtinuatio eternitatꝭ. Pro pter puritatis eternitatē apoc. vltīo. Serui eius ſeruient illi ⁊ videbunt patrem eius ⁊ regnabunt in ſecula ſecu lorū psͣ. Adimplebis me leticia ⁊c̄. Quarta viſio dat odi um ſiue terrorē peccandi ꝓpter tria. videlꝫ ꝓpter furtum ꝓpalandū corā iudice vidente Malach̓. 3. Ecce veniet et qͥs ſtabit ad videndū eum? Ipſe em̄ qͣſi ignis cōflans ⁊cͣ. Propter malefactoꝝ ſeuera vltionē. Latro em̄ vidēs ſo cium ſuum ſuſpendi plus timet furari. Iere. 7. Itē ad lo cum meū in ſylo: ⁊ videte qͥd fecerim ibi. Sylo interp̄tar auulſa. Apoc̄. 1. Uidi ſimilē filio homīs. Et infra Ex ore eius qͣſi gladiꝰ ex vtraqꝫ ꝑte acutus exibat ⁊c. Propt̓ vi ſam bonoꝝ premiatione: videns em̄ clericus alium pre bendari qꝛ bonus cauet a malo. psͣ. Videbunt iuſti ⁊ leta bunt̉ ⁊ oīs iniquitas opilabit os ſuū. ¶ Deinde cum dic̄. Nunquid ẜm hoīem ⁊c. hic ꝓbat tertio ꝙ licet ſumptꝰ ac cipere ꝑ auctoritatē diuine legis. Ubi pͥmo ꝓponit ꝙ lex hec dicit. Scd̓o verbū legis ponit ibi. Scriptū eſt em̄ ⁊cͣ. Tertio qualiter intelligendū ſit on̄dit ibi. Nūquid de bo bus cura eſt ⁊c. Dicit gͦ. Nūquid ⁊cͣ. qͣſi dicat. Probaui ratione humane conſuetudinis ꝙ licꝫ nobis ſumptꝰ acci pere. Sed nūquid ẜm hoīem id eſt ẜm humanā conſue tu dinem vel ſil̓itudinē tantū dico hoc? an non lex moyſi di uinitus ꝓmulgata hoc dicit? qͣſi dicat: immo dicit. Scri ptuꝫ eſt em̄ in lege moyſi deut. 25. Et habet̉ idē. 1. Ti. 5 Non alligabis os boui triturāti vt poſſit viuere de labore ſuo.i. non ꝓhibebis predicatorē viuere de euāgelio. Tri turare em̄ eſt ſeꝑare granū a paleis qd̓ facit predicator ab ſtrahendo aīas a terrenis: diſcernendo virtutes a vitijs. ſeꝑando vtilia a vanis Iere. 15. Si ſeꝑaueris p̄cioſum a vili quaſi os meum eris. ¶ Deinde cum dicit. Nūquid d̓ bobus ⁊c. hic on̄dit qualiter dicta auctoritas intelligen da ſit Et primo ꝙ intelligēda ſit lr̄aliter de bobus. Se cundo ꝙ non tm̄ lr̄aliter de bobus: ſed ſpūaliter de predi catoribus ibi. An ꝓpter nos ⁊c. Dicit ergo. Nūquid ⁊cͣ. qͣſi dicat: Hec auctoritas de bobꝰ ſpūalibꝰ id ē predicato ribus intelligit̉. Nūquid em̄ de bobus materialibꝰ cura ē deo vt de eis in lege p̄cipiat? An ꝓpter nos hoc vtiqꝫ di cit. q. d. Hoc vtiqꝫ ꝓpter nos dicit. Nā ꝓpt̓ nos ſcpͥta ſūt hec ⁊ ſil̓ia Ro. 15. Quecūqꝫ ſcpͥta ſūt ad nr̄am doctrinaꝫ ſcpͥta ſūt. Propt̓ nos inꝙͣ idcirco: qm̄ p̄dicator qui corda aꝑit ad fide debet arare ī ſꝑe ſtipendioꝝ tꝑaliū. nō tū ꝓ

Explanatio ſancti Thome
pter ſpem hanc. Debet em̄ primuꝫ quere regnū del. Et qͥ triturat id eſt bonos a malis qͣſi grana a malis diſcernit predicando ſcꝫ ad mores debet hoc facere in ſpe fructꝰ ꝑ cipiendi. 2. Ti. 2. Laborantem agricolaꝫ oportet primū de fructibus ꝑcipere. Eccͣ. 6. Is qͥ arat ⁊ qui ſeminat acce dit ad illam ⁊ ſuſtinet bonos fructus illius. Lectio ſecunnda. I nos vobis ſpiritualia ſeminaui mus magnum eſt ſi nos carnalia ve ſtra metamus? Si alij poteſtatis ve ſtre participes ſunt: quare non potius nos. Sed nō vſi ſumus hac poteſtate. Sed om̄ia ſuſtinemus: ne qd̓ offendiculum demus euā gelio chriſti. Neſcitis quoniā qui in ſacrario operant̉: que de ſacrario ſunt edunt. Et qui altario deſeruiunt: cum altario participant. Ita ⁊ dominꝰ ordinauit his qui euangeliuꝫ annunciant: de euangelio viuere. Superius ꝓbauit ꝑ auctoritatē ꝙ licꝫ acciꝑe ſumptꝰ: hic ꝓbat idem ꝑ rōem. Et pͥmo ꝓbat hoc ex eoꝝ obligatiōe. Secūdo ex pſeudo apl̓is accipientiū ab eis operatiōe ibi. Sed alij poteſtatis noſtre ⁊cͣ. Tertio dicit ꝙ nihilominꝰ noluit vti hac poteſtate ibi. Sed non vſi ſumꝰ ⁊cͣ. Prima ratio talis eſt. Maius eſt dare ſpūalia ꝙͣ acciꝑe tempora lia. ergo ſi apl̓us dat ſpūalia licet ei accipere tꝑalia. Pri mo ergo explicat beneficiū impēſum. Secūdo explicat ſti pendiū exhibenduꝫ ibi. Magnū eſt ſi nos ⁊cͣ. Dicit ergo. Si nos ⁊cͣ. quaſi dicat vere habemus poteſtatē accipiēdi ſumptus a vobis. Si em̄ nos ſeminauimꝰ vobis ſpūalia fidem ſcꝫ ⁊ ſacramenta ſpūm alentia a ſpūſancto miniſtra ta magnū eſt ſi nos metamus ad ſuſtentationē noſtrā. car nalia id eſt ad carnis ſuſtentationē conceſſa. Quaſi dicat Non eſt magnū Ro. 15. Si ſpūaliū eorum ꝑticipes facti ſunt gentiles debent in carnalibꝰ miniſtrare. ¶ Deinde cum dicit. Si aūt alij ⁊c̄. Ecce ſcd̓a ratio ad idem talis. Ueri apl̓i licentius ꝑticipant bona ſubditoꝝ ꝙͣ p̄ſeudo. ſꝫ pſeudo apl̓i ꝑticipant. ergo multoplus veri apl̓i ꝑticipare debent. Primo gͦ ponit antecedens. Scd̓o cōſequēs ibi. Quare nō potius nos ⁊cͣ. Dicit gͦ. Si aūt alij ſcꝫ pſeudo quos non exprimit ex noīe ne cōfundant̉. vocat eos alios qͣſi a conſortio alienos eccleſie. Om̄es em̄ catholici vnuꝫ ſunt Io. 17. Vt ſint vnū ⁊cͣ. Si in ꝙͣ alij poteſtatis veſtre ꝑticipes ſunt id eſt tam potenter vtunt̉ bonis vr̄is: quare nō potius nos apl̓i qui cauſa ſalutis vr̄e laboramꝰ? Eccͣ. 12. Da bono ⁊ ne receperis peccatorē. ¶ Deinde cū dicit. ī Sed non vſi ſumus. hic oſtēdit ꝙ noluit vti hac poteſtate. Ubi dicit primo ſe ſumptus non accepiſſe. Secūdo di ę cit ſe nihilominus indiguiſſe ibi. Sed om̄ia ſuſtinemꝰ ⁊cͣ. g Tertio rōem vtriuſqꝫ aſſignat ibi. Ne qd̓ offendiculū ⁊ē. c l Dicit gͦ. Sed non ⁊cͣ. qͣſi dicat. Ecce patet ꝙ licet nobis r ſumptus acciꝑe. ſed tamē vſi non ſumus hac poteſtate. sͣ. C 6. Om̄ia mihi licent: ſed nō om̄ia expediunt. Non ſumꝰ inꝙͣ vſi. non qꝛ nō indigeamꝰ ſed om̄ia ſuſtinemus: quia ſ v ⁊ ſi penuriam patiamur tn̄ patienter ſuſtinemꝰ. 2. cor. 13. l Cum eſſem apud vos ⁊ egerē nulli oneroſus fui. Et hoc feci ideo ne qd̓ offēdiculū demus euangelio xp̄i. Hoc aūt L poſſet accidere. Vel qꝛ pſeudo apl̓is daret exemplum ac ſi ſo cipiēdi. Ul̓ qꝛ corīthij auari erāt ⁊ ſcandalizarēt̉ ſi ab eis m acciꝑēt. Uel forte putarēt ſe emiſſe licentiā peccandi ⁊ di minueret̉ in apl̓o auctoritas arguendi. ⁊ his modis daret L ſt offendiculū euangelio chriſti. ꝓuer. 15. Uia iuſtoꝝ abſqꝫ offendiculo. ¶ Deinde cum dicit. Neſcitis qm̄ qui in ſa qt
jͣ crario ⁊cͣ. ꝓbauit ꝙ licet ſumptus acciꝑe. primo ꝑ aucto it ritatem. ſecundo ꝑ rōem. tertio idem ꝓbat hic ꝑ exemplo 2 rum multitudinē. Ubi primo inducit ſimilitudinē eorū qͥ ū templa reparant. Scd̓o eoꝝ qͥ templo miniſtrant ibi. Et e qͥ altari deſeruiunt ⁊cͣ. Tertio adaptat ſimilitudinē his q̄ p̄dicant ibi. Et dn̄s ordinauit ⁊cͣ. qͣſi dicat. Et vere licet mihi ſumptus accipere: neſcitis qm̄ qͥ in ſacrario id eſt in tēplo iudeorū vel gentiliū oꝑant̉ vt artifices que de ſacra rio ſunt edunt. Suſtentabant̉ em̄ artifices de denarijs qͥ in gazophilacio templi offerebant̉ vt patet temꝑe Ioas. 4. reg. 12. Et qͥ altario templi hieroſolimitāi vel etiā ipſi templo vt ſacerdotes deſeruiunt id ē deuote ſeruiūt. vna em̄ de. xij. abuſionibus eſt irreuerentia coram altari. Cuꝫ altari ꝑticipant. qꝛ partē habent de his que offerunt̉ in al tari. vt patet ꝑ totum Leuiticū. ⁊ maxime. 6. et. 7. ca. Et ſicut ſit hic ita ⁊ dn̄s ordinauit. id ē rōnabiliter diſpoſuit his qͥ euangelium annunciant de euangello viuere. Hoc ordinauit dicens Matth̓. 10. ⁊ Luc̄. 10. Dignus eſt em̄ oꝑarius mercede ſua. Notandū ē hic ꝙ apl̓us nominibꝰ ml̓toꝝ officioꝝ p̄dicatorē hic deſignat. qꝛ vocat eū pͥº mili tem ꝓpter officium eccleſiā contra aduerſarios defenden di. 2. corin. 10. Arma militie noſtre. ⁊cͣ. 2. Ti. 2. Labora ſicut bonus miles xp̄i. Secundo vinitorē ꝓpter officium palmites ſuꝑfluos.i. malos reſecādi Oſee. 2. Dabo ei vi nitores eius ex eodem loco. Sed heu cant̓. dicit̉. 1. Uine am meam non cuſtodiui. Tertio paſtorē ꝓpter officiū ſub ditos bono exemplo paſcendi. 1. Pe. 5. Paſcite qu in vo bis eſt gregem Sꝫ heu qꝛ hodie implet̉ illd̓ Zach̓. 11. O paſtor ⁊ idolum derelinquēs gregeꝫ ⁊cͣ. Quarto bouē ꝓ pter officium maturitatis in om̄bus ꝓcedendi ꝓuer. 14. Ubi non ſunt boues preſepe vacuū eſt Iob. 1. Boues ara bant ⁊ aſine paſcebant iuxta eos ⁊cͣ. Quinto aratoreꝫ ꝓ pter officium corda ad fideꝫ ⁊ penitentiā aperiendi Oſee 10. Arabit iudas ꝯfrīget ſibi ſulcos iacob ⁊cͣ. Sexto tritu ratorē ꝓpter officiuꝫ malos a bonis diſcernendi Eſa. 41. Ego poſui te quaſi plauſtrum triturans nouū habens ro ſtra ſerrantia ⁊ triturabis montes ⁊cͣ. Septimo ſeminato rem ꝓpter officium frequenter ⁊ vtiliter predicādi Luc̄. 8. Exijt qͦ ſemīat ſeminare ſemen ſuū. psͣ. Eūtes ibāt ⁊cͣ. Nono templi architectum ꝓpter officiū eccleſiā cōſtruen di ⁊ reparandi. sͣ. z. Vt ſapiens architectus fundamētum poſui ⁊cͣ. Decimo altaris miniſtruꝫ ꝓpter officiū deo de uotum impendendi. sͣ. 4. Sic nos exiſtimet hō ⁊cͣ. Que ritur hic ſuꝑ illud non ſum liber. Glo. Ipſe em̄ apl̓ica di gnitate poteſtatem habens non operari manibus ſed de euangelio viuere. Contra gͦ qͥ predicant nō habentes apo ſtolicam dignitatē non poſſunt ſine opere manuū de euā gelio viuere. Reſponſio glo. loquit̉ de poteſtate qua po teſt inuitos ad hoc cogere non de ſponranea qua poteſt a voluntarie dantibus petere ⁊ accipere. ¶ Item ex dicta glo. videt̉ ꝙ prelati non teneant̉ manibus operari. Cōtra gen̄. 3. In ſudore vultꝰ tui veſceris pane tuo. Ipſi nō ſunt exempti ab hac maledictione: ergo ⁊cͣ. Reſ ponſio. tenēt̉ laborem ſpūalem nō corporalē. tn̄ bene facerent ſi occupa rent ſe in honeſtis anteꝙͣ vacarent. ¶ Itē ſuꝑ illud. none opus meū glo. perfetm̄. Contra ipſi erant imperfecti. Re ſponſio. Opus ꝑfectū dicebant̉ qꝛ eis apl̓us predicauerat vel qꝛ eos ꝑfecte docuerat quantū in ſe erat. ¶ Itē ſuꝑ il lud. Nūquid non habemꝰ poteſtatē manducandi. Cōtra Mat. 10. Gratis accepiſtiſ: gratis date. Reſpō. gratis.i. ſine precio ſed nō ſine ſtipendio. ¶ Itē ſuꝑ illud. Qui pa ſcit gregem. glo. Ex euangelio viuentes panē gratuitum manducabant. Contra ſubditi tenebant̉ dare. Reſponſio Gratuitꝰ erat ex parte recipientiū: qꝛ humiliter non pote ſtatiue recipiebāt licet debitus ex parte dantiū. ¶ Itē nu quid de bobus cura eſt deo. Quaſi dicat non. Cōtra ſap.

Iepiſiola. aL LO. INIHIOS 1
IX
6. Cura eſt illi de oībꝰ. Rn̄deo. Ibi loquit̉ de cura gene rali ſcꝫ ꝓuidētie: hic de ſpeciali ſcꝫ diſcipline. ¶ Itē de bet in ſpe qui arat arare. Contra ſpes nō eſt de viſibilibꝰ ſed eternis. Reᵇ Spes accipit̉ equiuoce. ¶ Itē in ſpe fru ctus ꝑcipiendi. Contra nō debet poni lucerna predicatio nis ſub modio rei tēporalis. Rn̄deo. predicare in ſpe rei temporalis nō eſt ponere lucernā ſub modio ſed p̄dicare ꝓpter ſpem. ¶ Itē ſi nos vobis ſeminauerimus ſpiritua lia ⁊c̄. Contra gal̓. 6. Que ſeminauerit homo hec ⁊ me tet. ergo qui ſemīat ſpiritualia debet metere ſpūalia. Re ſpondeo ibi loquitur de meſſione ſtipendij. Lectio tertia. Go aūt nullo horū vſus ſuꝫ. Nō au tem ſcripſi hec vt ita fiant in me. Bo nū ē em̄ mihi magis mori: qͣꝫ vt glo riā meā quis euacuet. Nā ⁊ ſi euangelizaue ro nō eſt mihi gl̓ia. neceſſitas em̄ mihi incū bit. Ue enim mihi eſt ſi nō euangelizauero. Si em̄ volēs hoc ago: mercedē habeo. ſi au tē inuitus diſpēſatio mihi credita eſt. Que eſt ergo merces mea vt euāgeliū predicās ſi ne ſūptū ponā euāgeliū vt non abutar pote ſtate mea in euāgelio. Superius multiplicit̓ ꝓbauit ꝙ ſibi licet acciꝑe ſūptus: hic oſtendit ꝙ nihilominꝰ nō vult acciꝑe ſed abſtīere tri bus rationibꝰ. Primo ꝓpter intentionē p̄mij. Secundo ꝓpter dilectionē euāgelij ibi. Nā cū liber eſſem ex om̄i bus ⁊c̄. Tertio ꝓpter expeditionē curſus ſui ibi. Neſcitꝭ ꝙ hi qui in ſtadio currūt. In prima primo dicit quare nō vult accipere ſcꝫ ne gl̓ia ſua euacuet̉. Secūdo oſtendit ꝙ accipiendo euacuaret̉ ibi. Nā ſi euāgelizauero nō ē mihi gl̓ia ⁊cͣ. Tertio ꝙ nō accipiēdo ꝯẜuabit̉ ibi. Que ē ergo merces mea ⁊cͣ. In prima prīo on̄dit ꝙ poteſtate accipiē di vti noluit. Secundo ꝙ vti nō intēdit ibi Nō aūt ſcri pſi hoc vt ⁊cͣ. Dicit ergo Ego aūt ⁊cͣ. quaſi dicat tot mo dis conſtat ꝙ licet mihi ſumptus accipere: ſed tamē ego nullo hoꝝ auctoritate. rōe. exēplo. ad ad accipiendū vſus ſum. Ipſe em̄ vel ab alijs eccl̓ijs accipiebat vt. 2. cor. 11. Alias eccleſias ſpoliaui ⁊cͣ. vl̓ manibus oꝑabat̉ act̓. 20. Non aūt ⁊cͣ. Quaſi dicat Nō ſum vſus ſed nec vti volo. Non em̄ ſcripſi hec ſcꝫ ꝙ licet mihi accipere vt ita fiāt in me ſicut ſcripſi id eſt vt ego accipiā: qꝛ nō quero datū ſed fructū. ¶ De inde cū dic̄. Bonū eſt em̄ mihi ⁊cͣ. Hic oſtē dit quare hoc fecit ſcꝫ ne gl̓ia ſua euacuet̉. Ubi primo ml̓ tiplicat afflictionē corꝑalē. Secūdo ſuppōit ei gl̓ie dimi nutionē ibi. Quā vt gl̓iam ⁊cͣ. Dicit ergo Bonū eſt ⁊cͣ. qͣſi diceret nō accipia. nā ſi acciperē gl̓iaꝫ meā euacuarē qd̓ nullatenus facerē. Bonū eſt em̄ mihi mori. nō ſolum ſumptuū egeſtate affligi magis ꝙͣ vt gl̓iam meā quaꝫ ha beo de gratuita ſinceritate p̄dicationis de p̄mio ſuꝑerro gationis. abſtinēdo a vitijs qͥs euacuet ab aliquo īportu ne accipiendo. vel ꝓpter ſumptus euangelicos. Ml̓ti ta men moderni doctores gloriā iſtā euacuāt vel ꝓpter in tentionē ſumptuū vel ꝓpt̓ fauorē humanū docēdo. Ioh. 12. Ducit ſacerdotes inglorios ⁊ optimates ſupplantat. ¶ Notandū eſt hic ꝙ gloria amittit̉ ſeptēpliciter ꝓpt̓ ſe ptē vitia. Nam gl̓ia guloſoꝝ euacuat̉. Un̄ hic d̓r Bonuꝫ eſt em̄ mihi magis ⁊cͣ. Gl̓ia luxurioſoꝝ macl̓at̉ Ecc. 27. Inclinaſti femora tua mulieribus. dediſti maculam ī glo riā tuam. Gloria ſuꝑboꝝ captiuat̉.i. macha. 2. Uaſa gl̓ie eiꝰ captiua ducta ſunt. Gloria iracūdoꝝ intermittit̉. psͣ. Si reddidi retribuentibus mihi mala ⁊cͣ. Et poſt. Perſequat̉ inimicꝰ aīam meā ⁊cͣ. Et poſt. Et gl̓iam meā ī pul uerē deducat. Gl̓ia inuidoꝝ excludit. Ro. 3. Ubi ē gloria tio tua. Gl̓ia auaroꝝ annihilat̉. psͣ. Ne timuerꝭ cū diues factus fuerit bomo ⁊cͣ. Gl̓ia accidioſoꝝ culpat̉.i. macha. 9. Moriamur in virtute ꝓpter fratres nr̄os ⁊ nō infera mus crimen gl̓ie nr̄e. Ecc. 13. Precellēs eſto oꝑibꝰ tuis ⁊ ne dederꝭ maculā in gl̓ia tua. Ergo ꝑ gulā euacuat̉ glo ria ſobrietatis. ꝑ luxuriā maculat̉ gl̓ia caſtitatis. ꝑ ſuꝑbi am captiuat̉ gl̓ia humilitatis. per iracundiaꝫ intermittit̉ gl̓ia māſuetudinis. per inuidiā excludit̉ gl̓ia charitatꝭ. ꝑ auaritiā annihilat̉ gl̓ia liberalitatis. ꝑ accidiā culpat̉ glo ria ſtrēnuitatis. De iſtis d̓r Oſee. 4. Gl̓iam eoꝝ in igno miniā cōmutabo. De pͥmo exemplū in eſau Gen̄. 25. In holoferne. u. Iudith. 13. De ſcd̓o ī ſalomōe tertij reg. 11. De tertio in lucifero Eſa. 14. De quarto in achitofel. 2. reg. 16. De quinto in chain gen̄. 4. De ſexto in gieſi. 4. reg. 5. De ſeptīo in exploratoribꝰ numeri 13. ⁊ 14. Nā et ſi euangelizauero ⁊cͣ. hic on̄dit ꝙ accipiēdo ſūptꝰ euacua ret̉ gl̓ia eius qꝛ nō ſuꝑerogaret Et eſt ſua rō tal̓. Gloria q̄ eſt p̄miū ſuꝑerogatiōis nō debet̉ oꝑibus neceſſitatꝭ ad qͦ tenemur ex p̄cepto. ſed euāgelizare tenebat̉ ex p̄cepto. er go ex hoc nō habebat gloriā ſuꝑerogatiōis ſed potius ex hoc ꝙ nō accipiebat ſūptꝰ. prīo ergo tāgit glorie euacua tionē. Secūdo euacuationis rationē ibi Neceſſitas enim mihi ⁊c. Tertio rōis declarationē ibi. Ue em̄ mihi ē ⁊c. Quarto recte euāgelizātium mercedē ibi. Si volēs hoc ago ⁊c. Dicit ęrgo. Nā ſi euāgelizauero ⁊c. quaſi diceret vere euacuaret̉ gloria mea. nā ſi euāgelizauero ita ꝙ ſum ptus accipiā nō eſt mihi gloria id eſt ſuꝑerogatiōis p̄miū. neceſſitas em̄ p̄mij mihi incūbit act̓. 13. Uade qm̄ ad na tiones lōge mittā te. Et vere neceſſitas. Ue em̄ mihi eſt id eſt pena trāſgreſſionis in me manet ſi nō euāgelizaue ro Eſa. 6. Ue mihi qꝛ tacui Aliter legit̉ ẜꝫ glo. ⁊ hoc du pliciter. Primo modo ſic Nā ſi ⁊c. quaſi dicat. vtiqꝫ eua cuaret̉ gloria mea celeſtis ſcꝫ ſi ideo p̄dicarē vt ſumptꝰ ac ciperē. Naꝫ ſi euāgelizauero tm̄ ita ꝙ nō ex dilectiōe dei ⁊ ꝓximi hoc faciā nec libera volūtate nō ē mihi gl̓ia apd̓ deū. Neceſſitas em̄ p̄cepti ꝙ nō audeo omittere mihi in cūbit vn̄ ſi ſolo timore ẜuili p̄dico ve em̄ id eſt eterna dā natio mihi eſt ſi nō euāgelizauero ſicut mihi iniūctuꝫ eſt. Si aūt volēs ⁊c. Quaſi dicat. ſi neceſſitate hoc facio non eſt mihi gloria. ſi aūt volēs hoc ago id eſt ſi voluntatē ad iungo neceſſitati mercedē eternā habeo ideo pſalmiſta di cit. Volūtarie ſacrificabo tibi ⁊ cōfitebor ⁊c̄. Si aūt inui tus id eſt ſolo p̄cepto coactus euāgelizo diſpēſatio mihi credita eſt ſicut ẜuo vt ſcilicet diſpenſem ad aliorū vtilita tē nō meam quaſi dicat. alijs ꝓficio nō mihi. Intelligit em̄ hoc de diſpenſatiōe ẜuili nō filiali ẜm glo. aug. Ne mo inuitus benefacit ⁊ ſi bonū ē qd̓ facit infra. 13. Si cha ritatē nō habuero factus ſum velut es ſonās ⁊c̄. Secūdo modo legit̉ ſic. Nam ſi euangelizauero ꝓ ſumptibꝰ acci piendis nō eſt mihi gloria de ſuꝑerogatione in p̄dicando. Peto em̄ cōtra me Mat. 10. Gratis accepiſtis gratis da te. neceſſitas em̄ vite ſuſtentāde mihi incūbit qꝛ ꝓ neceſſi tate vite p̄dico. Ue em̄ mihi eſt id eſt famis turbatio ſi nō euāgelizauero. Si autē volēs id eſt ſi nō ꝓ victus neceſ ſitate ſed ꝓ charitate hoc ago mercedē eternam habeo. ſi aūt inuitus id eſt neceſſitate coactus diſpēſatio mihi cre dita eſt ſicut ẜuo ⁊c. ¶ Deinde cū dicit Que ē ergo mer ces mea ⁊c. hic on̄dit ꝙ nō capiēdo ſumptus gloria eiꝰ cō ſeruat̉. Ubi primo q̄rit. Scd̓o ſoluit ibi. Ut euāgeliū pre dicans ⁊c. Dicit ergo. que eſt merces mea id eſt quid faci endo mercedē accipiam: quia hoc eſt meritū mercedis vt ſcilicet ego predicans euangeliū ſine ſumptū ponā id eſt ſtabiliaꝫ euangeliū Eſa. 28. Pōet triticū per ordinē ⁊ c. Hoc autē faciebat ẜm gloſā ne euāgeliū venale putaret̉.
o i

xplanatio ſancti Thome
fine ſumptū inꝙͣ ⁊ hoc vt nō abutar poteſtate mea id ē mi hi cōmiſſa in euangelio predicando. quod eſſet ſi accipe rem indiſtincte qꝛ ꝑderē auctoritatē libere arguendi quia Ecc. 20. Exenia ⁊ dona excecāt oculos iudicū ⁊ quaſi mu tus ī ore auertet correptionē. Eccleſiaſtica ergo vtilitas implicat̉ in hac ſolutiōe ſcꝫ ꝯfirmatio boni qꝛ vt euāgeli um p̄dicās. ⁊ declīatio mali. qꝛ ne abutar ptāte. ¶ Et no tandū ꝙ quatuor tetigit differentias eoꝝ q̄ tenent̉ ꝓdica re. Quidā em̄ te nent ſed nō euāgelizant hi merent̉ penā. Quidā tenent̉ ⁊ euāgelizāt ſed coacti. hi nō merent̉ mer cedem ſed vitāt penā. Quidā tenent̉ ⁊ euāgelizāt volun tarie ſed accipiūt ſumptus. ⁊ hi merent̉ mercedē ⁊ vitant penā ſed nō habēt ſuꝑerogatiōis gloriā. Quidā tenent̉ ⁊ euangelizāt volūtarie nec accipiūt ſūptus. ⁊ hi mercedē merentur ⁊ vitant penā et habēt ſuꝑerogatiōis gloriam. Primū ſtatū tangit ibi. Ue mihi eſt ⁊c. Secūdū ibi. Nā ſi inuitus ⁊c. Tertiū ibi. Si autē volēs ⁊c. Quartū ibi. Que eſt ergo merces. ⁊cͣ. Lectio quarta. Am cū liber eſſem ex omnibꝰ: omni um me ſeruū feci: vt plures lucrifa r cerē. Et factus ſum iudeis tanqͣꝫ iu deꝰ: vt iudeos lucrarer. His qͥ ſub lege ſunt. quaſi ſub lege eſſem: cū ip̄e nō eſſeꝫ ſub lege vt eos qͥ ſub lege erāt lucrifacerē. His qͥ ſine lege erāt tāqͣꝫ ſine lege eſſem: cū ſine lege dei non eſſem ſed in lege eſſem xp̄i: vt lucriface rē eos qͥ ſine lege erant. Factus ſuꝫ infirmis infirmus: vt infirmos lucrifacerē Omnibus omnia factus ſū. vt om̄es facerē ſaluos. Om nia aūt facio ꝓpter euangeliū: vt ꝑticeps eiꝰ efficiar. Superius oſtendit ꝙ nō vult ſumptꝰ accipere ⁊ hoc ꝓ pter infectionē p̄mij: hic on̄dit ꝙ idē fecit ꝓpter amorem euāgelij. Ubi primo dicit ꝙ omniū ſe ẜuū fecit. Secūdo ꝙ om̄ibus ſe contemperare ſtuduit ibi. Et factus ſum iu deis ⁊c. Tertio ſubdit cām quare hoc fecit ibi. Oīa autē facio ꝓpter euāgeliū ⁊c̄. In prīa implicat triplicē ꝯditio nem cōmendabilē in ẜuitio que ſunt generalitas. libera litas. vtilitas. Seruit ergo gratis ſiue liberalit̓ ibi. Cum liber eſſem ⁊c. generalit̓ ibi. Omniū me ⁊c. vtilit̓ ibi. Vt plures lucrifacerē ⁊c. Dicit ergo. Nā cū eſſem ⁊c. qͣſi di cat ſine ſumptū ponā euangeliū. nā ⁊ maius feci ſcilicꝫ cū liber eſſem ex om̄ibus id eſt nullius meritis obnoxiꝰ om niū me ſeruū feci omnibus me cōtēperādo ꝑ vtilitatē ⁊ qͣ ſi debitorē ꝯſtituēdo. 2. coꝝ. 4. Nos aūt ſeruos vr̄os ꝑ ie ſum. ⁊ hoc vt plures lucrifacerē id eſt lucrū mee p̄dicatio nis ⁊ ẜuitutis facerē. Querebat em̄ non res ſed aīas. 2. coꝝ. 12. Non quero veſtra ſed vos. Si em̄ cōmendabile eſt ſeruire in tēporalibus ꝓpt̓ lucrū tēporale: ꝙͣto plus in ſpiritualibus ꝓpter lucrū ſpirituale ¶ Deinde cum dicit Et factus ſum iudeis ⁊c. hic on̄dit ꝙ omnibus ſe cōtem perare ſtuduit. Et primo dicit ꝙ cōtēperauit ſe nōdū cō uerſis. Scd̓o ꝙ etiā iā cōuerſis ibi. Factꝰ ſū infirmis ⁊c. Tertio ꝙ generaliter vniuerſis ibi. Omnibus om̄ia fa ctus ſum ⁊c. In prima prīo dicit ꝙ cōtēperauit ſe iudeis Secūdo ꝙ ſamaritanis ibi. Et his qui ſub lege ⁊c̄. Ter tio ꝙ gentilibus ibi. His qui ſine lege erāt ⁊c. In prima primo tangit ꝯtemperationē. Secundo ꝯtēperationis ra tionē ibi. Vt iudeos ⁊c̄. Dicit ergo. ⁊ factus ſū iudeis tā ꝙͣ iudeus ſcꝫ aliqua legalia ẜuando ſicut in diſcretiōe cilboꝝ. in circūciſiōe thimothei act̓. 15. In purificatione le gali act̓. 21. Poteſt aūt hoc ītelligi duplicit̓. Uno modo ẜm hieronymū. factus ſum iudeis tanꝙͣ iudeꝰ ꝑ ſimulato riā diſpenſationē. Simulabat em̄ ſe ẜuare legalia aliqua ſed nō ẜuabat. Alio modo ẜm aug. Factus ſū iudeis ⁊c. Uere em̄ cōdeſcēdebat eis in obſeruatiōe aliquoꝝ legali um ꝓpter piaꝫ cōpaſſionē. ⁊ hoc fecit vt iudeos lucraret̉ xp̄o id ē eos ad fidē xp̄i ꝯuerteret. ¶ Deinde cū dicit. Et his qui ſub lege ſunt ⁊c. hic dicit ꝙ ꝯtēperabat ſe ſamari tanis Vbi notātur tria de ipſo. Primo eius ſagacitas in hoc ꝙ ſe ꝯtēperabat Secundo eiꝰ libertas in hoc ꝙ ſub lege nō erat. Tertio eius vtilitas in hoc ꝙ lucrifaciebat Dicit ergo ſum etiā his qͥ ſub lege moyſi ſunt id eſt ſama ritanis qui nō ſūt iudei ſed aſſirij qͥ fuerūt adducti ad in habitandū terrā iſrl̓. 4. reg. 17. Iſti etiam erant ſub lege moyſi qꝛ tm̄ quinqꝫ libros moyſi recipiebāt. his ergo fa ctus ſum quaſi ſub lege eſſem approbādo ſcꝫ legē ⁊ ex ea docēdo xp̄m. cū tn̄ ip̄e ſub lege nō eſſem ẜm litteralē obẜ uantiā. vel ſeruiliter: qꝛ iuſto non eſt lex poſita.i. thi. 1. et hoc ideo feci vt eos qui ſub lege erāt ſcꝫ ipſos ſamarita nos lucrifacerē: eos ad fidē xp̄i cōuertendo. ¶ Deinde cū dicit. His qui ſine lege erant ⁊c. hic dicit ꝙ ꝯtēperauit ſe gentilibus. Ubi primo tangit ſuā ꝯformitatē. Scd̓o ſue fidei veritatē ibi. Cū tn̄ ſine lege ⁊c. Tertio ſue intētiōis rectitudinē ibi. Vt lucrifacerē ⁊c. et hoc eſt. Et factꝰ ſum his qͥ ſine lege erāt id eſt gentibus. Ro. 2. Cū em̄ gentes que legē nō habēt: tanꝙͣ ſine lege eſſem aſſentiēdo ratiōi bus eoꝝ ⁊ bonis poſitionibꝰ ph̓oꝝ vt patet act̓. 17. cum tn̄ ſine lege nō eſſem. Ro. 7. Mente ſeruio legi dei. Gꝫ in lege eſſem nō iudaica ſed xp̄i qͥ deus eſt nō aūt moyſes De qua gal̓. 6. Alter alterius onera portate ⁊ ſic adīple bitis ⁊c. Et hoc ideo feci vt lucrifacereꝫ eos qui ſine lege erant gētiles ad fidē ꝯuertēdo o felix zelator Greg. Nul lum tale ſacrificiū quale zelus aīaꝝ. ¶ Deinde cum dicit Factus ſum infirmis ⁊c. hic on̄dit ꝙ ſe cōtēperauit iam ꝯuerſis. Ubi primo ponit modū bonū. Secūdo finē debi tum ibi. Vt infirmos. Dicit ergo factus ſuꝫ etiā infirmis in fide infirmꝰ. a licitis abſtinēdo 2. cor. 11. Quis īfirma tur ⁊ ego nō infirmor. Sic facit bonus medicus qͥ come dit cibū infirmi vt eū ꝓuocet ad comedēdū ⁊ ſic ſanet. Et hoc feci vt infirmos lucrifacerē eos in fide roborādo. Et breuiter oībus oīa factus ſum: quaſi eſſem omniū ſectarū Ideo dicitur infra. 10. Sicut ⁊ ego ꝑ omnia omnibꝰ pla ceo Et hoc vt omnes facerē ſaluos. Sap̄. 18. In veſtimē to pōderis qd̓ habebat aaron totus orbis terraꝝ erat de ſcriptus. Et. 2. reg. 4. Heliſeus ꝯtraxit ſe ad modū pue ri ⁊ ſic ſuſcitauit illū. Et qꝛ ẜm Homeꝝ om̄is alteritas di ſcors: ſimilitudo vero appetēda eſt id̓o viri ſpūales ſalua vite ⁊ religionis ſue obẜuantia oībus ſe debēt ꝯformare. ¶ Deinde cū dicit. Omnia facio ꝓpter euāgeliū. Supe rius oſtendit ꝙ omnibus ſe contēperare ſtuduit: hic ſub dit rationē quare hoc facit ⁊ hanc duplicē. Unam ex ꝑte euangelij ſcilicet vt curſū libeꝝ habeat̉. Aliaꝫ ex ꝑte ſui ſcilicet vt ꝓmiſſum p̄miū obtineat ibi. Ut ꝑticeps ⁊c. Et hoc eſt quod dicit. Omnia aūt facio ꝓpter euāgeliū ſine impedimēto p̄dicandū vt ꝑticeps eius id eſt ꝓmiſſionuꝫ q̄ ī eo ꝯtinent efficiar Mat. 5. Qui fecerit ⁊ docuerit ſic: magnus vocabitur in regno celoꝝ. Lectio quinta. Eſcitis qm̄ hi qͥ in ſtadio currūt om nes qͥdē currūt: ſed vnꝰ accipit bra Quium Sic currite vt cōprehēdatis. omnis em̄ qͥ in agone ꝯtēdit ab oībꝰ ſe abſti net. ⁊ illi quidē vt corruptibilē coronā acci

nepiſtolā Iad Corinthios IX
E2
piāt nos autē incorruptā. Ego igit̉ ſic curro nō quaſi in incertū: ſic pugno non quaſi aerē verberās. Sed caſtigo corpꝰ meū ⁊ in ſerui tutē redigo: ne forte cū alijs p̄dicaueriꝫ: ip̄e reprobus efficiar. Suꝑius on̄dit qd̓ ꝓpoſuit a ſumptibꝰ abſtinere. Primo ꝓpter intentionē p̄mij. Secundo ꝓpter amorē euangelij hic tertio ꝓpter expeditionē curſus ⁊ agonis ſui. Primo quidē on̄dit ꝙ oportet in ſtadio expedite currere. Secū do ꝙ ſimilit̓ oportet in agōe expedite certare ibi. Om̄is em̄ qui in agōe ⁊c. Tertio ꝙ ip̄e facit vtrūqꝫ ibi. Ego igi tur ſic curro ⁊c. In prima pͥmo pōit exemplū expedite cur rentiū. Secundo monet eos ad ſil̓r currendū ibi. Sic cur rite ⁊cͣ. In prima pͥmo tāgit currēdi exercitiū. Scd̓o ꝯue nientiā currētiū ibi. Omnes em̄ qͥdē currunt ⁊c. Tertio differentiā ꝑueniētiū ibi. Sꝫ vnus accipit brauiū ⁊cͣ. In primo notat̉ ꝯditio viatoꝝ. In ſcd̓o multitudo vocatorū In tertio paucitas electoꝝ Mat. 20. Multi ſunt vocati pauci vero electi. Conditionē vero viatoꝝ deſcribit a tri bus. A certitudine cū q̄rit. Neſcitis. A breuitate cū ad dit In ſtadio. A labore cū ſubdit. Currūt. Dicit ergo ne ſcitis. Quod triplicit̓ continuat̉. Primo modo ſic. quaſi dicat Recte abſtineo a ſumptibꝰ ſumēdis vt ꝑticeps ef ficiar. Nā ſi nō abſtīerē a cōtrarijs euāgelio nō eſſem ei ꝑticeps. Reſcitis em̄ ꝙ hi ⁊c. Uel ſic. Neſcitis ꝙ hoc fa cio vt ꝑticeps euāgelij efficiar ⁊ vtiqꝫ poſſum eſſe ꝑticeps Nā non ſic eſt de euāgelij p̄mio vl̓ de curſus brauio. qꝛ h̓ vnus accipit brauiū ibi vero omnes accipere pn̄t. Tertio modo ſic. Neſcitis. quaſi diceret. Ideo aūt ſic curro. qꝛ li cet multi currentes ſint. pauci tn̄ ſunt ꝑuenientes. Neſci tis em̄ ꝙ hi qui in ſtadio currūt oēs qͥdē currūt. In labo re pares ſunt: ſed vnus tm̄ accipit brauiū id eſt p̄miū cur ſus. Stadiū em̄ eſt ſpaciū in quo pedites currūt qd̓ her cules dicitur ſtatuiſſe. Perficiūt autē ſtadiū. 125. paſſus Et dicitur ſtadiū a ſtādo qꝛ hercules tot paſſus currebat ⁊ poſtea ſtabat ⁊ reſpirabat. in fine huiꝰ ſpacij pōebat̉ ali quid qd̓ erat p̄miū curſus. vt equꝰ ⁊ pāuus purpureus. ⁊ hoc dicit̉ brauiū Et licet in hoc ſtadio oēs currerēt vnus tn̄ ſolus accipiebat brauiū ſcilicet qͥ citius ꝑuēiebat. Sic in curſu ſpūali vnus tm̄ ſcilicet ꝑſeuerās accipit brauiuꝫ Quia qͥ ꝑſeuerauerit vſqꝫ in finē hic ſaluꝰ erit. ¶ Deinde cū dicit Sic currite ⁊c. monet eos ad currēdū. Vbi impli cat tria. Actū ſtrēnuū: Currite. Modū debitū: Sic. Finē optimū: Vt cōprehendatꝭ. Dicit ergo ſic ⁊c. quaſi diceret qꝛ vnus accipit brauiū ſic currite ꝑ viā veritatis ꝑſeuerā tes vt cōprehēdatis brauiū vite eterne. he. 12. Per pati entiā curramꝰ ad ꝓpoſitū nobis certamē. ¶ Deinde cum dicit Oīs aūt qͥ in agone ⁊c. on̄dit ꝙ in agōe oportet ex pedite certare. Ubi pͥmo tāgit agonizantiū pugnā. Secū do pugnandi formā firmā ibi. Ab om̄ibus ſe abſtinet ⁊c. Tertio ſic pugnātiū mercedē debitā ibi Et illi qͥdē vt cor ruptibilē ⁊c. Primū eſt neceſſitatis ſcꝫ pugnare. Scd̓m virtutis ſcilicet abſtinere. Tertiū felicitatis ſcꝫ coronam accipere. Dicit ergo Omnis qui in agone ⁊c. quaſi dice ret vere ſic agendū eſt. qd̓ patet exēplo. qꝛ om̄is qͥ in agōe cōtendit ab omnibꝰ impediētibus ſe abſtinet. Un̄ ⁊ nudi agonizabāt in paleſtra. Attēde vt aug. ait ꝙ de rebꝰ nō laudādis ml̓te trahunt̉ ſimilitudines. ¶ Deinde cū dicit Et illi qͥdē vt corruptibilē ⁊c. tāgit pugnantiū mercedem Et primo pugnantiū materialit̓. Scd̓o pugnātiū ſpūalit̓ ibi. Nos aūt ī corruptā ⁊c. Dicit ergo. Et illi quidē abſti nent vt corruptibilē coronā accipiāt qd̓ modicū eſt. Nos aūt abſtinere debemꝰ vt accipiamus incorruptā ſcꝫ coro nam vite de qua Iac. 1. Beatus vir qui ſuffert tēptatio nem qm̄ cū ꝓbatus fuerit ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit Ego igi
tur ſic curro ⁊cͣ. ponit exemplū vtriuſqꝫ ſcꝫ currēdi ⁊ pu gnandi. vbi primo tangit curſū ſuū in ꝓfectu boni. Secū do pugnā ſuā in victoria mali ibi Sic pugno ⁊c. Tertio rationē vtriuſqꝫ facti ibi. Sꝫ caſtigo. ⁊c. Dicit ergo Ego igit̉ ⁊c. quaſi dicat quia talis corona ẜuat̉: igit̉ ego ſic cur ro bonū operādo nō quaſi in incertū id eſt vt ſim incertus de premio. In incertū em̄ currit qui talia facit vt de qui buſdā ſperare: ex alijs poſſit deſꝑerare Omnia inſtruunt ad bonū ⁊ ꝑſona apl̓ica que notat̉ ibi. Ego. ⁊ forma īplici ta que notat ibi. Sic Et actio ſtrennua que nō tatur ihi. Curro. Et merces ſperata que notatur ibi Non quaſi in incertum philipenẜ. 2. Non inuacuum cucurri nec inua cuum laboraui. Sic pugno cōtra hoſtes decertando con tra malū. Nō quaſi aerē verberās id eſt nō verbis tantuꝫ ſed factis. Nō em̄ in ẜmone eſt regnum dei ſed in virtute. ſupra. 4. Vel nō quaſi aerē verberās id eſt non inaniter me fatigando: aduerſarium nō ledēdo. Sic erit ꝑfectus homo ſi ſic ſe habeat vt ſit intentus in ꝯfeſſione Eſa. 38. Recogitabo tibi oēs annos meos in amaritudine anime mee Deuotus in orōe Mat. 6. Sic ergo orabitis Pater noſter qui es in celis ⁊c. Efficax in p̄dicatiōe Iac. 2. Sic loqͥmini ⁊ ſic facite. Hec tria ꝑtinent ad actū oris recti ita tn̄ ꝙ cōfeſſio dirigit̉ deo ⁊ ꝓximo. orō ſoli deo. p̄dicatio ſoli ꝓximo. Fortis in pugnādo. Un̄ hic pugno ⁊c. Apo. 3. Qui vicerit ſic veſtiet̉ veſte alba. Patiens in ſuſtinen do. Iudith. 8. Sic iſaac. ſic iacob. ſic moyſes ⁊ oēs qͥ pla cuerūt deo ꝑ multas tribulationes trāſierūt fideles. Cau tus in ſe ẜuando. Ioſue. 2. Ad mōtana cōſcēdite ne forte occurrāt vobis reuertētes ⁊c̄. ſic ibitis viā vr̄am. Primū ꝓpter malū culpe ſcꝫ pugna. Secundū cōtra malū pene ſcꝫ patiētia. Tertiū ꝯtra malū tēptatiōis ſcꝫ cautela. Be nignus in ꝯdonādo Matth̓. 1. Sic non eſt volūtas an te patrē vr̄ꝫ ⁊c. Inutilē ſe reputādo Luc̄. 17. Sic ⁊ vos cū feceritis oīa q̄ p̄cepta ⁊c. Sollicitus ſe diſcutiēdo īfra II. Probet aūt ſe homo ⁊ ſic de pane illo edat ⁊c̄. Primū reprobat malitiā ꝓximi. Scd̓m ꝓbat bonitatē dei. Ter tiū dubietatē ſtatus ꝓprij. Humilis in obſequēdo Mat. 4. Sic decet nos īplere omnē iuſtitiā. Agilis in ꝓficiē do. vnde hic Sic currite id eſt ꝓficite in bono vt cōp̄hen datis. Cōſtans in ꝑſeuerando. Un̄ hic Sic currite phil̓. 4. Sic ſtate in domīo chariſſimi. Famoſos in cōuerſādo ſupra. 4. Sic nos exiſtimet homo. ⁊c̄. Primū r̄ſpicit īci pientes. Scd̓m ꝓficientes. Tertiū ꝑſeuerātes. Quartū ꝑfectos. ¶ Deinde cū dicit Sed caſtigo corpꝰ meū ⁊c. tā git ratione p̄dictoꝝ vtriuſqꝫ. Ubi pͥmo tangit auſteritatē vite. Scd̓o cōmendationē doctrine ibi Ne forte ⁊c. Ter tio rationē cōcordie vtriuſqꝫ ibi. Ipſe reprobus ⁊c. Ergo implet facto qd̓ docet verbo ne ſe damnet ore ꝓprio. Et hoc eſt ꝙ dicit. Sed caſtigo corpus meū ꝑ declinationeꝫ mali: motus carnis illicitos reprimēdo. Caſtigo ergo nō occido corpus meū nō tm̄ alienū. Ro. 12. Exhibeatꝭ cor pora vr̄a hoſtiā viuentē ſanctā deo placētem rationabile obſequiū veſtꝝ. Et in ẜuitutē redigo ꝑ operationē boni: corpus ſcꝫ ſpiritui ẜuire cogēdo. ⁊ ſenſualitatē rōi ſubijci endo. ſicut de beato martino legit̉. Carneꝫ ſpiritui ẜuire cogebat. ⁊ hoc facio ne forte cū alijs p̄dicaueriꝫ ⁊c. Aug. Suo timore nos terruit apl̓s. qͥd em̄ faciet agnus vbi ari es timet ⁊ tremit. Ipſe reprobus id eſt a deo reprobatus efficiar. qd̓ turpe eſſet. Ro. 2. Qui p̄dicas nō furandum furaris. De huiuſmodi poſſet vere dici illud Iob. 4. Ec ce docuiſti plurimos ⁊c. Nunc aūt vēit ſuꝑ te plaga ⁊ de feciſti ¶ Hic quetitur ibi. Melius eſt mihi mori ⁊c. Con tra gloria non euacuat̉ niſi per peccatū. ergo accipere eſſꝫ ei peccatum non ergo licitum. Reſpōdeo gloria eſſential̓ per hoc nō euacuaret ſed gloria accidentalis de hoc ope re ſuꝑerogationis. ¶ Item ſi euangclizauero nō eſt mihi
o i

Explanatio ſancti Thome
gloria. Contra euangelizanti ⁊ ſumptus accipiēti debet̉ ⁊ aurea ⁊ aureola. Sed glo. exponit qn̄ euāgelizat̉ ex ne ceſſitate timoris vl̓ ex cupiditate mercedis tꝑalis. ¶ Itē ſuꝑ illud. Diſpenſatio mihi credita eſt. Glo. Non debe mus euangelizare vt manducemꝰ. Contra ergo p̄dicato res queſtuarij peccant mortalit̓: qꝛ faciunt qd̓ nō debent Rn̄deo ſi ꝓpter queſtū principalit̓ faciūt peccāt. ſed ſi ꝓ pter fructū ſpūalē inde ꝓuenientē bene faciūt. ¶ Itē ibi dem glo. Propter regnū dei debemus oꝑari oīa nō ſolū ſed cū regno dei mercedē temporalē meditari. Contra er go qui vadunt ad eccl̓iaꝫ ꝓ diſtributionibus peccāt. Re ſpondeo veꝝ eſt ſi ſolū vel principalit̓ ꝓpter hoc vadant ¶ Itē ſuꝑ hoc Vt nō abutar poteſtate. Glo. qd̓ eſſet ſi ac ciperet qd̓ ꝓbauit ſupra eodē qd̓ ei licet accipere Reſpō deo intelligendū eſt ſi acciperet indiſcrete ⁊ inordinate ⁊ īmoderate. ¶ Itē omniū ſeruū me feci. Contra ſupra 6. Nolite ſerui effici hominū. Rn̄deo hic loqͥtur de ẜuitute charitatis ſcꝫ in bono: ibi deſeruitute iniqͥtatis ſcꝫ in ma lo. ¶ Item factus ſum iudeis iudeus. Glo. in cibis acci piendis vel nō accipiēdis. Contra glo. Iniuſte ergo rep̄ hendit petꝝ de diſcretiōe ciboꝝ gal̓. 2. īmo bene qꝛ petrꝰ diſcernebat cū ſcandalo gentiū ſcꝫ in locis gentiliū: pau lus autē nō. ¶ Itē ibidē glo. Propt̓ ſcandalū iudeorum circūcidit thimotheū act̓. 16. Contra veritas doctrine vi te ⁊ iuſtitie nō debet dimitti ꝓpt̓ ſcandaluꝫ. Rn̄deo vſqꝫ ad diuulgationē euāgelij nō erat de veritate doctrine ſi ue vite ne homines circūciderent̉ ſed ne ſpem ponerēt in circūciſione. ¶ Item vt omnes facerē ſaluos. Cōtra ſcie bat nō omnes ſaluādos. Reſpōdeo volebat omnes in ꝑ ticulari id eſt quēlibet ꝑ ſe non om̄es ſimul. ¶ Itē ſuꝑ il lud omnes qͥdē currūt. Glo. in ſpirituali agone quotqͦt qͥ dem currūt ſi ſpiritualit̓ currūt accipiunt ⁊ qͥ prior venerit expectat vt coronet̉ cū poſteriori. Cōtra vnuſqͥſqꝫ in mor te coronat̉. Reſpondeo hoc intelligit̉ de gl̓ia corporis nō anime. ¶ Item ſuꝑ illud Ne forte cū predicaueriꝫ. Glo. ſuo timore nos terret apl̓us. Cōtra..1. Ioh̓. 4. Perfecta charitas foras mittit timorē. Rn̄deo verū eſt timorem pe ne ſed non timorē ſeparationis ſiue offenſe. ¶ Incipit capitulū decimum. Olo em̄ vos ignorare fratres: qm̄ npatres noſtri om̄es ſub nube fue runt ⁊ omnes mare tranſierunt ⁊ Tomnes in moyſe baptizati/ ſūt in nube ⁊ in mari. Et omnes eandē eſcā ſpirita lem māducauerunt. ⁊ omnes eundem potū ſpiritalē biberūt. Bibebant aūt de petra ſpi ritali conſequente eos petra. petra aūt erat xp̄s. Sed nō in pluribus eoꝝ beneplacitū ē deo. Nam proſtrati ſunt in deſerto. Superius monuit abſtinere ab ydolotitis. Primo pro pter vitandū ſcaudalū fratrū infirmoꝝ ca. 8. Secundo ꝓ pter exemplū ſuum qui abſtinet ꝓpter alios ab acceptio ne ſūptuū cap. 9. Hic tertio monet ad idē ex cōſideratio ne iudeoꝝ in deſerto ydola venerantiuꝫ. vbi exemplo pe ne iſtorum Primo monet abſtinere a ꝑpetratione pecca torum ſimilium. Secundo ſpecialiter a comeſtione ydol̓ ymolatorū ibi. Propter qd̓ chariſſimi fugite ab ydoloꝝ cultura ⁊c. In prima primo on̄dit qd̓ antiqͥtus iudeis cō tingit. Secundo ꝓpter quid. quia non ꝓpter ſe tantum ſed ꝓpter nos corrigendos ita euēit. Hec autē in figura facta ſunt nr̄i ⁊c̄. Tertio vt exemplo eoꝝ caueant conclu dit ibi. Itaqꝫ qui ſe exiſtimat ſtare ⁊c. Ergo pena timēda cautela adhibenda. In prima primo ponit beneficia gratie eis īpenſa exiſtentibus in egypto. Secūdo preſtita in deſerto ibi. Et omnes eandē eſcam ⁊c. Tertio flagella ꝓ pter ingratitudinē inflictā ibi. Sed non in pluribus ⁊c̄. In prima tangit tria beneficia. Primum in ꝓtectiōe nu bis. Secundum in tranſitu maris rubri ibi. Et om̄es ma Ie tranſierunt ⁊c. Tertium in purgatiōe baptiſmatis ibi Et omnes in moyſe ⁊c. Dicit ergo Nolo vos ⁊c. quaſi di cat. ſic agēdum eſt ſicut monui. Non em̄ ſufficiunt ſacraꝫ menta eccleſie ſuſcepta vobis poſtea peccantibus ſic̄ nec iudeis dei beneficia quin poſtea punirent̉. Nolo em̄ vos ignorare ⁊c. hoc dupliciter legit̉. Uno modo de bonis ⁊ malis cōmuniter. Alio modo de malis ſpecialiter. Prīo modo ſic. Nolo vos ignorare fratres qm̄ patres nr̄i inſti tutores fidei noſtre. omnes tam boni ꝙͣ mali ſub nube ꝓ tegente fuerunt Ezo. 13. Dominus p̄cedebat eos ad oſtē dendum viā per diē in colūna nubis ⁊c̄. Ul̓ ſub nube id ē ſub figura ⁊ vmbra. he. 10. Umbram habens lex futuro. rum ⁊c̄. Et omnes mare rubrum ſubmerſis hoſtibꝰ tran ſierunt. non de vna ripa ad ripā oppoſitā. ſed ad eandem vnde tranſierunt quendā ſinum maris: ⁊ omnes in moy ſe id eſt in ducatu moyſi baptizati ſunt in nube ⁊ in mari. id eſt ꝑ viſa ſigna illa purgati ab ignorātia. Ul̓ a vitijs ꝑ fidem ſcilicet ſubmerſis egyptijs. Exo. 14. Timuit po pulus dn̄m ⁊ crediderunt dn̄o ⁊ ẜuo ſuo moyſi. Uel ba ptizati ſunt id eſt ſignū baptiſmi receꝑunt. Naꝫ baptiſmꝰ conſtat ex aqua ⁊ ſpiritu Ioh̓. 3. Niſi quis renatus fuerit ex aqua et ſpiritu. Nubes aūt ſimboluꝫ erat ſpiritꝰ: mare vero aque vt dicit Dam̄. ¶ Deinde cū dicit. Et om̄es eā dem eſcā ſpiritalē ⁊c. Poſt bn̄ficia exhibita iſrl̓ de egy pto exeūti. hic tangit beneficia exhibita in deſerto. Et p̄ mo beneficiū manne. Secūdo beneficiū aque ibi. Et oīn nes eundē potū ⁊c. Tertio potus originem mirabilē ibi. Bibebāt aūt ⁊c. Quarto originis ſignificationē ibi. Pe tra aūt ⁊c. Dicit ergo Et omnes eandē eſcā ſpiritalē mā ducauerunt māna ſcilicet de celo. Uocat autē eā ſpiritalē cum eſſet corꝑalis: ſed quia miraculoſe fuit data. De hoc habetur Sap. 16. Panem de celo preſtitiſti eis. Et om nes eundē potū ſpiritalē id eſt aquam de petra. Numeri 20. Loquimī ad petrā ⁊ ipſa dabit vobis aquā. Percuſ ſit petrā ⁊ fiuxerunt aque. Bibebant aūt de petra ſpiritali q̄ dicitur ſpirital̓ ꝓpter effectū miraculoſū ꝓpt̓ futuri ſi gnū. petra ꝯſequēte eos Duplicit̓ intelligit ꝯſequēte id ē ſatiſfaciente voluntati eoꝝ. psͣ. Deſideriū eoꝝ attulit eis Aque em̄ vbiqꝫ ſequebant̉ eos Eſa. 48. Aquā de petra ꝓduxit eis ⁊c. Uel conſequēte eos id eſt veritatē ſequen tem ſignificante. Petra aūt erat xp̄s. non ꝑ ſubſtantiam ſed per ſignificationē. Hic eſt lapis quē reprobauerūt ⁊c. Alio modo legitur de bonis breuit̓ ſic. Nolo vos ignora re fratres quoniā patres noſtri inſtitutores fidei nr̄e om nes boni ſpiritualiter. Unde dicit patres noſtri nō illorū ſub nube fuerunt ſicut prius. ⁊ omnes eandē eſcā mandu cauerunt ſpiritalē id eſt corpus xp̄i in ſigno ſpiritualit̓ in tellecto. Unde eandē eſcam ſpiritalē māducauerunt ideꝫ ſcꝫ qd̓ nos. ſed aliā eſcaꝫ corporalē ꝙͣ nos. et hoc ꝙͣtū ad maiores in xp̄m credentes. Manducabant xp̄m ſpiritua liter ẜm illud Crede ⁊ manducaſti. Et omnes eundē po tum biberunt ſcꝫ xp̄i ſāguinē in ſigno. Sic loquitur de ſi gno ⁊ potu ſpirituali per fidē nō de corporali. Bibebant autē de ſpiritali ⁊c. ſicut priꝰ Appetēdus cibus ⁊ potꝰ qͥa ſufficiens. Unde dicit Omnes māducauerunt. Indefici ens quia eundem. Vtilis quia potus ⁊ cibus ſpiritualis quod notatur in ipſo nomine ſpiritalis ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ dicit Sed non in pluribus ⁊c. poſt beneficia tāgit flagel la. et primo offenſam. Secūdo penā ibi. Nā ꝓſtrati ſunt. Dicit ergo. Sed nō in pluribꝰ ⁊c. quaſi dicat his om̄ibꝰ beneficijs vſi ſunt iudei ſed nō in pluribus eoꝝ bn̄placitū

nepiſtolā īad Corinthios X
eſt deo in illis ſcilicet qui deum offenderunt ſed tantū in duobus ſcilicet Caleph ⁊ Ioſue quibus ſolis conceſſum eſt terraꝫ ꝓmiſſionis obtinere Numeri. 14. Mal̓. 1. Nō eſt mihi voluntas in vobis. ¶ Lectio ſecunda. Ec autem in figura facta ſunt noſtri h vt non ſimus concupiſcētes malorū ſicut ⁊ illi concupierūt. Neqꝫ idola tre efficiamini ſicut quidā ex ip̄is: quēadmo dum ſcriptū eſt. Sedit populus manducare ⁊ bibere ⁊ ſurrexerunt ludere. Neqꝫ fornice mur ſicut quidā ex ip̄is fornicati ſunt: ⁊ ceci derunt vna die vigintitria milia. Neqꝫ tem ptemus xp̄m ſicut quidā eoꝝ temptauerūt: ⁊ a ſerpentibus perierunt. Neqꝫ murmura ueritis ſicut quidā eoꝝ murmurauerūt ⁊ pe rierunt ab exterminatore. Hec auteꝫ omnia in figura contingebant illis: ſcripta ſunt aūt ad correptionē noſtram in quos fines ſecl̓o rum deuenerunt. Superius oſtendit quid antiqͥs iudeis contigit: hic oſtē dit ꝙ non ꝓpter ſe tantū ſed ꝓpter nos corrigendos ita euenit. Ubi primo oſtendit ꝙ ꝓpter nos corrigendos a peccato: predicta facta ſunt. Secundo ꝙ ꝓpter hoc etiā ſcripta ſunt ibi. Hec autē omnia in figura ⁊c. In prīa oſtē dit ꝙ ideo facta ſunt vt cohibeamur a peccato ⁊ primo a peccato cordis. Secundo a peccato oꝑis ibi. Neqꝫ idola tre efficiamini ⁊cͣ. Tertio a peccato oris ibi. Neqꝫ mur muraueritis ſicut qͥdā ⁊c. In prima primo deterret ꝑ pe nam. Secundo ex hoc dehortat̉ culpā ibi. Vt non ſimus concupiſcētes ⁊c̄. Tertio malos reducit ad memoriā ibi. Sicut illi concupierunt ⁊c. Dicit ergo: hec autē in figura facta ſunt noſtri. nō ficta ſed vere facta. In figura inꝙͣ id̓o ſcilicet vt nos conſiderantes illoꝝ ſupplicia: non ſimꝰ cō cupiſcentes malorū. ſicut ⁊ illi ꝯcupierūt. de quibus. psͣ. Concupierunt concupiſcentiā in deſerto. Numeri. 11. di citur ꝙ vulgus ꝓmiſcuū flagrauit deſiderio carnium. Et notanduꝫ ꝙ ſicut in bonis longe melius eſt qd̓ figuratur ꝙͣ ipſa figura vt regnū celoꝝ ꝙͣ terra ꝓmiſſiōis. ita in ma lis longe peius eſt qd̓ figuratur ꝙͣ figura ſignificans. ẜm autē aug. illa ſupplicia que ſuſtinuerūt figura gehēne fue runt: que omni pena maior eſt. Hec autē ꝑtinent ad ſapiē tes inter corinthios qui deſiderio carnes comedebant in idolo ⁊ ſcandalizabāt infirmos vnde ſimiles erant iudeis carnes deſiderantibus in deſerto. vnde digni erant etiaꝫ ſimili pena. ¶ Deinde cū dicit Neqꝫ idolatre ⁊c. Dehor tatur peccatū operis. vbi tangit tria peccata. Primo ido latrie. Secundo fornicationis ibi. Neqꝫ fornicemur ⁊c̄. Tertio diuine tēptatiōis ibi. Neqꝫ tēptemus ⁊c. In pri ma primo diſſuadet idolatrie vitiū. Secundo deterret ꝑ exemplum ibi. Sicut quidaꝫ ex ipſis ⁊c. Tertio explicat exemplum implicitū ibi. Quemadmodum ſcriptū eſt ⁊c. Dicit ergo. Neqꝫ idolatre efficiamini idolotitis veſcēdo in veneratione idoli vel in ſcandalū infirmoꝝ. Sicut qui dam illorū ſupple idolatre fuerunt Exo. 32. ⁊ psͣ. Et fece runt vitulū in oreb. ⁊ adorauerūt ſculptile. Quemadmo dum ſcriptū eſt Exo. 32. Sedit populus id eſt quidaꝫ de populo manducare ⁊ bibere corā idolo quibꝰ ſimiles ſūt qui comedunt idolotita: idola venerando. Et ſurrexerūt ludere id eſt ludos facere. ſicut coreas ⁊ huiuſmodi ī ve nerationem idoli. Uel ſurrexexerunt ludere id eſt idoluꝫ
adorare quod eſt ſimile ludo puerorū qui faciūt ymagīes luteas. ¶ Deinde aū dicit Neqꝫ fornicemur ⁊cͣ. tāgit pec catū fornicationis vbi primo diſſuadet tale peccatū. Se cundo deterret per exemplū culpe ibi Sicut quidam ⁊cͣ. Tertio pene ibi. Et ceciderunt vna die ⁊cͣ. Dicit gͦ Ne qꝫ fornicemur vt quidā ex vobis ſupra. 5. Omnino audi tur fornicatio inter vos Sicut quidā ex ipſis fornicati ſūt cum madianitis ſcilicet numeri. 25. Et id̓o cecider̄t vna die. 23. immo. 24οοο. milia. ſed maior numerꝰ nō exclu dit minorē vnde nō dicitur hic cū preciſione. Ul̓ forte vi tium ſcriptorū eſt. ¶ Deinde cū dicit Neqꝫ tēptemꝰ xp̄m ⁊cͣ. tangit peccatū diuine tēptationis. quod diſſuadet pri mo verbo. Secundo exemplo ibi. Sicut quidā ⁊cͣ. Ter tio ſupplicio ibi. Et a ſerpentibꝰ ⁊cͣ. Dicit ergo Neqꝫ tē ptemus xp̄m diffidendo de eius potētia. ſicut illi qͥ in vo bis deſperant de reſurrectione ſicut quidam eoꝝ tēptaue runt deū vl̓ xp̄m in moyſe dicentes: Nunqͥd poterit para re menſam in deſerto. ⁊ ideo a ſerpentibus perierunt do nec ſcilicet ſerpens eneus erectus eſt ad cuius aſpectū ſa nabantur. De hoc habetur numeri. 21. ⁊ deutro. 6. Non tēptabis dominū deū tuū. ¶ Deinde cū dicit. Neqꝫ mur muraueritis ⁊cͣ. poſt peccatū cordis ⁊ operis dehortatur peccatū oris. vbi primo diſſuadet murmurationis vitiuꝫ Secūdo adducit quoſdā in exemplum ⁊ primo culpe ibi Sicut quidā ⁊cͣ. Secundo pene ibi. Et perierunt a ẜpen tibus. Dicit ergo Neqꝫ murmuraueritis contra me: vel minores cōtra maiores Sap̄. 1. Cuſtodite vos a murmu ratione ſicut quidā eoꝝ murmurauerunt contra moyſen. numeri. 16. Murmurauit om̄is congregatio filioꝝ iſrl̓ cō tra moyſen. ⁊ ideo perierunt ab extermīatore. ab angelo ſcilicet qui extra terminos terre eos percuſſit. Baruchꝫ. Exterminati ſunt ⁊ ad inferos deſcenderunt. ¶ Notandū ſuper illud In moyſe baptizati ſūt ꝙ dam̄. li. 4. capi. de baptiſmo diſtinguit nouē genera baptiſmatū accipiendo baptiſmata large. Primū eſt aqua diluuij de quo habet̉ gen̄. 6. Secundum mare rubrū de quo Exo. 14. Tertiū aqua expiationis de qua numeri. 19. Quartum baptiſmꝰ Iohannis de quo Mat. 3. Quintuꝫ baptiſmus de qͦ xp̄s baptizatus fuit Luc̄. 3. Sextū baptiſmus ſpirituſſācti ſu per diſcipulos act̓ 1. Vos autē baptizabimini ſpirituſan cto. Septimū baptiſmus penitentie ⁊ contritiōis de quo Ecc. 34. Qui baptizatur a mortuo ⁊cͣ. Octauū baptiſ mus ſanguinis de quo Luc̄. 12. Baptiſma habeo bapti ſari ⁊ quomodo coartor vſqꝫ dum ꝑficiatur. Nonū baptiſ mus aque ⁊ ſpiritus de quo Ioh̓. 3. Niſi quis renatꝰ fue rit ex aqua ⁊ ſpirituſancto ⁊ Mat. vlti. Baptizantes eos in nomine patris ⁊ filij ⁊ ſpirituſſancti. ¶ Deinde cū di cit. Hec aūt omnia in figura ⁊c̄. Habito ꝙ ꝓpter nos pre dicta facta ſunt: hic oſtendit ꝙ ꝓpter nos etiā ſcripta ſūt. Et primo ꝙ in ſignificatione. Secūdo ꝙ in correctiōe ibi Scripta ſunt aūt ⁊cͣ. Dicit ergo Hec autem ⁊cͣ. quaſi di cat. Iſta contigerunt illis ⁊ hoc non tantū ꝓpter ſua pec cata. autē ꝓ ſed omnia in figura noſtri ſcilicet cōtingebāt illis. erat em̄ tunc tēpꝰ figurarū. ¶ Deinde cū dicit Scri pta ſunt autē ad correptionē. tangit ꝙ ſcripta ſunt ad cor rectionē noſtrā. Ubi implicant̉ tria incitātia ad correctio nem noſtraꝫ. Primo antiquoꝝ exempla que notantur in ſcripturis. Secūdo exemploꝝ cauſa que eſt correctio no ſtra. Tertio etas nouiſſima que eſt finis ſeculoꝝ. Dc̄ er go Scripta ſunt autē ad correctionē noſtrā. quia quecun qꝫ ſcripta ſunt ad nr̄am doctrinā ſcripta ſunt. Roma. 15. Nos dico in quos fines ſeculoruꝫ deuenerunt id eſt ſexta ctas que eſt vltima etas laborantiū. 1. Ioh̓. 2. Filioli mei nouiſſima hora eſt. Quia ergo in vltima ſecl̓i etate ſumꝰ tot exemplis prioꝝ corrigi debemus. Uel in quos fines ſeculoꝝ deuenerunt id eſt in quibus ꝑ fidem ⁊ amorē xp̄i
o iij

xplanatio ſancti Thome
finita eſt ſecularitas quia phil̓. 3. dicitur. Conuerſatio no ſtra in celis eſt. Unde temporalia non promittuntur tem pore gratie ſicut tempore legis. Unde nec in pactum de ducuntur ſed adijciuntur Mat. 6. Primum querite re gnum dei ⁊cͣ. Sed antiquitus erant in pactuꝫ Eſa. 1. Si volueritis ⁊ audieritis ⁊c̄. Ecce ergo exempla certa quia ſcripta ſunt. vtilia quia ad correctionē noſtraꝫ. durabilia quia in quos fines ⁊cͣ. ¶ Lectio tertia Taqꝫ qui ſe exiſtīat ſtare videat ne cadat. Temptatio vos nō apprehē dat niſi humana. Fidelis autem de us eſt qui non patietur vos temptari ſupra id quod poteſtis: ſed faciet etiā cū tēptatio ne ꝓuentū vt poſſitis ſuſtinere. Habita primo iudeorum punitione. Secundo punitiōis ratiōe: hic tertio concludit ꝙ exemplo eorum debēt a ma lo cauere. vbi primo monet vt caueant caſum. Secundo cauendi docet modum ibi. Vos nō apprehēdat ⁊c̄. Ter tio promittit firmum adiutorium ibi. Fidelis autē deus eſt ⁊c. In primo implicat quatuor ſollicitantia ſapientē. ſcilicet multitudinē cadentiū cum dicit Itaqꝫ incertitudi nem ſtantiū cū ſubdit. Qui ſe exiſtimat ſtar̄. Neceſſitatē cautele cum addit. Uideat facilitatem ruine cū dicit Ne cadat. Dicit ergo Itaqꝫ ⁊c. quaſi dicat. Illi ⁊ ſi benefici is dei vſi ſunt nihilominꝰ propter peccata perierūt. Ita qꝫ ex eoꝝ conſideratione qui exiſtimat aliqua cōiectura tione ſe ſtare id eſt ꝙ ſit in gratia ⁊ charitate. videat dili genti attentiōe ne cadat peccando vel alios faciendo pec care. Eſa. 14. Quomodo cecidiſti lucifer. psͣ. Cadent a latere tuo mille ⁊c. Ideo eph̓. 5. Uidete quō caute ambu lctis. ¶ Deinde cū dicit Temptatio vos nō apprehēdat ⁊c. Docet modū cauendi cauſam ſcilicet cauēdo tempta tionē Ubi prīo docet aliquā tē ptationē fugiēdā Secūdo aliquam ſuſtinendā ibi. Niſi humana. Primā primo no tificat quia pulſat vt introeat. Vnde dicitur tēptatio. Se cundo quia īpugnat vt p̄ualeat. Und̓ ſubditur. Non vos apprehendat. Dicit ergo Temptatio ⁊c. quaſi diceret ne cadatis. Temptatio ſcilicet peccati non vos apprehēdat trahendo in conſenſum peccati: niſi humana. hoc duplici ter exponitur. Uno modo de tēptatione interiori mala. ⁊ tūc eſt permiſſio. Quaſi dicat. nulla peccati dilectio vos apprehendat niſi forte de malis ſine qua vita humana nō ducitur. Non enim eſt homo qui ſemꝑ faciat bonū ⁊ non peccet. 3. reguꝫ. 8. ⁊. 2. pal̓. 6. Alio modo expōitur de tē ptatione exteriori boni. Et tunc eſt exhortatio ſic. Tem ptatio vos non apprehendat niſi humana ſcilicet tribula tionū preſentiū ꝓpter chriſtum tolerātia. Aug. ꝓpt̓ chri ſtum pati humana temptatio eſt. Thob. 12. Quia acce ptus eras deo neceſſe fuit vt tēptatio probaret te. ¶ De inde cum dicit. Fidelis deus. oſtendit paratū adiutoriuꝫ in tēptatione. Vbi cōmēdat deū adiutorē qꝛ dat nob̓ reſi ſtēdi potentiā qd̓ notat̉ ibi. Sꝫ faciet cū tēptatiōe ⁊c. ꝑſe uerātiā qd̓ notat̉ ibi. Vt poſſitꝭ ſuſtinere. Uere fidel̓ deꝰ qͥ dat potētiā ne vincamur. gr̄aꝫ vt mereamur. conſtātiā vt vincamꝰ. Dic̄ gͦ Fidel̓ ⁊c. qͣſi diceret vos ad hoc hortor ⁊ moneo ꝙ poteſtꝭ. fidel̓ dn̄s in oībꝰ ꝟbis ſuis q̄ nō patie tur vos tēptari ſupra id qd̓ poteſtis. qd̓ vtiqꝫ poſſet dya bolus ſi ꝑmitteret̉ qꝛ nō eſt ptās ſuꝑ t̓rā q̄ ei cōꝑet Eſa. 40. Dat laſſo virtutē. Iō Iac. 1. Om̄e gaudiū exiſtimate fr̄es cū ī varias tēptatios īcid̓ritꝭ. aug. Qui dat dyabolo tēptādi licētiā. ip̄e dat tēptatꝭ miẜicordiā ꝓuētū inꝙͣ ita vt poſſitꝭ ſuſtīere. ne deficiatꝭ ī lucta. ſꝫ vīcatꝭ qd̓ fit ꝑ hūi litatē vt dic̄ aug. Illi em̄ nō creꝑāt ī fornace qͥ nō hn̄t vētū ſuꝑbie. ¶ Notādū ē ſuꝑ illd̓ qͥ ſe exiſtiat ſtare ⁊c. ꝙ ad caſū īpellūt nos primo debilitas viriū. ſicut cadunt pue ri. decrepiti. infirmi. Eſa. 40. In īfirmitate cadēt. qd̓ cō tingit ꝑ tepiditatē bene operandi ⁊ inſtabilitatē. Secun do onus peccatorū ſicut cadunt aſini ſub onere nimio. psͣ. Cęciderunt qui operantur iniquitatē. quod cōtingit per negligentiā penitendi quia peccatū qd̓ ꝑ penitentiaꝫ ⁊cͣ. Tertio multitudo trahentiū ſicut arbor vl̓ domus multꝭ trahentibus deorſum cadit ſupra eodē Neqꝫ fornicemur ⁊cͣ. quod contingit per impulſum hoſtiū. Quarto lubri citas viarū ſicut incauti cadunt in lubrico Ecc. 28. Attē de ne forte labores in lingua ⁊ cadas. ⁊ in conſpectu ⁊cͣ. quod contingit per incautā cuſtodiā ſenſuū. Quinto va rietas offendiculoꝝ ſicut auis capta in medio laqueorum psͣ. Hi in curribus ⁊cͣ. ꝓuer. 24. Septies in die cadit iu ſtus quod cōtingit ꝑ corruptionē creaturaꝝ. Sexto igno rātia agendoꝝ ſicut ceci cadūt defacili Mat. 15. Si cecꝰ ceco ducatū preſtet ⁊cͣ. quod contingit per negligentiam addiſcendi neceſſaria. Septimo exempla cadentiū ſic̄ an geli ad exemplū luciferi. psͣ. Cadēt a latere tuo mille ⁊cͣ. ꝓuer. 25. Fons turbatus pede ⁊ vena corrupta iuſtꝰ ca dens corā īpio. qꝛ ꝯtingit ꝑ imitationē maloꝝ. Octauo ponderoſitas corporum. Corpus em̄ quod corrumpit̉ ag grauat animā ſicut lapis in collo natātis Iob. 14. Mōs cadens defluit. quod contingit per carnis fomētū ſuper ſluum. ¶ Lectio quarta. Ropter quod chariſſimi mei: fugite ab idolorū cultura. Ut prudentibꝰ p loquor voſipſi iudicate quod dico. Calix benedictionis cui benedicimꝰ: nonne cōmunicatio ſanguinis chriſti eſt? Et panis quem frangimus nōne participatio corporꝭ domini eſt? Quoniaꝫ vnus panis ⁊ vnū cor pus multi ſumus: omnes qui de vno pane ⁊ de vno calice ꝑticipamus. Superius ex conſideratione iudeoꝝ pene monuit abſti nere a perpetratione peccatoruꝫ ſimilium: hic ſpecialiter monet cauere a cōmeſtione idolis ymolatorum. Ubi pri mo ponit cōmonitionem cauendi ab idolotitis. Secun do ſubdit cauſam cōmonitionis ibi. Quid ergo dico ⁊cͣ. Tertio docet modū cauendi a dictis ibi. Omne quod in macello venit manducate ⁊cͣ. In prima cauere ab idoloti torum comeſtione monet. Primo ex timore pene conſimi lis. Secundo ex cōmuniōe ſancti altaris ibi. Vt prudenti bus loquor ⁊cͣ. Tertio ex ſimilitudine ſacrificij legal̓ ibi. Uidete iſrl̓ ẜm carnē ⁊cͣ. In prima vt eius obediant dic tis. Primo arguit inferendo cū dicit. Propter qd̓. Se cundo allicit blandiēdo cū ſubdit Chariſſimi mei. Ter tio inſtruit exhortando cum addit Fugite ⁊cͣ. Dicit ergo Propter quod ⁊cͣ. quaſi diceret quia ſacramēta ſola non ſaluant. ⁊ qui cadit punitur ⁊ auxilium dei non deeſt. ꝓ pter quod chariſſimi mei fugite ab idoloꝝ cultura id ē ab omni idoli venerationē. Glo. Ideo hos apoſtolus horta tur fugere ab idolatrie ſuꝑſtitionē. Vel ne ſapiētes come dāt idolotita cū offendiculo infirmoꝝ quibꝰ idolatrate vi derentur. Uel ne ipſi infirmi idolatre ſint edendo in ido li veneratione. Fugite ergo ab idoloꝝ cultura. Uel puta tiua quo ad eſum ſapientū. Vel vera quo ad eſuꝫ infirmo rum. ¶ Deinde cum dicit. Vt prudentibꝰ loquor ⁊cͣ. mo net cauere ab idolotitoꝝ comeſtione ex cōmunione ſacra menti altarꝭ. Ubi pͥmo qd̓ dicturꝰ ē ſuppōit eoꝝ iudicio.

in epiſtolā Tad Corinthios X
A
Secundo oſtendit qͥd ē illud.ſ. ꝙ ꝑ cōioneꝫ euchariſtie efficimur vnū cū xp̄o ibi. Calix bn̄dictiōis ⁊c. Tertio ꝓ bat ꝙ ita ē ꝙ oēs ſumꝰ vnum in corꝑe eius miſtico. ibi. Qm̄ vnus panis ⁊c. Dicit ergo. Vt prudentibꝰ ⁊c̄. q. d̓ Ut fugiatis loquor vobis vt prudētibꝰ. Uel ſic. loquor vobis altū quid.ſ. qd̓ ſequit̉ vt prudentibus. Uel ſic lo quor infirmis.ſ. qui ſunt inter vos: vt ſupra loquutꝰ ſuꝫ prudentibꝰ. Et io voſip̄i maiores iudicate: qd̓ dico Iob 21. Si contempſi ſubire iudiciū cū ſeruo meo. Iudicate inꝙͣ hoc qd̓ ſequit̉. Calix pn̄dictiōis.i. potus calicis per que ꝑticipantes bn̄dicunt̉. Luce. 22. Sil̓r ⁊ calicē poſt ꝙͣ cenauit dicēs. Hic calix ⁊c̄. Cui bn̄dicimus.i. qd̓ nos fideles exaltamꝰ credendo ⁊ gr̄as agendo. Uel cui bn̄ dicimus.i. quē nos ſacerdotes ꝯſecramus. Nōne cōica tio ſanguinis xp̄i ē faciēs nos vnū cū ip̄o: ẜm illud aug. Nec tu me mutabis in te. Eſt ergo ſua rō talis. Sicut ꝑticipans calicem dn̄i ſit vnū cū eo: ſic ꝑticipans caliceꝫ demonioꝝ ſit vnū cū eis: ſed demonū vnitas ē maxime fugienda. ergo ⁊ ꝑticipatio idolotitoꝝ in eoꝝ veneratōe Et ideo fugite ab idoloꝝ cultura. Et panis quē frangi mus id eſt ſumptio panis fracti in altari nōne ꝑticipatō corꝑis dn̄i eſt. faciens nos vnū cū xp̄o. qꝛ ſub ſpecie pa nis ſumit̉ corpus xp̄i. ¶ Deinde cū dicit. Qm̄ vnus pa nis ⁊c. oſtendit ꝙ oēs ſumꝰ vnum in corꝑe eiꝰ miſtico. Ubi ꝓponit prīo vnitatē. ſcd̓o ſubdit vnitatis rōneꝫ ibi Oēs qui de vno ⁊c. In prīa tangit duplicem vnitatem Primā incorporationis qua in xp̄m tranſformamur cuꝫ dicit. Unus panis ⁊c Aliā vite ⁊ ſenſus quam a chriſto capite accipimꝰ cū addit. Et vnū corpus ⁊c. Dicit ergo Qm̄ vnus ⁊c. Quaſi dicat ꝑ hoc pꝫ ꝙ vnū ſumus cum .xp̄o. qm̄ vnus panis vnione fidei ſpei ⁊ charitatis ⁊ vnū corpus multi ſumus ꝑ ſubminiſtrationē operū charita tis. Corpus.ſ. illius capitis qͥ ē xp̄s. Multi dico ſcꝫ om nes qui de vno pane.i. cor pore xp̄i ⁊ vno calice id ē ſan guine ꝑticipamus digna ꝑticipatione ſcꝫ ſpūali non tm̄ ſacramentali. Augꝰ. Accipite qꝛ vnus panis ⁊ vnū cor pus eccl̓ia xp̄i dicitur ꝓ eo ꝙ ſicut vnus panis ex multꝭ granis ⁊ vnū corpꝰ ex multis mēbris cōponit̉. ſic eccle ſia xp̄i ex multis fidelibus capite copulatis cōnectitur. De iſta vnitate infra. 12. dicit̉. ¶ Hic queritur ſuꝑ illo. Oēs in moyſe baptizati. Glo. ꝑ viſa illa legalia purgati Cōtra. Legalia nō iuſtificabāt. Rn̄deo. Iuſtificabāt di ſpoſitiue a remotis non copulatiue quia per modum ſig ni non cauſe. ¶ Item ſuper illud. Petra autē erat chri ſtus. Glo. Non petra dedit aquas ſed chriſtus. Contra Numeri. 20. Loquimini ad petram ⁊ ipſa dabit vobis aquas. Reſpondeo. Petra dabat originaliter non effe ctiue. ¶ Item ſuper illud. Omnes eandeꝫ eſcam. Glo. Si quis manducauerit ex hoc pane nō morietur in eter num: ſcilicet qui manducat corde non qui premit ore. Contra. ergo non oportet ſacramentaliter manducare. Reſpondeo non qui premit ore ſolum ſcilicet. ¶ Item ſuper illud. Eundem potum ſpiritalem. Glo. Idem eſt effectus in illis ſacramentis ſed nō tantum quantum in noſtris. Contra. ſacramenta vetera nō efficiebant quod figurabant. Reſpondeo Idē eſt effectus. ſed aliter: nam illorum per modū ſigni: noſtrorum per modum cauſe. ¶ Item ſuper illud. Hec autem in figura facta ſūt. Glo. Omnes pene minores ſunt gehenna. Contra. carentia viſionis dei maior pena eſt ꝙͣ gehenna: ẜm Chriſoſto. Rn̄deo. loquit̉ de penis tēporalibus. ¶ Item ſuꝑ illud Qui ſtat videat ne cadat. Glo. Nō ꝙ ſit aliquis ſine ca ſu. Contra. Multi ſunt ſine mortali. Reſpondeo Du plex eſt caſus: vnꝰ a domino per mortale. alter in domi no per veniale. ¶ Item ſuper illud. Fidelis deus. Glo. ſa. Qui dat temptanti diabolo licentiaꝫ dat temptatis
miſericordiam. Contra. qd̓ ſit de licentia licite fit. Ergo licet diabolo temptare. Reſpondeo. Licentia accipitur hic pro permiſſione non pro conceſſione. ¶ Itē voſipſi iudicate. Contra. Non eſt inferiorum iudicare de factis ſuperiorum. Reſpondeo. Nō debent iudicare iudicio ſuperordinationis: ſed licet iudicio diſcretionis. ¶ Iteꝫ ſuper illud. Benedicimus. Glo. Nos ſacerdotes. Con tra. Quod minus eſt a maiori benedicitur. Reſpondeo In ſacramento altaris beuedictio ſacerdotis fertur ſuꝑ terminum a quo. id eſt ſuper panem nō ſuper terminum ad quem id eſt corpus chriſti. ¶ Item. Panis quē fran gimus ⁊cͣ. Contra. Iam tunc non eſt ibi panis. Reſpon deo. Ponitur ſignificatum pro ſigno. id eſt panis ꝓ ſpe cie panis. ¶ Item ſuper illud. Nonne participatio ⁊cͣ. Glo. Per partes manducatur in ſacramēto: ⁊ manet in teger in celo. Contra. Chriſtus ſub ſacramēto ē imparti bilis. Reſpondeo. Manducatur per partes ſacramenti non ſui. ¶ Item ibidem glo. In illo ſacramento corpus ſuum ⁊ ſanguinem cōmendauit. quod eſt fecit nos ip̄os Contra: nō fecit nos corpus chriſti verum. Reſpondeo qd̓.i. cuius ſignificatum. vnde relatio eſt ſimplex. ¶ Lectio quinta. Idete iſrael ẜm carnem. Nōne qui v edunt hoſtias ꝑticipes ſūt altaris. Quid ergo. Dico ꝙ idolis imolatū ſit aliquid: aut ꝙ idolū ſit aliquid Sed que imolant gentes demonijs imolant ⁊ nō deo Nolo autem vos ſocios fieri demoniorum/ Nō poteſtis calicē domini bibere ⁊ calicem demonioꝝ. Nō poteſtis menſe dn̄i partici pes eſſe ⁊ menſe demonioꝝ. An emulamur dn̄m. Nunquid fortiores illo ſumꝰ? Omīa mihi licent ſed nō oīa expediūt. Omnia mi hi licent: ſed nō oīa edificant. Nemo qd̓ ſuū eſt querat ſed qd̓ alterius. Superiꝰ monuit abſtinere a comeſtione idolotitoꝝ. pri mo ex timore pene ꝯſimilis. Scd̓o ex cōione altaris: hic tertio monet ad ideꝫ ex ſil̓itudine ſacrificij legalis. Ubi prīo excitat attētionē. Scd̓o on̄dit ꝓpoſitū ibi. Nonne qui ędunt hoſtias. Dicit ergo. Videte. Hoc dupliciter legit̉. Uno mō de ſacrificijs iudeoꝝ. Alio mō de ritu gē tiliū. Prīo mō hoc qd̓ dico iſrl̓ ē accuſatiui caſus. Alio mō vocatiui. Prīo mō ſic. q. d. Multi vnū corpꝰ ſumꝰ qui de vno pane ⁊ vno calice ꝑticipamꝰ. Et hoc pꝫ per hanc ſil̓itudinē. Videte iſrael ẜm carnem ſupple ambu lantem.ſ. carnalibus ſacrificijs deſeruientē. hoc dic̄ ad dr̄iam iſrl̓ ẜm ſpm̄. De vtroqꝫ Ro. 2. Nō em̄ qͥ ī manife ſto iudeus. ⁊cͣ. Nōne qui edūt hoſtias legales ꝑticipes ſunt altaris legalis. Sicut qui edunt carnem xp̄i ⁊ ſan guinē ꝑticipes ſunt corꝑis. Scd̓o mō legit̉ ſic. Uidete o iſrl̓. o vos qui eſtis iſrl̓ ſpūalis vidētis.ſ. deū videte in ꝙͣ ea que ſunt ẜm carnem. id eſt in idolatrie ritu carna li. Nonne qui edunt hoſtias idolis ſcilicet imolatas par ticipes ſunt altaris demonum et idolorum. Quaſi di cat. Sic. Eſt ergo ſua ratio talis: Qui edunt hoſti as oblatas altari: participes ſunt altaris. A ſimili qui edunt hoſtiasⁱ īmolatas idolis: participes ſunt idolo rum ſiue demoniorum. ¶ Deinde cum dicit. Quid er go dico ⁊c. Superius poſuit monitionem cauēdi ab ido lotitorum comeſtione: hic ponit cauſam admonitionis. Ponit autem quattuor cauſas quare debent ab idoloti

Explanatio ſancti Thome
tis abſtinere. Primo propter vitandam demonis ſocie tatem. Secundo propter vitandā ſacre cōmunionis ex cluſionē ibi. Quia nō poteſtis calicē domini bibere ⁊c. Tertio propter vitandā dei indignationeꝫ ibi. An emu lamur dn̄m ⁊c̄. Quarto ꝓpter fratrum leſionem. ibi. Oīa mihi licent ⁊c. In prima prīo oſtendit ꝑ hoc ꝙ nō dicit hoc: eo ꝙ alicuiꝰ virtutis reputet idolum vel ido lotitū. Secūdo ꝙ potius iō qꝛ demonibus ē imolatum: ibi. Sed que īmolant ⁊c. Tertio ꝙ nō vult eos eſſe ſo cios demonū ibi. Nolo autem vos ſocios ⁊c. Dicit ergo Quid ergo. Quaſi dicat. Moneo cauere ab idolotitis Quid ergo dico.i. quid dicere videor hoc monēdo. Nū quid hoc ſupple ꝙ illud qd̓ idolis ē imolatū ſit aliquid vel alicuiꝰ virtutis vt noceat aut ꝙ idolum ſit aliqͥd ve neratione dignū. Quaſi dicat. No. p̄s. Neqꝫ eniꝫ ē ſpi ritus in ore ip̄oꝝ. Sed hoc potius dico ꝙ que īmolant gentes idolo: demoni īmolāt ⁊ nō deo. p̄s. Oēs dij gen tium demonia. Deutero. 32. Imolauerunt demonijs ⁊ nō deo. ¶ Deinde cū dicit. Nolo aūt vos fieri. cͣ. oſten dit ꝙ nō vult eos fieri ſocios demonū qd̓ fierent ſi com municarent menſe idoloꝝ. Et hoc ē ꝙ dicit. Nolo autē vos qui fideles eſtis ſocios fieri demonum edendo.ſ. de his que idolis imolantur. 2. Coꝝ. 6. Que ſocietas lu cis ad tenebras aut que cōuentio xp̄i ad belial. ¶ Dein de cū dicit. Nō poteſtis calicē. ⁊cͣ. Ecce ſecūda rō quare abſtinendū ē ab idolotitis que ē talis. Oē qd̓ excludit a cōmunione corporis ⁊ ſanguinis xp̄i: vitandū ē. Come ſtio idolotitoꝝ eſt huiuſmodi. Ergo vitanda eſt. pͥmo et go oſtendit ꝙ huiuſmodi comeſtio excludit a cōmuniōe ſanguinis xp̄i. Scd̓o ꝙ ⁊ a cōione corporis chriſti. ibi. Nō poteſtis mēſe ⁊cͣ. Dicit ergo. Nō poteſtis ⁊c̄. q. d. Nolo vos fieri ſocios demonioꝝ. hoc aūt ideo dicit. Qꝛ nō poteſtis calicē domini bibere potu ſpirituali: non ſa cramētali tm̄. p̄s. Calicē ſalutaris accipiā Et calicē de monioꝝ ſimul: ⁊ hoc quo ad ſacramentū ſanguinis. Nō poteſtis mēſe domini ꝑticipes eſſe quo ad ſacramētum corporis ⁊ menſe demonioꝝ. Matt. 6. Nemo pōt duo bus dn̄is ſeruire. Ecce ergo calix fructuoſus quia ad bi bendū ſpūaliter: p̄cioſus qꝛ domini ſpāliter: purus ⁊ mū dus quia nō dat̉ immūdis vtiliter. Sil̓ir pōt dici de mē ſa. ¶ Deinde cū dicit. An emulamur dn̄m ⁊cͣ. Ecce ter tia ratio talis. Omne illud qd̓ ꝓuocat iram dei vitādū eſt. comeſtio idolotitorū eſt huiuſmodi. Ergo vitāda eſt Primo ergo oſtendit ꝙ deꝰ ꝓuocat̉ ex tali comeſtione Secūdo ꝙ ſtultū eſt eū ꝓuocare ibi. Nunquid fortioreſ illo ⁊c̄. Dicit ergo. An emulamur.i. ad iram ꝓuocare volumus dn̄m comedendo idolotita. Vel ſic. An emu lamur dn̄m.i. inuidemꝰ ei vt quaſi incōtēptum eiꝰ hoc faciamꝰ Deut̓. 32. Prouocauer̄t eū ī dijs. Nūqͥd. Qua ſi dicat: Nō debemꝰ eū ꝓuocare. Nūquid illo fortiores ſumus. Quaſi dicat. Non. Iob. 9. Si fortitudo querit robuſtiſſimus eſt. Fatuū eſt enī ꝓuocare fortiorem ſe. ¶ Notandū ſuꝑ illud. Nolo autē vos ſocios fieri ꝙ eſt ſocietas bona ⁊ mala ⁊ vtraqꝫ quadruplex. Eſt ergo ſo cietas bona prima perſonaꝝ diuinaꝝ. de qua. 1. Ioh. 1. At ſocietatē habeamꝰ cū deo: ⁊ ſocietas noſtra ſit cū pa tre ⁊ cum filio eius ieſu xp̄o. Et hoc exigit ſūma iocum ditas: qꝛ nullius rei ſine ſocio iocunda ē poſſeſſio. Se cunda angeloꝝ ſcōꝝ: de qua Tobie. 5. Credo enī ꝙ an gelus dei bonus comitet̉ ei. Et hoc exigit hominis di gnitas. Iero. Magna eſt dignitas animarū ⁊c̄. Tertia virorū iuſtoꝝ: de qua Gal̓. ⁊. Iacobus ⁊ iohannes dex tras dederunt mihi ⁊ barnabe ſocietatis. Et hoc exigit noſtra vtilitas. Eccl̓. 4. Melius eſt duos ⁊c. Quarta beatoꝝ. de qua Apocal̓. 1. Ego iohānes ſocius veſter ⁊ frater in tribulatiōe ⁊ regno: ⁊ hoc exigit cōis felicitas
quia ſi ſocij ſumus paſſionis: erimus ⁊ cōſolationis: ſu pra pͥmo. Societas mala ſil̓r quadruplex. prima aperte malorum. de qua Eſa. 1. Prīcipes tui infideles ſocij fu rum. Hec eſt ſocietas herodis ⁊ pilati in crucifixiōe xp̄i. Secūda ipocritarū. de qua Iob. 30. Frater fui draconū ⁊ ſocius ſtrutionū. Que alas habere videtur ⁊ volare nō pōt. Hec eſt ſocietas vulpis ⁊ lupi. Tertia demonū de qua Iob. 18. Habitent in tabernaculo eius ſocij eius qui nō eſt. hec ſocietas catti ⁊ muris: carnificis ⁊ bouis Quarta damnatorū. de qua. 2. Coꝝ. 6. Que ſocietas lucis ad tenebras: hec ē ſocietas incarceratorū in igne. ¶ Deinde cū dicit. Oīa mihi licent ⁊c. ponit̉ quarta rō talis. Omne illud qd̓ ledit ꝓximorū ſalutem vitandū ē. ſed comeſtio idolotitorum eſt huiuſmodi. ergo vitāda ē. Primo oſtendit ꝙ talis comeſtio comedenti nō ꝓficit. Secūdo ꝙ alterū ledit. ibi. Oīa mihi licent ⁊c. Dicit ex go. Oīa mihi ⁊c. quaſi dicat. Si illos peccare dicā qui comedunt idolotita nō tamē dico cibos in ſe illicitos qꝛ oīa que ad eſcam ꝑtinent mihi licēt. Uel ⁊ ſi omnia mi hi licent ſed nō oīa expediunt.i. adiuuāt me ī curſu meo Simile ſupra. 6. Omnia mihi licent.i. ⁊ ſi omnia mihi licerent ſed nō omnia edificant ꝓximos ſed ea que cha ritatis ſūt ſupra. 8. Sciētia inflat charitas edificat: ⁊ qꝛ nō omnia edificant: nemo qd̓ ſuū eſt querat tantū. Cha ritas enī nō que ſua ſunt querit. infra. 13. ſed qd̓ alterius id eſt qd̓ alter proficit. Sed heu phil̓. 2. dicit̉. Omnes que ſua ſunt querunt. Audiendus ē ergo apl̓s qui ⁊ do cet verū ⁊ monet bonū. Docet verū duplex.ſ. expediētie ſibi quia omnia licent ſed nō expediunt: ⁊ edificationis alijs quia omnia licent ſed nō omnia edificant. Monet bonum duplex ſcꝫ expedientie ſibi Nemo qd̓ ſuuꝫ eſt q̄ rat et edificatiōis alijs. Sed qd̓ alteriꝰ. ¶ Lectio ſexta. Mne qd̓ in macello venit mandu o Ocate nihil interrogantes ꝓpter con ſcientiā. Domini eſt terra ⁊ pleni tudo eius. Si quis vocat vos infidelium ad cenā ⁊ vultis ire: omne qd̓ vobis appo nitur manducate: nihil interrogantes pro pter cōſcīam. Si quis autē dixerit hoc imo latū eſt idolis: nolite māducare ꝓpter illuꝫ qui indicauit ⁊ ꝓpter cōſcīam. Conſciētiā autē dico nō tua ſed alterius. Ut quid eniꝫ libertas mea iudicat̉ ab aliena cōſcientia. Si ego cum gratia participo quid blaſphe mor pro eo ꝙ gratias ago. Superiꝰ monuit cauere ab idolotitis ⁊ poſuit rōeꝫ qua druplicē ſue monitiōis. hic tertio docet modū cauendi a p̄dictis on̄dendo qūo licet edere ⁊ qūo nō. Prīo ergo on̄dit an liceat edere. Scd̓o qn̄ nō lꝫ ibi Si qͥs autē dixe rit ⁊c. Tertio qͥd in vtriſqꝫ debēt attēdere ibi Siue ergo māducatis ⁊c. In prīa prīo ponit duos caſus in quibꝰ lꝫ idolotita comedere. Primꝰ qn̄ comedit ꝑ ſe. ſecundꝰ qn̄ cū alijs ibi. Si qͥs aūt inſideliū ⁊c. Uel primꝰ qn̄ neſcit idolis imolatū. ſecūdus qn̄ nō ī ꝓximi ſcādalū. In prio caſu prīo tangit comedēdi licētiā. ſcd̓o comedēdi p̄ſtat cautelā ibi. Nihil interrogātes ⁊c. Dicit ergo. Oē qd̓ ī macello venit.i. vendit̉ ⁊c. quaſi dicat. Quia licet ede re ſed nō expedit aliqn̄ iō ſic edite. Oē qd̓ ī macello veīt i. vēdit̉ māducate ſi vultꝭ. Oīs eī creatura dei bōa ⁊ ni hil reijciēdū ⁊e. 1. Thi. 4. Uos dico nihil interrogan tes.ſ. an ſit idol̓ imolatū vl̓ n̄ ⁊ hoc ꝓpt̓ ꝯſcīaꝫ aſtantio

nepiſtolā Tad Corinthios R
infirmi. Domini eſt terra. ⁊c. Quaſi dicat. Hoc ſecure poteſtis facere quia domini eſt terra ⁊ plenitudo eius.i. omnia quibꝰ terra implet̉. p̄s. Qm̄ mee ſunt om̄s fere. ⁊cͣ. Ambro. Nō poteſt eē immundū qd̓ dn̄i eſt: ſed om̄s carnes ſunt dn̄i ergo de ſe munde ſunt ⁊ licite. ¶ Dein de cū dicit. Si quis autē vocat. ⁊cͣ. oſtendit qn̄ licet co medere idolotita cū alijs qn̄.ſ. dant̉ in cōuiuio ⁊ ignora tur ab infirmis ꝙ ſint idolis imolata. Ubi implicantur quattuor expedientia cuilibet cōuiue ſcꝫ ne ſit īpudens ſe ingerendo qd̓ notat̉ ibi. Si qͥs vocat vos: ꝙ nō ſit of fendens in reſpuendo quod notat̉ ibi. Et vultis ire: ꝙ nō ſit oneroſus impediendo: qd̓ notat̉ ibi. Oē qd̓ vobiſ apponit̉. ꝙ nō ſit indiſcretꝰ in loquēdo: ibi. Nihil inter rogantes. Dicit ergo. Si quis infideliū.i. gentiliū. Nā cū iudeis comedere ꝓhibituꝫ eſt. 28. q. i. c. oēs. vbi ſic dicit̉. Oēs deinceps ſiue clerici ſiue laici iudeoꝝ conui uia vitent: nec eos ad cōuiuiū qͥſꝙͣ recipiat: qꝛ cuꝫ iudei apud xp̄ianos cibis cōibus nō vtant̉: indignū atqꝫ ſacri legū eſt eoꝝ cibos a xp̄ianis ſumi. Si quis ergo infideli um.i. gentiliū vocat vos ad cenaꝫ ⁊ vultis ire.i. placet vobis inuitatio: oē comeſtibile qd̓ vobis apponit̉ man ducate. Cōceſſio eſt nō iuſſio. Luc. x. Manducate que vobis apponūt̉. Vos dico nihil interrogātes an ſit imo latū idolis vel nō. Et hoc ꝓpter cōſcientiā infirmorum. ¶ Deinde cū dicit. Si qͥs aūt dixerit. ⁊cͣ. oſtendit quan do nō licet comedere. Vbi aſſignat tripliceꝫ cām quare nō licet comedere. Prīo ꝓpter alterius cōſcīam. Scd̓o ꝓpter dānationē ꝓpriā ibi. Vt quid em̄ libertas mea. ⁊cͣ. Tertio ꝓpter imperitoꝝ blaſphemiam ibi. Si cum gratia participo. ⁊c. Prima ratio talis eſt. Nihil faci endū ē ſcienter qd̓ ledat cōſcīam eius qui facit: ſꝫ come ſtio idolotiti ē hmōi: ergo nihil tale eſt faciendū. Prīo ergo ꝓponit idolotiti cognitionē. Scd̓o diſſuadet eius comeſtionē: ibi. Nolite manducare ⁊cͣ. Tertio ſubdit huius rōnē ibi. Propter illū qui indicauit. Dicit ergo. Si quis autē dixerit etiā nō interrogatus: hoc ē imola tum idolis: nolite māducare. ⁊ hoc propter illū qui indi cauit hoc eē imolatū idolis. ne ſcꝫ credat te manducare ſub veneratione idoli: nō ꝙ cibus de ſe ſit immundus. Ro. 14. Scio ⁊ cōfido in dn̄o ꝙ nihil cōe eſt per ipſum niſi illi qui exiſtimāt aliquid cōe eē: ſed etiā ꝓpter con ſcientiā alioꝝ infirmoꝝ. Cōſcīam autē nō tuā q̄ firma eſt ſed alterius ſcꝫ infirmi. 2. Coꝝ. 6. Nemini dantes vllā offenſionē. ¶ Deinde cū dicit. Vt qͥd enī libertas mea. ⁊cͣ. Ecce iā ſcd̓a rō q̄ ē talis. Qd̓ facit ad iudiciū dānati onis ꝓprie vitandū ē: ſꝫ comeſtio idolotiti cū ſcandalo ꝓ ximi ē hmōi: ergo talis comeſtio vitanda ē: ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Ut qͥd ⁊cͣ. quaſi dicat. Nolite māducare propt̓ cō ſcientiā infirmi. Vt qͥd em̄ libertas mea.i. qd̓ libeꝝ mi hi ē iudicat ab aliena ꝯſcīa.i. mihi ſit dānabile propter ꝯſcīam rōne ſcādali: qͣſi dicat ſi comedo cū alteriꝰ ſcāda lo ſic ago vt reddā me dānabilē. Mat. 18. Qui ſcanda lizauerit vnū de puſillis iſtis expeditꝭ ei vt ſuſpendatur mola aſinaria ⁊cͣ. Ut qͥd ergo ſic ago: quaſi dicat. Male ago. ¶ Deinde cū dicit. Si cum gratia ꝑticipo ⁊cͣ. Ecce tertia rō talis. Cauendus eſt caſus in blaſphemiā ⁊ vi tuperiū aliorum: ſed comedendo idolotitum cū ſcandalo comedo ſic: ergo ⁊cͣ. Ubi primo tangit modū edendi de bitū: ſcd̓o nihilominꝰ blaſphemiā inſipientiū ibi. Quid blaſphemor. Dicit ergo. Si ego cū gratia.i. cum gratia rumactione ꝑticipo.i. comedo ſic em̄ ſemper ſumendus eſt cibus. Ioh. 6. Gratias agens bn̄dixit ⁊ fregit Quid blaſphemor ab imperitis dicentibꝰ me idolatrare. Blaſ phemor inꝙͣ pro eo ꝙ gratias ago. id eſt ꝙ gr̄as agen do participo. Ro. 24. Non ergo blaſphemetur bonum nomen veſtrum
Lectio ſeptima Iue ergo manducatis ſiue bibitis vel aliud quid facitis. oīa in gl̓iam 3 dei facite. Sine offenſione eſtote iu deis ⁊ gentibꝰ ⁊ eccl̓ie dei. ſicut ⁊ ego ꝑ oīa omnibꝰ placeo. nō querēs qd̓ mihi vtile ē. ſed qd̓ multis vt ſalui fiant. Habito qn̄ licet de idolotitis comedere ⁊ qn̄ nō: hic oſtē dit quid in vtroqꝫ debent intēdere ⁊ primo reſpectu dei qꝛ debent querere eius gl̓iam. Scd̓o quid reſpectu pro ximi qꝛ debēt cauere eiꝰ offenſā ibi. Sine offenſione eſto te ⁊cͣ. In prima primo inducit actū multiplicē. Scd̓o ꝑ ſuadet actuū intentionē debitā ibi. Oīa in gloriā dei ⁊cͣ Dicit ergo. Siue ergo ⁊cͣ. q. d. Quia hec mala contin gunt ergo ſiue māducatis ſiue bibitis que ſunt oꝑa ne ceſſitatis vel aliud quid facitis oīa in gl̓iam dei facite et cum inuocatiōe creatoris: ea intentione vt deus laudet̉ ⁊ glorificetur. Matth. 5. Sic luceat lux veſtra corā ho minibus ⁊c̄. Col̓. 3. Omne quodcunqꝫ facitis in verbo aut in oꝑe omnia in gloriā dei facite. Augꝰ. Hec ſi recte fiunt laudes dei ſunt. Nō ergo ſolū vox tua laudes dei: ſed etiā opera tua cōcordent cū voce tua. Cū enim deus laudat̉ de bono oꝑe: deū laudas: ⁊ cū blaſphemat̉ deus de malo opere tuo deū blaſphemas. ¶ Deinde cū dicit. Sine offenſione eſtote ⁊c̄. monet vt caueant ab offenſa alioꝝ ⁊ perſuadet hoc primo verbo. ſcd̓o exēplo. ibi Si cut ⁊ ego ꝑ omnia ⁊c̄. Ubi ponit ſe in exempluꝫ: primo pacifice cōuerſatiōis Scd̓o fructuoſe oꝑationis ibi. Nō querens qd̓ mihi vtile ⁊c. Tertio recte intētiōis ibi Vt ſalui fiant. Felix cuiꝰ ꝯuerſatio amabilis: oꝑatio vtilis: intentio ſalubris. Dicit ergo. Sinē offenſione. ⁊c. q. d. Vt oīa in gl̓iam dei fiant: ſine offenſione eſtote iudeis qͥ nō adorant idola: ⁊ ideo in tali comeſtione ſcādalizant̉: ⁊ gentibus qui adorant idola: ⁊ iō per huiuſmodi come ſtionē in errore cōfirmant̉ ⁊ eccl̓ie dei quantū ad infir mos in fide qui inde offendunt̉. Iudei ſunt ſub lege ſed nō ſub fide. genteſ nec ſub lege nec in fide: eccleſia dei ⁊ ſub lege ⁊ in fide. Ro. 12. Si fieri pōt qd̓ ex vobis ē cuꝫ oībus hoībꝰ pacē habētes. Sicut ⁊ ego oībꝰ placeo tan ꝙͣ ꝯuerſans ſine ſcādalo. Ego inꝙͣ nō querens qd̓ mihi vtile eſt tantū: ſed qd̓ multis. Ecce optimꝰ modus pla cendi oībus ſi oīm vtilitas nō priuat̉: comodū ꝓcuretur Charitas inꝙͣ nō querit q̄ ſua ſunt. Qd̓ ē vtile inꝙͣ ml̓ tis ⁊ hoc nō ad aliqd̓ cōmodū tꝑale: ſed ad hoc vt ſalui fiant. Phil̓. vl. Nō quero datū ſed fructū. ¶ Notanduꝫ ꝙ multa ſunt que merito placere faciunt hoībus. Pri mū prudentia in cōſilijs: ſicut aduocatus clienti. diſpen ſator principi placet. Gen̄. 41. Placuit pharaoni conſi liū ⁊ oībus ſeruis eiꝰ. Eccl̓. 20. Air prudēs placebit ma gnatꝭ Scd̓m mūdicia ī factis ſicut cōiunx cōiugi inſtr̄m vtenti placet. prīe Re. 2. Puer auteꝫ ſamuel creſcebat ⁊ ꝓficiebat placēs tā deo ꝙ hominibus. Nō ſic filij he li. Tertiū pietas in ſuffragijs: ſicut medicus infirman ti baculus ſeni placet. Und̓ de ſepultura Abner dr̄ ſcd̓i Re. 3. Placuerūt eis oīa q̄ fecit dauid ⁊c. Quartū ſapi entia in verbis: ſicut lumē viatori: viror viſui placet. Io ſue. 22. Placuit ſermo cūctis audientibꝰ Eccl̓. 20. Sa piens in verbis producet ſeip̄m ⁊ hō prudens placebit magnatis. Quintū clemētia in rn̄ſis. ſicut, ſapor guſtui melodia auri placet. ſcd̓i Paral̓. 10. Si placuerꝭ populo huic ⁊ lenieris eos ꝟbis clementibꝰ ẜuiēt tibi oī tꝑe Se xtū fortitudo in bellis: ſic̄ pugil ꝯductori. miles pͥhcipi placet. 1. Re. 18. Dixer̄t ẜui ſaul ad dauid. Ecce places regi ⁊ oēs ẜui eiꝰ diligūt te. Septimū largitas ī bn̄ficijs

Explanatio ſancti Thome
ſicut pluuia terre arenti: ſicut fons ſitienti placet. primo Macha. 14. de ſimone. Queſiui bona gētis ſue ⁊ placu it illis poteſtas eius. ¶ Hic queritur ſuper illud. Nolo vos eē ſocios demonioꝝ. Glo. ad hoc genꝰ ꝑtinent que fiunt in quibuſdā rebꝰ ſuſpēdendis vel alligādis. Con tra. ergo ſuſpenſio herbaꝝ ad collū vel cartulaꝝ q̄ fieri ſolet. ad idolatriam ꝑtinet. Rn̄deo. Aut herbe habent a natura vim naturalē ad effectū illū aut non. In primo caſu nō ꝑtinet ad idolatriā ſed in ſecūdo. Similit̓ cedu le aut cōtinent ſolū verba ſacra ⁊ ex hoc credunt̉ hr̄e vī aut nō. In primo caſu nō ꝑtinet ad idolatriā ſed ī ſcd̓o. ¶ Itē ſuꝑ illud. Oīa mihi licent Glo. Poteſtate liberi arbitrij ⁊ doctrina legis naturalis. Cōtra. Secundū le gē naturalē multa ſūt illicita. Rn̄deo hic loquitur de ci bis ſpēalit̓. ¶ Itē ibidē Glo. Precepto dn̄i illa ꝓhibē tur. Rn̄deo. Illa p̄cepta ad tēpus fuerūt ⁊ reuocata ſūt ¶ Itē nihil interrogātes. Cōtra Tob̓. 2. Uidete ne for te furtiuꝰ ſit. Rn̄deo. Nō ē ſimile qꝛ cibū furtiuū nō ē li citū in ſe comedere ſed idolo imolatū licet edere niſi ꝓ pter ſcandalū alteriꝰ ¶ Itē Gīa in gloriā dei facite. Cō tra. ergo nullus actus ē indifferēs. Rn̄deo Relatio hec in gloriā dei intelligit̉ vel in actu vel in aptitudine refe rendi q̄ nō ē ſolū in bonis ſed etiā in differentibꝰ ¶ Itē dn̄i ē terra ⁊ plenitudo. Cōtra. Eadeꝫ rō fuit ſub lege. Ergo ſi oīa ſūt mō mūda qꝛ dn̄i ſūt ⁊ tūc̄ fuerūt. Rn̄deo Reputatione legis īmunda dicta ſūt ſed nō ſui natura. ¶ Itē. Sicut ego ꝑ oīa oībus placeo. Cōtra. Gal. prīo. Si hoībus placere xp̄i ſeruꝰ nō eēm. ¶ Itē Qūo place bat ꝑſecutoribus ſuis. Rn̄deo. Ad primū. Placere vo lebat hoībus ꝓpter deū nō ꝓpter ſe. ¶ Ad argumentū ſcd̓m intelligitur hoc nō de omnibus generaliter ſed de eccleſiaſticis viris ẜm glo. Incipit capitulū vndecimū. Mitatores mei eſtote ſicut ⁊ ego xp̄i. Laudo aūt vos frēs ꝙ ꝑ oīa mei memores eſtis ⁊ ſicut tradi di vobis p̄cepta mea: tenetꝭ Uo lo autē vos ſcire ꝙ oīs viri caput xp̄s ē ca put autē mulieris vir: caput vero xp̄i deꝰ. Supra apl̓s remouit a fidelibus id qd̓ eſt contrariū eu chariſtie ſacramento.ſ. ꝑticipationē menſe idoloꝝ Nūc autē inſtruit fideles de ip̄o euchariſtie ſacr̄o. Et prīo p̄ mittit quandā āmonitionē generalē. Scd̓o accedit ad ꝓ poſitū. ibi. Volo aūt vos ſcire ⁊cͣ. Circa primū duo fac̄. prīo ꝓponit āmonitionē. ſcd̓o ſignificat qūo corīthij ad p̄dictā āmonitionē ſe habebant. ibi. Laudo autem vos frēs. ⁊cͣ. Circa primū cōſiderandū ē ꝙ ita ſe habet natu ralis ordo reꝝ ꝙ ea que ſunt inferiora in entibus imitā tur ea qͥ ſūt ſuꝑiora ẜm ſuū poſſe. Un̄ etiā naturale agēſ tanꝙͣ ſuꝑlus aſſimilat ſibi patiens. Primordiale autem pͥncipiū totius ꝓceſſionis reꝝ ē filius dei. ẜm illud Io. prīo. Oīa ꝑ ip̄m facta ſūt. Et iō ip̄e ē primordiale exem plar qd̓ oēs creaturę imitant̉ tanꝙͣ verā ⁊ perfectā ima ginē patris. Vnde d̓r Col̓. 1. Qui ē imago dei inuiſibi bilis primogenitꝰ oīs creature: qꝛ in ip̄o cōdita ſunt vni uerſa. Spēali tn̄ quodā mō exēplar ē ſpūaliū gratiarum quibꝰ ſpūales creature illuſtrant̉: ẜm illud qd̓ in p̄s. d̓ꝫ. ad filiū. In ſplendoribꝰ ſanctoꝝ ex vtero ante luciferuꝫ genui te: qꝛ ſcꝫ genitꝰ ē ante oēm creaturā ꝑ gr̄am lucē tē habēs exēplariter in ſe ſplēdores oīm ſcoꝝ. Hoc aūt exēplar dei prius erat a nobis valde remotum: ẜm illud Eccl̓. ⁊. Quid ē hō vt ſequi poſſit regē factorē ſuuꝫ. Et ideo hō fieri voluit: vt hoībus humanū exēplar p̄beret.
Un̄ augꝰ dicit in lib. de agone xp̄iano. Qua ꝑuerſitate nō caueat qͥ dicta ⁊ facta illiꝰ noīs intu eri diligit ⁊ ſect tur in quo ſe nobis ad exēplum vite p̄buit filius dei. Et ſicut diuinitatis eius exemplar: primo quidē imitantur angeli. ſecūdario vero relique creature: vt dioniſiꝰ dic̄. x. ca. angelice hierarchie: ita humanitatis exemplar pͥn cipaliter qͥdē imitandū ꝓponit̉ prelatis eccl̓ie tāꝙͣ ſupe rioribꝰ. Un̄ ⁊ dn̄s apl̓is dicit. Io. 13. Exēpluꝫ dedi vob̓ vt quē admodū ego feci: ita ⁊ vos faciatis. Secundario vero ip̄i prelati informati exēplo xp̄i ꝓponunt̉ exēplar vite ſubditis: ẜm illud prīe pet̓. vlt. Forma facti gregis ex aīo. Et. 2. ad theſ. z. Vt noſmetip̄os formā daremus vobis ad imitandū nos. Et iō apl̓s ſignāter dicit. Dixi vt ſine offenſione oībus ſitis: ⁊ hoc quidē facere poteri tis: ſi hoc qd̓ dico ſeruetis. Imitatores mei eſtote ſicut ⁊ ego xp̄i.ſ. ſū imitator. Imitabat̉ enī eū prīo qͥd ē ī men tis deuotione. Gal. 2. Uiuo ego: iā nō ego: viuit vero in me xp̄s. Scd̓o in ſubditoꝝ ſol licitudine. Unde dicebat phil̓. 2. Si īmolorſuꝑ ſacrificiū ⁊ obſequiū fidei vr̄e gau deo ⁊ cōgratulor oībus vobis. Sicut ⁊ xp̄us obtulit ſe metip̄m ꝓ nobis. vt dicit̉ Ephe. 5. Tertio ꝙͣtū ad paſ ſionis tolerantiā. 2. Coꝝ. 4. Semꝑ mortificationē ieſu in corꝑe noſtro circūferentes. Et gal. vl. Ego ſtigmata dn̄i ieſu in corꝑe meo porto. ¶ Eſt aūt notandum ꝙ nō ſimpliciter dicit imitatores mei eſtote: ſed addit. ſicut et ego xp̄i. qꝛ ſcꝫ ſubditi p̄latos ſuos imitari nō debent in omnibꝰ ſꝫ in quibus illi xp̄m imitant̉ qui eſt indeficiens ſanctitatis exemplar. ¶ Deinde cum dicit. Laudo autē vos fratres: oſtendit qualiter corinthij ſe habebant ad ammonitionē predictam. ¶ Circa qd̓ conſiderandū ē ꝙ ſubditi ſuos prelatos ſequunt̉ dupliciter.ſ. quantuꝫ ad facta ⁊ dicta. ꝙͣtum quidem ad facta dum ſubditi prela toeum exemplaimitant̉. Ande dicit̉ Iac̄. 5. Exemplum accipite fratres mei prophetarum qui loquuti ſunt ī no mine domini. Quantum vero ad dicta dum eorum pre ceptis obediunt. Prouerb̓. 3. Cuſtodi precepta mea et viues. In his autem corinthij deficiebant ⁊ maxīe quā tum ad maiorem multitudinem. ⁊ ideo apl̓s alloquens eos dicit. Laudo autē vos fratres. q. d. Super hoc lau dandos vos prebere debetis ſed nō facitis: ꝙ per omīa memores eſtis quaſi ad imitandū meā exempla. Nō enī poſſumus illorum exempla imitari quorum memoriam nō habemus. Vnde dicitur Heb̓. 13. Mementote p̄poſi torum veſtroꝝ quoꝝ intuentes exitū cōuerſatiōis imita mini fidem. Quantū vero ad dicta ſubdit. Et ſicut tra didi vobis precepta mea tenetis: quaſi dicat: eodem te nore obſeruatis quo ego tradidi. hoc enim dicit quia ab obſeruantia preceptorum eius receſſerant. Ioh. 15. Si ſermonem meum ſeruauerunt ⁊ veſtrum ſeruabūt. Sed videtur hic modus loquendi nō eſſe conueniens verita ti ſacre ſcripture que nihil patitur falſitatis. ẜm illud. Prouerb̓. 8. Iuſti ſunt omnes ſermones mei ⁊ non eſt in eis prauū quid neqꝫ peruerſum. Sed dicendū ꝙ iro nica loquutio ē vna de loquutionibus figuratiuis ī qui bus veritas nō attenditur ẜm ſenſum quē verba faciunt ſed ẜm id quod loquens exprimere intendit per ſimile: vel contrarium vel quocunqꝫ alio modo. Et iō in ironi ca loquutione veritas attenditur ẜm contrarium eiꝰ qd̓ verba ſonant: ſicut in methaphorica ẜm ſimile. ¶ De in de cum dicit. Volo autem vos ſcire fratres ⁊cͣ. Accedit ad ꝓpoſitū inſtruens.ſ. fideles de euchariſtie ſacramen to. Et circa hoc tria facit. Primo redarguit eorum erro res circa ritū huius ſacramēti. Scd̓o on̄dit huius ſacra menti dignitatē. ibi. Ego enī accepia domino. ⁊cͣ. Ter tio docet cōuenientē ritū ibi. Itaqꝫ frēs mei. Circa pri mū tria fac̄. Primo redarguit eoꝝ errorem quo ſcꝫ erra

in epiſtolā ad Corinthios Ix
IX
bant in habitu: qꝛ ſcꝫ mulieres ad ſacra miſteria conue niebant capite nō velato. Scd̓o arguit errorē in cōuen tu. qꝛ ſcꝫ dum cōuenirēt ad ſacra miſteria cōtentionibꝰ vacabant ibi. Hec aūt precipio nō laudans. ⁊cͣ. Tertio quantū ad certū cibum: qꝛ ſcꝫ pranſi ad ſacra miſteria ſu menda accedebāt ibi. Cōuenientibꝰ autē vobis. ⁊cͣ. Cit ca primū duo facit. prīo p̄mittit quoddā documentuꝫ ex quo ſumit̉ rō ſubſequentis monitionis. Scd̓o ponit mo nitionē ibi. Oīs autē vir orans. ⁊cͣ. Circa primū ponit triplicē cōparationē quaꝝ prīa ē dei ad hominē dicens. Dixi ꝙ p̄cepta mea tenētis ꝑ cōtrariū. Sꝫ vt appareat vos irrōnabiliter agere. Volo vos ſcire tanꝙͣ rem neceſ ſariā. ẜm illud Eſa. 5. Captiuꝰ ductus ē populus meus qꝛ nō habuit ſcīam. Qd̓ oīs viri caput xp̄s ē. qd̓ quideꝫ d̓r ẜm ſil̓itudinē capitis naturalis in quo quatuor conſi derant̉. Prīo quidē ꝑfectio: qꝛ cuꝫ cetera mēbra vnum ſolū ſenſum habeant.ſ. tactū: in capite vigent om̄s ſen ſus. ⁊ ſil̓iter in alijs viris inueniunt̉ ſingule gratie. ẜm illud qd̓ d̓r infra. 12. Alij dat̉ ꝑ ſpūꝫ ſermo ſapīe. alij ſer mo ſcīe. ⁊cͣ. Sed in hoīe xp̄o ē plenitudo oīm gratiarū. Non em̄ ad menſuram dat ei deus ſpūm vt dicit̉ Io. 3. Secūdo in capite inuenit̉ ſublimitas: qꝛ vt ſcꝫ in homi ne ē ſuperiꝰ omnibꝰ mēbris. ita etiā xp̄s ſuꝑeminet nō ſolū omnibus hoībꝰ ſed etiam oībus angelis. ẜm illud Ephe 1. Cōſtituens illum ad dexterā ſuā in celeſtibus ſuꝑ oēm pͥncipatū ⁊ ptāteꝫ ⁊ infra. Et ip̄m dedit caput ſuꝑ oēm eccl̓iam. Tertio in capite inuenit̉ influentia: qͣ ſcꝫ quodāmodo influit ceteris mēbris ſenſū ⁊ motum. ita a capite xp̄o in cetera membra eccl̓ie motus ⁊ ſenſus ſpūalis deriuat̉. ẜm illud Col̓. 2. Non tenens caput ex quo totū corpus ꝑ nexū ⁊ cōiunctiōes ſubminiſtratum ⁊ cōſtructū creſcit in augmētū dei. Quarto in capite īue nitur cōformitas nature ad cetera mēbra: ⁊ ſimiliter in xp̄o ad alios hoīes. ẜm illud Phil̓. ⁊. In ſil̓itudinē ho minū factus ⁊ habitu inuentus vt homo. ¶ Secūdā cō parationē ponit hominis ad hoīem cū dicit. Caput aūt mulieris vir. Qd̓ etiā ẜm p̄dicta quattuor verificatur. Nam primo quidē vir eſt perfectior muliere nō ſolū ꝙͣ tum ad corpus: qꝛ vt phūs dicit in libro de generatione aīalium feīa ē maſculꝰ occaſionatꝰ: ſed etiaꝫ quantū ad aīe vigorē. ẜm illud Eccl̓. 7. Uirū ex mille reperi vnuꝫ mulierē ex oībus nō inueni. Scd̓o qꝛ vir naturaliter ſuꝑ eminet feīe. ẜm illud Ephe. 5. Mulieres viris ſuis ſub iecte ſint ſicut dn̄o qm̄ vir caput eſt mulieris. Tertio qꝛ vir influit gubernādo mulierē. ẜm illud Gen̄. 3. Sub vi ri ptāte eris ⁊ ip̄e dn̄abit̉ tui. Quarto vir ⁊ feīa confor mes ſūt in natura ẜm illud Gen̄. 2. Faciamꝰ ei adiuto riū ſil̓e ſibi. ¶ Tertiā cōparationē ponit dei ad dn̄m cuꝫ dicit. Caput vero xp̄i deꝰ. Eſt aūt cōſiderandū ꝙ nomē xp̄s ſignificat ꝑſonā p̄dicatā rōne humane nature: ⁊ ſic hoc nomē deꝰ nō ſupponit ſolū ꝑſonā pr̄is ſed totā trini tate a qua ī humanitate xp̄i ſicut a ꝑfectiori oīa bona de riuant̉ ⁊ cui humanitas xp̄i ſubijcit̉. Alio mō pōt intelli gi ẜm ꝙ hoc nomē xp̄s ſupponit dictam ꝑſonā rōne di uine nature: ⁊ ſic hoc nomē deus ſupponit ꝑſonam pr̄is que dicit̉ caput filij. nō quidē ẜm maiorē ꝑfectionē vel ẜm aliquā ſuppoſitionē ſed ſolū originē ⁊ ẜm cōformita tem nature: ſicut in p̄s. dicit̉. Dn̄s dixit ad me filiꝰ meꝰ es tu ego hodie genui te. Pn̄t aūt hec miſtice accipi ꝓ ut in aīa ē quoddā ſpūale cōiugiū. Nā ſenſualitas femi ne cōparat̉: rō vero viro ꝑ quā ſenſualitas regi debet. Unde ⁊ caput eius d̓r vel potius rō inferior q̄ inheret tē poralibus diſponēdis mulieri cōparat̉. viro autē rō ſu perior que vacat cōtemplationi eternorum: que caput ī ferioris dicit̉: qꝛ ẜm rōnes eternas ſunt tēporalia diſpo nentia. ẜm illud Exo. 25. Inſpice ⁊ fac ẜm exemplar qd̓
tibi in monte mōſtratū eſt. Dicit̉ aūt caput viri xp̄us: qꝛ ſola rō ẜm ſuperiorē ſui partem deo inheret. Lectio ſecūda. Mnis aūt vir orans aut ꝓphetans o velato capite deturpat caput ſuum Omnis auteꝫ mulier orans aut ꝓ phetans non velato capite deturpat caput ſuū. Unū eſt enim ac ſi decaluet̉. Nā ⁊ ſi nō velat̉ mulier: tondeatur. Si vero turpe eſt mulieri tonderi aut decaluari: velet caput ſuū. Uir quidē nō dꝫ velare caput ſuuꝫ qm̄ imago ⁊ gl̓ia dei ē mulier autē gloria viri ē. Premiſſo documento ſubiūgit āmonitionē cuius rō ſu mit̉ ex documento predicto: ⁊ circa hoc duo facit. Pri mo ponit āmonitionē ex ꝑte viri. Scd̓o ex ꝑte mulieris. ibi. Oīs aūt mulier ⁊cͣ. Dicit ergo prīo. dictum ē ꝙ ca put mulieris ē vir. Oīs aūt vir orās aūt ꝓphetās vela to capite deturpat caput ſuū. Circa qd̓ cōſiderandū ē ꝙ quilibet hō iudici aſſiſtens ſuā cōditionē vl̓ dignitatem debet ꝓfiteri ⁊ p̄cipue aſſiſtens deo qͥ ē oīum iudex. ⁊ iō qͥ deo aſſiſtūt ordinatiſſime ⁊ ꝯueniētiſſime ſe gerere de bent. ẜm illud Eccl̓. 4. Cuſtodi pedē tuū ingrediēs do mū dei. Dupliciter aūt hō deo aſſiſtit. Uno mō humana in deū referens qd̓ quidē fit orando. ẜm illud Eccl̓. 39. In cōſpectu altiſſimi dep̄cabit̉ aperiet os ſuū in oratiōe ⁊ ꝓ delictis ſuis dep̄cabit̉. Alio mō diuina ad homīēs deferens qd̓ quidē fit ꝓphetando. ẜm illud Ioel̓. 2. Ef fundam ſpūm meū ſuꝑ oēm carnē ⁊ ꝓphetabunt filij ve ſtri. Vnde ſignanter apl̓s dicit. Uir orans ⁊ ꝓphetans His enim duobꝰ modis vir deo tanꝙͣ iudici vel dn̄o aſſi ſtit. Dicit̉ aūt ꝓphetans dupliciter. Uno mō inquantū hō alijs annūciat q̄ ei diuinitus reuelant̉. ẜm illud Lu. primo. Zacharias pater eiꝰ impletus ē ſpūſancto ⁊ pro phetauit dicens. Bn̄dictꝰ dn̄s deꝰ iſrl̓ ⁊cͣ. Alio modo dicit̉ hō ꝓphetans inqͣtū ꝓfert ea que ſunt alijs reue lata. vnde illi qui in eccleſia dicunt ꝓphetias vel alias ſacras ſcripturas legunt dicunt̉ ꝓphetātes. Et ſic acci pitur infra. 14. Qui ꝓphetat ⁊ eccleſiā edificat. Et ita etiā hic accipit̉. Pertinet aūt ad dignitatē viri vt infra patebit. carere velamīe capitis. ⁊ iō dicit ꝙ oīs vir orās aut ꝓphetās velato capite deturpat caput ſuū.i. rē īcō uenientē ſibi agit. Sicut em̄ in corꝑe pulchritudo dicit̉ ex debita ꝓportione mēbroꝝ in cōuenienti claritate vel colore: ita in actibꝰ hūanis d̓r pulchritudo ex debita ꝓ portione verboꝝ vel factoꝝ in quibꝰ lumē rōnis reſplē det. Un̄ ⁊ ꝑ oppoſitū turpitudo intelligit̉ qn̄ ꝯtra rōem aliquid agit̉ ⁊ᶠ nō obſeruat̉ debita ꝓportio in verbis et factis. Vnde ſupra. 7. dictū ē. Si quis turpeꝫ ſeˡ videri exiſtimat ſuꝑ virgine ſua ꝙ ſit ſuꝑadulta. Sed ꝯtra hoc obijcit̉. Nā multi velato capite in eccleſia orant abſqꝫ oī turpitudine ſecretius orare volētes. Dicendū eſt autem ꝙ duplex ē or̄o. Una pͥuata quā.ſ. qͥs deo offert in pro pria ꝑſona. Alia publica quā qͥs offert deo ī ꝑſona totiꝰ eccleſie: vt pꝫ in or̄onibꝰ q̄ in eccleſia ꝑ ſacerdotes dicūt̉ ⁊ de talibꝰ or̄onibꝰ apl̓s hic intelligit. ¶ Itē obijcit̉ de hoc ꝙ dicit glo. ꝙ ꝓphetās d̓r ſcripturas reſerās ⁊ ẜm hoc ille qͥ p̄dicat ꝓphetat. Epiſcopi autē p̄dicant capite tecto mitra. Sꝫ dicendū ē ꝙ ille qui p̄dicat vel docet in ſcholis ex ꝓpria perſona loqͥtur. Unde ⁊ apoſtolꝰ Xo. 2. nominat euangelium ſuum ſcꝫ propter induſtriā quā vtebatur in predicatione euangelij: ſed ille qui ſacram ſcripturam in eccleſia recitat. puta legendo lectionem

Explanatio ſancti Thome
vel epiſtolam vel euangelium: ex perſona totius eccl̓ie loquitur. Et de tali prophetante intelligit̉ qd̓ hic apl̓s dicit. Sed tunc remanet obiectio de his qͥ cantant pſal mos in choro capite tecto. Sed dicendū ꝙ pſalmi non cantant̉ quaſi ab vno ſingulariter ſe deo preſentante: ſed quaſi a tota multitudine. ¶ Deinde cū dicit. Oīs auteꝫ mulier. ⁊cͣ. ponit āmonitionē quantū ad mulieres dicēs Omnis autē mulier orans aut prophetans vt ſupra. nō velato capite qd̓ repugnat ꝓpter conditionē eius detur pat caput ſuū.i. rem incōuenientē facit circa ſui capitis detectionē. Sed cōtra hoc obijcit̉ qꝛ apl̓s dicit.1. thi. 2 Docere in eccl̓ia mulieri nō permitto. Qūo ergo cōpe tit mulieri vt oret aūt ꝓphetet publica or̄one aut doctri na. Sed dicendū ē hoc intelligendū eſſe de orōnibus ac lectionibus quas mulieres in ſuis collegijs proferunt. ¶ Deinde cū dicit. Unū eſt em̄. ⁊cͣ. probat admonitiōeꝫ predictā. Et primo inducit probationē. Secūdo ꝓbati onis iudiciū auditoribus cōmittit ibi. Uoſip̄i iudicate. ⁊cͣ. Circa primū duo facit. primo inducit ꝓbationē. Se cūdo excludit obiectionē ibi. Uerūtamem neqꝫ vir. ⁊cͣ. Circa primū ponit triplicem ꝓbationē. quarū prima ſu mitur per cōparatione ad humanā naturam. Scd̓a per cōparationem ad deū. ibi. Uir quidē nō debet. ⁊cͣ. Ter tia per cōparationē ad angelos cum dicit. Et propt̓ an gelos. Circa primū cōſiderandū eſt ꝙ natura que ceterꝭ aīalibus prouidit auxilia ſufficientia vite: hominibꝰ p̄ buit ea imꝑfecta. vt ꝑ rōnē arte vſu manu ſibi ea profice rent: ſicut thauris dedit cornua ad defenſionē. homines autē arma defenſionis ſibi preparāt manuali artificio ra tionis: ⁊ inde eſt ꝙ ars imitat̉ naturā ⁊ ꝑficit ea q̄ natu ra facere nō poteſt. Sic igit̉ ad tegumentū capitis natu ra homini dedit capillos: ſed qꝛ hoc tegumentū inſuffi ciens ē per artem preparat homo ſibi aliud velamē. Ea deꝫ igitur rō eſſe videtur de velamine naturali capillo rum ⁊ de velamine artificiali. Naturale autē eſt mulie ri ꝙ comā nutriat. Habet enim ad hoc diſpoſitionē na ture ⁊ vlterius inclinatio quedam ineſt mulieribꝰ ad cō mam nutriendam. In pluribus enim hoc accidit ꝙ mu lieres magis ſtudent ad nutriendam comam ꝙͣ viri. Vi detur ergo cōditioni mulierū conueniens eſſe ꝙ magis vtantur velamine capitis ꝙͣ viri. ¶ Circa hoc ergo tria facit. Primo ponit cōuenientiā velaminis naturalis et artificialis dicens. Dictū eſt ꝙ mulier nō velans caput deturpat caput ſuū: vnū eſt enim.ſ. vnius rōnis priuari ſ. velamine artificiali. ac ſi decaluet̉.i. ac ſi priuet̉ natu rali velamine capillorū qd̓ ī penā quibuſdā p̄dicit̉ Eſa. 3. Decaluabit dominus verticem filiarum ſion ⁊ crineꝫ earum nudabit. Secūdo ducit ad incōueniens dicens. Nam ſi nō velatur mulier condeat̉. quaſi dicat ſi abijcit velamen artificiale abijciat pari rōne etiam naturale qd̓ eſt inconueniens. Sed contra hoc videt̉ eē ꝙ ſanctimo niales tondentur. Ad qd̓ dupliciter pōt reſponderi. pri mo quidem qꝛ ex hocip̄o ꝙ votū viduitatis vel virgini tatis aſſumūt xp̄o deſponſante. ꝓmouent̉ in dignitateꝫ virilē: vtpote liberate a ſubiectione viroꝝ ⁊ immediate xp̄o cōiuncte. Secundo qꝛ aſſumunt pnīe lamentū reli gionem intrantes. Eſt autē conſuetudo viris ꝙ tēpore luctus comam nutriant quaſi hec ſit ſue cōditioni cōue niens. mulieres autē ecōtrario tempore luctus comam deponunt. Unde dicitur Iere. 7. Capillum tuū tonde: ⁊ proijce: ſume indirectum planctum. Tertio cōeludit ꝓpoſitū dicens. Si vero turpe.i. indecens ē mulieri ton deri aut decaluari.i. priuari naturali velamine arte vel natura: velet caput ſuū vtens.ſ. velamine artificiali. ¶ Deinde cum dicit. Uir quidem. ⁊cͣ. ponit ſecūdā pro bationem que accipit̉ ꝑ cōparationem ad deū. Et pͥmo
inducit probationē. Scd̓o probat qd̓ ſuppoſuerat ibi. Nō enim eſt vir. ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Dictū ē ꝙ turpe ē mulieri tonderi ſicut ⁊ nō velari: viro autē nō eſt tur pe: cuius rō eſt hec. Uir quidē nō debet velare caput ſu um quia ē imago ⁊ gloria dei. Per hoc autē ꝙ dicit: eſt imago dei: excluditur quorundā error dicentiū ꝙ hō ſo lum ē ad imaginē dei nō autē eſt imago: cuiꝰ cōtrarium hic apl̓s dicit. Dicebant autē ꝙ ſolus filius eſt imago: ẜm illud Colo. 1. Qui eſt imago inuiſibilis dei. Eſt er go dicendū ꝙ homo imago dei dicit̉ ⁊ ad imaginē. Eſt enim imago imꝑfecta: filius aūt dicit̉ imago nō ad ima ginem qꝛ eſt ſmago ꝑfecta. ¶ Ad cuius euidentiā conſi derandū eſt ꝙ de rōne imaginis in cōmuni duo ſunt. pri mo quidem ſimilitudo nō in quibuſcunqꝫ: ſed vel ip̄a ſpe cie rei ſicut homo filius aſſimilatur patri ſuo. Uel in ali quo qd̓ ſit ſignum ſpeciei: ſicut figura in rebus corporali bus. Unde qui figuram equi deſcribunt dicunt̉ imagi nem eius depingere. Et hoc ē qd̓ dicit hilarius ī libro de ſinodis ꝙ imago eſt ſpēs indifferens. Secūdo requi ritur origo. Nō enim duoꝝ hominū qui ſunt ſimiles ſpē vnus imago alterius dicit̉: niſi ex eo oriat̉ ſicut filiꝰ a pa tre. Nam imago dicit̉ ab exemplari. Tertio ad rōnem ꝑfecte imaginis requiritur equalitas. Quia igit̉ homo ſil̓atur deo ẜm memoriam: intelligentiā ⁊ volūtateꝫ mē tis qd̓ pertinet ad ſpeciē intellectualis nature: ⁊ hoc ha bet a deo: dicitur eſſe dei imago: qꝛ tamē deeſt equalitaſ eſt dei imago imꝑfecta. Et ideo dicit̉ ad imaginē ẜm il ud Gen̄. 1. Faciamus hominē ad imaginē ⁊ ſimilitudi nem noſtram: Sꝫ filius qui eſt equalis patri eſt imago ꝑfecta nō aūt ad imaginē. ¶ Conſiderandū eſt etiam ꝙ gloria dei dupliciter dicit̉. Uno mō qua deꝰ in ſe glorio ſus ē: ⁊ ſic hō nō eſt gloria dei ſed potiua deꝰ eſt gloria hominis. ẜm illud p̄s. Tu dn̄e ſuſceptor meus es: gl̓ia mea. Alio mō dicit̉ gloria dei claritas eiꝰ ab eo deriua ta. ẜm illud Exo. vlt. Gl̓ia domini īpleuit illud. Et hoc modo hic dicit: ꝙ vir eſt gloria dei inqͣtū claritas dei ī mediate ſuꝑ virū refulget. ẜm illud p̄s. Signatū eſt ſu per nos lumen vultus tui dn̄e. ¶ Deinde cū dicit. Mu lier aūt. ⁊cͣ. ponit id qd̓ ē ex ꝑte mulieris dicēs. Mulier aūt ē gl̓ia viri ⁊cͣ. qꝛ claritas mulieris deriuat̉ a viro. ẜꝫ illud Gen̄. 2. Hec vocabit̉ virago qm̄ de viro ſumpta ē. Sed contra hoc obijcit̉ qꝛ imago dei attendit̉ in homi ne ẜm ſpūm in quo nō ē dr̄ia maris ⁊ femine. vt dicitur Colo. 3. Nō ergo magꝭ debet dici ꝙ vir dicit̉ imago dei ꝙͣ mulier. Dicendū eſt aūt ꝙ vir dicit̉ hic ſpēaliter ima go dei ẜm quedam exteriora.ſ. qꝛ vir ē pͥncipiū totiꝰ ſui generis: ſicut deꝰ ē principiū totius vniuerſi: ⁊ qꝛ de la tere xp̄i dormientis in cruce fluxerunt ſacr̄a ſanguinis ⁊ aque a quibus fabricata ē eccl̓ia. Pōt etiā ꝙͣtū ad inte riona dici ꝙ vir ſpēalius dicit̉ imago dei ẜm mentē in quantū in eo rō magis viget. Sed melius dicenduꝫ ē ꝙ apl̓s ſignanter loquit̉. Nam de viro dixit ꝙ vir imago ⁊ gl̓ia dei ē: de muliere autē nō dixit ꝙ eēt imago ⁊ gl̓ia viri: ſed ſolū ꝙ ē gl̓ia viri vt det̉ intelligi ꝙ eē imagineꝫ dei cōe ē viro ⁊ mulieri: eē autē gl̓iam dei immediate prium eſt viri. Reſtat autē cōſiderandū ꝓpter qd̓ vir nō debeat velare caput ſed mulier. Qd̓ quidē duplicit̓ ac cipi pōt. Prīo quidē qꝛ velamē qd̓ capiti ſupponit̉ deſi gnat ptātem alterius ſuꝑ caput exiſtentis ordine natu re: ⁊ ideo vir ſub deo exn̄s nō debet velamē habere ſuꝑ caput vt on̄dat ſe īmediate deo ſubeſſe. mulier autē de bet velamē habere. vt oſtendat ſe deū alteri naturaliter ſubeſſe. Unde ceſſat obiectio de ſeruo ⁊ ſubdito: qꝛ hec ſubiectio nō eſt naturalis. Scd̓o ad oſtendenduꝫ ꝙ gl̓ia dei nō ē occultanda ſed reuelanda. gl̓ia aūt hoīs ē occul tāda. vn̄ ī p̄s. d̓r. Nō nob̓ dn̄e nō nob̓: ſꝫ noī tuo da gl̓aꝫ

nepiſtolā Tad Corinthios X
Lectio tertia. On enim vir ex muliere eſt. ſꝫ mu n lier ex viro. Etem̄ nō eſt creatꝰ vir ꝓ pter mulierē. ſed mulier ꝓpter viꝝ. Id̓o debet̉ mulier velamē habere ſuꝑ caput ſuū. ⁊ ꝓpter angelos. Uerūtamē neqꝫ vir ſi ne muliere neqꝫ mulier ſine viro in dn̄o. Nā ſicut mulier de viro: ita ⁊ vir ꝑ mulierē Om nia aūt ex deo. Uoſip̄i iudicate. decet mulie rem nō velatā orare deū. Nec ip̄a natura do cet vos Ꝙ vir quidē ſi comā nutriat igno minia ē illi. mulier vero ſi comā nutriat glo ria eſt illi. quoniā capilli ꝓ velamine ei dati ſunt Si quis autē videtur contentioſus eſſe nos talē conſuetudinē nō habemus neqꝫ ec cleſia dei. Premiſerat apl̓us ꝙ mulier eſt gl̓ia viri: quod hic ꝓbare intendit. Et circa hoc tria facit. Primo ponit ꝓbationē. Secūdo aſſignat rationē eius qd̓ dixerat ibi. Etenim nō eſt creatus ⁊c. Tertio infert cōcluſionē intentā ibi. Ideo debet ⁊c. Circa primū conſiderandū eſt ꝙ ſicut ſupra di ctum eſt. mulier dicitur gloria viri ꝑ quandā deriuatiōeꝫ et ideo ad hoc ꝓbandum ſubdit. Nō em̄ prima ſcilicꝫ re rum conditiōe vir eſt ex muliere ſcilicet formatꝰ. ſed mu lier ex viro. Dicitur em̄ gen̄. 2. Ꝙ edificauit dn̄s deꝰ cō ſtam quā tulerat de adā in mul̓ierē. De viro autē dicitur Formauit dominus deus hominē de limo terre. ¶ Dein de cū dicit Etem̄. ⁊c. Aſſignat rationē eius quod dixerat Ad cuius euidentiā conſiderandꝰ eſt talis ordo ꝑfecti et imꝑfecti ꝙ imꝑfectum in vno ⁊ eodē ſubiecto prius ē tē pore ꝙͣ ꝑfectum. Prius em̄ aliquis homo eſt puer ꝙͣ vir ſimpliciter tamē perfectū eſt prius īperfecto etiā tēpore. Nam puer ꝓducitur ex viro. Hec igitur eſt ratio qͣre mu lier ꝓducta eſt ex viro qꝛ ꝑfectior eſt muliere qd̓ ex hoc ꝓ bat apoſtolus qꝛ finis eſt ꝑfectior eo quod eſt ad fineꝫ vu autē eſt finis mulieris. Et hoc eſt quod dicit. Etem̄ nō ē creatus vir ꝓpter mulierē ſed mulier ꝓpter virū in adiu torium ſcꝫ generationis: ſicut patiens eſt ꝓpter agens et materia ꝓpter formā. Vnde dicitur gen̄. 2. Non eſt bonū hominē eſſe ſolum: faciamꝰ ei adiutoriū ſimile ſibi. ¶ De inde cū dicit Ideo debet ⁊c. Infert concluſionē intentaꝫ dicens: Ideo ſcꝫ quia vir eſt ymago ⁊ gloria dei: mulier autē eſt gloria viri. mulier debet habere velamē ſuꝑ ca put ſuum quando ſcꝫ deo aſſiſtit orando vel ꝓphetando. vt per hoc oſtendatur ꝙ nō īmediate ſubē deo. ſꝫ ſubijcit̉ etiā viro ſub d̓o. h oc em̄ ſignificat velamē qd̓ capiti ſup ponitur. Vnde alia littera habet ꝙ mulier debet habere poteſtatē ſuper caput ſuum ⁊ idē eſt ſenſus. Naꝫ velamē eſt ſignū poteſtatꝭ ẜm ꝙ in psͣ. dicitur. Impoſuiſti homi nes ſuper capita noſtra. ¶ Deinde cū dicit. Et ꝓpter an gelos ⁊c. Aſſignat tertiā rationē q̄ ſumitur ex ꝑte ange lorum dicens: Et etiā mulier debet habere velamen ſuꝑ caput ſuum propter angelos Qd̓ quidē dupliciter ītelli gi poteſt. Uno modo de ipſis angelis celeſtibus qui con uentus fideliū viſitare creduntur. precipue quando ſacra miſteria celebranturᵗ. Et ideo tunc tā mulieres ꝙͣ viri ad reuerentiā eoꝝ honeſte ⁊ ordinate ſe debent habere ẜm il lud psͣ. In cōſpectu angeloꝝ pſallā tibi. Alio modo pōt intelligi ẜm ꝙ angeli dicuntur ſacerdotes inꝙͣtuꝫ diuina populo annūciant ẜm illd̓ Mal̓. 2. Labia ſacerdotis cu ſtodiunt ſcientiā ⁊ legē requirent ex ore eius qꝛ angelus
domī exercituū eſt. ¶ Debet ergo mulier velamen habere ſemper in eccleſia ꝓpter angelos id eſt ꝓpter ſacerdotes duplici rationē. Primo quidē ꝓpter eoꝝ reuerentiaꝫ ad quā pertinet ꝙ mulieres corā eis honeſte ſe habeāt. Un de dicitur Ecc. 7. Honora deū ex tota aīa tua ⁊ honorifi ca ſacerdotes illius. Secundo ꝓpter eoꝝ cautelā ne ſcili cet ex conſpectu mulieꝝ nō velataꝝ ad cōcupiſcētiā ꝓuo centur. Vnde d̓r Ecc. 9. Uirginē ne aſpicias ne forte ſcā dalizeris in decore illius. Aug. aūt aliter exponit p̄dicta Oſtendit em̄ ꝙ tam mulier ꝙͣ vir eſt ad ymaginē dei per hoc qd̓ dicit̉ ephe. 4. Renouamini ſpū mentis vr̄e ⁊ in duite nouū hominem qui renouatur in agnitione dei ẜm ymaginē eius qui creauit eū vbi non eſt maſculus ⁊ femi na. Et ſic patet ꝙ ymago dei attenditur in homine ẜꝫ ſpi ritum in quo non eſt differentia maſculi ⁊ femine. et ideo mulier eſt ymago dei ſicut ⁊ vir. Exp̄ſſe em̄ dicit̉ gen̄. 1. ꝙ creauit deus hominē ad ymaginē ſuā maſculū ⁊ femi nā creauit eos. ⁊ ideo Aug. dicit hoc eſſe intelligendū in ſpirituali coniugio qd̓ eſt in anima noſtra in qua ſicut ſu pra dictū eſt ſenſualitas vel etiaꝫ inferior ratio ſe habet ꝑ modum mulieris. ratio autē ſuperior per modū viri in qͣ artenditur ymago dei. ⁊ ẜm hoc mulier eſt ex viro ⁊ ꝓpt̓ virū qꝛ adminiſtratio reꝝ tēporaliū vel ſenſibiliū cui intē dit inferior ratio vel etiā ſenſualitas debet deduci ex cō templatione eternoꝝ que pertinent ad ſuperiorē rationē ⁊ ad eā ordinari. ⁊ ideo mulier dicitur habere velamē vel poteſtatē ſuper caput ſuū ad ſignificandū ꝙ circa tēpora lia diſpenſanda debet homo cohibitionē quandā ⁊ refre nationē habere ne vltra modū homo ꝓgrediat̉ in eis dili gendis. que quidē cohibitio circa amorē dei adhiberi nō debet cū preceptū ſit deutro. 6. Diliges dn̄m deū tuū ex toto corde tuo. Nam circa deſideriū finis nō apponit̉ mē ſura quā neceſſe eſt apponi circa ea que ſunt ad finē. Me dicus em̄ ſanitatē inducit ꝙͣto ꝑfectiorē pōt. nō tamē dat medicinā ꝙͣto maiorē poteſt. ſed ſcd̓m determinatā mēſu ram. Sic vir nō debet habere velamē ſuꝑ caput. Et hoc debet ꝓpter angelos ſanctos. quia ſicut in glo. dicit̉ gra tuita eſt ſanctis angelis ſacrata ⁊ pia ſignificatio Ande ⁊ aug. dicit. 19. de ciuitate dei ꝙ demones alliciunt qͥbuſ dam ſenſibilibus rebus. non ſicut aīalia cibis ſed ſic̄ ſpiri tus ſignis. ¶ Deinde cū dicit Uerūtamen neqꝫ vir ⁊c. ex cludit dubitationē que poſſet ex dictis oriri. Quia cnim dixerat ꝙ vir eſt gloria dei. mulier autem eſt gloria viri. poſſet aliquis credere vel ꝙ mulier nō eſſet ex deo vel ꝙ nō haberet poteſtatē in gratia. Vnde primo hoc excludit dicens: Licet mulier ſit gloria viri qui eſt gl̓ia dei. verū tam ē neqꝫ vir eſt in dn̄o id eſt a dn̄o ꝓductus ſine mulie re. neqꝫ mulier ſine viro. vtrūqꝫ em̄ deꝰ fecit ẜꝫ illd̓ gen̄. I. Maſculū ⁊ feminā creauit eos. Vel aliter. neqꝫ vir ē ſi ne muliere ī dn̄o id eſt in gratia dn̄i nr̄i ieſu xp̄i. neqꝫ mu lier ſine viro qꝛ vterqꝫ ꝑ gratiā dei ſaluat̉ ẜm illud gal̓. 3. Quicunqꝫ in xp̄o baptizati eſtis xp̄ꝫ induiſtis. Et poſtea ſubdit. Non eſt maſculus neqꝫ femina ſcꝫ differēs in gra tia xp̄i. Secūdo aſſignat rationē dicēs: Nam ſicut in pri ma rerū inſtitutiōe mulier ē de viro formata. ita ⁊ in ſub ſequentibus generationibus vir ꝑ mulierē ꝓductus ē ẜꝫ illud Iob. 14. Homo natus de muliere. Nā prima ꝓdu ctio hominis fuit ſine viro ⁊ muliere qn̄ deꝰ formauit ho minē de limo terre. euā de coſta viri. vt ibidē legit̉. Ter tia autē eſt ex viro ⁊ muliere ſicut abel natus eſt ex adā et eua vt legit gen̄. 4. Quarta āt ē ex ml̓iere ſine viro xp̄i ex virgīe ẜꝫ illd̓ gal̓. 4. Miſit deꝰ filiū ſuū factū ex mulie re. Tertio oſtendit rationē eſſe cōuenientē dicēs: Om̄ia autē ex deo qꝛ ſcꝫ ⁊ hocip̄m ꝙ mulier primo fuit ex viro. ⁊ hoc ꝙ poſtmodū vir eſt ex muliere eſt ex operatiōe diui na. Vnde ad deū ꝑtinent tā vir ꝙͣ mulier. Un̄ dr̄ Ro. 11.

xpianatio ſancti Thome
Ex ipſo ⁊ ꝑ ip̄m ⁊ in ipſo ſunt omnia. ¶ Deinde cū dicit Uoſ ipſi iudicate ⁊c. cōmittit iudiciū eius qd̓ dixerat au ditoribus. Et circa hoc duo facit. Primo cōmittit iudici um rationabilibus auditoribus ibi. Si qͥs autē videt̉ ⁊c. Circa primū quatuor facit. Primo cōmittit auditoribus iudiciū eius qd̓ dixerat more eius qͥ cōfidit ſe ſufficienter probaſſe dicens: Voſipſi iudicate ⁊c. Pertinet em̄ ad bo num auditorē iudicare de auditis. Un̄ dicit̉ Iob. 6. Lo quentes id qd̓ iuſtū eſt iudicate. Et. 12. Nōne auris ꝟba diiudicat. Secundo ꝓponit ſub q̄ſtione id de quo debet eſſe iudiciū dicens: Decet mulierē nō velatā orare deum Hoc ꝓhibetur. 1. Pe. 3. vbi dicit̉ quaꝝ ſit nō exteriꝰ ca pillatura. Tertio oſtendit vnde debeāt ſumere ſuū iudi cium. quia ab ip̄a natura ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Nec ip̄a natu ra docet vos Et vocat hic naturā ip̄am inclinationē natu ralē q̄ ineſt mulieribus ad nutriendū comā q̄ eſt naturale velamē nō aūt viris. Que qͥdē inclīatio naturalis eē oſtē ditur qꝛ in pluribꝰ inuenit̉. oportet aūt ab ip̄a natura do ceri. quia eſt dei opus. ſicut in pictura inſtruitur aliquis artificio pictoris ⁊ ideo ꝯtra quoſdā dicit̉ Eſa. 24. Trāſ greſſi ſunt leges mutauerūt ius: diſſipauerūt fedus ſem piternū id eſt ius naturale. Quarto aūt a natura ſumit ra tionē et pͥmo ponit id qd̓ ē ex ꝑte viri dicēs: ꝙ vir quidē ſi comaꝫ nutriat more mulieris ignominia eſt illi id eſt ad ignominiā ei reputat̉ apud plures homines. qꝛ ꝑ hoc vi detur muliebris eſſe. Et ideo Eze. 44. dicit̉. Sacerdo tes comā nō nutriant. Nec eſt inſtantia de quibuſdā qͥ in veteri lege comā nutrierunt. qꝛ hoc erat ſignū ꝙ tūc erat poſitū in lectiōe veteris teſtamēti vt dicit̉. 2. coꝝ. 3. Se cundo ponit id qd̓ eſt ex ꝑte mulieris dicēs: Mulier ⁊ ſi comā nutriat gloria eſt illi. quia videtur ad ornatuꝫ eius ꝑtinere. Vnde dicit̉ Can. 7. Come capitis eius ſicut pur pura regis. ¶ Et aſſignat cōſequent̓ rationē cū dic̄. Qm̄ capilli dati ſunt ei ſcilicet mulieri ꝓ velamīe. ⁊ ideo eadē ratio ē de capillis nutriēdis ⁊ de velamine artificiali ap ponendo Can. 4. Capilli tui ſic̄ grex caprarū ⁊c. ¶ Dein de cum dicit Si quis autē vir ⁊c. Cōprimit ꝓteruos au ditores dicens: Si quis autē videtur ꝯtencioſus eſſe vt ſcilicet rationibus p̄dictis nō acqͥeſcat ſed cōfidentia cla moris veritatē īpugnet qd̓ ꝑtinet ad cōtētionē vt Amb̓. dicit ꝯtra id qd̓ dicit̉ Iob. 6. Reſpōdete obſecro abſqꝫ cō tentionē. Et ꝓuer. 20. Honor eſt ei qui ſeparat ſe a cōtē tionibus. Hoc ſufficiat ad cōprimendū talē. ꝙ nos iudei in xp̄m credentes talē cōſuetudinē nō habemus ſcꝫ ꝙ mu lieres orent nō velato capite neqꝫ etiaꝫ tota eccleſia dei ꝑ gentes diffuſa. Vnde ſi nulla eſſet ratio hoc ſolū deberet ſufficere ne aliquis ageret ꝯtra cōmunē eccl̓ie cōſuetudi nē. Dicit̉ em̄ in psͣ. Qui habitare facit vniꝰ moris ī do mo. Und̓ aug. dicit in epl̓a ad caſulanū ꝙ oībꝰ in qͥbꝰ ni hil certi diffinit ſacra ſcriptura. mos ppl̓i dei atqꝫ inſtitu ta maioꝝ ꝓ lege habenda ſunt. Lectio quarta. Oc aūt p̄cipio nō laudās ꝙ nō ī me h Alius ſꝫ ī deteriꝰ ꝯuēitis. Primū qͥdē cōueniētibꝰ vob̓ ī eccl̓iaꝫ: audio ſciſ ſuras eſſe inter vos ⁊ ex ꝑte credo. Nā opor tet ⁊ hereſes eſſe: vt ⁊ qͥ ꝓbati ſūt māifeſti fi ant ī vob̓. Cōueniētibꝰ ergo vob̓ in vnū iam nō ē dn̄icā cenā māducare. Unuſqͥſqꝫ em̄ ſu am cenā p̄ſumit ad māducādū. Et aliꝰ qͥdeꝫ eſurit. aliꝰ āt ebriꝰ ē. Nūqͥd domos nō habe tis ad māducādū ⁊ bibēdū? An eccl̓iaꝫ dei cō
temitis: ⁊ cōfūditis eos qͥ nō habēt. Quid dicā vob̓. Laudo vos: in hoc nō laudo. Poſtꝙͣ apl̓us redarguit corinthios de eoꝝ errore in ha bitu. qꝛ ſcꝫ mulieres ad ſacra miſteria ꝯueniebant capite nō velato. ꝯſeq̄nt̓ arguit eoꝝ errorē de ſciſſuris in ꝯuētu. qꝛ ſcꝫ dū cōuenirēt ad ſacra miſteria ꝯtētionibꝰ vacabant Et pͥmo tāgit eoꝝ defectuꝫ in generali. Scd̓o in ſpeciali ibi. Primū qͥdē ⁊c. Dicit gͦ pͥmo. Hoc āt qd̓ dictū ē ſupra ꝙ mulieres velate ſint in eccl̓ijs p̄cipio vt ſic tripl̓r eos ī duceret ad hm̄oi obẜuātiā. Prīo qͥdē rōe. Scd̓o ꝯſuetu dine. Tertio p̄cepto qd̓ ſolū ſine alijs neceſſitatē īducerꝫ ꝓuer. 3. Cuſtodi p̄cepta mea ⁊ viues Et Ecc̄s. 4. d̓r Fu niculꝰ triplex difficile rūpit̉ Nō laudās ſꝫ magis vitupās ꝙ ꝯuenitis in eccl̓iaꝫ nō in meliꝰ ſicut deberet eē. ſꝫ in de terius ex culpa vr̄a. Oīa em̄ aīalia gregalia. puta colūbe grues. oues. nat̉ali inſtinctu in vnū ꝯuēiūt vt ſit eis cor poralit̓ meliꝰ. Un̄ ⁊ hō cum ſit aīal gregale vl̓ ſociale. vt ph̓us ꝓbat ẜꝫ rōem agere debet vt multi in vnū cōueni ant ꝓpter aliqd̓ melius. ſicut in rebꝰ ſcl̓aribꝰ ml̓ti in vni tatē ciuitatꝭ ꝯueniūt vt ſit eis meliꝰ ſcl̓arit̓ ſcꝫ ꝓpt̓ ſecuri tatē ⁊ ſufficientiā vite. Et ideo fideles in vnū ꝯuenire de bent ꝓpt̓ aliqd̓ meliꝰ ſpūale ẜm illd̓ psͣ. In ꝯueniēdo po pulos in vnū ⁊ reges vt ẜuiāt dn̄o. Et alibi. In ꝯſilio iu ſtorū ⁊ ꝯgregatiōe magna oꝑa dn̄i. Sꝫ iſti in deteriꝰ con ueniebāt ꝓpt̓ culpas qͣs cōmittebāt dū cōuenirēt. Eſa. 1. Iniqͥ ſūt cetꝰ vr̄i. Ecc. 21. Stuppa collecta ſinagoga pec cantiū. ¶ Deinde cū dicit Primū qͥdē ⁊c. Pōit in ſpecia li quō in deteriꝰ ꝯuenirēt. Et pͥmo pōit iudiciū culpe di cens pͥmū qͥdē int̓ cetera ſcꝫ ꝙ in deteriꝰ cōuenitꝭ ꝯueniē tibus vob̓ in eccl̓ia audio ſciſſuras eē int̓ vos ſcꝫ ꝑ ꝯtētio nes qͣs exercebāt. Qd̓ qͥdē eccl̓ie nō ꝯuēit q̄ in vnitate cō ſtituit̉ ẜm illd̓ eph̓. 4. Unuꝫ corpꝰ ⁊ vnꝰ ſpūs ſicut vocati eſtꝭ in vna ſpe vocatiōis vr̄e. Hoc tn̄ p̄dicit̉ Eſa. 22. Sciſ ſuras ciuitatꝭ dauid videbitis qꝛ multiplicate ſūt. Dic̄ āt glo. ꝙ dicēdo primū on̄dit ꝙ pͥmū malū eſt diſſenſio vnd̓ cetera oriunt̉ vbi em̄ eſt diſſenſio nihil rectū eſt. Sꝫ cōtra videt̉ eē qd̓ d̓r Ecc̄. 10. Initiū oīs pctī ſuꝑbia ⁊.i. thi. vl. Badix oīm maloꝝ cupiditas. Dicēdū ē aūt ꝙ hec aucto ritates loquūt̉ ꝙͣtū ad pctā ꝑſonalia ſingl̓ariū hominū qͦ rū pͥmū ē ſuꝑbia ex ꝑte auerſiōis ⁊ cupiditas ex ꝑte ꝯuer ſionis. Sꝫ glo. h̓ loquit̉ de pctīs ml̓titudinis int̓ q̄ pͥmuꝫ ē diſſenſio ꝑ quā ſoluit̉ rigor diſciplīe. Un̄ d̓r Iac. 3. Ubi eſt zelus ⁊ ꝯtētio ibi incōſtātia ⁊ om̄e opꝰ prauū. Secūdo pōit credulitatꝭ auditoꝝ cū dic̄. Et credo ex ꝑte id ē ꝙͣtuꝫ ad aliqͦs vr̄m qͥ erāt ad ꝯtentionē ꝓni. ẜm illd̓ qd̓ dixerat sͣ. 1. Cōtētiōes ſūt int̓ vos. Hoc aūt dico qd̓ vnuſqͥſqꝫ vr̄ꝫ dicit. ego qͥdeꝫ ſū pauli. ego appollo. ego ꝟo cephe. Alij ꝟo nō erāt ꝯtentioſi ex qͦꝝ ꝑſona ibi ſubdit̉. Ego aūt xp̄i. Un̄ ⁊ Can. 2. d̓r. Sic̄ liliū int̓ ſpinas ſic amica mea int̓ fi lias. id ē boni int̓ malos. Tertio aſſignat rōeꝫ ſue credu litatꝭ dicēs: Nā oportꝫ nō ſolū quaſcūqꝫ ſciſſuras ſꝫ etiaꝫ hereſes eē. Ubi duo ꝯſiderāda ſunt. Prīo qͥd ſit hereſis Scd̓o quō oportet hereſes eē. Circa pͥmuꝫ ſciēdū ꝙ ſicut Hyero. dic̄ ſuꝑ epl̓aꝫ ad gal̓. hereſis grece ab electiōe di cit̉. qꝛ ſcꝫ eā ſibi vnuſqͥſqꝫ eligat diſciplinā quā putat eſſe meliorē. Ex qͦ duo accipi pn̄t. Prīo qͥdē ꝙ de rōe hereſis eſt ꝙ aliqͥs priuatā diſciplinā ſequat̉ qͣſi ꝑ electionē ꝓpri am nō aūt diſciplinā publicā q̄ diuinitus tradit̉. Scd̓o ꝙ huic diſcipline aliqͥs ꝑtinacit̓ inhereat. Nā electio firmā īportat inheſionē. ⁊ ideo hereticꝰ d̓r q̄ ſpernēs diſciplinā fidei q̄ diuinitꝰ tradit̉ ꝑtinacit̓ ꝓpriū errorē ſectat. Per tinet aūt aliqͥd ad diſciplinā fidei dupl̓r. Uno mō directe ſicut articl̓i fidei qͥ ꝑ ſe credēdi ꝓponūt̉. Unde error circa hos ẜm ſe facit hereticū ſi ꝑtinacia aſſit. Nō pn̄t aūt a tl̓i errore ꝓpt̓ ſimplicitatē aliquā excuſari p̄cipue ꝙͣtū ad ea

nepiſtolā Tad Corinthios Xi
de qͥbꝰ eccl̓ia ſolēnizat ⁊ q̄ cōit̓ verſant̉ in ore fideliū. ſicut miſteriū trinitatis natiuitatꝭ xp̄i ⁊ alia hm̄oi. Quedā ꝟo indirecte ꝑtinēt ad fidei diſciplinā inqͣtū ſcꝫ ip̄a nō ꝓpo nunt̉ vt ꝓpt̓ ſe credēda ſꝫ ex negatiōe eoꝝ ſeqͥt̉ aliqͥd ꝯriū fidei ſicut ſi neget̉ yſaac fuiſſe filius abrae. ſequit̉ aliqͥd cō trariū fidei ſcꝫ ſacra ſcripturā ꝯtinere aliqͥd falſi. Ex tl̓ibꝰ aūt nō iudicat̉ aliqͦs hereticꝰ niſi adeo ꝑtinacit̓ ꝑſeueret ꝙ ab errore nō recedat etiā viſo qͥd ex hoc ſequat̉. ſic igit̉ ꝑtinacia qͣ aliqͥs cōtēnit in his q̄ ſunt fidei directe vl̓ īdi recte ſubire iudiciū eccl̓ie facit hoīem hereticū. tal̓ āt ꝑti nacia ꝓcedit ex radice ſuꝑbie qͣ aliqͥs p̄fert ſenſū ſuuꝫ toti eccl̓ie. Un̄ apl̓s dic̄. 1. ad thi. 6. Si qͥs alit̓ docꝫ ⁊ nō acqͥe ſcit ſanis ẜmonibꝰ dn̄i nr̄i ih̓u xp̄i. ⁊ ei q̄ ẜm pietatē ē do ctrine ſuꝑbus eſt nihil ſciēs ſꝫ languēs circa q̄ſtiōes ⁊ pu gnas ꝟborū. ¶ Scd̓o ꝯſiderādū ē quō oporteat hereſes eſſe. Si em̄ oportunū ē hereticos eſſe. videt̉ ꝙ ſint cōmē dabiles ⁊ nō ſint extirpādi. Sꝫ dicēdū ē ꝙ dupl̓r de aliqͦ d̓r ꝙ oportet illd̓ eē. Vno mō ex intētione illiꝰ qͥ hoc agit puta ſi dicamꝰ ꝙ oportet iudicia eē. qꝛ ſcꝫ iudices iudicia exercētes intēdūt iuſticiā ⁊ pacē in rebꝰ hūanis ꝯſtituere Alio mō ex intētiōe dei q̄ ēt mala ordīat in bonū ſicut ꝑſe cutionē tyrānoꝝ ordinauit in gl̓iam martiꝝ. Un̄ Aug. di cit in encheridion ꝙ deꝰ ē adeo bonꝰ ꝙ nullo mō ꝑmitte ret fieri aliqd̓ malū: niſi eēt adeo potēs ꝙ de quolibꝫ ma lo poſſet elicere bonū. ⁊ ẜm hoc dicit̉ Mat. 18. Neceſſe ē vt veniāt ſcādala. verūtamē ve hōi illi ꝑ quē ſcādalū ve nit. ⁊ ẜm hoc h̓ dicit apl̓s ꝙ oportꝫ hereſes eē ex eo ꝙ de us maliciā hereticoꝝ ordīauit in bonū fideliū. Et hoc dic̄ pͥmo qͥdē ad maiorē declarationē veritatꝭ. Un̄ dicit aug. in glo. ab aduerſario mota q̄ſtio diſcendi exiſtit occaſio. Multa qͥppe ad fidē catholicā ꝑtinētia dū hereticoꝝ cal lida inquietudīe excogitātur vt aduerſus eos defēdi poſ ſint: ⁊ ꝯſid̓rant̉ diligētiꝰ ⁊ ītelligunt̉ clariꝰ: ⁊ p̄dicant̉ in ſtantiꝰ. Un̄ ⁊ ꝓuer. 27. Ferrū ferro acuit̉ ⁊ hō exacuit fa ciē amici ſui. Scd̓o ad māifeſtādā īfirmitatē fidei ī his qͥ recte credūt. Et hoc eſt ꝙ h̓ ſubdit apl̓s. Vt qͥ ꝓbati id ē approbati ſunt a deo. māifeſti fiāt in vobis id eſt int̓ vos Sap̄. 3. Tanꝙͣ auruꝫ in fornace ꝓbauit illos. ¶ Deinde cū dicit. Cōueniētibꝰ gͦ vob̓ ⁊cͣ. redarguit eos de t̓tio de licto. qꝛ ſcꝫ peccabāt in modo ⁊ ordīe ſumēdi corpꝰ xp̄i. Et pōt totū qd̓ ſequit̉ dupl̓r exponi. Scd̓m āt pͥmā expo ſitionē redarguunt̉ de hoc ꝙ corpꝰ xp̄i prāſi accipiebant. Circa hoc ergo quatuor facit. Prīo pōit decrimentū qd̓ īcurrebāt. Secūdo pōit culpā ibi. Unuſqͥſqꝫ em̄ ⁊c. Ter tio inqͥrit de cauſa culpe ibi. Nunqͥd domos ⁊c. Quarto cōcludit eoꝝ vituꝑatiōeꝫ ibi. Quid dicā vob̓ ⁊c̄. Dicit gͦ pͥmo ita. Cōuenientibꝰ vob̓ ſciſſure ſūt int̓ vos. Ergo cō uenientibꝰ vob̓ in vnū corꝑe nō aīo. Iā ad hoc adueniſtꝭ qd̓ nō eſt id eſt nō licet vl̓ nō cōpetit vob̓ dn̄icā cenā man ducare id eſt ſumere euchariſtie ſacramentū qd̓ dn̄s in ce na diſcipul̓ dedit. Hoc eī ſacramentū vt aug. dic̄ ſuꝑ Io hānem eſt ſacramenū vnitatꝭ ⁊ charitatꝭ. Et ideo nō cō petit diſſentientibꝰ Can̄. 5. Comedite amici ⁊ bibite ⁊ ī ebriam ī chariſſimi. Al̓ meliꝰ pōt referri ad ea q̄ ſequunt̉. vt ſit ſenſus. Nō ſolū ꝯuēientibꝰ vob̓ ſciſſure ſunt int̓ vos ſed ꝯuēit vobis ꝯuēientibꝰ iā id eſt in pn̄ti hoc det̓mina tū habetis ꝙ nō ē id ē nō licꝫ vobis dn̄icā cenā māducar̄ ad quā prāſi acceditꝭ. Quia em̄ dn̄s diſcipul̓ ſuis poſt ce nā hoc ſacramētū tradidit vt legit̉ Mat. 26. volebāt etiā corinthij poſt cōmuneꝫ cenā ſūere corpꝰ xp̄i. Sꝫ dn̄s hoc rōnabilit̓ fecit ꝓpt̓ tria. Prīo qͥdē qꝛ ordīe cōgruo figura p̄cedit veritatē. Agnꝰ aut paſchal̓ erat figura ſiue vmbra huiꝰ ſacramēti Et ideo poſt cenā agni paſchal̓ xp̄s hoc ſa cramētū dedit. Dicit̉ em̄ colo. 2. de oībꝰ legalibꝰ ꝙ ſunt vmbra futuroꝝ: corpus aūt xp̄s. Scd̓o vt ex hoc ſacramē to ſtatim ad paſſione trāſiret cuiꝰ hoc ſacramētū ē memoriale. Et ideo dixit diſcipulis Surgite eamus hinc ſcꝫ ad paſſionē. Tertio vt artiꝰ īprimeret̉ hoc ſacramētū cordi bus diſcipuloꝝ qͥbꝰ ip̄m tradidit in vltīo ſuo receſſu. Sꝫ in reuerētiā tāti ſacramēti poſtmodū eccl̓ia īſtituit ꝙ non niſi a ieiunis ſumat: a qͦ excipiunt̉ īfirmi qͥ in neceſſitate q̄ legeꝫ nō hꝫ pn̄t nō ieiuni ſumere corpꝰ xp̄i. Quia ꝟo aqͣ no ſoluit ieiuniū Eſtimauerunt qͥdaꝫ ꝙ poſt potū aq̄ poſſꝫ aliqͥs ſumere hoc ſacramētū p̄ẜtim qꝛ vt dicunt aqͣ nō nu trit ſicut nec aliqd̓ aliud ſimplex elemētū. Quāuis āt aqͣ ẜꝫ ſę nō nutriat ⁊ ob hoc nō ſoluat ieiuniū eccl̓ie: ẜm ꝙ di cunt̉ aliqͥ ieiunantes. nutrit tn̄ alijs admixta ⁊ ideo ſoluit ieiuniū nature ⁊ ẜm hoc dicunt̉ aliqͥ ieiuni qͥ ſcꝫ eadē die nihil ſūpſerūt nec cibi nec potꝰ. Et qꝛ reliqͥe cibi q̄ in ore remanēt ſumunt̉ ꝑ modū ſaliue. hoc nō īpedit aliqͦs eē ie iunos. ſil̓it̓ ⁊ nō īpedit aliqͦs eē ieiunos ſi tota nocte nihil dormierīt vel ſi etiā nō ſint plene digeſti dūmō eadeꝫ die om̄ino cibi vel potꝰ nihil ſumpſerint. Un̄ qꝛ pͥncipiū diei eſt ſumēdū ẜm vſum eccleſie a media nocte ideo quicūqꝫ poſt mediā noctē aliqͥd ſūpſerit ꝙͣtūcūqꝫ modicum cibi vl̓ potus nō poteſt eadē die ſumere hoc ſacramentū. ¶ De inde cū dicit Unuſqͥſqꝫ em̄ ⁊c. Pōit culpam ⁊ pͥmo ẜꝫ ꝙ peccabāt in deū. Scd̓o ꝓut peccabāt in ꝓximū ibi Et ali us qͥdē ⁊c. Dicit ergo prīo Ideo dico ꝙ nō licet vobis do minicā cenā māducare qꝛ vnuſqͥſqꝫ vr̄m p̄ſumit id ē ante ſumit ſuā cenā ſcꝫ ciboꝝ cōmuniū ad māducādū. Quili bet em̄ eoꝝ portabat ad eccl̓iam fercula p̄parata ⁊ comedebat qͥlibꝫ ſeorſū anteꝙͣ ſumeret ſacra miſteria Oſee. 4. Separatū ē cōuiuiū eoꝝ nūc interibūt Ecc. II. dicit̉ in ꝑ ſona ꝑci Inueni reqͥem mihi ⁊ comedebā de bonis meis ſolus. ¶ Deinde cū dic̄. Et aliꝰ qͥdē ⁊c. Arguit culpā eo rū in ꝙͣtū erat ꝯtra ꝓximū. Diuites em̄ laute comedebāt in eccl̓ia ⁊ bibebāt vſqꝫ ad ebrietatē. pauꝑibꝰ āt nihil da bāt ita ꝙ remanebāt eſurlētes Et hoc eſt qd̓ d̓r. Et aliꝰ qͥ dē eſurit ſcꝫ pauꝑ qͥ nō habuit vn̄ ſibi p̄paret. alt̓ aūt ebriꝰ eſt ſcꝫ diues qͥ ſuꝑflue comedebat ⁊ bibebat ꝯͣ id qd̓ dicit̉ Neemie. 8. Comedite pinguia ⁊ bibite mulſū ⁊ mittiteꝑ tes eis qͥ nō p̄parauerūt ſibi Iob. 31. Si comedi buccellā meā ſolꝰ ⁊ nō comedit pupillꝰ ex ea. ¶ Deinde cum dicit Nūqͥd domos ⁊c. Inqͥrit de cā huiꝰ cl̓pe Et prīo excludit cām ꝑ quā poterāt excuſari. Nō em̄ ē licitū domū dei q̄ ē deputata ſacris vſibꝰ: cōibꝰ vſibꝰ applicar̄. vn̄ ⁊ dn̄s Io. 2. eijciēs emētes ⁊ vēdētes de tēplo dixit. Domus mea domꝰ orōis vocabit̉. vos āt feciſtꝭ eā domū negotiatiōis. Et aug. dicit in regl̓a. In oratorio nemo aliqͥd faciat niſi ad qd̓ factū ē: vn̄ ⁊ nomē accepit. tn̄ ꝓpt̓ neceſſitatē qn̄.ſ. aliqͥs aliā domū nō īueniret licite poſſꝫ eccl̓ia vti ad man ducādū vel ad alios hm̄oi licitos vſus. Hāc gͦ excuſatiōꝫ excludit apl̓s dicēs Nunqͥd nō habetꝭ domos ſcꝫ ꝓprias ad māducādū ⁊ bibēdū. vt ꝓpt̓ hoc excuſemī ſi in eccl̓ia ꝯuiuia celebretꝭ q̄ debetꝭ in ꝓprijs domibꝰ facere. Un̄ et Luc̄. F. dicit̉ ꝙ leui fecit xp̄o ꝯuiuiū magnū in domo ſua. Scd̓o cū dicit Aut eccleſiā dei ⁊c. Aſſerit cām q̄ eos inex cuſabiles reddit. qͣꝝ prīa eſt ꝯtēptꝰ eccleſie dei. Et hanc pōit dicēs Aut eccleſiā dei ꝯtēpnitꝭ. ⁊ ideo in eccl̓ia p̄ſu mitis cenā vr̄am ad māducādū. Et pōt h̓ ſumi eccleſia tā ꝓ ꝯgregatiōe fideliū ꝙͣ etiā ꝓ domo ſacra q̄ nō eſt ꝯtēnē da ẜm illd̓ psͣ. Domū tuā decet ſctītudo Et Ie. 7. Nun qͥd ſpelūca latronū facta ē domꝰ iſta in qͣ īuocatū ē nomen meū in oculis vr̄is. Iſti aūt vtrūqꝫ ꝯtēnebāt dū pn̄te ꝯuē tu fideliū in loco ſacro cōuiuia celebrabāt. ¶ Scd̓o ponit ꝯtēptū ꝓximoꝝ ī hoc ꝙ ſubdit̉. Et ꝯfūditis eos qͥ nō ha bēt. In hoc em̄ pauꝑes erubeſcebāt ꝙ ip̄i eſuriebāt in cō ſpectu totiꝰ ml̓titudīs alijs laute comedētibꝰ ⁊ bibētibus. Dicit̉ āt ꝓuer. 17. Qui d̓ſpicit pauperē exprobrat fctōri eiꝰ. Et Ecc. 4. Aīaꝫ eſuriētē ne deſpexerꝭ. ¶ Deinde cū dicit Quid dicā ⁊c. ꝯcludit eoꝝ vituꝑatiōꝫ dicēs: Quid
p ij

Explanatio ſancti Thome
dicā vobis ex ꝯſideratiōe p̄dictoꝝ. Nūqͥd laudo vos? Et rn̄det Et ſi in alijs factis laudo vos. in hoc tn̄ facto non laudo. Et eſt aduertēdū ꝙ. sͣ. dū de habitu mulieꝝ loq̄re tur ſaltē yronice laudauit eos dicēs: laudo vos ꝙ ꝑ om̄ia mei ⁊c. Hic ꝟo nec yronice vult eos laudar̄ qꝛ in grauio ribꝰ delictis nullo mō ſūt pctōres palpandi. Un̄ ⁊ in psͣ. d̓r. Qm̄ laudat̉ pctōr in deſiderijs aīe ſue ⁊ iniquꝰ bn̄di cit̉. exacerbauit dn̄m pctōr. Et Eſa. 3. Popule meꝰ qͥ bea tū te dicūt ip̄i te d̓cipiūt. ẜꝫ aliaꝫ ꝟo expoſitionē arguunt̉ de alia culpa. In pͥmitiua em̄ eccleſia fideles panē ⁊ vinū offerebāt q̄ ꝯſecrabāt̉ in ſāguinē ⁊ corpꝰ xp̄i. qͥbꝰ iā ꝯſima tis diuites qͥ multa obtulerāt eadē ſibi repetebāt. ⁊ ſic. ip̄i habūdant̓ ſumebāt pauꝑibꝰ nihil ſumētibꝰ qͥ nihil obtu lerāt. De hac gͦ culpa apoſtolꝰ eos h̓ rep̄hēdit dicēs: Cō ueniētibꝰ vobis in vnū iā nō ē id ē nō ꝯtīgit int̓ vos dn̄i cā cenā māducare. Cena em̄ dn̄i ē cōis toti familie. vnuſ qͥſqꝫ āt vr̄m ſumit eā nō qͣſi cōmunē ſꝫ quaſi ꝓpriā. dū ſi bi vult vēdicare qd̓ deo obtulit. ⁊ hoc ē qd̓ ſubdit Unuſ qͥſqꝫ p̄ſumit.i. p̄ſūptuoſe attēptat ad māducandū cenā ſcꝫ dn̄i.i. panē ⁊ vinū ꝯſecratū quaſi ſuā.i. quaſi ꝓpriā vēdi cās.ſ. ea q̄ ꝯſecrata ſūt dn̄o in ſuos vſus. Et ita ſequit̉ ꝙ aliꝰ.ſ. pauꝑ qͥ nihil obtulit eſurit nihil.ſ. ſumēs de ꝯſecra tis. Aliꝰ āt.ſ. diues qui multa obtulit ebriꝰ ē ad lr̄am ꝓ pter hoc ꝙ nimiū ſūpſit de vīo ꝯſecrato quod.ſ. quaſi ꝓ priū repopoſcit. Sꝫ videt̉ hoc eē īpoſſibile quod de vino ꝯſecrato aliquis īebriet̉ vel etiā nutriat̉ de pane. qm̄ poſt ꝯſecrationē ſub ſpeciebꝰ panis ⁊ vini nihil remanet niſi ſubſtātia corꝑis xp̄i ⁊ ſāguīs q̨̄ nō pn̄t ꝯuerti in corpꝰ ho minis: ad hoc ꝙ ex eis nutriat̉ aut īebriet̉ Dicūt gͦ quidā ꝙ hoc nō ſit ꝑ aliquā ꝯuerſionē ſꝫ ꝑ ſolā īmutationē ſēſu um homīs ab accidētibꝰ panis ⁊ vini q̄ remanēt poſt ꝯſe crationē. Cōſueuerūt em̄ homīes ex ſolo ciboꝝ odore cō fortari ⁊ ex multo odore vini ſtupefieri ⁊ quaſi inebriari. Sed ꝯfortatio vel ſtupefactio q̄ ꝓuēit ex ſola īmutatione ſenſuū ꝑuo tꝑe durat. cū tn̄ poſt ꝯſecrationē panis aut vi ni ſi vinū in magna ꝙͣtitate ſumeret̉ aut panis diu ſuſten taret̉ hō ꝓpt̓ panē aut ſtupefieret ꝓpt̓ vinum. Et p̄terea māifeſtū ē ꝙ panis ꝯſecratꝰ in aliaꝫ ſubſtātiā cōuerti pōt ex hoc ꝙ ꝑ putrefactiōꝫ r̄ſoluit̉ ī pulueres. aut ꝑ ꝯbuſtio nē in cineres cū ad nutriēdū nihil aliud requirat ꝙͣ ꝙ ci bus cōuertat̉ in ſubſtātiā nutrimēti. Quidā gͦ poſuerunt ꝙ panis aut vinū ꝯſecratū pn̄t ꝯuerti in aliud ⁊ ſic nutriī qꝛ remanet ibi ſubſtātia pāis aut vini cū ſubſtātia corporꝭ xp̄i ⁊ ſāguīs Sꝫ hoc repugnat ꝟbis ſcripture. Nō em̄ ve rū eēt qd̓ dn̄s dic̄ Mat. 26. Hoc eſt em̄ corpꝰ meū qꝛ hoc demōſtratū ē pāis. ſꝫ potiꝰ eēt dicēdū h̓.i. in hoc loco eſt corpꝰ meū. Et p̄terea corpꝰ xp̄i nō īcipit eē ī hoc ſacramē to ꝑ loci mutationē qꝛ iā deſineret eſſe in celo. Un̄ relinqͥ tur ꝙ ibi incipiat eſſe ꝑ cōuerſionē alteriꝰ.i. panis in ip̄m vn̄ non pōt eſſe ꝙ remaneat ſubſtātia panis. Et ideo alij dixerūt ꝙ remanet ibi forma ſubſtātialis panis ad quā ꝑ tinet oꝑatio rei ⁊ ideo nutrit ſicut ⁊ panis nutriret. Sed hoc nō pōt eſſe qꝛ nutrire eſt cōuerti in ſubſtātiā nutriti. quod nō cōpetit nutrimento rōe forme cuiꝰ eſt agere. ſed magis rōe materie cuiꝰ eſt pati. Un̄ ſi eſſꝫ ibi forma ſub ſtātialis panis nutrire nō poſſꝫ. Alij ꝟo dixerunt ꝙ aer circumſtās ꝯuertit̉ vel in ſubſtātiā nutriti vl̓ in quodcūqꝫ aliud hꝰ mōi. ſed hoc nō poſſꝫ fieri abſqꝫ ml̓ta cōdēſatiōe aeris q̄ ſenſui latere nō poſſꝫ. Et ideo alij dixerunt ꝙ di uina virtute ad hoc ꝙ ſacramentuꝫ nō dep̄hendat̉ ī hm̄oi ꝯuerſiōibꝰ redit ſubſtātia panis ⁊ vini. ſꝫ hoc videt̉ eſſe ī poſſibile qꝛ cuꝫ ſubſtātia pāis cōuerſa ſit in corpꝰ xp̄i non videt̉ ꝙ poſſit ſubſtātia panis redire niſi ecōuerſo corpus xp̄i cōuerteret̉ in panem. Et p̄terea ſi ſubſtātia pāis redit aut hoc eſt manentibꝰ accn̄tibꝰ pāis ⁊ ſic ſimul erit ibi ſb̓ ſtātia panis ⁊ ſubſtātia corꝑis xp̄i quod sͣ. īprobatum eſt
Nā tā diu eſt ibi ſubſtātia corꝑis xp̄i ꝙͣdiu ſpecies manit Aut redit ſpeciebꝰ nō manētibꝰ quod etiā ē īpoſſibile. qͥa ſic eſſet ſubſtātia panis abſqꝫ ꝓprijs accn̄tibꝰ niſi forte ī telligat̉ ꝙ deus t̓mīo cōuerſiōis cauſaret ibi quādā mate riā q̄ ſit ſubiectum huiꝰ cōuerſiōis. Sꝫ męliꝰ eſt vt dicat ꝙ ſicut virute ꝯſecratiōis miraculoſe cōfert̉ ſpeciebꝰ pāis ⁊ vini vt ſubſiſtāt ſine ſubiecto ad modum ſubſtātie. ita ēt eis miraculoſe cōfert̉ ex cōſeq̄nti ꝙ agāt ⁊ patiant̉ quic quid agere aut pati poſſꝫ ſubſtātia panis aut vini ſi adeſ ſet. Et hac rōe ſpecies ille pāis ⁊ vini pn̄t nutrir̄ ⁊ īebria re. ſicut ſi eſſet ibi ſubſtātia panis ⁊ vini. Cetera nō mutā tur a prima expoſitione. Lectio quinta. Go em̄ accepi a dn̄o qd̓ ⁊ tradidi vo bis: qm̄ dn̄s ieſus ī qͣ nocte tradebat̉ y accepit panem: ⁊ gr̄as agēs fregit ⁊ dixit. Accipite ⁊ māducate hoc ē corpꝰ meū qd̓ ꝓ vobis tradet̉. hoc facite ī meam cōme morationē. Poſtꝙͣ apl̓us redarguit corinthioꝝ inordīatiōes qͣs cō mittebat ꝯueniēdo ad euchariſtie ſacramētū ſumēdū: hic agit de ip̄o ſacramēto. ⁊ prīo agit de dignitate huiꝰ ſacra mēti. Scd̓o īducit fideles ad reuerent̓ ſumēdū ibi. Itaqꝫ qͥcunqꝫ māducauerit ⁊c̄. Circa pͥmū duo facit. Prīo com mēdat auctoritatē doctrīe quā daturꝰ ē. Scd̓o pōit doctri nā de dignitate huiꝰ ſacramēti ibi. Qm̄ dn̄s nr̄ ⁊c. Cir ca pͥmū duo facit. Prīo cōmēdat auctoritatē doctrine ex ꝑte actoris qͥ eſt xp̄s dicēs: Dixi ꝙ iā nō eſt vobis dn̄icaꝫ cenā māducare. ſacramētū euchariſtie dn̄icā cenā vocans Ego em̄ accepi a dn̄o ſcꝫ xp̄o qͥ eſt actor huiꝰ doctrine nō ab aliquo puro homīe. gal̓. 1. Paulꝰ apl̓us nō ab hoībus neqꝫ ꝑ horeꝫ ſꝫ ꝑ ieſū xp̄ꝫ heb̓. 2. Qui cū initiū accepiſſꝫ enarrari ꝑ dn̄m ⁊c. Scd̓o cōmēdat auctoritatē doctrīe ex ꝑte miniſtri qͥ eſt ip̄e paulus cū ſubdit. qd̓ ⁊ trādidi vobis Eſa. 21. Que audiui a dn̄o exercituū deo iſrl̓ ānūciaui vo bis Sap̄. 7. Quam ſine fictiōe didici ⁊ ſine īuidia cōico. ¶ Deinde cū dic̄. Qm̄ dn̄s ieſus cōmēdat dignitatē hu ius ſacramēti tradēs inſtitutionē ip̄iꝰ. Et pͥmo pōit inſti tutionē. Scd̓o tp̄s inſtitutiōis cū dicit In qua nocte tra debat̉ ⁊c. Tertio modū inſtituēdi ibi. Accepit paneꝫ ⁊c̄. Inſtitutor autem ſacramenti eſt ip̄e xp̄s. Vn̄ dicit. Qm̄ dn̄s nr̄ ieſus xp̄s ⁊c. Dictū eſt em̄. sͣ. cū de baptiſmo age ret̉ ꝙ xp̄s in ſacramētis hꝫ excellētie ptātē ad quā quatu or ꝑtinēt. Prīo qͥdē ꝙ virtꝰ ⁊ meritū eiꝰ oꝑat̉ in ſacramē tis. Scd̓o ꝙ in nomīe eiꝰ ſctīficet ſacramentū. Tertio ꝙ effctm̄ ſacram̄ti ſine ſacram̄to p̄ber̄ pōt Quarto īſtitutio noui ſacramēti. Specialit̓ tn̄ ꝯgruebat vt hoc ſacramētū ip̄e in ſua ꝑſona inſtitueret in quo corpꝰ ⁊ ſāguis eius cō municat̉. Un̄ ⁊ ip̄e dicit Ioh̓. 6. Panis quē ego dabo vo bis caro mea ē ꝓ md̓i vita. ¶ Deīde cū dicit Qua nocte tradebat̉ Deſcribit̉ⁱ tp̄s inſtitutiōis huiꝰ ſacramēti qd̓ qͥ dē cōgruū fuit. Prīo qͥdē ꝙͣtū ad qualitatē tꝑis Fuit em̄ in nocte. Per virtutē em̄ huiꝰ ſacramēti aīa illūiat̉. Un̄ I. reg. 14. dicit̉ ꝙ Ionathas ītinxit virgā in fauū mellis ⁊ ꝯuertit manū ſuaꝫ ad os ſuū. ⁊ illūiati ſūt ocl̓i eiꝰ. ꝓpt̓ qd̓ ⁊ ī psͣ. dicit̉. Nox illūiatio mea ī delitijs meis. Scd̓o ꝙͣ tū ad negociū qd̓ in illo tꝑe gerebat̉. qꝛ ſcꝫ qn̄ tradebatur ad paſſionē ꝑ quā trāſiuit ad patrē hoc ſacramētuꝫ qd̓ eſt memoriale paſſiōis īſtituit. Un̄ dicit̉ Ecc. 27. Traſi ho ſpes ⁊ orna mēſā ⁊ q̄ in manu habes ciba ceteros. ¶ De inde cū dicit Accepit panē ⁊c. Oſtēdit modū inſtitutiōis ⁊ pͥmo pōit ea q̄ fecit ⁊ dixit xp̄s inſtituēdo hoc ſacramen tū. Secūdo expōit ibi. Quotienſcūqꝫ em̄ ⁊c̄. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo agit de inſtitutiōe ſacramēti huiꝰ ꝙͣtū

jepiſtolā Tad Corinthios XI
ad corpꝰ xp̄i. Scd̓o ꝙͣtū ad eiꝰ ſāguinē ibi. Similit̓ ⁊ cal cē ⁊c. Circa pͥmū an̄ expoſitionē lr̄e oportꝫ prīo ꝯſiderar̄ neceſſitatē inſtitutiōis huiꝰ ſacramēti. Eſt aūt ſciēduꝫ ꝙ ſacramēta inſtituta ſūt ꝓpt̓ neceſſitatē vite ſpūal̓. Et quia corporalia ſūt q̄dā ſimilitudīes ſpūaliū oportet ſacramen ta ꝓporcionari eis q̄ ſūt neceſſaria ad vitā corporalē. In qua pͥmo inuenit̉ generatio cui ꝓportionat̉ baptiſmus ꝑ quē regenerat̉ aliqͥs in vitā ſpūalē. Scd̓o ad vitā corpora lē reqͥrit̉ augmētū. ꝑ. qd̓ aliqͥs ꝑducit̉ ad ꝙͣtitatē ⁊ virtutē ꝑfectā ⁊ huic ꝓportionat̉ ſacramētū ꝯfirmatiōis in qͦ ſpi rituſſāctꝰ dat̉ ad robur. Tertio ad vitā corporalē reqͥritur alimētū. ꝑ qd̓ corpꝰ homīs ſuſtentat Et ſil̓it̓ vita ſpūalis ꝑ ſacramētū euchariſtie reficit̉ ẜm illd̓ In loco paſcue ibi me. collocauit. ſuꝑ aquā r̄fectiōis educauit me. ¶ Eſt aūt notandū ꝙ generās nō ꝯiungit̉ genito ẜm ſubſtātiā ſꝫ ſo lū ẜm virtutē. ſꝫ cibꝰ ꝯiungit̉ nutrito ẜm ſubſtātiā. Un̄ in ſacramēto baptiſmi quo xp̄s regenerat ad ſalutē nō ē ip̄e xp̄s ẜm ſuā ſubſtantia: ſꝫ ſolū ẜm ſuā virtutē. Sꝫ in ſacra mento euchariſtie qd̓ eſt ſpūale alimentū xp̄s eſt ẜm ſuaꝫ ſubſtantiā. Cōtinet̉ aūt ſub alia ſpecie ꝓpt̓ tria. Prīo qͥ dem ne eſſꝫ horribile fidelibꝰ ſumētibꝰ hoc ſacramentū ſi in ꝓpria ſpecie carnē homīs ederent ⁊ ſanguinē biberēt Scd̓o ne hocip̄m eſſꝫ deriſibile infidelibꝰ. Tertio vt cre ſceret meritū fidei q̄ ꝯſiſtit in hoc ꝙ credunt̉ ea q̄ nō vidē tur. Tradit̉ aūt hoc ſacramentū ſub duplici ſpecie ꝓpter tria. Prīo qͥdē ꝓpt̉ eiꝰ ꝑfectioneꝫ qꝛ cum ſit ſpiritual̓ re fectio dꝫ haber̄ ſpiritualem cibuꝫ ⁊ ſpiritualem potū. Nā ⁊ corꝑal̓ refectio nō ꝑficit̉ ſine potu ⁊ cibo. Un̄ ⁊ sͣ. 10. di ctū eſt ꝙ om̄es eādem eſcā ſpiritualem māducauerunt et om̄es eundem potuꝫ ſpiritualem biber̄t. Nā ⁊ corꝑal̓ re fectio nō ꝑficit̉ ſine cibo ⁊ potu. Scd̓o ꝓpt̓ eiꝰ ſignificatio nem. Eſt em̄ memoriale dn̄ice paſſionis ꝑ quam ſanguis xp̄i fuit ſeꝑatꝰ a corꝑe. ⁊ ideo in hoc ſacram̄to ſeorſū offer tur ſanguis a corꝑe. Tertio ꝓpt̓ huiꝰ ſacramenti effectuꝫ ſalutarem. Ualet em̄ ad ſalutem corꝑis ⁊ ideo offert̉ cor pus ⁊ valet ad ſalutē aīe. ⁊ ideo offert ſanguis. Nam aīa in ſanguīe eſt vt dicit̉ gen̄. 9. Offert̉ aūt ſpecialit̓ hoc ſa cramētū ſub ſpecie panis ⁊ vini. pͥmo qͥdem qꝛ pane ⁊ vi no cōmuniꝰ vtunt̉ homīes ad ſuam refectiōeꝫ. Et ideo aſ ſumunt̉ in ſacramento hec ſicut aqua ad ablutiōeꝫ in ba ptiſmo ⁊ oleum ad vnctionem. Scd̓o ꝓpt̓ virtutē huiꝰ ſa cramenti. Nam panis ꝯfirmat cor homīs. vinum ꝟo leti ficat. Tertio qꝛ panis qͥ ex ml̓tis granis fit ⁊ vinū ex mul tis vuis ſignificant eccleſie vnitatem q̄ ꝯſtituit̉ ex ml̓tꝭ fi delibꝰ Eſt auteꝫ hec euchariſtia ſpecialit̓ ſacramentū vni tatꝭ ⁊ charitatꝭ vt dicit Aug. ſuꝑ Ioh̓. His autē viſis cir ca lr̄e expoſitiōeꝫ. Prīo ꝯſiderandum eſt qͥd xp̄s fecerit. Scd̓o qͥd dixerit ibi. Et dixit ⁊cͣ. Tria autem fecit. Pri mum qͥdem deſignat̉ cum dic̄. Accepit panem. ꝑ qd̓ duo ſignificari pn̄t. Prīo qͥdem ꝙ ip̄e voluntarie paſſionē ac cepit. cuiꝰ hoc ſacramentū eſt memoriale ẜꝫ illd̓ Eſa. 53. Oblatꝰ eſt qꝛ ip̄e voluit. Scd̓o pōt ſignificari ꝙ ip̄e acce pit a pr̄e poteſtatem ꝑficiendi hoc ſacramentum ẜꝫ illud Mat. 11. Oīa tradita ſunt mihi a pr̄e meo. Scd̓ꝫ tangit cuꝫ dic̄ Et gr̄as agens In qͦ ꝑat̉ nob̓ exemplū gr̄as agen di de oībꝰ q̄ nob̓ diuinitꝰ dant̉ ẜm illud. 1. ad theẜ. vl. In oībꝰ gr̄as agite. Tertiuꝫ tangit cū dic̄ Fregit. Eſa. 58. Frange eſurienti panem tuuꝫˡ. Sꝫ videt̉ hoc eſſe ꝯͣrium vſui eccl̓ie ẜꝫ quā priꝰ ꝯſecrat̉ corpꝰ xp̄i ⁊ poſtea frangit̉ h̓ autem dr̄ ꝙ priꝰ fregit poſtea ꝓtulit ꝟba ꝯſecratiōis. Et ideo qͥdā dixer̄t ꝙ xp̄s ꝯſecrauit priꝰ ꝟbis alijs: ⁊ poſtea ꝓtulit ꝟba qͥbꝰ nos ꝯſecramꝰ. Sꝫ hoc nō pōt eſſe qꝛ ſa cerdos duꝫ ꝯſecrat nō ꝓfert iſta ꝟba qͣſi ex ꝑſōa ſua. ſꝫ qͣ ſi ex ꝑſōa xp̄i ꝯſecrantꝭ Un̄ manifeſtum eſt ꝙ eiſdeꝫ ꝟbis qͥbꝰ nos ꝯſecramꝰ ⁊ xp̄s ꝯſecrauit. Et ideo dicendum eſt ꝙ hoc qd̓ h̓ dicit̉ Et dixit nō ē ſumēdū ꝯn̄ter qͣſi xp̄s acceli ꝑit panē ⁊ gr̄as agēs fregit ⁊ poſtea dixerit ꝟba q̄ ſequū tur ſꝫ cōcomitant̓ ꝙ dū accepit ꝑ ſe panem gratias agens fregit ⁊ dixit. Et ideo cū Mat. 26. dicat̉ ꝙ ieſus accepit j panē ⁊ bn̄dixit ac fregit Apl̓us nō curauit h̓ de bn̄dictiōe 3 facere mētionē ītelligēs nihil alid̓ eē illā bn̄dictionem ꝙͣ I hoc qd̓ dn̄s dixit hoc eſt corpꝰ meū. ¶ Deinde cū dicit Et dixit. Oſtēdit qͥd xp̄s dixerit inſtituēdo hoc ſacramētum j In ꝟbis āt pͥmo qͥdē iniūxit ſacramēti vſū. Scd̓o exp̄ſſit ſacramēti ꝟitatē. Tertio docuit miſteriū. Uſū qͥdē ſacra menti iniūxit dicēs: Accipite. quaſi diceret nō ex poteſta te vl̓ merito hūano cōpetit vob̓ vſus huiꝰ ſacramēti. ſꝫ ex eminēti d̓i bn̄ficio Sap̄. 16. Angl̓oꝝ eſca nutriuiſti popu lū tuū dn̄e. sͣ. 4. Quid habes qd̓ nō accepiſti. Et det̓minat ſpeciē vſus cū dicit Et māducate. Ioh̓. 6. Niſi mādu caueritꝭ carnē filij hoīs. Ioh. 31. Si nō dixer̄t viri taber naculi mei qͥs det de carnibꝰ eiꝰ vt ſaturemur. Sciēdum eſt tn̄ ꝙ hec ꝟba nō ſūt de forma ꝯſecratiōis. Eſt em̄ hec differētia int̓ hec ⁊ alia ſacramēta. qꝛ alia ſacramēta ꝑfici unt̉ nō qͥdē in ꝯſecratiōe materie ſꝫ in vſu materie ꝯſecra te. ſicut in ablutiōe aq̄: aut in vnctiōe olei: ſeu criſmatis. ⁊ hoc ideo qꝛ in materijs alioꝝ ſacramētoꝝ nō eſt aliqua natura rōnalis q̄ ſit gr̄e ſāctificātꝭ ſuſceptiua. ⁊ ideo ī forma alioꝝ ſacramētoꝝ fit mētio de vſu ſacramēti ſicut cuꝫ dicit̉ Ego te baptizo vl̓ ꝯfirmo te criſmate ſalutꝭ ⁊c̄. Sed hoc ſacramētū ꝑficit̉ in ip̄a ꝯſecratiōe materie in qua ꝯti netur ip̄e xp̄s qͥ eſt finis totiꝰ gr̄e ſāctificātꝭ. Et ideo ꝟba q̄ ꝑtinēt ad vſū ſacramēti nō ſūt de ſubſtātia forme. ſꝫ ſolū illa q̄ ꝯtinēt ꝟitatē ⁊ ꝯtinētiā ſacramēti q̄ ꝯn̄ter pōit ſub dens hoc eſt corpꝰ meū. ¶ Circa q̄ ꝟba tria oportet ꝯſid̓ rare. Prīo qͥdē de re ſignificata ꝑ hec ꝟba ꝙ ſcꝫ ſit ibi cor pus xp̄i. Secūdo de ꝟitate huiꝰ locutiōis. Tertio vtruꝫ hec ſit ꝯueniēs forma huiꝰ ſacramēti. Circa pͥmū ꝯſiderādū eſt ꝙ qͥdā dixerūt corpꝰ xp̄i nō eē in hoc ſacramēto ẜm ꝟitatē ſꝫ ſolū ſicut ī ſigno. ſic exponētes qd̓ h̓ dicit̉. Hoc eſt corpꝰ meū id eſt hoc eſt ſignū ⁊ figura corꝑis mei ſicut ⁊ sͣ. 10. dictū eſt. petra aūt erat xp̄s id ē figura xp̄i. Sed hoc eſt hereticū cū exp̄ſſe dn̄s dicat Ioh̓. 6. Caro mea ve re eſt cibꝰ ⁊ ſanguis meꝰ vere eſt potꝰ. Un̄ alij dixer̄t ꝙ ē ibi vere corpꝰ xp̄i. ſꝫ ſimul cū ſubſtātia panis qd̓ eſt īpoſſi bile vt. sͣ. oſtenſū eſt. Un̄ alij dixerūt ꝙ eſt ibi ſolū corpus xp̄i ſubſtātia panis nō remanēte q̄ annihilat̉ vl̓ in p̄iacētē materiā reſoluit̉. Sed hoc nō pōt eē qꝛ ſicut Aug. dic̄ in libro. 83. q. Deꝰ nō auctor tēdēdi in nō eē. Scd̓o qꝛ etiā ꝑ hāc poſitionē tollit̉ hoc ꝙ ſubſtātia panis conuertat̉ in corpꝰ xp̄i ⁊ ſic cū corpꝰ xp̄i nō incipiat eē ī hoc ſacramēto ꝑ ꝯuerſionē alteriꝰ ī ip̄ꝫ relinqͥt̉ ꝙ īcipiat ibi eē ꝑ motū lo calē qd̓ ē īpoſſibile vt. sͣ. dictū eſt. Oportet igit̉ dicer̄ ꝙ corpꝰ xp̄i vere ſit ī hoc ſacram̄to ꝑ ꝯuerſionē panis in ip̄ꝫ. Cōſiderādū tn̄ ꝙ hec ꝯuerſio differt ab oībꝰ ꝯuerſiōibꝰ q̄ ſunt in natura. Actio em̄ nature p̄ſuppōit materiā ⁊ ideo eius actio nō ſe extēdit niſi ad īmutādū aliqͥd ẜm formaꝫ vl̓ ſubſtātialē vl̓ accidētalē. Vnde oīs ꝯuerſio natural̓ di cit̉ eē formal̓. Sed deꝰ qͥ facit hāc cōuerſionē eſt actor ma terie ⁊ forme. ⁊ ideo tota ſubſtātia pāis materia nō rema nēte: pōt cōuerti in totā ſubſtātiā corporꝭ xp̄i. Et qꝛ ma teria eſt indiuiduatiōis pͥncipiū: totū hoc indiuiduū ſigna tū qd̓ eſt ſubſtātia ꝑticl̓aris ꝯuertit̉ in aliā ſubſtātiā ꝑticu larē. ꝓpter qd̓ dicit̉ iſta cōuerſio ſubſtātial̓ ſeu trāſſubſtā ciatio. Cōtingit igit̉ in hac ꝯuerſiōe ꝯͣriū eiꝰ qd̓ accidit in cōuerſiōibꝰ naturalibꝰ in qͥbus manēte ſubiecto ſit tranſ mutatio interdū circa accidētia. hic aūt trāſmutata ſubſtā tia manēt accidētia ſine ſubiecto virtute diuīa q̄ ſic̄ cauſa prima ſuſtētat ea ſine cā materie q̄ eſt ſubſtātia cauſata ad hoc ꝙ corpꝰ xp̄i ⁊ ſanguis ſumat̉ in ſpecie aliena rationi bus ſupradictis. ⁊ qꝛ ordine quodā accidētia referunt̉ ad ſubſtantiā. idco dimenſiōes ſine ſubiecto remanent ⁊ alia
p iij

Explanatio ſancti Thome
A accidentia remanēt in ip̄is dimenſionibꝰ ſicut in ſubiecto Si autē ſub illis dimēſionibꝰ in illa ſubſtātia r̄maneat ni ſi corpus xp̄i dubiū pōt eſſe de fractiōibus hoſtie cōſecra te. cū corpus xp̄i glorificatū ſit. ⁊ ꝑ cōſequens infrāgibile Und̓ nō pōt huic fractiōi ſubſtare. ſꝫ nec etiā alid̓ pōt fin gi qd̓ ſubſiſtet. qꝛ ſacramētū veritatis non decet aliqua fi ctio. Unde nihil ſenſu ꝑcipit̉ in hoc ſacramēto qd̓ non ſit ibi ẜm veritatē. Senſibilia em̄ ꝑ ſe ſunt qualitates q̄ qͥdē remanēt ſicut prius fuerāt in hoc ſacramento vt eſt dictū Et ideo alij dixerunt ꝙ eſt qͥdē ibi vere fractio ſine ſubie cto. vnde nihil ibi frangit̉. Sed nec hoc dici pōt. qꝛ cum fractio ſit in genere paſſionis q̄ habet debiliꝰ eſſe ꝙͣ qua litas nō poteſt eſſe in hoc ſacramēto ſine ſubiecto ſic̄ nec qualitas. Un̄ reſtat dicendū ꝙ fractio illa fūdat̉ ſic̄ in ſub iecto in dimēſionibꝰ panis ⁊ vini remanentibꝰ. corpꝰ aūt xp̄i nō attingit̉ ab huiꝰ fractiōe qꝛ totū remanet ſub quali bet ꝑte dimēſionū diuiſaꝝ. Qd̓ quidē hoc mō conſidera ri pōt. Nā corpꝰ xp̄i eſt in hoc ſacramēto ex cōuerſiōe ſub ſtantie panis in ip̄m. Non aūt ſit conuerſio ratione dimē ſionū. Nā dimenſiones panis remanent. ſed ſolū ratione ſubſtantie. Vnde ⁊ corpꝰ xp̄i eſt ibi rōe ſue ſubſtātie. non aūt rōe ſuaꝝ dimenſionū. licꝫ dimēſiones eiꝰ ſint ibi ex cō ſeq̄nti inqͣtū nō ſeparant̉ a ſubſtātia ip̄ius. Quantū autē ad naturā ſubſtātie ꝑtinet tota eſt ſub qualibet ꝑte dimē ſionū. Unde ſicut ante conſecrationē tota veritas ſubſtā tie ⁊ natura panis erat ſub qualibet ꝑte dimenſionum: ita poſt conſecrationē totū corpꝰ xp̄i eſt ſub qualibꝫ ꝑte pāis diuiſi. Significat aūt hoſtie cōſecrate diuiſio. pͥmo qͥdem paſſionē xp̄i ꝑ quā corpꝰ eius fuit vulneribus fractū ẜꝫ il lud psͣ. Foderūt manꝰ meas ⁊ pedes meos. Secūdo di ſtributionē donoꝝ xp̄i ex ip̄o ꝓgrediētiū ẜm illd̓ īfra. 12. Diuiſiones gratiaꝝ ſunt. Tertio diuerſas ꝑtes eccleſie. Nā eoꝝ q̄ ſūt mēbra xp̄i qͥdā adhuc ī hoc md̓o ꝑegrinant qͥdā viuūt ī gl̓ia cū xp̄o ⁊ ꝙͣtū ad aīaꝫ ⁊ ꝙͣtū ad corpꝰ. qͥdaꝫ aūt expectāt finalē reſurrectiōꝫ ī fine md̓i ⁊ hoc ſignificat diuiſio hoſtie in tres ꝑtes. ¶ Secundo cōſiderandū ē de ꝟitate huiꝰ locutiōis. videt̉ em̄ hec locutio eſſe falſa hoc eſt corpus meū. Conuerſio em̄ panis in corpꝰ xp̄i ſit in ter mino ꝓlationis hoꝝ ꝟboꝝ. Tunc em̄ cōplet̉ ſignificatio huius locutionis. Forme em̄ ſacramentoꝝ ſignificādo ef ficiunt: ⁊ ideo ſequit̉ ꝙ in pͥncipio locutionis qn̄ dicit̉ ꝙ non ſit ibi corpꝰ xp̄i. ſed ſola ſubſtantia panis que demon ſtrat ꝑ hoc ꝓnomen: hoc. qd̓ eſt demonſtratiuū ſubſtātie Idem eſt ergo hoc cum vicit̉. Hoc eſt corpꝰ meū. ac ſi di ceret ſubſtātia panis eſt corpꝰ meū quod manifeſte falſuꝫ eſt. Dixerunt ergo qͥdā ꝙ ſacerdos hec ꝟba materialiter ⁊ recitatiue ꝓfert ex ꝑſona xp̄i. ⁊ ideo demōſtratio huius ꝓnominis nō refert̉ ad p̄ſenteꝫ materiā vt ex hoc locutio falſa reddat̉ ẜm ꝙ obiectio ꝓcedebat. Sed hoc nō poteſt ſtare. Prīo qͥdem qꝛ ſi hec locutio nō applicet̉ ad p̄ſentē materia nihil faciet circa eā qd̓ eſt falſum. Dicit em̄ aug. ſuꝑ Ioh̓. Accedit verbū ad elementū ⁊ ſit ſacramentum. Unde neceſſe eſt dicer̄ ꝙ ꝟba iſta formaliter accipiantur referendo ea ad pn̄tem materiā. Profert autem ea ſacer dos ex ꝑſona xp̄i a quo virtutē ſumpſerunt ad oſtendēdū ꝙ eandem efficatiā nunc habent ſicut quando xp̄s ea ꝓ tulit. Non em̄ virtus his verbis collata euaneſcit. neqꝫ tꝑis diuerſitate. neqꝫ miniſtrorum varietate. Secundo qꝛ eadem difficultas remanet de prima ꝓlatione qua xp̄s ea ꝓtulit. Ideo alij dicunt ꝙ ſenſus huiꝰ eſt. hoc eſt cor pus meū. id eſt h̓ panis deſignat corpꝰ meū. vt li hoc de ſignet id quod eſt in pͥncipio locutionis. Sed hoc etiā eē nō pōt. qꝛ cū ſacramenta efficiāt qd̓ figurāt hec ꝟba nihil efficiunt niſi quod ſignificant. Secūdo qꝛ ex hoc ſequere tur ꝙ ꝑ hec verba nihil efficeret̉ ꝙͣ ꝙ corpus xp̄i eſſet ibi ſicut ſub ſigno quod ſupra improbatuꝫ eſt. Et ideo alij di
Thome in v cunt ꝙ li hoc facit demōſtrationē ad intellectū ⁊ demon ſtrat id quod erit in fine locutiōis ſcꝫ corpus xp̄i. Sꝫ nec hoc videt̉ cōuenient̓ dici qꝛ ẜm hoc ſenſus eēt: corpꝰ me um eſt cocpus meū. quod nō ſit ꝑ hec verba. cū hoc ante verba cōſecrationis fuerit veꝝ. Et ideo alit̓ dicenduꝫ eſt ꝙ forme ſacramentoꝝ nō ſolū ſunt ſignificatiue ſed etiam factiue. faciendo em̄ efficiūt. In omni aūt factiōe oportet ſubijci aliqͥd cōmune tanꝙͣ pͥncipiū Cōmune autē in hac cōuerſione non eſt aliqua ſubſtantia. ſed accidētia que et prius fuerunt: ⁊ poſtęa manent. ⁊ ideo ex ꝑte ſubiecti in hac locutiōe nō ponit̉ nomē qd̓ ſignificat certā ſpeciē ſub ſtantie. ſed ponit̉ ꝓnomen quod ſignificat ſubſtantiā ſine determinata ſpecie. Eſt ergo ſenſus. Hoc. id eſt contentū ſub his accidentibꝰ eſt corpus meū. ⁊ hoc eſt qd̓ ſit ꝑ ver ba cōſecratiōis. Nā ante cōſecrationē id quod erat contē tum ſub his accidentibus non erat corpꝰ xp̄i. quod tn̄ fit corpus xp̄i ꝑ conſecrationē. ¶ Tertio autē oportet conſi berare quō eſt hec cōueniēs forma huius ſacramēti. Na hoc ſacramentū vt dictū eſt nō cōſiſtit in vſu materie ſꝫ in cōſecratione ipſius. Conſecratio aūt nō ſit ꝑ hoc ꝙ mate ria conſecrata ſolū ſuſcipiat aliquā virtutē ſpiritualē. ſed ꝑ hoc ꝙ trāſſubſtantiat̉ ẜm eſſe in corpꝰ xp̄i. ⁊ ideo nullo alio verbo vtenduꝫ fuit niſi verbo ſubſtantiuo vt dicatur hoc eſt corpus meum. Per hoc em̄ ſignificat̉ id qd̓ eſt fii nis quod ſignificādo efficit̉. ¶ Deinde cū dicit. Quod ꝓ vobis tradet̉. tangit miſteriū huiꝰ ſacramēti. Eſt em̄ hoc ſacramētū rep̄ſentatiuū diuine paſſiōis ꝑ quā corpus ſuū tradidit in mortē ꝓ nobis ẜm illud Eſa. 50. Corpus me um dedi ꝑcutiētibus. ⁊ eph̓. 5. Tradidit ſemetip̄m ꝓ no bis. Et vt oſtendat rationē frequētandi hoc miſteriū ſub iungit. Hoc facite in meā cōmemorationē. hoc recolendo ſcꝫ taꝫ magnū beneficiū quo ꝓ vobis me tradidi in mortē Unde ⁊ treno. 3. dicitur. Recordare pauꝑtatꝭ mee abſin thij ⁊ fellis. Et in psͣ. Memoriam fecit mirabilium ſuo rum miſericors ⁊ miſerator dominus eſcam dedit timen tibus ſe. Lectio ſexta. Imiliter ⁊ calicem poſtqͣꝫ cenauit di cens. Hic calix nouū teſtamentū eſt in meo ſanguine. hoc facite quotiēſ cūqꝫ bibetis in mea cōmemorationē. Quo tienſcunqꝫ em̄ manducabitis panē hūc ⁊ ca licem bibetis: mortē dn̄i annūciabitis donec veniat. Poſtꝙͣ apoſtolus poſuit inſtitutionem huius ſacramen ti ꝙͣtum ad conſecrationem corporis: hic ponit inſtitutio nem eius ꝙͣtum ad ſanguinis conſecrationem. Et primo ponit ordinem inſtitutionis. Secundo verba cum dicit. Hic calix ⁊c. Ordo autem attenditur ꝙͣtum ad duo. Pri mo ad concomitantiam vtriuſqꝫ ſpeciei cum dicit. Simi liter ⁊ calicē. Utrunqꝫ enim eſt de perfectione huius ſa cramenti. tum propter perfectionem refectionis. tum ꝓ pter repreſentationem paſſionis. tum propter efficientiaꝫ ſalutis anime ⁊ corporis vt ſupra dictum eſt. ſed ſi prius conſecratur in hoc ſacramento corpus chriſti ⁊ poſtea ſa guis. videtur ſequi ꝙ ante conſecrationem ſanguinis cor pus chriſti in hoc ſacrāmento ſit exangue. Quod quidaꝫ inconueniens reputantes dixerunt ꝙ due forme ſe expe ctant in efficiendo ita ſcilicet ꝙ prima forma conſecratio nis corporis non conſequitur ſuum effectum anteꝙͣ perfi ciatur forma conſecrationis ſanguinis. ſicut etiam dictuꝫ eſt ꝙ verba q̄ ꝓferunt̉ in ꝯſecratiōe corporꝭ non cōſequūt̉ ſuū effectū vſqꝫ ad finē ꝓlatiōis ꝟboꝝ. Sꝫ hoc nō eſt ſil̓e

in epiſtolā īad Corinthios XI
Nam ſignificatio verborum quibus conſecratur cor pus xp̄i nō completur niſi in termino prolationis eoruꝫ Et quia verba ſacramentalia ſignificando efficiunt: ideo nō poſſunt habere effectū ante terminū ꝓlationis. Tūc autem habent plenā ſignificationem etiā anteqͣꝫ profe rantur verba cōſecrationis ſanguinis. ⁊ iō neceſſe eſt ꝙ etiā tunc habeant ſuū effectū. Alioqͥn ſacerdos peccaret ſtatim poſt verba cōſecratiōis ꝓponens hoſtiā nō cōſe crato populo adorandā. Niſt iaꝫ eſſet corpus xp̄i: qꝛ in duceret populū ad idolatriā. Eſt ergo dicendū ꝙ an̄ cō ſecrationeꝫ ſanguinis eſt in hoc ſacramento corpus xp̄i nō ſine ſanguine. Sciendū eſt em̄ ꝙ in hoc ſacramento dupliciter aliqͥd eſt. Uno modo ex vi conſecratiōis illud ſcꝫ in qd̓ terminat̉ cōuerſio panis ⁊ vini: ſicut ꝑ formam conſecratiōis ſignificat̉. ⁊ ſic ſub ſpecie panis eſt corpuſ xp̄i. Alio mō eſt aliqͥd in hoc ſacramento ex reali conco mitantia ſicut diuinitas verbi eſt in hoc ſacramento ꝓ pter indiſſolubilem vnionem ipſius ad corpus xp̄i: licet nullo modo ſubſtantia panis in diuinitatem conuertat̉. Et ſimiliter eſt ibi anima que coniuncta eſt realiter ipſi corpori. Si vero in triduo mortis chriſti fuiſſet corpus xp̄i ab aliquo apoſtolorum conſecratum non fuiſſet ibi anima que tunc realiter erat a corpore ſeparata. Et ideꝫ dicendum eſt de ſanguine. Naꝫ ſub ſpeciebus panis ex vi conſecrationis eſt corpus xp̄i in quod ſubſtātia panis cōuertitur. Sanguis autē eſt ibi ex reali concomitantia quia nūc realis ſanguis xp̄i non eſt ab eius corpore ſeꝑa ratus: ⁊ eadem rōne ſub ſpecie vini eſt ſanguis xp̄i ex vi cōſecratiōs: corpus aūt ex reali cōcomitantia: ita ꝙ ſub vtraqꝫ ſpecie eſt totus xp̄s. Si vero tēpore paſſionis qn̄ ſanguis xp̄i erat ex corpore effuſus fuiſſet hoc ſacramen tum ab aliquo apoſtolorum perfectū ſub panis ſpecie fu iſſet ſolum corpus xp̄i exangue: ſub ſpeciebus autē vini fuiſſet ſolus ſanguis xp̄i. ¶ Secūdo attenditur ordo per comparationem ad cibos materiales: quoniam preceſſe rant. vbi ſubdit. Poſtꝙͣ cenauit. qd̓ videtur ſignanter addidiſſe. Nam xp̄s corpus ſuū tradidit inter cenā. Un̄ Mat. 26. dicitur Ꝙ cenantibus illis accepit ieſus pa nem. ⁊c̄. Sed ſanguinem dedit expreſſe poſt cenaꝫ. Vn de ⁊ Luc̄. 22. dicitur. Similiter ⁊ calicē poſtꝙͣ cenauit dicens. ⁊cͣ. Cuius rō eſt: quia corpus xp̄i rep̄ſentat my ſteriū incarnationis que facta eſt adhuc legalibꝰ obſer uantijs ſtatum habentibus inter quas precipua erat ce na agni paſchalis. Sꝫ ſanguis xp̄i in ſacramēto directe repreſentat paſſionem per quam eſt effuſus per quā ſunt terminata omnia legalia. Vnde Heb̓. 7. dicitur. Ꝙ ꝑ proprium ſanguinem introiuit ſemel in ſancta eterna re demptione inuenta. ¶ Deinde ponit verba dicens: Hic calix. ⁊cͣ. Et primo demonſtrat veritatem huius ſacra menti. Secundo iniungit vſum. ibi. Hoc facite. ⁊cͣ. Quantum ergo ad primū dicit. Hic calix. ⁊cͣ. Qd̓ qui dem dupliciter ſumi poteſt. Uno modo methanomice: vt ſcilicet ponatur continens pro contento: quaſi dicat. Contentum in hoc calice quod conuenientius ponitur in conſecratione vini quod ratione ſue humiditatis indi get alijs terminis contineri ꝙͣ in conſecratione panis qui ratione ſue ſiccitatis proprijs terminis continetur. Alio modo poteſt accipi methaphorice vt ſit ſenſus. Sic̄ calix inebriat ⁊ ꝑturbat ita ⁊ paſſio. Un̄ Matt. 22. dicit. Poteſtis bibere calicē quē bibiturꝰ ſū. Et Mat. 26. Tranſeat a me calix iſte. Eſt ergo ſenſus. Hic calix i. cōtētū in hoc calice. vl̓ hec mea paſſio. Eſt nouū teſtq in meo ſanguīe. Un̄ cōſiderādū ē ꝙ teſtm̄ dupl̓r ſumit̉ ī ſcripturis. Uno mō cōiter ꝓ quolibet pacto. quod qui dē teſtibus confirmatur. ⁊ ſic conſideranduꝫ eſt ꝙ deus dupliciter pactuꝫ inijt cum humano genere Uno modo
promittendo bona temporalia ⁊ a malis temporalibꝰ li berando: ⁊ hoc vocatur vetus teſtamētū vel pactū. Alio 2 modo promittēdo bona ſpūalia ⁊ a malis oppoſitis libe rando: ⁊ hoc vocatur teſtm̄ nouum. Un̄ dicit̉ Iere. 31. Feriā domui iſrl̓ ⁊ domui iuda fedus nouū: nō ẜm pactū qd̓ pepigi cū patribus veſtris vt educerem eos de terra egypti: ſed hoc erit pactū. Dabo legē meā in viſceribus eoꝝ ⁊ ero eis in deū. Eſt autē cōſiderandū ꝙ apud anti quos erat ꝯſuetudo vt alicuius victime ſanguinem fun derent ad cōfirmationē pacti. Vnde Gen̄. 31. legitur ꝙ poſtꝙͣ inierunt fedus laban ⁊ iacob: imolatis victimis ī mōte vocauit fratres ſuos. Un̄ ⁊ Exo. 24. legit̉ ꝙ moy ſes ſumptū ſanguinē reſperſit in populū ⁊ ait. Hic ē ſan guis federis qd̓ pepigit dn̄s vobiſcū. Sicut ergo vetus teſtamentū ſeu pactū cōfirmatū eſt ſanguine figurali tau rorū: ita nouū teſtamētū ſeu pactū cōfirmatū eſt ī ſangui ne xp̄i qui ꝑ ꝑaſſionē eſt effuſus. Et in hoc calice ſacr̄m taliter cōtinet̉. Alio mō teſtm̄ accipit̉ magis ſtricte pro diſpoſitiōe hereditatis ꝑcipiende quā neceſſe eſt ẜm le ges certo numero teſtiū confirmare. Nō aūt teſtm̄ ſic ac ceptū cōfirmat̉ niſi per mortem: qꝛ vt apl̓s dicit Heb. 9. Teſtm̄ in mortuis confirmatū eſt: alioqͥn nondum valet dū viuit qui teſtatus eſt. Deꝰ aūt prīo quidē diſpoſitio nem fecerat de eterna hereditate ꝑcipienda: ſed ſub figu ra temporaliū bonorū qd̓ ꝑtinet ad vetus teſtm̄: ſꝫ poſt modū fecit nouū teſtm̄ exp̄ſſe ꝓmittens hereditatē eter nā qd̓ quidem cōfirmatū eſt ꝑ ſanguinē mortis xp̄i. Et iō dn̄s hic dicit. Hic calix nouū teſtm̄ eſt in meo ſangui ne. q. d. Per id qd̓ in hoc calice cōtinet̉ cōmemorat̉ no uum teſtm̄ per xp̄i ſanguinē cōfirmatū. Eſt autem aduer tendū ꝙ eadeꝫ verba q̄ hic apl̓s ponit. habent̉. Luc̄. 22 niſi ꝙ ibi addit̉ qui pro vobis effundet̉. Lucas enim di ſcipulus fuit pauli ⁊ eū in cōſcriptiōe euāgelij eſt ſequu tus. Sed Mat. 26. d̓r. Hic eſt enim ſanguis meꝰ noui teſtamenti qui pro multis effundet̉ in remiſſionē pctōrū Eadem verba ponunt̉ in marco. 14. Dicūt ergo quidā ꝙͣ q̄cunqꝫ forme horum verboꝝ ꝓferant̉ que ſunt ſcrip ta in canone ſufficere ad cōſecrationem. Probabiliꝰ au tem dici videt̉ ꝙ illis ſolis verbis ꝑficit̉ cōſecratio: qui bus eccl̓ia vtit̉ ex traditione apl̓oꝝ ſtructa. Euangeliſte em̄ verba dn̄i recitare intenderūt ꝙͣtū ꝑtinet ad rōnem hiſtorie: nō aūt ẜm ꝙ ordinant̉ ad cōſecrationē ſacr̄orū quas in occulto habebāt in primitiua eccl̓ia ꝓpter infi deles. Un̄ dyoni. dicit in vltīo ca. eccl̓iaſtice hierarchie Perfectiuas inuocatiōes nō eſt fas in ſcripturis expo nere. neqꝫ myſticum ip̄arū an̄ factas in ip̄is ex deo virtu tes ex occulto in cōi adducere. Sed circa iſta verba qui bus eccl̓ia vtit̉ in cōſecratione ſanguinis qͥdā opinātur ꝙ nō oīa ſint de neceſſitate forme ſed ſolū qd̓ d̓r. Hic eſt calix ſanguinis mei: nō aūt reſiduū qd̓ ſequit̉ noui ⁊ eter ni teſtamenti miſteriū fidei qui ꝓ vobis ⁊ pro multis ef fundet̉ in remiſſionem pctōꝝ. Sꝫ hoc nō videt̉ cōueniē ter dici. Nā totū illud qd̓ ſequit̉ ē quedā determinatio p̄ dicati. Vnde ⁊ ad eiuſdē loquutiōis ſnīam ſeu ſignifica tionē ꝑtinet. Et qꝛ vt ſepe dictū eſt forme ſacr̄oꝝ ſignifi cando efficiūt: totū ꝑtinet ad vim effectiuā forme. Nec obſtat rō quā inducūt: qꝛ in cōſecratione corꝑis ſufficit qd̓ d̓r. Hoc eſt corpus meū. quia ſanguis ſeorſū cōſecra tus ſpāliter rep̄ſentat paſſionē xp̄i per quā eius ſanguis ſeꝑatus eſt a corꝑe: ⁊ iō in cōſecratiōe ſanguinis oportu it exprimere xp̄i paſſionis virtutē q̄ attendit̉ Prīo qͥdeꝫ reſpectu noſtre culpe quā chriſti paſſio abolet. ẜm illud Apoc̄. I. Lauit nos a peccatis noſtris in ſanguine ſuo. Et quantū ad hoc dicit. Qui ꝓ vobis ⁊ ꝓ multis effun det̉ in remiſſioneꝫ pctōꝝ. Effuſus eſt ſiquidem ſanguis in remiſſionē peccatorū non ſolum pro multis ſed etiam

Explanatio ſancti Thome
pro omnibus: ẜm illud prīe Ioh. 2. Ipſe eſt propitiatio pro peccatis noſtris: nō pro noſtris autē tantū: ſed etiaꝫ pro totius mūdi. Sed quia quidā ſe reddunt indignos ad recipiendū talem effectum: quantū ad efficaciam dici tur eſſe effuſus pro multis in quibus habet effectū paſ ſio xp̄i. Dicit aūt ſignanter pro vobis ⁊ pro multis: quia hoc ſacramentū valet in remiſſionem pctōrū ſumentibꝰ per modū ſacramenti. qd̓ notat̉ ſignanter cum d̓r. Pro vobis quibus dixerat accipite. Ualet etiam per modum ſacrificij multis non ſumentibus pro quibꝰ offert̉ quod ſignificat̉ cum d̓r. Et pro multis. Secūdo virtꝰ eius cō ſideratur per cōparationē ad vitā iuſticie quā facit per fi dem: ẜm illud Ro. 3. Iuſtificati gratis per gr̄am ip̄ius per redemptionē que eſt in xp̄o ieſu quem propoſuit pro piciatorem per fidē in ſanguinē ip̄ius. Et quantum ad hoc dicit. Myſterium.i. occultū fidei. qꝛ ſcꝫ fides paſſio nis xp̄i erat occulta ī omnibꝰ ſacrificijs veteris teſtamē ti: ſicut veritas in ſigno. Hoc aūt eccl̓ia habet ex traditi on apoſtoloꝝ cū in canone ſcripture nō inueniat̉. Ter tio virtus eius attendit̉ quantū ad vitam glorie in quaꝫ per paſſionē xp̄i intorducimur. ẜm illud Heb̓. 10. Ha bentes fiduciā in introitum ſanctoꝝ in ſanguine xp̄i. Et quantū ad hoc dicit. Noui ⁊ eterni teſtamenti. Eterni ſi quidē qꝛ eſt diſpoſitio de hereditate eterna. Noui autē ad dr̄iam veteris: qꝛ temporalia promittebat. Un̄ Heb̓. 9. dicitur. Ideo noui teſtamenti mediator eſt vt morte ī tercedente repromiſſionē accipiant qui vocati ſunt eter ne hereditatis. ¶ Deinde cū dicit. Hoc facite. ⁊cͣ. Iniū git vſum huius ſacramenti dicēs. Hoc facite quotienſ cunqꝫ ſumetis in meā cōmemorationē.i. in memoriam mee paſſionis. Unde ⁊ Tren̄. 3. dicit ꝓpheta. Memo ria memor ero ⁊ tabeſcet in me aīma mea. Et Eſa. 43. Miſerationū dn̄i recordabor. Eſt aūt notandū ꝙ in cali ce principaliter quidē debet poni vinū rōibus ſupradictꝭ Debet aūt apponi ⁊ aqua. Probabile em̄ ē ꝙ xp̄s in ce na vinū mixtū diſcipulis dederit ꝓpter cōſuetudinem terre illius in qua vt tēperet̉ fortitudo vini ab omnibus vinū bibitur aqua mixtū. Vnde ⁊ Prouer. 9. ſapīa dicit Bibite vinū qd̓ miſcui vobis. Nihilominus tn̄ aqua vi no mixta ſignificat ppl̓m xp̄ianū: xp̄o per paſſionē cōiun etum. ẜm illud Apoc. 17. Aque populi ſunt ⁊ gentes. Et ꝑticipatio ſanguinis xp̄i a fidelibꝰ ꝑtinet ad vſum ſa cramenti qui nō ē de neceſſitate huius ſacramēti. Sꝫ po teſt vinū cōſecrari abſqꝫ aqua licet peccet qui ſic cōſecrat nō ſeruās ritū eccleſie. Et iō ſi ſacerdos ante cōſecratōꝫ vini aduertat ꝙ aqua nō fuerit appoſita calici debet ap ponere. Si vero poſt cōſecrationem aduertat nō debet apponere ſed debet ꝑficere ſacramentuꝫ. Nihil em̄ poſt cōſecrationē eſt ſanguini xp̄i miſcendū: qꝛ talis ꝑmixtio nō poſſet eſſe ſine qualicunqꝫ corruptiōe vini cōſecrati: qd̓ pertinet ad crimē ſacrilegij. Dicunt autē quidā ꝙ cū de latere xp̄i pendentis in cruce fluxerit ſanguis ⁊ aqua vt legit̉. Io. 19. Sicut vinū cōuertit̉ in ſanguinē: ita acͣ in aquā. Sed hoc nō cōpetit qꝛ in illa aqua figurat̉ ab lutio que ē ꝑ baptiſmū. Et iō alij dicunt ꝙ facta conuer ſione vini in ſanguinē aqua remanet in ſua ſubſantia. ⁊ circūtegitur accidentibꝰ vini. Sed nec hoc cōpetit quia aqua admiſcet̉ vino ante cōſecrationē qn̄ non differt ab alio vino Unde nō ſeorſū manet ſed ꝑmiſcet̉. ⁊ iō dicen dum eſt ꝙ aqua cōuertit̉ in vinū: ⁊ ſic totū cōuertitur in ſanguinem xp̄i. Propter qd̓ mos eſt modicū de aqua ap ponere ⁊ p̄cipue ſi ſit vinū debile qd̓ nō poteſt niſi modi cum aque ī ſeip̄m cōuertere. ¶ Deinde cū dicit. Quoti enſcunqꝫ. ⁊cͣ. exponit verba domini que dixerat. Hoc fa ſ cite in meā cōmemorationeꝫ dicens. Quotienſcūqꝫ em̄ manducabitis panē hunc ⁊cͣ. Et dicit panē propter ſpe ſ
cies remanētes. Dicit aūt hunc ꝓpter ideꝫ numero cor pus ſignificatū ⁊ cōtentū. Et calice.ſ. hunc bibetis mor tē dn̄i annūciabitis rep̄ſentando.ſ. eam ꝑ hoc ſacr̄m Et hoc donec veniat.i. vſqꝫ ad vltimū eius aduentū in quo dat̉ intelligi ꝙ hic ritus eccl̓ie nō ceſſabit vſqꝫ ad finem mundi. ẜm illd̓ Mat. vlt. Ecee ego vobiſcū ſū vſqꝫ ad cō ſumationē ſeculi. ⁊ Luc̄. 21. Non preteribit generatio hec.ſ. eccl̓ie donec omnia fiant. ¶ Lectio ſeptima. Taqꝫ quicunqꝫ māducauerit panē ⁊ biberit calicē dn̄i indigne: reus erit corporis ⁊ ſanguinis dn̄i Pro bet aūt ſeipſū hō. ⁊ ſic de pane illo edat ⁊ de calice bibat. Qui enī māducat ⁊ bibit indi gne: iudiciū ſibi māducat ⁊ bibit. nō diiudi cans corpus dn̄i. Ideo inter vos multi in firmi ⁊ imbecilles ⁊ dormiunt multi. Ꝙ ſi noſmetip̄os diiudicaremꝰ. nō vtiꝙ iudica remur. Dum iudicamur aūt a dn̄o corripi mur. vt nō cū hoc mūdo damnemur. Itaqꝫ frēs mei cū cōuenitis ad māducandū inui cem expectate. Si qͥs eſurit domi māducet vt nō in iudiciū cōueniatis. Cetera autem cum venero diſponam. Poſtꝙͣ apl̓s oſtendit dignitatē huiꝰ ſacr̄i: hic excitat fi deles ad ſumendū illud reuerenter: ⁊ prīo ponit ꝑiculū qd̓ īminet indigne ſumētibꝰ. Scd̓o adhibet ſalutare re mediū ibi. Probet autē. ⁊cͣ. Dicit ergo prīo. Itaqꝫ exqͥ hoc qd̓ ſacramentaliter māducat̉ ē corpus xp̄i: ⁊ qd̓ bibi tur ē ſanguis xp̄i: Quicūqꝫ māducauerit hunc panē vl̓ biberit caliceꝫ dn̄i indigne reus erit corꝑis ⁊ ſanguinis dn̄i. In quibꝰ verbis prīo cōſiderandū ē qual̓r aliqͥs in digne māducat ⁊ bibit. qd̓ quidē ẜm glo. contingit du pliciter. Prīo quidē ꝙͣtū ad celebrationē huiꝰ ſacr̄i: qꝛ ſ. aliqͥs alit̓ celebrat ſacr̄m euchariſtie ꝙͣ a xp̄o traditū ē puta ſi offerat in hoc ſacr̄o aliū panē ꝙͣ triticeū vel aliū liquorē ꝙͣ de vite. Un̄ Leuit̓. 10. dicit ꝙ nadab ⁊ abiud filij aaron obtulerunt corā dn̄o ignē alienū qd̓ eis prece ptū nō erat: egreſſuſqꝫ ignis a dn̄o deuorauit eoſ. Scd̓o ex hoc ꝙ aliqͥs nō deuota mēte accedit ad euchariſtiaꝫ. que quidē indeuotio qn̄qꝫ ē veniale: puta cū aliquis di ſtracta mente ad ſecularia negocia accedit ad hoc ſacr̄m habitualit̓ retinēs debitā reuerentiā ad ip̄m: ⁊ talis in deuotio lꝫ impediat fructū huiꝰ ſacr̄i qͥ ē ſpūalis refectō nō tn̄ facit reū corꝑis ⁊ ſanguinis dn̄i: ſicut hic apl̓s loq̄ tur. Quedā vero indeuotio ē pctm̄ mortale: q̄.ſ. ē cū cō temptu huiꝰ ſacr̄i ꝓut d̓r: Malac. 1. Vos polluiſtis no mē meū in eo qd̓ dicitis. Mēſa dn̄i contaminata ē ⁊ qd̓ ſupponit̉ cōtēꝑtibile. Et de tali indeuotiōe loquit̉ glo. Tertio mō d̓r aliqͥs indignus ex eo ꝙ cū voluntate pec candi mortaliter accedit ad eu chariſtiam. Dicit̉ em̄ Le uit̓. 21. Nō accedat ad altare q̄ maculā hꝫ. Intelligitur aliqͥs maculā pctī hr̄e ꝙͣdiu ē in volūtate peccandi q̄ tn̄ tollit̉ ꝑ pnīam. Per ꝯtritionē qͥdem q̄ tollit voluntateꝫ peccādi cū ꝓpoſito ꝯfitendi ⁊ ſatiſfaciēdi ꝙͣtū ad remiſ ſione culpe ⁊ pene eterne. ꝑ cōfeſſionē aūt ⁊ ſatiſfactiōeꝫ quātū ad totalē remiſſionē pene ⁊ recōciliationē ad mē bra eccl̓ie. Et iō ī ncc̄itate qͥdē puta qn̄ aliqͥs copiā ꝯfeſ ſoris hr̄e nō p̄t ſufficit cōtritio ad ſūptōꝫ huiꝰ ſacr̄i. Re gulariter aūt debet cōfeſſio precedere cum aliqua ſatiſ factione. Vnde in libro de eccleſiaſticis dogmatibus

nepiſtolā I ad Corinthios XI
dicitur. Communicaturus ſatiſfaciat lachrymis ⁊ ora tionibus ⁊ confidens de domino mundi: accedat ad eu chariſtiā intrepidꝰ ⁊ ſecurꝰ. Sꝫ hoc de illo dico quē ca pitalia pctā ⁊ mortalia nō grauant. Nāqꝫ quem mortaſ lia crimina poſt baptiſmū commiſſa p̄munt hortor prius publica pnīa ſatiſfacere: ⁊ ita ſacerdotis iudicio reconci liatū cōioni ſociari: ſi nō vult ad condēnationē euchari ſtiā ꝑciꝑe. Sꝫ videt̉ ꝙ pctōres nō indigne accedant ad hoc ſacramētū. Nā in hoc ſacr̄o ſumit̉ xp̄s qͥ eſt ſpūalis medicus qͥ de ſe dicit. Mat. 9. Nō ē opꝰ valentibꝰ me dicus ſꝫ male habētibus. Sꝫ dicēdū ꝙ hoc ſacr̄m ē ſpi ritualę nutrimētū ſicut baptiſmus eſt ſpūalis natiuitas. Naſcit̉ aūt aliqͥs ad hoc vt viuat ſed nō nutrit̉ niſi iā vi uum: ⁊ iō hoc ſacr̄m nō cōpetit pctōribus qͥ nōdū viuūt ꝑ gr̄am: cōpetit eis tn̄ baptiſmꝰ. Et p̄terea euchariſtia ē ſacr̄m charitatis ⁊ eccl̓iaſtice vnitatis: vt dicit. Augꝰ ſu per Io. Cū igit̉ pctōr careat charitate ⁊ ſit ſeꝑatus meri to ab eccl̓ie vnitate: ſi accedat ad hoc ſacr̄m falſitatē cō mittit dū ſignificat ſe hr̄e charitatē quā nō hꝫ. Quia tn̄ pctōr qn̄qꝫ hꝫ fidē huiꝰ ſacramēti licitū ē ei hoc ſacr̄m ī ſpicere: qd̓ oīo infidelibꝰ denegat̉: vt Dyoniſiꝰ dicit 3. ca. eccl̓iaſtice hierarchie. Scd̓o cōſiderandū ē qūo ille qͥ indigne ſumit hoc ſacr̄ꝫ ſit reus corꝑis ⁊ ſanguinis dn̄i. Qd̓ quidē in glo. tripliciter exponit. Uno mō materia liter. Incurrit em̄ reatū ex pctō cōmiſſo circa corpus et ſagnuinē dn̄i: ꝓut in hoc facr̄o cōtinet̉: qd̓ indigne ſu mit. ⁊ ex hoc eius culpa aggrauat̉. Tanto eſt em̄ culpa grauior ꝙͣto maior ē ꝯtra quē peccat̉. Heb̓. 10. Quāto magis putatis deteriora mereri ſupplicia euꝫ qͥ filiū dei cōculcauerit ⁊ ſanguinē teſtamenti pollutū duxerit. Se cūdo exponit̉ ꝑ ſil̓itudinē vt ſit ſenſus. Reus erit corpo ris ⁊ ſanguinis dn̄i ⁊ mortis dn̄i penas dabit: hoc eſt ac ſi xp̄m occiderit puniet̉: ẜm illud Heb̓. 6. Rurſū crucifi gentes ſibimetip̄is filiū dei ⁊ oſtentui habentes. Sꝫ ẜm hoc videt̉ grauiſſimū eē pctm̄ eoꝝ qui indigne ſumunt corpus xp̄i. Sꝫ dicendū ꝙ pctm̄ aliqd̓ hꝫ grauitatē du pliciter. Uno mō ex ip̄a ſpē pctī q̄ ſumit̉ ex obiecto. ⁊ ẜꝫ hoc grauius ē pctm̄ qd̓ ꝯtra diuinitatē cōmittit̉: puta in fidelitas blaſphemia vel aliqͥd hmōi ꝙͣ qd̓ cōmittit̉ con tra humanitatē xp̄i. Un̄ ⁊ ip̄e dn̄s Mat. 12. Ꝙ qui dix erit verbū cōtra filiū hoīs remittet̉ ei. qͥ aūt dixerit cōtra ſpm̄ ſcm̄ nō remittet̉ ei. Et iteꝝ grauiꝰ eſt pctm̄ qd̓ com mittit̉ ꝯtra humanitatem in ꝓpria ſpē ꝙͣ ſub ſpē ſacr̄i. Alio mō grauitas peccati attendit̉ ex ꝑte peccātis. Ma gis aūt peccat qͥ ex odio aut inuidia vel ex quacunqꝫ ma licia peccat ſicut peccauerunt illi qͥ xp̄m crucifixerūt ꝙͣ qͥ peccat ex infirmitate: ſicut īterdū peccāt illi qui indigne ſumūt hoc ſacr̄m. Nō ergo ꝑ hoc intelligit̉ ꝙ pctm̄ in digne ſumentiū hoc ſacr̄m cōparet̉ pctō occidentiū xp̄m ẜm equalitatē: ſꝫ ẜm ſil̓itudinē ſpeciei. qꝛ vtrūqꝫ ē circa eundē xp̄m. Tertio mō exponit̉. Reus erit corꝑis ⁊ ſā guinis dn̄i.i. corpus ⁊ ſanguis dn̄i faciēt eū reū Ita em̄ bonū male ſumptū nocet ſicut ꝓdeſt malū quo qͥs bn̄ vti tur: ſicut ſtimulus ſathane paulo. Per hec aūt verba ex cludit̉ error quorūdā dicentiuꝫ ꝙ ꝙ ſtatim hoc ſacr̄m tā gitur a labijs pctōris deſinit ſub eo eē corpus xp̄i. Con tra qd̓ ē qd̓ apl̓s dicit. Quicunqꝫ māducauerit panem hunc vel biberit calicē dn̄i indigne. Scd̓m em̄ p̄dictam opinionē nullus indignꝰ manducaret vel biberet. Con trariat̉ aūt p̄dicta opīo veritati huiꝰ ſacr̄i ẜm quā tādiu corpus ⁊ ſanguis xp̄i manēt in ſacr̄o ꝙͣdiu remanēt ſpe cies in quocunqꝫ loco exiſtāt. ¶ Deinde cū dicit. Pro bet aūt ⁊c̄. Adhibet remediuꝫ ꝯtra p̄dictū ꝑiculum. Et prīo ponit remediū. Scd̓o aſſignat rōneꝫ ibi. Qui eniꝫ māducat ⁊c̄. Tertio rōnē manifeſtat ꝑ ſignū ibi. Iō in ter vos ⁊c̓. Dicit ergo prīo. Quia tm̄ reatū incurrit qui
indigne ſumit hoc ſacr̄m: iō neceſſe ē vt prīo hō ſeipſuꝫ ꝓbet.i. diligēter examinet ſuā ꝯſcīam ne ſit in eo volun tas p̄eccādi mortaliter vel aliqd̓ pctm̄ p̄terituꝫ de quo nō ſufficienter penituerit: ⁊ ſic poſt diligentē exaīatōem de pane illo edat ⁊ de calice bibat: qꝛ digne ſumētibus nō ē venenum ſꝫ medicina. Gal̓. vlt. Opus aūt ſuuꝫ pro bet vnuſqͥſqꝫ. 2. Coꝝ. 13. Si eſtis ī fide xp̄i: vos ꝓbate. ¶ Deinde cum dicit. Quicunqꝫ em̄ māducauerit. ⁊c̄. aſſignat rōnē p̄dicti remedij dicēs. iō ꝓbatio p̄exigitur Qui em̄ indigne māducat ⁊ bibit iudiciuꝫ.i. cōdemna tionē ſibi māducat ⁊ bibit: ſicut d̓r Io. 5. Reſurgēt qui male egerunt in reſurrectionē iudicij. Nō diiudicās cor pus dn̄i.i. ex eo ꝙ nō diſcernit corpus domini ab alijs ī differēter ip̄m aſſumēs ſicut alios cibos. Leui. 22. Oīs homo qui acceſſerit ad ea q̄ cōſecrata ſunt in quo ē īmū dicia ꝑibit coram dn̄o. Sed cōtra videt̉ eē qd̓ dicit Io. 6. Qui manducat me viuit ꝓpter me. Sꝫ dicendū ē ꝙ duplex ē modus māducandi hoc ſacr̄m. ſcꝫ ſpūalis ⁊ ſa cramentalis. Quidam ergo manducāt ſacramētal̓r ⁊ ſpi ritualiter qui ſcꝫ ita ſumūt hoc ſacr̄m ꝙ etiam rem ſacra mēti ꝑticipiant.ſ. charitatē ꝑ quā eſt eccl̓iaſtica vnitas. Et de talibꝰ intelligit̉ verbū dn̄i inductū. qui māducat me viuit ꝓpter me. Quidā vero manducant ſacramen taliter tm̄ qui.ſ. ita hoc ſacr̄m ꝑcipiunt ꝙ rem ſacramē ti.i. charitatē non habent: ⁊ de talibus intelligit̉ qd̓ hic d̓r. Qui manducat ⁊ bibit indigne iudiciū ſibi mandu cat ⁊ bibit Eſt aūt preter duos modos qͥbus ſumit̉ ſacra mentū hoc Tertius modꝰ ſumēdi quo manducat̉ ꝑ ac cidens. dū.ſ. ſumit̉ nō vt ſacr̄m. qd̓ quidē contingit tri pliciter. Vno mō ſicut qn̄ aliquis fidelis ſumit hoſtiam cōſecratā quā nō credit eē conſecratam. Talis em̄ habꝫ habitū vtendi hoc ſacr̄o. Alio mō ſicut qn̄ hoſtiam ꝯſe crataꝫ ſumit aliquis infidelis qui nullam fidē hꝫ huius ſacramēti. Talis em̄ nō hꝫ habitū vtendi hoc ſacr̄o ſed ſolū potētiā. Tertio mō ſicut qn̄ hoſtiā ꝯſecratam come dit mus vl̓ qd̓libet aīal brutū qd̓ etiam nō hꝫ potentiam vtendi hoc ſacr̄o. Ex hoc igit̉ ꝙ ſpūaliter ſumētes hoc ſacr̄m acquirunt vitaꝫ. alliciunt̉ quidam ad hoc ꝙ fre quenter hoc ſacr̄m aſſumant. Ex hoc aūt ꝙ indigne ſu mentes acquirunt ſibi iudiciū: plures deterrent̉ vt rariꝰ ſumant: ⁊ vtrūqꝫ cōmendandū videt̉. Legimus em̄ Ru ce. 19. Ꝙ zacheus recepit xp̄m gaudens in domū ſuam in quo eius charitas cōmendat. Legit̉ etiā eodē. 7. ꝙ centurio dixit xp̄o. Nō ſum dignus vt intres ſub tectuꝫ meū. In quo cōmendat̉ honor ⁊ reuerentia eiꝰ ad xp̄m. Quia tn̄ amor p̄fert̉ timori ꝑ ſe loquēdo: cōmēdabilius eſſe videt̉ ꝙ aliquis frequētiꝰ ſumat ꝙͣ ꝙ rarius. Quia tn̄ qd̓ ē in ſe eligibilius pōt eē minꝰ eligibile ꝙͣtum ad hunc vel illū. cōſiderare quilibet in ſeip̄o debet quē effe ctū in ſe habeat frequēs ſuſcepto huius ſacramenti. Nā ſi aliquis ſentiat ſe ꝓficere in feruore dilectiōis ad xp̄m ⁊ in fortitudine reſiſtēdi peccatꝭ que plurimū conſequūt̉ hoīes debet frequēter ſumere. Si vero ex frequēti ſum ptione ſentiat aliquis in ſe minus reuerētiā huius ſacra menti monendus eſt vt rarius ſumat. Vnde ⁊ in libro d̓ eccl̓iaſticis dogmatibus d̓r. Quotidie euchariſtiam ſu mere nec laudo nec vitupero. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Ideo inter vos. ⁊cͣ. Manifeſtat predictam rationē ꝑ ſignum. Et primo ponit ſignum. Secundo aſſignat cauſam illiꝰ ſigni. ibi. Ꝙ ſi noſmetip̄os ⁊cͣ. Circa primum cōſiderā dum eſt ꝙ ſicut Augꝰ. dicit in primo de ciuitate dei. Si omne peccatū nunc manifeſte deus plecteret pena: nihil vltimo iudicio reſeruari putaret̉. Rurſus ſi nullum pec catum nūc puniret: nulla eſſe diuina prouidentia crede retur. In ſignū ergo futuri iudicij deꝰ etiā in hoc mūdo ꝓ peccato quoſdam tēporaliter punit. quod maxime ob

Explanatio ſancti Thome
ſeruatum videtur in principio legis lationis tam noue ꝙͣ veteris. Legimus em̄ Exo. 32. Propter peccatū vi tuli aurei adorati multa milia hoīm ꝑempta. Rurſuꝫ le gitur Act̉. 5. Propter pctm̄ mendacij ⁊ furti ananiam ⁊ ſaphirā interijſſe. Un̄ ⁊ ꝓpter pctm̄ huiꝰ ſacramenti indigne ſumpti aliqͦ in pͥmitiua eccl̓ia puniebant̉ a deo ī firmitate corꝑali vl̓ etiā morte. Un̄ dicit. Iō.ſ. in ſignū futuri iudicij. Inter vos ml̓ti indigne ſumētes corpus xp̄i ſunt infirmi corporaliter. p̄s. Multiplicate ſunt infir mitates. Et imbecilles.i. longa inualitudine laborātes Et dormiūt multi.ſ. morte corporali ẜm ꝙ ſumitur dor mitio. 1. ad Theẜ. 4. Rolumꝰ vos ignorare de dormi entibꝰ. ¶ Deinde cum dicit. Ꝙ ſi noſmetip̄os ⁊cͣ. aſſig nat duplicē rōnem p̄dicti ſigni. quaꝝ prīa ſumit ex par te noſtri. Scd̓a ex ꝑte dei ibi. Cū iudicamur aūt. ⁊cͣ. E ꝑte aūt noſtra cā diuine punitiōis ē negligentia qua in nobiſip̄is pctā cōmiſſa punire negligimus. Un̄ dicit: ꝙ ſi noſmetipos diiudicaremus redarguendo ⁊ puniendo peccata noſtra nō vtiqꝫ iudicaremur.i. nō puniremur a dn̄o: neqꝫ poſtmodū in futuro: neqꝫ etiā in preſenti. Sꝫ cōtra ē qd̓ ſupra. 4. dictū ē. Sꝫ neqꝫ meip̄m iudico. Et Ro. 14. dicit̉. Beatus qui nō iudicat ſemetip̄m. Sꝫ di cendū ē ꝙ aliqͥs pōt ſeip̄m iudicare tripl̓r. Uno mō diſ cutiendo. ⁊ ſic aliquis dꝫ iudicare ſeip̄m: ⁊ ꝙͣtuꝫ ad oꝑa p̄terita ⁊ ꝙͣtū ad futura ẜm illud Gal̓. vlt̓. Opus ſuum ꝓbet vnuſquiſqꝫ. Alio mō ſnīaliter ſeip̄m abſoluendo quaſi iudicando ſe innocentē ꝙͣtuꝫ ad p̄terita: ⁊ ẜm hoc nullus dꝫ iudicare ſeip̄m: vt.ſ. ſe innocentē iudicet. ẜm illud Iob. 9. Si iuſtificare me voluero os meū cōdēna bit me. Si innocentē me oſtēdero prauū me cōprobabit Tertio mō rep̄hendendo vt.ſ. faciat aliqͥd qd̓ ipſe iudi cat eē malū. Et hoc mō intelligit̉ qd̓ inductū ē. Beatus eſt qui nō iudicat ſemetip̄m in eo qd̓ probat. Sꝫ ꝙͣtum ad ea q̄ iam fecit debet quilibet ſeip̄m iudicare: rephen dendo ⁊ puniēdo ꝓ maleficijs. Vū̄ d̓r Iob. 13. Uias me as in cōſpectu eius arguā. ⁊. 23. Ponā corā eo iudiciū ⁊ os meū replebo increpatiōibꝰ. Et de hoc iudicio aug. dicit in li. de pnīa ⁊ inducit̉ hic in glo. Verſetur an̄ ocu los nr̄os imago futuri iudicij ⁊ aſcendat hō aduerſuꝫ ſe ante faciē ſuā: atqꝫ cōſtituto in corde iudicio aſſit accu ſans cogitatio ⁊ teſtis cōſcīa ⁊ carnifex cor. Inde quidē ſanguis animi ꝯfitentis ꝑ lachrymas ꝓfluat: poſtremo ab ip̄a mente talis ſnīa proferat̉: vt ſe indignū hō iudi cet ꝑticipē corporis ⁊ ſanguinis dn̄i. ¶ Deinde cum di cit. Cū iudicamur aūt ⁊cͣ. ponit cām q̄ ē ex ꝑte dei dicēs Cū iudicamur aūt a dn̄o.i. in hoc mūdo punimur. Cor ripimur.i. hoc fit ad correctionē noſtrā. duꝫ ſcꝫ quilibet ꝓpter penā quā ſuſtinuit a pctō recedat. Un̄ ⁊ Iob. 5. dicit̉. Beatus vir qui corripitur a dn̄o. Et Prouer.3. Quē diligit dn̄s corripit. Uel etiā dum ꝑ penaꝫ vnius alius peccādo deſiſtit. Prouer. 19. Peſtilente flagella to: ſtultus ſapiētior erit. Et hoc iō vt nō dānemur eter na dānatione in futuro cū hoc mūdo.i. cū hoībus mun danis. ¶ Deinde cum dicit. Itaqꝫ frēs mei. ⁊c̄. reducit eos ad debitā obſeruantiā. ⁊ prīo ponitur id qd̓ nūc or dinat. Scd̓o ponitur ꝓmiſſio de ordinatiōe futura. ibi. Cetera aūt. Circa primū tria facit. Prīo ponit ordinati onē ſuā dicens. Itaqꝫ frēs mei. ⁊c̄. ne vnuſquiſqꝫ cenaꝫ ſuā p̄ſumat ad manducandū cū conuenitis.ſ. in eccl̓a ad manducandū.ſ. corpus xp̄i inuicē expectate. vt.ſ. ſimul omnes ſumatis. Un̄ ⁊ Exo. 12. dicitur. Imolabit edum multitudo filiorū iſrael. Scd̓o excludit excuſationem di cens. Si quis aūt eſurit ⁊cͣ. ⁊ nō pōt tm̄ expectare domi manducet.ſ. cōes cibos: poſtmodū euchariſtiā non ſum pturus. Eccl̓. 36. Omnē eſcam manducabit vēter. Ter tio rōnem aſſignat dicens. Vt nō cōueniatis.ſ. ad ſumē
dum corpus xp̄i in iudiciū.i. in veſtrā cōdemnationem. ¶ Deinde ponit̉ promiſſio cū dicit. Cetera.ſ. q̄ nō ſunt tanti ꝑiculi cū venero p̄ſentialiter diſponaꝫ qualiter ſcꝫ ea cōſeruare debeatis. Ex quo pꝫ ꝙ eccl̓ia multa habet ex diſpoſitiōe apoſtoloꝝ que in ſacra ſcriptura nō conti nent̉. Eccl̓. 10. Ciuitates inhabitabunt.i. eccl̓ie diſpo nentur per ſenſum prudentiū ſcꝫ apoſtolorum. Incipit capitulū duodecimū. C ſpūalibus aūt nolo vos igno rare frēs. Scitis aūt qm̄ cum gē d 1 I tes eſſetis ad ſimulacra muta ꝓ ut ducebamini euntes ideo notū vobis facio. ꝙ nemo in ſpū dei loquēs dicit anathema ieſu. Et nemo pōt dicere dn̄s ie ſus niſi in ſpūſancto. Diuiſioues vero gra tiarū ſunt. idem aūt ſpūs. Et diuiſiōes mi niſtrationū ſunt: idē aūt dn̄s. Et diuiſiōes operationū ſunt. idem vero deus qui ope ratur omnia in omnibus Poſtꝙͣ apl̓s ꝓſecutꝰ ē de tribꝰ ſacramētis.ſ. baptiſmo mr̄imonio ⁊ euchariſtia: hic incipit determinare de his q̄ ꝑtinēt ad rē ſacramentoꝝ. Eſt auteꝫ duplex resᶠ ſacra mēti. Una ſignificata ⁊ ꝯtenta.ſ. gl̓ia reſurrectiōis q̄ in fine expectat̉. Prīo ergo agit de donis gr̄aꝝ. Scd̓o de gl̓ia reſurrectiōis. 15. ca. ibi. Notū aūt vobis facio. ⁊cͣ. Circa primū agit de gratijs gratis datis. Scd̓o prefert oībꝰ his charitatē q̄ ꝑtinet ad gr̄am gratū facienteꝫ.13. ca. ibi. Si linguis hoīm ⁊cͣ. Tertio cōꝑat gr̄as gratis datas ad inuicē. 14. ca. ibi Sectamini charitatem ⁊cͣ. Circa primū duo facit: prīo ꝓhemial̓r exponit qͥd inten dat dicēs. Dixi ꝙ cetera q̄ ꝑtinēt ad vſum ſacramētoruꝫ cū venero diſponā. Sꝫ q̄dam ſtatim vobis tradere oꝫ. ⁊ hoc ē qd̓ dicit De ſpūalibꝰ aūt.i. de donis gr̄arū q̄ ſunt a ſpū ſcō:o frēs nolo vos ignorare Eſt em̄ maximū genꝰ ingratitudinis ignorare bn̄ficia accepta: vt ſeneca dicit in lib. de bn̄ficijs: ⁊ iō vt hō nō ſit deo ingratꝰ nō debet ſpūales gr̄as ignorare. ſupra. 2. Spiritū accepimꝰ qͥ ex deo ē vt ſciamꝰ q̄ a deo donata ſunt nobis. Eſa. 5. Pro pterea captiuꝰ ductꝰ eſt ppl̓s meꝰ qꝛ nō habuit ſcīam.ſ. ſpūaliū. Scd̓o ibi. Scitis qm̄ cū gentes ⁊cͣ. ꝓſequit̉ ſuā intētionē: ⁊ prīo oſtēdit ſpūaliū grarū neceſſitatē. Scd̓o ponit gr̄aꝝ diſtributione ibi. Diuiſiōes vero ⁊c̄. Neceſ ſitas aūt alicuiꝰ rei maxīe cognoſcit̉ ex defectu ip̄iꝰ. Un̄ circa primū duo facit. Prīo ponit defectū quē patiebāt̉ ante ſuſceptā gratiā. Scd̓o ꝯcludit gratie neceſſitatē ibi Iō notū vobis ⁊cͣ. Dicit ergo prīo. Scitis qͣſi exꝑti qm̄ cū eſſetis gētes.i. gentiliter viuētes nōdū ſuſcepta gr̄a ꝑ baptiſmū. Gal̓. 2. Nos em̄ natura iudei nō ex gētibus pctōres. Ephe. 4. Gentes ambulāt in vanitate ſenſus ſui. Eratis eūtes quaſi ꝓmpta mēte ⁊ aſſidue: ẜm illud Iere. 8. Oēs cōuerſi ſūt ad curſū ſuū quaſi equus in im petu vadens in p̄liū. Prouer. 1. Pedes eoꝝ ad malum currūt. Ad ſimulacra muta ſcꝫ adorāda ⁊ colenda: ẜm il lud p̄s. Os hn̄t ⁊ nō loquent̉. Et ponit ſpēaliter ī eis de fectū locutiōis: qꝛ locutio ē ꝓpriꝰ effectꝰ cognitiōis. vn̄ on̄dit̉ nō intelligere ſimulacra: ⁊ ꝑ ꝯn̄s nihil diuinitatꝭ habere ſi ſunt muta. Et hoc ꝓut vt ducebamini.i. ſine aliqua reſiſtētia. Ducebant̉ aūt vel allecti ex pulchritu dine ſimulacroꝝ. Vnde d̓r in epiſtola ieremie. Videbitꝭ in babylonia deos aureos ⁊ argēteos videte ne metus vos capiat in ip̄is. Aut etiam ex imperio alicuius prin cipis ſicut legitur Dan̄ 3. ꝙ nabuchodonoſor cogebat homines adorare ſtatuam auream. ⁊ ſecūdi Macha. 6.

in epiſtolā Tad Corinthios XII
dicit̉ de quibuſdā ꝙ ducebant̉ cum amara neceſſitate in die natalis regis ad ſacrificia. Uel etiā inſtinctu demo nū qui ad hoc precipue anhelant vt diuinus cultus eis exhibeat̉: ẜm illud Mat. 4. Hec oīa tibi dabo ſi cadens adoraueris me. Ibant ergo ad idola colenda ꝓut duce bant.i. ſine aliqua reſiſtentia ſicut de iuuene etiā vecor de dicit̉ Prouer. 7. Statim eā ſequit̉ quaſi bos ductus ad victimā. Per hoc ergo apparet ꝙ hō ante ſuſceptaꝫ gratiā prompte currit in peccatū ſine reſiſtentia. Specia liter aūt facit mentionē de peccato idolatrie ꝓpter tria. Prīo quidē qꝛ hoc ē peccatū grauiſſimum introducere aliū deū ſicut grauiſſime peccaret cōtra regē qui alium regē in regno eius introduceret. Vnde dicit̉ Iob. 31. Si vidi ſolē cū fulgeret ⁊ lunā incedentē clare ⁊ oſculatus ſi manū meam ſcꝫ quaſi cultor ſolis ⁊ lune que ē iniqͥtas maxima ⁊ negatio cōtra deū altiſſimū. Scd̓o qꝛ a pecca to idolatrie oīa alia peccata oriebant̉: ẜm illud Sap. 14 Nephandoꝝ idoloꝝ cultura omnis mali cā eſt. Tertio qꝛ hoc peccatū apud gentiles cōmune erat ⁊ nō reputa batur. Vnde in pͣs. dicit̉. Omnes dij gentiū demonia. Eſt autē cōſiderandū ꝙ quidā dixerūt hoīem in pecca to mortali exiſtentē ſine gratia quidē nō poſſe a peccato cui ſubiacet liberari: qꝛ remiſſio peccatoꝝ nō fit niſi per gratiam: ẜm illud Ro. 3. Iuſtificati ꝑ gratiā eius: poſſe autē ſe p̄ſeruare a peccato mortali ſine gratia per liberū arbitriū. Sed hec poſitio nō videt̉ vera. Primo quidē qꝛ nō pōt aliquis ſe a peccato mortali p̄ſeruare niſi om nia legis precepta ſeruādo: cū nullus mortaliter peccet niſi tranſgrediēdo aliqd̓ legis preceptū ⁊ ita poſſet ali quis obſeruare oīa legis precepta ſine gratia qd̓ eſt here ſis pelagiana. Scd̓o qꝛ charitatē per quā deus diligit̉ ſuꝑ oīa nullus pōt habere ſine gratia: ẜm illud Ro. 5. Charitas dei diffuſa eſt in cordibꝰ noſtris per ſpiritum ſanctū qui datus ē nobis. Nō poteſt autē eſſe ꝙ hō oīa peccata declinet niſi deū ſuꝑ oīa diligat: ſicut illud ma gis cōtemnit̉ qd̓ minus diligit̉. Poterit ergo eſſe ꝑ ali qd̓ tēpꝰ ꝙ ille qui caret gratia a peccato abſtinebit quo uſqꝫ occurrat illud ꝓpter qd̓ dei p̄ceptū cōtemnet a quo ducitur ad peccandum. Signanter autē apl̓s dicit: ꝓut ducebamini. ¶ Deinde cū dicit. Ideo notū vobis facio ⁊cͣ. cōcludit duos effectꝰ gratie quoꝝ primus ē ꝙ facit abſtinere a peccato. Scd̓s ē ꝙ facit oꝑari bonū ⁊ hoc po nit ibi. Et nemo pōt ⁊cͣ. Dicit ergo prīo exquo qn̄ ſine gratia eratis prōpte ad peccandū currebatis. Iō notuꝫ vobis facio ꝙ ſi gratiā habuiſfetis hoc vobis nō conti giſſet. Nemo enī in ſpū dei ⁊cͣ. id ē ꝑ ſpūm dei loquens dicit anathema ieſu ⁊cͣ.i. blaſphemiaꝫ contra ieſum ẜm illud Io. 4. Oīs ſpūs qui ſoluit ieſum ex deo nō ē. No tandū ꝙ ſupra poſuit grauiſſimū peccatū qd̓ ē blaſphe mia qd̓ per gratiā declinat̉ vt de alijs minoribꝰ peccatis intelligat̉. Pōt aūt per hoc qd̓ dicit̉ anathema ieſu in telligi qd̓libet peccatū mortale. Anathema em̄ ſeꝑatio nē ſignificat. Dicit̉ ab ana qd̓ ē ſurſum: ⁊ theſis qd̓ ē po ſitio quaſi ſurſū poſitū: qꝛ olim res que ab vſu hominuꝫ ſeꝑabant̉ ſuſpendebant̉ in templis vel in locis publicis Oē aūt peccatū mortale ſeparat a ieſu: ẜm illud Eſa. 59 Iniquitates veſtre diuiſerunt inter vos ⁊ deū veſtrum. Quicūqꝫ ergo mortaliter peccat dicit corde vel ore ana thema.i. ſeꝑationē a ieſu. Nemo ergo in ſpū dei loquēs dicit anathema ieſu: qꝛ nullus ꝑ ſpūm dei peccat morta liter: qꝛ vt dicit̉ Sap̄. 1. Spūs ſanctꝰ diſcipline effugiet fictū: ſed ẜm hoc videt̉ ꝙ quicunqꝫ habet ſpm̄ ſanctum nō poſſit peccare mortaliter: qꝛ etiā d̓e prīe. Io. 3. Oīs qui natus eſt ex deo peccatū non facit. qm̄ ſemē ipſius in eo manet. Sed dicendū eſt ꝙ quātū eſt ex ſpiritu dei hō nō facit pctm̄ ſed magꝭ a peccato retrahit̉: pōt tamē
pctm̄ facere ex defectu voluntatis humane que ſpiritui ſancto reſiſtit: ẜm illud Act̉. 7. Vos aūt ſemꝑ ſpūi ſctō reſiſtitis. Nō em̄ per ſpūm ſanctū inhabitantē tollit̉ fa cultas peccandi a libero arbitrio totaliter inᵉ vita p̄ſenti ⁊ ideo ſignanter apl̓s nō dixit. Nemo ſpm̄ dei habens ſed nemo in ſpū dei loquēs. ¶ Deinde cū dicit. Et nemo pōt ⁊cͣ. ponit ſecundū effectū gratie ſcꝫ ꝙ ſine ea hō nō pōt bonū oꝑari. Dicit ergo. Et nemo pōt dicere ꝙ ieſus ē dominꝰ niſi in ſpū ſancto. Cōtra qd̓ videt̉ eſſe qꝛ ꝑ ſpm̄ ſanctū hō introducit̉ in regnū celoꝝ: ẜm illud p̄s. Spi ritus tuꝰ bonꝰ deducet me in terrā rectā. Dn̄s aūt dicit Mat. 7. Nō oīs qui dicit dn̄e dn̄e intrabit in regnū ce lorū. Nō oīs ergo qui dicit dn̄m ieſū dicit hoc in ſpiritu ſcō. Dicendū ē autē ꝙ dicere aliqͥd inſpū ſcō pōt intelli gi dupliciter. Uno mō in ſpū ſcō mouēte ſꝫ non habito. Mouet em̄ ſpūſſanctꝰ corꝑa aliquoꝝ ad loquēdū quos nō inhabitat. ſicut legit̉. Ioh. 11. Ꝙ caiphas hoc qd̓ de vtilitate mortis xp̄i p̄dixerat a ſemetip̄o nō dixit ſed per ſpm̄ ꝓphetie. Balaam etiā multa vera p̄dixit motus a ſpū ſcō. vt legit̉ numeri. 23. ⁊.24. licet eū non haberet. Scd̓m hoc ergo intelligendū ē ꝙ nullus pōt dicere qd̓ cunqꝫ veꝝ niſi a ſpū ſcō motꝰ qui ē ſpūs veritatꝭ. de quo d̓r Io. 16. Cū autē venerit ille ſpūs veritatꝭ docebit voſ oēm veritatē. Un̄ ⁊ in glo. Ambro. dicit. Oē veꝝ a quo cunqꝫ dicat̉ a ſpū ſcō ē. Et ſpēaliter in illis q̄ ſunt fidei q̄ ꝑ ſpēalem reuelationē ſpūſſancti ſunt habita inter que ē ꝙ ieſus ſit omniū dn̄s. Un̄ Act̓ d̓r. 4. Certiſſime ſciat oīs domꝰ iſrl̓ qꝛ deus fecit hunc dn̄m ieſuꝫ quē vos cru cifixiſtis. Alio mō loquit̉ aliquis in ſpū ſcō mouente et habito. Et ẜm hoc etiā pōt verificari qd̓ hic dicit̉. ita tn̄ ꝙ dicere accipiat̉ nō ſolū ore ſed etiā corde ⁊ oꝑe. Dicit̉ enī aliquid corde: ẜm illud p̄s. Dixit inſipiens in corde nō ē deꝰ. Dicit̉ etiā aliqͥd oꝑe inqͣtū exteriori oꝑe aliqͥs ſuū ꝯceptū manifeſtat. Nemo ergo niſi habēdo ſpm̄ ſan ctū pōt dicere ieſū dn̄m. ita ſcꝫ ꝙ nō ſolū hoc ore ꝯfiteat̉ ſed etiā corde reuereat̉ ip̄m vt dn̄m: et oꝑe obediat ipſi quaſi dn̄o. Sic igit̉ ex verbis p̄miſſis tria circa gr̄am cō ſiderare poſſumꝰ. Prīo ꝙ ſine ea pctm̄ homo vitare nō pōt. ẜm illud. p̄s. Niſi qꝛ dn̄s adiuuit me paulominus in inferno habitaſſet aīa mea. Scd̓o ꝙ ꝑͤ eā vitat̉ pctm̄ ẜm illud prīe Io. 3. Qui natus ē ex deo nō peccat. Ter tio ꝙ ſine ea nō pōt homo bonū facere: ẜm illud Io. 15. Sine me nihil poteſtis facere. ¶ Deinde cū dicit. Diui ſiones vero ⁊cͣ. Incipit diſtīguere gratias gratis datas ⁊ prīo diſtinguit eas in gęnerali. Scd̓o manifeſtat ī ſpe ciali ibi. Unicuiqꝫ aūt dat̉ ⁊cͣ. In his aūt que ꝑ gratiam ſpūſſancti cōferunt̉ tria oportet cōſiderare. Prīo qͥdem facultatem hoīm ad oꝑandum. ſcd̓o auctoritatem. tertio executionē vtriuſqꝫ. Facultas quidē habet̉ ꝑ donū gra tie. puta ꝑ ꝓphetiā vel poteſtatē faciendi miracula aut ꝑ aliquid hmōi. auctoritas aūt habet̉ per aliqd̓ miniſte riū. puta per apoſtolatū vel aliquid hmōi. Executio aūt pertinet ad oꝑationem. Primo ergo diſtinguit gratias Scd̓o mīſteria. Tertio operationes. Quātum ergo ad primū dicit Oſtendi neceſſitatem gratie que tn̄ nō tota liter aduenit omnibꝰ niſi xp̄o cui datꝰ ē ſpiritus non ad menſuram: vt dicitur Ioh. 3. ſed quantū ad alios ſunt di uiſiones gratiarum: quia quidā habundant in vna: qui dam in alia. Sicut enī in corpore naturali caput hꝫ oēs ſenſus nō autem alia membra: ita in eccleſia ſolus xp̄us habet omnes gratias que in alijs membris diuiduntur quod ſignificattur Gen̄. 12. Ubi dicitur ꝙ fluuiꝰ ſcꝫ gra tiarū egrediebatur ad irrigandum paradiſum qui inde diuiditur in quattuor capita. Et Matth. 25. dicitur. Et Ꝙ vni dedit quinqꝫ talenta: alij duo: alij vnum. Et quāuis dona gratiarum ſint diuerſa que a diuerſis ha

Expla natio ſancti Thome
bentur nō tamē procedunt a diuerſis actoribus ſicut po nebant gentiles qui ſapīaꝫ attribuebāt minerue. locuti onem mercurio: ⁊ ſic de alijs. Ad qd̓ excludendū ſubdit Idē autē ſpūs.ſ. ſanctꝰ qui ē actor oīm gratiaꝝ. Ephe. 4. Unū corpus ⁊ vnus ſpūs. Et Sap̄. 7. Eſt ſpūs vnꝰ ⁊ multiplex: Unꝰ ī ſubſtātia multiplex in gratijs. ¶ De inde ponit diſtinctiones miniſtrationū dicēs: Et diuiſio nes miniſtrationū ſunt.i. diuerſa miniſteria ⁊ officia re quiruntur ad gubernationē eccl̓ie. Prelati enī eccleſie miniſtri dicunt ſupra. 4. Sic nos exiſtimet homo vt mi niſtros chriſti: ꝑtinet aūt ad decorē ⁊ ꝑfectionē eccleſie: vt in ea diuerſa miniſteria ſint que ſignificant̉ ꝑ ordines miniſtrantiū qd̓ mirabat̉ regina ſab̓a in domo ſalomoīs: vt legit̉. 3. Regꝭ. 10. Oēs tn̄ vni dn̄o ſeruiūt. Un̄ ſubdit̉ Idē aūt dn̄s. ſupra. 8. Nobis vnus dominꝰ ieſus xp̄us ꝑ quē omnia. ¶ Deinde ponit diſtinctionē oꝑationū di cens. Et diuiſiones oꝑationū ſunt quibꝰ aliqͥs in ſeipſo bonū oꝑatur: ſicut ꝑ miniſtrationes ad ꝓximū. p̄s. Exi bit hō ad opus ſuū. ſcꝫ ſibi ꝓpriū. Eccl̓. 33. Immutauit id eſt diſtinxit vias.i. oꝑationes eoꝝ q̄ tn̄ oēs ꝓcedūt ab vno pͥncipio. Un̄ ſubdit. Idē vero deꝰ qui oꝑatur oīa. ſicut prīa cā creans oēs oꝑatiōes. Ne tn̄ alie cauſe vide ant eē ſuꝑflue: ſubdit. In oībus qꝛ in cauſis ſecundarijs prīa cā oꝑat̉. Eſa. 26. Oīa oꝑa noſtra oꝑatus es in no bis. Et notandū ꝙ apl̓s valde cōgrue gr̄as attribuit ſpi ritui qui ē amor qꝛ ex amore ꝓcedit ꝙ aliquid gr̄atꝭ der miniſteria dn̄o cui miniſtrat̉: oꝑatiōes deo ſicut prīe cau ſe mouenti. Et ꝙ dicit ſpiritus pōt referri ad ꝑſonā ſpi ritus ſancti. Ꝙ dicit dn̄s ad perſonā filij. ꝙ dicit deꝰ ad perſonā patris. Vel hec tria poſſunt attribui ſpūiſan cto qui eſt dominus deus. Lectio ſecunda. Nicuiqꝫ aūt dai manifeſtatio ſpūs ad vtilitatē. Alij quidē per ſpm̄ da tur ſermo ſapientie: alij autē ſermo ſcientie ẜm eundem ſpm̄. Alteri fides in eo dē ſpiritu. Alij gr̄a ſanitatū in vno ſpiritu. Alij oꝑatio virtutū: alij ꝓphetia: alij diſcre tio ſpirituū: alij genera linguarū: alij inter p̄tatio ſermonū. Hec autē oīa oꝑatur vnus atqꝫ idem ſpiritus: diuidēs ſingulis prout vult. Poſita in generali diſtinctione gr̄arū ⁊ miniſtrationuꝫ ⁊ oꝑationū: hic manifeſtat ea que dixerat in ſpēali: ⁊ pri mo quātū ad diuiſionē gratiarū. Scd̓o quātū ad diuiſio nē miniſtrationū ibi. Et quoſdā quidē poſuit deus. ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Prīo ponit diſtinctionē gr̄aruꝫ in ſpēali. Scd̓o adhibet ſil̓itudinē ibi. Sicut em̄ corpꝰ. ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Prīo ponit gr̄aꝝ cōditioneꝫ gratis dataꝝ. Scd̓o ponit eaꝝ diſtinctionē ibi. Alij qͥ dem dat ⁊cͣ. Tertio deſcribit eaꝝ actionē ibi. Hec autē oīa ⁊cͣ. Dicit ergo prīo. dictū ē ꝙ ſunt diuiſiōes gr̄aruꝫ Unicuiqꝫ aūt dat̉ in quo deſignat̉ eaꝝ ſubiectū. Sic̄ em̄ nullū mēbrū ē in corꝑe qd̓ nō ꝑticipet aliquo mō ſenſuꝫ vel motū a capite: ita nullus ē ī eccl̓ia qͥ nō aliqͥd de gra tijs ſpūſſancti ꝑticipet. ẜm illlud Mat. 25. Dedit vni cuiqꝫ ẜm ꝓpriā virtutē. Et Ephe. 4. Unicuiqꝫ noſtruꝫ data eſt gr̄a. Manifeſtatio ſpūs in quo deſignat̉ officiuꝫ gratie gratis date. Pertinet em̄ ad gratiā gratum faci entē ꝙ ꝑ eā ſpūſſanctꝰ inhabitet: qd̓ quidē nō ꝑtinet ad gratiā gratis datā: ſed ſolū vt ꝑ eā ſpūs ſanctꝰ manifeſte tur ſicut interior motus cordis ꝑ vocē. Un̄ Io. 3. d̓r. Vo cē eius audis. Et in p̄s. d̓r. Notū fecit dn̄s ſalutare ſuū.
Manifeſtat̉ aūt ꝑ hmōi gratias ſpiritus ſanctus dupl̓r. Uno mō vt inhabitans eccl̓iam ⁊ docens ⁊ ſanctificās eā: puta cū aliquis peccator quē nō inhabitat ſpūs ſan ctus faciat miracula ad oſtēdēdū ꝙ fides eccl̓ie quā ipſe p̄dicat ſit vera. Vnde dicit̉ Heb. 2. Conteſtante deo ſi gnis ⁊ prodigijs ⁊ varijs ſpūſſancti diſtributiōibꝰ Alio modo manifeſtat̉ per huiuſmodi gratia ſpiritus ſancti: vt inhabitans eū cui tales gratie concedunt̉. Unde di citur Act̉. 6. ꝙ ſtephanus plenus gr̄a faciebat ꝓdigia ⁊ ſigna multa quē ſpū ſcō plenū elegerūt: ſic aūt nō cōce dunt̉ hmōi gratie niſi ſanctis. Et ne hmōi manifeſtatio vana videat. ſubdit: Ad vtilitatē ſcꝫ cōeꝫ. In quo deſi gnat̉ finis haꝝ: ⁊ hoc vel dū ꝓbat̉ vera doctrina eccl̓ie: ⁊ ſic fideles cōfirmant̉ ⁊ infideles cōuertunt. Vel dū ſā ctitas alicuiꝰ ꝓponit̉ alijs in exemplū. Un̄ ⁊ infra. 14. Ad edificationē eccl̓ie q̄rite vt habūdetis. Et ſupra. x. Nō q̄rens qd̓ mihi vtile ē ſed qd̓ multis vt ſalui fiant. ¶ Deinde cū dicit. Alij quidē ⁊cͣ. ponit diſtīctionē gra tiaꝝ q̄ quidē vt dictū ē dant̉ ad vtilitatē cōem. Et iō oꝫ eaꝝ diſtinctionē acciꝑe ẜm ꝙ ꝑ vnū pōt alioꝝ ſalus pro curari. Qd̓ quidē hō nō pōt facere interiꝰ oꝑando: hoc em̄ ſolius dei ē: ſꝫ ſolū exteriꝰ ꝑſuadendo. Ad qd̓ qͥdem tria requirunt. Prīo quidē facultas ꝑſuadendi. Scd̓o facultas ꝑſuaſionē cōfirmādi. Tertio ꝑſuaſionē intelli gibiliter ꝓponendi. Ad facultatē aūt ꝑſuadendi requi ritur ꝙ hō habeat ꝑitiā cōcluſionū ⁊ certitudinē princi pioꝝ circa ea in quibꝰ debemꝰ ꝑſuadere. Concluſiones aūt in his q̄ ꝑtinēt ad ſalutē quedā ſunt principales ſcꝫ res diuine. ⁊ ad hoc ꝑtinet ſapīa q̄ ē cognitio diuinarū rerū: vt augꝭ. dicit. 13. de trinitate: ⁊ ꝙͣtū ad hoc d̓r Alij quidē dat̉ ꝑ ſpūm ſcꝫ ſcm̄ ſermo ſapīe vt poſſit ꝑſuadere ea q̄ ad cognitionē diuinoꝝ ꝑtinēt. Lucꝭ. 21. Ego da bo vobis os ⁊ ſapīam cui nō poterūt reſiſtere ⁊ cōtradi cere oēs aduerſarij veſtri ſupra. 2. Gapīam. loqͥmur int̓ ꝑfectos. Secūdarie cōcluſiōes ſūt q̄ ꝑtinent ad noticiaꝫ creaturaꝝ quaꝝ cognitio d̓r ſcīa ẜm aug. ibidē. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc ſubdit. Alij aūt ſcꝫ dat ſermo ſcīe ẜm eūdē ſpūm vt ſcꝫ ꝑ creaturas ea q̄ ſunt dei manifeſtare poſſit. Huic em̄ ſcīe attribuit illud quo pia fides defendit ⁊ roborat̉ nō aūt qͥcqͥd curioſitatis in humanis ſciētijs inuenitur: vt aug. ibidē dicit Sap̄. 10. Dedit illi ſcīam ſcōꝝ. Eſa. 33. Diuītie ſalutis ſapīa ⁊ ſcīa. Et tn̄ notandū ꝙ ſapīa ⁊ ſcīa inter ſeptē dona ſpūſſancti cōputant̉: ſicut habetur Eſa. II. Un̄ apl̓s ſignāter inter gratias gratis datas nō ponit ſapīam ⁊ ſcīam ſꝫ ſermonē ſapīe ⁊ ſcīe qͥ ꝑtinēt ad hoc vt hō alijs ꝑſuadere valeat ꝑ ſermonē ea q̄ ſunt ſa piētie ⁊ ſcīe. Principia aūt doctrine ſalutis ſūt articuli fidei: ⁊ iō ꝙͣtū ad hoc ſubdit̉. Alteri ſcꝫ dat̉ fides ī eodeꝫ ſpū: nō aūt hic accipit̉ ꝓ fidei virtute qꝛ hoc cōe ē oībus mēbris xp̄i. ẜm illud Heb̓. 11. Sine fide impoſſibile eſt placere deo. Sꝫ accipit̉ ꝓ ſermone fidei ꝓut ſcꝫ hō pōt recte ꝓponere ea q̄ fidei ſūt: vl̓ ꝓ certitudine fidei quam aliquis habet excellēter: ẜm illud Mat. 15. Mulier ma gna ē fides tua. Ea vero q̄ ꝑtinēt ad ſalutarē doctrinam nō pn̄t cōfirmari ſeu ꝓbari rōne qꝛ rōnem humanā exce dunt: ẜm illud Eccl̓. 3. Plurima ſupra ſenſuꝫ hominis. oſtenſa ſūt tibi. Confirmant̉ ſeu ꝓbant̉ ſigno diuino. Unde ⁊ moyſes mittendus ad ppl̓ꝫ iſrl̓ ſignū accepit a deo ꝑ qd̓ confirmaret ea que ex ꝑte dei dicebat: vt patet Exodi. 4. Sicut ⁊ ſigno regio cōfirmatur ꝙ aliquid ſit de mandato regis. Signum auteꝫ dei ſumitur vno qui dem modo ab eo quod ſolus deus facere poteſt. Sicut ſunt miracula que apoſtolus hic in duo diſtinguit. Na primo dicit alij ſcilicet datur gratia ſanitatum: id ē per quā aliquis poſſit ſanare infirmitatem. in vno ſcilicet et eodem ſpiritu. Iere. 17. Sana me domine et ſanabor.

in epiſtolam ī ad Corinthios. XII.
Ex hijs eī ꝑſuadet̉ aliqͦs nō ſolū ꝓpt̓ magnitudinē fctī ſꝫ etiā ꝓpter beneficiū. Scd̓o aūt dicit alij dat̉ operatio vir tutum ex quibꝰ aliqͥs ꝑſuad et ſolū ꝓpter magnitudinem facti puta cū mare diuidit̉ vt legit̉ exo. 14. Uel ꝙ ſol ⁊ lu na ſtetit in celo ſicut legit̉. Ioſue. 10. gal̓. 3. Qui tribuit nobis ſpūm ⁊ oꝑatur ꝟtutes in nobis. Alio auteꝫ modo accipitur ſignū diuinū ab eo qd̓ ſolus deꝰ cognoſcere pōt Hoc autē eſt vel futurū ꝯtingens ẜm illud. Eſa. 41. An nunciate q̄ ventura ſunt ⁊ ſciemꝰ qꝛ dij eſtis vos. Et ꝙͣtū ad hoc dicit. Alij.ſ. dat̉ ꝓphetia. q̄ eſt diuina reuelatio ī ter euentꝰ īmobili veritate denunciās. Ioel̓. 2. Effundaꝫ de ſpū meo ſuꝑ oēꝫ carnē ⁊ ꝓphetabūt filij veſtri. Aliud autē eſt cognitio humani cordis ẜm illud Iere. 17. Pra uum eſt cor hoīs et inſcrutabile. qͥs cognoſcet illud? Ego dn̄s ſcrutās corda ⁊ ꝓbans renes. Et ꝙͣtum ad hoc ſub dit. Alij diſcretio ſpūum vt ſcꝫ homo diſcernere poſſit qͦ ſpū aliquis moueat̉ ad loquendū vel oꝑandū puta vtruꝫ ſpū caritatis vel ſpū inuidie. iᵉ. Io. 4. Nolite credere oī ſpūi ſed ꝓbate ſpūs ſi ex deo ſunt. Facultas autē ꝑſuaſio nem ꝓnunciādi ꝯſiſtit in hoc ꝙ homo poſſit loqui intelli gibiliter alijs. Qd̓ qͥdem impedit̉ duplicit̓. Uno mō ꝑ di uerſitatem idiomatū. Cōtra qd̓ remediuꝫ adhibet̉ ꝑ hoc quod dicit. Alij ſcꝫ dat̉ gr̄a līguaꝝ. vt ſcꝫ poſſit loqui di uerſis linguis vt intelligat̉ ab oībus. ſicut de apl̓is legit̉. Act..2. Ꝙ loq̄bant̉ varijs linguis. Alio mō ꝑ obſcurita tem ſcripture inducende. Cōtra qd̓ remediuꝫ dat̉ ꝑ id qd̓ ſubditur. Alij interp̄tatio ſermonū id eſt difficiliuꝫ ſcrip turarum. Dan̄. 5. Audiui d̓ te ꝙ poſſis obſcura interpre tari. gen̄. 40. Nūquid nō dei eſt interp̄tatio. ¶ Deinde cum dicit. Hec autē oīa ⁊c. determinat auctorē p̄dictarū gratiaꝝ. Circa qd̓ tres errores excludit. Primo quidem gētilium attribuentiū diuerſa dona diueriis dijs. Cōtra qd̓ dicit. Hec autē oīa oꝑatur vnus atqꝫ idem ſpūs. eph. 4. Unuꝫ corpꝰ ⁊ vnꝰ ſpūs. Scd̓o errorē eoꝝ qui deo at tribuebant ſolū vl̓em ꝓuidentiā reꝝ ponētes ꝙ diſtincti ones ꝑticulariuꝫ fiunt ſolū per cās ſcd̓as. Cōtra qd̓ ſubdi tur. Diuidēs ſingulis ꝓut vult. Ecc. 33. In multitudine diſcipline dn̄i ſeparauit eos. Tertio excludit errorē eorū qui diuerſitateꝫ gr̄aꝝ attribuebāt vel fato vel hūano me rito et nō ſoluꝫ volūtati diuine. ſꝫ etiā macedonij qͥ dice bant ſpūm ſanctū eſſe miniſtruꝫ patris ⁊ filij et hoc exclu dit ꝑ hoc quod ſubdit. Prout vult. Ioh. 3. Spiritus vbi vult ſpirat. Lectio tertia. Icut em̄ vnuꝫ corpus eſt ⁊ membra habet multa: oīa aūt mēbra corpori cum ſint multa: vnum tn̄ corpꝰ ſunt Ita ⁊ xp̄us. Etem̄ in vno ſpū omnes nos in vnum corpꝰ baptizati ſumus ſiue iudei. ſiue gentiles. ſiue ſerui. ſiue liberi. ⁊ om̄s in vno ſpiritu potati ſumꝰ. Nā ⁊ corpus nō eſt vnū membruꝫ ſed multa. Si dixerit pes quoniā non ſum manus nō ſum de corpore: nam id̓o nō eſt de corpore. Et ſi dixerit auris qm̄ non ſum oculus: nō ſum de corꝑe. nō id̓o nō ē de corpore. Si totū corpus oculꝰ: vbi auditus? Si totum auditus. vbi odoratus? Nūc autē poſuit deus membra vnūquodqꝫ eoꝝ in cor pore ſicut voluit. Ꝙ ſi eſſent omnia vnum mēbrum: vbi corpus? Nunc autē multa qui dem mēbra. vnum autē corpus. Nō pōt aūt
oculus dicere manui opera tua non indigeo aut iterum caput pedibus. nō eſtis mihi ne ceſſarii Sed ml̓tomagis q̄ vident̉ membra corporis infirmiora eſſe. neceſſaria ſunt. et q̄ putamus ignobiliora membra eſſe corporis hiis honorē abundātiorem circūdamus. Et que inhoneſta ſunt noſtra: abundātioreꝫ ho neſtatem habent. Honeſta autē noſtra nulli us egent. Sed deus tēperauit corpus ei cui deerat: abundātiorem tribuendo honorem. vt nō ſit ſciſma ī corpore. ſed in idip̄m pro ī uicem ſolicita ſint membra. Et ſi quid patit̉ vnum mēbrum. cōpatiunt̉ oīa mebra. Siue gloriat̉ vnum mēbrum. ꝯgaudēt oīa mēbra Uos autē eſtis corpus xp̄i ⁊ mēbra de mem bro. Et quoſdā quidem poſuit deus in eccle ſia. pͥmo apl̓os. ſcd̓o ꝓphetas. tertio docto res. deinde virtutes. exinde gratias curatio num opitulationes. gubernationes. genera linguaꝝ. interp̄tationes ſermonuꝫ. Nunqͥd omnes apl̓i? Nunqͥd om̄s ꝓphete? Nunqͥd omēs doctores? Nūquid om̄s virtutes? Nū quid om̄s gratiā habent curationum? Nun quid om̄s linguis loquunt̉? Nunqͥd omnes interpretātur? Emulamī auteꝫ chariſmata meliora. Et adhuc excellentiorem viam vo bis demonſtro. Poſita diſtinctione gr̄aꝝ: hic manifeſtat eā ꝑ ſimilitudi nem corꝑis naturalis. Et pͥmo ponit ſimilitudinē in gn̄a li. Scd̓o explicat eā in ſpēali ibi. Nā et corpus ⁊c. Circa primum duo facit. Primo ponit̉ ſimilitudo. Scd̓o ſimili tudinis adaptatio ibi. Ita ⁊ xp̄s ⁊c. Circa pͥmuꝫ cōſiderā duꝫ eſt ꝙ ſic dicit̉ in. 5. mathaphiſice triplicit̓ dicit̉ aliqͥd vnum ꝑ ſe. Uno mō in diuiſibilitate vt vnitas ⁊ punctuꝫ ẜm que modum vnitas excludit totaliter multitudinē no ſolum actualē ſed etiā potentialē. Alio mō dicit̉ vnū con tinuitate vt linea ⁊ ſuꝑficies q̄ quidē vnitas excludit mul titudinem actualē ſꝫ nō potentialē. Tertio mō integrita te q̄ nō excludit multitudinē neqꝫ potentialē neqꝫ actua lem ſicut domꝰ eſt vna q̄ ꝯſtituit̉ ex diuerſis lapidibꝰ ⁊ li gnis. Et eodē mō corpus hoīs aut cuiuſſibet aīmalis eſt vnum qꝛ eiꝰ ꝑfectio integrat̉ ex diuerſis membris ſicut ex diuerſis aīe inſtrīs. Vnde ⁊ aīa dicit̉ eſſe actus corꝑis or ganici id eſt ex diuerſis organis ꝯſtituti. Proponit ergo pͥmo apl̓us ꝙ vnitas corꝑis mēbroꝝ multitudinē non ex cludit dicens ꝙ ſicut corpꝰ vnū eſt ⁊ mēbra multa habet. Unde ⁊ Ro. 12. dicit̉. In vno corꝑe multa mēbra hēmus Item ꝓponit ꝙ multitudo mēbroꝝ nō tollit corꝑis vni tatē. Vnd̓ ſubdit. Oīa aūt membra corꝑis cuꝫ ſint multa nihilominꝰ vnū corpus ſunt: qd̓ ex oībus ꝑficitur. Vndo et Iob. 10. dicit̉. Pelle ⁊ carne veſtiſti me: oſſibus ⁊ ner uis cōpegiſti me. ¶ Deinde cū dicit. Ita ⁊ xp̄us ⁊c. ponit adaptatio ſimilitudinis. Et pͥmo adaptat ſimilitudinē di cens. Ita ⁊ xp̄us.ſ. eſt vnus. ẜm illud. sͣ. R. Unꝰ dn̄s no ſter ih̓us ꝑ quem oīa. Et tn̄ multa ⁊ diuerſa habet mēbra ſcꝫ om̄s fideles ẜm illud. Ro. 12. Multi vnū corpus ſu mus in xp̄o. Scd̓o ponit̉ rō adaptationis. Vbi ponit̉ du plex ratio diſtinctionis Vna qͥdem rō vnitatis eſt ſpūſſā q j
q j

Explanatio ſancti Thome
ctus ẜm illud eph. 4. Unū corpus et vnꝰ ſpūs. Sed ꝑ ꝟ tutem ſpūſſancti duplex bn̄ficium ꝯſeqͥmur. Primo qui dem qꝛ ꝑ ip̄m regeneramur ẜm illud Io. 3. Niſi qͥs rena tus fuerit ex aqua ⁊ ſpūſancto. Ande dicit. Etem̄ in vno ſpū ſcꝫ per ꝟtuteꝫ vniꝰ ſpūſſancti. Om̄s nos qͥ ſumꝰ mē bra xp̄i ſumus brptizati in vnū corpus id eſt in vnitatem eccleſie q̄ eſt corpꝰ xp̄i ẜm illud eph. pͥmo. Ip̄m dedit ca put ſuꝑ oēm eccleſiā que eſt corpus eiꝰ. Et gal̓. 3. Om̄es qui in xp̄o baptizati eſtis xp̄m induiſtis. Scd̓o ꝑ ſpūꝫ ſā ctum reficimur ad ſalutē. Vnde ſubdit. Et om̄s potati ſu mus in vno ſpū id eſt ꝑ ꝟtutem vniꝰ ſpūſſancti. Pōt au tem hic potus intelligi dupliciter. Uno mō de interno re frigerio qd̓ ſpūſſanctꝰ cordi hūano p̄bet extinguēdo ſitim carualium deſiderioꝝ ⁊ ꝯcupiſcentiaꝝ. Und̓ ecc. 15. Aqͣ ſalutaris ſapiētie potauit eū. Et Io. 7. Flumīa d̓ ventre eius fluēt aque viue. Alioº pōt intelligi de potu ſacramē tali qͥ ꝑ ſpūm ſacrat̉. sͣ. 10. Om̄s eundē potuꝫ ſpūalem bi berunt. Interponit̉ autē duplex ratio diuerſitatis. Una ex ꝑte ritus cū dicit. Siue iudei ſiue gentiles ⁊c. Alia ex ꝑte cōditionis cū dicit Siue ẜui ſiue liberi. Nulla em̄ hu iuſmōi di uerſitas impedit vnitatē corꝑis xp̄i. Un̄ gal̓. 3. dicit̉. Nō eſt iudeꝰ neqꝫ grecus. non eſt ẜuus neqꝫ liber. vnuꝫ em̄ eſtis in xp̄o ih̓u. ¶ Deinde cū dicit. Nā ⁊ corpꝰ explicat ſimilitudinē in ſpeali. Et pͥmo deſcribit ꝯditionē corꝑis naturalis ⁊ mēbroꝝ ip̄ius. Scd̓o adaptat ad cor pus miſticuꝫ xp̄i ibi. Vos autē eſtis ⁊c. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo deſcribit integritatē corꝑis naturalis. Se cūdo habitudinē mēbroꝝ ad inuicē ibi. Nō pōt autē ocu lus dicere ⁊cͣ. Circa pͥmum tria facit. Prīo ꝓponit qd̓ in tendit. Scd̓o maīfeſtat expli cādo ibi. Si dixerit pes ⁊c. Tertio ꝓbat ducēdo ad incōueniens ibi. Si totū corpus oculus ⁊c. Dicit ergo pͥmo. Dictū eſt ꝙ om̄s nos in vnuꝫ corpꝰ miſticū baptizati ſumꝰ: qd̓ rep̄ſentat ſimilitudo cor poris naturalis. Nā corpꝰ naturale hoīs nō eſt vnū mem brum ſed multa. qꝛ ſcꝫ eiꝰ ꝑfectio nō ſaluat̉ in vno mē bro ſed integrat̉ ex multis q̄ neceſſe hn̄t deẜuire diuerſis po tentijs ⁊ actibꝰ aīe. Un̄ ⁊ Ro. 2. dicit̉. Sicut in vno cor pore multa mēbra hēmus oīa autē membra corꝑis nō eū dem actuꝫ hn̄t. ita multi vnū corpꝰ ſumus in xp̄o. ¶ Deī de cum dicit. Si dixerit pes ⁊c. manifeſtat qd̓ dixerat ex emplificādo in mēbris quibuſdā. Et pͥmo in membris de ſeyuientibus motui ⁊ ponit duo mēbra. pedeꝫ tanꝙͣ igno bilius mēbrum eo ꝙ calcat terrā ⁊ portat totiꝰ corꝑis pō dus. manuꝫ autē tanꝙͣ mēbrum nobilius eo ꝙ ipſa eſt or ganum organoꝝ. Et hoc eſt qd̓ dicit. Si dixerit pes non ſum de corpore quoniā nō ſum manꝰ: nō ideo nō eſt d̓ cor pore? Quaſi dicat. ꝑfectio corporis nō tota cōſiſtit in vno membro ꝙͣuis nobiliori. ſed ad eius ꝑfectionem reqͥrunt̉ etiā ignobiliora. per mēbra autē deſeruientia motui deſi gnātur in eccleſia homīes dediti vite actiue. ita ꝙ pedes ſunt ſubditi de qͥbus dicit̉. Eze. pͥmo. Pedes eoꝝ pedes recti. ꝑ manus autē figurātur p̄lati ꝑ quos alij diſponun tur. Vnde ⁊ cant. 5. dicit̉. Manus illiꝰ tornatiles auree plene hiacinctis. Sūt autē in eccleſia neceſſarie nō ſoluꝫ manus id eſt p̄lati. ſed etiā pedes id eſt ſubditi. Unde ꝓ uer. 14. dicit̉. In ml̓titudine populi dignitas regis. Se cundo exēplificat de mēbris ſeruientibus virtuti app̄hen ſiue ⁊ ponit oculum qui deſeruit viſui. et aurē que deſer uit auditui. Nam iſti duo ſenſus precipue deſeruiunt hu mane ſapiētie. viſus qͥdem ꝙͣtuꝫ ad inuentionē. eo ꝙ plu res rerum differētias oſtendit. auditus autē ꝙͣtum ad diſ ciplinam que ſit ꝑ ſermonē. Hoꝝ tamē ſenſuū dignior eſt viſus ꝙͣ auditus. qꝛ et ſpūalior eſt et plura demoſtrat ac per hoc oculus eſt dignior aure. Dicit ergo. Et ſi dixerit auris que eſt ignobilius membruꝫ. nō ſum de corpore qͥa cō oculus qui eſt mēbrum nobilius. nō ideo nō eſt de corpore ⁊c. Per membra ergo deſeruientia virtuti app̄hen ſiue deſignātur in eccleſia illi qui ſtudent vite cōtemplati ue. Inter quos ſunt ſicut oculi doctores qui ꝑ ſeip̄os ve ritatem inſpiciūt. Unde dicit̉ cant. 5. Oculi eiꝰ ſicut cō lumbe ſuꝑ riuos aquaꝝ que reſident iuxta fiuenta pleniſ ſima Per aures autē ſignificātur diſcipuli qͥ a magiſtris veritatem audiēdo recipiūt. Vnde ⁊ dn̄s Mat. 13. dicit. Qui aures habet audiēdi audiat. Sūt em̄ in eccleſia ne ceſſarij nō ſolum doctores ſed etiā diſcipuli. Unde ⁊ Iob 29. dicit̉. Aurisˡ audiēs beatificauit me. ¶ Deinde cū di cit. Et totum corpꝰ ⁊c. ꝓbat ducēdo ad incōueniens du plex. quoꝝ pͥmū eſt ſubtractio neceſſarioꝝ a corpore. ẜm eſt remotio integritatis corporis ibi Ꝙ ſi eſſent oīma ⁊c. Circa pͥmum duo facit. Primo ponit incōueniens quod ſequitur dicēs. Si totuꝫ corpus eſſet oculus qd̓ eſt mem brum nobiliꝰ. vbi eſſet auditꝰ id eſt inſtrumētum audien di quaſi dicat ſi in eccleſia eſſent om̄s magiſtri. Unde di citur. Iac. 3. Nolite plures magiſtri fieri fratres mei. Et iterum ſi totū corpꝰ eſſet auditus id eſt inſt̓rumētuꝫ audi endi. vbi eſſet odoratꝰ ⁊c. Per quē poſſunt in eccleſia in telligi illi qui ⁊ ſi nō ſint capaces verboꝝ ſapiētie. ꝑcipi unt tamē quedā eiꝰ indicia a remotis quaſi odorē. Unde ⁊ cant. pͥº dicit̉. In odorē vnguentoꝝ tuoꝝ currimꝰ. Se cundo aſſerit ꝯtrariā veritatē ſcꝫ ꝙ nec viſus nec auditus corporis debet deeſſe dicēs. Nūc aūt deꝰ poſuit id eſt or dinate diſpoſuit mēbra diuerſa Nā ⁊ ſi mēbroꝝ diſtinctō ſit opus nature: hoc tamē agit natura vt inſtrumētum di uine ꝓuidentie. Et ideo primā cām diſpoſitionis mēbro rum aſſignans ſubdit. Unūquodqꝫ eoꝝ in corꝑe quaſi di cat. Nō ſic poſuit mēbra diuerſa vt vnūquodqꝫ eoꝝ ſcd̓m ſe ſeꝑatim exiſteret. ſed vt oīa cōuenirent in vno corpore Et ſicut voluit. Nā pͥma cauſa inſtitutionis rerū eſt volū tas diuina ſcd̓m illud. psͣ. Omīa quecūqꝫ voluit fecit. ſic autē ⁊ in eccleſia diſpoſuit diuerſa officia ⁊ diuerſos ſtatꝰ ſcd̓m ſuā voluntatē. Unde ⁊ ephe. pͥº. dicit̉. Predeſtina ti ſcd̓m ꝓpoſituꝫ eius qui operat̉ oīa ſcd̓m cōſiliuꝫ volun tatis ſue. ¶ Deinde cū dicit. Ꝙ ſi eſſet ⁊c. Ducit ad alid̓ incōueniens qd̓ eſt defectꝰ integritatis corporis. Und̓ pͥ mo ponit hoc incōueniens dicēs. ꝙ ſi eſſent omīa vnū mē brum: vbi eſſet corpꝰ id eſt vbi eſſꝫ integritas corporalis: quaſi dicat nō eſſet. Ita ſi om̄s in eccleſia vniꝰ cōditionis ⁊ gradus eſſent tolleret̉ ꝑfectio ⁊ decor eccleſie q̄ in. psͣ. deſcribitur Circūamicta varietate. Scd̓o aſſerit veritatē ꝯtrariā dicens. Nūc aūt multa quidē ſunt mēbra ſed vnū corpus qd̓ ex oībus integrat̉. Sic eccleſia ex diuerſis or dinibus ꝯſtituitur. Vnde ⁊ cant. 6. deſcribit̉ Terribilis vt caſtroꝝ acies ordinata. ¶ Deinde cū dicit. Nō poteſt autē oculus ⁊c. ponit cōparationē mēbrorum ad inuicem Et primo ꝙͣtum ad neceſſitatē. Scd̓o ꝙͣtum ad cultū mē bris adhibitum ibi. Et que putamꝰ ⁊c. Tertio ꝙͣtum ad mutuā ſolicitudinem ibi. Sed in idip̄m ⁊c. Circa pͥmum duo facit. Primo ꝓponit omīa mēbra corporis eſſe neceſ ſaria: ꝙͣuis quedā ſint ignobiliora. Scd̓o ponit neceſſita tis cōparationem ibi. Sed multomagis ⁊c. Oſtendit au tem pͥmo rōnem neceſſitatis mēbrorum ſcd̓m duplice dif ferentiā. Primo qͥdem ſcd̓m differentiaꝫ mēbroꝝ deſerui entium motui. Vnde dicit. Nō poteſt autē oculus qui d̓ ſeruit cognitioni et ſignificat ꝯtemplatiuos dicere manui que deẜuit motui ⁊ ſignificat actiuos oꝑa tua nō indigeo Indigent em̄ cōtemplatiui ꝑ opera actiuorum ſuſtentari Unde ⁊ Luc. 10. dicit̉. Ꝙ cum maria ſecus pedes domi ni ſederet audiens verba eius: martha ſatagebat circa fre quens miniſteriū. Scd̓o on̄dit idem ẜm dr̄ntiā p̄latoꝝ qͥ ſignificātur per caput ⁊ ſubditoꝝ qͥ ſignificant per pedes. Et hoc eſt ꝙ ſubdit. Aut iterū caput.i. p̄latus ẜm illud. pͥ. 2. 15. Caput in tribubꝰ iſrael factꝰ es. Non pōt dicere

nepiſtolam Tad Corinthios. XII
pedibus id eſt ſubditis. Nō eſtis mihi neceſſarij. qꝛ vt di citur ꝓuer. 14. In multitudine ppl̓i dignitas regꝭ. ¶ De inde cū dicit. Sed multomagis ⁊c. cōparat diuerſa mem bra ad inuicē quo ad neceſſitatē eoꝝ dicēs ꝙ membra cor poris q̄ vident eſſe infirmiora ſunt magis neceſſaria ſicut inteſtina. ita etiaꝫ in eccleſia ſine officio aliquaꝝ abiectaꝝ ꝑſonaꝝ puta agricultoꝝ ⁊ alioꝝ huiuſmōi p̄ſens vita trā ſiri nō poſſet. que tn̄ poſſet duci ſine aliqͥbus excellētiori bus ꝑſonis cōtemplationi ⁊ ſapiētie deputatꝭ. q̄ eccleſie deẜuiunt ad hoc ꝙ ſit ornatior ⁊ meliꝰ ſe hn̄s. Ex hoc eīꝫ aliquid dicit̉ ꝙ eſt vtile ad finē. Illa vero q̄ ſunt nobiliſſiꝰ ma nō ſe hn̄t in rōne vtiliū ſed ſunt ꝑ ſeipſa appetēda vt fines. Et ideo dicit̉ Iob. 21. Si fructꝰ terre ꝯmedi abſqꝫ pecunia ⁊ animā agricolaꝝ eiꝰ afflixi. ¶ Deinde cū dicit. Et que putamꝰ ⁊c. cōparat mēbra ꝙͣtum ad exteriorē cul tum. Et pͥmo ponit diuerſitatem qui diuerſis mēbris ad hibetur. Scd̓o cauſaꝫ diuerſitatis aſſignat ibi. Deus tē perauit ⁊c. Cultꝰ autē exterior mēbris adhibitus ad duo pertinet ſcꝫ ad honorē ſicut ea que apponūtur ad ornatuꝫ vt monilia. ⁊ inaures. ⁊ ad honeſtatē ſicut apponūtur ad tegumentū. vt brace. ⁊ alia huiuſmōi. Quātū ergo ad pͥ mum cultū dicit pͥmo. Et que putamꝰ eſſe ignobiliora mē bra corporis hijs circūdamus habundātiorē honorem id eſt maiorem ornatū ſicut auribꝰ alicubi ſuſpendūtur inau res. oculis autē nihil apponit̉. ⁊ pedibꝰ apponūtur calcia menta depicta ⁊ gēmata ſcd̓m illud cant. 7. Quam pul cri ſunt greſſus tui in calciamētis filia pͥncipis. Manꝰ au tem nude habent̉. Et ſimiliter in eccleſia imꝑfectioribus ſunt magis cōſolationes adhibende quibꝰ ꝑfectiores nō egent. Vnde dicit̉ Eſa. 40. In brachio ſuo congregabit agnos ⁊ in ſinu ſuo leuabit. fetas ip̄e portabit. Et. 1ᵉ. pe. 3. dicit̉. Uiri quaſi infirmiori vaſculo muliebri impartien tes honorē Scd̓o ꝓſequit̉ ꝙͣtum ad cultuꝫ honeſtatis di cens. Et que inhoneſta ſunt abundātiorem honeſtatē ha bent ſcꝫ ꝑ ſtudiū humanū. Dicūtur autē mēbra aliqua in honeſta in ſanctis nō ꝓpter aliꝙͣ peccati turpitudinē ſed ꝓpter inobedientiā mēbroꝝ genitaliū ſubſequutā ex pec cato originali. Uel etiā ſūt ignobili vſui deputata ſic̄ om nia membra que deſeruiūt emiſſioni ſuꝑfluitatuꝫ quibus abundātior honeſtas adhibet dū ſtudioſius tegunt̉ quo nō indigent mēbra nobilibus vſibus deputata. Und̓ ſub dit. Honeſta autē noſtra nulliꝰ egent.ſ. exterioris hone ſtatis. vnde nec faciei velamen apponit̉. Et ſimiliter ī ec cleſia illi qui ſunt in aliquo culpabiles ſunt admonendi. et cuſtodiendi ſcd̓m illud. Ecc. 42. Suꝑ filiā luxurioſaꝫ cōfirma cuſtodiā. Et gal̓. 6. dicit̉. Si p̄occupatus quis fu erit in aliquo delicto. vos qui ſpūales eſtis huiuſmodi in ſtruite in ſpiritu lenitatis. Illi auteꝫ qui ſunt abſqꝫ culpa hijs nō egent. Et eſt notandū ꝙ triplicē defectū circa mē bra notauit ſcꝫ inhoneſtatis. ignobilitatis. ⁊ infirmitatis Quoꝝ pͥmuꝫ in mēbris eccleſie pertinet ad culpā. Scd̓ꝫ ad cōditionem ſeruilem. Tertiū ad ſtatuꝫ imꝑfectionis. ¶ Deinde cū dicit. Et deus temperauit ⁊c. ponit cauſaꝫ p̄dicti cultus. ⁊ primo aſſignat cauſaꝫ efficientē primā. li cet em̄ homīes taliter ſe habeant ad cultuꝫ mēbrorū hoc tamē ꝓcedit ex ordinatione diuina. Unde dicit. Sed de us temperauit corpus abundātiorem honorem tribuēdo ei membro cui deerat. Naꝫ homīes hoc faciunt ex quodā diuino inſtinctu ſcd̓m illud. Iob. 33. Aꝑit aures viroruꝫ et erudiens eos inſtruit diſciplina. Scd̓o ponit cauſaꝫ fi nalem dicens. Vt nō ſit ſciſma in corpore. Quod quidē ſequeretur ſi defectui membroꝝ nō ſubueniret̉. hoc auteꝫ ſciſma ꝙͣtum ad mēbra corporis miſtici manifeſte vitatur dum pax eccleſie cuſtodit̉ per hoc ꝙ ſingulis ea que ſunt neceſſaria attribuunt̉. Unde ⁊ ſupra dictuꝫ eſt capi. pͥº. Id ip̄m dicatis om̄s ⁊ nō ſint in vobis ſciſmata. Sed ꝙͣtum ad membra corporis naturalis ſciſma eſſet in corpo re ſi debita ꝓportio membroꝝ tolleret̉. ¶ Deinde cū dicit Sęd in id ip̄m ⁊c. ponit cōparationem membroꝝ ad inui cem ꝙͣtum ad mutuā ſollicitudinē. Et pͥmo ꝓponit eā di cens. Nō ſolum p̄dicta membra operātur ad inuicē ſed e tiam ꝑ ſeinuiceꝫ ſunt ſollicita in idip̄m id eſt in vnitatem corporis cōſeruandi. Et hoc quideꝫ manifeſte in corpore naturall̓ apparet. Nā quodlibet membrū naturaleꝫ ꝙͣdā inclinationcem habet ad iuuamētum alioꝝ mēbrorum. Unde ⁊ naturaliter homo opponit manū ad ꝓtegenduꝫ alia mēbra abictibꝰ. Et ſimiliter alij fideles qui ſunt mē bra corporis miſtici ꝓ ſeinuiceꝫ ſollicitudinē gerunt ẜm illud. Ecc. 17. Unicuiqꝫ mandauit deus de proximo ſue Et gal̓. σ. Alter alterius onera portate. Secūdo ſpecifi cat hanc ſollicitudinem. ⁊ primo in malis in quibus ma gis eſt manifeſtum. Vnde dicit. Et ſi quid ſcꝫ mali patit̉ vnum membrū cōpatiunt̉ omīa membra. Quod quidem manifeſtum eſt in corpore naturali. Nā vno membro lan gͣuēte totum corpꝰ quaſi langueſcit ⁊ ad locuꝫ languoris ꝯfluunt ſpiritꝰ ⁊ humores quaſi ad ſubueniendū. Et ſimi liter debet eſſe in fidelibꝰ xp̄i. vt vnū malū alterius cōꝑa tiatur ſcd̓m illud Iob. 39. Flebā quōdam ſuꝑ eo qui affli ctus erat ⁊ anima mea cōpatiebat̉ pauperi. Scd̓o in hoīs Unde ſubdit. Siue gloriat̉ id eſt quocūqꝫ modo vigorat̉ vnuꝫ membrū cōgaudent oīa membra. Quod etiā mani feſtuꝫ eſt in corpore naturali in quo vigor vnius membri in iuuamentū cędit alioꝝ mēbroꝝ. Sic debet etiā eſſe in mēbris eccleſie. vt vnuſqͥſqꝫ bonis alterius cōgaudeat. phil̓. 2. Gaudeo ⁊ cōgratulor omībus vobis. Roma. 12. Gaudete cū gaudentibꝰ ⁊ flete cuꝫ flentibꝰ. ¶ Deinde cū dicit. Vos autē eſtis ⁊c. adaptat ſimilitudinē ad ꝓpoſitū Et pͥmo ꝙͣtum ad corporis vnitatē dicens: Vos autē ſcꝫ qui eſtis in vnitate fidei cōgregati eſtis corpus xp̄i. ſcd̓m illud ephe. pͥmo. Ip̄m dedit caput ſuꝑ oēm eccleſiaꝫ que eſt corpus eius. Scd̓o ꝙͣtum ad mēbroruꝫ diſtinctionem cum ſubdit. Et eſtis mēbra de membro. Quod poteſt in telligi tripliciter. Uno mō ſic. Eſtis membra dependētia de xp̄o mēbro. qd̓ qͥdem dicit̉ membrū ſcd̓m humanitatē ſcd̓m quā precipue dicit̉ eccleſie caput. Nā ſcd̓m diuini tatem nō habet rōm membri aut partis cū ſit cōmune bo num totiꝰ vniuerfi. Alio mō ſic. Vos eſtis mēbra depen dentia de membro inꝙͣtum ꝑ me xp̄o acquiſiti eſtis. ſcd̓ꝫ illud. sͣ. 4. In xp̄o ih̓u ꝑleuāgelium ego vos genui. Ter tio mō poſſet exponi vt deſignaret̉ diſtinctio ⁊ ſeries mē brorum vt ſit ſenſus. Vos eſtis membra de mēbro id eſt ita diſtinguimini ⁊ ordinamini ad inuicē ſicut vnuꝫ mem brum ad aliud. ¶ Deinde cū dicit. Et quoſdā quideꝫ ⁊c. ꝓſequitur de diſtinctione miniſtrationū. Circa qd̓ tria fa cit. Primo aſſignat ordinem miniſtrationū. Scd̓o mani feſtat eaꝝ diſtinctioneꝫ ibi. Nūquid apoſtoli oēs ⁊c. Ter tio ordinat eoꝝ affectionem circa diuerſas adminiſtratio nes ⁊ gratias ibi. Emulamini autē ⁊c. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo ponit maiores ſeu pͥncipales āminiſtratio nes. Scd̓o miniſtrationes ſecūdarias ibi Opitulatiōes. ⁊c. Maiores autē miniſtri in eccleſia ſunt apoſtoli. ad qͦ rum officiuꝫ tria ꝑtinent. Quoꝝ pͥmuꝫ eſt auctoritas gu bernandi fidelem populū que ꝓprie pertinent ad officiuꝫ apoſtolatus. Scd̓o facultas docēdi. Tertio poteſtas mi racula faciendi ad confirmationeꝫ doctrine. ⁊ de hijs tri bus habetur. Luc. 9. vbi dicit̉ Cōuocatis ih̓s. 12. apoſto lis dedit illis virtutem ⁊ poteſtatē ſuꝑ omīa demonia et vt languores curarent. ⁊ miſit illos p̄dicare regnum dei. In omībus autē poteſtatibus ſeu virtutibus ordinatis il lud qd̓ eſt principale reſeruatur ſupreme poteſtati. Alia vero etiā inferioribus cōmunicātur. Poteſtas aūt facien di miracula ordinatur ad doctrinam ſicut ad finem. ſcd̓m
q ij

Explanatio ſancti Thome
illud Mar. vlti. Sermonem cōfirmante: ſequētibus ſig nis. Doctrina autē ordinatur ad gabernationem p opuli ſicut ad fineꝫ ſcd̓m illud Iere 3. Dabo vobis paſtores ſe cundū cor meum ⁊ paſcent vos in ſcientia ⁊ doctrina. Et ideo primus gradus inter eccleſiaſtica miniſteria eſt apo ſtolorū. qͥbus ſpecialiter cōpetit eccleſie regimen. Et prop ter hoc dicit. Et deus poſuit id eſt ordīate collocauit. In eccleſia quoſdā ſcꝫ in determinatis miniſterijs ſcd̓m illd̓ Ioh. 15. Poſui vos vt eatis. Primuꝫ qͥdem apoſtolos. qͦ rum regimini cōmiſit eccleſiaꝫ ſcd̓m illud Luc. 22. Ego diſpono vobis ſicut diſpoſuit mihi pater meꝰ regnū. Un̄ de et apōc. 21. Suꝑ duodecim fundamēta ciuitatiſ deſcri būtur duodetī apoſtoloꝝ nomīa. Propter qd̓ ⁊ ipſi inter ceteros fideles pͥmatum in ſpiritualibꝰ gratijs obtinuer̄t ſcd̓m illud Ro. 8. Nos ip̄i primitias ſpiritꝰ habētes. Et ꝙͣuis ad apoſtolos p̄cipue pertineat doctrine officium qͥ bus dictum eſt. Mat. vlti. Euntes docete om̄es gentes: tamē alij in cōmunionē huiꝰ officij aſſumūtur. quorū qui dam ꝑ ſeipſos reuelationes a deo accipiunt qui dicuntur ꝓphete. qͥdam vero de hijs que ſunt alijs reuelata popu lum inſtruūt. qui dicūtur doctores. Vnde ſubdit. 2º. pro phetas qui etiā in nouo teſtamēto fuerūt. Quod em̄ dici tur Mat. 11. Lex ⁊ ꝓphete vſqꝫ ad Iohāneꝫ. intelligitur de ꝓphetis qͥ futurū xp̄i aduentuꝫ prenūciauerunt. Ter tio doctores. vnde ⁊ Act. 13. dicit̉. Erant in eccleſia que erat antiochie ꝓphete ⁊ doctores. Similiter etiā ⁊ gra tia miraculoꝝ fuit alijs cōmunicata que pͥmitus a xp̄o da ta fuit apoſtolis. Vnde ſubdit. Deinde virtutes qui ſcili cet miracula faciūt circa ip̄a elemēta mundi. gal̓. 3. Ope ratur ꝟtutes in nobis. Quātum autē ad miracula que fi unt in corporibus humanis ſubdit̉. Exinde gratias cura tionum ſcd̓m illud Luc. 9. Vt languores curarēt. ¶ De inde cū dicit. Opitulationes ⁊c. ponit minores ſiue ſecū darias adminiſtrationes quaꝝ quedaꝫ ordinant̉ ad regi men eccleſie qd̓ ad apoſtolatꝰ dignitatē pertinere diximꝰ quedā vero ad doctrinā. Ad regimen eccleſie ꝑtinent in generali quidē opitulationes id eſt illi qui opeꝫ ferūt ma ioribus p̄latꝭ in vl̓i regimine. ſicut archidiaconi ep̄is. ẜm illud phil̓. 4. Adiuua illas que mecū laborauerūt in euā gelio cum clemēte ⁊ ceteris adiutoribus meis. In ſpēali autē ponit gubernationes ſicut ſunt ꝑrochiales. ſacerdo tes qͥbus cōmittitur gubernatio aliquaꝝ ꝑticularium ple bium. ꝓuer. 11. Ubi nō eſt gubernator corruet populus. Ad doctrinā autē pertinet ſecūdario quod ſubdit. Ling uarum genera ꝙͣtum ad illos qui varijs linguis loquun tur magnalia. vt dicit Act. 2. Ne ſcꝫ ꝓpter varietatē idi omatum euāgelica doctrina impediret. Quātuꝫ vero ad āmouendum impedimētuꝫ doctrine qd̓ poſſet prouenire ex obſcuritate ſermonuꝫ ſubdit. Interp̄tationes ſermonū infra. 14. Qui loquit̉ lingua oret vt interp̄tetur. ¶ Deī de cum dicit. Nūquid om̄s apoſtoli ⁊c. manifeſtat diſtin ctionem p̄dictaruꝫ miniſtrationū dicens: Nūquid omēs in eccleſia ſunt apoſtoli quaſi dicat. Nō. Nūquid om̄s ꝓ phete ⁊c. Ex quo patet diuerſitas harū adminiſtrationuꝫ Ecc. 33. In multitudine diſcipline dn̄i ſeparauit eos. Et 37. Nō omīa omībus expediūt. ¶ Deīde cū dicit. Emu lamini autē ⁊c. ordinat eorū affectum circa p̄dicta ſpiritu alia dona dicens: Cum multa ſint dona ſpūſſancti vt. sͣ. dictum eſt. Emulamini id eſt deſiderate cariſmata melio ra id eſt gratias potiores vt ſcꝫ magis deſideretis ea que ſunt meliora. puta prophetiā ꝙͣ donum linguaꝝ vt infra 13. dicetur. 2. ad theẜ. vlt. Omnia ꝓbate. quod bonū eſt tenete. Et ne in p̄miſſis donis eoꝝ affectꝰ quieſceret ſub dit. Et adhuc excellentiorem viam demōſtro ſcꝫ caritatē qua directius in deum itur. psͣ. Uiam mādatoꝝ tuoꝝ cu turri. Eſa. 30. Hec eſt via ambulate in ea.
¶ Incipit capitulum decimūtertium. I linguis hominū loquar ⁊ ange lorum caritatem autē nō habeaꝫ factus ſum velut es ſonans aut cī balum tinniens. Et ſi habuero ꝓ phetiam ⁊ nouerim miſteria omnia ⁊ omnē ſcientiam. ⁊ ſi habuero omnē fideꝫ ita vt mō tes tranſferam: caritatem autē non habuero nihil ſum. Et ſi diſtribuero in cibos paupe rum omnes facultates meas: ⁊ ſi tradidero corpus meum ita vt ardeam: caritatem autē nō habuero: nihil mihi prodeſt. Apl̓us ſupra gratiaꝝ gratis dataꝝ diſtinctionē aſſigna uit ⁊ miniſtrationuꝫ in quibꝰ mēbra eccleſie diſtinguunt̉ hic agit de caritate que inſeꝑabiliter concomitat̉ gratiaꝫ gratum facientē. Et qꝛ ꝓmiſerat eis ſe demonſtraturum viam excellentiorē. oſtendit preeminentiā caritatis ad ce tera gratuita dona. Et pͥmo ꝙͣtum ad neceſſitateꝫ qꝛ ſcili cet ſine caritate alia dona gratuita nō ſufficiunt. Scd̓o ꝙͣ tum ad vtilitatē qꝛ ſcꝫ ꝑ caritatē omīa mala vitātur ⁊ om nia bona agunt̉ ibi. Caritas patiens eſt ⁊c. Tertio ꝙͣtuꝫ. ad permanentiā ibi. Caritas nunꝙͣ excidit ⁊cͣ. Omīa au tem dona gratuita reducere videt̉ apoſtolꝰ ad tria. Nā p̄ mo oſtēdit ꝙ donuꝫ linguaꝝ quod ꝑtinet ad loquutione ſine caritate nō valꝫ. Scd̓o ꝙ etiā nō valēt ea q̄ ꝑtinēt ad ꝯgnitionē ibi. Et ſi habuero ꝓphetiam ⁊c. Tertio on̄dit idē de his q̄ ꝑtinent ad operationē ibi. Et ſi diſtribuero ī cibos pauꝑerū ⁊c. Erat autē apud corinthios multuꝫ de ſiderabile donuꝫ linguaꝝ. vt infra. 14. patebit. ⁊ ideo ab eo incipiēs dicit. Promiſi me demōſtratuꝝ excellentio rem viā ⁊ hoc pͥmo patet in dono linguaꝝ qꝛ ſi līguis ho minū ſcꝫ oīum loquar id eſt ſi habuero donuꝫ gratie ꝑ qd̓ loqui poſſim linguis oīum hoīum ⁊ ad maiorem abundā tiam ſubdit. Et angeloꝝ. caritatem autē nō habeā factus ſum velut es ſonās aut cimbalum tinniens. recta cōpara tione vtitur. Aīa em̄ ꝑ caritatem viuit que viuit deo qͥ eſt anime vita ſcd̓m illud deutro. 30. Ip̄e eſt vita tua. Vnde ⁊ pͥᵉ. Io. 3. dicitur. Trāſlati ſumꝰ de morte ad vitaꝫ quo niā diligimꝰ fratres. qui nō diligit manet in morte. Rec te ergo cōparat loquelā caritate carenteꝫ ſono rei mortue ſcꝫ eris aut cimbali. qꝛ licet claruꝫ ſonuꝫ reddat nō tamē eſt viuus ſed mortuus. Ita etiā loquutio homīs caritate carentis. ꝙͣtumcūqꝫ ſit diſerta tamē habet̉ ꝓ mortua. qͥa nō proficit ad meritum vite eterne. Eſt autē differentia in ter es ſonans ⁊ cimbalū tinniens qꝛ es cū ſit planū ex per cuſſione ſimplicē ſonum emittit. Cimbalū autē cuꝫ ſit cō cauum ex vna ꝑcuſſione ſonū multiplicat. qd̓ pertinet ad tīnitum. Eri ergo cōparantur qui veritatē ſimpliciter pro nunciant: cimbalo vero qui veritatē multiplicant ⁊ ꝓnū ciant multas rōnes ⁊ ſimilitudines apponēdo. ⁊ cōcluſio nes plurimas eliciendo: que tamē oīa ſine caritate haben tur vt mortua. ¶ Conſiderandū eſt autē qui lingua ange lorum dicant̉. Nam cū lingua ſit membrū corporeuꝫ ⁊ ad eius vſum ꝑtineat donū linguaꝝ qd̓ interdū lingua dici tur. vt patebit infra. 14. neutrū videtur angelis cōpetere qui mēbra nō habēt. Pōt ergo dici ꝙ per angelos intel ligūtur homīēs angeloꝝ officiū habentes qui ſcꝫ alijs ho minibꝰ diuina ānunciāt ẜm illd̓ Malach. 2. Labia ſacer dotis cuſtodiūt ſcientiā ⁊ legē reqͥrunt ex ore eiꝰ qꝛ ange lus dn̄i exercituum eſt. Sub hoc ergo ſenſu dicit̉. Si lin guis hoīm loquar ⁊ angeloꝝ id eſt nō ſolū minoꝝ ſed eti am maioꝝ qui alios docēt. Pōt etiā intelligi de ip̄is īcor

in epiſtolam ī ad Corinthios. XIII
poreis āgelis. ꝓut in. psͣ. dicit̉. Qui facit angelos ſuos ſpūs. Et ꝙͣuis nō habeāt linguā corporeā ꝑ ſimilitudinē tamē lingua in eis dici pōt vis qua manifeſtāt alijs quod habent in mēte. Eſt aūt ſciendū ꝙ in cognitione mētis ā gelice aliquid eſt de quo ſuꝑiores angeli nō loquunt̉ infe rioribꝰ neqꝫ ecōuerſo.ſ. ip̄a diuina eſſentia quā om̄s īme diate vident deo ſe oībus monſtrante ẜm illud Iere. 31. Nō docebit vltra vir ꝓximum ſuū ⁊ vir fratreꝫ ſuū dicēs cognoſce dn̄m. Om̄s em̄ cognoſcēt me a minimo ad ma ximum eoꝝ. Aliquid autē eſt in cognitione mētis ange lice de quo ſuꝑiores loquunt̉ inferioribꝰ ſed nō ecōuerſo. Et huiuſmōi ſunt diuine ꝓuidentie miſteria. quoꝝ plura cognoſcunt in ip̄o deo ſuꝑiores qui clariꝰ euꝫ vident ꝙͣ ī feriores. Vnde ſuꝑiores de huiuſmōi inferiores inſtruūt vel illumināt qd̓ loquutio pōt dici. Aliquid vero eſt ī co gnitione mētis angelice de quo ſuꝑiores loquunt̉ inferi oribꝰ ⁊ ecōuerſo. ⁊ huiuſmōi ſunt occulta cordium q̄ ex li bero arbitrio dependēt que ſoli deo patent ⁊ hijs quoruꝫ ſunt ẜm illud sͣ. 2. Que ſūt homīs nemo nouit niſi ſpūs homīs qͥ in ip̄o eſt. Que in noticiā alteriꝰ deueniūt eo cu ius ſunt manifeſtante ſiue ſit inferior ſiue ſuꝑior. Fit aūt huiuſmodi mani feſtatio duꝫ inferior angelus ſuꝑiori loq̄ tur nō ꝑ illuminationē ſed ꝑ quendā ſignificationis mo duꝫ. Eſt em̄ in quolꝫ angelo aliquid qd̓ naturaliter ab al teto angelo cognoſcit̉. Dum ergo id qd̓ eſt naturalit̓ no tum ꝓponitur vt ſignū eius qd̓ eſt ignotū. manifeſtat̉ oc cultum ⁊ tal̓is manifeſtatio dicit̉ locutio ad ſimilitudinē hoīm qui occulta cordiū manifeſtāt alijs ꝑ voces ſenſibi les aut ꝑ qd̓cunqꝫ aliud corporale exterius apparēs. Un de ⁊ ea que ſunt in angelis naturaliter nota in ꝙͣtum aſſu muntur ad manifeſtationē ocultoruꝫ dicūtur ſigna vl̓ nu tus. Poteſtas autē manifeſtandi ꝯceptuꝫ ſuū hoc modo methaphorice lingua nomīatur. ¶ Deinde cū dicit. Et ſi habuero ⁊c. oſtendit idem de hijs que ꝑtinent ad cogni tionem. Eſt autē attendendū qꝛ ſupra ꝓpoſuit. 4. dona gratuita ad cognitionē ꝑtinentia ſcꝫ ſapientiā. ſcientiam fidem. ⁊ ꝓphetiam. Incipit ergo hic a ꝓphetia dicens. Et ſi habuero ꝓphetiam per quā diuinitꝰ oculta reuelan tur ẜm illud. 2ᵉ. pe. pͥmo. Nō em̄ volūtate humana alla ta eſt aliquādo ꝓphetia ſed ſpū ſancto inſpirati locuti ſūt ſancti dei homīes. Scd̓o ꝙͣtum ad ſapientiā ſubdit. Et nouerim omīa miſteria id eſt occulta diuinitatis qd̓ ꝑtinꝫ ad ſapientiā ẜm illud. sͣ. 2. Loqͥmur dei ſapiētiā in miſte rio abſconditā. Tertio ꝙͣtum ad ſcientiā dicit. Et omneꝫ ſcientiā ſiue humanitꝰ acquiſitā ſicut habuerunt ph̓i. ſiue diuinitꝰ infuſam ſicut habuerūt eā apoſtoli. Sap̄. 7. De dit mihi eoꝝ que ſunt verā ſcientiā. Quarto ꝙͣtum ad fi dem ſubdit. Et ſi habuero oēm fidem ita vt mōtes tranſ feram. Poteſt autē exponi id qd̓ dicit oēm fidem id ē om nium articuloꝝ ſed melius eſt vt exponat̉ oēm id eſt ꝑfec taꝫ fidē ꝓpter illud qd̓ ſubdit̉. Ita vt mōtes trāſferā. Di citur em̄ Mat. 17. Si habueritis fidē ſicut granū ſinapis dicetis mōti huic trāſi hinc ⁊ trāſibit. Et ꝙͣuis granū ſina pis ſit minimū ꝙͣtitate nō tamē intelligit̉ ꝑua ſed ꝑfecta fides grano ſinapis cōparari. Dicit̉ em̄ mat. 21. Si habu eritis fidē ⁊ nō heſitaueritis nō ſolū de ficulnea facietis. ſed etiā ſi mōti huic dixeritis tolle ⁊ iacta te in mari. fiet. Fides ergo q̄ nō heſitat grano ſinapis cōparatur qd̓ quā to magis atterit̉ tāto magis eiꝰ fortitudo ſentit̉. Obijci unt aūt aliqͥ ꝙ cū multi ſancti ꝑfectaꝫ fideꝫ habuerūt. nul lus legit̉ mōtes trāſtuliſſe. qd̓ qͥdem ſoluit̉ ꝑ id qd̓. sͣ. 12. dictū eſt. Unicuiqꝫ dat̉ manifeſtatio ſpūs ad vtilitatē. Il lo em̄ modo loco ⁊ tēpore miracula ꝑ gr̄am ſpūſſācti fiūt quo eccleſie reqͥritur vtilitas. Fecerūt aūt ſancti ml̓ta ma iora ꝙͣ tranſlationē mōtium ꝓut̓ erat fidelibꝰ vtile. puta ſuſcitādo mortuos diuidēdo mare. ⁊ alia huiuſmōi oꝑa faciēdo. Et hoc etiā feciſſent ſi neceſſitas affuiſſet. Pōt eti am hoc tranſferri ad expulſionē demonū de hūanis corꝑi bus qͥ mōtes dicūtur ꝓpter ſuꝑbiā. Iere. 13. Anteꝙͣ offē dāt pedes vr̄i ad mōtes caliginoſoſ. Ecce ego ad te mōs peſtifer qͥ corrūpis vniuerſaꝫ terrā. Attribuit autē oꝑatio miraculoꝝ fidei nō heſitāti qꝛ fides innitit̉ oīpotentie per quā miracula fiunt. Si inꝙͣ habuero oīa p̄dicta ad ꝑfe cti onem intellectꝰ ꝑtinentia. caritateꝫ autē nō habuero per quā ꝑficitur volūtas nihil ſuꝫ.ſ. ẜm eſſe gr̄e de quo dicit̉ eph. 2. Ip̄ius ſumꝰ factura creati in xp̄o ih̓u in oꝑibꝰ bo nis. Vn̄ ⁊ cōtra quēdam dicit̉. Eze. 28. Nihil factꝰ es ⁊ nō eris imꝑpetuuꝫ. Qd̓ quidē fit ꝓpter defectū caritatis per quā homo bene vtit̉ intellectu ꝑfecto. Sine caritate autē eius vſus bonꝰ nō eſt. Und̓ ⁊ ſupra octauo dictur ꝙ ſciētia inflat caritas autē edificat. Eſt autē attendendum ꝙ apoſtolꝰ hic loquit̉ de ſapiētia ⁊ ſcientia ẜm ꝙ ꝑtinent ad dona gr̄e gratis date q̄ ſine caritate eſſe poſſunt: Nam ẜm ꝙ cōputant̉ inter ſeptē dona ſpūſſancti nunꝙͣ ſine ca ritate hn̄tur. Vnde ⁊ ſap̄. pͥmo dicit̉. In maliuolā aīam nō intrabit ſapiētia. Et ſap. 19. dicit̉. Dedit illi ſciētiam ſanctoꝝ. De ꝓphetia aūt ⁊ fide manifeſtū eſt ꝙ ſine cari tate haberi poſſunt. Sed notanduꝫ eſt hic ꝙ fides firma etiā ſine caritate miracula facit. Vn̄ Mat. 7. dicentibus Nōne in noīe tuo ꝓphetauimꝰ ⁊ multas ꝟtutes fecimꝰ dicetur. Nunꝙͣ noui vos. Spūs em̄ ſanctꝰ oꝑatur virtu tes etiā per malos ſicut ⁊ ꝑ eos loquit̉ veritatem. ¶ De inde cū dicit. Et ſi diſtribuero ⁊c. on̄dit idem in hijs q̄ ꝑ tinent ad oꝑa q̄ cōſiſtunt in hoc ꝙ hō faciat bona ſcd̓m il lud gal̓. 6. Bonū faciētes nō deficiamꝰ. ⁊ in hoc ꝙ patiē ter ſuſtineat mala. ẜm illud. psͣ. Bene patientes erūt vt annunciēt. Inter cetera vero bona oꝑa magis cōmendāt̉ oꝑa pietatis ẜm illud. iᵉ. ad thi. 4. Pietas ad oīa vtilis eſt. Circa qd̓ opus quattuor cōditiones deſignat. Qua rum pͥma eſt ꝙ opꝰ pietatis nō totū cōgreget̉ in vnū ſed diuidat̉ in plures ẜm illud. psͣ. Diſꝑſit dedit pauꝑibus. Et hoc deſignat̉ cum dicit̉. Si diſtribuero. Scd̓o vt opꝰ pietatis fiat ad ſubueniendū neceſſitati nō ad ſeruienduꝫ ſuꝑfluitati. ẜm illud. Eſa. 58. Frāge eſurienti panē tuū. ⁊ hoc d̓ſignat̉ cū dicit̉. In cibos pauperū. Tertio vt opꝰ pietatis exhibeat̉ indigentibꝰ ẜm illud. Luc. 14. Cuꝫ fa cis cōuiuiū voca pauperes. ⁊ hoc deſignat̉ cū dicit̉. Pau peruꝫ. Quarto ad ꝑfectionē ꝑtinet vt omīa hō bona ſua in oꝑa pietatis expendat. ẜm illud. Mat. 19. Si vis per fectus eſſe vende oīa q̄ habes ⁊ da pauꝑibus. ⁊ hoc deſi gnatur cū dicit̉. Om̄s facultates meas. Inter mala vero que qͥs ſuſtinet patiēter potiſſimū eſt martiriū. Vnd̓ dicit̉ Mat. 5. Beati qͥ ꝑſecutionē patiūtur ꝓpter iuſticiā. Qd̓ etiā quadrupliciter cōmendat. Primo qͥdem qꝛ laudabi liꝰ ē ꝙ neceſſitate īminente puta ꝓpt̓ defēſionē fidei ſeip ſum offerat paſſioni ꝙͣ ſi dep̄henſus patiat̉. Et ideo dicit Si tradidero. Sicut ⁊ de xp̄o dicit̉ ephe. 5. Tradidit ſe metip̄m ꝓ nobis. Scd̓o qꝛ grauior eſt corꝑis hūani iac tura ꝙͣ reꝝ de quo tamē qͥdam cōmendant̉. Heb. 4. Ra pinā bonoꝝ vr̄oꝝ cū gaudio ſuſtinuiſtis. Et ideo dicit. Corpus. Eſa. 50. Dedi corpꝰ meuꝫ ꝑcutientibꝰ. Tertio laudabilius eſt ꝙ aliqͥs corpus ſuuꝫ exponat ſupplicio ꝙͣ corpus filij vel cuiuſcūqꝫ ꝓpinqͥ. de quo tamē comendat̉ quedā mulier. ſcd̓i macha. 7. Supra modū videt̉ mirabi lis ⁊ bonoꝝ memoria digna que ꝑeuntes ſeptē filios ſub vnius diei tꝑe cōſpiciens bono aīo ferebat. Et ideo dicit Meū. Iudith. 5. Qui ꝓpria volūtate obtuliſtis vos diſ crimini ꝓ dn̄o. Quarto reddit̉ martiriū laudabilius ex a cerbitate pene de quo ſubdit̉. Ita vt ardeā ſicut laurenti us. Ecc. 48. Quaſi ignis effulgēs ⁊ thus ardēs in igne Si inꝙͣ p̄dicta oꝑa tam excellentia fecero caritatem autē nō habuero. vel qꝛ ſimul cū p̄dictis oꝑbus adeſt volun qͥ iij
q iij

Explanatio ſancti Thome
tas peccādi mortaliter vel qꝛ fiunt ꝓpter inanē gloriā ni hil mihi ꝓdeſt.ſ. ꝙͣtum ad meritū vite eterne q̄ ſolis dili gentibꝰ deū re ꝓmittit̉ ẜm illud. Iob. 37. Annūciat d̓ ea amico ſuo ꝙ poſſeſſio eiꝰ ſit. Et notandū ꝙ locutioneꝫ q̄ eſt vox aīalis ſi ſit ſine caritate cōparat nō exiſtenti: opera autē que fiunt ꝓpter finem. ſi ſint ſine caritate dicit eſſe ī fructuoſa. ſap̄. 3. Uacua ē ſpes eoꝝ ⁊ labores ſine fructu. Lectio tertia. Aritas patiens eſt. benigna eſt. Ca C ritas nō emulatur: nō agit ꝑperam. nō inflatur. nō eſt ambicioſa. non q̄ rit que ſua ſunt. nō irritatur. nō cogitat ma luꝫ. nō gaudet ſuper iniquitate. congaudet autem veritati. Omnia ſuffert. omīa ſperat omnia ſuſtinet. Poſtꝙͣ apoſtolus on̄dit caritatem eſſe adeo neceſſariam ꝙ ſine ea nullum ſpirituale donum ſufficiat ad ſalutem: hic oſtendit eam adeo eſſe vtilem ⁊ efficacis virtutis ꝙ ꝑ eam cuncta oꝑa ꝟtutis implentur. Et pͥmo p̄mittit duo qͣſi gnalia. Scd̓o ſubiungit in ſpēali ꝟtutum opera. que per caritatē cōplentur ibi. Caritas nō emulatur ⁊c. Cir ca pͥmum duo. facit. Nā oīs ꝟtus cōſiſtit in hoc ꝙ aliqͥs in operādo bene ſe habeat ī ſuſtinendo mala vel in oꝑan bona. Quātum ergo ad tolerantiā maloꝝ dicit. Caritas patiens eſt. id eſt facit patienter tolerari mala. Cum eniꝫ homo diligit aliquē ꝓpter eius amorē defacili tolerat q̄ cunqꝫ difficilia. Et ſimiliter qui diligit deū ꝓpter eius a moreꝫ patienter tolerat quecūqꝫ aduerſa. Un̄ ⁊ cant. 8. dicit̉. Aque multe nō poterūt extinguere caritatem. nec flumina obruēt eam. Iac pͥmo. Patientia opꝰ perfectū habet. Quātum autē ad oꝑationem bonoꝝ ſubdit. Be nigna eſt. Benignitas autē dicit̉ quaſi bona igneitas vt ſcꝫ ſicut ignis liquefaciēdo effluere facit. ita caritas hoc efficit vt bona q̄ homo habet nō ſibi ſoli retineat. ſed ad a lios deriuet. ẜm illud. ꝓuer. 5. Deriuentur fontes tui fo ras ⁊ in plateis aquas tuas diuide. Qd̓ quidem caritas facit. Und̓ pͥme. Io. 3. dicit̉. Qui habuerit ſub̓iam huiꝰ mūdi ⁊ viderit frēꝫ ſuū neceſſe habere ⁊ clauſerit viſcera ſua ab eo qūo caritas d̓i manet in eo. Vnde ⁊ ephe. 4. di citur. Eſtote inuiceꝫ benigni ⁊ miſericordes. Et ſap̄. p. L6 dicitur benignus eſt ſpūs ſapiētie. ¶ Deinde cū dicit. Ca ritas nō emulat̉ ⁊c. ꝓponit in ſpēali virtutū oꝑa que ca ritas efficit. ⁊ qꝛ ad virtutem duo ꝑtinent ſcꝫ abſtinere a malo ⁊ facere bonum. ẜm illud. psͣ: Declina a malo ⁊ fac bonuꝫ. ⁊ Eſa. pͥmo. Quieſcite agere ꝑuerſe. diſcite bene facere. Primo on̄dit quomō caritas facit oīa mala vitare Scd̓o qūo facit omīa bona efficere ibi. Cōgaudet autē ve ritati ⁊c. Malum autē efficaciter non pōt homo deo face re. ſed ſoluꝫ ſibi ⁊ ꝓximo ſcd̓m illud Iob. 36. Si peccaue ris quid ei nocebiſ? Et poſtea ſubditur. Homini qui ſimil̓ tibi eſt nocebit impietas tua. Primo ergo on̄dit qūo per caritatem vitant̉ mala que ſunt ꝯtra ꝓximuꝫ. Scd̓o quo modo vitātur mala qͥbus aliquis deordinat̉ in ſeipſo ibi. Nō inflatur ⁊c. Malum autē qd̓ eſt ꝯtra ꝓximum pōt eē in affectu ⁊ in effectu. In affectu autem precipue eſt cum per inuidiā quis dolet de bonis ꝓximi quod directe con trariatur caritati ad quā ꝑtinet ꝙ homo diligat ꝓximuꝫ ſicut ſeip̄m vt habetur Leuit̓. 19. Et ideo ad caritatem ꝑ tinet vt ſicut homo gaudet de hoīs ꝓprijs ita gaudeat d̓ bonis proximi. Ex quo ſequitur ꝙ caritas excludat inui diam. Et hoc eſt ꝙ dicit. Caritas nō emulatur id eſt non
Noli emulari in malignātibus. Et prouer. 23. Nō emu letur cor tuū peccatores. Quantū ad effectuꝫ ſubdit. Nō agit ꝑperam. id eſt peruerſe cōtra aliqueꝫ. Nullus enim iniuſte agit cōtra illum quem diligit ſicut ſeip̄ꝫ. Eſa. pͥº Quieſcite agere ꝑuerſe. ¶ Deinde cum dicit. Nō inflat̉ ⁊c. oſtēdit quomō caritas facit vitare mala quibꝰ aliquis deordinatur in ſeipſo. Et pͥmo ꝙͣtum ad paſſiones. Secū do ꝙͣtum ad electionem ibi. Nō cogitat malū. Oſtendit ergo pͥmo ꝙ caritas repellit inordinatā paſſionem ꝙͣtum ad tria Primo qͥdem ꝙͣtum ad ſuꝑbiam que eſt inordina tus appetitus ꝓprie excellentie. Tūc autē inordinate ſu am excellentiam appetit quādo nō ſufficit ei cōtineri ī eo gradu qui ſibi eſt a deo preſtitus. Et id̓o dicitur. ecc. 10. Initium ſuperbie homīs apoſtatare a deo. Quod quidē ſit dum homo nō vult contineri ſub regula ordinationis diuine. Et hoc repugnat caritati. qua quis ſuper omnia deum diligit. Coll̓. 2. Inflatꝰ ſenſu carnis ſue ⁊ nō tenēs caput ⁊cͣ. Recte aūt ſuperbia inflationi comparatur. Nā id quod inflatur nō habet ſolidam magnitudinem ſed ap parenteꝫ. ita ſuperbi videntur quidem eſſe ſibi magni. cū tamē vera magnitudine careant que nō poteſt eſſe abſqꝫ ordine diuino. Sap̄. 4. Dirumpet illos inflatos ſine vo ce. Eſt autem principalis ſuperbie filia ambitio per quaꝫ aliquis querit preeſſe. quam etiam caritas excludit que potius proximis eligit miniſtrare ſecundū illud. Gal̓. 5. Per caritatem ſpiritus ſeruire inuicem. Et ideo ſubdit. Nō eſt ambitioſa id eſt facit hominem ambitionem vita re. Eccleẜ. 7. Noli querere ab homine ducatuꝫ neqꝫ a re ge cathedram honoris. Secūdo oſtendit quomodo cari tas excludit inordinationem cupiditatis cum dicit. Non querit que ſua ſunt. vt intelligatur cum preciſione id eſt neglectis bonis aliorum. nam qui diligit alios ſicut ſeip ſum bona aliorū querit ſicut ⁊ ſui ipſius. Un̄ ⁊ ſupra. 10. apoſtolus dixit. Nō querens qd̓ mihi vtile eſt ſed qd̓ ml̓ tis vt ſalui fiant. Cōtra qd̓ de quibuſdam dicitur phil̓. 2. Omnes que ſua ſunt querunt nō q̄ ih̓u xp̄i. Poteſt ⁊ ali ter intelligi. nō querit que ſua ſūt id eſt nō repetit ea que ſunt ſibi ablata.ſ. in iudicio cū ſcādalo qꝛ magis amat ſa lutem ꝓximi ꝙͣ pecuniā. ẜm illud phil̓. vlti. Non quero datuꝫ ſed reqͥro fructū abūdantē in iuſtitia vr̄a. Qd̓ tam̄ qualiter intelligendū ſit. sͣ. 6. dictuꝫ eſt. Tertio oſtendit qūo caritas excludat inordinationē ire dicens. Nō irrita tur id eſt nō ꝓuocat̉ ad irā. Eſt em̄ ira inordinatꝰ appeti tus vindicte. Ad caritatē aūt ꝑtinet magis remittere of fenſas ꝙͣ ſupra modū aut inordinate vindicare. ẜm illud Coll̓. 3. Donātes vobiſmetipſis. ſi qͥs aduerſus aliquem habet q̄relam. Iac pͥmo. Ira viri iuſtitiaꝫ dei nō oꝑatur. ¶ Deinde cū dicit. Nō cogitat ⁊c. on̄dit qūo per caritatē excluditur inordinatio electionis. Eſt autē electio vt dici tur in 3. ethicoꝝ appetitꝰ p̄conſiliati. Tunc ergo hō pec cat ex electione ⁊ nō ex paſſione quādo ex cōſilio rōnis af fectus eiꝰ ꝓuocat̉ ad maluꝫ. Caritas ergo pͥmo qͥdem ex cludit ꝑuerſitatem cōſilij. ⁊ ideo dicit. Nō cogitat maluꝫ id eſt nō ꝑmittit excogitare qūo aliquis perficiat malum. Mich. 2. Ue qui cogitatis inutile ⁊ oꝑamini malū in cu bilibus vr̄is. Eſa. pͥmo. Auferte maluꝫ cogitationū vr̄a rum ab oculis meis. Vel caritas nō cogitat malū qꝛ nō ꝑ mittit hoīem ꝑ varias ſuſpitiones ⁊ temeraria iuditia cō gitare malum de ꝓximo. Mat. 9. Vt quid cogitatis ma la in cordibꝰ vr̄is. Scd̓o caritas excludit inordinatū affe ctum maloꝝ cum dicit. Nō gaudet ſuper iniquitate. Ille enim qui ex paſſione peccat cuꝫ quodā remorſu ⁊ dolore peccatuꝫ cōmittit. ſed ille qui peccat ex electione gaudet̉ ex hoc ip̄o ꝙ peccatuꝫ cōmittit ſcd̓m illud ꝓuer. 2. Qui letantur cū malefecerint ⁊ exultant in rebꝰ peſſimis. Hoc aūt caritas īpedit inꝙͣtuꝫ ē amor ſūmi boni cui repugnat

in epiſtolam īad Corinthios X
om̄e peccatū. Vel dicit ꝙ charitas non gaudet ſuꝑ iniqͥta te ſcꝫ a ꝓximo cōmiſſa qͥnimo de ea lūget inꝙͣtum cōtra riat̉ ꝓximoꝝ ſaluti quam cupit. 2. Corin. 12. Ne iteꝝ cū venero humiliet me deꝰ apud vos ⁊ lugeā multos ex his qui ante peccauerunt. ¶ Deinde cum dicit. Congaudet autē ⁊cͣ. oſtendit quō charitas facit operari bonū. ⁊ pͥmo ꝙͣtum ad ꝓximū. Scd̓o ꝙͣtū ad deū ibi. Om̄ia credit ⁊cͣ. Quātū ad ꝓximū aūt hō oꝑat̉ bonū duplicit̓. Prīo qͥdeꝫ gaudēdo de bonis eius. Et ꝙͣtū ad hoc dicit. Cōgaudet aūt veritati ſcꝫ ꝓximi. vel vite vel doctrine. vel iuſticie ex eo ꝙ ꝓximū diligit ſicut ſeipſum in ſecūda. Io. gauiſus ſum valde venientbius fratribꝰ ⁊ teſtimoniū ꝑhibentibꝰ veritati tue ſicut in charitate ambulas. Secūdo in hoc ꝙ homo mala ꝓximi ſuſtinet ꝓut decet. Et quantū ad hoc dicit. Om̄ia ſuffert id ē abſqꝫ turbatione ſuſtinet oēs de fectus ꝓximoꝝ vel quecūqꝫ aduerſa. Ro. 15. Dehemus nos firmiores imbecillitates infirmoꝝ ſuſtinere. Gal̓. 6. Alter alterius onera portate ⁊ ſic adimplebitis legeꝫ xp̄i ſcꝫ charitatem. ¶ Deinde cum dicit. Om̄ia credit. oſten dit quō charitas faciat oꝑari bonū in comparatiōe ad de um. Qd̓ quidē ſit precipue ꝑ virtutes theologicas q̄ ha bent deum ꝓ obiecto. Sunt aūt p̄ter charitatē due virtu tes theologice vt infra dicet̉ ſcꝫ fides ⁊ ſpes. Quantuꝫ gͦ ad fidē dicit. Om̄ia credit ſcꝫ que diuinitꝰ tradunt̉. gen̄. 15. Credidit abraam deo ⁊ reputatū eſt ei ad iuſticiā. Cre dere vero oīa que ab hoīe dicunt̉ eſt leuitatis ẜm illd̓ Ec. 11. Qui cito credit leuis eſt corde. Quātū aūt ad ſpem di cit. Om̄ia ſperat q̄ ſcꝫ ꝓmittunt̉ a deo Eccͣ. 2. Qui time tis deum ſperate in eum. Et ne ſpes frangat̉ ꝑ dilationeꝫ ſubdit. Om̄ia ſuſtinet id ē patienter expectat q̄ ꝓmittūt̉ a deo ꝙͣuis dilata ẜm illud Abachuc. 2. Si morā fecerit expecta eum. psͣ. Confortet̉ cor tuū ⁊ ſuſtine dn̄m. Lectio tertia. Aritas nunqͣꝫ excidit ſiue prohetie euacuabunt̉. ſiue lingue ceſſabunt. ſiue ſcientia deſtruet̉. Ex parte eniꝫ cognoſcimus ⁊ ex parte ꝓphetamꝰ. Cū autē venerit quod perfectuꝫ eſt. euacuabit̉ quod ex ꝑte eſt. Cū eſſeꝫ paruulꝰ: loq̄bar vt ꝑuulꝰ ſapiebā vt ꝑuulꝰ cogitabā vt paruulꝰ. Qn̄ autē factus ſum vir: euacuaui q̄ erāt ꝑuuli. Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit ꝙ charitas excellit alia dona ſpūs ſancti neceſſitate ⁊ fructuoſitate: hic oſtendit excellentiaꝫ charitatis ad alia dona ꝙͣtuꝫ ad ꝑmanentiā. Et circa hoc tria facit. Primo ꝓponit differētiā charitatis ad alia do na ſpūſſancti: ꝙͣtum ad ꝑmanentiā. Secūdo ꝓbat qd̓ di xerat ibi. Ex ꝑte em̄ cognoſcimꝰ ⁊cͣ. Tertio infert conclu ſionem intentam ibi. Nūc autē manent ⁊cͣ. Circa pͥmum duo facit. Primo ꝓponit ꝑmanentiā charitatis. Secun do ceſſationē alioꝝ donoꝝ ibi. Siue ꝓhetie ⁊cͣ. Dicit er go pͥmo. charitas nūꝙͣ excidit. Qd̓ qͥdaꝫ male intelligen tes in etrorē ceciderūt dicentes ꝙ charitas ſemel hīta nū ꝙͣ poteſt amitti. cui vide̓t̉ ꝯſonare qd̓ dicit̉. 1. Io. 3. Oīs qͥ natus eſt ex deo peccatū non facit qm̄ ſemen ipſius in eo manet. ſed huius dicti primo quidē ſentētia falſa eſt. Po teſt em̄ aliquis charitatē habēs a charitate excidere per pctm̄ ẜm illud apoc̄. 2. Charitatē tuā pͥmā reliqͥſti. Me mor eſto itaqꝫ vnde excideris ⁊ age penitentiā. Et hoc iō eſt qꝛ charitas recipit̉ in aīa hoīs ẜm modū ipſius. vt ſcꝫ poſſit ea vti vel non vti. Dum vero ea vtit̉ homo peccare non poteſt qꝛ vſus charitatis eſt dilectio dei ſuꝑ omnia. ⁊ ideo nihil reſtat ꝓpter qd̓ homo deum offendat ⁊ ꝑ hunc modū intelligit̉ verbuꝫ. Io. inductum ſcd̓o predicta ſententia non eſt ẜm intentionē apl̓i qꝛ nō loquit̉ hic de ceſ latione donoꝝ ſpūaliū ꝑ peccatū mortale. ſꝫ potius de ceſ latione donoꝝ ſpūalium que ꝑtinent ad hanc vitā ꝑ glo ri am ſuperuenientē. Vnde ſenſus apl̓i ē. Charitas nūꝙͣ excidit. qꝛ ſcꝫ ſicut eſt in ſtatu vie ita ꝑmanebit in ſtatu pa trie ⁊ cū augmēto ẜm illd̓ Eſa. 31. Dixit dn̄s cuius ignis eſt in ſyon ſcꝫ in eccleſia militante ⁊ caminus eius in hie ruſalem id ē in pace celeſtis patrie. ¶ Deinde cum dicit. Siue ꝓphetie ⁊cͣ. ꝓponit ceſſationē aliorū donoꝝ ſpūali um ⁊ ſpecialiter eoꝝ que precipua vidēt̉. Primo ꝙͣtū ad prophetiā dicit. Siue prophetie euacuabunt̉ id eſt ceſſa bunt quia ſcꝫ in futura gloria prophetia locum non habe bit ꝓpter duo. Primo quidē quia prophetia reſpicit fu turum. ſtatus aūt ille nō expectabit aliquid in futurū: ſed erit finale complementuꝫ omniū eorum que ante fuerant ꝓphetata. Vnde in psͣ. dicit̉. Sicut audiuimꝰ ſcꝫ ꝑ pro phetas. ita ⁊ vidimꝰ preſentialier in ciuitate domini vir tutum. Secundo qꝛ prophetia eſt cum cognitione figura li ⁊ enigmatica que ceſſabit in patria. Unde dicit̉ numeri 12. Si quis fuerit inter vos propheta domini per ſomniū aut in viſione apparebo ei vel per ſomnium loquar ad il lum. Et Oſee. 12. In manibꝰ ꝓphetaꝝ aſſimilatus ſum. Scd̓o ꝙͣtū ad donū linguaꝝ dicit. Siue lingue ceſſabūt. qd̓ quidē non eſt intelligendū ꝙͣtum ad ipſa membra cor porea que lingue dicunt̉. vt dicitur infra. 15. Mortui re ſurgent incorrupti id eſt abſqꝫ diminutione membroruꝫ. Neqꝫ aūt intelligendū eſt ꝙͣtum ad vſuꝫ lingue corporee. Eſt em̄ futura in patria laus vocalis ẜm illud psͣ. Exulta tiones dei in gutture eorum vt glo. ibidē exponit. Eſt er go intelligendū ꝙͣtum ad donum linguaꝝ quo ſcꝫ aliqui in primitiua eccleſia linguis varijs loquebant̉ vt dicitur act. 2. In futura em̄ gloria quilibet quālibet linguā intel liget. Vnde non erit neceſſariū varijs lnguis loqui. Naꝫ etiam a pͥmordio generis humani vt dicit̉ Gen̄. 11. Unus erat ſermo ⁊ vnum labium om̄ibꝰ. qd̓ multomagis erit in vltimo ſtatu in quo erit vnitas conſūmata. Tertio ꝙͣtum ad ſcientiam ſubdit. Siue ſcīa deſtruet̉. Ex quo quidā ac cipere voluerūt ꝙ ſcīa acqͥſita totalit̓ ꝑdit̉ cū corpore. Ad cuius veritatis inquiſitionē ꝯſiderare oportet ꝙ duplex ē vis cognitiua ſcꝫ vis ſenſitiua ⁊ vis intellectiua. Int̓ qͣs eſt differentia. qꝛ vis ſenſitiua eſt actus organi corporalis ⁊ ideo neceſſe eſt ꝙ deſinat corpore corrupto. vis aūt ītel lectiua non eſt actꝰ alicuiꝰ organi corporei vt ꝓbat̉ in ter tio de aīa. ⁊ ideo neceſſe eſt ꝙ maneat corpore corrupto. Si ergo aliquid ſciētie acquiſite cōſeruet̉ in parte anime intellectiue neceſſe eſt ꝙ id ꝑmaneat poſt mortē. Quidā ergo poſuerunt ꝙ ſpecies intelligibiles nō conſeruant̉ in intellectu poſſibili niſi ꝙͣdiu intelligit. Conſeruant̉ autē ſpecies fantaſmatū in potētijs aīe ſenſitiue puta ī memo ratiua ⁊ imaginatiua. Ita ſcꝫ ꝙ ſemꝑ intellectꝰ poſſibilis quādo de nouo vult intelligere etiam que prius intellexit indiget abſtrahere a fantaſmatibꝰ ꝑ lumen intellectꝰ agē tis. Et ẜm hoc ꝯſequēs ē ꝙ ſcīa hic acqͥſita nō remaneat poſt mortē. Sꝫ hec poſitio ē pͥmo qͥdeꝫ ꝯtra rōem. Mani feſtū eſt em̄ ꝙ ſpēs intelligibiles ī intellectu poſſibili re cipiunt̉ ad minꝰ dū actu intelligit. Qd̓ aūt recipit̉ ī aliqͦ ē in eo ꝑ modū recipiētis. Cū gͦ ſubſtātia intellectꝰ poſſibil̓ ſit īmutabilis ⁊ fixa. ꝯſeq̄ns ē ꝙ ſpēs ītll̓igibiles remane ant ī eo īmobil̓r. Scd̓o ē ꝯtra aucͣteꝫ ariſtotelis ī. 3º d̓ aīa qͥ dicit ꝙ cū intellectꝰ poſſibilis ē ſciēs vnūqd̓qꝫ tūc etiaꝫ ē ītelligens in potentia. Et ſic patet ꝙ hꝫ ſpēs intelligibi les ꝑ quas dicitur ſciens ⁊ tamē adhuc eſt in potentia ad intelligendū in actu. ⁊ ita ſpēs intelligibiles ſunt in intel lectu poſſibili. etiam qn̄ non intelligit actu. Vnde etiam ibidē ph̓us dicit ꝙ aīa intellectiua eſt locꝰ ſpecieꝝ. qꝛ.ſ. ī ea cōſeruant̉ ſpēs intelligibiles. Indiget tn̄ ī hac vita cō

Explanatio ſancti Thome
uertere ſe ad fantaſmata. ad hoc ꝙ actu intelligat non ſo lum vt abſtrahat ſpecies a fantaſmatibꝰ. ſed etiam vt ſpe cies habitas fantaſmatibus: applicet cuius ſignū eſt ꝙ le ſo organo virtutis imaginatiue vel etiam memoratiue nō ſolum impedit̉ homo ab acquiſitiōe noue ſcientie: ſed etiā ab vſu ſcientie prius habite. Sic ergo remanet ſcientia in anima: poſt corporis mortē ꝙͣtū ad ſpecies intelligibiles. non aūt quantū ad inſpectionē fantaſmatū qua anima ſe parata non indigebit: habēs eſſe ⁊ operationē abſqꝫ cor poris cōmuniōe. Et ẜm hoc apl̓us hic dicit. ꝙ ſciētia de ſtruet̉ ſcꝫ ẜm cōuerſionē ad fantaſmata. Vnde et Eſa. 29. dicit̉. Peribit ſapientia a ſapientibꝰ ⁊ intellectus prudē tium eius abſcondet̉. ¶ Deinde cum dicit. Ex parte eniꝫ cognoſcimus. ꝓbat qd̓ dixerat. Et pͥmo inducit ꝓbatiōꝫ Secundo manifeſtat ea q̄ in ꝓbatione continent̉ ibi. Cū eſſem paruulus ⁊cͣ. Inducit gͦ pͥmo ad ꝓbandū ꝓpoſitum talem rationē. Adueniēte ꝑfecto ceſſat imperfectū. ſꝫ do na alia preter caritatē habent imꝑfectionē. ergo ceſſabunt ſuꝑueniente perfectione glorie. Primo gͦ ꝓponit mino rem ꝓpoſitionem quo ad imꝑfectionē ſcientie cum dicit. Ex ꝑte em̄ cognoſcimꝰ id eſt imperfecte. Nā ꝑs habet ra tionem perfecti. Et hoc precipue verificat̉ ꝙͣtum ad cogni tionem dei ẜm illud Iob. 36. Ecce deus magnus vincēs ſcientiā noſtrā. Et. 26. Ecce hec ex parte dicta ſunt via rum eius. Proponit etiaꝫ imperfectionē ꝓphetie cū ſub dit. Et ex parte id ē imperfecte ꝓphetamꝰ. Eſt em̄ ꝓphe tia cognitio cum imperfectione vt dictū eſt. Tacet aūt de dono linguarū qd̓ eſt imperfectiꝰ his duobꝰ vt infra. 14. patebit. Secundo ponit maiorem dicens. Cum aūt vene rit quod ꝑfectum eſt id eſt ꝑfectio glorie euacuabit̉ qd̓ ex parte eſt id eſt om̄is imperfectio tollet̉. De qua perfectio ne dicit̉..1. Pe. vltimo. Modicū paſſos ipſe ꝑficiet. Sed ẜm hoc videt̉ ꝙ etiam caritas euacuet̉ ꝑ futurā gloriā. qꝛ ipſa eſt imperfecta in ſtatu vie ꝑ cōparationē ad ſtatū pa trie. Dicendū ergo ꝙ imperfectio dupliciter ſe habet ad id qd̓ dicit̉ imꝑfectū. Quandoqꝫ em̄ eſt de ratione eius. qn̄qꝫ vero non. ſed accidit ei ſicut imꝑfectio eſt de ratione pueri. non aūt de ratione hominis. Et ideo adueniente ꝑ fecta etate ceſſat quidē pueritia. ſed humanitas ſit ꝑfecta Imꝑfectio eſt ergo de rationē ſcientie ꝓut hic̄ de deo ha bet̉ inquantū ſcꝫ cognoſcit̉ ex ſenſibilibꝰ ⁊ ſimiliter de ra tione ꝓphetie inqͣtū eſt cognitio figuralis. ⁊ in futurū tē dens. non eſt aūt de ratione charitatis ad quā cognitū bo num diligere ꝑtinet. ⁊ ideo ſuꝑueniente ꝑfectione glorie ceſſat ꝓphetia ⁊ ſcientia. charitas aūt non ceſſat ſed ma gis ꝑficit qꝛ quanto ꝑfectius cognoſcet̉ deus tanto etiam ꝑfectius amabit̉. ¶ Deinde cum dicit. Cum eſſem paruu lus ⁊cͣ. manifeſtat ea que ꝓmiſſa ſunt. Et pͥmo manifeſtat maiorē ſcꝫ ꝙ veniēte ꝑfecto ceſſat imperfectū. Scd̓o ma nifeſtat minorē ſcꝫ ꝙ ſcientia ⁊ ꝓphetia ſint imꝑfecta ibi Uidemus nunc ⁊cͣ. Oſtendit aūt pͥmū ꝑ ſimilitudinē ꝑfe cti ⁊ imꝑfecti qd̓ inuenit̉ ī etate corporali. Vnde ⁊ primo deſcribit imꝑfectū etatis corporalis dicens. Cū eſſem ꝑ uulus ſcꝫ etate: loquebar vt ꝑuulus id ē ꝓut congruit ꝑ uulo ſcꝫ balbutiendo. Unde ꝓpter naturalē defectū locu tionis qͥ eſt in ꝑuulis cōmendat ſapientia. ſap̄. 19. Ꝙ lin guas infantium fecit diſertas ⁊ vt ꝑuulus loquit̉ qͥ vana loquit̉ psͣ. Uana locuti ſunt vnuſquiſqꝫ ad ꝓximuꝫ ſuum Quantū vero ad iudicium ſubdit. Sapiebā vt ꝑuulꝰ.i. approbabā vel reprobabā aliqͣ ſtulte vt faciunt ꝑuuli. qui quandoqꝫ precioſa contemnunt ⁊ vilia appetūt vt dicitur ꝓuer. 1. Uſqꝫ quo ꝑuuli diligitis infantiā et ſtulti ea que ſunt ſibi noxia cupient. Sapiunt gͦ vt ꝑuuli qui ſpūalibꝰ contemptis: terrenis inherent. de quibꝰ dicit̉ phil̓. 3. Glo ria in confuſione eoꝝ qui terrena ſapiūt. Quantū aūt ad rationis diſcurſum dicit. Cogitabā vt ꝑuulus id ē aliqua
vana. Vnde ⁊ in psͣ. dicit̉. Dn̄s ſcit cogitatiōes hominū qm̄ vane ſunt. Et videt̉ apl̓us ordine prepoſtero hec tria ponere. Nam locutio preexigit iudiciū ſapientie. iudiciū vero preſupponit cogitationes rōnis. Et hoc ſatis cōgru it imperfectioni puerili in qua eſt locutio ſine iudicio ⁊ iu diciū ſine deliberatione. Poteſt aūt referri qd̓ dicit. Lo quebar vt paruulus ad donū linguaꝝ. cum dicit. Sapie bam vt paruulꝰ ad donū ꝓphetie. ꝙ aūt ſubdit cogitabā vt ꝑuulus ad donū ſciētie. Secūdo ponit id qd̓ ꝑtinet ad ꝑfectionē etatis dicens. Quādo aūt factus ſum vir id eſt qn̄ ꝑueni ad ꝑfectam ⁊ virilē etatem euacuaui id ē abieci ea que erant ꝑuuli: qꝛ vt dicit̉ Eſa. 65. Puer centum an noꝝ moriet̉. ⁊ peccator centum annoꝝ maledictꝰ erit. Et eſt attendendū ꝙ apl̓us hic comꝑat ſtatum preſentē pue ritie ꝓpter imꝑfectionē. ſtatū aūt future glorie ꝓpter ꝑfe ctionē virili etati. Lectio quarta. Idemus nunc ꝑ ſpeculū in enigma te: tūc aūt facie ad faciē. Nūc cogno I ſco ex parte: tūc aūt cognoſcā ſicut ⁊ cognitus ſum. Nunc autē manet fides. ſpes charitas tria hec. Maior autem horum eſt charitas. Hic loquit̉ de viſione que eſt cognitio dei. Unde oīa pre cedentia dona euacuāda ſunt intelligenda ẜm ꝙ ordinā tur ad cognitiōꝫ dei. Circa hoc duo facit. Prīo em̄ ꝓbat id qd̓ intendit in generali. Secundo in ſpeciali de ſeipſo ibi. Nunc cognoſco ⁊cͣ. Dicit ergo dixi ꝙ ex parte cogno ſtimus. qꝛ nunc videmꝰ ꝑ ſpeculū ⁊ in enigmate. ſed tūc ſcꝫ in patria videbimꝰ facie ad faciem. Ubi pͥmo conſide randū eſt quid ſit videre ꝑ ſpeculum in enigmate. Scd̓o quid ſit videre facie ad faciem. Sciendū eſt ergo ꝙ ſenſi bile aliquid poteſt tripliciter videri.ſ. aut ꝑ ſui preſentiā in re vidente. ſicut ipſa lux que preſens eſt oculo. aut per preſentiam ſue ſimilitudinis in ſenſu īmediate deriuatam ab ipſa re ſicut albedo que eſt in pariete videt̉ non exiſtē te ipſa albedine preſentialiter in oculo ſed eius ſimilitudi ne. licet ipſa ſimilitudo non videat̉ ab eo. aut ꝑ preſentiā ſimilitudinis non īmediate deriuate ab ipſa re ſed deriua te a ſimilitudine rei in aliquid aliud. ſicut cuꝫ videt̉ aliqͥs homo ꝑ ſpeculū. Non em̄ ſimilitudo hoīs īmediate eſt in oculo ſed ſimilitudo hoīs reſultātis in ſpeculo. Per hūc ergo modū loquēdo de viſione dei. dico ꝙ naturali cogni tione ſolus deꝰ videt ſeipſuꝫ: qꝛ in deo idē ē ſua eſſentia ⁊ ſuus intellectus. Et ideo ſua eſſentia eſt preſens ſuo intel lectui. Sꝫ ſcd̓o modo forte angeli naturali cognitiōe deū vident inquantū ſimilitudo diuine eſſentie relucet īmedi ate in eos. Tertio vero modo cognoſcimꝰ nos deuꝫ in vi ta iſta in ꝙͣtum inuiſibilia dei ꝑ creaturas cognoſcimꝰ vt dicit̉ Ro. 1. Et ita tota creatura eſt nobis ſic̄ ſpeculū qd̓ dam qꝛ ex ordine ⁊ bonitate ⁊ magnitudine que in rebꝰ a deo cauſata ſunt: venimus in cognitionē ſapientie bonita tis ⁊ eminentie diuine. Et hec cognitio dicit̉ viſio in ſpe culo. ¶ Ulterius aūt ſciendū eſt ꝙ huiuſmodi ſimilitudo que eſt ſimilitudinis in alio relucentis eſt duplex qꝛ aliqn̄ eſt clara ⁊ aꝑta. ſicut illa que eſt in ſpeculo. aliqn̄ obſcura ⁊ occulta. ⁊ tunc illa viſio dicit̉ enigmatica. ſicut cuꝫ dico me mater genuit ⁊ eadē gignit̉ ex me. Iſtud ē ꝑ ſimile oc cultum. Et dicit̉ de glacie que gignit̉ ex aqua congelata ⁊ aqua gignit̉ ex glacie reſoluta. Sic gͦ patet ꝙ viſio ꝑ ſi militudinē ſimilitudinis eſt in ſpeculo ꝑ ſimile occultū in enigmate. ſed ꝑ ſimile clarum ⁊ apertum facit aliam ſpe ciē allegorice viſiōis. Inqͣtū gͦ īuiſibilia dei ꝑ creaturas cogͦſcimꝰ dicimur videre ꝑ ſpeculū. Inqͣtū vero illa īui

in epiſtolam īad Corinthios XIIII
G L1
ſibilia ſunt nobis oculta. videmꝰ in enigmate. Vel aliter Uidemus nunc ꝑ ſpeculum.i. ꝑ rōem noſtrā ⁊ tunc ly. ꝑ. deſignat virtutē tantū. Quaſi dicat videmꝰ ꝑ ſpeculū.i. virtute anime noſtre. Circa ſcd̓m vero ſciendū eſt ꝙ deꝰ ẜm ꝙ deus non habet faciē. ⁊ ideo hoc ꝙ dicit. Facie ad faciem methaphorice dicit̉. Cuꝫ em̄ videmꝰ aliqͥd in ſpe culo non videmꝰ ipſaꝫ rem. ſed ſimitudinē eius. ſed qn̄ vi demus aliquid ẜm faciem tunc videmꝰ ipſam rem ſicut ē. Ideo nihil aliud vult dicere apl̓us cum dicit videbimus in patria facie ad faciem ꝙͣ ꝙ videbimꝰ ipſaꝫ dei eſſentiā i. Io. 3. Uidebimꝰ eum ſicuti eſt ⁊c. Sꝫ contra eſt qꝛ gen̄. 32. dicit̉. Uidi dn̄m facie ad faciem ⁊c. Sed conſtat ꝙ tūc non vidit eſſentiam dei. ergo videre facie ad facieꝫ nō eſt videre eſſentiā dei. Rn̄ſio. dicendū ē ꝙ illa viſio fuit ima ginaria. viſio aūt imaginaria eſt quidā gradus altior.ſ. vi dere illud qd̓ apparet in ipſa imagine in qua apꝑet ⁊ aliꝰ gradus infimus ſcꝫ audire tm̄ verba. Unde Iacob vt inſi nuaret excellentiā viſionis imaginarie ſibi oſtenſe dicit. Uidi dn̄m facie ad faciem.i. vidi dn̄m imaginarie appa rentem in ſua imagine ⁊ non ꝑ eſſenntiā ſuaꝫ. Sic em̄ nō fuiſſet viſio imaginaria. Sed tn̄ quidā dicunt ꝙ in pr̄ia ipſa diuina eſſentia videbit̉ ꝑ ſimilitudinē creataꝫ. ſꝫ hoc eſt om̄ino falſum ⁊ impoſſibile. qꝛ nunꝙͣ poteſt aliqͥd per eſſentiam cognoſci ꝑ ſimilitudinē q̄ non cōueniat cum re illa in ſpecie. Lapis enim nō poteſt cognoſci ẜm illud qd̓ eſt niſi per ſpēm lapidis que eſt in anima. Nulla em̄ ſimi litudo ducit in cognitionē eſſentie alicuius rei ſi differat a re illa ẜm ſpeciem. ⁊ multo minus ſi differt ẜm genꝰ. Nō em̄ ꝑ ſpēm equi vel albedinis pōt cognoſci eſſentia hoīs. ⁊ multominus eſſentia angeli. Multo gͦ minus ꝑ aliquaꝫ ſpeciem creatā quecūqꝫ ſit illa poteſt videri diuina eſſen tia. cum ab eſſentia diuina plus diſtet quecūqꝫ ſpecies cre ata in anima. ꝙͣ ſpecies equi vel albedinis ab eſſentia an geli. Unde ponere ꝙ deus videat̉ ſolum ꝑ ſimi litudineꝫ ſeu ꝑ quandā refulgentiā claritatis ſue eſt ponere diuinā eſſentiā non videri. Et preterea cuꝫ aīa ſit quedā ſimilitu do dei viſio illa nō magis eſſet ſpecularis ⁊ enigmatica q̄ eſt in via ꝙͣ viſio clara ⁊ aperta q̄ repromittit̉ ſanctis ī glo ria ⁊ in qͣ erit beatitudo noſtra. Un̄ Aug. dicit hic in glo ſa ꝙ viſio dei q̄ eſt ꝑ ſimilitudinē ꝑtinet ad viſionē ſpecu li ⁊ enigmatis. Sequeret̉ etiaꝫ ꝙ beatitudo hoīs vltima eſſet in alio ꝙͣ in ipſo deo qd̓ eſt alienum a fide. Naturale etiam hoīs deſideriū qd̓ eſt ꝑuneniēdi ad pͥmā rerum cau ſam ⁊ cognoſcendi ipſam ꝑ ſeipſam eſſet inane. ¶ Sequi tur. Nunc cognoſco ex ꝑte ⁊cͣ. hic illud qd̓ ꝓbauit in ge nerali ꝓbat in ſpeciali de cognitiōe ſuiipſius dicēs: Nūc id eſt in p̄ſenti vita ego paulus cognoſco ex ꝑte id ē obſcu re ⁊ imperfecte. tunc aūt ſcꝫ in patria vt cognoſcaꝫ ſicut ⁊ cognitus ſum id ē ſicut deus cognouit eſſentiam meā ita deum cognoſcam ꝑ eſſentiā. ita ꝙ ly. ſicut. non importat hic equalitatē cognitionis ſed ſimilitudinē tm̄. ¶ Conſe quenter infert principalē concluſionem cum dicit: Nunc aūt manent ⁊c. Cauſa aūt quare non facit mentionē de oī bus donis. ſed iſtis tribꝰ tm̄ eſt: qꝛ hec tria cōiungūt deo alia aūt n̄ cōiūgūt deo niſi mediātibꝰ iſtis. Alia etiā dona ſunt q̄dā diſponētia ad gignēdū iſta tria ī cordibꝰ hoīm. Un̄ ⁊ ſolū iſta tria ſcꝫ fides ſpes ⁊ caritas dicunt̉ ꝟtutes theologice qꝛ hn̄t īmediate deū ꝓ obiecto. Sed cū dona ſint ad ꝑficiendū vel affectū vel intellectuꝫ ⁊ caritas ꝑfici at affectum: fides intellectum. non videt̉ ꝙ ſpes ſit neceſ ſaria ſed ſuꝑflua. Ad hoc ſciendū ꝙ amor eſt quedaꝫ vis vnitiua ⁊ oīs amor in vnionē quadā cōſiſtit. Unde ⁊ ẜm diuerſas vniōes diuerſe ſpecies amicitie a philoſopho di ſi inguunt̉. Nos autē habemus duplicem coniunctionem cum deo. Una eſt quantū ad bona nature que hic ꝑticipa ntus ab ipſo. Alia ꝙͣtū ad beatitudinē inquantuꝫ nos hic
ſumus participes ꝑ gratiā ſuperne felicitatis ẜm ꝙ hic ē poſſibile. ſperamus etiam ad ꝑfectam conſecutionē illiꝰ eterne beatitudinis ꝑuenire ⁊ fieri ciues celeſtis hieruſa lem. Et ẜm primā cōmunicationē ad deuꝫ eſt amicitia na turalis. ẜm quā vnumquodqꝫ ẜm ꝙ eſt deum vt cauſam primā ⁊ ſummū bonum appetit ⁊ deſiderat vt finem ſuuꝫ Scd̓m vero cōmunicationē ſecūdā eſt amor charitatis: qͣ ſolum creatura intellectualis deuꝫ diligit. Quia vero ni hil poteſt amari niſi ſit cognitum. ideo ad amorē charita tis exigit̉ primo cognitio dei. Et qꝛ hoc eſt ſupra naturā pͥ mo exigit̉ fides que eſt non apparentū. Secūdo ne homo deficiat vel aberret exigit̉ ſpes: ꝑ quam tendat in illum fi nem ſicut ad ſe ꝑtinet ⁊ de his tribus dicit̉ eccͣi. 2. Qui ti metis deum credite in illum. ꝙͣtū ad fidē. qui timetis deū ſperate in illum ꝙͣtum ad ſpem. qͥ timetis deum diligite eum. ꝙͣtum ad charitatē. Iſta ergo tria manent nūc. ſꝫ ca ritas maior eſt omnibꝰ ꝓpt̓ ea q̄ dicta ſunt ſupra. Incipit capitulū decimūquartū. Ectamini charitatem emulamini ſpiritalia: magis aūt vt ꝓphetetꝭ Qui enim loquit̉ lingua: nō ho minibꝰ loquit̉: ſed deo. Nemo em̄ audit. Spūs autē loquit̉ miſteria. Nam qui ꝓphetat: hominibꝰ loquit̉ ad edificationem ⁊ exhortationē ⁊ conſolationeꝫ. Qui loquit̉ lingua ſemetipſum edificat. qui aūt ꝓphe tat eccleſiam dei edificat. Poſita excellentia charitatis ad alia dona: hic conſequē ter apl̓us cōparat alia dona ad inuicē: on̄dens excellentiā ꝓphetie ad donū linguaꝝ. Et circa hoc duo facit. Prīo oſtendit excellentiā ꝓphetie ad donum linguaꝝ. Scd̓o quō ſit vtendum dono linguaꝝ ⁊ ꝓphetie ibi. Quid ergo ē fratres ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. Primo oſtendit ꝙ do num ꝓphetie eſt excellentius ꝙͣ donū linguarū rōnibus ſumptis ex ꝑte infidelium. Secundo ex parte fideliū ibi. Fratres mei ⁊cͣ. Prima pars diuidit̉ in duas. Prīo oſtē dit ꝙ donū ꝓphetie eſt excellentius dono linguarū ꝙͣtuꝫ ad vſum eorum in exhortationibꝰ ſeu predicationibꝰ. Se cūdo ꝙͣtū ad vſum linguaꝝ qͥ eſt in orando. Ad hec enim duo ē vſus lingue ibi. Et ideo loquit̉ ⁊c. Circa pͥmū duo facit. Primo em̄ p̄mittit vnū ꝑ qd̓ continuat ſe ad ſeq̄n tia. ⁊ hoc ē ꝙ dicit. dictum eſt ꝙ charitas oīa dona excel lit. Si ergo ita ē ſectamī ſcꝫ viribus charitatē que eſt dul ce ⁊ ſalubre vinculū mentiū. 1. Pe. 4. Ante om̄ia chari tateꝫ ⁊c. Col̓. 3. Suꝑ om̄ia aūt charitatē habete ⁊c. Scd̓o ſubdit illud ꝑ quod continuat ſe ad ſequentia. Et hoc eſt qd̓ dicit. Emulamini ⁊c. Quaſi dicat. licet caritas ſit ma ior ominibus donis tn̄ alia non ſunt contemnenda. Sed emulamini id ē feruenter amētis ſpūalia dona ſpūſſancti j. Pe. 3. Quid ē qd̓ vobis noceat ⁊c. Licꝫ aūt emulatio qn̄qꝫ ſumat ꝓ feruenti dilectione: qn̄qꝫ ꝓ inuidia: tn̄ non eſt equiuocatio. īmo vnum procedit ab alio. Zelari em̄ et emulari deſignat feruentem amorē alicuius rei. Cōtingit aūt ꝙ res amata ita diligit̉ feruenter ab aliquo ꝙ nō pati tur ibi conſortē ſed ipſe vult eam ſolus ⁊ ſingulariter. Et iſte eſt zelus qͥ ẜm quoſdā eſt amor intenſus non patiens conſortiū in amato. Hoc tn̄ non contingit in ſpūalibus q̄ poſſunt ꝑfectiſſime a multis ꝑticipari: ſed ſoluꝫ in illis q̄ non poſſunt a multis participari. Unde in charitate nō ē huiuſmodi zelus nō patiens cōſortiuꝫ in amato ſed tantū in corporalibꝰ in qͥbus ꝓuenit ꝙ ſi aliquis habet illud qd̓ ipſe zelat doleat. ⁊ ex hoc conſurgit emulatio que eſt inui dia. ſicut ſi ego amo dignitatē ſeu diuitias doleo ꝙ aliqͥs

Explanatio ſancti Thome
habet eas vn̄ ei inuideo. Et ſic patet ꝙ ex zeloſurgit inui dia. Cū gͦ dicit̉ emulamini ſpūalia. nō intelligit̉ d̓ inuidia qꝛ ſpūalia poſſunt a ml̓tis hēri. ſꝫ dic̄ emulamī vt īducat ad feruenter amandū deuꝫ. Et qꝛ int̓ ſpūalia eſt gradꝰ qͥ dam qꝛ ꝓphetia excedit donum linguaꝝ. ideo dicit. Ma gis aūt vt ꝓphetetis quaſi dicat. Inter ſpiritualia magis emulamini donū ꝓphetie..1. theſſal̓. 5. Spūm nolite extī guere. ꝓphetias nolite ſpernere. ¶ Ad explanatiōꝫ aūt totius capituli prenotanda ſunt tria. ſcꝫ quid ſit ꝓphetia. quot modis dicat̉ in ſcpͥtura ſacra ꝓphetia. ⁊ quid ſit lo qui linguis. Circa primū ſciendū eſt ꝙ ꝓpheta dicit̉ qͣſi ꝓcul videns ⁊ ẜm quoſdam dicit̉ a for farisˡ: ſed melius dicit̉ a phanos qd̓ eſt videre. Vnde. 1. Reg. 9. dicit̉ ꝙ qͥ nunc dicit̉ ꝓpheta olim videns dicebat̉. Unde viſio eoꝝ q̄ ſunt ꝓcul ſiue ſint futura contingentia ſiue ſupra rōem noſtram dicit̉ ꝓphetia. Eſt igit̉ ꝓphetia viſio ſeu manife ſtatio futurorū ꝯtingentiū ſeu intellectū humanū excedē tium. Ad huiuſmodi aūt viſionē quattuor reqͥrunt̉. Cum em̄ cognitio noſtra ſit ꝑ corporalia ⁊ ꝑ fantaſmata a ſenſi bilibꝰ accepta. Primo exigit̉ ꝙ in imaginatione formēt̉ ſimilitudines corꝑales eoꝝ q̄ oſtendunt. vt dionyſiꝰ dicit ꝙ impoſſibile eſt aliter lucere nobis diuinū radiū niſi va rietate ſacroꝝ voluminū circumuelatū. Scd̓m qd̓ exigit̉ ē lumē intellectuale illuminās intellectū ad ea q̄ ſupra na turalē cognitionē nr̄aꝫ oſtendunt cognoſcenda. Niſi em̄ ad ſil̓itudines ſenſibiles in imaginatiōe formatas ītelligē das aſſit lumen intellectuale: ille cui ſimilitudines hmoi oſtedunt̉ nō dicit̉ ꝓpheta ſed potiꝰ ſomniator. ſicut pha rao qͥ licet viderit ſpicas ⁊ vaccas q̄ erāt indicatiua futu rorum quorundā qꝛ tn̄ non intellexit qd̓ vidit nō dicit̉ ꝓ pheta ſed potiꝰ ille ſcꝫ ioſeph qͥ interpretatꝰ ē. Et ſimilit̓ eſt de nabuhodonoſor qͥ vidit ſtatuā ⁊ nō ītellexit. Unde nec ꝓpheta dicit̉. ſed daniel. Et ꝓpter hoc dicit̉ Dan̄. 10 Intelligentia opus eſt in viſionē. Tertiū qd̓ exigit̉ eſt au dacia ad annunciandū ea q̄ reuelant̉. Ad hoc em̄ deus re uelat vt alijs denuncient̉ Iere.1. Ecce dedi verba mea in ore tuo. Quartū eſt oꝑatio miraculoꝝ q̄ ſunt ad certitudi nem ꝓphetie. Niſi em̄ facerent aliqͣ q̄ excedūt operatiōꝫ nature non crederet̉ eis in his que naturalē cognitionem tranſcendūt. Scd̓m gͦ hos modos ꝓphetie dicunt̉ aliqͥ di uerſis modis ꝓphete. Aliqn̄ em̄ dicit̉ aliqͥs ꝓpheta qͥ ha bet oīa iſta quattuor ſcꝫ ꝙ videt imaginarias viſiones et hꝫ intelligentiā de eis ⁊ audacter ānūciat alijs. ⁊ oꝑat̉ mi racula ⁊ de hoc dicit̉ numeri. 12. Si quis fuerit inter vos ꝓpheta ⁊cͣ. Aliqn̄ aūt dicit̉ ꝓpheta ille qͥ habꝫ ſolas ima ginarias viſiones ſed tn̄ im ꝓprie ⁊ valde remote. Aliqn̄ em̄ dicit̉ ꝓpheta qͥ habet intellectuale lumē ad explanan dū etiam viſiones imaginarias ſiue ſibi ſiue alteri factas: Uel ad exponendū dicta ꝓphetaꝝ vel ſcripturas apl̓oꝝ. Et ſic dicit̉ ꝓpheta oīs qͥ diſcernit doctoꝝ ſcpͥturas qꝛ eo dem ſpū interpretate ſunt quo edite ſunt. Et ſic ſalomō et dauid poſſunt dici ꝓphete inquantū habuerūt lumen in tellectuale ad clare ⁊ ſubtiliter intuendū. Nā viſio dauid intellectualis tantum fuit. Dicit̉ etiam ꝓpheta aliqͥs ſolū ex hoc ꝙ ꝓphetaꝝ dicta denunciat ſeu exponit ſeu cantat in eccleſia ⁊ hoc modo dicit̉. 1. Reg. 19. ꝙ ſaul erat inter ꝓphetas.i. inter cantantes dicta ꝓphetaꝝ. Dicit̉ etiam alqͥs ꝓpheta ex miraculoꝝ operatione ẜm illud Eccͣ. 4º Ꝙ corpus eliſei mortuū ꝓphetauit.i. miraculū fecit. Ꝙ gͦ dicit hic apl̓us ꝑ totum capitulū de ꝓphetis intelligen dū eſt de ſcd̓o modo ſcꝫ ꝙ ille dicit̉ ꝓphetare qui ꝑ lumē intellectuale diuinū viſiōes ſibi ⁊ alijs factas exponit. Et ẜm hoc planū erit qd̓ hic dicit̉ de ꝓphetis. ¶ Circa ſcd̓m ſciendū eſt ꝙ qꝛ in eccleſia primitiua pauci erant qͥbꝰ īmi nebat fidem xp̄i p̄dicare ꝑ mundū. ideo dn̄s vt cōmodiꝰ ⁊ pluribus verbū dei annunciarent dedit eis donū linguarum quibꝰ omnibꝰ p̄dicarent. nō ꝙ vna lingua loquētes ab omnibꝰ intelligerent̉ vt quidā dicunt. ſęd ad lr̄am ꝙ linguis diuerſaꝝ gentiū īmo oīm loquerent̉. Vnde dicit apl̓us. Gratias ago deo ꝙ omniū veſtrum lingua loquor. Et act̓. 1. dicit̉. Loquebant̉ varijs linguis ⁊cͣ. Et hoc do nū multi adepti ſunt a deo in eccleſia p̄mitiua. Corinthij aūt qꝛ curioſi erāt. ideo libentiꝰ volebāt illd̓ donūꝙͣ donū ꝓphetie. Ꝙ gͦ dicit̉ hic loqui lingua vult apl̓us intelligi lingua ignota ⁊ non explanare. ſicut ſi lingua theotonica loquat̉ quis alicui gallico ⁊ non exponat. hic loquit̉ lin gua. Uel etiam ſi loquat̉ viſiones tm̄ ⁊ nō exponat loquit̉ lingua. Vnde omnis locutio nō intellecta nec explanata q̄cūqꝫ ſit illa eſt ꝓprie loqͥ lingua. ¶ His ergo viſis ad ex poſitionē lr̄e accedamꝰ q̄ plana eſt. Circa hoc gͦ duo fatit Primo ꝓbat ꝙ donū ꝓphetie excellentiꝰ ē dono lingua rum. Secundo excludit quandā obiectionē ibi. Volo aūt vos ⁊c. Ꝙ aūt donū ꝓphetie excedat donū linguaꝝ ꝓbat duabus rōnibꝰ quaꝝ pͥma ſumit̉ ex comparatione dei ad eccleſiam. Secūda ratio ſumit̉ ex cōparatione hoīm ad ec cleſiā. Prima aūt ratio talis eſt. Illud ꝑ qd̓ facit homo ea non ſolum que ſunt ad honorē dei ſed etiam ad vtilitateꝫ ꝓximorū eſt melius ꝙͣ illud qd̓ fit tm̄ ad honorē dei: ſꝫ ꝓ phetia eſt non tm̄ ad honorē dei ſed etiā ad ꝓximi vtilita tem. ꝑ donum vero linguaꝝ ſoluꝫ illud fit qd̓ eſt ad hono rem dei. ergo ⁊c. Huius aūt rōnis ponit mediū ⁊ pͥmo ꝙͣ tum ad hoc ꝙ dicit ꝙ qͥ loquit̉ lingua honorat tm̄ deum. Et hoc eſt ꝙ dicit. Qui loquit̉ lingua ſcꝫ ignota nō loqͥt̉ hominibꝰ id ē ad intellectū hoīm ſed deo id ē ad honorē dei tm̄. Uel deo qꝛ ip̄e deus ſolus intelligit. Sap̄. 5. Au ris zeli dei audit oīa ⁊c. Et ꝙ nō loquat̉ homī ſubdit. Ne mo em̄ audit id ē intelligit. Sic em̄ frequenter accipit̉ nō audire ꝓ nō intelligere. Matth̓. 13. Qui habet aures au diendi audiat. Quare aūt ſoli deo loqͣt̉ ſubdit ꝙ ipſe deꝰ loquit̉. Unde dicit. ſpūs aūt dei loquit̉ myſteria id eſt oc culta. Mat. 10. Nō em̄ vos eſtis q̄ loqͥmī ⁊c. sͣ. 2. Nemo nouit que ſunt ſpūs dei ⁊cͣ. Scd̓o ꝓbat id qd̓ dicit ꝙ pro phetia eſt ad honorē dei ⁊ vtilitatē ꝓximoꝝ. Vnde dicit. Nam qui ꝓphetat ⁊cͣ. id ē explanat viſiones ſeu ſcriptu ras loquit̉ hominibꝰ id ē ad intellectū hoīm ⁊ hoc ad edi ficationē incipientiū ⁊ ad exhortationē ꝓficiētiū.i. theẜ. 5. Conſolamini puſillanimes Titū. 2. Loq̄re ⁊ exhorta re Ad ꝯſolationē deſolatoꝝ. Uel edificatio ꝑtinet ad ſpi ritualem affectionē qꝛ ibi primo incipit edificium ſpūale. Eph̓. 2. In quo ⁊ vos coedificamini ⁊cͣ. Exhortatio vero ad inductionē ad bonos actus. qꝛ ſi affectus eſt bonus tūc actus eſt bonus Titū. 2. Hec loquere ⁊ exhortare. Cōſo latio vero īducit ad tolerantiaꝫ maloꝝ Ro. 15. Quecūqꝫ ſcripta ſunt ad noſtrā doctrinā ſcpͥta ſunt. Ad hec em̄ tria inducunt predicantes diuinā ſcpͥturā. Secunda ratio ta lis eſt. Illud qd̓ ē vtile ſoli facienti eſt minꝰ ꝙͣ illd̓ qd̓ ꝓ deſt etiam alijs. loqui aūt linguis eſt vtile ſoli ei qui loqͥt̉ ꝓphetare vero alijs ꝓdeſt. Igit̉ ⁊cͣ. Huius aūt rationis ponit mediū. ⁊ pͥmo quantū ad primā ꝑtē medij. Et hoc ē ꝙ dicit. Qui loquit̉ lingua ſemetipſum ⁊cͣ. psͣ. Cōcaluit cor meum intra me ⁊cͣ. Secundo ꝙͣtum ad ſecunda ꝑtem ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Qui aūt ꝓphetat eccleſiaꝫ id eſt fideles edificat inſtruendo Eph̓. 2. Superedificati ſupra funda mentum apl̓oꝝ ⁊ ꝓphetaꝝ. Lectio ſecunda. Olo aūt vos om̄es loqͥ linguis: ma gis aūt ꝓphetare. Nā maior eſt qͥ ꝓ Aphetat qͣꝫ qui loquit̉ linguis. niſi for te interpretet̉ vt eccleſia edificationē accipi at. Nūc aūt fratres ſi venero ad vos linguis

in epiſtolam Tad Corinthios XIIII
loquens: quid vobis ꝓdero: niſi vobis loqͣr aut in reuelatione. aut in ſcientia. aut in pro phetia. aut in doctrina. Tn̄ que ſine aīa ſunt vocem dantia. ſiue tibia. ſiue cithara. niſi di ſtinctionē ſonituuꝫ dederint: quō ſciet̉ id qd̓ canitur aut citharizat̉. Etenim ſi incertā vo cem de tuba quis parabit ſe ad bellum? Ita ⁊ vos ꝑ linguam niſi manifeſtū ſermonē de deritis: quō ſciet̉ quod dicit̉. Eritis enimin aera loq̄ntes. Tā ml̓ta vt puta genera līgua rum ſunt in hoc mundo. ⁊ nihil ſine voce eſt Si ergo neſciero virtutē vocis: ero ei cui lo quor barbarus: ⁊ qui loquit̉ mihi barbarus Sic ⁊ vos qm̄ emulatores eſtis ſpūuꝫ ad edi ficationem eccleſie querite vt abundetis. Hic apl̓us excludit obiectionē ſeu falſum intellectum qui poſſet eſſe circa premiſſa. poſſent em̄ aliqui credere ꝙ exqͦ apl̓us prefert ꝓph̓iam dono linguaꝝ ꝙ donū linguarum eſſet contemnendū. Unde vt hoc excludat dic̄. Volo autē vos ⁊cͣ. Ubi primo oſtendit quid intēderit inſinuare. Se cundo rōem hoꝝ aſſignat ibi. Nam maior ⁊c. Dicit gͦ licꝫ hec q̄ dicta ſunt ſupra dixerim non tn̄ volo vos donū lin guaꝝ ſpernere. ſed volo vos oēs loqui linguis tn̄ magis volo vt ꝓphetetis. Numeri. 11. Quis tribuat vt omnis populus ⁊c̄. Cuiꝰ rationē aſſignat cuꝫ dicit. Nam maior ⁊c. qͣſi d. Ideo volo vt magis ꝓphetetis. qꝛ maior eſt ⁊c. Et huius ratio eſt qꝛ aliqn̄ aliqͥ mouentur a ſpūſancto loqͥ aliqd̓ myſticū qd̓ ipſi non intelligūt. Unde iſti habēt do nū linguaꝝ. Aliqn̄ aūt nō ſolū loquūt̉ linguis: ſꝫ etiā ea q̄ dicunt interpretant̉. Et ideo dicit. Niſi vt interp̄tet̉. Nā donum linguaꝝ cum interpretatione eſt melius ꝙͣ ꝓphe tia. qꝛ ſicut dictū eſt interpretatio cuiuſcūqꝫ ardui ꝑtinet ad ꝓphetiā. Vnde qͥ loquit̉ ⁊ qͥ interpretat̉ ꝓpheta eſt et donum linguaꝝ habet. ⁊ interp̄tat̉ vt eccleſiam dei edifi cet. ideo dicit. Vt eccleſiā ⁊c. id eſt nō ſolum intelligat ſe ſed etiam vt eccleſia edificet̉. Ro. 14. Que edificationis ſūt inuicē cuſtodiamꝰ. ⁊ Ro. 15. Unuſqͥſqꝫ ꝓxīo ſuo place at ī bonū ad edificatōꝫ. Nūc aūt frēs ⁊c. hic ꝓbat ꝙ donū ꝓph̓ie ē excellētiꝰ ꝙͣ donū linguaꝝ ꝑ exēpla. ⁊ hoc tripli citer. Primo ꝑ exemplū a ſeipſo ſumptū. Secūdo ꝑ exē plum ſumptū a rebus inaīatis ibi. Tn̄ q̄ ſine aīa ⁊c. Ter tio ꝑ exemplū ſumptū ab hominibꝰ diuerſimode loquen tibus ibi. Tam multa ⁊cͣ. Ex ſeipſo aūt argumentat̉ ſic. Conſtat gͦ ꝙ ego non minus habeo donū linguaꝝ ꝙͣ vos ſed ſi loquerer vobis ſolum linguis ⁊ nō interpretarer ni hil vobis ꝓdeſſem. Ergo nec vos adinuicē. Et hoc eſt ꝙ dicit. Nunc aūt fratres ſi venero ad vos lingnis loquēs. Hoc dupliciter pōt ītelligi ſcꝫ vel linguis ignotis vel ad lr̄am quibuſcūqꝫ ſignis non intellectis. quid vobis ꝓde ro niſi loquar vobis aut in reuelatione ⁊c. Vbi notanduꝫ ꝙ iſta quattuor ſcꝫ aut in reuelatiōe ⁊c. poſſunt duplicit̓ diſtingui. Uno mō penes ea de quibꝰ ſunt. Et ſic ſciēdū ē ꝙ illuſtratio mentis ad cognoſcendū eſt de quattuor qꝛ vl̓ eſt de diuinis. ⁊ hec illuſtratio ꝑtinet ad donū ſapientie. Diuinoꝝ em̄ vt ſupra dictum ē. 2. eſt reuelatio qꝛ q̄ ſunt dei nęmo nouit ⁊cͣ. Et ideo dicit in reuelatione qͣ ſcꝫ illu minat̉ mens ad cognoſcendū diuina. Uel eſt de terrenis ⁊ non de quibuſcūqꝫ. ſed de illis tm̄ q̄ ſunt ad edificatiōꝫ fidei. ⁊ hoc ꝑtinet ad donū ſcientie. ⁊ ideo dicit. In ſcien tia. non geometrie nec aſtrologie qꝛ hec nō ꝑtinet ad edi ficationē fidei. ſed in ſcientia q̄ eſt ſanctoꝝ ſap̄. 10. Dedit
illi ſcīam ſanctoꝝ ⁊c. Uel eſt de euentibus futuroꝝ ⁊ hoc ꝑtinet ad donū ꝓphetie. Et ideo dicit. Aut in ꝓphetia. ſap̄. 8. Signa ⁊ monſtra ſcit anteꝙͣ fiant. ⁊ euentus tem poꝝ ⁊ ſeculoꝝ. Notandū aūt ꝙ ꝓphetia non accipit̉ hic cōmūiter ſcꝫ ẜm ꝙ ſupra dictū? ſed accipit̉ hic particulari ter ꝓut eſt manifeſtatio futuroꝝ tm̄. Et ẜm hoc diffinit̉ a Caſſiodoro. Prophetia eſt diuina inſpiratio rerū: futura īmobili veritate denuncians. Eccͣ. 24. Adhuc doctrinaꝫ quaſi ꝓphetiam effundā ⁊cͣ. Uel eſt de agendis moralibꝰ ⁊ hoc ꝑtinet ad doctrinā. Et ideo dicit. Aut in doctrina. Ro. 12. Qui docet ī doctrina. Proue.13. Doctrina bo na dabit gratiaꝫ. Alio modo poſſunt hec diſtingui penes modos acquirendi cognitionē. Et ſic ſciendū eſt ꝙ om̄is cognitio aut ē a ſuꝑnaturali principio.ſ. deo: aut naturali ſcꝫ lumine naturali intellectus nr̄i. Si aūt a ſuꝑnaturali principio ſcꝫ lumine diuino infuſo: hoc pōt eſſe duplicit̓. qꝛ aut infundit̉ ſubito cognitio ⁊ ſic eſt reuelatio. aut in fundit̉ ſucceſſiue ⁊ ſic eſt ꝓphetia quā nō ſubito habuerūt ꝓphete ſed ſucceſſiue ⁊ ꝑ partes. vt eoꝝ ꝓphetie on̄dūt. Si vero cognitio acqͥratur a naturali prīcipio hoc eſt aut ꝑ ſtudiuꝫ ꝓpriū ⁊ ſic ꝑtinet ad ſcientiā. aut tradit̉ ab alio ⁊ ſic ꝑtinet ad doctrinā. ¶ Tn̄ que ſine anima ⁊c. hic oſtē dit idē ꝑ exempla ſumpta ex rebꝰ inaīatis ſcꝫ ꝑ inſtrumen ta q̄ vident̉ vocem habere. Et pͥmo ꝑ inſtrumēta gaudij. Secūdo ꝑ inſtrumēta pugne ibi. Etem̄ ſi incertā ⁊cͣ. Di cit gͦ. Hoc non ſolū patet ꝑ ea q̄ ſupra dicta ſunt ſed etiam ꝙͣtū ad ea q̄ ſine aīa vocem dant ꝙ loqui linguis nō ſoluꝫ non ꝓdeſt alijs. Et q̄ ſine aīa ſunt vocem dantia. Contra vox eſt ſonus ab ore animalis ꝓlatꝰ naturalibꝰ inſtrumē tis formatus. Non ergo ea que ſunt ſine aīa dant vocem. Dicendū ꝙ licet vox non ſit niſi animaliū tamē poteſt di ci ꝑ quādā ſimilitudinē ſcꝫ ẜm ꝙ quedā ſicuti inſtrumēta habent quandā ꝯſonātiā ⁊ melodiā. ⁊ ideo de illis hic fa cit mentionē ſcꝫ de cithara q̄ dat vocem tactu: ⁊ tibia que flatu. Si ergo hec dant voceꝫ ſine diſtinctione quomō ſci etur ⁊cͣ. Cum em̄ homo ꝑ inſtrumēta aliquid intendat ex primere ſcꝫ aliquos cantus qͥ ordinant̉ vel ad fletū vel ad gaudiuꝫ. Eſa. 30. Canticū erit vobis ſicut vox ſanctificate ſolēnitatis: ⁊ leticia cordis ſicut qͥ pergit cū tibia vt intret in montem dn̄i Vel etiam ad laſciuiā non poterit dijudi cari ad quid canit̉ tibia aūt ad quid cithara ſi ſonus ſit cō fuſus ⁊ indiſtinctus. Ita ſi homo loquit̉ linguis ⁊ nō in terpretat̉ non poterit ſciri qͥd velit dicere. ¶ Etem̄ ſi incer tam vocem dederit ⁊cͣ. hic oſtendit idē ꝑ exempla inani matoꝝ.ſ. ꝑ inſtrumēta ad pugnā ordinata. Et ſumit̉ hec ſimiltudo ex libro numeri. 10. Ibi em̄ legit̉ ꝙ dn̄s p̄cepit moyſi vt faceret duas tubas argenteas q̄ eſſent ad cōue niendū populū ad mouendū caſtra ⁊ ad pugnandū. Et ꝓ quolibet iſtoꝝ habebant certum modū tubandi. qꝛ aliter dabant vocem quādo debebant cōuenire ad conciliū. alit̓ quādo mouebant caſtra. ⁊ aliter quādo pugnabant. ⁊ iō arguit apl̓us ꝙ ſicut ſi tuba det incertā voceꝫ id eſt indi ſtinctā neſcit̉ vtrū debeat ſe parare ad bellum: ⁊ ita vos ſi loquimini tm̄ linguis niſi diſtinctū ſermonē dicatis inter pretando vel exponendo non poterit quis ſcire quid loqͣ mini. Per tubā poteſt intelligi p̄dicator Eſa. 58. Quaſi tuba exalta vocem tuam ⁊cͣ. Ratio aūt quare nō poteſt ſci ri quid loqͣmini eſt qꝛ eritis in aera loquētes id ē inutilit̓ ſupra. 9. Sic pugno nō quaſi aera verberās ⁊cͣ. ¶ Tam multa ⁊cͣ. hic ſumit exemplū a diuerſis linguis loquenti um. Et circa hoc tria facit. Primo oſtendit diuerſitatem linguarum. Secundo inutilitatē loquentiū ſibi ad inuicē in linguis extraneis ibi. Si ergo neſciero ⁊cͣ. Tertio con cludit quod intendit ibi Sic ⁊ vos quoniā emul̓. ⁊c. Dic̄ gͦ prīo. Multe ⁊ diuerſe lingue in mūdo ſunt. ⁊ qͥlibꝫ pōt loqͥ q̄ cūqꝫ vult. ſi tn̄ nō loꝗͣt̉ determinate nō intelligit. Et
A

xplanatio ſancti Chome
hoc eſt ꝙ dicit. Tam multa ⁊c. hoc pōt dupliciter exponi qꝛ pōt continuari cū precedentibꝰ vt dicat̉. Eritis in aera loquētes. ⁊ tam multa vt puta ⁊c. qͣſi dicat. Ideo in aera id eſt inutiliter loqͥmini omnibus linguis qꝛ loquimini ſi ne intellectu q̄ tn̄ ꝓprias ſignificationes vocū ad hoc ha bent vt intelligant. Rihil em̄ ſine voce eſt. Vel poteſt ſic pūctari. Eritis in aera loquētes. tam multa vt puta ſunt genera linguaꝝ.i. ſingulis linguis. ¶ Si gͦ neſciero ⁊cͣ. hic oſtēdit hoꝝ inutilitatē. Et hoc eſt ꝙ dicit. Si loquat omnibus linguis. ſed ſi neſciero virtutē vocis id ē ſignifi cationē vocis. ero cui loquar barbarus Iere. 5. Adducā ſuꝑ te gentē de longinquo. gentē cuius ignoras linguā. ¶ Nota ꝙ barbari ẜm quoſdā dicunt̉ illi quoruꝫ idioma diſcordat omnino a latino. Alij vero dicūt ꝙ quilibꝫ ex traneus eſt barbarus omni alij extraneo. qn̄ ſcꝫ non intel ligit̉ ab eo. Sed hoc nō eſt verū qꝛ ẜm Yſidorū barbaria eſt ſpecialis natio. Col̓. 3. In xp̄o ieſu non eſt barbarus ⁊ ſcitha. ⁊c. Sꝫ ẜm ꝙ verius dicit̉ barbari ꝓprie dicūt̉ illi qͥ in virtute corporis vigēt in virtute rōnis deficiūt. ⁊ ſunt quaſi extra leges ⁊ ſine regimine iuris. Et huic videt̉ cō ſonare Ariſtoteles in politicis ſuis. ¶ Cōſequēter cuꝫ di cit. Sicut et ⁊c. cōcludit qd̓ intēdit. ⁊ hoc pōt dupliciter conſtrui. Primo vt punctet̉ hoc mō. qͣſi dicat ſic ego ero barbarus vobis ſi loquar ſine ſignificatione ⁊ interpreta tione. ſicut ⁊ vos eritis barbari ad innicem. ⁊ ideo queri te vt abūdetis ⁊c. ⁊ hoc qm̄ eſtis emulatores ⁊c̄. Uel alio modo vt totū ponat̉ ſub diſtinctione. Quaſi diceret. Ne ergo ſitis barbari ſic ſcꝫ ſicut ego facio. qm̄ eſtis emulato res ſpūum id eſt donoꝝ ſpūſſancti querite a deo vt abun detis. ꝓuer. 15. In abūdanti iuſticia virtꝰ maxīa ē. Que quidē iuſticia eſt edificare alios. Matth̓. 7. Petite ⁊ da bit̉ vobis querite ⁊ inuenietis. pulſate ⁊ aperiet̉ vobis. Lectio tertia T ideo qui loquitur lingua oret vt interpretet̉. Nam ſi orem līgua ſpūs meus orat. mens autē mea ſine fru ctu ē. Quid ergo eſt. Orabo ſpiritu: orabo ⁊ mentē. Pſallam ſpiritu: pſallam ⁊ mente Ceteruꝫ ſi benedixeris ſpiritu. quis ſupplet locum idiote? Quomodo dicet amen ſuꝑ tu am benedictionē? Quoniā quid dicas neſcit Naꝫ tu quidē bene gratias agis ſed alter nō edificatur. Supra oſtendit apl̓us excellentiā doni ꝓphetie ad donū linguaꝝ rōnibꝰ ſumptis ex parte exhortationis: hic vero oſtendit idem rōnibus ſumptis ex ꝑte rōnis. hec em̄ duo ꝑ linguā exercemꝰ orationē ſcꝫ ⁊ exhortatōꝫ. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ ꝓbat excellentiā ꝓphetie ad donū linguaꝝ rōnibus. Scd̓o exemplis ibi. Grās ago deo meo ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. Primo ponit neceſſitatē oratio nis. Secūdo oſtendit quo in orōne plus valet donū pro phetie ꝙͣ donū linguarū. Nam ſi orem lingua ⁊cͣ. Dicit gͦ primo dixi ꝙ donum linguaꝝ ſine dono ꝓphetie non va let. ⁊ ideo ꝙ interp̄tari eſt actus ꝓphetie q̄ eſt excellenti or illi qͥ loqͥt̉ līgua igͦta vl̓ extranea vl̓ aliqͣ myſteria ocul ta oret ſcꝫ deum vt interpretet̉ id ē vt interpretandi gr̄a detur ſibi Col̓. 11. Orantes vt deus aꝑiat hoſtiū. Glo. ali ter exponit oret. Orare em̄ dicit̉ dupliciter. ſcꝫ vel dep̄ca ri deū vel ꝑſuadere. Quaſi dicat Qui loquit̉ lingua oret id eſt ita ꝑſuadeat vt interp̄tet̉. ⁊ ſic accipit orare hic glo. ꝑ totum capitulū. Sed non eſt hec intētio apl̓i ſed ꝓ de precatione ad deum. Naꝫ ſi oret ⁊c. hic oſtendit ꝙ in orā
do plus valet ꝓphetia ꝙͣ donum linguaꝝ. ⁊ hoc dupli citer. Primo rōne ſumpta ex ꝑte ipſius orantis. Secūdo ratione ſumpta ex ꝑte audientis ibi. Ceterū ſi benedixe ris ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ponit rationem ad ꝓpoſitum oſtendendū. Scd̓o remouet obiectionem ibi. Quid ergo ⁊c. Circa pͥmū ſciēdū eſt ꝙ eſt duplex oratio. Una eſt priuata qn̄ ſcꝫ qͥs orat in ſeipſo ⁊ ꝓ ſe. Alia pub lica qn̄ quis orat coram populo ⁊ ꝓ alijs. ⁊ in vtraqꝫ con tingit vti ⁊ dono linguaꝝ ⁊ dono ꝓphetie. Et ideo vult oſtendere ꝙ in vtraqꝫ plus valet donū ꝓphetie ꝙͣ donuꝫ linguaꝝ Et primo in oratione pͥuata dicens ꝙ ſi ſit aliqͥs ideota q̄ faciat orationē ſuā dicēs pſalmū vel pater noſter ⁊ non intelligat ea q̄ dicit iſte orat lingua ⁊ nō refert vtrū oret verbis ſibi a ſpūſancto conceſſis ſiue verbis aliorum. Et ſi ſit alius qͥ orat ⁊ intelligit q̄ dicit hic quidē orat et ꝓ phetat. conſtat ꝙ plus lucrat̉ qͥ orat ⁊ intelligit ꝙͣ qui tm̄ lingua orat̉ qͥ ſcꝫ non intelligit que dicit. Nam ille q̄ intel ligit reficit̉ ⁊ ꝙͣtum ad intellectū ⁊ quantū ad affectuꝫ. ſed mens eius qͥ non intelligit eſt ſine fructu refectionis. Vn̄ ⁊ cuꝫ melius ſit refici ꝙͣtū ad affectum ⁊ intellectū ꝙͣ ꝙͣtū ad affectū ſolū: conſtat ꝙ in orōne plus valet ꝓphetie do num ꝙͣ ſolum donum linguaꝝ. Et hoc eſt ꝙ dicit. Dico ꝙ oret vt interpretet̉. Naꝫ ſi orem lingua id ē orādo vtor dono linguaꝝ ita ꝙ ꝓferam aliqͣ q̄ non intelligo tūc ſpūs meus.i. ſpūſſanctus mihi datus orat qͥ inclinat ⁊ mouet me ad orandū. Et nihilominꝰ mereor in ipſa oratione. qꝛ hocipſum ꝙ moueor a ſpūſancto eſt mihi meritū. Ro. 8. Nā qͣd oremꝰ ſicut oportet neſcimꝰ ſed ip̄e ſpūſſanctꝰ po ſtulare nos facit. Ul̓ ſpūs meus id ē ratio mea orat id ē di ctat mihi ꝙ ego loquar ea que ad bonū ſunt ſiue verbis ꝓ prijs ſiue aloꝝ ſanctoꝝ. Uel ſpūs meꝰ id eſt virtus imagi natiua orat inquātū voces ſeu ſil̓itudines corporaliū ſunt tm̄ in imaginatione abſqꝫ hoc ꝙ intelligant̉ ab intellectu ⁊ ideo ſubdit. Mens aūt mea id eſt intellectus meus ſine fructu eſt. qꝛ non intelligit. Et ideo melius eſt in oratione ꝓphetia ſeu interp̄tatio ꝙͣ donū linguaꝝ. ſed nunqͥd qn̄ cūqꝫ quis orat ⁊ non intelligit que dicit eſt ſine fructu ora tionis. Dicendū ꝙ duplex eſt fructus orationis. Unꝰ fru ctus eſt meritū qd̓ hoī ꝓuenit. Alius fructꝰ ē ſpūalis cō ſolatio ⁊ deuotio concepta ex oratione. Et ꝙͣtū ad fructū deuotionis ſpūalis priuat̉ qui nō attendit ad ea que orat ſeu non intelligit. ſed quantū ad furctū meriti nō eſt dicē dū ꝙ euacuet̉ qꝛ ſic multe orōnes eſſent ſine merito: cum vix vnum pater noſter pōt homo dicere qͥn mens ad alia ferat̉. Et ideo dicendum eſt ꝙ qn̄ orans aliqn̄ diuertit ab his q̄ dicit. ſeu qn̄ qͥs in vno opere meritorio non cōtinue cogitat in quolibꝫ actu qd̓ facit hoc ꝓpt̓ deū nō ꝑdit ra tionem meriti. Cuius ratio eſt qꝛ in oībus actibꝰ merito rijs qͥ ordinant̉ ad finē rectum nō requirit̉ ꝙ intentio agē tis cōiungat̉ fini ẜm quēlibet actum. ſed vis prima q̄ mo uet intentionē manet in toto opere etiam ſi aliqn̄ in aliqͦ ꝑticulari diuertat. ⁊ hec pͥma vis facit totū opus merito rium niſi interrumpatur ꝑ contrariā affectionē q̄ diuertat a fine p̄dicto ad finē contrariū. ¶ Sed ſciendū ꝙ eſt tri plex attentio. Una eſt ad verba q̄ homo dicit ⁊ hec aliqn̄ nocet inquantū impedit deuotionē. Alia eſt ad ſenſuꝫ ver boꝝ. ⁊ hec nocet nō tn̄ ē multū nociua. Tertia ē ad finē ⁊ hec eſt melior ⁊ qͣſi neceſſaria. Tn̄ id qd̓ dicit apl̓us mēs eſt ſine fructu: intelligit̉ de fructu refectiōis. Quid ergo ē ⁊c. Quia poſſet aliqͥs dicere exqͦ orare lingua ē ſine fru ctu mentis. ſed tn̄ ſpūs orat. nūquid gͦ non eſt orandū ſpū id eo apl̓us hoc remouet dicens ꝙ vtroqꝫ modo orandū ē ⁊ ſpū ⁊ mente. qꝛ homo debet ſeruire deo de om̄ibꝰ q̄ ha bet a deo. ſꝫ a deo habet ſpūm ⁊ mētē ⁊ iō debꝫ de vtroqꝫ orare Eccͣ. 47. De omni corde ſuo laudabit dominū ⁊c̄. Et ideo dicit. Orabo ſpū orabo ⁊ mente. Pſallā ſpū ⁊cͣ.

in epiſtolam T ad Corinthios. XIIII
Et ſic dicit orabo ⁊ pſallā qꝛ oratio vel eſt ad deprecandū deum. ⁊ ſic dicit orabo: vel ad laudandū ⁊ ſic dicit pſallā. De iſtis duobꝰ Iac. 5. Triſtat̉ qͥs in vobis oret equo aīo ⁊ pſallat. psͣ. Pſallite dn̄o ⁊cͣ. Orabo gͦ ſpū id eſt imagi natione ⁊ mente id ē voluntate. ¶ Ceteruꝫ ſi benedixeris ⁊cͣ. Hic ſcd̓o oſtendit ꝙ donuꝫ ꝓphetie plus valet ꝙͣ do num linguaꝝ etiā in orōne publica q̄ eſt qn̄ ſacerdos pub ce orat. vbi aliqn̄ dicit q̄dā q̄ non intelligit aliqn̄ aliqͣ que intelligit. Et circa hoc tria facit. Primo ponit rationem. Secūdo exponit eaꝫ ibi. Quō dicet ⁊cͣ. Tertio ꝓbat qd̓ ſuppoſuerat ibi. Qm̄ qͥd ⁊cͣ. Dicit gͦ dixi ꝙ donū ꝓphetie in oratione priuata plus valet. ceterū. ꝓſꝫ ⁊ in publica qꝛ ſi benedixeris id ē ſi bęnedictionē dederis ſpū id ē in lin gua que non intelligat ſeu imaginatione ⁊ motus a ſpū ſancto qͥs ſupplet locum ideote. Ideota ꝓprie dicit̉ qͥ ſcit tm̄ linguā in qua natus eſt. Quaſi diceret. Quis dicet il lud qd̓ debet dicere ibi ideota? qd̓ eſt dicere amē. Et ideo dicit. Quō dicet ſupplens tuam benedictionē. vbi gloſa exponit id ē quō conſentiet benedictioni a te facte in ꝑſo na eccleſie. Eſa. 65. Qui bendictus eſt ſuꝑ terrā benedi cet̉ in eo amen. Amen idem eſt qd̓ fiat vel veruꝫ eſt. quaſi dicat ſi non intelligit q̄ dicis quo cōformabit ſe dictis tu is? Pōt quidē ſe conformare etiam ſi nō intelligat ſed in generali tm̄ nō in ſpeciali. qꝛ non pōt intelligere qͥd boni dicas niſi ꝙ bn̄dicas tm̄. Sed quare nō dant̉ benedictio nes in vulgari vt intelligant̉ a populo ⁊ cōformēt ſe magꝭ eis. Dicēdū ē ꝙ hoc forte fuit in eccl̓ia pͥmitiua. ſꝫ poſtꝙͣ fideles inſtructi ſunt ⁊ ſciunt q̄ audiūt in cōmuni officio fi unt benedictiones in latino. Cōſequēter ꝓbat quare nō poteſt dicere amen cum dicit. Nam tu quidē id eſt licꝫ tu gratias agas bene deo inꝙͣtum intelligis: ſed alter qͥ au dit ⁊ non intelligit non edificatur inquantuꝫ non intelli git in ſpeciali ⁊ ſi in generali intelligat ⁊ edificet̉. Eph̓. 4. Om̄is ſermo malus ex ore veſtro nō ꝓcedat. ſꝫ ſi qͦs bonus eſt ad edificationē fidei. Et ideo melius eſt vt non ſolum lingua benedicat: ſed etiam vt interpretet̉ ⁊ expo nat licꝫ tu qͥ gratias agis bene agas Lectio quarta. Ratias ago deo meo ꝙ oīum veſtrū lingua loquor. Sed in eccleleſia vo S lo qn̄qꝫ verba ſenſu meo loqui vt et alios inſtruā: qͣꝫ decē milia verboꝝ in lingua Fratres nolite pueri effici ſenſibꝰ. ſed mali cia ꝑuuli eſtote. In lege em̄ ſcriptū eſt. Qm̄ in alijs linguis ⁊ in labijs alijs loquar popu lo huic ⁊ nec exaudient me dicit dn̄s. Itaqꝫ lingue in ſignū ſunt non fidelibꝰ: ſed infide libus. ꝓphetie aūt nō in fidelibꝰ ſꝫ fidelibꝰ. Hic oſtēdit apl̓us excellētiā doni ꝓphetie̓ ad donū līgua rum ꝑ rationes ſumptas ex parte ſuiipſius. Et circa hoc duo facit. Primo agit grās de dono linguaruꝫ ſibi a deo dato. Scd̓o ſe eis in exempluꝫ ꝓponit ibi. Sꝫ in eccleſia volo ⁊c. Dicit gͦ gratias ago ⁊cͣ. qͣſi dicat. Nō ideo vilipē do donū linguaꝝ qꝛ ego dico ꝙ donū ꝓphetie ſit excellē tius: ſed debet charū haberi. Unde ⁊ ego gratias ago ⁊cͣ Eſt gͦ de om̄ibus gratias agendū.i. theſſal̓. 5. In om̄ibꝰ gratias agite ⁊cͣ. Uel gratias ago. qͣſi d̓. Nō ideo vilipē do donū linguaꝝ qͣſi eo carens. immo etiam ego habeo. ⁊ ideo dicit. Gratias ago ⁊cͣ. Et ne intelligat̉ ꝙ om̄es loq̄ rent̉ vna lingua dicit. Oīin veſtrū lingua loquor. Act̉. 2. Loquebant varijs linguis apl̓i ⁊cͣ. ¶ Sꝫ in eccleſia. hic ponit ſe in exemplū qͣſi dicat. Si ego habeo donū lingua rum ſicut ⁊ vos debetis facere illud qd̓ facio. Sed ego volo id ē magis volo loqui in eccleſia quinqꝫ id ē pauca ver ba ſenſu meo.i. intellectu vt ſcꝫ ego intelligā ⁊ intelligar ⁊ ex hoc inſtruā alios ꝙͣ decem milia id ē ꝙͣcūꝙͣ multitu dinem verborū in lingua qd̓ eſt loqui non ad intellectum quocūqꝫ modo fiat vt ſupra expoſitū ē. Dicūt quidā ꝙ iō dicit quinqꝫ qꝛ apl̓us videt̉ velle ꝙ magis velit dicere ſo lum vnam oroem ad intellectū ꝙͣ multas ſine intellectu. Oratio aūt ẜm grāmaticos ad hoc ꝙ d̓beat facere ꝑfectū ſenſum debet habere quinqꝫ ſcꝫ ſubiectū. predicatū. copu lam verbalē. ⁊ determinationē ſubiecti. ⁊ determinatiōꝫ predicati. Alijs videt̉ melius ꝙ qꝛ ad hoc loquendū eſt cū intellectū vt alij doceant̉. ideo ponit quinqꝫ qꝛ doctor debet quinqꝫ docere ſcꝫ credenda. Titū. 3. Hec loquere ⁊ exhortare ⁊c. Agenda. Matth̓. vltimo. Euntes in mū dum ⁊c. Vitanda ſcꝫ peccata. Eccͣ. 21. Quaſi a facie colu bri fuge ⁊cͣ. Eſa. 58. Annuncia populo meo ſcelera ⁊c̄. Speranda ſcꝫ mercedē eternā. 1. Pe. j. De qua ſalutē ex quiſierunt ⁊c̄. Timenda ſcꝫ penas eternas. Matth̓. 25. Ite maledicti in ignē eternū ⁊cͣ. ¶ Fratres mei nolite ⁊c̄ hic oſtendit excellentiā doni ꝓphetie ad donum linguaꝝ rōnibus ſumptis ex parte infideliū. Et circa hoc duo fac̄: Primo excitat attentionē ⁊ reddit attentos. Secūdo ar guit ad ꝓpoſitum ibi. In lege quid ſcriptū eſt. Circa pri mū videt̉ apl̓us excludere pallium excuſationis aliquoꝝ qͥ ideo docent quedā rudia ⁊ ſuꝑficialia. quaſi on̄dāt ſe vo lentes viuere in ſimplicitate. ⁊ ideo nō curantes de ſubti litatibꝰ ad quas ẜm rei veritatē non attingunt hn̄tes ver bum dn̄i ad hoc Matth. 18. Niſi cōuerſi fueritis ⁊ efficia mini ſicut ꝑuuli ⁊cͣ. Sꝫ hoc apl̓us excludit cum dicit. No lite pueri effici ſenſu id ē nolite puerilia ⁊ inutilia ⁊ ſtulta loqui ⁊ docere. sͣ. 3. Cum eſſem paruulꝰ ⁊c. Sed quō de betis effici pueri; affectu nō intellectu. Et ideo dicit. Sꝫ malicia. Ubi ſcienduꝫ eſt ꝙ ꝑuull deficiunt in cogitando mala ⁊ ſic debemꝰ effici ꝑuuli. ⁊ iō dic̄. Sꝫ malicia ꝑuuli ęſtote. ⁊ deficiunt in cogitando bona ⁊ ſic non debemꝰ eē ꝑuuli. immo viri ꝑfecti. ⁊ ideo dicit. Senſibus aūt ꝑfecti ⁊cͣ. id eſt ad dſicretionem boni ⁊ mali perfecti ſitis. Vnde heb̓. 5. Perfectorum eſt ſolidꝰ cibus ⁊cͣ. Non ergo lau datur in vobis ſimplicitas q̄ opponit̉ prudentie. ſed ſim plicitas q̄ aſtutie. Et ideodn̄s dicit Mat. 10. Eſtote pru dentes ſicut ſerpentes. Ro. 16. Volo vos ſapientes eſſe in bono: ſimplices in malo. ¶ Cōſequent̓ cū dic̄. In lege qͥd ſcriptū eſt? arguit ad ꝓpoſituꝫ: Ubi ſciendū eſt ꝙ hoc̄ argumentū ſicut patet ꝑ glo. diſtinguit̉ ꝑ multa. Sꝫ ẜm intentionē apl̓i non videt ꝙ attendat in toto hoc niſi vna ratio. Et ratio ſua ad ꝓbandū ꝙ donū ꝓphetie eſt excel lentius ꝙͣ donū linguaꝝ eſt talis. Om̄e qd̓ plus valet ad illud ad qd̓ alterū principalit̓ ordinat̉ eſt melius illo alte ro ordinato ad hoc. Sed tam donū ꝓphetie ꝙͣ donum lin guaꝝ ordinat̉ ad conuerſionē infideliū. ſed ꝓphetie plus valent ad hoc ꝙͣ donū linguaꝝ ergo ꝓphetia eſt melior. Circa hanc gͦ rōem duo facit. Primo oſtendit ad quid or dinat̉ donū linguaꝝ. ⁊ ad qͥd ordinat̉ donū ꝓphetie. Se cundo ꝙ plus valet donū ꝓphetie ibi. Si gͦ cōueniat vni uerſa ⁊c. Circa pͥmū duo facit. Primo inducit auctorita tem. Secundo ex auctoritate arguit ad ꝓpoſitū ibi. Itaqꝫ lingue. Circa pͥmū ſciendū ꝙ hoc qd̓ dicit. In lege quid ſcpͥtum eſt pōt legi vel interrogatiue. Quaſi dicat. nō de betis effici pueri ſenſibus ſed ꝑfecti ⁊ hoc eſt videre ⁊ ſci re legeꝫ. Vnde ſi eſtis ꝑfecti ſenſibꝰ ſciatis ſcꝫ legem: Et in lege quid ſcpͥtum eſt? de linguis que ſunt iutiles aliqn̄ ad id ad quod ordinate ſunt qꝛ licet in diuerſis linguis lo quar ſcꝫ populo iudeoꝝ. tn̄ homo nō exaudit ⁊c. Poteſt etiam legi remiſſiue. In lege qͥd ſcpͥtuꝫ eſt. qͣſi dicat noli te moueri ſicut pueri ad aliqͥd appetendū nō diſcernentes vtrum bonum vel minus bonum ſit qd̓ affectatis ⁊ p̄po

Explanatio ſancti Thome
natis meliori bono ſed eſtote ꝑfecti ſenſibꝰ id ē diſcernatꝭ int̓ bona ⁊ magꝭ bona ⁊ ſic affectetis. Et hoc fit ſi cogita tis qͥd ſcpͥtū eſt in lege qm̄ ī alijs ⁊c. ſap̄. 6. Cogitare gͦ. d̓ illa ſenſus eſt cōſumatus. Et dicit in lege non accipiendo legem ſtricte ꝓ quinqꝫ libris moyſi tm̄ ſicut accipit̉ Luc. vltīo. Neceſſe ē impleri oīa q̄ ſcpͥta ſūt de me in lege ⁊cͣ. ſed ꝓ toto veteri teſtamēto ſicut accipit̉ Io. 15. Vt imple atur ſermo qui in lege eorum ſcpͥtus eſt. quia odio habu erunt me gratis. Qd̓ tamē in p̄ſ. ſcpͥtuꝫ eſt. Accipit̉ tamē hec auctoritas ex Eſa. 28. vbi lr̄a noſtra habet. In loque la labij ⁊ lingua altera loquit̉ ad populū iſtum. Hoc igit̉ ſcpͥtum eſt. Quoniā in alijs linguis id eſt in diuerſis ge neribꝰ linguaꝝ ⁊ labijs id ē in diuerſis idiomatibꝰ ⁊ mo dis ꝓnūciādi loquar populo huic.ſ. iudaico qꝛ hoc ſignū ſpecialiter fuit datū ad cōuerſionē populi iudeoꝝ. Nec ſic exaudiet qꝛ ſcꝫ ex ſignis viſis non crediderūt. Eſa. 6. Ex ceca cor populi huius ⁊c. Sed quare deuſ dedit eis ſigna ſi non debebant cōuerti? Ad hoc ſunt due rōnes. Vna ra tio eſt qꝛ licet nō om̄es conuerſi fuerint. tamē aliqͥ ſuut cō uerſi eo ꝙ non repellit dn̄s plebem ſuam ⁊cͣ. Alia ratio ē vt iuſtior appareat eorum damnatio dum manifeſtius ap paret eorum nequitia. Io. 15. Si non veniſſem ⁊ locutus eis non fuiſſem ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Itaqꝫ lin gue ⁊cͣ. ex inducta auctoritate argumentat ad ꝓpoſitū qͣ ſi dicat. Ex hoc manifeſte apparet ꝙ donum linguaꝝ da tum eſt nō fidelibꝰ ad credendū qꝛ iam credūt. Io. 4. Nō ꝓpter tuā loquelā ⁊cͣ. ſꝫ infidelibꝰ vt cōuertant̉. In glo. autē ponunt̉ due expoſitiones ambroſij q̄ non ſunt lr̄ales quarū vna eſt vt dicat̉. Sicut in veteri teſtamento locutꝰ ſum populo iudeorū ꝑ linguas id eſt figuras ⁊ ꝑ labia id eſt ꝓmittēdo bona temporalia ſic adhuc ī nouo teſtamēto loquar huic populo in alijs linguis id eſt aperte ⁊ clare ⁊ alijs labijs id ē ſpūalibꝰ: nec tamē ſic exaudiēt me.ſ. ꝙͣtū ad eorum multitudinē. Itaqꝫ lingue date ſunt nō fidelibꝰ ſed infidelibꝰ ad manifeſtandū ſcꝫ eorū infidelitatē. Alia eſt. In alijs linguis id eſt obſcure ⁊ parabolice loquar vt qꝛ ſunt indigni non exaudient id ē nō intelligent. ¶ Con ſequenter oſtendit ad quid ordinat̉ ꝓphetia ſcꝫ ad inſtru ctionem fidelium q̄ iam credunt. Et ideo ꝙ ꝓphetie date ſunt non infidelibꝰ qͥ non credunt Eſa. 53. Dn̄e qͥs credi diſ auditui noſtro. ſed fidelibꝰ vt credāt ⁊ inſtruant̉. Eze. z. Fili hoīs ſpeculatorē dedi te ⁊cͣ. ꝓuer. 29. Cū de fece rit ꝓphetia ⁊c. diſſipabit populus. Lectio quinta. I ergo cōueniat vniuerſa eccleſia in vnū: ⁊ om̄es linguis loquant̉: intrēt autē ideote ⁊ infideles: nōne dicent qͥd inſanitis? Si aūt om̄es ꝓphetent: intret aūt quis infidelis vel ideota. cōuincit̉ ab om nibꝰ dijudicat̉ ab om̄ibꝰ. Occulta em̄ cordis eius manifeſta fiunt. ⁊ ita cadēs in faciē ado rabit deū: ꝓnūciās ꝙ vere deus in vobis ſit. Quid gͦ eſt fratres? Cū cōuenitis vnuſqͥſqꝫ vr̄m pſalmū habet. doctrinā habet. aꝑocaly pſim habet. linguā habet. interp̄tationē ha bet. om̄ia ad edificationē fiant. Gloſa vult ꝙ hic incipiat alia ratio ad ꝓpoſitū oſtenden dum. ſed ẜm ꝙ dictuꝫ eſt non eſt niſi vnum poſita ratione ⁊ eſt quaſi manifeſtatio medie ipſius rationis ſcꝫ ꝙ ꝓphe tia plus valet ad illud ad quod ſpecialiter ordinar donuꝫ linguarum. Unde circa hoc duo facit. Primo oſtēdit in conueniens qd̓ ſequit̉ ꝙͣtum ad infideles ex dono lingua
ruꝫ ibi. Sancti ꝓphete Secundo oſtendit bonū qd̓ ſeqt̉ ex bono ꝓphetie etiaꝫ ad infideles ibi. Si aūt om̄es. In conueniens qd̓ ſequit̉ ex dono linguaꝝ ſine ꝓphetia etiā ꝙͣtum ad infideles eſt qꝛ reputantur inſani qui ſic loquūt̉ ſolis linguis cum tamē donū linguaꝝ ordinetur ad con uerſionē infidelium vt iaꝫ patet. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Si aūt om̄es ⁊cͣ. q. d. Ex hoc patet ꝙ lingue nō ſunt preferende ꝓphetijs quia ſi conueniant ſcꝫ om̄es fideles in vnum nō ſolum corpore ſed etiam mēte Act̉. 4. Multitudinis cre dentium erat cor ⁊cͣ. ⁊ om̄es qui iam conuenerūt loquant̉ linguis ad lr̄am extraneis. vel loquant̉ ignota ⁊ obſcura ⁊ dum ſic cōfuſe loquunt̉ intret aliquis ideota id eſt qͥ nō intelligit niſi linguā ſuam vel infidelis ꝓpter quem date ſunt lingue nōne dicet his qͥ ſic loquūt̉ qͥd inſanitis? Qd̓ em̄ non intelligit̉ reputat̉ inſanitio ꝙ ſi intelligat̉ lingua nihilominꝰ q̄ loquunt̉ ſunt occulta tn̄ malū eſt ſi nō expo natur qꝛ poterūt credere de vobis ſi occulta loqͥmini que credunt̉ de gentilibꝰ qͥ occultabant ea que faciebant in ri tu eorum ꝓpter eorum turpitudinē. Et hec etiam inſani tio quedā eſt. Cōtra. Idem eſt loqui linguis ⁊ loqͥ lr̄alit̓ ꝙͣtum ad ideotas. cū ergo om̄es loquant̉ lr̄aliter in eccle ſia qꝛ om̄ia dicunt̉ in latino videt̉ ꝙ ſimilit̓ ſit inſania. Di cendū ē ad hoc ꝙ ideo erat inſania in pͥmitiua eccleſia qꝛ erant rudes in ritu eccleſiaſtico. Vnde neſciebant que fie bant ibi: niſi exponeret̉ eis. Modo vero om̄es ſunt inſtru cti. Vnde licet in latino om̄ia dicant̉ ſciunt tn̄ illud qd̓ fit in ecclefia. ¶ Conſequuēter aūt cum dicit. Si aūt omnes ꝓphetent ⁊c̄. oſtendit qd̓ bonuꝫ ſequit̉ ex dono ꝓphetie. Et circa hoc tria facit. Primo oſtendit qͥd ꝑ bonū ꝓphe tie ſequat̉ ꝙͣtū ad infideles. Secūdo oſtendit quō hoc ſeqͣ tur ibi. Occulta em̄ ⁊cͣ. Tertio ſubinfert qͥs effectus inde ꝓueniat ibi. Et ita cadens in faciē ⁊cͣ. Dicit gͦ conſtat ꝙ ex dono linguaꝝ non cōuincunt̉ infideles. Aūt ꝓ ſed qͥſi cōueniunt ꝓphetent id ē om̄es ad intellectū loquant̉ vel exponant ſcpͥturas vel etiā reuelationes eis factas interp̄ tent̉. Oēs dico nō ſimul ſed vnus poſt aliū ſic ꝓphetent. Intret aūt ſcꝫ eccleſiā ideota aliqͥs ſcꝫ nō hn̄s niſi linguā maternā. hoc eſt bonū qd̓ inde ſeqͥt̉ qꝛ cōuincit̉ de aliqͦ er rore qͥ on̄dit̉ ſibi. Iere. 31. Poſtꝙͣ on̄diſti mihi cōfuſus ſū Ab om̄ibꝰ qͥ ꝓphetāt diiudicat̉. Quaſi dicat damnabilis oſtendit̉ de malis moribꝰ ⁊ vitijs ſuis.1. cor. 2. Spūalis id eſt doctor om̄ia dijudicat ⁊cͣ. Ad hec em̄ duo valet ꝓ phetia ſcꝫ ad ꝯfirmationē fidei ⁊ inſtructionē moꝝ. Quō aūt hoc bonū ſequat̉ ex ꝓphetie dono ſubdit cū dicit. Oo culta eī cordis. Qd̓ pōt ītelligi tripl̓r. Uno mō ex hoc ꝙ ad lr̄am aliqͥ in pͥmitiua eccl̓a gr̄am habuerunt vt ſecreta cordiū ⁊ pctā hoīm ſcirēt. Un̄ legit̉ de petro act̓. 5. Ꝙ dā nanuit ananiā d̓ fraudato p̄cio agri. Et ẜm hoc legit̉. Oc culta em̄ ⁊cͣ. qͣſi dicat iō cōuincit qꝛ occulta.i. ſecreta pec cata ſua manifeſta fiunt ab illis qͥ ea reuelant. Alio mō ex hoc ꝙ aliqn̄ qͥs in p̄dicatione tāgit ml̓ta q̄ hoīes gerūt in corde ſicut patet in libris beati gregorij vbi qͥlibꝫ īuenire poteſt fere omnes motus cordis ſui. Et ſcd̓m hoc legitur. Occulta cordis quaſi dicat. Ideo cōuincunt̉ quia occul ta cordis ſui.i. ea q̄ gerūt in corde ꝓuer. 27. Quō in aqͥs reſplendet vultꝰ aſpiciētiū ſic corda hoīm manifeſta ſunt prudentibꝰ. Manifeſtant id ē tangunt̉ ab eis. Alio mo qꝛ aliqn̄ occultū cordis d̓r illd̓ qd̓ ē alicui dubiū ⁊ nō pōt ꝑ ſe certificari. Et ẜm hoc legit̉. Occulta cordis ſui.i. eꝫ de qͥbꝰ in corde ſuo dubitabat ⁊ q̄ nō credebat manifeſtāt̉ dum ſcꝫ vadens ad eccleſiā frequent̓ fiūt ſibi manifeſta ſi cut de ſeipſo dicit aug. ꝙ ipſe ibat ad eccleſiā ſolū ꝓ can tu. ⁊ tn̄ ibi multa de quibꝰ dubitabat ⁊ ꝓpter q̄ non iue rat manifeſtabant̉ ſibi. Ex hoc em̄ ſequebat̉ reuerentia qꝛ conuictus reuerebat̉ deū. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Et ita cadēs id eſt ex quo ita conuincebatur ⁊ manifeſtabant̉ occulta

in epiſtolam T ad Corinthios. XIIII
cordis ſui cadens in faciē adorabit deū. Matth̓. 2. Pro cidentes adorauerunt eum quod ſignū eſt reuerētie. De reprobis aūt legit̉ ꝙ cadūt retrorſum ꝓuer. 4. Uia impi orum tenebroſa neſciūt vbi corruant. Electus vero in fa ciem cadit qꝛ videt vbi ꝓſternit̉ qd̓ ſignuꝫ eſt reuerentie. Matth̓. 2. Et Leuit̓. 9. Laudauerūt deūruētes in facies ſuas psͣ. Corā illo ꝓcidēt ethiopes. Et nō ſolū exhibebit reuerentiam deo: ſed etiam eccleſie qꝛ ꝓnunciās dicet ꝙ vere deus eſt in vobis qͥ ꝓphetatis in eccleſia Zacharie. 8. Ibimus vobiſcū: audiuimꝰ em̄ ꝙ deus eſt vobiſcū. Ap paret igit̉ ꝙ donū ꝓphetielē vtilius ꝙͣtum ad infideles. ¶ Quid gͦ eſt fratres. hic ordinat eos ad vſum donorū di ctorum. Et crrca hoc duo facit. Primo oſtendit qualiter ſe debeant habere ad vſum horum donoꝝ. Secūdo con cludit pͥncipale intentū ibi. Itaqꝫ fratres emulamini pro phetare ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. Primo oſtendit quō or dinate ſe debeant habere in vſu dictoꝝ donorum. Scd̓o expͥmit eoruꝫ p̄ſumptionē ibi. An a vobis ſermo ⁊cͣ. Cir ca pͥuiū tria facit. Primo oſtendit in generali quō ſe de bent habere in omnibꝰ donis. Secūdo quō ſę habeāt ꝙͣtū ad donū linguaꝝ ibi. Siue lingua qͥs loquat̉ ⁊c. Tertio on̄dit quō ſe habeant quantū ad donū ꝓphetie ibi. Pro phetent duo aut tres ⁊cͣ. Dſcit ergo ꝓphetare eſt melius ꝙͣ loqͥ linguis. Quid ergo fratres agendū eſt? hoc ſcꝫ agē dum eſt. Nam cū cōuenitis conſtat ꝙ vnus nō habet oīa dona ⁊ ideo non debet vti aliqͥs veſtrū omnibꝰ donis: ſed eo dono qd̓ ſpēalius accepit a deo ⁊ qd̓ melius ſit ad edi ficationē. Nam vnuſquiſqꝫ veſtrū habet aliqd̓ donū ſpe ciale. Alius habet pſalmū id ē habet canticuꝫ ad laudā duꝫ nomē dei vel pſalmos exponit. Abachuc 3. Suꝑ ex celſa mea deducet me ⁊c. Alius vero doctrinā id ē habet p̄dicationē ad inſtructionē morū vel expoſitionē et ſpūa lem ſenſum ꝓuer. 12. Doctrina ſua cognoſcit̉ vir ⁊cͣ. Ali us apocalyſim habet id eſt reuelationē vel in ſomnijs vl̓ in viſione aliqua. Dan̄. 2. Eſt deus in celo reuelās myſte ria ⁊cͣ. Alius linguā habet id ē donū linguaꝝ vel legēdi ꝓphetias. Act̉. 2. Et ceperūt loqͥ varijs linguis ⁊c. Aliꝰ interpretatiōꝫ. sͣ. 12. Alij interpretatio ſermonū ⁊cͣ. Hec autē ſic ordināt̉: qꝛ vel ſunt ex ingenio naͣli vel ex ſolo deo Si ſunt ex ſolo ingenio naturali vel ſunt ad laudeꝫ dei et ſic dicit pſalmū habet: vel ad inſtructionē ꝓximi. ⁊ ſic di cit doctrinaꝫ habet. Si ſunt a ſolo deo ſic dupliciter. Vel ſunt aliqua occulta interius. ⁊ ſic dicit apocalypſim habꝫ Uel occulta exterius. Et ſic dicit linguā habet. Et ad ho rum manifeſtationem eſt tertium ſcilicet interp̄tatio. Et debet fieri vt oīa ad edificationē fiant Ro. 15. Unuſqͥſqꝫ veſtrū ꝓximo ſuo placeat in bonum ad edificationē Lectio ſexta. Iue lingua quis loquat̉ ẜm duos: aut vt multū tres ⁊ ꝑ partes ⁊ vnus interpretet̉. Si aūt non fuerit inter pres: taceat in eccleſia: ſibi aūt loquat̉ ⁊ deo. Prophete aūt duo aut tres dicāt. ⁊ ceteri di iudicent. Ꝙ ſi alij reuelatū fuerit ſedenti: prior taceat. Poteſtis em̄ omnes ꝑ ſingulos ꝓphetare: vt om̄es diſcant ⁊ om̄es exhortē. tur. Et ſpūs ꝓphetarū ꝓphetis ſubiectus ē Non em̄ diſſenſionis eſt deus ſed pacis: ſicut ⁊ in om̄ibꝰ eccleſijs ſanctoꝝ doceo. Hic apl̓s ordinat eos quō ſe habeāt ad vſuꝫ doni lingua rum. Et cir ca hoc duo facit. Primo oſtendit qualiter de bent vti dono linguaꝝ. Secundo quādo debēt ceſſare ab
vſu ibi. Si aūt nō fuerit ⁊c. Dicit gͦ primo ꝙ modꝰ vtēdi dono linguaꝝ talis ſit int̓ vos vt ſiue quis id ē ſi aliqͥs lo quit̉ lingua id ē dicat viſiones vel ſomnia huiuſmodi lo cutio non fiat a multis ꝓpter occupationē temporis ī lin guis ⁊ non reſtet locus ꝓphetijs ⁊ ꝯfuſionē generet. Sꝫ ẜm duos id ē duobus. ⁊ ſi neceſſe fuerit ẜm multū tres vt ſit ſatis a tribꝰ. Deut. 17. In ore duoꝝ vel trium ⁊c̄. Sed notandum ꝙ hec cōſuetudo adhuc partim ſeruat̉ in eccle ſia. Nam lectiones et epl̓as ⁊ euangelia habemꝰ loco lin guarum. ⁊ ideo in miſſa ẜm duos ſeruat̉. qꝛ ſolū duo di cunt̉ q̄ ꝑtinent ad donū linguaꝝ ſcꝫ epl̓a ⁊ euangeliū. In matutinis ẜm multa fit ſcꝫ tribꝰ lectionibꝰ dictis in vno nocturno. Antiquitus em̄ dicebant̉ nocturna diuiſim ẜm tres vigilias noctis. nūc ꝟo dicūt̉ ſimul. Nō ſolū aūt debꝫ ſeruari ordo ꝙͣtū ad numerū loquentiū ſꝫ etiā ꝙͣtū ad mo dum. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Et ꝑ partes id eſt vt illi qͥ loquūt̉ ſuccedant ſibi ad inuicē ſcꝫ ꝙ vnus poſt aliū loquat̉. Uel ꝑ partes id ē interciſe vt ſcꝫ loquat̉ vnam parteꝫ viſionis ſeu inſtructionis ⁊ eam exponat. ⁊ poſt aliam ⁊ ipſam ex ponat ⁊ ſic deinceps. quē modū cōſueuerūt ſeruare predi catores qn̄ predicant ꝑ interp̄tationeꝫ hoībus ignote lin gue ⁊ ideo dicit ⁊ vuus interpretet̉. ¶ Conſequēter cū di cit. Si autē non fuerit ⁊cͣ. oſtendit quādo nō eſt vtenduꝫ linguis dicens ꝙ loquendū eſt ꝑ partes ⁊ vnus debet in terpretari. Sed ſi nō fuerit aliquis interpres id ē qͥ inter pretetur ille q̄ donū habet linguaꝝ taceat in eccleſia id eſt non loquat̉ ſeu predicet multitudini in lingua ignota. qꝛ non intelligit̉ ab eis ſed ſibi loquat̉ qꝛ ipſe ſe intelligit. et hoc tacite orando vel meditādo Iob. 10. Loquar in ama ritudine anime mee dicam deo ⁊c. ¶ Prophete aūt duo ⁊cͣ. Hic apl̓us ordinat eos quomō ſe habeant ad vſum ꝓ phetie. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit qͣliter vtē dum eſt dono ꝓphetie. ⁊ quantū ad numerū ⁊ ad ordinē. ͣ. Secundo oſtendit quibus vſus ꝓphetie interdicit̉ ibi. Mulieres in eccleſia ⁊c̄. Circa primū tria facit. Prīo do cet ordinem vtendi dono ꝓphetie. Secundo huius ratio nem aſſignat ibi. Poteſtis enim omnes ⁊cͣ. Tertio obie ctionem excludit ibi. Spūs ꝓphetarum ⁊cͣ. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo determinat numerū vtentium dono di cto. Secūdo docet modū ſeu ordinē vtēdi ibi. Qd̓ ſi alij ⁊cͣ. Circa primū ſciendum eſt ꝙ vſus ꝓphetie ẜm ꝙ hic videt̉ accipere apoſtolus eſt ꝓponere verbū exhortatiōis ad plebem exponendo ſcpͥturas ſacras. ⁊ qꝛ erant in pͥmi tiua eccleſia plures qͥ a deo hoc donū habebant ⁊ fideles non erant adhuc multiplicati. ideo ne eſſet confuſio ⁊ te dium: vult apl̓us ꝙ non om̄es qͥ ſciunt exponere ꝓpheti as ⁊ ſacram ſcpͥturam ꝓphetent: ſed aliqͥ ⁊ determinati. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Prophete ⁊c. Quaſi dicat. Nolo ꝙ om nes qͥ conueniūt ſed duo tm̄ aut ad plus tres: ꝓut hoc lo quendi neceſſitas exigit dicant id eſt exhortentur. Et hoc etiam conſonat ſcpͥture. Deut. 17. et Matth̓. 18. In ore duoꝝ vel trium ⁊c. Ceteri vęro ſcꝫ illi qͥ non debent dii dicēt ea que ab his ꝓponunt̉ vtrum ſcꝫ bene vel male di cta ſint. benedicta approbando ⁊ maledicta retractari faci endo. sͣ. 2. Spūalis homo om̄ia diiudicat. Eſt etiam ſer uandus ordo in vtēdo dicto dono. vt ſi alteri illoꝝ qͥ ſede bant ⁊ tacebant ⁊ dijudicabant fuit aliqͥd melius reuela tum ꝙͣ illi qͥ exhortat̉ ⁊ ſtat prior. tunc iſte qͥ ſtat debet ſe dere: ⁊ ille cui melius reuelatū eſt debet ſurgere ⁊ exhor tari. Et hoc eſt qd̓ dicit. Ꝙ ſi alij ſedenti reuelatum fuit ſcꝫ ꝑ ſpūmſanctum pͥor exhortans taceat ⁊ cedat ei. Ro. 12. Honore inuicem preuenientes. Et ratio huius eſt: qꝛ ẜm hūc modū poteſtis ſucceſſiue ꝓphetare ꝑ ſingulos id eſt omnes. ſcꝫ vt ſic omnes id ē maiores diſcant ⁊ omnes id eſt minores exhortent̉ ꝓuer. i. Audiens ſapiēs ⁊c. Ei ſi aliquis dicato apl̓e ego non poſſum tacere dum aliꝰ ꝓkij

Explanacio ſancti& home
phetat vel cedere ſedenti exquo incepi qꝛ non poſſum re tiuere ſpūm qͥ in me loquit̉ ẜm illud Iob. 4. Conceptum ſermonē tenere quis poteſt? Ideo apl̓us hoc remouet cuꝫ dicit. Spūs ꝓphetaꝝ ⁊c̄. Quaſi dicat īmo bene poteſt ta cere vl̓ ſedere qꝛ ſpūs ꝓphetaꝝ id ē ſpūs qͥ dat ꝓphetias ⁊ ponit̉ in plurali numero ꝓpter multas reuelatiōes eis inſtinctas ꝓphetis ſubiecti ſunt non quidē ꝙͣtū ad cogni tionem qꝛ ſicuc dicit gregoriꝰ ꝙ non ſemꝑ ſpūs ꝓphetie adeſt ꝓphetis. Vnde non eſt habitus ſicut ſcientia. Sic em̄ ſequeret̉ ꝙ etiam ꝙͣtum ad cognitionē eis ſubiectus eſſet ⁊ poſſent vti eo quādo vellent ⁊ non vti. Sed eſt q̄ dam vis aut impreſſio a deo illuminans ⁊ tangens corda ꝓphetarū tunc ſolum qn̄ ſic tangunt̉ cognoſcunt. Unde non eſt ſic eis ſubiectus. nec ẜm hoc intelligit̉ verbū apo ſtoli. ſꝫ ſpūs ꝓphetaꝝ ſunt ſubiecti ꝓphetis ꝙͣtum ad ꝓ nunciationē: qꝛ ſcꝫ in eorum poteſtate eſt ꝓnunciare ea q̄ reuelant̉ eis quādo volunt. ⁊ nō pronuciare. Et ſic nihil valet excuſatio qꝛ nō cogit te ſpūs quin tacere poſſis. Et ꝙ hoc ſit verum ꝓbat cum dicit. Non enim eſt diſſenſio nis ⁊cͣ. ⁊ facit talem rationē. Deus nunꝙͣ cogit ad id vn de oriat̉ rixa vel diſſenſio. qꝛ deus non eſt diſſenſionis: ſꝫ pacis. ſed ſi cogeret hoīes ſpūs ꝓphetie ad loquendū tūc eſſet cauſa diſſenſionis qꝛ ſic vellet ſemꝑ loqui vel non do cere vel tacere alio loquente de quo alij turbarent̉. Ergo ſpūſſanctus non cogit homines ad loquendū. 2. cor. vlti. Deus pacis ⁊ dilectionis erit vobiſcū ⁊cͣ. Uerūtamē qꝛ adhuc poſſet obijcere ꝙ hoc non faceret qꝛ ſolum eis iſta mandabat ⁊ nō alijs eccleſijs. Unde ⁊ in grauamē poſſet videri. ideo apl̓us ſubdit. Hoc non ſolū in eis ſed etiaꝫ in omnibꝰ eccleſijs docere. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Sicut in om̄i bus eccleſijs ſanctorū doceo.ſ. de vſu linguaꝝ ⁊ ꝓphetie ſupra. 1. Idipſum dicatis oēs. Lectio ſeptima: Ulieres in eccleſia taceant. Non em̄ n ꝑmittit̉ eis loqui: ſed ſubditas eſſe ſicut ⁊ lex dicit. Si quid autē volunt diſcere: domi viros ſuos interrogent. Tur pe eſt enim mulieri loqui in eccleſia. An a vo bis verbum dei ꝓceſſit. aut in vos ſolos per uenit. Si quis videt̉ ꝓpheta eſſe aut ſpiritu alis: cognoſcat que ſcribo vobis. qꝛ domini ſunt mandata. Si quis autē ignorat ignora bitur. Itaqꝫ fratres emulamini ꝓphetare. ⁊ loqui linguis nolite ꝓhibere. Om̄ia auteꝫ honeſte ⁊ ẜm ordinē fiant. Hic apl̓us ponit perſonas quibꝰ interdicit vſuꝫ ꝓphetie Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit quibus ꝓphetie vſus interdicit̉. Secūdo remouet obiectionē ibi. Si qͥd aūt volunt ⁊c̄. Circa pͥmū duo facit. Primo ponit māda tum de interdicto. Secūdo huius rōem aſſignat ibi. Non em̄ ꝑmittit̉ ⁊cͣ. Dicit ergo. Volo vt viri hoc modo vtant̉ dono ꝓphetie: ſed mulieres in eccleſia nolo loqui ſꝫ tace ant in eccleſijs. 1. Ti. 2. Mulierē docere in eccleſia nō ꝑ mitto. Et rationem huius aſſignat Chryſoſtomꝰ dicēs ꝙ ſemel eſt locuta mulier: ⁊ totum mundū ſubuertit. Sꝫ co tra hoc videt̉ qꝛ de multis mulieribꝰ legit̉ ꝙ ꝓphetaue runt ſicut de ſamaritana. Io. 4. Et de anna vxore phanu el Luc̄. 2. Et de delbora. Iudicū. 4. Et de oldan ꝓphe ten vxore ſellum. 4. Reg. 22. Et de filiabꝰ philippi act. 21. ſupra. 10. etiā dicit̉. Om̄is mulier orans vel ꝓphetās ⁊cͣ. Rn̄ſio. dicendū ꝙ in ꝓphetia ſunt duo. ſcꝫ reuelatio ⁊ manifeſtatio reuelationis. ſed a reuelatione non excluduntur mulleres: ſed multa reuelant̉ eis ſicut ⁊ viris. Sꝫ annunciatio eſt duplex. Unā publica et ab hac excludunt̉ Alia eſt priuata et hec ꝑmittitur eis qꝛ non eſt predicatio ſed ānunciatio. huius aūt rationē aſſignat dicēs. Nō em̄ p̄mittit̉ eis loqui ſcꝫ ab eccleſie auctoritate. ſed hoc eſt or ficium earum vt ſint ſubdite viris. Unde cum docere di cat prelationē ⁊ preſidentiam non decet eas que ſubdite ſunt. Ratio aūt quare ſubdite ſunt ⁊ nō preſunt eſt qꝛ de ficiunt ratione que eſt maxime neceſſaria preſidēti. Et iō dicit ph̓us in politica ſua ꝙ corruptio regiminis eſt quā do regimen ꝑuenit ad mulieres. ¶ Conſequēter cum di cit. Si quid volūt ⁊cͣ. quia poſſent aliqͥ dicere ꝙ ad minꝰ de dubijs poſſunt q̄rere in eccleſia. ideo apl̓us hoc exclu dit. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ remouet obiectio nem. Scd̓o rationē aſſignat ibi. Turpe eſt ⁊cͣ. Dicit gͦ di co ꝙ mulieres taceant in eccleſia. ſed ſi aliqua de quibus dubitant addiſcere volunt interrogent viros ſuos domi. 1. Ti.2. Mulier in ſilentio diſcat cum om̄i ⁊cͣ. Huius aūt ratio eſt qꝛ turpe eſt non ſolū indecens. In mulieribꝰ em̄ cōmendat̉ verecundia. Ecc̄. 26. Gratia ſuꝑ gr̄am ⁊c̄. Si ergo in publico q̄reret ⁊ diſputaret ſignū eſſet inuerecun die ⁊ hoc eſt ei turpe. ⁊ inde eſt etiam ꝙ in iure interdicit̉ mulieribꝰ officium aduocandi. ¶ Cōſequenter cum dicit An a vobis ſermo dei ⁊c. confutat cōtradicētes. ⁊ qꝛ poſ ſent om̄es ſimul cōtradicere vel ad minus ſapientes inter eos. Ideo circa hoc duo facit. Prīo em̄ conſutat eos ꝙͣ tum ad totam eorum eccleſiā. Secūdo ꝙͣtum ad ſapienteſ tantū ibi. Si qͥs aūt videt ⁊c̄. Circa pͥmum ſciendū eſt ꝙ cauſa quare populus cōſueuit contradicere dn̄o vel recto ri eſt ſingularitas. Singularitas em̄ poteſt cauſari vel ex prioritate in aliquo bono vel excellētiā. Et ideo apl̓us vo lens ⁊ contradicentes corinthios confutare excludit pͥmo ab eis pͥoritatem cū dicit. An a vobis ſermo dei ꝓceſſit? Quaſi dicat. Non: ſed a iudeis Eſa. 2. De ſyon exibit lex ⁊cͣ. Quaſi dicat: ſi in eccleſia iudeorū facerem aliquas or dinationes contra ordinationes ſuas poſſent cōtradicere quia ipſi pͥus habuerunt verbum dei. ſed vos non. quia non proceſſit a vobis ſermo dei. Secundo excludit ab eis excellentiā. An in vos ſolos ⁊c. Quaſi dicat nō ſolū vos credidiſtis ſed etiam alij. Unde vos nō excellitis eos psͣ In oēm terram exiuit ſonus eoruꝫ ⁊cͣ. ⁊ ideo debetis face re vt alij faciūt. ¶ Conſeq̄nter cum dicit. Si quis aūt vi detur ⁊cͣ. In ſpeciali confutat maiores. Et circa hoc duo facit. Primo confutat eos. Secūdo reſpondet cuidā taci te obiectioni ibi. Si qͥs aūt ignorat ⁊c. Dicit ergo. eſto ꝙ tota eccleſia non contradicat: ſed aliquis qui videt eſſe ꝓ pheta ⁊c. ⁊ dicit videt̉ qꝛ ſi contradicit non vere eſt ꝓphe ta vel ſapiēs ſeu ſpiritualis qꝛ nō ꝯtradiceret. Dicit etiaꝫ ꝓpheta ⁊ ſpūalis qꝛ multi ſunt ſpūales qͥ non ſunt ꝓphe te. licet om̄es ꝓphete ſint ſpūales. Iſte inꝙͣ qͥ ſic videtur ꝓpheta ⁊ ſpūalis non contradicat ſed cognoſcat id ē ſciat qꝛ ea que ſcribo vobis ſunt mandata dei ⁊ nō tantū mea. Quaſi dicat ex qͦ nullꝰ auſus mādatis dn̄i ē cōtradicere ⁊ ea que ſcribo ſunt mandata dei. non audeat aliquis cō tradicere. 2. corin. vltimo. An experimentū queritis ⁊cͣ. et ex hoc poſſumus colligere ꝙ verba apoſtolorū ſunt ex familiari reuelatione ſpūſſancti ⁊ chriſti ⁊ ideo ſeruanda ſunt ſicut p̄cepta chriſti. Unde ⁊ ſignāter apl̓s diſtinguit illa que ex ſe mandat cum dicit. De virginibus autē man datum domini nō habeo. Sed poſſes dicere. O apoſtole quō ego cognoſcam ꝙ hec ſint mandata dei? Non poſ ſum hoc ſcire. Hoc apl̓us excludit dicens. Non valet tibi hoc qꝛ non debes ignorare. Quare? Quia omnis igno rans ⁊cͣ. Matth. 25. Amen dico vobis neſcio vos. Ex qͦ patet ꝙ omnes tenent̉ ſcire ea que ſunt de neceſſitate ſalu tis que ipſe prius mandat ⁊ apoſtoli ⁊ ꝓphete. Uel aliter

īepiſtolam ī ad Corinthios. Xv
Si quis videt̉ ⁊c. vt ſit confirmatio p̄cedentiū. Quaſi di cat. Ita ſcribo ſꝫ vos nō poteſtis ea agnoſcere ꝓpter eoꝝ difficultatē ⁊ qꝛ ſimplices eſtis. ſed vt ſciatis ꝙ ea q̄ ſcri bo iuſta ſūt ⁊ honeſta volo adducere teſtimoniū ꝓphetaꝝ ⁊ ſpūalium viroruꝫ qͥ ſunt int̓ vos. Et iō dicit. Si sqͥ autē ⁊cͣ. sͣ. 2. Spūalis iudicat om̄ia. Et ne aliquis dicat nō cu ramus ſcire iſta ſubdit ꝙ tenent̉ ſcire. quia om̄is ignorās ⁊c. Eſa. 5. Propterea captiuus ductus ⁊c. psͣ. Neſcierūt neqꝫ intellexerūt ⁊cͣ. ¶ Itaqꝫ fratres mei ⁊c. apl̓us hic cō cludit generalē āmonitionē. Et circa hoc tria facit. Prīo monet eos ad appetitū omniū donorū dicens. Itaqꝫ ⁊ lo qui linguis ⁊ ꝓphetare eſt bonum. Emulamini id eſt de ſideretis ꝓphetare cuius cauſa eſt quia ſicut dicit̉ ꝓuer. 29. Deficiente ꝓphetia diſſipabit̉ populus. Et accipitur ꝓphetare hic ẜm ꝙ ꝑ totum capitulū expoſitum eſt. et tn̄ licet deſideretis ꝓphetare nolite ꝓhibere loqui linguis ne fiat diſſenſio. Scd̓o inducit ad debitum modū cum di cit. Omnia autē honeſte vt ſcꝫ vno loquente alij taceant et mulieres in eccleſia nō loquant et ſimilia. Ro. 13. Sic vt honeſte in die ambulemꝰ ⁊c. Tertio inducit eos ad cō gruum ordinem cum dicit. Et ẜm ordinem. vt ſcꝫ primo vnus ⁊ poſtea alius loquat̉ et ꝑ partes et ſimilia que di cta ſunt. Iudicū. 5. Stelle manentes in curſu ſuo aduer ſus ſyſaram pugnauerūt. Incipit capitulū decimūquintū. Otum vobis facio fratres euāge n lium qd̓ predicaui vobis. quod ⁊ accepiſtis. in quo ⁊ ſtatis. ꝑ quod ⁊ ſaluamini. qͣ ratiōe p̄dīcauerim vobis ſi tenetis. niſi fruſtra credidiſtis. Tra didi em̄ vob̓ in primis qd̓ ⁊ accepi. qm̄ xp̄s mortuꝰ eſt ꝓ pctīs noſtris ẜm ſcpͥturas. ⁊ qꝛ ſepultꝰ eſt ⁊ qꝛ reſurrexit tertia die ẜm ſcpͥtu ras. ⁊ qꝛ viſus eſt cephe ⁊ poſt vndecim. De inde viſus eſt pluſqͣꝫ qͥngentis fratribꝰ ſiml̓ ex qͥbꝰ multi manēt vſqꝫ adhuc. qͥdam autē dormierunt. Deinde viſus eſt iacobo. deind̓ apl̓is om̄ibꝰ. Nouiſſime aūt oīm tanqͣꝫ abor tiuo viſus ē ⁊ mihi. Ego eī ſuꝫ mīmꝰ apl̓oꝝ qͥ non ſum dignus vocari apl̓us. qm̄ ꝑſecutꝰ ſum ectleſiā dei. Gr̄a aūt dei ſum id qd̓ ſum ⁊ gratia eius in me vacua non fuit. ſꝫ abun dantius illis om̄ibus laboraui: Non ego aūt ſed gratia dei mecū. Siue em̄ ego ſiue illi: ſic p̄dicauimꝰ. ⁊ ſic credidimꝰ. Poſtꝙͣ apl̓us inſtruxit corinthios de ipſis ſacramētis et de re contenta ⁊ ſignificata in ſacramentis ſcꝫ de gratia ⁊ eius effectibus: hic conſeq̄nter inſtruit eos de re non con tenta ſed ſignificata in ſacramentis ſcꝫ de gloria reſurre ctionis que nō eſt contenta in ſacramento: cum nō ſtatim habeat eam qͥ ſuſcipit ſacramenta ſed ſignificat gloria re ſurrectionis in ipſis inꝙͣtum confert in eis gratia ꝑ quaꝫ ad beatitudinē ꝑuenit. Circa hoc aūt duo facit. Primo p̄mittit tractatū de reſurrectione. Scd̓o ꝑ hoc ꝓbat reſui rectionem cōmunē omniū hoīm ibi. Si aūt xp̄s predicat̉ ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo cōmendat euangelicā doctrinā. Secūdo annūciat que oportet ſcire circa reſurre ctionē xp̄i ibi. Tradidi em̄ vobis ⁊cͣ. Cōmēdat em̄ emi netiam euangelice doctrine ꝙͣtum ad quattuor. Primo
ꝙͣtum ad predicantiū auctoritatē. qꝛ ipſi apl̓i. Et hoc ē ꝙ dicit. O fratres cōtinuando ſe ad p̄cedentia facio vobis notum euangeliū qd̓ idē eſt qd̓ bona annūciatio q̄ incipit a xp̄o. Unde quicqͥd ꝑtinet ad xp̄m vel eſt de ipſo xp̄o di citur euangeliū. Qd̓ predico vobis qͣſi dicat. Illud qd̓ p̄ dicaui vobis de xp̄o notuꝫ facio vobis.i. reduco vobis ad memoriā. qͣſi nō ſint noua ea q̄ ſcribo Phil̓. 3. Eadeꝫ ſcri bere vobis ⁊c. Predicaui ego ſcꝫ vobis ⁊ alij apl̓i alijs. Et in hoc apꝑet auctoritas huiꝰ doctrine qꝛ a xp̄o a pau lo ⁊ ab alijs apl̓is Heb̓. 2. Que cuꝫ initiū accepiſſet enar randi. Secūdo ꝙͣtum ad cōmunē fidem oīm populoꝝ. et ideo dicit. Qd̓ ⁊ accepiſtis om̄es. ſꝫ hoc aug. dicit ꝑtine re ad eminentiā huiꝰ fidei faciēs tale argumentū. Ad cre denda ea q̄ ſunt fidei aut ſunt miracula facta aut non. Si ſunt facta miracula habeo ꝓpoſitū ꝙ digniſſima ⁊ certiſſi ma eſt. Si nō ſunt facta hoc ēmaximū oīm miraculoꝝ ꝙ ꝑ quoſdaꝫ paucos cōuerſi ſunt ad fidē infinita multitudo hoīm: ꝑ pauꝑes p̄dicantes pauꝑtatē diuites. ꝑ ideotas p̄ dicantes ea q̄ rationē excedūt: cōuerſi ſunt ſapiētes ⁊ ph̓i. psͣ. In oēm terrā exiuit ſonus eoꝝ ⁊c. Sed ſi obijciat̉ ꝙ etiam lex machometi recepta eſt a multis. Dicendū eſt ꝙ nō eſt ſimile: qꝛ ille oppͥmēdo ⁊ vi armoꝝ ſubiugauit eos ſꝫ iſti apl̓i moriēdo ipſi alios ad fidē d̓uxerūt ⁊ faciēdo ſi gna ⁊ ꝓdigia. Ille em̄ p̄ponebat q̄daꝫ que ad delicias ⁊ laſciuias ꝑtinēt. ſꝫ xp̄s ⁊ apl̓i terrenoꝝ cōtemptū.1. teẜ. 2 Cū accepiſtis a nobis verbū dei ⁊c. Tertio ꝙͣtum ad vir tutē qꝛ cōfirmat ⁊ eleuat ad celeſtia. Iō dicit in quo ſtatis ſcꝫ eleuati ad celeſtia. Ille em̄ dicit̉ ſtare qͥ rectus ē. ⁊ hoc ſola lex xp̄i facit. Ro. 5. Iuſtificati gͦ ꝑ fidem ⁊c. Lex em̄ vetus nō faciebat ſtare: ſed curuabat ad terrena. Deūt. 33 Oculus Iacob in terra frumenti ⁊ vini. Quarto ꝙͣtū ad vtilitatē: qꝛ ſola noua lex ꝑducit ad finē ſalutis. vetꝰ aūt non. Heb̓. 7. Neminē ad ꝑfectū adduxit lex. Et ideo di cit. Per qd̓ ⁊ ſaluamini. Hic iam ex certitudīe ſpei ꝑ in choationē q̄ eſt ꝑ fidem ſaluamī ⁊ in futuro in veritate rei ⁊ ſpei. Iac. I. In manſuetudine ſuſcipite inſitū verbū ⁊cͣ. Io. 20. Hec aūt ſcpͥta ſunt vt credatis ⁊ vt credentes ⁊c̓. Et apponit hic duas conditiones. Prīa cū dicit ſi tenetꝭ ⁊cͣ. Glo. ſic exponit: Si tenetis qͣ rōne p̄dicaui vobis illd̓ euāgeliū.i. reſurrectionē mortuoꝝ ea rōne qͣ ꝯfirmaui vo bis id ē ꝑ reſurrectionē xp̄i. Vel aliter. Saluamini ita tn̄ ſi tenetis.i. ſi ſeruatis ea rōne qͣ p̄dicaui vobis euangeliū xp̄i. Scd̓am cōditionē ponit cū dicit. Niſi fruſtra credidi ſtis. Quaſi dicat ſaluamī ꝑ fidē ſi non fruſtra credidiſtis id ē ſi fidei addunt̉ bona oꝑa. qꝛ fides ſine oꝑibus mortua eſt. Iac. 2. Illud em̄ dicit eſſe fruſtra qd̓ eſt ad finē quem nō cōſeqͥt̉. Finis aūt fidei eſt viſio dei. Un̄ ſi nō ſaluamini fruſtra credidiſtis nō ſimpl̓r ſꝫ inqͣtū nō ꝑuenit ad finem Uel aliter. ſi tenetꝭ. q. d. teneatꝭ niſi fruſtra ⁊c. ¶ Tradidi em̄. Hic on̄dit ꝓpoſitū ⁊c. circa hoc tria fac̄. Prīo on̄dit originē doctrine d̓ reſurrectiōe xp̄i. Scd̓o on̄dit ea q̄ī do ctrina hniōi ꝯtinēt̉ ibi. Qm̄ xp̄s mortuꝰ Tertio ꝯſonātiā ſeu ꝯuenientiā p̄dicantiū ibi. Siue em̄ ego ⁊c. Dicit gͦ pͥª Iſtud debetis tenere.i. ī memoria hēre qd̓ tradidi vobis in pͥmis ⁊ adhuc trado. Et dicit ī pͥmis.i. int̓ prīa creden da. Credēda em̄ vel ꝑtinent ad trinitatē vel fidē incarna tionis. Et priº debꝫ hō credere ea q̄ ad fidē incarnationis ꝑtinent: ⁊ poſtea q̄ ad trinitatē ꝑtinēt. Vn̄ qd̓ tradidi vo bis in pͥmis ſcꝫ de incarnatione ⁊ nō a me vel ex mea au ctoritate tradidi: ſꝫ qd̓ accepi a xp̄o vel a ſpūſancto. Gal̓. j. Paulus apl̓us ⁊cͣ. sͣ. 11. Ego accepi a dn̄o ⁊cͣ. Eſa. 21. Que audiui a dn̄o exercituū ⁊cͣ. Ea aūt q̄ accepit ⁊ tradi dit ſūt qͣttuor ſcꝫ mors. ſepultura. reſurrectio. apꝑitio xp̄i Dicit gͦ pͥmo tradidi vobis primo mortē xp̄i. ⁊ ideo dicit: Qm̄ xp̄s mortuꝰ eſt. In quo remouet duplicē ſuſpitionē q̄ ſuboriri poſſet circa morteꝫ xp̄i. Prima eſt ꝙ mortuus
fͣ iij

Explanatio ſancti Thome
eſſet ꝓ peccatis ſuis actualibus vel originali. Et hoc ex cludit cū dicit. Pro peccatꝭ noſtris nō ſuis Eſa. 53. Pro pter ſcelus populi mei ꝑcuſſi euꝫ. 1. Pe. 3. Chriſtꝰ ſemel ꝓ peccatis noſtris ⁊cͣ. Alia ſuſpicio eſt ꝙ mors xp̄i eſſet caſualis vel violentia iudeoꝝ. ⁊ hoc excludit cū dicit. ẜm ſcpͥturas ſcꝫ veteris ⁊ noui teſtamenti. Et ideo ſignanter ſpecialit̓ dicit. ẜm ſcpͥturas Eſa. 53. Sicut ouis ad occiſi onem ductus ē. Iere. 11. Ego qͣſi agnus māſuetus qͥ por tat̉ ad victimā ⁊c̄. Matth̓. 20. Ecce aſcendimꝰ hieroſoli mā ⁊cͣ. Tradidi em̄ vobis Scd̓o ſepulturā xp̄i. et iō dic̄ Et qꝛ ſepultus eſt. Sed nunquid ſepultura eſt articulus fidei ſpecialiter. qꝛ facit hic mentionē ſpēaliter de ea? Di cendū ꝙ ẜm illos qͥ numerant articulos ẜm credenda nō eſt ſpecialis articulus fidei: ſꝫ includit̉ cū articulo paſſio nis ⁊ mortis xp̄i. Cuius ratio eſt: qꝛ fides eſt eoruꝫ q̄ ſunt ſupra rationē. Unde ibi incipit articulus fidei vbi deficit ratio. Hoc aūt pͥmū eſt ꝙ dn̄s ſit conceptus. et ideo cōce ptio eſt articulus fidei. Scd̓m ꝙ deꝰ eſt natꝰ de virgine. et ideo hic eſt aliꝰ. Tertiū ꝙ impaſſibilis deꝰ patiat ⁊ mo riatur ⁊ hic eſt alius. et cum hoc intelligit̉ etiam de ſepul tura. Unde non eſt ſpēalis articulus. ¶ Facit aūt apl̓us hic mentionē de ſepultura ꝓpter tria. Prīo vt oſtēdat ve ritatem mortis xp̄i. Euidens em̄ mortis ſignuꝫ alicuius ē ꝙ ſepeliat̉. Secūdo ad oſtendēdū veritatē reſurrectionis qꝛ ſi nō fuiſſet ſepultus: nec cuſtodes fuiſſent iuxta ſupul crum illis diebꝰ poſſent dicere ꝙ diſcipuli fuiſſent euꝫ fu rati. Tertio qꝛ apl̓us vult eos inducere ad fidē reſurrecti onis. ⁊ hoc vider magis difficile ꝙ ſepultus reſurgat. Et de hoc dicit̉ Eſa. 11. Et erit ſepulcrū eius glorioſuꝫ. Eſa. 53. Dabit impios ⁊c. Tradidi etiā vobis reſurrectiōꝫ: qꝛ reſurrexit tertia die. Oſee. 6. Uiuificabit nos poſt ⁊cͣ. Et etiaꝫ dicit tertia die nō ꝙ fuerint tres dies integri: ſꝫ due noctes ⁊ vna dies ꝑ ſynodochē. Et huiꝰ cauſa fuit ſic̄ di cit aug. qꝛ deus ꝑ ſuum ſimplū id ē ꝑ malū pene qd̓ ſigni ficat̉ ꝑ vnum diem deſtruxit nr̄m duplū id ē penā ⁊ culpā qd̓ ſignificat̉ ꝑ duas noctes. Tradidi etiam vobis quar to chriſti apparitiones quia viſus eſt cephe. Et ponit pri mo apparitiōes factas alijs. Scd̓o apꝑitiones factas ſibi ſoli ibi. Nouiſſime. Sciendū eſt aūt circa pͥmū ꝙ apꝑitio nes xp̄i nō ſunt facte om̄ibꝰ cōmuniter: ſꝫ aliquibꝰ ſpēali bus ꝑſonis act. 10. Dedit eum manifeſtū fieri ⁊c. Et huiꝰ ratio fuit vt ſeruaret̉ ordo in eccleſia vt ꝑ quoſdam ſpecia les fides reſurrectionis deueniret ad alios. Notandū aūt ꝙ apꝑaritiōes xp̄i nō ponunt̉ hic oēs nec ille q̄ facte ſunt mulieribꝰ. Ponunt̉ aūt hic q̄dā q̄ nō legunt̉ in euangeli is. Et horū ratio fuit qꝛ apl̓us vult ex rōne ꝯfutare infide les. et iō noluit ponere teſtimonia niſi autentica. ⁊ iō ta cuit apꝑtiōes i mulieribꝰ factas: ⁊ poſuit quaſdā q̄ nō in ueniūt̉ vt oſtendat ꝙ etiā alijs pluribꝰ apparuit: ſed facit mentionē ſpecialē de petro ⁊ iacobo. qꝛ erāt qͣſi columne vt dcit̉ Gal̓. 2. Dicit gͦ tradidi vobis qꝛ viſus eſt cephe.i. petro Luc̄. vlti. Surrexit dominus vere ⁊c. Et credit̉ ꝙ inter viros primo apparuit petro quia erat in maxima tri ſticia. Unde ⁊ angelꝰ dixit Mar. vlti. Ite dicite diſcipu lis eiuſ et petro ⁊c. Poſtea id eſt in alia vice viſus eſt. xj. apl̓is. Semel quidē viſus eſt. x. tm̄ qn̄ Thomas erat ab ſens et poſt octo dies. xj. qn̄ Thomas erat cū eis. Augu. dicit ꝙ debet dicere. xij. ſed corruptū eſt vitio ſcpͥoꝝ et di cit ꝙ non refert ꝙ iudas iam obierat et Matthias nōdū erat electus: qꝛ conſuetū eſt ꝙ qn̄ maior ꝑs collegij facit aliquid dicit̉ ꝙ totum collegium hoc facit. Unde qꝛ dn̄s elegerat. xij. ideo poteſt dici ꝙ viſus eſt. xij. id ē toti colle gio apl̓oꝝ. ſed non eſt vis ſiue dicat̉. xij. ſiue. xj. Deinde iterum viſus ē pluſꝙͣ qͥngētis fratribꝰ: ſꝫ de hoc nihil le gimus in ſacra ſcpͥtura niſi hoc qd̓ hic dicit̉. Poteſt tn̄ di ci ꝙ hec apꝑitio fuit de qͣloquit̉ dionyſius ī tertio de diuinis noībꝰ qn̄ oēs diſcipuli cōuenerūt ad videndū corpus qd̓ ferebat principē vite. Sed cōtra hoc videt̉ eſſe qꝛ hoc fuit ante aſcenſionē qn̄ ſcꝫ xp̄s apꝑuit iacobo. Sꝫ cōgre gatio diſcipuloꝝ ad videndū beatam virgineꝫ de qͣ videt̉ loqui dyoniſius fuit multū poſt. Et ideo melius videt̉ di cendū ꝙ apꝑuit qͥngentis fratribꝰ ſimul ante aſcenſionē: ſuaꝫ et ⁊ non refert ꝙ dicit̉ diſcipuli erant centum vigin ti. qꝛ licet illi qͥ erant in hieruſalē eſſent centū viginti. tn̄ in galilea erant multi diſcipuli et forte om̄es congregati ſunt ſimul cuꝫ apparuit. Et vt huius teſtimoniū ſit mag certū dicit ꝙ ex eis adhuc multi manent id ē viuūt. quidā aūt ex eis dormierūt.i. mortui ſunt in ſpe reſurrectionis. Et vocat ſanctorū mortem dormitionē: qꝛ moriunt̉ carne corruptibili vt reſurgant incorruptibiles. Ro. 6. Xp̄s re ſurgens ⁊c. Deinde id ē poſt viſus eſt iacobo ſcꝫ alphei. ⁊ ratio huius pōt aſſignari: qꝛ vt legit̉ iacobꝰ vouit ſe non ſumpturū cibum niſi pͥus videret xp̄m: ſed ẜm hoc nō ſer uaret ordo apꝑitionis. qꝛ ſi poſt om̄es numeratas appi tiones apꝑuiſſet iacobo. nimis fuiſſet ſine cibo. ⁊ hoc ē dif ficile. Et ideo dicendū eſt ꝙ ideo ſingulariter xp̄s apꝑuit iacobo qꝛ ſpecialem deuotioneꝫ iacobus ad xp̄m habuit. Et de iſta etiam apparitione nihil habet̉ in euāgelio. De inde poſt hoc ſcꝫ viſus eſt om̄ibus apl̓is in aſcenſiōe vt le git̉ Matth̓. vltimo. et act̓. 1. ¶ Nouiſſime aūt omniū ⁊cͣ. hic apoſtolus cōmemorat apparitionē factam ſibi ſoli. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit ordinē apparitionis. Secundo rōem eius aſſignat ibi. Ego em̄ ſum ⁊cͣ. Dicit ergo ita. Dixi ꝙ omnibꝰ manifeſtatus eſt chriſtus nouiſſi me id eſt vltimo. ⁊ poſt aſcenſioneꝫ viſus eſt ⁊ mihi tanꝙͣ abortiuo et ideo nouiſſime. Dicit autē tanꝙͣ abortiuo ꝓ pter tria. Ahortiuꝰ dicitur aliquis fetus. Vel qꝛ naſcitur extra tempus debitū. Uel quia cum violentia educitur. Ul̓ qꝛ non ꝑducit̉ ad debitam quantitatē. ⁊ qꝛ hec tria vi debat in ſe apl̓us. ideo dicit tanꝙͣ abortiuo. Primo em̄ ipſe extra tempus alioꝝ apoſtoloꝝ renatus eſt xp̄o. Nam alij apoſtoli renati ſunt chriſto ante aduētū ſpirituſſancti paulus vero poſt. Scd̓o qꝛ alij apoſtoli ſpontanee cōuerſi ſunt ad chriſtum: ſed paulus coactus. act. 9. Proſtrauit eum ad terram ⁊cͣ. Et hoc multū valet contra hereticos qui dicunt ꝙ nullus debet cogi ad fidem. qꝛ paulus coa ctus fuit. Et ſicut dicit auguſtinꝰ plus ꝓfecit in fide pau lus cū eoacte cōuerſus eſt ꝙͣ multi qͥ ſpontanee venerūt. Tertio qꝛ reputat ſe alijs minorē ⁊ non ꝑueniſſe ad virtu tem aliorum apoſtoloꝝ. Et ideo qͣſi rationē aſſignans di cit. ego em̄ ſum minimꝰ ⁊c. Circa hoc duo facit. Primo em̄ on̄dit ſuam ꝑuitatē. Secūdo rōem huius exponit ibi Quoniā ꝑſecutus ſum ⁊cͣ. Paruitatē aūt ſuā manifeſtat primo in cōparatione ad apl̓os cū dicit: Ego em̄ ſum mi nimꝰ Eſa. 60. Minimꝰ erit in mille ⁊ ꝑuulꝰ in gentē for tiſſimā Ecc̄. 3. Quāto maior es ⁊cͣ. Et licet ſit mīmꝰ in cō ꝑatione ad apl̓os poſſet tn̄ dici ꝙ eſt magnꝰ in cōꝑatione ad alios qꝛ eſt apl̓us. ⁊ ideo ſcd̓o oſtēdit ſuā ꝑuitatē in cō paratione ad alios cū dicit. Qui non ſum dignꝰ nō ſoluꝫ eſſe ſed vocari apl̓us licet vocer. 2. corin. 3. Nō ꝙ ſufficiē tes ⁊c̄. Sꝫ poſſes dicere. O apl̓e ꝓpter humilitatē nullꝰ debet dicere falſum. cum ergo tu ſis magnꝰ qͣre vocas te minimū; ⁊ ideo cum dicit quoniā perſecutus ⁊cͣ. oſtendit quō ſit minimꝰ ⁊ quō non minimꝰ. minimū aūt dicit ſe cō ſiderando preterita facta ſua et dicit. Non ſum dignꝰ ⁊c̄. Quare? Quia ꝑſecutus ſum eccleſiā dei qd̓ alij apl̓i non fecerunt. Gal̓. 1. Supra modum perſequebar ⁊cͣ. 1. Li. I. Qui fui blaſphemꝰ ⁊ perſecutor ⁊cͣ. Et licet ex me ſim mi nimus: tamen ex deo non ſum minimꝰ. et ideo dicit. Gra tia dei ſum id quod ſum. Et circa hoc duo facit. Prio cō mendat conditionē ſuam ꝙͣtum ad ſtatum. Secūdo ꝙͣtuꝫ ad executionē ſtatꝰ ibi. Et gr̄a eius ⁊c. Dicit gͦ primo. ex

IIEDIIIOIAIAC TOINIHIOA. XV
G. XV
me nihil ſum: ſꝫ id qd̓ ſum gr̄a dei ſum.i. ex deo nō ex me Ephe 3. Cuius factus ſuꝫ miniſter ⁊c̄. Et dicit id qd̓ ſuꝫ qꝛ hō ſine gr̄a nihil ē. sͣ. 13. Si habuero oēm ꝓph̓iam ⁊cͣ. Sed qualiter vſus ſit ⁊ executus ſtatū ſuū oſtendit dicēs Et gratia eius ⁊c. Vbi primo oſtendit qūo vſus ſit gratia iſta quia ad bonū. ⁊ ideo dicit. In me vacua nō fuit id eſt ocioſa qꝛ ea vſus eſt ad id ad qd̓ data eſt ſibi. Gal̓. 2º. Nō inuacuū cucurri ⁊c. Scd̓o manifeſtat qūo alios exceſſit. ⁊ ideo ſubdit. Sed habundātius illis oībus id eſt apl̓is ſin gillatim: Laboraui. predicādo qꝛ nullus per tot loca pre dicauit ⁊ annūciauit xp̄m. Unde dicit. Ro. 15. Ita ꝙ a ie ruſalē vſqꝫ ad ylliricū ⁊c. ⁊ etiā vſqꝫ ad hyſpaniā operā do qꝛ licet ip̄e ſicut alij apoſtoli poſſet exigere ſumptus ſi bi neceſſarios tamē ſpē aliter voluit de labore manuū que rere ſumptꝰ ſuos vt ip̄e dicit 2ᵉ. theẜ. 3º. Nocte ⁊ die ma nibus noſtris ⁊c. tribulatiōes ſuſtinēdo. Nullus em̄ apo ſtoloꝝ tot perſecutiōes ⁊ tribulatōes ſuſtinuit vt ip̄e enu merat. 2ᵉ. corinth̓. 11. In laboribus plurimis ⁊ carceribꝰ ⁊c. Tercio oſtēdit vſus efficaciā qꝛ hoc nō a ſe ſolo ſed ex inſtinctu ⁊ adiutorio ſpūſſancti. ⁊ ideo dicit. Non aūt ego ſolus operor ſed gratia dei mecū que mouet voluntatē ad hoc. Eſa. 26. Oīa opera noſtra ⁊c. Phil̓. 2. Qui operat̉ in nobis velle ⁊c. Deus em̄ non ſolū infundit gratiā qua noſtra oꝑa grata fiunt ⁊ meritoria ſed etiā monet ad bene vtendū gratia infuſa ⁊ hec vocat̉ gratia cooperās. ¶ Si ue ego em̄ ⁊c. hic oſtendit cōcordiam predicantiū. et hoc poteſt dupliciter legi. Primo vt ſit cōfirmatio dictoruꝫ. Quaſi dicat aliqͥs. Tu ita predicas ſed tn̄ non credimus tibi ſoli qꝛ tu minimꝰ es īter apl̓os. Ideo reſpōdens apl̓s ait. Immo debetis mihi credere qꝛ ego nō predico alia ſi ue ego ſiue alij apl̓i ſic p̄dicamus ſcꝫ xp̄m reſurrexiſſe ⁊ vi ſum fuiſſe ⁊c. Et vos etiā credidiſtis ſicut ego ⁊ illi predi cauerūt. ſcꝫ ꝙ xp̄s reſurrexit ⁊ viſus eſt ⁊c. 2ᵉ. corinth. 2º Habētes eundē ſpiritū ⁊c. Scd̓o poteſt legi vt efficatia p̄ dicatiōis ſit oībus apl̓is ex vno id eſt a gratia dei. Quaſi dicat. Siue ego predicē ſiue illi.i. apoſtoli ſicut predica mus hoc fecimꝰ adiuti ⁊ firmati per gratiā dei ⁊ etiā vos ip̄i credidiſtis. ſcꝫ īſpirati ſpū ſctō ⁊ gratia dei ſine qua ni hil facere poſſumꝰ. Io. 15. Sine me nihil poteſtis facere. Lectio ſecunda. I autē xp̄us predicat̉ ꝙ reſurrexit a mortuis: quomō quidā dicunt in vo bis: quoniā reſurrectio mortuoꝝ nō eſt? Si aūt reſurrectio mortuoꝝ nō eſt. neqꝫ xp̄s reſurrexit. Si autē xp̄us nō reſurrexit: inanis eſt predicatio noſtra: īanis eſt ⁊ fides veſtra. Inuenimur aūt ⁊ falſi teſtes dei: quo niā teſtimoniū diximus aduerſus deū: ꝙ ſu ſcitauerūt xp̄m quē non ſuſcitauit: ſi mortui nō reſurgūt. Nā ſi mortui nō reſurgūt: neqꝫ xp̄s reſurrexit Ꝙ ſi xp̄s nō reſurrexit: vana eſt fides veſtra. Adhuc eniꝫ eſtis in peccatis veſtris. Ergo ⁊ qui dormierūt in xp̄o: perie rūt. Si in hac vita tantum in xp̄o ſperantes ſumꝰ: miſerabiliores ſumus oībus hoībus. Supra apl̓us aſtruxit fidem per reſurrectionē xp̄i: hic ve ro probat per reſurrectionē xp̄i reſurrectionē mortuoꝝ fu turā. Et primo ꝓbat futurā reſurrectionē. Scd̓o oſtendit qualitatē reſurgentiū ibi. Sed dicet aliquis ⁊c̄. Tercio vero deſcribit ordinē reſurrectiōis ibi. Ecce myſteriū vo his dico ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ꝓbat reſurrectionē mortuoꝝ futurā ratiōe ſumpta ex reſurrectiōe xp̄i. Scd̓o ratiōe ſumpta ex vita ſanctoꝝ ibi. Alioquī quid fa cient ⁊c. ꝓbat autē mortuoꝝ reſurrectionē ex reſurrectiōe xp̄i tali ratiōe. Si xp̄s reſurrexit ergo ⁊ mortui reſurgent Circa ergo hāc rationē tria facit. Primo ponit conditio nalē ſcꝫ xp̄s reſurrexit ⁊ mortui reſurgēt. Scd̓o vero pro bat an̄cedens ip̄ius cōditionalis ibi. Si autē reſurrectio mortuoꝝ ⁊cͣ. Tercio ꝓbat ꝯditionalē eſſe verā ibi. Nunc aūt xp̄us reſurrexit ⁊c. Dicit ergo primo. Dixi ꝙ ſi ego p̄ dicauerī ſiue illi ſcꝫ alij apoſtoli ſic credidiſtis. ſed ſi predi cat̉ a nobis ꝙ xp̄us reſurrexit a mortuis qūo quidā in vo bis id eſt inter vos dicūt ⁊c. Quaſi dicat. Si xp̄s reſurre xit a mortuis ẜm ꝙ nos p̄dicamus. 1ͤ. theẜ. 4. Si credi mus ꝙ xp̄s ⁊c. nullus debet dubitare reſurrectionē mor tuoꝝ futurā. Vnde Ro. 8. Qui ſuſcitauit ieſum ⁊c̄. Sed videt̉ ꝙ hec argumētatio non valeat cū ſit locus a maiori affirmādo. qꝛ licet xp̄s reſurrexit ſpecialiter ex virtute di uinitatis ſue nō ſequit̉ ꝙ alij hoīes reſurgāt. Sed ad hoc dicūt aliqui ꝙ nō eſt locus a maiori ſed a ſimili. Mori em̄ ⁊ reſurgere cōpetit xp̄o ẜm humanā naturā. ⁊ dicūt ꝙ eſt ſimile argumentū ſicut ſi dicerē. Anīa ſortis eſt īmortalis ergo oēs ſcꝫ aīe hoīm ſunt īmortales. Videt̉ aūt ꝙ ſit me lius dicendū ꝙ ſit locus a cauſa qꝛ reſurrectio xp̄i eſt cau ſa reſurrectiōis noſtre. Et ideo ẜm glo. dicendū eſt ſi xp̄s qui eſt cauſa efficiēs noſtre reſurrectōis reſurrexit: qūo di cūt ⁊cͣ. ſed tn̄ nō eſt dicendū ꝙ ſit cauſa efficiēs tantū per modū meriti qꝛ reſurgēdo nō meruit eā cum iā eſſet cōpre henſor ⁊ viueret vita glorioſa niſi forte meritū reſurrectio nis mortuoꝝ referat̉ ad paſſionē xp̄i. Nec eſt cauſa exem plaris tantū vt quidā dicūt. ſed eſt cauſa efficiēs ⁊ exēpla ris. Un̄ Augꝭ. dicit ſuꝑ Ioh̓. ꝙ verbū caro factū viuificat aīas ⁊ reſuſcitat mortuos. Sic ergo patet ꝙ ſi xp̄s reſur rexit ⁊ mortui reſurgēt. Sed ꝯtra. Reſurgere a mortuis eſt ſupra naturā. hoc autē nō eſt niſi virtutis infinite que deus eſt: nō ergo reſurrectio corꝑis xp̄i eſt cauſa efficiens reſurrectōis mortuoꝝ. cum humanitas xp̄i ſeu corpus ſit creatura licet de xp̄o vel de hoīe nō poſſit dici ꝙ eſt crea tura. Reᵇ. dicendū ꝙ inquantū deus ſiue inꝙͣtuꝫ diuītas eſt in xp̄o: xp̄us eſt ⁊ exēplar ⁊ cauſa efficiēs reſurrectiōis mortuoꝝ per humanitatē ſuā ſicut per inſtr̄m diuinitatis ſue. Ad illud qd̓ obijcit̉ dicendū ꝙ caro xp̄i ſeu hūanitas nō dicit̉ facere effectū virtutis infinite in ꝙͣtū caro vel hu manitas ſed inꝙͣtuꝫ caro xp̄i vel hūanitas xp̄i. Sed que rit̉ adhuc. Naꝫ poſita cauſa ſufficiēti ſtatī ponit̉ effectus. ſi ergo reſurrectio xp̄i eſt ſufficiēs cauſa reſurrectiōis mor tuoꝝ ſtatī deberēt mortui reſurgere ⁊ nō tm̄ differre. Reº dicendū ꝙ effectus ſequit̉ ex cauſis inſtr̄alibus ẜm cōdi tionē cauſe principalis. Et ideo cum deus ſit principalis cauſa noſtre reſurrectionis. reſurrectio vero xp̄i ſit inſtru mentalis: reſurrectio noſtra ſequit̉ reſurrectioneꝫ xp̄i ẜm diſpoſitionē diuinā que ordinauit vt tali tempore fieret. Sed nūquid ſi deus nō fuiſſet incarnatus homines reſur rexiſſent? Dicendū videt̉ ꝙ non: quia xp̄us nō fuiſſet paſ ſus nec reſurrexiſſet. Dicendū eſt autē ad hoc ꝙ hec obie ctio nulla eſt. quia quādo aliquid ordinat̉ ab aliqua cau ſa debet argumētari ad illud ſeruato ordine illius cauſe. Et ideo dicendū eſt ꝙ deus ordinauit reſurrectionē mor tuoꝝ fore per iſtum modū. potuiſſet tamē ⁊ alius modus adhuc īueniri a deo ſi voluiſſet. ¶ Deinde cū dicit. Si au tem reſurrectio mortuoꝝ nō eſt ⁊cͣ. ꝓbat antecedēs ſcꝫ ꝙ xp̄us reſurrexit ⁊ hoc ducēdo ad incōuenientia. Et circa hoc duo facit. Primo ducit ad incōuenientia. Secundo oſtendit illa eſſe incōuenientia ibi. Inuenimur aūt ⁊ falſi teſtes ⁊c. Circa pͥmū facit deductionē ſuā ſupponēdo ꝙ ſi xp̄s nō reſurrexit neqꝫ mortui reſurgēt. qd̓ ſi ita eſt ſequū tur duo incōueniētia. Unuꝫ eſt ꝙ inanis eſt p̄dicatio apl̓i

Explanatio ſancti Thome
et inutilis. Aliud eſt ꝙ inanis eſt fides corinthiorū. Un̄ dicit. Si autē xp̄us nō reſurrexit inanis eſt ⁊c̄. Et hoc eſt ꝙ dicit. Ex hoc ꝙ ſiue ego ſiue illi ſic predicant ⁊c. Dicit ergo. ſi aūt xp̄s nō reſurrexit inanis eſt.i. falſa predicatio noſtra qꝛ ſic credidiſtis. ⁊ hoc magnuꝫ eſt inconueniēs ꝙ p̄dicationē eoꝝ nō ſuffulſerit veritas cū apl̓s dicat Phil̓. 2. Non inuacuū cucurri neqꝫ laboraui. ¶ Inuenimur aūt ⁊c. Hic oſtendit illa duo eſſe incōueniētia. Et primo oſtē dit ꝙ ſit incōueniens ſi p̄dicatio apl̓oꝝ eſſꝫ inanis ſeu fal ſa. Scd̓o oſtendit ꝙ ſit incōueniens ſi fides illoꝝ eſſet in aniſ ibi. Ꝙ ſi xp̄s nō reſurrexit ⁊c. Oſtendit̉ aūt primū eſ ſe incōueniens qꝛ eſſent falſi teſtes nō ſolū dicēdo aliqua vana vel aliqua contra aliquē hoīem falſe qd̓ eſt mortale peccatū: ſed falſi teſtes aduerſus deū quod eſt ſacrilegiū. Quia ſi deus nō ſuſcitauit xp̄m a mortuis ẜm ꝙ nos pre dicamuſ inuenimur falſi teſtes. ⁊ ſi mortui nō reſurgūt de us nō reſuſcitauit xp̄m a mortuis. Iob. 13. Nūquid deus indiget veſtro mēdatio ⁊ c. ⁊ hoc eſt peſſimū ſcꝫ ꝙ aliquid attribuat̉ deo qd̓ nō facit. ⁊ laudare in eo qd̓ nō eſt Un̄ di cit Augꝭ. nō minori ſed maiori fortaſſe ſcelere in deo lau dat̉ fallitas ꝙͣ vituperet̉ veritas. Cuiꝰ ratio eſt. qꝛ intelle ctus noſter nunꝙͣ poteſt tantū laudare deū quī deficiat a perfectiōe eius. ⁊ ideo ſi nō totaliter intellectus oēm veri tatē poſſit de deo intelligere hoc eſt ad excellentiā dei. ſꝫ ſi attribuit̉ aliquid deo qd̓ nō habet vel nō facit: videt̉ ꝙ intellectꝰ noſter eſt maior deo ⁊ ītelligat aliqͥd maius eo qd̓ ſibi falſe attribuit. Et hoc cōtra illud. 1ᵉ. Ie. 3. Deus maior eſt corde nr̄o. ¶ Ꝙ ſi xp̄s. hic oſtendit ꝙ incōueni ens ſit ſi fides illoꝝ eſſet inanis. Et hoc oſtendit per tria incōuenientia que ſequūtur inde. Primū eſt qꝛ coſtat ꝙ falſitas nō habet virtutē purgādi ſed cōſtat ꝙ fides pur gat peccata. Act. 15ª. Fide purificans ⁊c̄. Si ergo fides noſtra ſit inanis qd̓ eſſet ſi xp̄s nō reſurrexit qꝛ ſic credidi ſtis ſcꝫ ꝙ reſurrexit peccata veſtra nō ſunt vobis dimiſſa. Et hoc eſt ꝙ dicit. Adhuc eſtis in peccatis vr̄is. Sed qꝛ poſſet aliqͥs dicere licet fides nō purget peccata poſſuꝫ tn̄ purgari ab eis per bona oꝑa. ideo addit ſcd̓m incōueniēs ſcꝫ ꝙ mortui qui nō poſſunt purgari in alia vita perierūt abſqꝫ ſpe ſalutis. ⁊ ideo quaſi cōcludens dicit. Ergo qͥ in xp̄o id eſt in fide xp̄i dormierūt id eſt mortui ſunt in ſpe ſa lutis perierūt: qꝛ in alia vita nulla ſūt oꝑa meritoria. Sꝫ qꝛ poſſet adhuc dicere nō curo de peccatꝭ: nō curo de mor tuis dūmodo habeā in vita iſta quietem ⁊ tranquillitatē. ideo addit tertiū incōueniens cū dicit. Si in hac tantū vi ta ⁊c. Et innitit̉ tali argumēto. Si reſurrectio mortuoruꝫ non eſt: ſequit̉ ꝙ nihil boni habeat̉ ab hoībus niſi ſolū in vita iſta. ⁊ ſi hoc eſt tūc illi ſunt miſerabiliores qui in vita iſta multa mala ⁊ tribulatiōes patiunt̉. Cuꝫ ergo plures tribulatiōes apl̓i ⁊ xp̄iani patiant ſequit̉ ꝙ ſint miſerabi liores ceteris hoībus qui a diuinis adminus perfruūt̉ hu ius mūdi bonis. Sed circa hāc rationē vident̉ duo dubi tanda. Unū qꝛ nō videt̉ ꝙ ſit verū vniuerſal̓r qd̓ apl̓s di cit ſcꝫ ꝙ xp̄iani ſunt cōfidētes in hac vita tantū qꝛ poſſent dicere illi ꝙ licet corꝑa nō habeāt bona niſi in vita iſta q̄ eſt mortalis: tn̄ ẜm animā habēt multa bona in alia vita. Ad hoc obuiat̉ duplicit̓. Uno mō qꝛ ſi neget̉ reſurrectio corꝑis nō defacili īmo difficile eſt ſuſtinere īmortalitateꝫ aīe. Conſtat em̄ ꝙ aīa natural̓r vnit̉ corꝑi: ſeparat̉ aūt ab eo cōrra ſuam naturā ⁊ per accidēs. Unde aīa exuta a cor pore ꝙͣdiu eſt ſine corꝑe eſt imꝑfecta. Impoſſibile aūt eſt ꝙ illud qd̓ eſt naturale ⁊ per ſe ſit finitū ⁊ quaſi nihil et il lud qd̓ eſt cōtra naturā ⁊ per accidēs ſit infinitū ſi anīa ſꝑ duret ſine corꝑe Et ideo platonici ponentes īmortalitatē poſuerūt reīcorꝑationē lꝫ hoc ſit hereticū. ⁊ ideo ſi mortui nō reſurgūt ſolū in hac vita cōfidentes erimus. Alio mō: qꝛ conſtat ꝙ homo naturaliter deſiderat ſalutē ſuijp̄ius.
aīa autē cū ſit pars corꝑis hoīs nō eſt totus homo. et aīa mea nō eſt ego. vnde licet aīa cōſequat ſalutē in alia vita non tamē ego vel quilibet homo. Et p̄terea cū homo na turaliter deſideret ſalutē etiam corꝑis fruſtraret naturale deſideriū. ¶ Secundū dubiū eſt qꝛ videt̉ ꝙ dato ꝙ corꝑa nō reſurgāt nō eſſemus nos xp̄iani miſerabiliores ceteris hoībus qꝛ illi qui ſunt in peccatis ſuſtinēt maximos labo res. Iere. 9. Vt inique agerēt laborauerūt. Et ſap̄. 5. Di cūt impij. Ambulauimus vias difficiles. At vero de bo nis ⁊ iuſtis dicit̉ Gal̓. 5. Fructus aūt ſpūs eſt caritas gau diū pax ⁊c. Ad hoc dicendū ꝙ mala que ſunt in hoc mun do nō ſunt ẜm ſe appetenda ſed ẜm ꝙ ordinant̉ ad aliqd̓ bonū. Apl̓i autē ⁊ xp̄iani multa mala paſſi ſunt in hoc mū do. Niſi ergo ordīarent̉ ad aliqd̓ bonū eſſent miſerabilio res ceteris hoībus. Aut ergo ordinant̉ ad bonū futurum aut ad bonū preſens. ſed ad bonū futuꝝ nō ordinant̉ ſi nō eſt reſurrectio mortuoꝝ. Si aūt ordinant̉ ad bonū p̄ſens. hoc vel eſt bonū intellectꝰ ſicut philoſophi naturales pau pertates ⁊ alia multa maſa paſſi ſunt vt peruenirēt ad ve ram veritatē. Sed ad hoc nō poſſunt ordinari ſi nō eſt re ſurrectio mortuoꝝ qꝛ ſic fides eoꝝ eſſet falſa qꝛ ip̄i predi cauerūt reſurrectionē futuram. falſitas aūt nō eſt bonū in tellectus. Vel eſt bonuꝫ moris ſicut morales philoſophi multa mala paſſi ſunt vt peruenirēt ad virtutes ⁊ famaꝫ. Sed nec ad hoc ordinari poſſunt qꝛ ſi reſurrectio mortuo rū nō ſit nō reputat̉ virtus ⁊ gloria velle oīa delectabilia dimittere ⁊ ſuſtinere penas mortis ⁊ cōtemptus ſed poti us reputat̉ ſtultitia. Et ſic patet ꝙ miſerabiliores eſſent ceteris hominibus. Lectio tercia. Unc autē xp̄s reſurrexit a mortuis n primitie dormientiū: quoniā quideꝫ per hoīem mors: ⁊ per hoīem reſur rectio mortuoꝝ. Et ſicut in adā oēs moriun tur: ita ⁊ in xp̄o oēs viuificabunt̉. Unuſqͥſqꝫ autē in ſuo ordine primitie xp̄us. Deinde hi qui ſunt xp̄i in aduētu eius crediderūt. De inde finis cū tradiderit regnū deo ⁊ patri. cū euacuauerit omnē principatū ⁊ poteſtatē et virtutē. Oportet aūt illū regnare donec po nat oēs inimicos ſub pedibus eius. Nouiſ ſime aūt inimica deſtruet̉ mors. Oīa em̄ ſub iecit ſub pedibus eius. Cū aūt dicat oīa ſub iecta ſunt ei: ſine dubio preter eū qui ſubie cit ei oīa. Cū aūt ſubiecta fuerint illi oīa: tūc ⁊ ipſe filius ſubiectus erit illi qui ſubiecit ſi bi oīa: vt ſit deus oīa in oībus. Hic ꝓbat poſitā ſuperius cōditionalē eſſe veraꝫ ſcꝫ ſi xp̄s reſurrexit mortui reſurgūt. Et circa hoc tria facit. Primo oſtēdit qūo ſe habeat reſurrectio xp̄i ad reſurrectionē alio rū. Scd̓o oſtendit ordinē reſurrectiōis ibi. Unuſqͥſqꝫ aūt in ſuo ordine ⁊c. Tercio oſtendit finem reſurrectiōis ibi. Deinde finis ⁊c. Circa primū duo facit. Primo oſtendit habitudinē reſurrectiōis xp̄i ad reſurrectionē alioꝝ: ꝑ cō ditionalē predictā ꝓbans hoc. Scd̓o ꝓbat ip̄am habitu dinē ibi. Quoniā quidē ⁊c. Dicit ergo Nūc id eſt exquo dicta incōuenientia ſequūtur ſi xp̄us non reſurrexit. ideo ad ip̄a vitanda dicamus ꝙ xp̄s reſurrexit. Hoc autē veꝝ eſt ẜm ꝙ Mat. vltimo dicit̉ ⁊ alijs locis euāgelioꝝ. Sꝫ

in epiſtolam ad Corinthios. xv
reſurrectōis xp̄i habitudo ita ſe hꝫ ad reſurrectionē alioꝝ ſicut primitie fructuū ad ſequētes fructus q̄ excedūt alios fructus temꝑe ⁊ melioritate ſeu dignitate. et ideo dicit ꝙ reſurrexit nō ſicut alij ſed primitie id eſt pͥmo temꝑe ⁊ di gnitate. Apoc. 1. Primogenitꝰ mortuoꝝ. Primitie dico dormientiū.i. mortuoꝝ qui in ſpe reſurrectiōs quieſcūt. Ex hoc poteſt inferri cōditionalis poſita qꝛ ſicut dicimus ⁊ verū eſt ſi xp̄us qui eſt primitie dormientiū reſurrexit er go ⁊ alij dormiētes. Sed cōtrariū videt̉ ſcꝫ ꝙ xp̄s non re ſurrexit primitie dormientiuꝫ qꝛ lazarus fuit reſuſcitatꝰa xp̄o nondū paſſo ⁊ aliqͥ prophete ſuſcitauerūt alios a mor tuis vt habet̉ in veteri teſtamēto. Ad hoc dicendū ꝙ du plex eſt reſurrectio. Una eſt ad vitā mortalē. ⁊ ad iſtā la zarus ⁊ alij qͥ ſuſcitati fuerūt reſurrexerūt ante xp̄m. Alia ad vitam īmortalē ⁊ de hac loquit̉ hic apl̓us. Sed cōtra. Mat. 27. Dicit̉ ꝙ multa corꝑa ſanctoꝝ ſurrexerūt. Cuꝫ ergo hoc legat̉ ante xp̄i reſurrectionē ⁊ cōſtet ꝙ nō ſurre rūt ad vitā mortalē. videt̉ ꝙ adhuc reſtet queſtio prima. Reº. dicendū ꝙ hoc qd̓ ma. dicit de reſurrectiōe illoꝝ di cit per anticipationē qꝛ licet dicat̉ in tractatu de paſſione nō tūc reſurrexerūt. ſed poſtꝙͣ xp̄s reſurrexit. ¶ Quoniā quidē ⁊c. Hic ꝓbat habitudinē poſitā ſcꝫ ꝙ xp̄s ſit primi tie dormientiū. Et primo ꝓbat in generali. Scd̓o in ſpēa li ibi. Et ſicut in adā ⁊c. Probat in generali tali rōne. de us voluit reintegrare humanā naturā. ſed humana natu ra corrupta eſt per hoīem qꝛ mors intrauit ꝑ hoīem. Per tinebat ergo ad dignitatē hūane nature vt reintegraret̉ ꝑ hoīem. hoc autē eſt vt reducat̉ ad vitā. Cōueniens ergo fuit ſicut mors intrauit per hoīem ſcꝫ per adā. ita reſurre ctio mortuoꝝ fieret per hoīem ſcꝫ per xp̄m. Ro. 5. Si em̄ vniꝰ delicto ⁊c. ¶ Et ſicut ī adā Hic ꝓbat idē in ſpēali di cens: ꝙ ſicut in ada oēs morimur morte corꝑali ita ⁊ oēs viuificamur in xp̄o. Ro. 5. Per vnuꝫ hoīem ⁊c. Et nō di cit per euā. qd̓ videt̉ cōtra illud Eccl̓. 25. Per illam oēs morimur. Dicendū ꝙ hoc eſt per illā euā ſcꝫ ſuggerentē ſed per adā ſicut cauſantē. Nā ſi ſolū eua peccaſſet pecca tū originale nō fuiſſet traductū in poſteros. Uiuificabunt̉ inꝙͣ in xp̄o oēs ſcꝫ boni ⁊ mali vita nature ſed vita gratie nō niſi boni. ſed tamē apl̓us loquit̉ hic de reſurrectōe ad vitā nature ad quā oēs viuificabunt̉. Io. 5º. Sicut pater hꝫ vitā in ſemetip̄o ita ⁊ filio dedit vitā hre. i. viuificādi virtutē. Io. 5. Oēs qui in monumētis ſunt ⁊c. ¶ Unuſ qͥſqꝫ aūt in ſuo ordine ⁊c. hic oſtendit ordinē reſurrectōis Et primo inſinuat ip̄m ordinē. Scd̓o manifeſtat id qd̓ di xerat ibi. Primitie xp̄us ⁊c. Dicit ergo ꝙ verū eſt ꝙ oēs in xp̄o viuificabunt̉ ſed tamē differūt. qꝛ differētia erit in ter caput ⁊ mēbra. ⁊ differētia erit ꝙͣtū ad bonos ⁊ malos Et ideo dicit ꝙ vnuſqͥſqꝫ reſurget in ſuo ordine ſcꝫ digni tatis. Ro. 13. Que a deo ſunt ordinata ſunt. Sed hūc or dine̓ ꝯſequēter manifeſtat qꝛ primitie xp̄s qꝛ ip̄e eſt prior temꝑe ⁊ dignitate qꝛ plus de gloria. Io. 1. Uidimus euꝫ quaſi vnigenitū ⁊c. Deinde reſurgēt oēs qui ſūt xp̄i poſte riores temꝑe ⁊ dignitate. Et iſti ſunt qui carnē ſuā cruci fixerūt cum vitijs ⁊c. Gal̓. 4. At vbi venit plenitudo. 3ͤ. thi. 6. Serues mandatū ſine macula irrep̄henſibile vſqꝫ in aduentū dn̄i noſtri. ¶ Qui autē ſint xp̄i exponit dicēs. Qui crediderūt per fideꝫ per dilectionē operantē. Heb. 1ι. Accedentē ad deū oportet credere ⁊c. In aduētu eius primo ⁊ ſecūdo. Sed ſciēdū ꝙ inter alios ſanctos nō erit ordo temꝑis qꝛ oēs reſurgēt in ictu oculi ſed bene ẜm di gnitates qꝛ martir reſurget vt martir: apl̓us vt apl̓s ⁊ ſic de alijs. ¶ Deinde finis. Hic oſtendit finē reſurrectiōis ⁊ hūc duplice̓. Unū ꝙͣtuꝫ ad adeptionē boni. Aliū ꝙͣtum ad remotionē mali ibi. Oportet autē illū regnare ⁊c̄. Cir ca primū duo facit. Primo ꝯſtendit ꝙ adeptio ip̄ius bo ni cōſiſtit in inherētia ad deū. Scd̓o oſtēdit ꝙ in īmediata inherentia ibi. Cū euacuauerit ⁊c. Dicit ergo ꝙ dein de id eſt poſt hoc erit finis reſurrectiōis. ⁊ finis huiuſmōi non erit vt viuāt vita corporis ⁊ voluptatibꝰ vt iudei ⁊ ſa raceni fingūt ſed ꝙ inhereāt deo per immediatā viſioneꝫ ⁊ beatā fruitionē. ⁊ hoc eſt tradere regnū deo ⁊ patri. Et ideo dicit. Cū tradiderit id eſt perduxerit regnū id eſt fide les ſuos quos ꝓprio ſanguine acqͥſiuit. Apo. 5. Redemi ſti nos in ſanguīe deo tuo. Deo ⁊ patri id eſt ante ꝯſpectū dei.i. creatoris ſui inquantū eſt homo ⁊ patris inꝙͣtuꝫ eſt deus. Et hoc eſt qd̓ petebat philippus. Io. 14. Dn̄e oſtē de nobis patrē ⁊c. Sed ſic tradet vt ſibi nō adimat immo ip̄e vnus deus cū patre ⁊ ſancto ſpū regnabit. Uel cū tra diderit regnū deo ⁊ patri.i. cū oſtendet deū patrē regnare In ſcriptura em̄ tunc dicunt̉ aliqua fieri quādo primo in noteſcūt. ⁊ hmōi innoteſcentia fit per xp̄m. Math. 11. Ne mo nouit patrē niſi filius ⁊ cui ⁊c. ¶ Cū euacuauerit. Hic oſtendit īmediationē dicte inherentie. Sicut em̄ dicitur Gal̓. 4. Quāto temꝑe heres paruulus eſt: eſt ſub tutori bus ⁊c. Sed qn̄ iam eſt magnus ⁊ perfectꝰ tunc īmediate abſqꝫ pedagogo ⁊ tutore ſub patre eſt in domo. Statꝰ au tem huius vite pn̄tis aſſimilat̉ pueritie ⁊ ideo in vita iſta ſumus ſub angelis ſicut ſub tutoribus inꝙͣtum preſūt no bis ⁊ dirigūt nos. ſed qn̄ tradet̉ regnū deo ⁊ patri tūc im mediate erimus ſub deo ⁊ ceſſabūt oīa alia dn̄ia. ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Et cū euacuauerit omnē principatū ⁊ poteſtatē ⁊ virtutē.i. cū ceſſauerit omne dn̄iuꝫ tam humanū ꝙͣ ange licū tunc īmediate erimus ſub deo. Eſa. 2. Exaltabit̉ dn̄s ſolꝰ in die illa. Iere. 31. Nō docebit vltra vir ꝓximū ſuū ⁊c. Sed nūquid nō remanebūt ordines angeloꝝ diſtincti. Dicendū ꝙ ſic ꝙͣtum ad eminentiā glorie: qua vnꝰ alteri preeminet. ſed nō ꝙͣtum ad efficatiā executiōis ad nos. et ideo illos dicit euacuari quoꝝ noīa pertinēt ad executio nē ſcꝫ principatꝰ poteſtates ⁊ virtutes. Illos aūt qui ſūt de ſuperiori ierarchia nō noīat qꝛ non ſunt exequētes nec angelos qꝛ eſt nomen cōmune. Dn̄atiōes autem nō dicit euacuari qꝛ licet ſint de exequētibus nō tamē ipſi exequū tur ſed dirigunt ⁊ imperāt. Dn̄oꝝ em̄ eſt dirigere ⁊ impe rare nō exequi. Archāgeli vero intelligunt̉ cū principati bus. archos em̄ ideꝫ eſt qd̓ princeps. Hi tres ordines ẜm Grego. legunt̉ deſcēdendo qꝛ ẜm ip̄m principatus ſūt ſu per poteſtates. ⁊ poteſtates ſuꝑ virtutes. ſed ſcd̓m Dyo. aſcendēdo qꝛ vult ꝙ virtutes ſint ſuꝑ poteſtates. ⁊ pote ſtates ſuꝑ principatꝰ. Vel aliter cū euacuauerit ⁊c. id eſt tūc erit notū ꝙ principatꝰ ⁊ poteſtates ⁊ dn̄ationes nihil poteſtatis habuerūt ex ſeip̄is ſed a deo ex quo ſunt om̄ia. ¶ Deinde cū dicit. Oportet autē illū ⁊c. oſtendit apl̓us fi ne reſurrectiōis quo ad remotionē mali. Qd̓ quidē oſten dit per deſtructionē oīm inimicoꝝ ad xp̄m. Et primo po nit ipſoꝝ deſtructionē. Scd̓o ſubiectiōis perfectionē ibi. Nouiſſime aūt ⁊c. Tercio ſubiectiōis finē ibi. Cū autem ſubiecta fuerint ⁊c. Dicit ergo primo. dixi ꝙ finis erit cū tradiderit regnū deo ⁊ patri. Sed nunqͥd xp̄us hꝫ regnū ita ꝙ oportet illū regnare. ſic em̄ dicit̉ Mat. vlt. Data eſt mihi ⁊c. Luc. 1. Et regnabit in domo iacob Oportꝫ inꝙͣ donec ponat inimicos ſuos ſub pedihꝰ eius. Et nunquid modo nō ſunt inimici eius ſub pedibꝰ.i. ſub poteſtate xp̄i Dicendū ꝙ modo inimici xp̄i ſunt ſub ptāte eius: ſec du pliciter. Uel inquantū per ip̄m conuertunt̉ ſicut Paulus quē ꝓſtrauit Act. 9. Uel inquantū xp̄us facit voluntateꝫ ſuā: etiā de his qui faciunt hic contra voluntatē xp̄i. Sic ponit inimicos ſuos ſub pedibus ſuis puniēdo eos ſed in futuro ponet ſub pedibus id eſt ſub humanitate xp̄i. Si cut em̄ per caput deitas xp̄i intelligit̉ quia caput xp̄i deꝰ. jᵉ. corinth. 11. Ita per pedē humanitas. p̄s. Adorabimꝰ in loco vbi ſteterūt pedes eiꝰ ⁊c. Sic ergo inimici erūt nō ſolū ſub deitate ſꝫ etiā ſub hūanitate xp̄i. phil̓. 2. In noī

Explanatio ſancti Thome
leſu omne genu ⁊c. Sed qͥd eſt ꝙ dicit. Donec ponat ⁊c. Nunqͥd non regnabit priuſꝙͣ poſuerit inimicos ſub pedi bus? Dicendū ꝙ hoc poteſt intelligi dupliciter. nā ly do nec. qn̄qꝫ determinat tēpus ⁊ ponit̉ ꝓ finito. ſicut ſi dice rē nō videbo deū donec moriar qꝛ vſqꝫ tūc nō videbo ſed poſtea videbo. Qn̄qꝫ ponit̉ ꝓ infinito ſicut cuꝫ dicit̉. Nō cognouit eā donec peperit filiū ſuuꝫ. Non ꝙ velit dicere ꝙ nō cognouit eā ſoluꝫ vſqꝫ ad partū filij ſed nec etiā poſt eaꝙͣ cognouit ſicut dicit Iero. Iſte modus ſeruat̉ qn̄ ali qui intēdunt excludere illa ſolū de quibꝰ eſt dubiū Unde euangeliū excluſit illud ſolū qd̓ videt̉ eſſe dubiū ſcꝫ ꝙ io ſeph cognouiſſet beatā virginē ante partuꝫ. Hoc vero ꝙ poſt partū nō cognouit eā nulli eſt dubiū cuꝫ tot myſteria pueri viderit ⁊ totiēs ab angelis monitꝰ ſit ⁊ adoratꝰ etiā a magis ieſus fuiſſet. vnde poterat eā iā dei matrē cogno ſcere. ⁊ ideo nō curauit hoc excludere. ſic etiaꝫ loquit̉ hic apl̓s. ꝙ em̄ aliqͥs regnet adhuc inimicis nō ſubiugatis vi det̉ eſſe dubiū: ſed ꝙ regnet poſtꝙͣ inimici ſubiugati ſunt nulli eſt dubiū. ⁊ ideo illud excludit principal̓r dicens do nec ponat ⁊c. Quaſi dicat veꝝ eſt ꝙ xp̄s habet regnū ⁊ lꝫ ſint aliqͥ inimici duꝫ nō faciūt voluntatē ſuā tn̄ regnat do nec ponat ⁊c̄. Pōt etiā alio mō intelligi donec ponat ⁊c. vt ly donec determinet tp̄us ⁊ ponat̉ ꝓ futuro vt dicatur ſic. Oportꝫ illū regnare. Sꝫ qn̄? donec ponat ⁊c. quaſi di cat: vſqꝫ tūc regnabit quouſqꝫ ponat inimicos ſub pedibꝰ poſt ea vero nō regnabit. Sed ẜm hāc expoſitionē regna re nō importat regnū hr̄e ſed in regnādo ꝓficere ⁊ regnū augeri. ⁊ hoc ꝙͣtuꝫ ad manifeſtationē perfectā regni xp̄i. quaſi dicat: Regnū xp̄i paulatī ꝓficit inꝙͣtuꝫ ſcꝫ manife ſtat̉ ⁊ innoteſcit donec ponat inimicos ſub pedibꝰ.i. quo uſqꝫ oēs inimici regnare eū fateant̉. Boni quidē cuꝫ gau dio btītudinis. mali vero cū ꝯfuſione et poſtea nō regnat id eſt regnū ſuū nō ꝓficit ⁊ nō amplius manifeſtat̉ qꝛ iam plene manifeſtū erit. Sic ergo patet oīm aduerſantiū ſub iectio. que quidē ſubiectio ꝑfectiſſima erit qꝛ etiā illud qd̓ maxīe inimicat̉ ſubijciet̉ ſibi. hoc aūt eſt mors que maxīe ꝯtrariat̉ vite. ⁊ ideo dicit. Nouiſſime aūt ⁊c. vbi tria facit Primo ponit ſubiectionē mortis. Scd̓o ꝓbat hoc ꝑ au ctoritatē ibi. Oīa em̄ ſubiecit ⁊c. Tercio ex ip̄a auctorita te arguit ibi. Cū aūt dicat ⁊c. Dicit ergo: dixi ꝙ oēs ini micos ſubiecit ſub pedibꝰ eius. Sed qual̓r? Perfectiſſi me inꝙͣ qꝛ nouiſſime inimica mors deſtruet̉ ſcꝫ in fine: qꝛ nō poterit eſſe cū vita vbi oēs ꝑ reſurrectionē viuēt Oſee 13. Ero mors tua o mors. Eſa. 20. Precipitabit mortē in ſempiternū. ¶ Sciendū eſt aūt ꝙ origenes ex hoc verbo ſumpſit occaſionē erroris ſui quē ponit in ꝑiarchon. Ipſe em̄ voluit ꝙ pene dampnatoꝝ eſſent purgatorie ⁊ nō eter ne ⁊ voluit ꝙ oēs qui ſunt in inferno qn̄qꝫ ꝯuerterent̉ ad xp̄m ⁊ ſaluarent̉ ⁊ etiā diabolꝰ. Et hoc ꝯfirmat ꝑ iſta ver ba. donec ponā inimicos ⁊c. Et intelligit ꝙ hoc qd̓ dicit̉ inimicos ſub pedibꝰ ſolū intelligit̉ de ſubiectiōe que ſit ꝑ ꝯuerſionē peccatoꝝ ad deū nō de ſubiectiōe qua ſūt ſubie cti xp̄o etiā illi qui nunꝙͣ ꝯuertunt̉ ad xp̄m inꝙͣtuꝫ punit eos in inferno. Et iō dicit. Opꝫ illū regnare donec ponat inimicos ſub pedibꝰ qꝛ tūc oēs dānati ⁊ qͥ ſunt in inferno ſaluabunt̉ in ꝙͣtum ſcꝫ ꝯuertent̉ ad ip̄m ⁊ ſeruiūt ei ⁊ non ſolū ipſi homīes dānati aūt ꝓ ſed nouiſſime ip̄a mors.i. diabolus deſtruet̉ nō ꝙ nō ſit oīo. ſed ꝙ nō ſit mors quia etiā ipſe diabolꝰ in fine ſaluabit̉. Sꝫ hoc eſt hcreticū ⁊ dā natū in cōcilio. ¶ Iteꝝ ſciēdū eſt ꝙ apl̓us ſignāter poſuit hoc qd̓ dicit̉ nouiſſime aūt ⁊c. ad remouendū duas q̄ſtio nes que poſſent fieri circa p̄dicta de reſurrectiōe. ſcꝫ. vtrū xp̄s poſſet viuificare mortuos? Et hoc ſoluit̉ qꝛ oēs inimi cos poſuit ſub pedibꝰ eius ⁊ etiā ip̄am mortē. Et qͣre nō ſtatī reſuſcitauit. Ad qd̓ rn̄det̉ ꝙ oꝫ ꝙ primo ſubijciat in imicos ſub pedibꝰ ⁊ nouiſſime cū deſtruet̉ ip̄a mors tunc
reſurgēt oēs ad vltā. Nō ergo differt qꝛ nō pōt ſed vt ſer uet ordinē. qꝛ que a deo ſūt ordīata ſūt. Ꝙ aūt ip̄a mors ſubijciat̉ xp̄o ꝓbat ꝑ auctoritatē. p̄s. Oīa ſubieciſti ſub pedibꝰ.i. ſub humanitate eiꝰ ſcꝫ xp̄i. phil̓. 2. Oīs lingua ⁊c. Eſa. 45. Mihi curuabit̉ oē genu ⁊c. Ex hac autē au ctoritate argumentat̉ dicēs. Cū aūt dicat ⁊c. Et eſt rō ſua talis. Propheta dicit oīa ſubieciſti ⁊c. Sed dicendo oīa ꝯſtat ꝙ nihil excluſit niſi illū qͥ ſubiecit ergo ſubiecta ſunt xp̄o oīa ⁊ ip̄a mors. Dicit ergo. Cū aūt dicat pſalmiſta ſcꝫ oīa ſubiecta ſunt ei ſcꝫ xp̄o in ꝙͣtum hoī preter eū ſcꝫ pr̄eꝫ qͥ ſubiecit ſibi oīa. heb. 2. In eo qͥ oīa ſibi ſubiecit ⁊c. mat. vlt. Data eſt mihi oīs ptās ⁊c. Sed ꝯtra. ſi pater ſubiecit oīa filio ergo filiꝰ eſt minor patre. Reº dicendū eſt ꝙ pa ter ſubiecit oīa filio inꝙͣtuꝫ eſt hō vt dictum eſt ⁊ ſic pr̄ eſt maior filio. Eſt em̄ minor pr̄e ẜm humanitatē: equalis ve ro ẜm diuinitatē. Uel dicendū ꝙ etiā ip̄e filiꝰ inꝙͣtuꝫ deꝰ ſubiecit ſibi oīa qꝛ ſic pōt oīa q̄ pater pōt. phil̓. 3º. Salua torē expectamꝰ ⁊c̄. ẜm oꝑationē qua potens eſt ſubijcere oīa. ¶ Cōſequēter cū dicit. Cū aūt ſubiecta fuerit illi oīa ⁊c. On̄dit finē huiꝰ reſurrectiōis nō eſſe in hūanitate xp̄i ſed vlterius ꝑducet̉ rōnalis creatura ad ꝯtemplationē di uinitatis ⁊ in ea eſt beatitudo nr̄a ⁊ finis nr̄ ipſe deus eſt. ⁊ iō dicit cū aūt ſubiecta ⁊c. Quaſi dicat. Nondū deꝰ ſubiecit oīa xp̄o. ſed cū oīa fuerint ei ſubiecta ſcꝫ xp̄o tūc ipſe filius ẜm humanitatē ſubiectus erit illi ſcꝫ pr̄i. Ioh. 14. Pr̄ maior me eſt. ⁊ ſubiectꝰ eſt nūc ēt xp̄s ẜm ꝙ hō patri ſed hoc tūc manifeſtius erit. Et rō huiꝰ ſubiectiōis eſt vt ſit deus oīa in oībus.i. vt aīa homīs totaliter reqͥeſcat in deo ⁊ ſolus deus ſit btītudo. Modo em̄ in vno eſt vita. ⁊ virtus in alio ⁊ gloria in alio: ſed tūc deꝰ erit vita ⁊ ſalus ⁊ virtus ⁊ gl̓ia ⁊ oīa. Uel aliter ita vt ſit deus oīa in oībꝰ qꝛ tunc manifeſtabit̉ ꝙ quicqͥd boni habemꝰ eſt a deo. Lectio quarta. Lioquin quid facient qui baptizan tur pro mortuis? Si omīno mortui nō reſurgunt vt quid ⁊ baptizantur pro illis? Ut quid ⁊ nos periclitamur oī ho ra. Quottidie morior ꝓpter veſtrā gloriam fratres quā habeo in xp̄o ihū dn̄o noſtro. Si ſcd̓m hominem ad beſtias pugnaui epheſi. quid mihi prodeſt ſi mortui non reſurgunt. Māducemus ⁊ bibamꝰ: cras em̄ moriemur Nolite ſeduci. Corrūpunt mores bonos col loquia mala Euigilate iuſti ⁊ nolite peccare Ignorantiā em̄ dei quidā habent. Ad reue rentiā vobis loquor. Oſtenſa reſurrectiōe mortuoꝝ ex reſurrectiōe xp̄i: hic cō ſequēter oſtendit reſurrectionē mortuoꝝ ex vita ſanctoꝝ. Et circa hoc duo facit. Primo ꝓbat ꝓpoſutū. Scd̓o ſub iungit ammonitionē ibi. Nolite ſeduci ⁊c̄. Probat autē ꝓpoſitū ducendo ad tria incōuenientia. Primū incōue niens eſt ꝙ fruſtēt̉ deuotio hominū ad baptiſmū. Secun dū eſt ꝙ fruſtret̉ labor ſanctoꝝ. ⁊ hoc ponit ibi. At quid ⁊ nos periclitamur ⁊c. Terciuꝫ eſt ꝙ daret̉ occaſio fruen di voluptatibus. Et hoc ponit ibi. Manducemus ⁊ biba mus ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ponit primū incō ueniens. Secundo explicat illud ibi. Si oīno mortui ⁊ c. Dicit ergo primo. dixi ꝙ mortui reſurgūt. Alioquin ſcꝫ ſi nō eſt reſurrectio mortuoꝝ futura vt nos predicamꝰ quid facient qui ⁊c. hoc poteſt dupliciter intelligi. Uno modo

inepiſtolam ad Corinthios Xv
vt per hoc ꝙ dicit mortuis intelligant̉ opera peccati que ſunt mortua qꝛ carēt vita gratie ⁊ ducūt ad mortē. heb. 9 Sāguis xp̄i emūdabit ⁊c. Et ẜꝫ hoc plana eſt lr̄a. Quid ſcꝫ facient illi qui baptizant̉ pro mortuis.i. pro peccatis abluendis. ſi non ſint vitā gratie habituri? Alio modo qꝛ quidā tūc temꝑis volebāt ꝙ hoīes poſſent primo bapti zari vt ſibijꝑſis remiſſionē peccatoꝝ conſequerent̉ ⁊ iteꝝ baptizabant̉ ꝓ aliquo cōſanguineo ſuo defuncto vt etiaꝫ poſt mortē dimitterent̉ ei peccata. Et ſcd̓m hoc ſit littera. Quid faciēt qui baptizant pro mortuis ſcꝫ cōſanguineis ꝓ quoꝝ ſalute baptizant ſi nō ſit reſurrectio mortuoꝝ. ſꝫ iſti in aliquo cōmendari poſſunt. ſcꝫ in hoc ꝙ fide reſurre ctiōis videbant̉ habere. ſed in aliquo poſſūt rep̄hendi in hoc ſcꝫ ꝙ vnū credebāt poſſe pro alio baptizari. Sed tūc eſt queſtio. Si oratio vniꝰ ꝓdeſt alteri: quare nō etiā ba ptiſmus? Ad hoc eſt duplex reſpōſio. Vna eſt ꝙ oꝑa que faciūt viui ꝓſunt mortuis ꝓpter vnionē caritatis ⁊ fidei. Et ideo nō ꝓſunt niſi illis qui decedūt cū caritate et fide. Und̓ infidelibus nec oratio nec baptiſmus viuoꝝ ꝓſunt tamē oratio ꝓdeſt illis qui ſunt in purgatorio. Alia reſpō ſio ⁊ melior qꝛ bona opera valēt mortuis nō ſolū ex vi ca ritatis ſed etiā ex intentiōe facientis. Sicut ſi ego dicerē pſalteriū ꝓ aliquo qui eſt in purgatorio qui tenebat̉ dice re vt ſatiſfaciā pro eo valet quidē ꝙͣtum ad ſatiſfactionem ſolū illi pro quo dico. Dicendū eſt ergo ẜm hoc ꝙ bapti finus nō habet virtutē ex intentiōe noſtra: ſed ex intētio ne xp̄i. Intentio aūt xp̄i eſt vt baptiſmus illis ꝓficiat qui in xp̄i fide baptizant̉. ¶ Conſequēter iſtud incōueniēs ex plicat dicens: Si oīo ⁊c̄. Et iſta explicatō videt̉ magis cō uenire ſecūde expoſitiōi ſupra poſite. Quaſi dicat: Vt qͥd baptizant̉ ꝓ illis id eſt ꝓ mortuis ſi nō reſurgūt: ſed ſi ẜm primā expoſitionē exponat̉ tūc ſic poteſt dici. Si oīo mor tui nō reſurgūt vt quid etiā baptizant̉ ꝓ illis.i. pro pecca tis cuꝫ ipſa nō dimittant̉. ¶ Vt quid periclitamur ⁊c. hic ponit ſecundū incōueniens. ⁊ circa hoc duo facit. Primo ponit incōueniens in cōmuni. Scd̓o in ſpēali ibi. Quot tidie ⁊c. Dicit ergo nō ſolū fruſtra baptizant̉ aliqui ꝓ re miſſione peccatorū ſed nos etiā fruſtra affligimur ſi reſur recto mortuoꝝ nō eſt. ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Vt quid ⁊ nos ſan cti apl̓i periclitamur.i. pericula patimur om̄i hora. 2ᵉ co rint. 11. Periculis fluminū ꝑiculis ⁊c. Conſtat em̄ ꝙ ſan cti exponūt ſe tribulatiōibus ⁊ affligūt ſeip̄os ꝓpter ſpeꝫ vite eterne. ẜꝫ illud Ro. 5. Nō ſolū aūt ſed ⁊ gloriamur ⁊c. Spes autē non cōfundit ⁊c. Si ergo reſurrectio mor tuoꝝ nō ſit: totaliter ſpes perit. Fruſtra ergo affligerēt ſe ſi mortui nō reſurgūt. Nec obſtat ſi dicat̉ ꝙ anīa ſeparata premiat̉. qꝛ vt ꝓbatū eſt ſupra nō poſſet ꝓbari ꝙ aīa eſſet mortalis. ¶ Conſequēter cū dicit. Quottidie ⁊c. enume rat pericula in ſpēali. ⁊ primo quantū ad perſonaꝫ. Scd̓o quantū ad locū ibi. Si ẜm hoīem ad beſtias ⁊c. Manife ſtat ergo in ſpēali pericula quātū ad perſonā ſuā. vnde di cit. Quottidie morior ⁊c. Quaſi dicat. Non quecūqꝫ pe ricula patimur ſed etiā mortis: qꝛ quottidie morior.i. ſuꝫ in periculis mortis. p̄s. Propt̓ te mortificamur tota die. Et hoc oſtendit apl̓s Ro. 8. In perſona apl̓oꝝ eſſe dictū 2ᵉ corint. 4. Sēꝑ mortificationē ⁊c. Propter gloriā ve ſtrā.i. vt ego acquirā gloriā quā expecto ex veſtra cōuer ſione ad fidē 1ͤ. theẜ. 2º. Vos eſtis gloria nr̄a ⁊ gaudium habeo.i. ſpero me habituꝝ in xp̄o hieſu dn̄o noſtro.i. per caritatē xp̄i. Alia lr̄a habet per gloriā ⁊c. ⁊ tūc lyper glo riā eſt verbū iurātis. Quaſi dicat. per gloriā veſtrā quam ſcꝫ expectatis que eſt deus. Ac ſi diceret. Iuro per deum quē habeo in ſpe in xp̄o hieſu.i. per paſſioneꝫ ⁊c. Ex quo apparet ꝙ etiā apl̓us iurauit ⁊ ꝙ in viris perfectis iurare nō eſt peccatū. ¶ Sed ſi hoīem ⁊c. Hic ſpecificat pericula quantū ad locū. Ubi ſciendū eſt ꝙ hoc legit̉ act. 19. vbi di
cit̉ ꝙ cū paulus apud epheſū multos cōuertiſſet ad fidem quidā concitauerūt cōtra eum populū in tantū ꝙ nō eſſet auſus exire in theatruꝫ ⁊ ꝙ multa pericula ſit ibi paſſus. Ergo forte facit hic de hoc mentionem qꝛ e vicino paſſus hoc fuerat. Dicit ergo Si ẜm hoīeꝫ.i. ẜm rōnē ex qua ho mo eſt hoc diſputādo de reſurrectiōe cōcludens ꝙ homo nō morit̉ ſicut beſtia. Pugnaui ad beſtias.i. ad hoīes be ſtialiter viuētes apud epheſuꝫ. Vel ſi pugnaui ad beſtias epheſi ⁊ hoc dico nō ex reuelatiōe diuina ſed ẜm hominē id eſt ex inſtinctu humano ſi tot pericula paſſus ſum ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Manducemꝰ ⁊c. ponit tertiū incōue niens qd̓ eſt ſi reſurrectio mortuorū nō eſſet daret̉ occaſio fruendi voluptatibꝰ. Quaſi dicat ſi nō eſt alia vita ſtulti ſumus ſi affligimus nos: ſed māducemus et bibamus.i. vtamur delitijs ⁊ fruaniur voluptatibꝰ. Sap̄. 2. Non eſt qui ſit agnitus ⁊c. Venite fruamur ⁊c. Cras eniꝫ id eſt in ꝓximo moriemur totaliter ⁊ deficiemus in anīa ⁊ corꝑe ſi mortui nō reſurgūt. ¶ Deinde cū dicit. Nolite ſeduci. Ex predictis cōcludit ammonitionē ⁊ primo quantū ad infir mos. Scd̓o vero quantū ad perfectos ⁊ iuſtos ibi. Uigi late iuſti ⁊c. Circa primū duo facit. Primo reddit eos at tētos dicēs: Nolite ſeduci. Quaſi dicat. dictū eſt ꝙ ſi re ſurrectio mortuoꝝ nō ſit: ſtultū eēt nō vti laſciuijs ⁊ volu ptātibꝰ. Ne ergo ad laſciuias inducamī nolite ſeduci ab his qui negāt r̄ſurrectionē. Coll̓. 2º. Videte ne quis vos ſeducat ⁊c. Scd̓o rationē attentiōis aſſignat dicēs. Cor rumpūt ⁊c. Quaſi dicat. Ideo nolite ſeduci qꝛ colloquia mala illorū ſcꝫ qui negāt reſurrectionē corrumpūt bonos mores. 2ᵉ. thi. 2º. Sermo eoꝝ ſerpit vt cācer. Iero. dicit ꝙ hoc eſt ſumptū ex dictis gentiliū: ⁊ eſt verſus cuiuſdaꝫ menādri. Et ex hoc vt ipſe dicit argumentū habemus ꝙ licet nobis qn̄qꝫ in ſacra ſcriptura vti auctoritatibꝰ genti liū. ¶ Deinde cū dicit: Uigilate ⁊c. ponit āmonitionē ꝙͣ tū ad perfectos. Poſſent em̄ dicere ꝙ a colloquijs illorū debēt cauere infirmi qui defacili ſeducunt̉. perfecti aūt nō ſic ſeduci poſſunt. Apl̓us aūt vult ꝙ etiā perfecti ſint cau ti. Vnde circa hoc duo facit. Primo reddit eos attentos dicēs: Vigilate iuſti.i. vos qui reputamini iuſti vigilate id eſt ſolliciti ſitis. Math̓. 24. Uigilate quia neſciris ⁊cͣ. Apoc. 16. Beatꝰ qui vigilat ⁊c. Scd̓o rationē aſſignat dicens: Nolite ⁊c. ⁊ hāc duplicē quaꝝ vnā ꝓpter ſeip̄os Nullus em̄ eſt adeo perfectus qͥn debeat ſibi cauere a pec catis. Iuertia aūt ⁊ torpor frequēter inducit ad peccatuꝫ. vnde ne peccēt inducit eos ad vigiliā. ⁊ ideo dicit. ⁊ noli te peccare.i. ne peccetis. Tob. 4. In mēte habeto deum ⁊ caue ne aliqn̄ peccato cōſentias. Aliā rōnem inducit ꝓ pter alios qꝛ nō ſolū ꝓpter ſeip̄os ſint ſolliciti: ſed ⁊ pro pter alios ne illi ſeducant̉. ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Quidā enim hn̄t ignorantiā dei.i. nō rectam fidē. Ro. 10. Ignorātes dei iuſticiā ⁊c. ¶ Et hoc loqͦr vobis ad reuerentiā veſtraꝫ vt ſitis cauti. Vel ad verecundiā vr̄aꝫ qꝛ verecūdū eſt vo bis qui reputamī ſapiētes ⁊ inſtructi in fide ꝙ ſint aliqui inter vos ignorantiā dei habētes.i. nō rectā fidem. Lectio quinta. Ed dicet aliqͥs. Qūo reſurgūt mor S tui? Quali autē corpore veniēt? In ſipiens tu: quod ſeminas nō viuificat̉: niſi prius moriatur Et qͥd ſeminas? Nō corpus quod futurū eſt ſeminas. ſed nuduꝫ granum: vt puta tritici. aut alicuius ceteroꝝ Deus aūt dat illi corpus ſicut vult. ⁊ vnicui qꝫ ſeminū propriuꝫ corpus.

Explanatio ſancti Thome
Superius apl̓s ꝓbauit reſurrectionē mortuoꝝ. hic oſten dit qualitate ⁊ modū reſurgentiū. Et circa hoc duo facit. Primo mouet queſtionē circa qualitatē reſurgentiū. Se cūdo ſoluit ibi Inſipiēs tu. ⁊c. Circa reſurrectionē fuerūt duo errores. Quidā em̄ total̓r negabāt reſurrectiōꝫ mor tuoꝝ futurā. Cū enī non cōſiderarēt niſi principia nature ⁊ poſſe: ⁊ viderēt ꝙ ẜm principia nature ⁊ poſſe nullꝰ de morte poteſt redire ad vitaꝫ. nec cecus poteſt recuperare viſuꝫ. ideo totaliter negauerūt reſurrectionē ex quoꝝ per ſona dicit̉ ſap̄. 2º. Umbre tranſitus eſt tempus noſtrū ⁊c. Et ibidē De nihilo nati ſumꝰ ⁊c. Iob. 14. Putaſne mor tuus homo rurſuꝫ viuat ⁊c. Alij aūt dixerūt reſurrectio nē mortuoꝝ futurā eſſe. ſed dicebāt ꝙ reſurgebāt ad eun dē modū viuendi ⁊ ad eoſdē actus. Et hoc etiā poſuerūt quidā ph̓i qui dicūt poſt multa annoꝝ curricula plato ad huc reſurget ⁊ habebit eoſdeꝫ ſcolares athenis quos ali qn̄ habuit. Hoc etiā aſſerūt phariſei Ma. 22. de muliere ſeptem viroꝝ. vnde dicebant: In reſurrectione cuiꝰ erit? Saraceni etiā fingunt ꝙ habebūt poſt reſurrectionē vxo res et voluptates ⁊ delitias corꝑales. Iob. 20. Non vi deat riuū los flumīs torrentis mellis ⁊ butiri. Contra qͦs dicit̉ Mat. 22. ꝙ erūt ſicut angeli dei in celo. Has ergo duas queſtiōes mouet hic apl̓us primā cū dicit: Qūo re ſurgūt mortui: qūo eſt poſſibile ꝙ mortui qͥ ſunt cinis poſ ſint reſurgere? Scd̓am cū dicit: quali aūt corꝑe venient? quaſi dicat: Nunquid cum tali corꝑe reſugernt cuꝫ quali ſumus modo. Has duas queſtiones ſoluit cū dicit: Inſi piēs ⁊c. Primo ſoluit ſcd̓am. Scd̓o vero ſoluit primam ibi. Ecce myſteriū vobis dico ⁊c. Ad intellectū autē eoꝝ que apl̓us ponit in prima parte oportet inueſtigare quid apl̓us intēdat. Intendit aūt in iſta parte apl̓us oſtendere ꝙ mortui reſurgūt ⁊ ꝙ erit eadē ſubſtātia. Vbi primo po nit ſimilitudines. Scd̓o adaptat ibi. Sic etiā reſurrectio mortuoꝝ ⁊c. Tertio ꝓbat ibi. Si eſt corpꝰ aīale ⁊c. Cir ca primū duo facit. Primo ꝓponit ſil̓itudines in vna ſpe cie. Scd̓o in diuerſis ſpeciebꝰ ibi. Non oīs caro eadē ca ro ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ videmus in vna ⁊ eadeꝫ ſpecie ꝙ vna res in via generatiōis habet diuerſas qua litates ⁊ formas ſicut granū aliā formā ⁊ qualitatē habet qn̄ ſeminat̉. aliaꝫ qn̄ pullulat. aliā qn̄ iam eſt in herba. Et ideo ex hac ſil̓itudine apl̓us intendit oſtendere qualitatē reſurgentiū. Vnde circa hoc tria facit. Primo cōparat or dinē ſeminatiōis ad pullulationē. Scd̓o differentiā qua litatis in ſemine ⁊ in pullulatiōe ibi. Tu qd̓ ſeminas ⁊c. Tertio cauſā qualitatis in pullulatiōe ibi. Deus aūt ⁊c. Dicit ergo inſipiens ⁊c. Sed cōtra. mat. 5º. Qui dixerit fratri ſuo racha ⁊c̄. Dicendū ꝙ dn̄s ꝓhibet dici fratri ra cha ſeu fatue ex ira: nō ex correctiōe. Cauſa aūt quare di cit inſipiēs eſt. qꝛ hec obiectio cōtra reſurrectionē ꝓcedit ex principijs humane ſapiētie que tamdiu eſt ſapiētia ꝙͣ diu eſt ſubiecta ſapiētie diuine. ſed qn̄ recedit a deo tunc vertit̉ in inſipientiā vnde cū contradicat ſapientie diuine vocat eū inſipientē. Quaſi dicat: Inſipiens nōne quotti die exꝑiris tu qꝛ qd̓ ſeminas in terra nō viuificat̉.i. vege tat̉ niſi prius moriat.i. putreſcat. Io. 12. Niſi granū fru menti ⁊c. Ex hoc videt̉ apl̓us facere cōparationē ꝙ quā do corpus hoīs ponit̉ in ſepulchro in terra. tūc eſt quedā ſeminatio. qn̄ vero reſurget tūc eſt quedā viuificatio. Un de ex hoc opinant̉ aliqui reſurrectionē mortuoꝝ eſſe natu ralē ꝓpter hoc ꝙ apl̓us hic reſurrectionē cōparat pullu latiōi ſeminis que eſt naturalis. Opinant̉ em̄ in pulueri bus reſolutis in quos reſoluūtur humana corꝑa eſſe quaſ dā virtutes ſeminales actiuas ad corporū reſurrectionē. Sed iſtud nō videt̉ eſſe verū. Fit em̄ reſolutio corꝑis hu mani in elementa ſicut ⁊ alioꝝ mixtorū corpoꝝ. vnde pul ueres in quos humana corꝑa reſoluūtur nullā aliā habēt
virtutē actiuā ꝙͣ alij pulueres: in quibꝰ cōſtat nō eſſe aliā virtutē actiuā ad corꝑis humani conſtitutionē ſed ſolū in ſemine hoīs. differūt autē pulueres in quos humana cor pora reſoluūtur ab alijs pulueribus ſolū ẜm ordinationē diuinā prout huiuſmōi pulueres ſunt ex diuina ſapiētia ordinati vt iterū ex eis humana corꝑa reintegrent. Und̓ reſurrectiōis actiua cauſa ſolus deus erit ⁊ ſi ad hoc vtat̉ mīſterio angeloꝝ ꝙͣtū ad puluerū collectionē. Propt̓ qd̓ apl̓s īfra mod̓ reſurrectōis exponēs attribuit ſono tube ⁊ sͣ attribuit xp̄o reſurgēti nō aūt alicui ꝟtuti actiue ī pulue ribꝰ. Rō ergo intēdit h̓ ꝓbare apl̓s ꝙ reſurrectio ſit natu ralis per hoc ꝙ ſemē naturaliter pullulat. ſed intēdit hic manifeſtare per exēpla quedā ꝙ nō ſit eadē qualitas cor poꝝ reſurgentiū ⁊ corpoꝝ morientiū. ⁊ primo per hoc ꝙ nō eſt eadē qualitas ſeminis ⁊ pullulatiōis vt ex ſequēti bus manifeſte oſtendet̉. ¶ Nam cōſequēter cū dicit ⁊ qd̓ ſeminas ⁊c. oſtendit qualitatē ſemīs differentē eſſe a qua litate pullulatiōis cū dicit ⁊ qd̓ ſeminas nō corpus qd̓ fu turū eſt ſeminas.i. nō quale futuꝝ eſt ſeminas. Qd̓ expo nens ſubdit. Sed nudū granū puta tritici vel alicuiꝰ ce teroꝝ ſcꝫ ſeminū qꝛ ſeminat nudū ſemen. pullulat aūt or natū herba ⁊ ariſtis ⁊ huiuſmōi. Et ſimil̓r corpus huma nū aliaꝫ qualitatē habebit in reſurrectiōe ꝙͣ nūc habet vt infra exponet̉. Eſt tamē differētia inter reſurrectionē hu mani corꝑis ⁊ pullulationē ſeminis. nā ſurget idē corpus numero ſed habebit aliā qualitatē ſicut infra dicit apl̓us ꝙ oportet corruptibile hoc induere incorruptionem. Et Iob. 19. dicit̉. Queꝫ viſurus ſum egoip̄e ⁊ nō alius. Sꝫ in pullulatiōe nec eſt eadē qualitas nec idē corpus nume ro. ſꝫ ſolū idē ſpecie. Et id̓o ſignāter apl̓s d̓ pullulatōe lo quēs dixit. nō corpꝰ qd̓ futuꝝ ē ſemīas. dās ītelligere ꝙ nō ſit idē numero. Et in hoc opꝰ nature deficit ab oꝑe dei Nā ꝟtꝰ nature reparat idē ſpecie ſꝫ nō idē numero. virtꝰ aūt dei reparare poteſt etiā idē numero. Et ſic etiā ex hoc qd̓ hic dicit̉ poteſt ſumi ꝓbatio ad hoc ꝙ reſurrectionem futurā fieri nō eſt impoſſibile ſicut inſipiēs obijciebat. qꝛ ſi natura ex eo qd̓ mortuū eſt poteſt reꝑare idē ſpecie. mul to magis deus pōt reparare idē numero. qꝛ ⁊ hocip̄m qd̓ natura facit opus dei eſt. Habet eniꝫ hoc natura a deo ꝙ hoc facere poſſit. Et ideo cōſequēter deſcribens qualita tem pullulatiōis attribuit eā: primū quidē deo. ſcd̓o pro portiōi nature. Dicit aūt primo. Deus autē dat illi corpꝰ ſicut vult qꝛ ſcꝫ ex ordinatiōe diuine volūtatis ꝓcedit ꝙ ex tali ſemine talis planta producat̉. que quidē planta eſt quaſi corpus ſemīs. Ultimus em̄ fructus plante eſt ſemē Et hoc ideo attribuit operatiōi diuine qꝛ oīs oꝑatio natu re eſt operatio dei. ẜm illud ſupra. 12. Ideꝫ aūt deus qui operat oīa in oībus. Et hoc ſic poteſt cōſiderari. Manife ſtum eſt em̄ ꝙ res naturales abſqꝫ cognitiōe operant̉ ad finem determinatuꝫ: alioquī nō ſemꝑ vel in maiori parte eūdem finem ꝯſequerent̉. Manifeſtū eſt etiā ꝙ nulla res cognitiōe carens in certū finem tendit niſi directa ab aliqͦ cognoſcēte ſicut ſagitta tendit ad certū ſignū ex directiōe ſagittātis. Sicut ergo ſi aliquis videret ſagittam directe tendere ad certū ſignū ꝙͣuis ſagittantē nō videret cogno ſceret ſtatim ꝙ dirigeret̉ a ſagittante. Ita cuꝫ videamus res naturales abſqꝫ cognitiōe tēdere ad certos fines pōſ ſimus pro certo cognoſcere ꝙ operant̉ ex volūtate aliculꝰ dirigentis quē dicimus deū. Et ſic dicit apl̓s ꝙ deus dat ſemini corpus.i. ex ſemine ꝓducit plantā ſicut vult. Sꝫ rurſus ne aliquis crederet hmōi naturales effectus ex ſoꝫ la dei volūtate ꝓuenire abſqꝫ operatiōe ⁊ ꝓportiōe natū re ſubiūgit. Et vnicuiqꝫ ſeminū ꝓpriū corpus. puta ex ſe mine oliue generat̉ oliua. ⁊ ex ſemine tritici generat triti cū. Und̓ ⁊ Gen̄. 1. Germinet terra herbā virentē ⁊ facien tem ſemē iuxta genus ſuū. Sic ergo ⁊ in reſurrectiōe erit

nepiſtolā Iad Corinthios Xv
XV
alia qualitas corporis reſurgentis q̄ tn̄ ꝓportionabit̉ me ritis morientis. Lectio ſexta. On omnis caro eadeꝫ caro. ſed alia hominū. alia pecoꝝ. alia volucrum. n alia aūt piſciū. Et corpora celeſtia. ⁊ corpora terreſtria Sed alia quideꝫ celeſtiuꝫ gl̓ia: alia āt terreſtriuꝫ. Alia claritas ſol̓. alia claritas lune. ⁊ alia claritas ſtellarū. Stella em̄ a ſtella differt ī claritate: ſic ⁊ reſurrectio mortuoꝝ. Seminat̉ in corruptiōe: ſurget in incorruptione. Seminat̉ in ignobilitate: ſur get in gloria. Seminatur in infirmitate: ſur get in virtute. Seminatur corpus animale: ſurget corpus ſpirituale. Hic apoſtolus ponit exemplū de diuerſitate qualitatꝭ cor poris reſurgentis in diuerſis ſpeciebꝰ. Et pͥmo cōparan do celeſtia ad terreſtria. Scd̓o terreſtria ad celeſtia ibi. Sunt corpora celeſtia ⁊c. Tertio corpora celeſtia adinui cem ibi. Alia claritas ſolis ⁊c. Quia poſſet aliqͥs dicere quō eſt poſſibile ꝙ mortui reſumāt corpus ⁊ carnē ſi non ſint habituri eandē corporis qualitatē. ideo ad hoc exclu dendū introducit diuerſas qualitates corporis ⁊ carnis. vt ſic manifeſtū ſit ꝙ non oportet ſi non erit eadem quali tas ꝙ nō reſumatur idē corpus vel eadē caro. Dicit ergo pͥmo ꝙ non omnis caro eſt eadē caro ẜm formā. Sed alia eſt caro hominum. alia piſciū. alia pecoꝝ. alia volucꝝ ⁊cͣ. Et ſimiliter eſt alia morientꝭ ⁊ alia reſurgentis. ſicut autē exēplū ſuꝑiᵈ inductū de ſemine ⁊ pullulatiōe deficiebat in hoc ꝙ in ſeminatione ⁊ pullulatiōe nō eſt idē numero nec eedem qualitates ita hec exēpla deficiūt qꝛ in his ex emplis nec eſt eadē ſpecies nec eadē qualitas ſꝫ caro ho minis reſurgētis eſt eadē ẜm ſpeciē cū carne moriētis. ſꝫ tamē erit alia ẜm qualitatē. Erit em̄ eiuſdē nature ſed al terius glorie. vt greg. de corꝑe xp̄i dicit. ſi quis autē hec que dicta ſunt ad diuerſum ſtatū reſurgentiū referre vel let poteſt dici ꝙ ꝑ homines intelligunt̉ boni ẜm rationē viuentes ẜm illud Eze. 34. Vos aūt greges mei greges paſcue mee homines eſtis. Per pecora vero intelligunt̉ luxurioſi ẜm illud 2. Pe. 2. Hi vero velut irrationabilia pecora ⁊c. ꝑ volucres ſuꝑbi. ꝑ piſces cupidi. ẜꝫ illud psͣ. Uolucres celi ⁊ piſces maris ⁊c. ¶ Ad idem aūt introdu cit diuerſitatē celeſtiū ⁊ terreſtriū corpoꝝ cū ſubdit Sunt corpora celeſtia vt ſol ⁊ luna ⁊ huiuſ modi. Et ſunt corꝑa terreſtria vt ignis aqua ⁊cͣ. ſed alia quidē eſt gloria id eſt pulcritudo ⁊ decor celeſtiū corpoꝝ. alia aūt terreſtrium. Ecc. 43. Species celi gloria ſtellaꝝ. Et poſſūt ꝑ celeſtia corpora intelligi cōtemplatiui phil̓. 3. Noſtra cōuerſatio in celis eſt. Per t̓reſtria actiui qui circa terrena occupan tur. vnde marthe dictū eſt. Turbarꝭ erga plurima. Luc̄. 10. Et ad idē vlterius introducit diuerſam qualitatē cele ſtium corpoꝝ cū dicit. Alia claritas ſolis ⁊c. Similit̓ int̓ ſtellas eſt differenria. Stella em̄ differt ⁊c. Et pōt intelli gi ꝑ ſolem xp̄s. Mal̓. vl. Orietur vobis timētibus nomē meū ſol iuſtitie ⁊c. Per lunā beata virgo de qua Can. 6. Pulchra vt luna. Per ſtellas adinuicē ordinatas ceteri ſancti. Iudic̄. 5. Stelle manētes in ordine ſuo ⁊c. ¶ Cō ſequent̓ cū dicit. Sic erit reſurrectio mortuoꝝ. adaptat p̄ dicta exēpla ad reſurrectionē mortuoꝝ. Nec intelligēdū eſt ꝙͣtū ad litteralē expoſitionē ꝙ apl̓us hoc dicat ad de ſignandū in reſurgentibꝰ generis diuerſitatē ꝓpter id qd̓ premiſerat. Stella differt ⁊c. Sed hoc refert ad om̄ia p̄cedentia vt oſtendatur ex omnibus p̄miſſis ꝙ ſicut in re bus īueniunt̉ diuerſe qͣlitates corpoꝝ ita erit diuerſa. qͣli tas reſurgentiū a qualitate morientiū. Vnde ſequit̉. Se minatur corpus ⁊c. Ubi apl̓us maxime oſtendit aliā eſſe qualitatē corꝑis morientis ⁊ corꝑis reſurgentis. Et agit hic de corpore reſurgente glorioſo cuiꝰ ꝓprie qualitates dotes corporis glorioſi dicunt̉. Que qͥdem ſunt qua tuor quas hic apoſtolus tangit. Primo em̄ tangit dotē ī paſſi bilitatis cū dicit Seminat̉ in corruptiōe ⁊c. Et ꝙͣuis ſe minatio accipi poſſet ꝓ pͥma corporis origine ẜm ꝙ gene ratur ex ſemine. tamen cōuenientius eſt ẜm intellectum apoſtoli vt ſeminatio referat̉ ad mortē ⁊ ſepulturam vt re ſpondeat ei quod ſupra dictum eſt. Quod ſeminas nō vi uificatur niſi prius moriatur. Dicit̉ autē mors ⁊ reſolutio ſeminatio non ꝙ in corpore mortuo vel cineribꝰ ex eo reſo lutis ſit aliqua virtus ad reſurrectionē ſicut eſt virtꝰ acti ua in ſemine ad generationē: ſed quia a deo talis ordina tio eſt deputata vt ex eo iterato reformetur corpus hūanū Sicut igitur corpus humanū qn̄ ſeminat̉ id eſt qn̄ morit̉ eſt in corruptione id eſt ẜm ſuaꝫ ꝓprietatē eſt corruptioni ſubiectū ẜm illud Ro. 8. Corpus qͥdē mortuū eſt ꝓpt̓ pec catū Sed reſurget in incorruptiōe. Dicit̉ aūt h̓ incorru ptio nō ſolū ad excludendū ſeparationē aīe a corꝑe. quia hanc incorruptionē ⁊ corpora dānatoꝝ habebunt. ſed ad excludendū tā mortē ꝙͣ quālibet noxā paſſionē ſiue ab in teriori ſiue ab exteriori. Et ꝙͣtū ad hoc intelligit̉ īpaſſibi litas corporis glorioſi ẜꝫ illud Apoc̄. 21. Nō eſurient ne qꝫ ſitient amplius ⁊c. Secundo tangit dotē claritatis cū dicit Seminatur in ignobilitate. id eſt corpus qd̓ an̄ mor tem ⁊ in morte eſt deformitatibus ⁊ miſerijs multis ſub iectū ẜm illud Iob. 14. Homo natus de muliere ⁊c̄. Sꝫ reſurget in gloria que claritatē ſignificat vt aug. dicit ſu per Ioh̓. Erunt em̄ corpora ſanctoꝝ clara ⁊ fulgentia ẜꝫ illud Mat. 13. Fulgebunt iuſti ſicut ſol ⁊c. Tertio tan git dotē agilitatis cū dicit Seminat̉ in infirmitate. id eſt corpus animale qd̓ ante mortē eſt īfirmū ⁊ tardū ⁊ ab aīa non facile mobile ẜm illud Sap̄. 9. Corpus qd̓ corrūpit̉ aggrauat animā Sꝫ ſurget ī virtute qua ſcilicet fiet vt ex tanta virtute ab anima moueri poſſit vt in nullo difficul tatem ad motū exhibeat qd̓ ad dotē agilitatꝭ ꝑtinet. Tā ta em̄ erit ibi facilitas ꝙͣta felicitas vt aug. dic̄. Vnde di citur Sap̄. 3. de iuſtis. Fulgebūt iuſti ⁊ tanꝙͣ ſcintille in arundīeto diſcurrēt. Et Eſa. 40. Qui ſperāt in dn̄o mu tabunt fortitudinē. aſſument pennas ⁊c. Quarto tangit dotē ſubtilitatis cū dicit Seminat̉ corpus aīale ⁊c. Quā quidā ad hoc referre volūt ꝙ corpori glorioſo ẜm hāc do tem cōpetat vt poſſit ſimul eſſe cū corpore non glorioſo in eodem loco. Quod quidē ſuſtineri poſſet ſi corpori ẜꝫ ſta tum p̄ſentē cōpeteret ꝙ nō poſſet ſimul cū alio corpore eſ ſe in eodē loco ẜm aliqͥd qd̓ a corꝑe remoueri poſſet. Nūc āt ſi diligent̓ conſideret̉ ꝙ ẜm nihil aliud hoc corpori cō petit niſi ẜm ꝙ habet dimenſiones corporales. Vnde vi demus corpora ꝙͣtūcūqꝫ ſubtilia nō coꝑati ſecū alia cor pora vt patet in aere ⁊ in igne. ⁊ vlterius ſi eſſent corpora ſeparata omnino abſqꝫ materia ſicut quidam poſuerunt non poſſent ſimul cum corporibus naturalibus eſſe in eiſ dem locis vt ph̓us dicit. Remanentibꝰ igitur dimēſioni bus in quocunqꝫ corꝑe eſt cōtra ſuā naturā ꝙ ſit cuꝫ alio corpore in eodē loco. Vnde ſi hoc aliquando ꝯtingit erit ex miraculo. Propter quod Greg. ⁊ Aug. miraculo aſcri bunt ꝙ corpus xp̄i ad diſcipulos ianuis clauſis intrauit. Nulla enim virtus terminata poteſt facere miraculū. hoc enim ſolius dei eſt Relinquitur ergo ꝙ eſſe ſimul cū alio corpore in eodē loco non poſſit eſſe ex dote ſeu ex qualita te corporis glorioſi. Non tamen negandum eſt quin cor pus glorioſum poſſit eſſe ſimul cum alio corpore in eodeꝫ

Expiānario ſanCt QHome
loco. quia corpus xp̄i poſt reſurrectionē intrauit ad diſci pulos ianuis clauſis. cui corpus noſtruꝫ in reſurrectione conformandū ſperamus. ſed ſicut corpus chriſti hoc ha buit non ex ꝓprietate corporis ſed ex virtute diuinitatis vnite: ita corpus cuiuſlibꝫ alteriꝰ ſancti hoc habebit non ex dote ſed ex virtute diuiuitatis exiſtētis in eo. Per quē modum corpus petri habuit ꝙ ad vmbrā eiꝰ ſanarent̉ in firmi non per aliquā ꝓprietatē ipſius. Eſt ergo dicendū ꝙ ad dotem ſubtilitātis pertinet qd̓ hic apoſtolus tangit dicens Seminat̉ corpus animale ſurget ſpirituale. Qd̓ quidā male intelligentes dixerūt ꝙ corpus in reſurrectio ne vertetur in ſpiritū vel et erit ſimile aeri aut vento qͥ ſpi⁊ ritus dicitur. Quod maxīe excluditur per illud quod ad apoſtolos dicit̉ Luc̄. vlti. Palpate ⁊ vidēte quia ſpiritꝰ ⁊cͣ. Vnde ⁊ hic apoſtolus nō dicit ꝙ reſurgat ſpiritus. ſꝫ ſpirituale corpus. Ergo in reſurrectiōe ſpirituale erit no ſpiritus. ſicut nunc eſt animale non anima. Ad horū autē differentiā cognoſcendā conſiderandū eſt ꝙ vnum ⁊ ideꝫ in nobis eſt qd̓ dicitur et anima ⁊ ſpiritus. ſed anima di citur ẜm ꝙ perficit corpus: ſpiritus autē ꝓprie ſcd̓m mē tem ſcd̓m quā ſpiritualibus ſubſtantijs aſſimulamur ẜm illud ephe. 4. Renouamini ſpiritu mentis veſtre. Item conſiderandū eſt ꝙ triplex eſt differentia potentiaꝝ in ani ma. quedam em̄ potentie ſunt quarū operationes ad bo num corporis ordinantur ſicut generatiua nutritiua ⁊ au gmentatiua. Quedā vero ſunt que quidē corporeis orga ganis vtuntur. vt omnes potentie ſenſitiue ꝑtis ſed earū actus ad corpꝰ nō ordinātur directe ſed magis ad ꝑfectio nem anime. Quedā vero ſunt potētie que neqꝫ vtuntur corporeis organis neqꝫ directe ad bonū corporis ordinā tur ſed magis ad bonū anime ſicut que ꝑtinent ad intel lectiuā ꝑtem prime ergo potentie pertinēt ad animaꝫ in ꝙͣtum animat corpus. tertie vero maxime ꝑtinent ad ani mam inqͣtū eſt ſpiritus. ſecunde vero medio modo ſe ha bent inter vtraſqꝫ. quia tamē iudiciū de potentia aliqͣ ma gis debet ſumi ex obiecto ⁊ fine ꝙͣ ex inſtrumēto. ideo ſe cunde potentie magis ſe tenent cum tertijs ꝙͣ cū primis. Item conſiderandū eſt ꝙ cū vnaqueqꝫ res ſit ꝓpter ſuam operationē. corpus ad hoc ꝑficitur ab anima vt ſit ſubie ctum operationibus anime. Nunc autē in ſtatu iſto cor pus noſtrum eſt ſubiectū operationibꝰ que ꝑtinēt ad ani mam in qͣtū eſt anima prout generat̉ ⁊ generat nutrit̉ cre ſcit ⁊ decreſcit. Quantū autē ad ſpirituales anime opera tiones corpus licet aliquo modo ſubſeruiat tamen multū impedimentū affert. quia corpus qd̓ corrumpit̉ aggrauat animā vt dicit̉ Sap̄. 9. Sed in ſtatu reſurrectionis ceſſa bunt operationes animales a corpore. quia nō erit gene ratio nec augmentū aut nutrimentū. ſed corpus abſqꝫ ali quo impedimento ⁊ fatigatione īceſſant̓ ſeruiet anine ad ſpirituales operationes eius ſcd̓m illud psͣ. Beati qͥ ha bitant in domo tua domīe ⁊c. Sic vt ergo nūc eſt corpus nr̄m animale. tunc vero erit ſpirituale. Cauſam autē ha rum ꝓprietatum quidam attribuūt luci quā dicūt eſſe de natura quinte eſſentie ⁊ venire in cōpoſitionē hūani cor poris quod quia friuolū eſt ⁊ fabuloſum: ſequentes aug dicimꝰ ꝙ ꝓcedunt ex virtute anime glorificate. Dicit em̄. Aug. in epiſtola ad dioſcoꝝ. Tam potenti natura deꝰ fe cit animā vt eius pleniſſima beatitudine que in fine tem porum ꝓmittitur ſanctis: redundet etiā in inferiorē natu ram que eſt corpus nō beatitudo que fruentis eſt propria ſed plenitudo ſanitatis id eſt incorruptionis vigor. ¶ Ui demus autē ex anima quatuor corpori ꝓuenire ⁊ tāto ꝑ fectius ꝙͣto anima fuerit virtuoſior. Primo quidē dat eſ ſe. Vnde quando erit inᵉ ſummo ꝑfectionis dabit eſſe ſpi rituale. Secundo cōſeruat a corruptione. Unde videmꝰ hoīes ꝙͣto ſunt fortioris naturs minus a calore ⁊ frigore
v v ꝑati. Cum ergo anima fuerit ꝑfectiſſima conſeruabit cor pus omnino impaſſibile. Tertio dat pulchritudinē ⁊ cla ritatem. Infirmi eniꝫ ⁊ mortui ꝓpter debilitatem opera tionis anime in corpus efficiūtur diſcolorati ⁊ qn̄ erit in ſumma ꝑfectiōe faciet corpus clarū ⁊ fulgidum. Quarto dat motum ⁊ tanto facilius ꝙͣto virtus anime fuerit forti or ſupra corpꝰ. Et ideo quando erit in vltimo ſue ꝑfectio nis dabit corpori agilitatem. Lectio ſeptima. I eſt corpus animale eſt ⁊ ſpiritua le: ſicut ſcriptū eſt. Factus eſt primꝰ homo adā in animā viuentē. nouiſſi mus homo in ſpiritū viuificantē. ſed nō pri us quod ſpirituale ē. ſed quod animale de inde quod ſpirituale. Primus homo de ter ra terrenus. ſecundus homo de celo celeſtis Qualis terrenꝰ. tales ⁊ terreni. ⁊ qualis ce leſtis. tales ⁊ celeſtes. Igitur ſicut portaui mus imaginem terreni. portemus ⁊ imagi nem celeſtis. Hoc autem dico fratres. qꝛ ca ro et ſanguis regnum dei poſſidere non poſ ſunt. neqꝫ corruptio incorruptelam poſſide bit. Hic apoſtolus differentiā qualitatis corporum morienti um ad cōpora reſurgentiū ſupra exemplis oſtenſam oſten dit ratione. Circa hoc autē duo facit. Primo em̄ p̄mittit quod ꝓbare intendit. Secundo p̄miſſuꝫ ꝓbat ibi. Sicut ſcriptū eſt ⁊c. Dicit ergo primo. Dixi ꝙ id qd̓ ſeminatur animale ſurget ſpirituale. ⁊ ꝙ hoc ſit verum ſcꝫ ꝙ ſit ali quod corpus ſpirituale oſtendo. quia ſi eſt corpus aīale eſt ⁊ ſpirituale ⁊ nō intendit apl̓us ex hoc arguere ad pro poſitū ſed hoc ſupponit intēdens ꝓbare ip̄m qd̓ dicit. Gi eſt corpꝰ ⁊c. Ecc. 23. Intuere in om̄ia oꝑa altiſſimi. duo contra duo ⁊ vnū cōtra vnū. ¶ Sicut ſcriptuꝫ eſt ⁊c. Hic ꝓbat ꝓpoſitun. Eſt autē ꝓbatio ſua talis. Duo ſunt pͥn cipia humani generis. Vnū ẜꝫ vitā nature ſcꝫ adā. aliud ẜm vitā gratie ſcꝫ xp̄s. ſed animalitas eſt deriuata in om nes homines a primo pͥncipio ſcꝫ adā. ergo cōſtat ꝙ mul to amplius a ſecūdo principio ſcꝫ xp̄o ſpiritualitas deri uabitur in omnes homines. Huius rationis primo ꝓbat primā diuerſitatē pͥncipioꝝ. Secūdo mediā ſcꝫ de termīa tionē ſimilitudinis ex vtroqꝫ pͥncipioꝝ ibi. Qualis terre nus ⁊c. Circa primū tria facit. Primo oſtendit pͥncipio rum differentiā. Secūdo principiorum ordinē adinuiceꝫ ibi Sed non prius qd̓ ſpirituale ⁊c. Tertio rationis ordi nem aſſignat ibi. Primus ⁊c. Ponit ergo primo cōditio nem primi principij ẜm vitā nature. ſumens auctoritateꝫ gen̄. 2. vnde dicit. Sicut ſcriptum eſt. Factꝰ eſt a deo p̄ mus homo adā in animā viuentē vita ſcꝫ animali qualeꝫ anima poteſt dare cū ſcilicet ſpirauit dn̄s in faciē eius ſpi raculū vite. gen̄. 2. Anima em̄ ⁊ anima dicit̉ ⁊ ſpūs. In ꝙͣtum em̄ intendit cure corporis ſcꝫ vegetando nutriedo ⁊ generando ſic dicitur anima. inqͣtū aūt intēdit cognitio ni ſcꝫ intelligendo volendo ⁊ huiuſmodi ſic dicitur ſpiri tus. Vnde cū dicit. Factus eſt pͥmꝰ homo adā in animaꝫ viuentē. Intendit hic apl̓us de vita qua anima deſeruit circa corpus non de ſpirituſancto ſicut qͥdam fingunt ꝓ pter hoc qd̓ precedit. ⁊ inſpirauit in faciē eius ſpiraculuꝫ vite. dicentes hoc eſſe ſpiritūſanctū. Secūdo ponit cōdi tionē ſecundi principij dicens: Nouiſſimus vero adā id ē xp̄s et dicitur nouiſſimus qꝛ adam induxit vnū ſtatū ſcili

I epiſiola ad TO.INHiOs XV
XV
cet culpe. xp̄s vero glorie ⁊ vite. Unde cuꝫ poſt ſtatū iſtū nullus alius ſequatur in vita iſta. ideo dicit nouiſſimus. Eſa. 53. Deſiderauimus eū deſpectū ⁊ nouiſſimū virorū Et alibi ſcꝫ apoc̄. 1. Ego pͥmꝰ ⁊ nouiſſimꝰ. Et alibi. Ego ſum alpha ⁊ o. ⁊c. Dicit̉ aūt adam. qꝛ de natura ade factꝰ in ſpiritū viuentē. Et ex hoc conditionibꝰ principioꝝ vi ſis apparet eoꝝ diuerſitas. qꝛ pͥmꝰ homo factus eſt in ani mam nouiſſimus in ſpiritū. Ille autē in animā viuentem ſolum. iſte vero in ſpiritū ⁊ viuentē ⁊ viuificantē. Cuiꝰ ra tio eſt. quia ſicut adam conſecutus eſt ꝑfectionē ſui eſſe ꝑ animā: ita ⁊ xp̄s ꝑfectionem ſui eſſe inꝙͣtum homo ꝑ ſpi ritūſanctū. Et ideo cū anima nō poſſit niſi ꝓpriū corpꝰ vi uificare ideo adam factus eſt in animā nō viuificantē ſꝫ vi uentē tantū. ſed chriſtus factus eſt in ſpiritū viuentē ⁊ vi uificantē. ⁊ ideo xp̄s habuit poteſtatē viuificandi Ioh̓. 1. De plenitudine eius ⁊c. Et Ioh̓..10. Ueni vt vitā habe ant ⁊ habundantius habeant. Et in ſimbolo. Et in ſpiri tumſanctū viuificātē Sed ne aliqͥs diceret. ſi xp̄s factꝰ eſt in ſpiritū viuificantē quare dicitur nouiſſimꝰ. Ideo cōſe quenter cū dicit Sed nō prius ⁊c. Oſtendit ordinē pͥnci pioꝝ. Uidemus em̄ in natura ꝙ in vno ⁊ eodē priꝰ eſt im ꝑfectū ꝙͣ ꝑfectuꝫ. Unde cū ſpiritualitas ſe habeat ad ani malitatē ſicut ꝑfectū ad imꝑfectū. ideo in humana natura nō prius debet eſſe ſpirituale qd̓ eſt ꝑfectū. ſꝫ vt ſeruetur ordo prius debꝫ eſſe imꝑfectū ſcilicet qd̓ animale eſt. de inde ꝑfectum ſcilicet qd̓ ſpirituale eſt. sͣ. 13. Cum venerit qd̓ ꝑfectū eſt ⁊c. Sicut dicit Aug. huius ſignum eſt ꝙ pͥ mogeniti antiqͥtus ꝯſueuerūt eſſe animales ſicut cayn an te abel natus. iſmahel ante yſaac. ⁊ eſau ante iacob. Ra tionē aūt dicte diuerſitatis aſſignat dicēs. Primꝰ hō ⁊c̄. Quaſi dicat vere primus hō factus eſt in animā viuētem quia de terra gen̄. 2. Formauit dn̄s hominē de limo t̓re. ⁊ ideo dicitur eſſe terrenus id eſt animal̓. ſecundꝰ hō ſcili cet xp̄s factus eſt in ſpiritū viuificantē qꝛ de celo. qꝛ diui na natura q̄ fuit huic nature vnita de celo eſt Et ideo de bet eſſe celeſtis id eſt talē ꝑfectionē debet habere qualem decet de celo venire ſcilicet ꝑfectionē ſpiritualeꝫ. Ioh̓. 3. Qui de celo venit ſuꝑ omnes eſt. Dicit autē pͥmū homi nem de terra ẜm modum loquendi quo res de illo eſſe di cuntur. quia prima pars eſt in eoꝝ fieri. ſicut cultellus di citur de ferro. quia prima pars vnde eſt cultellus eſt fer rum. Et quia prima pars vnde adā factus eſt terra eſt et ideo dicitur de terra. Secundus homo dicitur de celo nō ꝙ attulerit corpus de celo cū de terra aſſumpſerit. ſcilicet de corpore beate virginis. ſed quia diuinitas que nature humane vnita eſt de celo venit. que fuit prior ꝙͣ corpꝰ xp̄i. Sic ergo patet principioꝝ diuerſitas ꝙ erat maior ꝓpo ſitio rationis principalis. ¶ Conſequent̓ cū dicit. Qual̓ terrenus ⁊c. Oſtendit deriuationē ſimilitudinis hoꝝ pͥn cipioꝝ ex vtroqꝫ. ⁊ primo in cōmuni. Secūdo diuidit eā per partes ibi. Igitur ſicut portauimus ⁊c. Dicit ergo qͣ liter terrenus ⁊c. Quaſi dicat Primꝰ homo qͥ terrenꝰ fu it ⁊ mortalis ideo deriuatū eſt vt omnes eſſent ⁊ terreni ⁊ mortales. sͣ. eodē. Et ſic̄ in adā omnes moriunt̉. Zach̓. 13. Adam exemplū meū ⁊c. Quia vero fuitᵗ ſecundꝰ hō ce leſtis id eſt ſpiritualis ⁊ īmortalis ⁊ ideo omnes ⁊ īmorta les ⁊ ſpiritus les erimus. Ro. 6. Sed cōplantati facti ſu mus ſimilitudini ⁊c. Igitur ſicut portauimus ⁊c. Hic con cludit qualiter in ſpeciali debeamus conformari homini ſcilicet celeſti. Poſſumus autē dupliciter conformari ce. leſti in vita ſcilicet gratie ⁊ glorie ⁊ vna eſt via ad aliā. qꝛ ſine vita gratie nō ꝑuenit̉ ad vitā glorie. ⁊ ideo dicit. Si cut portauimus ⁊c. 1. ꝙͣdiu peccatores fuimus in nobis fuit ſimilitudo ade. 2. reg. 7. Iſta eſt lex adā dn̄e deꝰ ⁊c. vt ergo poſſimꝰ eſſe celeſtes id eſt peruenire ad vitā glo rie portemus imaginē celeſtis per vitam gratie. Coll̓. 3.
Exuentes veterē hominē induite nouū homineꝫ ſcꝫ xp̄m Ro. 8. Quos preſciuit ⁊ p̄deſtinauit conformes ⁊cͣ. Sic ergo debemꝰ conformari celeſti in vita gratie qꝛ alias nō ꝑueniemus ad vitā glorie. Et hoc eſt quod dicit. Hoc āt dico fratres. Quaſi dicat. Niſi viuatis ſcilicꝫ vita gratie non poteritis peruenire ad regnū dei ſcilicet ad vitā glo rie. quia caro ⁊ ſanguis regnū dei nō poſſidebunt. Qd̓ quidem non eſt intelligendū ſicut quidā heretici dicūt ꝙ non reſurget caro ⁊ ſanguis ẜm ſubſtantiā. ſed ꝙ totū cor pus vel vertet̉ in ſpiritu vel in aerem quod eſt hereticum ⁊ falſum. nam apl̓us dicit ꝙ conformabit corpꝰ noſtrū cor pori claritatis ſue. Vnde cū xp̄s poſt reſurrectionē habue rit carnem ⁊ ſanguinem ſicut dicitur Luc̄. vlti. Palpate ⁊ videte quia ſpiritus carnem ⁊ oſſa non habet ⁊cͣ. Con ſtat ꝙ et nos in reſurrectione carnem ⁊ ſanguinē habebi mus. Nō eſt intelligendū caro ⁊ ſanguis id eſt ſubſtantia carnis ⁊ ſanguinis regnū dei non poſſidebunt. ſed caro ⁊ ſanguis id eſt carni ⁊ ſanguini oꝑaꝫ dantes ſcilicet homi nes dediti vitijs ⁊ voluptatibus regnū dei nō poſſidebūt. Et ſic accipitur caro id eſt homo carnalit̓ viuens. Ro. 8. Uos autem non in carne ⁊c. Uel caro ⁊ ſanguis id ē ope ra carnis ⁊ ſanguinis regnū dei nō poſſidebunt quod eſt contra iudeos ⁊ ſaracenos qui fingūt ſe habituros poſt re ſurrectionē vxores. fluuios mellis ⁊ lactis. Vel caro ⁊ ſā guis id eſt corruptio carnis et ſanguinis regnū dei nō poſ ſidebunt id eſt poſt reſurrectionē corpus non ſubijciet cor ruptioni carnis et ſanguinis ẜm quam viuit homo. Un de et ẜm hoc ſubdit neqꝫ corruptio incorruptionē poſſid̓ bit id eſt neqꝫ corruptio mortalitatis que nomine carnis hic exprimitur poſſidebit incorruptionē id eſt incorrupti bile regnuꝫ dei. quia reſurgemus in gloria. Ro. 8. Ipſa creatura liberabitur a ſeruitute corruptionis ⁊c. Lectio octaua. Cce miſterium vobis dico omnes qͥ e dem reſurgemꝰ: ſed non omnes im mutabimur. In momēto. ī ictu ocu li. nouiſſima tuba. Canet em̄ tuba: ⁊ mortui reſurgent incorrupti. ⁊ nos immutabimur. Hic apoſtolus poſtꝙͣ reſpondit queſtioni de qualitate re ſurgentium reſpondet conſequenter queſtiōi qua quere batur de modo ⁊ ordine reſurgendi. Et circa hoc duo fa cit. Primo oſtendit modū ⁊ ordinē reſurrectionis. Secū do confirmat ꝑ auctoritatē ibi. Cuꝫ autē mortale hoc ⁊c. Circa primū duo facit. Primo em̄ ꝓponit intentū. Secū do oſtendit quo ordīe fiat ibi. In momēto in ictu ⁊c. Pri mo igitur reddit eos attentos: oſtendens id quod ꝓpōit eſſe arduum ⁊ occultū dicens: Ecce miſterium id eſt oc cultum quoddam dico vobis id eſt aperio vobis fratres quod debet vobis aperiri ⁊ oībus credentibꝰ Luc̄. octa uo. Vobis datū eſt noſſe ⁊c. sͣ. 2. Sapiētiam loqͥmur int̓ perfectos. Et poſt. ſed loqͥmur dei ſapientiā que abſcōdi ta eſt ⁊c. Quid aūt ſit iſtud miſteriū ſubdit. Omnes qui dem ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ ſicut hieronymus dic̄ in quadam epl̓a ad mineruiū ⁊ alexandrum monachos. Hoc quod hic dicitur Omnes quidem reſurgemꝰ ⁊c̄. In nullo libro grecoꝝ habet̉ ſed in quibuſdam habet̉: Om nes quidem dormiemus id eſt omnes moriemur. Et dici tur mors ſomnus ꝓpter ſpem reſurrectionis. Vnde ideꝫ eſt ac ſi diceret. omnes quidem reſurgemus: quia nullus reſurget niſi moriatur. Sed nō omnes īmutabimur. Hoc non mutatur in libris grecis ⁊ hoc eſt veꝝ quia iſta muta tio de qua hic loquitur non erit niſi ſcd̓m corpora beato rum quia īmutabunt ad illa quattuor que ſupra poſita ſūt que dicuntur dotes corporum glorioſorum ⁊ hanc deſid̓ S
s ij

Explanatio ſancti Thome
tabat Iob. 14. Cunctis diebus quibꝰ nunc milito expe cto donec veniat īmutatio mea. In quibuſdam vero librꝭ inuenitur. Non omnes quidem moriemur ſed omnes im mutabimur. Et hoc intelligitur dupliciter. Primo ad lit teram quia quorundam opinio fuit ꝙ non omnes homi nes morientur. ſed ꝙ aliqui in aduentu xp̄i ad iudiciū ve nient viui ⁊ iſti non moriuntur. ſed iſti mutabuntur in ſta tum incorruptionis. ⁊ propter hoc dicunt non omnes qͥ dem dormiemus id eſt moriemur: ſꝫ omnes īmutabimur tam boni ꝙͣ mali ⁊ tam viui ꝙͣ mortui. Un̄ ẜm hos īmu tatio non intelligitur de ſtatu animalitatis ad ſtatū ſpiri tualitatis. quia ẜm hanc ſoli boni īmutabūtur. ſed de ſta tu corruptionis ad ſtatū incorruptionis. Alio modo expo nitur miſtice ab origene ⁊ dicit ꝙ hoc non dicit̉ de ſomno mortis quia omnes morientur. psͣ. Quis eſt homo qͥ vi uet ⁊c. ſed de ſomno peccati de quo in psͣ. Illumina ocu los meos ne vnꝙͣ obdormiā. vt ſic dicatur. Nō om̄es mo riemur id eſt non omnes peccabimus mortaliter. ſed oēs īmutabimur ſicut ſupra de ſtatu corruptionis ad incorru ptionem. Et licet hec littera ſcilicet nō omnes moriemur ⁊c. non ſit contra fidem. tamen eccleſia magis acceptat pͥ mam ſcilicet ꝙ omnes moriemur ſiue reſurgemus ⁊cͣ. ꝗa omnes morientur etiam ſi ſint tunc aliqui viui. ¶ Ordi nem autē ⁊ modum reſurrectionis manifeſtat conſequen ter cuꝫ dicit. In momēto ⁊c. Et hoc ꝙͣtū ad tria. Primo enim manifeſtat ordinē ꝙͣtum ad tempus. Secūdo ꝙͣtuꝫ ad cauſam reſurrectionis ibi. In nouiſſima tuba. Tertio ꝙͣtum ad ꝓgreſſuꝫ effectꝰ a cauſa ibi. Canet em̄ tuba ⁊cͣ. Dic̄ ergo ꝙ om̄es reſurgemꝰ. ſed quomodo? In momē to ꝑ quod excludit errorem dicentiū reſurrectionē nō eſſe futuram omniū ſimul. Sꝫ dicunt ꝙ martires reſurgēt an te alios per mille annos. et tunc xp̄s deſcendet cum illis ⁊ poſſidebit regnū corporale hyeruſalem mille annis cuꝫ eis. Et hec fuit opinio lactantij. Sed hoc patet eſſe falſū quia omnes in momento reſurgemus ⁊ in ictu oculi. Ex cluditur etiā per hoc alius error eiuſdē qui dicebat ꝙ iu dicium duraturuꝫ erat per ſpaciū mille annoꝝ. Sed hoc eſt falſum. quia non erit ibi aliquod perceptibile tempꝰ ſꝫ in momento ⁊c. Sciendum eſt autē ꝙ momentum poteſt accipi vel ꝓ ipſo inſtanti temporis quod dicitur nunc. vl̓ ꝓ aliquo tempore inꝑceptibili. tamē vtroqꝫ modo poteſt accipi hoc referendo illud ad diuerſa quia ſi nos referimꝰ hoc ad collectionē pulueꝝ que fiet miniſterio angelorum tunc momentū accipitur ꝓ tempore īperceptibili. Cū em̄ in collectione illoꝝ puluerum ſit mutatio de loco ad locū oportet ꝙ ſit ibi tēpus aliquod. Si autē referamus ad re unitionē corporum ⁊ pro vniōe anime q̄ om̄ia fient a deo: tunc momentū accipitur ꝓ inſtanti temporis. quia deꝰ in inſtanti vnit animā corpori ⁊ viuificat corpus Poteſt eti am hoc quod dicit in ictu oculi ad vtrūqꝫ r̄ferri. quia ſi in ictu oculi intelligitur tātū apertio palpebraꝝ que ſit in tē pore perceptibili tunc refertur ad collectionē pulueꝝ Si vero in ictu oculi intelligitur ipſe ſubitus contuitꝰ oculi ⁊ qui ſit in inſtanti tunc refertur ad vnionē ad corpꝰ. ¶ Cō ſequenter cū dicit. In nouiſſima tuba. Oſtendit ordinem reſurrectionis ꝙͣtum ad cauſam īmediatā. Et iſta tuba eſt vox illa xp̄i de qua Mat. 25. dicit̉. Media nocte clamor factus eſt ⁊c. Ioh̓. 5. Audient vocem filij dei ⁊ qͥ audie rint ⁊c. Uel ipſa p̄ſentia chriſti manifeſta mundo ẜꝫ ꝙ di cit grego. Tuba nihil aliud eſſe deſignat ꝙͣ preſentiā xp̄i mundo manifeſtatā que dicitur tuba ꝓpter manifeſtatio nem quia omnibus erit manifeſta Et hoc modo accipitur tuba. Mat. 6. Cuꝫ facis elemoſinā noli tuba canere ante te. Item dicitur tuba ꝓpter officiuꝫ tube qd̓ erat ad quat tuor vt dicitur numeri. 10. ſcilicet ad vocandum conſiliū. et hoc erit in reſurrectione. quia tunc cōuocabit ad conſilium id eſt ad iudicium Eſa. 3. Dominus ad iudicium ve ni et ⁊c. Ad ſolennizandū feſtum. psͣ. Buccinate in neo minia tuba. Sic et in reſurrectiōe Eſa. 33. Reſpice ſyon ciuitatē ſolennitatis noſtre. Ad pugnā et hoc in reſurre ctione Sap̄. 5. Pugnabit pro illo ⁊c. Eſa. 30. In citha ris et tympanis ⁊c. Ad mouendum caſtra ſua quidā eun do ad paradiſum. quidam eundo ad infernum Mat. 25. Ibunt qui bona fecerunt in vitam eternam. qui vero ma la in ignem eternum. ¶ Conſequēter cū dicit. Canet em̄ tuba ⁊c̄. Ponit ꝓgreſſum effectꝰ a cauſa predicta. Et cu ca hoc duo facit. Primo em̄ ponit ꝓgreſſum effectꝰ. Se cundo neceſſitatē huius aſſignat ibi. Oportet em̄ morta tale ⁊c. Progreſſus effectus eſt. quia ſtatim ad ſonitū tu he ſequet̉ effectꝰ. Quia mortui ⁊c. psͣ. Dabit voci ſue vo cem virtutis ⁊c. Ponit autē duplicē effectū. Unꝰ eſt cō munis. quia mortui reſurgent incorrupti id eſt integri ſi ne aliqua diminutiōe mēbroꝝ. Quod quidem eſt cōmu ne omnibus quia in reſurrectione eſt cōmūe omnē qd̓ ꝑti net ad reparationē nature. quia omnes habent cōmunio nem cū xp̄o in natura. Et licet augꝰ. relinquat ſub dubio vtrū deformitates remaneāt in damnatis. ego tamē cre do ꝙ quicquid ꝑtinet ad reparationē nature totū confer tur eis. ſed quod ꝑtinet ad gratiam ſolū electis confertur Et ideo omnes reſurgent incorrupti id eſt integri etiā dā nati. Hieronymꝰ aūt exponit incorrupti id eſt in ſtatu in corruptionis. vt ſcilicet vlterius poſt reſurrectionem non corrumpant̉ quia iſti ad beatitudinē eternam ibunt. ma li vero ad penam eternam. Dan̄. 12. Multi de terre pul uere euigilabunt. Alius effectus eſt ꝓprius id eſt apoſto lorum tantū. quia nos īmutabimur ſcilicet apoſtoli ⁊ non ſolum erimus incorrupti ſed etiam īmutabimur ſcilicꝫ de ſtatu miſerie ad ſtatū glorie. quia ſeminatur animale: ſur get autē ſpirituale. Et ẜm hunc modū exponendi apparꝫ ꝙ melior eſt littera illa que dicit̉: Omnes quidem reſur gemus ſed non omnes īmutabimur ꝙͣ illa q̄ habet. Om nes īmutabimur. quia licet omnes reſurgant tamē ſoli ſā cti ⁊ electi īmutabuntur. Poſſet tamen etiā ẜm illos qui habent. Non omnes quidem morimur ſed omnes īmuta bimur legi ſic. Mortui reſurgent incorrupti id eſt ad ſta tum incorruptionis. ⁊ nos qui viuimus licet non reſurga mus quia non morimur tamen īmutabimur de ſtatu cor ruptionis ad incorruptionē. Et videt̉ conſonare his q̄ di cit.i. theẜ. 4. Nos qui viuimꝰ qui relinquimur ſimul ra piemur cū illis ⁊c. vt ſic̄ et ibi ⁊ hic cōnumeret ſe viuis. ¶ Lectio nona. Portet enim corruptibile hoc īdue ore incorruptionē. ⁊ mortale hoc in L duere immortalitatē. Cū autē mor tale hoc induerit īmortalitatem: tunc fiet ſer mo qui ſcriptus eſt. Abſorpta eſt mors in vi ctoria Ubi ē mors victoria tua? Ubi ē morſ ſtimulus tuus? Stimulus autē mortis pec catum eſt. virtus vero peccati lex. Deo autē gratias qui dedit nobis victoriam per domi num noſtrum ieſum xp̄m. Itaqꝫ fratres mei dilecti. ſtabiles eſtote ⁊ īmobiles. abundan tes in omni opere domini. ſemꝑ ſciētes ꝙ la bor veſter nō eſt inanis in dn̄o. Hic apl̓us ponit neceſſitatē effectus reſurrectionis ab ip̄a cauſa progredientis. Et circa hoc duo ponit correſponde tia duobus que poſuerat in progreſſu effectuū ab ip̄a cau

epiſtolā Iad Corinthios Xv
ſa. Primū fuit generale omniū ſcilicet ꝙ mortui reſurgēt incorrupti. Et ideo primo ꝙͣtum ad hoc dic̄. Oportꝫ cor ruptibile hoc induere incorruptionē. Scd̓m fuit ſpeciale apl̓is et bonis ſcilicet Et nos īmutabimur. ⁊ ideo ſecūdo ꝙͣtum ad hoc dicit. Et mortale hoc induere īmortalitateꝫ quia enim corruptibile opponit̉ incorruptibili ⁊ in ſtatu preſentis vite ſubijcimur corruptioni. Ideo dicit ꝙ cū re ſurgemus oportet hoc corruptibile ⁊cͣ. neceſſitate ſcilicet congruentie. Et hoc propter tria. Primo propter com pletionē hūane nature. Nā ſic̄ etiā dic̄ aug. aīa ꝙͣdiū eſt ſeparata a corpore eſt imꝑfecta non habens perfectionem ſue nature. et ideo non eſt in tanta beatitudine ſeparata exiſtens in ꝙͣta erit corpori vnita in reſurrectione. Vt er go ꝑfruatur beatitudīe perfecta. oportet corruptibile hoc id eſt corpus induere vt ornamētū incorruptionē vt vltē rius aliquatenus non ledatur mortale. Secūdo ꝓpt̓ exi gentiam diuine iuſtitie vt ſcilicet illi qui bona fecerūt ſeu mala in corpore premientur vel puniantur: etiam in ipſis corporibus. Tertio ꝓpter conformitatem mēbroꝝ ad ca put. vt ſicut xp̄s reſurrexit a mortuis per gloriā patrꝭ: ita et nos in nouitate vite ambulemus. Ro. 6. ¶ Notanduꝫ autem ꝙ ipſam incorruptionē ſeu īmortalitatē aſſil̓at ve ſtimento cū dicit. induere. veſtimentū em̄ adeſt veſtito et abeſt manente eadem numero ſubſtantia veſtiti. vt ꝑ hoc oſtendat ꝙ corpora eadem numero reſurgant ⁊ idem ho mines idem numero erunt in ſtatu incorruptionis et im mortalitatis in quo ſunt modo. Vnde ex hoc excludit̉ er ror dicentiū ꝙ corpora non reſurgent eadē numero. Un de et ſignanter dicit. Oportet corruptibile hoc ſcilicꝫ cor pus. Nam anima nō eſt corruptibil̓. Excludit̉ etiaꝫ error dicentium ꝙ corpora glorificata nō erūt eadem cū iſtis ſꝫ celeſtia. et de iſto modo ſimile habetur. 2. coꝝ. 5. Naꝫ in hoc ingemiſcimus ⁊c. Eſa. 52. Induere veſtimētis gl̓ie tue Iob. 40. Circūda tibi decorē ⁊c. ¶ Sed contra hoc eſt quia videtur īpoſſibile ꝙ corruptibile hoc induat in corruptionē id eſt ꝙ corpora reſurgant eadeꝫ numero. qꝛ impoſſibile eſt ea que differunt genere vel ſpecie eſſe ea dem numero. ſed corruptibile et incorruptibile nō ſolum differunt ſpecie ſed genere. Ergo impoſſibile eſt ꝙ corpo ra reſurgentiū ſint incorruptibilia ⁊ remaneāt eadem nu mero. Preterea philoſophus dicit ꝙ īpoſſibile eſt ꝙ il la quorum ſubſtantia corruptibilis mota eſt reintegrent̉ eadem numero. ſed eadē ſpecie. ſubſtantia aūt corporum humanorum eſt corruptibilis. ergo impoſſibile eſt reinte grari eadem numero. Reſpondeo dicendū eſt ad primuꝫ ꝙ vnumqd̓qꝫ conſeqͥtur genus ⁊ ſpeciē ex ſua natura ⁊ nō ex aliquo alio extrinſeco ſue nature et ideo dico ꝙ ſi reſur rectio corporum futura eſſet ex principijs nature corpoꝝ impoſſibile eſſet ꝙ corpora reſurgerent eadem numero. Sed dico ꝙ incorruptio corpoꝝ reſurgentiuꝫ dabitur ab alio principio ꝙͣ a natura ipſorum corporum ſcilicet a glo ria anime ex cuius beatitudine ⁊ incorruptione tota bea titudo et incorruptio corporum deriuabit. Sic̄ ergo eiuſ dem nature et idē numero eſt liberū arbitriū modo dū eſt volubile ad vtrāqꝫ ꝑtē ⁊ cū erit firmatū in fine vltimo. ita et eiuſdem nature ⁊ idē numero erit corpus quod modo ē corruptibile. et tunc qn̄ per liberū arbitriū firmatū eritꝑ gloriam anime erit incorruptibile. ¶ Ad ſecundū dicen dum ꝙ ratio philoſophi ꝓcedit contra illos qui ponebāt omnia in iſtis inferioribus cauſari ex motu corpoꝝ celeſti um et ꝙ reuolutis eiſdem reuolutionibus corpoꝝ ſupe riorum ſequebantur eideꝫ effectus numero qui aliquādo fuerant. Vnde dicebant ꝙ adhuc plato idem numero le get athenis ⁊ ꝙ habebit eaſdem ſcholas et eoſdē audito res quos habuit. Et ideo ph̓us contra eoſdē arguit. ꝙ li cet idem celū numero ⁊ idem ſol ſit in in eiſdeꝫ reuolutio
nibus: tamen effectus qui inde ꝓueniunt non conſequūt̉ idētitatē numero ſed ſpecie. ⁊ hoc ẜm viaꝫ nature. Simi liter dico ꝙ ſi corpora induerent incorruptionem ⁊ ſurge rent ẜm viam nature ꝙ non reſurgerent eadē numero ſꝫ eadem ſpecie. Sed cum re integratio ⁊ reſurrectio ſicut di ctum eſt fiant virtute diuina. dicimus ꝙ corpora erūt ea dem numero cū neqꝫ pͥncipia indiuiduātia huius homīs ſint aliud ꝙͣ hec anima ⁊ hoc corpus. In reſurrectione au tem redibit et anima eadē numero cum ſit incorruptibil̓: ⁊ hoc corpus idem numero ex eiſdem pulueribus in qui bus reſolutum fuit ex virtute diuina reparatū. ſic erit idē homo numero reſurgens. Nec facio vim in formis int̓me dijs quia non pono eſſe aliquā aliā formā ſubſtantialē in homine niſi animā rationalē a qua habet corpus humanū ꝙ ſit animatū natura ſenſibili ⁊ vegetabili ⁊ ꝙ ſit ratiōa le. Forme vero accidentales nihil impediunt idemptita tem numeralē quā ponimus. ¶ Conſequent̉ cū dicit. Cū autē corruptibile ⁊cͣ. Confirmat quod dixerat ꝑ auctorita tem. Et circa hoc duo facit. Primo pōit auctoritatē. Se cundo ex ea concludit tria ibi. Ubi em̄ eſt mors ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Dixi ꝙ oportet corrupttibile hoc īduere ⁊cͣ. Sed cum mortale hoc induerit īmortalitatē tūc ſcꝫ in fu turo. Quod eſt contra illos qui dicunt iam reſurrectionē factā. Fiet ſermo qui ſcriptus eſt.ſ. Abſorpta eſt ⁊cͣ. Hoc ẜm tranſlationē noſtrā non inuenit̉ ī aliquo libro biblie. ſi tamen inueniatur in tranſlatione. lxx. non eſt certū vn de ſumptum ſit. Poteſt tamen pici hoc eſſe ſumptū Eſa. 26. Uiuent mortui tui ⁊cͣ. Et. 25. Precipitabit mortem in ſempiternum. Oſee. 13. vbi nos habemus. Ero mors tua o mors. lxx. habent Abſorpta eſt mors ī victoria. id ē ꝓpter victoriā xp̄i. Et ponit p̄teritū ꝓ futuro ꝓpt̓ certitu dineꝫ ꝓphetie. 1. Pe. 3. Deglutiēs mortē ⁊c. ¶ Cōſeq̄nt̓ cū dic̄ Ubi ē mori victoria tua ⁊cͣ. Cōcludit tria ex p̄miſſa auctoritate. Inſultatōeꝫ ſctōꝝ ꝯtra mortē Gratiarūactio nes ad deum ibi. Deo autē gratias. Et ammonitionē ſuā corinthijs ibi. Itaqꝫ fratres mei ⁊cͣ. Circa primū duo fac̄ Primo ponit inſultationē. Secundo expōit ibi. Stimu lus autē ⁊cͣ. Loquens ergo apoſtolus de victoria xp̄i con tra mortem quaſi in quodam ſpeciali gaudio poſitus aſſu mit perſonam viroꝝ reſurgentiū dicens Vbi eſt mors vi ctoria tua? hoc non inuenit̉ in aliquo loco ſacre ſcripture vtrū aūt ex ſe vel aliunde habuerit hoc apoſtolus incertū eſt. Si tamen aliūde accepiſſet videtur accepiſſe de Eſa. 24. Quomodo quieuit tributum ceſſauit ⁊cͣ. Dicit ergo Ubi eſt mors ⁊cͣ. ſcilicet corruptionis victoria tua id ē po tentia qua totū humanū genus ꝓſternebas de omnibꝰ tri umphabas. 2. reg. 14. Oēs morimur ⁊cͣ. Iob. 18. Calcꝫ ſuper eum quaſi rex interitus ⁊cͣ. ¶ Ubi eſt mors ſtimulꝰ tuus? Quid autem ſit ſtimulus cōſequent̉ exponit dicēs Stimulus aūt ⁊cͣ. Unde duo ponit. Unum ꝑ quod expo nit quod dixit. Aliud per quod obiectionem excludit ibi. Uirtus peccati ⁊c. Sciendum eſt autē ꝙ ſtimulꝰ mortis poteſt dici vel ſtimulans ad mortē. vl̓ quo vtitur ſeu quē facit mors. ſed litteralis ſenſus eſt. ſtimulus mortis id eſt ſtimulās ad mortē qꝛ homo per peccatū eſt īpulſus ⁊ de iectus ad mortē. Ro. 6. Stipēdia peccati mors ⁊c. ¶ Sꝫ quia aliquis poſſet obijcere ꝙ iſte ſtimulus eſt remotꝰ ꝑ legem. ideo conſequent̓ hoc apoſtolus excludit ſubdens: Uirtus vero id eſt augmentuꝫ peccati lex. Quaſi dicat. Non eſt remotum peccatum ꝑ legem. īmo virtus peccati lex id eſt augmentū occaſionaliter ſcilicet nō ꝙ induceret ad peccatū ſed inꝙͣtum dabat occaſionē peccati ⁊ nō con ferebat gratiā ex qua magis accendebatur concupiſcētia ad peccandū. Ro. 5. Lex ſubintrauit vt habundaret deli ctum. Ro. 7. Occaſione accepta peccatū ꝑ mandatū ⁊c̄. Et autem alius ſenſus ſed non litderalis vt ſtimulꝰ mors iij

Explanario ſancti Thome
tis dieatur quo vtitur mors. et ſic per morteꝫ intelligitur dyabolus. Apoc̄. 6. Nomen illi mors. Et ſic ſtimulꝰ mor tis eſt temptatio dyaboli. Et ſic totum quod dicit̉ de mor te exponitur de diabolo. vt in glo. habetur. Uel ſtimulꝰ mortis id eſt a morte factus id eſt a carnali concupiſcētia Iaco. 1. Concupiſcentia cū conceperit ⁊c̄. Concupiſcētia enim primo volentes allicit ſicut in intemperatis. Secū do repugnantes trahit vt in incōtinentibus. Poſtea cō tendit ſed non vincit vt in continentibus. Poſtea debili tatur eius contentio ſicut in tēperatis ⁊ vltimo totalit̓ de ficit ſicut in beatis quibus dicere cōpetit. Ubi ē mors cō tentio vel victoria tua?. Quia ergo ſtimulus mortis de ſtructus eſt non ꝑ legem ſed victoriam xp̄i. ideo deo ſunt reddende gratiarūactiōes. Et hoc eſt quod dicit. Deo au tem gratias ſcilicet ago ſeu agamus qui dedit nobis vi ctoriam mortis et peccati per ieſum xp̄m non per legem. Ioh̓.16. Hec eſt victoria ⁊c. Ro. 15. Quis me liberabit ⁊c. Gratia dei ⁊cͣ. Nā quod impoſſibile ⁊c. ¶ Conſequē ter cum dicit. Itaqꝫ fratres mei ⁊c. Subdit āmonitioneꝫ ſicut enim dictum eſt pſeudo apoſtoli corrūpebant corin thios negando reſurrectionē. et ideo poſtꝙͣ iaꝫ aſtruxit fi dem reſurrectionis et per exempla oſtēdit: ammonet eos ꝙ bene ſe habeant ne ſeducantur a pſeudo apoſtolis. Et circa hoc tria facit. Primo em̄ eos in fide cōfirmat dicēs Itaqꝫ ſcilicet iam oſtenſa reſurrectione fratres mei ꝑ fidē per quam omnes ſumus filij dei. Iohan. 1. Dedit eis po teſtatem ⁊c. Dilectiſſimi per charitateꝫ qua debemꝰ nos inuicem diligere. 1. Iohan. 4. Hoc mandatum habemꝰ a deo ⁊c̄. Stabiles eſtote ſcilicet in fide reſurrectiōis ne re cedatis a fide. Ephe. 4. Non ſimus ſicut paruuli fluctuā tes ⁊c. et īmobiles ne ſcilicet ab alijs ſeducamī. Coll̓. 1. In fide fundati ſtabiles et īmobiles ⁊c. Secundo inducit ad bona opera dicens: Habundantes in omni opere bol no ſemper. Gall̓. vlti. Dum tempus ⁊c. ꝓuer. 3. In habū danti iuſticia. Tertio roborat eos per ſpem dicens: Sciē tes per ꝙ ⁊c. Sap̄. 3. Bonoꝝ enī laboꝝ gl̓ioſus ē fructꝰ. Incipit capitulū ſedecimū. Ecollectis autem que fiunt in ſā ctos. ſicut ordīaui in eccleſijs gal D latieⁱ: ita ⁊ vos facite per vnā ſab bati. Unuſquiſqꝫ veſtrum apud ſe reponat recondēs qd̓ ei bene placuerit: vt non cum venero tunc collecte fiant. Cum au tem preſens fuero quos per epl̓as hos mit tam perferre gratiam veſtrā in hieruſalem. Ꝙ ſi dignum fuerit vt ego eam: mecū ibūt. Ueniam autē ad vos cuꝫ macedoniā ꝑtran ſiero. Nā macedoniā pertranſibo. Apd̓ vos autem forſitan manebo. vl̓ etiā hyemabo vt vos me deducatis quocunqꝫ iero. Nolo eniꝫ vos modo in tranſitu videre. Spero em̄ me aliquantulū temporis manere apud vos: ſi dominus permiſerit. Permāebo autē ephe ſi vſqꝫ ad penthecoſten. Oſtiuꝫ em̄ mihi aꝑ tum eſt magnum ⁊ euidens ⁊ aduerſarij mul ti. Supra per totam ſeriem epiſtole propoſuit apoſtolus co rinthijs quandam doctrinam generalem. in hoc vltimo capitulo proponit eis quedam ſpecialia et familiaria. Et
circa hoc duo facit. Primo monet eos quid ipſi debeant alijs facere. Secundo oſtendit quid alij faciant ipſis ibi. Salutat vos eccleſia ⁊c. Circa primuꝫ duo facit. Primo inſtruit eos de his que debent facere ad abſentes. Secū do vero de his que debent facere ad preſentes ibi. Uigi late et ſtate in fide ⁊c. Circa primum tria facit. Primo in ſtruit eos de his que pertinent ad abſentes pauperes ſan ctos qui ſunt in hieruſalem. Secūdo de his que pertinēt ad apoſtolum ibi. Ueniam ad vos cum ⁊cͣ. Tertio de his que pertinent ad diſcipulos ibi. Si aūt venerit ⁊c. Circa ea que debent fieri ſanctis qui erant in hieruſalē de tribꝰ inſtruit eos apoſtolus. Primo qualiter elemoſina ſanctꝭ facienda: ſit colligenda. Secundo qualiter ſit conſeruan da ibi. Unuſquiſqꝫ autem veſtruꝫ ⁊c. Tertio qualiter ſit in hieruſalem tranſmittenda ibi. Cum autem preſens fue ro ⁊c. Circa primū ſciendum eſt ꝙ ſicut legitur actu. 4. Mos erat in primitiua eccleſia vt conuerſi ad fidem ven derent poſſeſſiones et omnia que habebant et preciū po nerent ad pedes apoſtoloruꝫ et de eis vnicuiqꝫ prout erat opus prouideretur. vt ſic nullus haberet proprium ſed eſſent illis omnia communia. Et ſicut dicitur in colla tionibus patrum omnis religio ab illa ſācta ſocietate ſū pſit exordiū. Contigit autē vt fame perualida exorta pau peres ſancti qui erant in hieruſalem inopia maxima labo rarent. vnde factum eſt vt apoſtoli ordinarent ad ipſoruꝫ ſubuentionē ꝙ ꝑ alias eccleſias xp̄i collecte fierent. et hec commiſſio facta eſt paulo et barnabe. Gal̓. ſecundo De derunt mihi et barnabe ⁊cͣ. Et quia apoſtolus ſuper hoc ſollicitus erat monebat illos quos conuerterat vt eis ſub uenirent quia ſicut ipſe ad Roma. dicit. Iuſtum eſt vt a quibus ſpiritualia receperant temporalia miniſtrent. Et hoc eſt quod dicit. De collectis autem que fiunt per eccle ſias in ſanctos id eſt in vſum ſanctorum et non quorumli bet. Eccleſiaſ. 12. Da iuſto et ne recipias peccatoreꝫ. Nō ꝙ peccatoribus non ſit aliquid dandum. ſed quia magis debet quis dare elemoſinam iuſto indigenti ꝙͣ peccatori ¶ Sic̄ ordinaui ī eccleſia galathie. ita et vos facite id eſt colligite per vnam ſcilicet diem ſabbati id eſt ſeptimane. Et hoc ideo ordinatum eſt vt paulatim qualibet ebdoma da aliquid paruum ſoluerent. ne ſi ſimul totum ſoluiſſent grauarentur Et licet eis paululum videretur et quaſi in ſenſibile palatim dare tamen cōpleto anno elemoſine in ſimul collectę magne erant. Uel per vnam fabbati intelli gitur prima dies poſt ſabbatum ſcilicet dies dominicus. Et hoc ideo illo die fieri voluit apoſtolus. quia iam inole uerat conſuetudo vt populus in dominicis diebus ad ec cleſiam conueniret. Leuitiē. 23. Dies primus celeberri mus erit atqꝫ ſanctiſſimus ⁊cͣ. Et poſt Eſt enim cetus at qꝫ collecte ⁊c̄j. De huiuſmodi elemoſina dicitur Danie lis quarto Peccata tua elemoſinis redime. Et Eccleſia. viceſimo nono. Elemoſina viri qͣſi ſacculꝰ ⁊c. ¶ Quia ve ro non ſolum debet apponi modus in colligendo ſed etiā in conſeruando. ideo conſequenter inſtruit qualiter colle cte conſeruentur cum dicit. Unuſquiſqꝫ autem veſtrū ⁊c. In quo oſtenditur maxima induſtria apoſtoliˡ. Ne aliqui crederent ꝙ apoſtolus faceret collectas iſtas magis cau ſa queſtus proprij ꝙͣ propter neceſſitatem ſanctorū. ideo ſuſpitionē hanc vitans et ꝙͣtum ad ſe et ꝙͣtuꝫ ad ſuos mi niſtros noluit dictam pecuniā a ſe ſeu a ſuis miniſtris cu ſtodiri. ſed ordinauit ꝙ quilibet illud quod ſibi placebat elargiri reportaret domi et conſeruaret ſeorſum: faciens ſic per totum annum. Et huius ratio erat qꝛ apl̓us nole bat ꝙ qn̄ vēiret corinthū vacarēt collctīs ſꝫ doctrīe ⁊ rebꝰ ſpiritualibus. Et ideo dicit. Vt non cū venero. ⁊cͣ. Acl̓. 6. Nō eſt equū nos relinquere ⁊c. qualiter aūt debeant

in epiſtolā Iad Corinthios Xvj
I XVI
mitti in hierl̓m ſubdit dicens. Cuꝫ autē p̄ſens fuero ⁊c. Quaſi dicat. Nec in hoc volo aliquos ſpēaliter onerare cū preſens fuero.ſ. ad portandū pecuniā: ſed mittā illos quos probaueritis.i. approbaueritis mittendos mittaꝫ inꝙͣ per epiſtolas.i. cum epl̓is miſſis a vobis ⁊ a nobis laudatorijs ⁊ cōmēdatorijs ſcꝫ in quibꝰ cōtineat̉ quanti tas pecunie cōmendatū ſtudiū noſtrū ⁊ charitas. Mittā inꝙͣ perferre gr̄am veſtram.i. ꝙ gratis dabitis ſanctis pauperibus in hierl̓m. 2. Coꝝ. 8. Notam facimus vo bis gratiam dei ⁊c. In hierl̓m.i. ſanctis qui ſunt in hie ruſalem: ⁊ nō ſolum mittam alios quos probaueritis ſꝫ ſi dignū fuerit ⁊c. i. ſi magna quantitas fuerit mecū ibūt in quo inducit eos ad bene ⁊ liberaliter ſoluenduꝫ Ro. 15. Nunc igit̉ proficiſcar hieruſalem miniſtrare ſanctis ⁊c. ¶ Cōſequenter apo ſtolꝰ inſtruit eos de his que per tinent ad ſeip̄m. Et circa hoc tria facit. Primo ꝓmittit eis ſuam preſentiam dicens. Ueniā ad vos cū macedoni am ꝑtranſiero ⁊c̄. Circa quod ſciendū ē ꝙ ſicut d̓r Act̓. 16. Uir macedo apparuit apoſtolo cū eēt troade depre cans eum ⁊ dicens ei. Tranſiens iin macedoniaꝫ libera nos. Vt ergo apoſtolus iuſſa impleret diſpoſuit ſe mace doniā iturū. Et qꝛ macedonia erat media inter aſiam et achaiam in qua eſt corinthum: ideo dicit. Cum pertran ſiero in macedoniā veniā ad vos: īmo veniā ad vos in de ſcꝫ quia tunc ero vobis propior. Scd̓o promittit ſe fa cturū apud eos diutinā moram dicens. Apud vos forſi tan manebo.i. morā contrahā vel etiā hyemabo: id eſt ꝑ totam hyemē permanebo vobiſcū: quia multa corrigen da ſunt in vobis. Uel cauſam quare ad eos vadit ſubdit cū dicit Vt vos me deducatꝭ quocūqꝫ iero. Et dicit qͦcū qꝫ qꝛ neſciebat determinate quo iret niſi ẜm ꝙ ſpiritus ſanctus inſpirabat ſibi. Deducatis inꝙͣ non defendatis me ſed vt doceatis vias. Tertio cū dicit. Nolo em̄ vos. ⁊c. excuſat dilationē ſue p̄ſentie dupliciter. Uno modo quia cor inthij poſſent dicere nō eſt neceſſe ꝙ tantū dif feras venire: ⁊ ꝙ primo vadas in macedoniam: quia tu potes venire in achaiam ⁊ permanere ita ꝙ nō tranſeas per macedoniā. Et ad hoc dicit licet ſic poſſet venire ad vos tamē non diu poſſet manere vobiſcum: quia ſtatim oportet me eſſe in macedonia vel redire in aſiaꝫ: vnde qꝛ nolo vos modo in tranſitu videre: ideo modo non venio primo ad vos: nam ego ſpero aliquā moram contrahere vobiſcum ſi dominus ꝑmiſerit. Dicit ſi dominꝰ ꝑmiſerit quia forte vel anteꝙͣ eēt ibi vel poſtꝙͣ iā eſſet ibi dn̄s in ſpiraret ei ꝙ iret ad alium locum vbi faceret maius bo num. Alio modo excuſat ſe ⁊ hoc videtur magis littera le quia oportebat eum diu manere apud epheſum qd̓ eſt in aſia: ⁊ ideo dicit. Permanebo autem epheſi vſqꝫ ad penthecoſten ⁊c. Forte hec epiſtola miſſa fuit ī hyeme ſeu in vere ⁊ tunc poſt penthecoſten debebat ire in mace cedoniam ⁊ morari ibi vſqꝫ ad hyemē et tunc ire corin thum eſt hiemare. Rationem autem quare volebat mo rari epheſi vſqꝫ ad penthecoſten ſubdit cū dicit. Oſtium autē ⁊cͣ. id eſt magnū fructū facio in epheſo. Et dic̄ oſtiū eſſe apertum magnum. id eſt multa corda hominum ad credendum parata: ⁊ euidens: quia ſine contradictione Coll̓. 4. Orantes ſimul ⁊ pro nobis vt deꝰ aperiat no bis oſtium. ⁊c̄. Sed quia ſunt multi aduerſarij qui conā tur impedire vel ſubintrare. Si ergo abſentarē me tāt fructꝰ poſſet defacili impediri: iō nolo recedere quouſqꝫ ſitis bene firmati Apoc̄. 3. Ec ce dedi corā te oſtiū aꝑtū. Lectio ſecunda. I aūt venerit thimotheꝰ videte vt s ſine timore ſit apud vos: opus eniꝫ
domini operatur ſicut ⁊ ego. Ne qͥs ergo il lū ſpernat. Deducite aūt illū in pace vt ve niat ad me. Expecto enī illū cū fratribꝰ De apollo aūt fratre vobis notū facio: qm̄ mul tū rogaui eū vt veniret ad vos cū fratribꝰ: ⁊ vtiqꝫ nō fuit volūtas eius vt nūc veniret: Ueniet aūt cū ei vacuū fuerit. Uigilate ſta te in fide: viriliter agite ⁊ confortamini: oīa em̄ vr̄a in charitate fiāt. Obſecro autē vos frēs noſtis domum ſtephane ⁊ fortunati et achaici qm̄ ſūt primitie achaie ⁊ in miniſte riū ſcōꝝ ordinauer̄t ſeip̄os vt ⁊ vos ſubditi ſitis eiuſmodi: ⁊ omni cooperāti ⁊ laborāti Gaudeo aūt ī p̄ſentia ſtephane ⁊ fortunati ⁊ achaici qm̄ id qd̓ vobis deerat ip̄i ſupple uerūt. Refecerūt enī ⁊ meū ſpūm ⁊ veſtrū. Cognoſcitur ergo qͥ eiuſmodi ſūt. Salutāt vos oēs eccl̓ie aſie. Salutat vos in domino multū aquila ⁊ priſca cū domeſtica ſua eccle ſia apud quos ⁊ hoſpitor. Salutāt vos oēs fratres. Salutate inuicē ī oſculo ſcō. Salu tatio mea: manu pauli. Si quis nō amat do minū noſtrū ieſum xp̄m ſit anathema mara natha. Gratiadn̄i noſtri ieſu xp̄i vobiſcum Charitas mea cum omnibus vobis ī xp̄o ie ſu amen. Hic inſtruit eos de his q̄ ꝑtinēt ad diſcipl̓os ſuos ⁊ prīo de his q̄ ꝑtinēt ad thimotheū. Scd̓o de his q̄ ꝑtinēt ad spollo ibi De apollo ⁊cͣ De thimotheo tria mādat. Pri mo vt ſecure cuſtodiat̉. Un̄ dicit. Si aūt venerit ad vos thimotheꝰ videte ſtudeatꝭ vt ſine timore ſit apud vos. Forte aliqͣ cōmotio fuerat ibi propter pſeudo apl̓os.2. Coꝝ. 7. Foris pugnę intus timores ⁊c. Et hoc debetis facere qꝛ opꝰ dn̄i oꝑat ſicut ⁊ ego p̄dicādo. ⁊. Timo. 4 Tu vero vigila: ī oībus labora. Scd̓o vt ī honore habe atur: ⁊ iō dicit. Ne qͥs ergo illū ſꝑnat. Et rō huiꝰ ē forte qꝛ iuuenis erat. 2. Thi. 4. Nemo adoleſcētiā tuā ſper nat. Luc̄. 10. Qui vos ſꝑnit me ſꝑnit. Tertio vt pacifi ce dęducat̉: ⁊ hoc ē qd̓ dicit. Deducite aūt illū ⁊c̄. Et rō huiꝰ ē: qꝛ expecto illū cū frībus qͥ ſūt cū eo. ¶ De apollo ⁊c. Iſte ē ille apollo de qͦ habet̉ Act̉. 18. Ꝙ iudeꝰ qͥdaꝫ ⁊c. ⁊ iſte iuit in achaiā ⁊ fuit qͣſi ſpēalis doctor eoꝝ poſt apl̓m. 1. Coꝝ. 3. Ego plātaui apollo rigauit. ⁊c. ⁊ vt glo. dicit ep̄s erat. Et qꝛ corinthij male ſe habuerant receſſe rat ab eis ⁊ iuerat ad apl̓m. Poſtmodū ꝟo corinthij ro gauerūt apl̓m vt remitteret illuc ipſū ad qd̓ rn̄det eis di cēs. De apollo aūt fr̄e quē rogaſtis remitti ad vos notū vobis facio tria. Prīo p̄ces meas ſibi factas qm̄ multuꝫ rogaui eū vt veniret ad vos cū frībus. At dicit rogaui eū lꝫ poſſit p̄ciꝑe: qꝛ magnis viris non defacili dꝫ fieri p̄ce ptū. 1. Thi..5. Seniorē obſecra ⁊c. Ecc. 32. Rectorem te poſuerūt ⁊c̄. Sꝫ nūqͥd licuit ſibi relinq̄re populū ſuū? Ad hoc dicendū ꝙ ſicut Grego. dicit qn̄ omnes ſubditi male ſe habent ⁊ nolūt corrigi: licet ep̄o recedere ab eis. Unde qꝛ iſti erant tales licuit ei. Uel dicendū ē ꝙ forte nō erat ep̄us eoꝝ ſed ſpēaliter p̄dicauerat eis. Scd̓o re ſponſum apollonis: qꝛ renuit venire ad eos ibi. Et vtiqꝫ

Explanatio ſancti Thome
non fuit voluntas eius vt nunc. ⁊cͣ. Et ratio huius eſt: quia forte nondum erant bene correcti. Uel qꝛ ip̄e erat ī alijs arduis occupatus. Tertio ꝓmittit eum aliquādo ad eos iturum. Vnde dicit. Ueniet autem cum ei vacu um id eſt oportunum fuerit ſcꝫ quādo vos eritis correcti ¶ Conſequenter poſtꝙͣ inſtruxit eos quid debeant face re abſentibus: hic inſtruit eos qualiter ſe habeant ad p̄ ſentes. Circa hoc duo facit. Primo oſtendit qualiter ſe habeant quātū ad oēs in cōi. Scd̓o quantū ad quoſdam in ſpeciali ibi. Obſecro aūt vos frēs. Inſtruit auteꝫ eos apl̓s in cōi de tribus.ſ. de fide de bona oꝑatiōe ⁊ de mō bene oꝑandi. Sed tn̄ iſtis tribus p̄mittit vnū qd̓ eſt om nibus neceſſariū.. ſollicitudo. Unde dicit. Uigilate et orate. De fide ergo inſtruit cum dicit. State ſcꝫ in fide. Ephe. 6. State ſuccincti ⁊c. De bona oꝑatione cū dicit Uiriliter.i. fortiter agite qꝛ fides ſine operibꝰ mortua ē. Iac̄. 2. Sed qꝛ bona oꝑatio nō eſt attribuenda nobis ſꝫ deo: iō ſubdit. Et cōfortamini in dn̄o. p̄s Uiriliter agite ⁊ cōfortet̉ cor vr̄m ⁊c. De mō agendi cū dicit̉. Oīa vr̄a in charitate fiant: id eſt oīa debent referri ad finē chari tatis ſcꝫ vt fiant ꝓpter deū ⁊ ꝓximū. Col. 3. Guꝑ omīa charitatē ⁊c. ¶ Cōſequenter cū dicit. Obſecro aut. ⁊cͣ. inſtruit eos qūo ſe habeant ad quoſdam in ſpāli ⁊ primo quantū ad illos qui vident̉ habere aliquā p̄rogatiuaꝫ in ſpūalibus. Scd̓o ꝙͣtum ad illos qui in corporalibꝰ oꝑi bus ibi. Gaudeo aūt ⁊cͣ. Dicit ergo. Obſecro autē voc frēs Noſtis id eſt approbaſtꝭ domū ſtephane ⁊ fortuna ti ⁊ achaici. Approbaſtis inꝙͣ ꝓpter d̓uo: ⁊ qꝛ ſunt pri mitie.i. primo cōuerſi quia ab ip̄o apoſt olo in pͥmis ba ptizati ſupra prīo. Baptizaui aūt. ⁊cͣ. Et qꝛ magꝭ deuo ti ⁊ ꝓmpti ad miniſteria ſanctoꝝ. Un̄ dicit. Et in mini ſterio ſanctoꝝ ordinaſſe ip̄os. Ro. 12. Neceſſitatibꝰ ſan ctoꝝ ⁊c̄. ⁊ iō obſecro vt ⁊ vos ſubditi ⁊c Heb̓. 12. Obedi te p̄poſitis ⁊c. Et omni eooꝑanti. Philipē. 4. Adiuua eos qui mecū laborauerunt. Sap̄. 3. Bonoꝝ laboꝝ glo rioſus ⁊c. ¶ Gaudeo ⁊c. Hic inſtruit eos ꝙͣtū ad illos qͥ preeminent in miniſterijs ⁊ pōt dupliciter exponi. Uno mō vt dicat̉ Gaudeo aūt in p̄ſentia ſtephane ⁊ fortunati ⁊ achaici qui ſunt p̄ſentes vobis quoꝝ p̄ſentia eſt vobis ꝓficua. Qm̄ ip̄i id qd̓ vobis d̓cerat ſuppleuerūt docen do vos. Et in hoc qͥdem refecerūt ſpūm meū inꝙͣtū gau deo de bono veſtro: ⁊ ſpm̄ veſtrū inꝙͣtuꝫ inſtructi eſtis. Philip. 4. Gauiſus ſuꝫ valde qꝛ inueni ⁊c. Et iō qꝛ ſic ſe habuerūt: ergo cognoſcite id ē honorate eos ⁊c. Alio mō vt dicat̉ gaudeo in p̄ſētia ſtephane fortunati ⁊ achai ci: qꝛ ſcꝫ ꝑſonaliter mecū ſunt ⁊ ſeruiūt mihi in quo ſup plent̓ qd̓ deerat vobis.i. qd̓ vos nō poteratis mihi cor poraliter exhibere. In quo quidē refecerūt ſpm̄ meū in quantū mihi ſeruierunt ⁊ pauerunt me et veſtrū in ꝙͣtuꝫ de bono meo gaudetis: et ideo cognoſcite ⁊c. ¶ Salutat vos ⁊c. Hic apoſtolus inſinuat qͥd alij faciāt corinthijs Et circa hoc duo facit. Primo inſinuat qūo ſalutent̉ ab alijs. Scd̓o ſubdit ſuā ſalutationē ibi. Salutatio mea. ⁊c. Circa primū tria facit. Prīo inſinuat qūo ſalutat eos tota eccleſia aſie in cōi. Unde dicit. Salutāt vos omnes eccleſie aſie. Roma. vlti. Salutant vos omnes eccleſie xp̄i. Secūdo qūo ſalutat eos ſpāliter hoſpites pauli. vn de dicit. Salutant vos in dn̄o multū aqͥla ⁊c. Iſti erant hoſpites apoſtoli ⁊ de his habet̉ Roma. 16. et Act̉.18. Tertio qūo ſalutāt eos apl̓i ⁊ familiares ſui. Vnde dic̄. Salutāt vos oēs frēs qui ſcꝫ mecū ſunt. Phil̓. vlt. Sa lutant vos qui mecū ſūt frēs. Ex quo ergo oēs ſalutant vos ⁊ vos etiā ſalutate inuicē in oſculo ſancto nō libidi noſo quo mulier app̄henſū deoſculat iuuenē. Prouer. 7. Nō fraudulento quo iudas oſculatꝰ ē xp̄m: Mat. 26 ⁊ Mar. 14. ¶ Salutatio. ⁊cͣ. hic ſuā ſalutationē ſubdit
⁊ circa hoc duo facit. Prīo ponit titulū ſalutationis di cēs. Salutatio mea.ſ. ſcripta ē manu mea pauli. Et hoc faciebat in epl̓is ſuis ꝓpter quoſdā qui ſub ſpē apoſtoli ſcribebant falſas litteras. Un̄ vt non deciperent̉. poſtꝙͣ ſcripta erat epl̓a per aliquē in fine: ꝯſequenter ſcribebat apoſtolus manu ſua. Secūdo ponit ipſaꝫ ſalutationē in qua primo maledicit malis dicēs. Si quis nō amat. ⁊cͣ. anathema ſit.i. ſeparatꝰ vl̓ excōicatꝰ. maranatha.i. dn̄s veniet. Quaſi dicat. Qui nō amat dn̄m nr̄m ieſū xp̄m ſit anathema in aduentu dn̄i. Sꝫ nunqͥd ſunt excōicādi oēs qui nō ſunt in charitate. Rn̄deo dicēdū ꝙ hoc in telligit̉ ſi quis nō amat dn̄m ieſū xp̄m.i. fidē xp̄i ⁊ iſti ſūt heretici ⁊ ſūt excōicati. Uclſi quis vſqꝫ ad finē mortꝭ nō ꝑſeuerat in amore dn̄i ieſu xp̄i in aduentu erit ſeparatꝰ a bonis. Secūdo benedicit bonis bene optans eis.ſ. gra tiā xp̄i cuꝫ dicit. Gr̄a domini noſtri ieſu xp̄i. Et hoc ope tans optat eis oē bonū qꝛ in gr̄a dn̄i noſtri ieſu xp̄i con tinet̉ omnē bonū. Optat etiā eis charitatē ſuam dicens Charitas mea ⁊cͣ. in vos inuicē ⁊ deū diligatis ea chari tate qua ego vos diligo ⁊ nō propter aliqd̓ aliud niſi in xp̄o ieſu.i. propter amorē xp̄i. Amen i. fiat. ¶ Incipit poſtilla doctoris angelici ſancti Thome or dinis fratrū predicatorū ſuꝑ ſecūda epiſtola ad corithios 3 IIICI dei nō tri dice̓t̉ vobis. Eſa. 16. In his verbis congrue tangitur materia huius ſecun de epiſtole ad corinthios. Nam in pͥma epiſtola agit apoſtolus de ip̄is ſacramē tis: ſed in hac ſecunda agit de miniſtris ipſorū ſacramē torum tam bonis ꝙͣ malis. Ratio autem hanc epiſtolaꝫ ſcribendi fuit ꝙ corinthij poſt predicationem eius admni ſerāt pſeudo apoſtolos quos apoſtolo preferebāt. Pro pter hoc ſcribit eis hanc epiſtolam in qua cōmendat apo ſtolus ⁊ oſtendit verorum apoſtolorum dignitatem: oſtē dit etiam et vituperat falſorum apoſtolorum falſitatem commendat autem verorum apoſtolorum dignitateꝫ ex hoc ꝙ ſunt miniſtri dei. Miniſtri inquit dei dicet̉ vobis ſcꝫ apoſtolis: qui quidem dicuntur miniſtri quantuꝫ ad tria. Primo quantum ad diſpenſationem ſacramento rum. prīe Coꝝ. 4. Sic nos exiſtimet homo vt mi. ⁊cͣ. Chriſtus enim inſtitutor eſt ſacramentorum ſed apoſto li ⁊ eorum ſucceſſores ea diſpenſant: ⁊ ideo ſubditur in predicta auctoritate ⁊ diſpenſatores miniſteriorum dei. Secundo quantum ad gubernationem ſcꝫ inquantū gu bernant populum dei. Sap̄. 6. Cum eſſetis miniſtri nō recte iudicaſtis. ⁊cͣ. Deus enim gubernat omnia ꝑ pru dentiam. Unde quicunqꝫ aliquid gubernat dicitur mi niſter dei Tertio quantum ad humane ſalutis operatio nem inquantum ſcilicet eorum miniſterio ⁊ predicatiōe homines ad ſalutem conuerſi ſunt: cuius ſalutis ſolꝰ de us eſt auctor quia ipſe eſt qui venit ſaluum facere quod perierat apoſtoli vero miniſtri. prime Coꝝ. 3. Quid er go ē apollo quid paulus; miniſtri eiꝰ cui credidiſtis. ⁊cͣ. ¶ Capitulum primum. Aulus apl̓s ieſu xp̄i ꝑ voluntatem p dei ⁊ thimotheus frater eccleſie dei que eſt corinthi cū oībus ſanctis qͥ ſunt in vniuerſa achaia gratia vobis ⁊ pax a deo patre noſtro et dn̄o ieſu chriſto. De iſtis ergo mīſtris tractat hic apl̓s on̄dēs in hac epſa

in epiſtolā I ad Corinthios I
eoꝝ dignitatē etiā ſcribēs corinthijs. In qͣ qͥdē premit tit. Prīo ſalutationē. Scd̓o proſequitur epl̓am ibi Bn̄ dictꝰ deꝰ ⁊c. In ſalutatiōe aūt tria ponit Primo enī de ſcribit perſonas ſalutantes. Secundo perſonas ſaluta tas ibi. Eccleſie que eſt ⁊c. Tertio bona optata ibi. Gra tia vobis ⁊c. Circa primum primo deſcribitur perſona ſalutans principalis qꝛ paulꝰ. Scd̓o ꝑſona adiuncta: qꝛ thimotheus. Perſona ſalutans deſcribit̉ ab humilitate qꝛ paulus qͥ latine d̓r modicꝰ. Iſte ē ille modicꝰ de quo Eia. 60. Minimꝰ erit in mille ⁊c. Uel a doctrina: quia paulus d̓r os tube. Iſta ē illa tuba de qua zach. 9. Dn̄s in tuba canet ⁊c. Et cōpetit qd̓ d̓r Eſa. 58. Quaſi tuba exalta vocē tuā ⁊cͣ. A dignitatis auctoritate qꝛ apl̓s ⁊cͣ Ubi tria ponunt̉. Primo ꝙ ſit legatꝰ. vn̄ d̓r apl̓s.i. pͥn cipaliter miſſus. Soli em̄ duode cī apl̓i electi miſſi ſunt a xp̄o. Luc̄. 9. Elegit duodecī quos ⁊ apl̓os ⁊c. Alij āt diſcipuli nō miſſi ſūt p̄ncipaliter ſed ſecūdario. Et inde ē ꝙ apoſtolis ſuccedūt ep̄i qui hn̄t ſpēalē curā gregis dn̄i Alij aūt ſacerdotes ſuccedūt. lxxij. diſcipulis qui gerūt̉ vices cōmiſſas ſibi ab ep̄is. Eſt ergo eiꝰ dignitas. quia apl̓s. 1. Coꝝ. 9. Si alijs nō ſū apl̓s ſed tn̄ vobis ſuꝫ ⁊c̄. Gal̓. 2. Qui oꝑatus ē petro. ⁊c. Sꝫ quare vocat ſe hic apl̓m dicens. Paulus apl̓s cū in epl̓a ad romanos ſcri bat ſe ſeruū. Rō huiꝰ ē qꝛ romanos rep̄hendit de diſſen ſione ⁊ ſuꝑbia q̄ ē mater diſſenſionis qꝛ inter ſuꝑbos ſꝑ iurgia ſunt. Un̄ vt eos reuocet a diſſenſione inducit eos ad humilitatē vocādo ſe ſeruū. Corinthij vero erāt perti naces ⁊ rebelles: ⁊ iō vt reprimat eoꝝ ꝓteruiā vſus eſt hic noīe dignitatis dicēs ſe apl̓m. ¶ Scd̓o ponit̉ cuius ſit legatꝰ: qꝛ ieſu xp̄i. īfra. 5. Pro xp̄o legatōe fungimur ¶ Tertio ponit modus quo adeptus ē legationē: qꝛ nō ingeſſit ſe vt p̄ſeudo. Iere. 23. Nō mittebā eos et ip̄i cur rebāt. Nō eſt datꝰ ppl̓o ex diuino furore: iuxta illud iob 34. Qui facit regnare ypocritā ⁊c. Oſee. 12. Dabo tibi regē. ſed in furore meo Eſt adeptꝰ apoſtolatū exvolunta te dei ⁊ bn̄placito Act̉. 9. Uas electōis ē mihi iſte Et iō dic̄. ꝑ volūtatē dei. Perſōa āt adiūcta ē thimotheꝰ Un̄ dicit. Et thimotheꝰ frat̓. Frater inꝙͣ ꝓpter fidē Ma. 23 Oēs vos frēs eſtis ⁊c. Et ꝓpter dignitatē qꝛ ep̄s: ⁊ in de ē ꝙ papa vocat oēs ep̄os fratres. Cōnumerat autem ſibi thimotheū qꝛ cū ip̄e tranſiſſet ꝑ eos ſicut dixit ī pri ma epl̓a vltīo capitulo poſſent credere ꝙ malicioſe retu liſſet apoſtolo ea de quibꝰ ip̄e ſcribit ad eos. ¶ Cōſequē ter ponunt ꝑſone ſalutate: ⁊ primo pͥncipales. ſcd̓o adiū cte pͥncipalibꝰ in hoc ꝙ dicit. Eccl̓ie dei q̄ ē totꝰ populꝰ fidelis tam clerus ꝙͣ laici. 1. Thi. 3. Vt ſcias qūo opor teat te cōuerſari. Que ē corinthi qꝛ corinthus erat me tropolis achaie. Sed adiuncte ꝑſone ſūt oēs ſancti qui ſunt vnius ſpūs ſancti gr̄a renati.1. Coꝝ. 6. Sed abluti eſtis ſed ſanctificati ⁊c. Qui ſunt in achaia cuiꝰ metro polis eſt corinthus Iſtis aūt ꝑſonis ſalutatis optat apl̓s bona. Vnde dicit Gr̄a vobis ⁊c. Et circa hoc duo facit. Prīo ponit ip̄a bona. Scd̓o ip̄oꝝ actorē ibi. A deo pr̄ę ⁊c. Ponit aūt iſta duo extrema bona vt in eis intelligāt̉ media Primū em̄ bonū eſt gr̄a q̄ ē pͥncipiū oīm bonoꝝ. Nā ante gr̄am nihil ē niſi diminutū in nobis. Ultimum aūt oīm bonoꝝ ē pax: qꝛ pax ē generalis finis mētis. Nā qualitercūqꝫ pax accipiat̉ habet rōnē finis ⁊ in gl̓ia eter na: ⁊ in regimine ⁊ in cōuerſatione finis ē pax. pͣsͣ. Qui poſuit fines tuos pacē. Quis aūt ſit actor hoꝝ bonorum oſtendit: ſubdēs. A deo pr̄e ⁊cͣ. Et hec duo poſſunt du pliciter diſtingui qꝛ cuꝫ dicit: a deo pr̄ę. pōt intelligi ꝓ tota trinitate. Nā licet ꝑſona pr̄is dicat̉ pr̄ xp̄i ꝑ naturā tn̄ tota trinitas ē pater noſter ꝑ creationē ⁊ gubernatōeꝫ Eſa. 63. Et nūc dn̄e pr̄ noſter es tu. Iere. 3. Pr̄em vo cabis me. A deo ergo pr̄e nr̄o id eſt a tota trinitate pro
ueniūt bona. Mat. 7. Si vos cū ſitis mali ⁊c. Sꝫ ſi deꝰ pater noſter accipiat̉ ꝓ tota trinitate quare addit̉ perſo na filij cū dicit. Et dn̄o ieſu xp̄o: nunqͥd ē alia ꝑſona a tri nitate? Dicēdū ꝙ addit̉ nō ꝓpter aliā ꝑſonā ſꝫ propter aliā naturā ſcꝫ hūanitatis aſſūpte a filio in ꝑſonā diuinā quā quidē trinitati cōnumerat. qꝛᶜ oīa bona ꝓueniūt no bis a trinitate ꝑ incarnationeꝫ xp̄i. Et prīo gr̄a. Ioh. 1. Gratia ⁊ veritas ⁊c. Scd̓o pax. Ephe. 2. Ip̄e ē pax nr̄a ⁊c. Itē cū dicit A deo pr̄e noſtro: pōt intelligi perſona patris ſolū: ⁊ licet tota trinitas ſit pater noſter vt dictū ē tn̄ ꝑſona pr̄is ē pater noſter ꝑ appropriationē: ⁊ ſic hoc ꝙ dicit. Et dn̄o ieſu xp̄o: intelligit̉ de ꝑſona filij. De ꝑ ſona aūt ſpūs ſancti nō ſit hic mētio: qꝛ ſicut dicit Aug. Cū ſit nexus pr̄is ⁊ filij vbicunqꝫ ponit̉ ꝑſona pr̄is ⁊ ꝑ ſona filij intelligit̉ perſona ſpūſſancti. ¶ Lectio ſecunda. Enedictus deꝰ ⁊ pater dn̄i nr̄i ieſu b xp̄i. pater miſericordiaꝝ ⁊ deꝰ totiꝰ cōſolatiōis qui cōſolat̉ nos in om̄i tribulatiōe nr̄a. vt poſſimus ⁊ ip̄i conſolari eos qui in omni p̄ſſura ſunt ꝑ exhortationē qua exhortamur ⁊ ipſi a deo. qm̄ ſicut abun dant paſſiones xp̄i ī nobis. ita ⁊ ꝑ xp̄m abū dat conſolatio noſtra. Hic incipit epl̓am in qua apoſtolus duo facit. Prīo em̄ excuſat ſe de eo ꝙ non iuerat ad eos ſicut ꝓmiſerat. Se cundo ꝓſequit̉ intentionē ſuā ca. 3. ibi Incipimꝰ iterum ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ponit excuſationē de mora. Scd̓o more aſſignat cām ſecūdo ca. ibi. Statui āt ⁊c. Circa primū duo facit. Prīo em̄ reddit eos beniuo los. Scd̓o excuſationē ponit ibi. Et hac confidentia ⁊c. Circa primū duo facit. Prīo captat eoꝝ beniuolentiam recitando quedā ī generali Secūdo q̄dā ī ſpēali ibi. Nō em̄ ⁊c. Beniuolentiā aūt eoꝝ captat apoſtolus on̄dēdo ꝙ qͥcquid facit totū facit ad eoꝝ vtilitatem. Et circa hoc duo facit. Prīo p̄mittit vtilitatē que ex ip̄o alijs ꝓuenit Scd̓o rōnem eoꝝ aſſignat ibi. Qm̄ ſicut habundāt ⁊c. Circa primū tria facit. Prīo em̄ ponit̉ gr̄arūactio. Se cundo actiōis gr̄aꝝ modus ibi. Qui cōſolat̉ ⁊c. Tertio cā ibi. Vt poſſimꝰ ⁊ ip̄i cōſolari. Agit ergo gr̄as toti tri nitati a qua ꝓuenit oē bonū. Et iō dicit. Benedictꝰ de id eſt tota trinitas. Itē perſone pr̄is cū dicit. Et pr̄ dn̄i noſtri ieſu xp̄i ꝑ quē ſcꝫ xp̄m: pater nobis oīa donauit. Sed ſciendū ꝙ nos benedicimꝰ deū ⁊ deꝰ bn̄dicit nobiſ ſed aliter ⁊ aliter. Nā dicere dei ē facere. p̄s. Dixit ⁊ fa cta ſunt. Un̄ benedicere dei ē bonū facere ⁊ bonū infun dere: ⁊ ſic habet rationem cauſalitatis. ⁊ Gen̄. 1. ⁊. 22. Benedicens benedicam tibi ⁊cͣ. Dicere autem noſtrum non eſt cauſale ſed recognoſcitiuum ſeu expreſſiuū. Un de benedicere noſtrum idem eſt qd̓ bonuꝫ recognoſcere Cum ergo gratias agimus deo: benedicimus ſibi id eſt recognoſcimꝰ eū bonum ⁊ datorem oīm bonorū. Tob̓. 12. Benedicite deū celi ⁊c. Dan̄. 3. Benedicite omnia opera ⁊c̄. Recte ergo gratias agit patri quia miſericors eſt. Vnde dicit. Pater miſericordiarū. Et quia conſola tor. Unde dicit. Et deus totius conſolationis. Et agit gratias de duobus quibus homines maxime indigent. Primo enim indigēt vt auferant ab eis mala: ⁊ hoc fac̄ mīa que aufert miſeriā: ⁊ miſerere ē ꝓprium patris. p̄s. Quomō miſeret̉ pater filioꝝ. ⁊c̄. Scd̓o indigent vt ſu ſtentent̉ in malis q̄ adueniūt. Et illud ē ꝓprie cōſolari: qꝛ niſi hō haberet aliquid in quo quieſceret cor eius qn̄ ſuꝑueniūt mala nō ſubſiſteret. Tunc ergo aliqͥs conſola

Explanatio ſancti Thome
tur aliquē qn̄ affert ei aliqd̓ refrigeriū in quo quieſcat in malis. Et licet in aliquibus malis hō poſſit in aliquo cō ſolari ⁊ quieſcere ⁊ ſuſtentari tn̄ ſolus deus ē qͥ nos con ſolatur in oībus malis: ⁊ ideo dicit. Deus totius cōſola tionis: qꝛ ſi pectas cōſolat̉ te deus qꝛ ip̄e miſericors eſt. Si affligeris cōſolat̉ te vel eruēdo ab afflictione per po tentiā ſuā vel iudicando ꝑ iuſticiā. Si laboras conſolat̉ te remunerādo Gen̄. 15. Ego merces tua ⁊c̄. Et iō dicit̉ Mat. 5. Beati qui lugent ⁊c̄. Materiā autem gratiarū actionis ſubdit dicens: Qui cōſolat̉ ⁊c. quaſi dicat. Iō benedictus qꝛ conſolatur nos in omni tribulatione infra 7. Qui conſolat ⁊c. Cām autem huius ponit cum dicit Ut poſſimus ⁊ ipſi cōſolari. Ubi notandū eſt ꝙ in donit dīnis ē ordo. Ad hoc em̄ deus dat aliquibus ſpālia dōa vt ip̄i effundant illa in vtilitatē aliorum. Non enim dat lumen ſoli vt ſibi ſoli luceat ſed vt toti mundo. Un̄ vult ꝙ de oībus bonis noſtrꝭ ſiue ſint diuitie ſiue ſcīa ſiue po tētia ſiue ſapīa accreſcat aliqua vtilitas alijs. prīe. Pe. 4. Unuſquiſqꝫ gr̄am quā accepit ⁊c. Hoc ē ergo qd̓ apo ſtolus dicit. Cōſolat̉ nos in omni tribulatione. Sꝫ qua re nō vt ſolū nobis hoc ſit ad bonū ſed vt etiā alijs ꝓſit. Un̄ dicit. Vt poſſimus ⁊ ip̄i cōſolari eos ⁊c. poſſimus ꝑ exemplū cōſolatiōis noſtre. Qui em̄ non ē cōſolatus ne ſcit cōſolari. Eccl̓. 33. Qui nō ē temptatus qͣlia ſcit qui ſunt in omni.i. in qualibet preſſura. Eſa. 61. Spūs dn̄i miſit me ⁊c. vt cōſolarer omnes lugentes ⁊c. Eccl̓. 48. Conſolatus ē lugentes ⁊c̄. Poſſimus dico cōſolari per exhortationē ad tolerantiā paſſionū ꝓmittendo premia eterna: qua ſcꝫ exhortamur vos ꝑ ſcripturas ⁊ ī eternas inſpirationes vt patienter ſuſtineamus ⁊ alios exhorte mus exemplo noſtri ⁊ ꝑ ipſas ſcripturas. prīe Coꝝ. xi. Ego em̄ accepi a dn̄o ⁊c. Eſa. 48. Que audiui a dn̄o. ⁊c. ¶ Poſita vtilitate q̄ ex apl̓is alijs ꝓuenit: dictorum cōſequēter rōnem aſſignat dicēs: Qm̄ ſicut abundant. ⁊c. Et qꝛ duo dixerat.ſ. ꝙ deus cōſolat nos in omni tri bulatione ⁊ ꝙ poſſimus ⁊ ip̄i ⁊c. Hic rōnem hoꝝ duoꝝ exponit: ⁊ prīo oſtendit qūo deus cōſolat̉ nos in oī tribu latiōe. Scd̓o qūo cōſolatio noſtra cōuertit̉ in cōſolatōeꝫ alioꝝ ibi. Siue aūt tribulamur ⁊c. Dicit ergo. Recte di co ꝙ cōſolat̉ nos in oī tribulatiōe nr̄a qꝛ ẜm ꝙ abūdant paſſiōes xp̄i in nobis: ⁊ dicit xp̄i.i. inchoate a xp̄o. Eze. 9. A ſanctuario meo incipite. In xp̄o em̄ inceperūt paſ ſiones ꝓ peccatis nr̄is qꝛ ip̄e pctā nr̄a ꝑtulit in corpore ſuo ſuꝑ lignū. prīe Pe. 2. Deinde ꝑ apl̓os qui dicebāt Mortificamur tota die. p̄s ⁊c. Deinde ꝑ martyres qui ſecti ſunt tēptati ſunt ⁊c. Heb. xi. Ultimo ip̄i pctōres ꝓ ſuis pctīs patienter irā dn̄i portabūt qꝛ peccauerunt ei. Uel paſſiones xp̄i.i. quas ſuſtinemus ꝓpter xp̄m. Act̉. 5. Ibant apl̓i gaudentes ⁊c. et p̄s. Propter te mortifica mur ⁊c. Sicut inꝙͣ huiuſmodi paſſiones abūdāt ſic abū dat per chriſtum conſolatio noſtra. p̄s. Scd̓m multitudi nem dolorum ⁊c. Lectio tertia Iue aūt tribulamur pro veſtra ex s hortatiōe ⁊ ſalute ſiue conſolamur ꝓ vr̄a cōſolatiōe. ſiue exhortamur pro vr̄a exhortatiōe ⁊ ſalute q̄ oꝑatur tolerantiam earundē paſſionuꝫ quas ⁊ nos patimur. vt ſpes nr̄a firma ſit ꝓ vobis ſcientes qm̄ ſicut ſocij paſſionū eſtis. ſic eritis ⁊ cōſolationis. Nō enī volumꝰ ignorare vos frēs de tribu latiōe nr̄a que facta ē in aſia. qm̄ ſupra mo dum grauati ſumꝰ ſupra virtutem. ita vt te
deret nos etiā viuere. Sed ip̄i in nobiſip̄is reſponſū mortis habuimꝰ. vt nō ſimꝰ fiden tes in nobis. ſed in deo qui ſuſcitat mortu os qui de tantis ꝑiculis nos eripuit ⁊ eruit in quē ſperamꝰ qm̄ adhuc eripiet adiuuā tibus vobis in or̄one ꝓ nobis. vt ex multa rū ꝑſonis facieꝝ eius que in nobis ē donati onis. ꝑ multos gr̄e agantur pro nobis. Poſtꝙͣ apl̓s oſtendit ꝙ deꝰ cōſolat̉ ſeruos ſuos in tri bulationibꝰ ſcꝫ miniſtros fidei ⁊ p̄dicatores: hic ꝯſequē ter manifeſtat ꝙ eoꝝ cōſolatio cedit ad bonū alioruꝫ. Et circa hoc duo facit. Primo manifeſtat qualiter eorū con ſolatio ſit ad alioꝝ vtilitatem ⁊ ſalutē. Secūdo ordinem huius cōſolatiōis ⁊ ſalutis inſinuat ibi. Que operātur tolerantiā ⁊cͣ. Circa primū aduertendum ē ꝙ tria dicit apl̓s ſe recepiſſe. Tribulatiōꝫ cū dicit. In omni tribula tiōe veſtra: cōſolationē cū dicit Qui cōſolat̉ nos Exhor tationē cū ſubdit. Vt poſſimꝰ ⁊ ip̄i ⁊cͣ. Accipiēdo ergo hec tria paſſiue dicimus ꝙ apl̓i cōſolant̉ tribulant ⁊ ex hortant̉. Vnde ⁊ tria on̄dit apl̓s cedere ad cōſolationeꝫ aliorū: ⁊ hoc in quodā ordine. Et prīo eorum tribulatio nē cū dicit. Siue inquit tribulamur ⁊cͣ. quaſi dicat: ve re quicquid recipimus eſt in bonū veſtrū. Quia ſiue tri bulamur ꝓ veſtra exhortatiōe ⁊ ſalute: qꝛ ſcꝫ noſtro exē plo monet vos deꝰ ad paſſionū tolerantiā: vnde ꝓuenit vobis ſalus eterna Unde pͥmi Macha. 6. legit̉. Ꝙ oſtē derūt elephantis ſanguinē vue ⁊ mororum: vt acuerent eos ad bellū. Quod fit quādo tepidis ⁊ pigris adhibēt̉ paſſiones ſcōꝝ in exemplū. Scd̓o oſtendit ꝙ eoꝝ conſo latio in alioꝝ vtilitatem cedit cum dicit. Siue conſola mur quaſi dicat: ip̄a noſtra cōſolatio qua nos ſpe premij conſolamur ē ad cōſolationē veſtrā inquātū exemplo no ſtro vos etiā eandē ſpem premlj habentes gaudetꝭ Ter tio oſtendit ꝙ eorum exhortatio paſſiua eſt ad bonū alio rum dicēs. Siue exhortamur ꝑ internā inſpirationē vel per flagella: hoc ē pro veſtra exhortatione ſcꝫ vt vos ad maiora animemini ⁊ ſalutē ſperetis. Unde d̓r̄. 2. Ma chab̓. vlt. ꝙ exhortati ſermonibꝰ iude. ⁊cͣ. Sexto adiu uātes aūt vos ⁊cͣ. Huiꝰ aūt cōſolatiōis ⁊ ſalutis ordineꝫ inſinuat cū ſubdit. Que operant̉ tolerantiā ⁊cͣ. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit patientiam habitam in aduerſis. Secundo manifeſtat fructum qui ex patientia prouenit ibi. Vt ſpes firma ⁊cͣ. Dicit ergo. Dico ꝙ hec ad veſtram ſalutem cedunt que ſalus eſt vobis in hoc in quantum exemplo noſtri eſtis fortes ad tolerantā paſſio num: ⁊ vt patienter ſuſtineatis paſſiones quas ⁊ nos pa timur. Luc̄. 21. In patientia veſtra poſſidebitis animaſ veſtras. Iac̄. 5. Exemplum accipite fratres mei ⁊c̄. Ex qua quidē patīa prouenit vobis fructus: qꝛ ex hoc ſpes noſtra firma ē ꝓ vobis ꝙ vos efficiamini heredes vite eterne. Ro. 5. Tribulatio patīam oꝑat̉ patīa vero ſpeꝫ. Gregꝰ. Tanto ſpes in deū ſolidior ſurgit: ꝙͣto quis gra uiora ꝓ noīe eiꝰ ꝑtulerit. Nā ex paſſionibus quas ſuſti nēt ſcī dei ꝓ xp̄o cōſurgit eis ſpes vite eterne. Et cā ſpet huiꝰ ē qꝛ ſumꝰ ſciētes qꝛ ſicut eſtis ſocij nr̄i in paſſioni bus eritis ſocij ⁊ cōſolatiōis.i. vite eterne. 2. Timo. 2. Fidelis ſermo nā ſi cōmortui ſumꝰ ⁊ conuiuemꝰ. ⁊c. l. Pe.4. Cōicātes xp̄i paſſionibꝰ gaudete ⁊c. ¶ Cōſeqͥn̄ ter cū dicit. Nō em̄ volumꝰ vos ⁊c̄. Captat eoꝝ beniuo lentiā recitando q̄dā ī ſpāli. Et circa hoc tria facit. Pri mo em̄ deſcribit perſecutōeꝫ quā paſſus ē in aſia. Scd̓o ſpālē ei ꝯſolatōꝫ collatā ibi. Qui de tantis. Tertio ſub dit conſolationis cauſam ibi Nā gl̓ia ⁊c. Dicit ergo pri mū n̄ ſolū ea q̄ dcā ſūt de tribulatiōibus ī generali bonā

in epiſtolā T ad Corinthios I
eſt vos ſcire: ſed nō volumus vos ignorare quia ſcire eſt vtile nobis inquantum exemplo noſtri patiētiores eſtis. Nolumus inꝙͣ vos ignorare de tribulatione noſtra. ⁊cͣ. Tren̄. 3. Recordare paupertatis mee ⁊c. Hec ē illa per ſecutio de qua legitur. Act̉. 19. Que facta eſt apoſtolo ab aſiano quodā argentario cōcitante plebē contra eum quā quidē apoſtolus exaggerat a tribus. Ex loco qꝛ in aſia ⁊ hoc ē qd̓ dicit. Que ſcꝫ tribulatio. Facta ē in aſia id ē apud epheſum q̄ ē in aſia vbi debuiſſet magis hono rari ⁊ cōſolari. Ex acerbitate qꝛ ſupra cōſuetudinem hu manaꝝ paſſionū. ⁊ ideo dicit. Qm̄ ſupra modū ſumus. ⁊c. Itē ſupra poſſe ⁊ iō dicit ſupra virtutē. Sꝫ cōtra. 1. Coꝝ. 10. Fidelis deus qui non patietur vos tempta ri ſupra. ⁊c. Rn̄deo dicendū ꝙ pati ſupra virtutē pōt in telligi dupliciter. Uel ſupra virtutē naturaleꝫ: ⁊ de hac loquit̉ hic ſupra ꝙͣ deus aliqn̄ ꝑmittit ſctōs temptari. Uel ſupra virtutē gͣratie: ⁊ de hac ītelligit̉ illud. 1. Coꝝ 10. Fidelis deꝰ ⁊c. ſupra ꝙͣ nō ꝑmittit aliquem deꝰ tem ptari. Et ꝙ apoſtolus loquat̉ hic d̓ virtute naturali oſtē dit cōſequēter cū dicit. Ita vt tederet nos viuere. Con ſtat enī ꝙ inter alia viuere magis deſiderat̉. Qn̄ ergo ē tanta ꝑſecutio vt ⁊ ip̄a vita reddat̉ tedioſa manifeſtū eſt ꝙ ē ſupra virtutē nature. Et hoc eſt qd̓ dicit. Ita vt. ⁊cͣ. quaſi dicat. Sic erat grauis ꝑſecutio vt vita eſſet nobis tedioſa. Iob. 10. Tedet aīam meā vite mee. Cōtra Iac̄. 1. Omne gaudiū exiſtimate frēs mei ⁊c. Rn̄deo dicēduꝫ ꝙ tribulatio pōt cōſiderari dupliciter. Vel ẜm ſe ⁊ ſic ē tedioſa: vel in cōparatione ad finē: ⁊ ſic ē iocunda inqͣtū ꝓpter deū ⁊ ſpem vite eterne ſuſtinet̉. Et nō ſolum erat nobis tedioſa vita ſed eramꝰ certi de morte. Vnde dicit Sꝫ ip̄i in nobis reſponſū mortis.i. certitudineꝫ mortis habuimꝰ quaſi dicat. Opinio mea dictabat mihi hoc ꝙ deberē mori. Uel aliter reſponſū mortis.i. ipſa rō dice ret ⁊ eligeret mori ꝓpter tediū vite. Exaggerat etiā tri bulationē ex cā. Un̄ dicit. Vt nō ſimus in nobis. ⁊c. ſ. vt reprimat̉ humana ſuperbia. Iere. 16. Dn̄s fortitudo mea ⁊ robur. ⁊c. Sed in oībus cōfidamꝰ d̓ deo. Iere. 17 Benedictus qui cōfidit in dn̄o ⁊c. Et iō dicit. Sꝫ ī deo qui ſuſcitat ⁊c. 1. Re. 2. Dn̄s mortificat ⁊ viuificat. Sꝫ qꝛ dn̄s nō derelinquit ſperātes in ſe: iō ſubdit apoſtolus cōſolationē ei factā a dn̄o dicens. Qui de tātis ꝑiculis ⁊c. Et circa hoc tria facit. Prīo deſcribit cōſolationē p̄ ſentē cōtra mala preterita. Secūdo cōſolationē futurā. Tertio cām ſpei. Dicit ergo cōſolati ſumꝰ a deo qui eri puit nos ī p̄terito de tantis periculis ⁊ eruit in p̄ſenti qꝛ nō ceſſat liberare. Eſa. 43. Cū trāſieris ꝑ aquas. ⁊c̄. In quē ſperamus qm̄ eripiet ⁊ adiecit ī futuro Ecc. 2. Qui timetis dn̄m ſperate in illū. Huius aūt ſpei cām nobis p̄bent or̄ones vr̄e. Un̄ dicit. Adiuuantibus vobis nos in or̄onibus quas ꝓ nobis facitis. Prouer. 18. Frater qui iuuat a fratre ⁊c. Ro. 15. Obſecro vos frēs ꝑ dn̄m ieſum xp̄m ⁊ ꝑ charitatē ſancti ſpūs vt adiuuetis me in or̄onibus vr̄is. ⁊c. Que quidē or̄ones neceſſarie ſūt qꝛ deꝰ multa bona cōfert vni ad p̄ces multoꝝ: cuiꝰ rō eſt. qꝛ deꝰ de bonis q̄ cōfert vult exhiberi ſibi gr̄as ⁊ ꝙ mul ti ex hoc teneant̉ ad gr̄arūactiōes: hoc aūt ſit qn̄ ex eo ꝙ dat vni ad p̄ces multoꝝ obligat ſibi oēs ad quoꝝ preces cōfert bonū aliqd̓ vt ſic nō ſolū ille cui cōfert fed etiā ip̄i rogātes gr̄as referant deo Et hoc ē qd̓ dicit. Vt ex mul tarū ꝑſonis. Et dicit ex multaꝝ facieꝝ vel quantū ad eta tem vel ꝙͣtū ad cōditionē vel ꝙͣtū ad diuerſitatē gētium vel morū. Eius q̄ in nobis ē donatiōis.i. ꝓ illa donatio ne.ſ. fidei q̄ in nobis ē. Per multos agant gratie deo ꝓ nobis Ephe. 5. Gratias agentes deo ⁊ patri ⁊cͣ. Vel ali ter. Vt ex multaꝝ ꝑſonis facieꝝ.i. cōditionuꝫ perſonis. Dico eius donatiōis q̄ ē in nobis.i. q̄ habēt idē donum
ſcꝫ fidei vel charitatis.i. ex multis ꝑſonis illoꝝ qui ſunt in fide xp̄i. Agant̉ ⁊cͣ. Et ſic ẜm hāc expoſitionē per di uerſas facies intelligunt̉ diuerſe virtutes vt facies vni dicat̉ illa virtus in qua preeminet ſicut facies iob patiē tia. facies dauid humilitas: ⁊ ſic de alijs. Lectio quarta. Am gloria noſtra hec eſt teſtimoni n um cōſcīe nr̄e: ꝙ in ſimplicitate cor dis ⁊ ſinceritate dei: ⁊ nō in ſapien tia carnaͣli: ſed in gr̄a dei cōuerſati ſumꝰ in hoc mūdo. habūdantiꝰ aūt ad vos. Nō em̄ alia ſcribimꝰ vobis qͣꝫ que legiſtis ⁊ cogno uiſtis. Spero aūt ꝙ vſqꝫ in finē cognoſcetis ſicut ⁊ cognouiſtis nos ex ꝑte qꝛ gl̓ia vr̄a ſu mus: ſicut ⁊ vos noſtra in die domini noſtri ieſu chriſti. Poſita cōſolatione apl̓o a deo facta poſt ꝑſecutionē: hic cōſequenter cōſolatiōis cām aſſignat que ē de ſpe diui ni auxilij. Et circa hoc duo facit. Prīo ꝓponit cauſam ſpei. Scd̓o adducit ad hoc teſtimoniū eoꝝ quibꝰ ſcribit ibi. Nō enī alia ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ ſperamꝰ adhuc cripi a dn̄o ⁊ cōſolari. Nā gloria ⁊c. quaſi dicat: cā huiꝰ ē bona conſcīa noſtra Spes em̄ ē expectatio futurorum ex gratia ⁊ meritis ꝓueniens. Un̄ ⁊ circa hoc tria facit Prīo on̄dit gloriā quā habet de teſtimonio pure ꝯſcīe. Scd̓o cām huiꝰ glorie inſinuat ibi. Ꝙ in ſimplicitate. Tertio manifeſtat vnde ꝓueniat hec cā ibi. Et nō in ſa pientia carnali. Dicit ergo. Iō ſpero ⁊ cōfido de deo qꝛ gloria noſtra.i. glorior ex teſtimonio ⁊ puritate conſcīe noſtre: ex quibꝰ ſecure pōt cōfidere de deo. 1. Io. 4. Si cor noſtrū nō rep̄henderit ⁊cͣ. Ro. 8. Ip̄e ſpūs teſtimo niū ⁊c̄. Notandū aūt ꝙ cōſciētie teſtimoniū veꝝ ē qꝛ nō decipit. Multi enim exterius videntur boni qui in con ſcientia ſua nō ſunt boni. Et ſemper durat. Sed non di cit conſcientie aliorum ſed noſtre: quia ſemper hō plus debet ſtare conſcientie ſue de ſe tanꝙͣ teſtimonio aliorū quod nō faciunt illi qui reputant ſe bonos ex hoc ꝙ alij ſunt mali nō ex hoc ꝙ ip̄i in veritate boni ſint Et illi qui gloriant̉ de bonitate alicuius boni viri qui eis aliqͣ affi nitate coniungitur. Cauſam autem huius glorie inſinu at dicens ꝙ in ſimplicitate ⁊cͣ. q̄ conſiſtit in duobus. In duobus enim conſiſtit puritas conſcientie: vt ſcꝫ ea que facit ſint bona ⁊ ꝙ intentio facientis ſit recta: ⁊ iſta dicit apl̓s de ſe. Prīo ꝙ habet intentionem rectam ad deum in oꝑibus ſuis ⁊ io dicit. Ꝙ in ſimplicitate.i. in rectitu dine intentionis. Sap̄. prīo. In ſimplicitate cordis ⁊cͣ. Prouer. II. Simplicitas iuſtoꝝ. ⁊c̄. Scd̓o ꝙ ea q̄ facit ſunt bona. ⁊ iō dicit. Et ſinceritate oꝑatōis. Phil̓. prīo Vt ſitis ſinceres ⁊ ſine offenſa. Vnde aūt ꝓueniat huiuſ glorie cauſa manifeſtat ſubdens: Sed non in ſapīa car. Hoc pōt dupliciter legi. Primo vt referatur ad hoc qd̓ immediate precedit ſcꝫ dei. Et tunc eſt inſinuatiuū: vnd̓ veniat ei ſinceritas ⁊ ſimplicitas: quaſi dicat. Multi an tiqui fuerunt ſapientes in ſapientia terrena ſicut ph̓i. Et multi iudei pure vixerunt confidentes in iuſticia legis: ſed nos nō in ſapientia carnali q̄ ẜm naturas rerū vel de ſideria carnis eſt ſed in gratia dei cōuerſati ſumꝰ in hoc mundo. Ro. 8. Prudētia carnis mors ē ⁊c̄. prīe Coꝝ. 2. Nō in ꝑſuaſibilibꝰ humane ⁊c. prīe Coꝝ. 15. Gratia dei ſū id qd̓ ſuꝫ. Vel etiā ẜm hunc modū. Nō in ſapiētia ⁊c. i. nō quaſi innixus hūane ſapīe ſꝫ gr̄e dei Prouer.3. Ne innitaris prudentie tue. Alio mō pōt exponi vt hoc

Explanatio ſancti Thome
r 2 qd̓ dicit ī ſimplicitate. ⁊cͣ. referat̉ ad puritatem vite. hoc vero qd̓ dicit Nō ī ſapīa. ⁊cͣ. referat̉ ad veritatē doctrine qͣſi dicat. Sicut vita noſtra eſt ī ſimplicitate ⁊ ſincerita te dei: ſic doctrina nō in ſapīa carnali ſed in gratia dei. Sꝫ tn̄ due prīe magis valent. Et licet ſic bn̄ conuerſati ſimus in mundo iſto: tn̄ abundantiꝰ ꝙͣtuꝫ ad vos. qꝛ ſcꝫ ab alijs eccl̓ijs receperat ſumptꝰ ab eis nō. infra. 11. Ali as eccl̓ias expoliaui. Et rō huiꝰ pōt eē: qꝛ auari erāt. vn de ne cōtriſtaret eos noluit ab eis reciꝑe ſūptꝰ. ¶ Conſe quēter huiꝰ ſancte ſue cōuerſatiōis teſtimoniū eoꝝ inuo cat dicens. Nō em̄ alia. ⁊cͣ. quaſi dicat. Hec que ſcribi mus vobis nō ſunt vobis incognita: qꝛ iam legiſtis ea ī prima epl̓a ⁊ cognouiſtis ꝑ experientiā opeꝝ. 2. Io. 2. Nō mandatū nouū. ⁊cͣ. Et licet non ꝑfecte cognoueritis qꝛ cōparaſtis vobis pſeudo apl̓os: ſpero tamē ꝙ vſqꝫ in finem.ſ. vite cognoſcetis.ſ. ꝑfecte ſicut vſqꝫ mō cogno uiſtis nos ex ꝑte. Cuiꝰ ratio ē: qꝛ cuꝫ quis videt̉ aliquē aliquid bene inciꝑe debet ſperare ꝙ ſemꝑ bn̄ ꝓficiat Et quare: qꝛ qui cepit in vobis opus bonum. ⁊cͣ. vt dicitur Phi. 1 Et cognoſcetꝭ qꝛ nos ſumꝰ gloria veſtra.i. ꝑ nos debetis cōſequi gl̓iam eternā ad quā homo ꝑuenit ꝑ fi dem xp̄i quā p̄dicamꝰ vobis. Proner. 10. Gl̓ia filiorum ſunt patres eoꝝ. Ita dico ſumꝰ gloria veſtra ſicut ⁊ vos noſtra gloria eſtis: qꝛ ꝑ vos a nobis inſtructos hr̄e ſpe ramus p̄miū eterne gl̓ie. 1. Theẜ. 2. Que ē ſpes noſtra aut corona gl̓ie noſtre: nōne vos. Et hec gloria erit nob̓ ex vobis in die dn̄i noſtri ieſu xp̄i.i. in die iudicij qui di citur dies xp̄i: qꝛ tunc faciet voluntatē ſuā cū pctōribus puniendo eos qui in hoc mūdo fecerunt voluntatē ſuam peccādo. p̄s. Cū accepero tēpus ego iuſti. ⁊cͣ. Apoc̄. 20 Libri aperti ſūt. ⁊cͣ. Lectio quinta: T hac cōfidentia nolui prius veni re ad vos vt ſecūdā gr̄am haberetꝭ ⁊ ꝑ vos tranſirē in macedoniā. ⁊ iterū a ma cedonia venirē ad vos ⁊ avobis deduci ī iu deā. Cū ergo hoc voluiſſem: nunqͥd leuita te vſus ſū? Aut q̄ cogito ẜm carnē cogito vt ſit apud me: ē ⁊ nō? Fidelis aūt deus qꝛ ſer mo noſter qui fuit apud vos: nō eſt in illo. eſt ⁊ nō: ſed ē ī illo ē. Dei em̄ filiꝰ ieſus xp̄s qui in vobis ꝑ nos p̄dicatꝰ eſt. ꝑ me ⁊ ſilua nū ⁊ timotheū: nō fuit in illo ē ⁊ nō: ſed ē in illo fuit. Quotquot em̄ ꝓmiſſiōes dei ſunt in illo ē: ideo ⁊ ꝑ ip̄m amē deo ad gl̓iam ve ſtrā. Qui aūt cōfirmat nos vobiſcū in xp̄o ⁊ qui vnxit nos deꝰ: ⁊ qui ſignauit nos ⁊ de dit pignus ſpūs ī cordibꝰ noſtris. Ego aūt teſtē deū inuoco in aīam meā: ꝙ parcēs vo bis non veni vltra corinthum: non qꝛ dn̄a mur fidei veſtre: ſed adiutores ſumus gau dij veſtri. Nam fide ſtatis. Apl̓s captata beniuolētia corinthioꝝ: ꝯſequēter excuſa tionē ſuā addit. ⁊ circa hoc tria facit. Prīo em̄ ponit in tentū. Scd̓o ſub qōne accuſationē ꝯtra eū ab eis factam exponit ibi. Cū ergo hoc. ⁊c. Tertio excuſat ſe ibi. Fide lis aūt deꝰ. Circa primū ſciendū ē ꝙ apl̓s in prīa epiſto la quā nos n̄ habemꝰ miſſa ab eo corinthijs vel ꝑ nūciū ꝓmiſerat eis ꝙ prīo iret ad eos an̄ꝙͣ iret in macedoniā ⁊ ꝑ eos iret in macedoniā ⁊ inde iteꝝ rediret in achaiaꝫ
in qua eſt corinthū ⁊ de achaia in iudeā. poſtmodū in ſe cūda epl̓a quā nos habemꝰ pͥmā ſcribit eis ꝙ primo iret in macedoniā ⁊ poſtmodū iret in corinthū. Quia ergo videt̉ ẜm hoc ꝯtrariū pͥme ꝓmiſſiōi. apl̓s excuſat ſe mō de hoc Ponēs pͥmo ipſā ꝓmiſſionē prīo factā: ⁊ iō dicit Et hac ꝯfidētia qͣſi dicat: vos ſcitis puritatē ⁊ ſincerita tē meā: ⁊ eſtis teſtes mei ⁊ gloria mea: iō in hac ꝯfidētia id ē in hoc cōfiſus qꝛ ꝑ alterutrū glorificari ſperamꝰ. vo lui prīo venire ad vos vt ſcd̓am gr̄am haberetis. quia ſe cunda viſitatio ⁊ cōfirmatio in fide dicit̉ ſcd̓a gr̄a reſpe ctu ꝯuerſiōis quā prīo habuerūt mīſterio ⁊ p̄dicatione ip̄iꝰ: ⁊ ꝑ vos trāſire in macedoniam ⁊ iteꝝ a macedonia venire ad vos ⁊ a vobis deduci in iudeā. Iſte ē ordo pͥ me ꝓmiſſionis: ſed in p̄cedenti epl̓a ē ordo cōtrariꝰ ſicut dictū ē. Cōſequēter huiꝰ mutatiōis accuſationē qͣ accu ſabāt eū corinthij ponit ſub qōne dicēs. Cū ergo hoc vo luiſſē. ⁊c. duo īponebāt ei ex hoc. leuitatē quia mutaue rat ꝓpoſitū. Eccl. 27. Stultꝰ vt luna mutat̉. Et carna litatē quia viſū erat eis ꝙ ex aliquo carnali ⁊ hūano affe ctu hoc feciſſet. Un̄ hec duo tangit ⁊ prīo leuitatē. vnde dicit. Nūquid leuitate vſus ſū ſi nō feci qd̓ aliqn̄ volui. Abſit. heſter 16. Nec putare debetꝭ ſi diuerſa iubeamꝰ ex animi leuitate venire. p̄s. In populo graui. ⁊c. Scd̓o tāgit carnalitatē cū dic̄ Aut nūqͣd ea q̄ cogito faciēda vl̓ dimittēda ẜm carnē cogito.i. ẜm aliquē carnalē affectū Vt ſit apud me ē ⁊ nō.i. affirmatio ⁊ negatio. Infra. 10. Arbitrant nos tanꝙͣ ẜm carnem ambulemꝰ. Iac. 1. Uir duplex aīo. ⁊c. Expoſita eoꝝ accuſatiōe cōſequēter excu ſat ſe dicens. Fidelis aūt deus. ⁊cͣ. ⁊ circa hoc duo facit. Prīo inſinuat ſe nō fuiſſe mētitū. Scd̓o on̄dit modum qūo nō fuit mētitꝰ ibi. Qui aūt cōfirmat. ⁊c. Ꝙ aūt non fuerit mentitꝰ excuſat ſe duplicit̓.i. ex cōſuetudīe ⁊ ex cā Ex cōſijetudine qͥdē. quia non dꝫ credi ꝙ aliqͥs de facili mentiat̉ qui nūꝙͣ inuentꝰ ē mēdax. ⁊ ẜm hāc expoſitōeꝫ fidelis deꝰ. ⁊c. accipit̉ in vi iuramenti quaſi teſtis ſit mi hi deꝰ ꝙ ſermo meꝰ.ſ. p̄dicatiōis qͥ fuit apud vos nō eſt ī illo ē ⁊ nō.i. nō ē ī illo falſitas. Deutero. 32. Deꝰ fidel̓ ⁊ abſqꝫ vlla. ⁊cͣ. Si aūt ſumat̉ fidelis deꝰ ⁊cͣ. pro verita te dīne ꝓmiſſiōis tūc ē ſenſus. Fidelis eſt deꝰ.i. ſeruat ꝓmiſſa ſua. Promiſerat aūt mittere ad vos p̄dicatores veritatis. Iere 3. Dabo vobis paſtores iuxta cor ⁊cͣ. Et iō cū ſim miſſus ab eo ſermo noſter qͥ fuit ⁊c. ſicut ſupra. Ex cā excuſat ſe cū dicit. Dei enī filiꝰ ⁊ hoc dupl̓r.ſ. mo tiua ⁊ efficiente ibi. Qui aūt cōfirmat ⁊c̄. Cā aūt motiua ad nō mentiendū ē qꝛ qui aſſumit aliqd̓ officiū natural̓r mouet̉ ad ea q̄ cōgruūt illi officio ⁊ nō ad ꝯtraria. Sꝫ cō ſtat ꝙ officiū apl̓icū ē p̄dicare veritatē. Nō ergo mouet̉ ad cōtrariū veritatis qd̓ ē mentiri. Et circa hoc tria facit Prīo ꝓbat veritatē dicti ſui ꝑ dictū xp̄i. Scd̓o veritatē xp̄i ꝑ dictū dei ibi. Quotquot aūt ⁊cͣ. Tertio ꝯcludit ſu um ꝓpoſitū ibi. Iō ⁊ ꝑ ipſū ⁊c̄. Dicit ergo Prīo dico ꝙ dicta nr̄a debēt reputari vera ⁊ vera ſūt qꝛ p̄dicauimus xp̄m in quo nō fuit aliqua falſitas: ⁊ hoc ē qd̓ dicit. Dei em̄ filius xp̄s qͥ ē p̄dicatꝰ ꝑ nos in vobis: ꝑ me.ſ. pͥncipa liter ⁊ ſiluanū ſecūdario. Iſte ē ſylas de quo habet̉ Act̉. 18. ⁊ Thimotheū de quo ſupra. Iſti em̄ duo fuerūt cuꝫ apl̓o qn̄ prīo cōuertit eos. In illo.ſ. filio dei nō fuit eſt ⁊ nō.i. falſitas vel nō fecit qd̓ nō cōuenit. Sꝫ fuit ī illo ē. id ē veritas: nā veꝝ ⁊ ens cōuertunt̉. Io. 14. Ego ſum via veritas ⁊ vita. Sꝫ qꝛ poſſet videri dubiū hoc quod dicit ꝙ in chriſto non fuit falſitas. ideo ſtatim hoc ꝓbat ſubdēs. Quotquot aūt ⁊c. ⁊ ꝓbat hoc mō. Coſtat ꝙ in illo qd̓ ē manifeſtatiuū diuine veritatis nō pōt eſſe falſi tas: filius dei venit ad manifeſtandū diuinā veritate in ꝓmiſſionibus a deo factis cōplendis ꝑ ipſū. ergo ī ipſo nō eſt falſitas. Et hoc eſt qd̓ dicit. Non ē in filio dei ē ⁊

nepiſtolā I ad Corinthios II
non ſed eſt quia quotquot ꝓmiſſiones dei ſcilicet ſunt fa cte hominibus in illo id eſt in xp̄o eſt id eſt in xp̄o verificā tur ⁊ complent̉. Ro. 15. Dico ieſum xp̄m miniſtrum fuiſ ſe ⁊c. Ad confirmandas ⁊c. Ex his ergo cōcludit ꝙ poſt ꝙͣ dicta ſua vera ſunt quia predicant filiū dei in quo ē ve ritas. ideo et per ipſum ſcilicet xp̄m dicimus Amen deo id eſt verum Apoca.1. Hec dicit amen teſtis fidelis ⁊c. Eſa. 68. Qui benedictꝰ ē in terra benedicet̉ in deo amē ⁊c. Et iſtā veritatē dicimus deo id eſt ad honorē dei ſcili cet manifeſtantes eius veritatē et gloriā noſtrā: quia glo ria noſtra eſt conuerſio veſtra. vel gloriā veſtraꝫ quia glo ria noſtra eſt oſtendere et predicare verbū dei. ¶ Conſe quenter cum dicit. Qui autē confirmat nos ⁊c. ꝓbat apo ſtolus ꝙ non eſt mentitus ꝑ cauſam efficientē ſic. licꝫ em̄ homo ex libero arbitrio poſſit vti lingua ſua ad veruꝫ vel ad falſum loquendum. nihilominꝰ tamen deus poteſt cō firmare hominē ſic in vero: vt non niſi vera loquat̉. Si er go deus aliquē confirmaret in vero manifeſtum eſt ꝙ. nō diceret falſum. ſed deus cōfirmat nos in veritate ergo ⁊cͣ. Et ideo dicitꝙ deus eſt qui confirmat vos nobiſcū in xp̄o id eſt in vera predicatione xp̄i quaſi dicat. Si xp̄s eſſꝫ ex tra nos poſſemus mentiri. ſed exquo eſt nobiſcū et nos ſu mus in xp̄o non mentimur psͣ. Ego confirmaui colūnas eius ⁊c. Sumus ergo in xp̄o dupliciter ſcilicet ꝑ gratiam et per gloriā. Per gratiā quidē ſumus inꝙͣtum vncti ſu mus ſpirituſſancti gratia et effecti ſumꝰ mēbra xp̄i ⁊ iun cti ſibi qua etiam gratia xp̄s vnctus eſt ẜm ꝙ homo psͣ. Unxit te deus ⁊c. Et ex plenitudine iſtius vnctionis re dundauit in omnes ſuos. ſicut vngentum in capite ſci licet xp̄o quod deſcendit ⁊c. Et ideo dic̄ ꝙ vnxit nos deꝰ vnxit inꝙͣ ī reges et ſacerdotes. Apoc̄. 5. Feciſti nos d̓o ⁊c. 1. Pe. 2. Vos autem genus electum ⁊c. Unionē au tem que eſt per gloriam non habemus in re ſed in ſpe cer ta inꝙͣtum habemus firmā ſpem vite eterne. Et habemꝰ duplicem certitudinem ſpei huius vnionis conſequende Una eſt per ſignum. Alia per pignus. Per ſignum eui dens qꝛ fidei. Vnde dicit. Signauit nos ſigno fidei chri ſti. Item ſignum crucis Eze. 9. Signa thau id eſt ſignuꝫ crucꝭ. Apo. 7. Quoaduſqꝫ ſignemꝰ ſeruos dei noſtri ⁊cͣ. Et hoc per ſpiritum ſanctum. Ro. 8. Si quis ſpiritū xp̄i nō habet ⁊c. Et ideo ſpeciale et certū ſignum eſt vite eter ne conſequende configurari xp̄o. Can. 8. Pone me vt ſi gnaculū ⁊cͣ. Uel ſignauit ſigno vite. per pignus vero ma ximum quia ſpirituſſancti et ideo dicit. Dedit pignꝰ ſpi ritus in cordibus noſtris De quo certum eſt ꝙ nullꝰ po teſt eū accipere a nob̓. ¶ Sꝫ nota ꝙ in pignore duo ſunt conſideranda ſcilicet ꝙ faciat ſpem habende rei et ꝙ va leat tantū ꝙͣtum valet res vel plus. et hec duo ſunt in ſpi rituſancto. quia ſi conſideremus ſubſtantiā ſpirituſſancti ſic valet tantum ſpirituſſanctus ꝙͣtum vita eterna que eſt ipſe deus. quia ſcilicet valet ꝙͣtum omnes tres perſone. Si vero conſideretur modus habendi ſic facit ſpem ⁊ nō poſſeſſioneꝫ vite cterne. quia nondum perfecte habemus ipſum in vita iſta. Et ideo non perfecte beati ſumꝰ niſi qn̄ perfecte habebimus in patria. ephe. 1. Signati eſtis ſpū ¶ Conſequenter cū dicit. Ego autem teſtem ⁊c. Excuſat de eo ꝙ non venit. et hoc per iuramentū qd̓ maius eſt. Et circa hoc tria facit. Primo ponit ſuam excuſationē. Se cundo reſpondet tacite queſtioni ibi. Non quia domina mur. Tertio exponit quod dicit ibi. Nam fide ſtatis. Ex cuſat autem ſe per iuramentū duplex. Vnum atteſtatiōis cum dicit. Ego autem teſtē deū inuoco. Aliud eſt execra tionis cum dicit. In animā meā id eſt contra animā meaꝫ Ro. 1. Teſtis eſt mihi deus ⁊c̄. Teſtem inꝙͣ inuoco deū quia non veni vltra id eſt poſt primā vicē vl̓ poſtꝙͣ diſcet ſi a vobis. et hoc feci parcens vobis ſcilicet quia ipſe ſciebat eos incorrigibiles. vnde ſi iuiſſet tunc aut puniuiſſet et ſic forte receſſiſſent totaliter a fide. aut non puniuiſſet ⁊ ſic dediſſet occaſionē magis peccandi. Sed quia aliquis poſſet dicere quare dicis. parcens vobis. Nūquid domi nus noſter eſtis; ideo cōſequent̓ hoc remouet dicēs: No dico quia dominamur fidei veſtre ſed adiutor ⁊cͣ. quaſi di cat non dico hoc vt dominus ſed vt coadiutor. 1. Pe. 5. Non em̄ dominātes in cleris ⁊c. Adiutor inꝙͣ gaudij ve ſtri vel emendationis veſtre. Quare autem dicat fidei ve ſtre exponit conſequenter dicens: Nam fide ſtatis id ē ſta tis in gratia iſta xp̄i per fidem. Incipit capitulum ſecūdū. Tatui autem hocipſum apd̓ me. ne iterum in triſticia venirem ad vos. Si enim ego contriſto vos. ⁊ quis eſt qui me letificet niſi qͥ cō triſtatur ex me? Et hoc ipſū ſcripſi vobis. vt non cum venero triſticiā ſuper triſticiā habe am. de quibus oportuerat me gaudere. con fidens in omnibus vobis quia gaudiū meuꝫ omnium veſtrum eſt. Naꝫ ex multa tribula tione et anguſtia cordis ſcripſi vobis ꝑ mul tas lachrymas. non vt cōtriſtemini ſꝫ vt ſcia tis quā charitatē habeā abundantius in vo bis. Apoſtolꝰ ſupra poſuit excuſationē ſuā in generali de mo ra eundi ad corinthios: hic vero inſinuat cauſam tāte mo re et quomodo eis peꝑcit. Circa hoc autē duo facit. Pri mo enim inſinuat vnā cauſam dilationis fuiſſe ne in aduē tu ſuo triſticiā inferret eis. Secundo oſtendit aliaꝫ cauſā fuiſſe ne fructus quem apud alios ſperabat ⁊ inceperat fa cere impediretur ibi. Cum veniſſem autē ⁊c. Circa pͥmuꝫ duo facit. Primo oſtendit cauſam dilationis eſſe in com muni ne triſticiā inferret. Secundo loquitur in ſpeciali de quodam qui eum contriſtauerat ibi. Si quis autē con triſtauit me. Circa primum tria facit. Primo aſſignat ra tionem quare venire diſtulit. Secundo cauſam dicti aſſi gnat. Si enim ego contriſtatus ⁊cͣ. Tertio manifeſtat q̄ dicit ibi. Nam ex multa tribula. Dicit ergo. dixi ꝙ nō ve ni ad vos parcens vobis. in hoc ſcilicet quia nolui vos cō triſtare et ideo ſtatui id eſt firmiter diſpoſui hocipſuꝫ apd̓ me quod propoſui cum aliam epl̓am miſi. Ecc. 37. Ante omnia verbū verū ⁊c. Ne iteꝝ id ē alia vice in triſticia ve nirem ad vos id eſt vos contriſtem. Et ratio quare nolu it eos contriſtare eſt illa qua dominus noluit ieiunare di ſcipulos ſuos ſcilicet ad hoc vt amore et non timore affice rentur ad xp̄m et iungerent̉ ſibi. Voluit em̄ eos dominus firmare et nutrire in fide in om̄i dulcedine et d̓ſidęrio cor dis. et ſic firmati ex amore non defacili euellerent̉ ꝓpter tribulationes quia aque multe non potuerunt extinguere charitatē Cant. 8. Similit̓ apl̓us nō vult eos ꝓpter hoc cōtriſtare. Rationē huius dicti ſcꝫ ꝙ nō vult eos ꝯtriſtar̄ aſſignat cū dicit: Si em̄ ego cōtriſto ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo aſſignat cauſā quare noluit eos cōtriſtare. Secundo manifeſtat quar̄ hoc ſignificauit ibi. Et hocip̄ꝫ ſcripſi. Dicit ergo. Ratio quare nolui in triſticia venire ē quia triſticia veſtra redundat in triſticiā meā. et de cōſola tione vr̄a gaudeo. ⁊ ſolū vos conſolamī me cū ſū apd̓ vos vnde ſi venirē et contriſtarē vos ego ex triſticia vr̄a triſta rer et ſic nullus eſſet qui letificaret me in vos qͥ ꝯtriſtamī ex me qꝛ ꝯtriſtatus nō de facili aliū cōſolat̉. ꝓuer. 10. Fi lius ſapiens ⁊c. ꝓuer. 29. Uir qͥ amat ſapiētiā ⁊c. Ul̓ alit̓

Explanatio ſancti Thome
ē duplex triſticia Una ſeculi alia ẜm deū q̄ penitētiā in ſa lutē operat̉. Apl̓us nō loquit̉ de pͥma ſed de ſcd̓a. Et dic̄ ex hocip̄o ego ꝯſolabor ſi ꝯtriſto vos id eſt ſi īcrepādo re duco ad penitētiā: ſed ſi venirē et viderē vos nō penitere de peccatis tunc nullā conſolationē haberē. qꝛ nullꝰ con triſtat̉ ⁊ penitet ex me. id eſt mea correctiōe ⁊ increpatiōe Cauſa autē quare hoc ſcribo vobis eſt. vt ita diſponatis vos: ꝙ quando venero nō habeā triſticiā de eo ꝙ viderī vos Tcorrectos ſuꝑ triſticiā quā habui qn̄ audiui vos pec caſſe. Et circa hoc duo facit. Primo pōit āmonitionem. Scd̓o ſpē de īpletiōe āmonitiōis on̄dit ibi. Cōfidēs ⁊cͣ. Ammonitio eſt iſta: Ideo ſcripſi vobis hoc ſcꝫ ꝙ triſtor de peccato vr̄o cōmiſſo. 2. Pe. 1. Iniqͥs oꝑbꝰ animā iu ſti cruciabāt ⁊c̄. Vt paretꝭ ⁊ diſpoatis vos corrigendo vt cū venero ad vos nō habeā triſticiā d̓ pctīs de qͥbꝰ.ſ. vob̓ oportuerat me gaudere id ē debebā letari et nō cōtriſtari ſcꝫ de p̄ſentia vr̄a. Luc̄. 15. Gaudiuꝫ eſt angelis dei ⁊c. Qualē āt ſpem habeat de īpletiōe ſue āmonitōis ſubdit dicens: Cōfidens ⁊c. quaſi dicat hāc fiduciā habeo de vo bis talit̓ diſponi vos. vt cū venero oēs detis mihi materi am gaudij et hoc debetis libent̓ facere. qꝛ gaudiū meum ⁊c. id eſt cedit ad gaudiū vr̄m. vel eſt ꝓpt̉ gaudiū veſtrū qd̓ habetis de recuꝑatiōe gratie.i. thi. 2. Quod eſt gau diū meū ⁊c̄. Ro. 12. Gaudete cū gaudētibꝰ ⁊cͣ. Sꝫ qꝛ poſ ſet aliqͥs dubitar̄ d̓ hoc qd̓ dic̄. Ne cū venero triſticiā ſuꝑ triſticiā habeā ⁊ q̄rere quā triſticiā habuit d̓ eis id̓o ꝯn̄ter hoc exponit dicēs. Nā ex multa tribulatione ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo manifeſtat triſticiam iā dudū habi tam. Secūdo reſpōdet cuidā tacite q̄ſtioni ibi. Nō vt con triſtemini ⁊c. Dicit ergo pͥmo. qꝛ haberē triſticiā ſi nō ī uenirē vos correctos ſuꝑ triſticiā quā habui qn̄ peccaſtis ⁊ oportuit me cōtriſtare vos redarguēdo dure. Nā ex ml̓ ta tribulatiōe ⁊ anguſtia cordis ſcripſi pͥmā epl̓am ꝑ mul tas lachrymas quas fudi ꝓ vobis iā mortuis pctō. Iere. 9. Quis dabit capiti meo aquas ⁊c. Ecc. 22. Confuſio ē patri de filio indiſcipl̓īato. Eſa. 57. Iuſtꝰ perit ⁊ nō eſt qͥ recogitet ⁊cͣ. Sciendū eſt aūt ꝙ duo pōit ad exaggeratio nem triſticie. tribulationē ſcꝫ ⁊ anguſtiā. qꝛ vnū additum alteri aggrauat triſticiā. Nam aliqn̄ quis tribulat̉. ſed ſi ne anguſtia tunc ſcꝫ qn̄ aliqͣ aduerſitate quaſi acutiſſimo tribulo pungit̉. ⁊ tn̄ videt ſibi patere vias euadendi. qͥa ſi non pateat tribulatiōi anguſtia iungit̉. Dicit ergo ex mul ta tribulatiōe qua pūgebar de malo veſtri ⁊ anguſtia cor dis. qꝛ nō nō videbā vnde defacili poſſet poni remedium. Scripſi ⁊c. psͣ. Tribulatio ⁊ anguſtia īuenerūt me. Sed quia poſſent dicere. O apl̓e etiā hec ſcribis nobis vt tri ſtemur. et ideo hoc remouet dicēs: Non vt ꝯtriſtemī ſcili cet ſcribo vobis illa: ſed vt ſciatis quā charitatē habeā in vobis. Duo em̄ ſunt ſigna dilectiōis ſcꝫ ꝙ gaudeat quis de bono alterius et triſtet̉ de malo eius: et hec ego habeo ad vos infra. 5. Charitas xp̄i vrget nos. Habundantiꝰ ꝙͣ credatis. vel habundantius ꝙͣ ad alios. Lectio ſecunda. I quis cōtriſtauit me: nō me contri SIſtauit: ſed ex ꝑte vt nō onerē omnes vos. Sufficit illi qͥ eiuſmodi eſt ob iurgatio hec que ſit a pluribꝰ. ita vt ecōtra rio magis donetis ⁊ ꝯſolemini. ne forte abū dantiori triſticia abſorbeat̉ qͥ eiuſmodi eſt. Propter qd̓ obſecro vos. vt cōfirmetis in il lū charitatē. Ideo em̄ et ſcripſi vobis vt cō gnoſcā experimentū vr̄m. an in omnibꝰ obe
diētes ſitis. Cui aūt aliquid donaſtis. ⁊ ego Nam ⁊ ego qd̓ donaui. ſi quid donaui ꝓpter vos in perſona xp̄i. vt non circūueniamur a ſathana. Non em̄ ignoramꝰ cogitatiōes eiꝰ. Poſtꝙͣ apoſtolus inſinuauit cauſā dilatiōis ne ſcꝫ triſti ciam inferret: et de eius ꝯtriſtatiōe tractauit: hic ꝯſequen ter tractat de ꝯtriſtāte. Et circa hoc tria facit. Primo em̄ exaggerat culpā cōtriſtātis. Secūdo penā eius ꝓ culpa inflicta ibi. Sufficit illi ⁊c. Tertio hortat̉ eos habere mi ſericordiā ad ꝯtriſtātē ibi. Ita ⁊ ecōtrario ⁊cͣ. Dicit ergo Primo ſcripſi vobis per multas lachrymas quas fudi ꝓ pter triſticiā cōceptā ⁊ ꝓpter penaꝫ infligendā peccanti. Sed ſi quis contriſtauit me ille ſcꝫ fornicarius de quo di citur.ī. coꝝ. 5. Om̄ino audit̉ int̓ vos fornicatio ⁊c. Iſte inꝙͣ et ſi cōtriſtauit nō ꝯtriſtauit me ſed ex ꝑte id eſt non ꝯtriſtauit me ſcꝫ ſolum ſed vos et nos. Nō om̄es ſed ex ꝑ te. Et hoc dico nō vt onerē vos oēs id ē vt vob̓ hoc oībꝰ nō īpōaꝫ. d̓riſorie loquēdo qͣſi dicat. nō ita eſtꝭ boni ⁊ dili gitis me ꝙ ꝓ triſticia mea et pro peccato fratris oēs do leatis. Vel vt onerē omnes vos non tm̄ illos qͥ nō dolue runt de peccato. Vel aliter dicendū et melius. Nō me cō triſtauit ſed ex ꝑte ⁊c̄. Sciendum eſt em̄ ꝙ aliqͥs aliqn̄ tri ſtatur totaliter et aliqn̄ nō totaliter Totalit̉ qͥdē triſtat̉ qͥs qn̄ pͦ triſticia abſorbet a dolore. et hec triſticia eſt q̄ mortē operat̉ vt dicit̉ infra. 7. que qͥdē ẜm ph̓m nō cadit in ſapi entē. Non totalit̓ aūt triſtatur qͥs qn̄ licet ex aliquo malo qd̓ patitur ſeu videt fieri triſtatur: tn̄ ex alijs cauſis bonis gaudet et iſta triſticia eſt ẜm deū ⁊ cadit in ſapiētē. Quia ergo apl̓us dicit ſe cōtriſtatū ne credat̉ totaliter a triſticia abſorptus qd̓ non eſt ſapiētis. dicit ſe cōtriſtatū ex ꝑte qͣſi non totalit̓. Et ẜm hoc legit̉ ſic. Contriſtauit me ſcꝫ forni carius ꝓpter peccatū ſuū: ſed nō me cōtriſtauit totalit̓. qͥꝛ licet in ipſo ꝓpter peccatū habuerim triſticiā: tamē in vo bis ꝓpter multa bona q̄ facitis et in ipſo ꝓpter penitenti am quā fecit habeo gaudiū. Et dico ex ꝑte vt nō onerem omnes vos id eſt vt non īponā vobis hoc onus ꝙ ſcilicet contriſtaueritis me. Sꝫ ne iſti ꝓpter triſticiā apl̓i adhuc vellent eū magis punire oſtendit eis penā ſufficientē fuiſ ſe dicens Sufficit illi qui eiuſmodi eſt ꝙ ſcꝫ ꝯtriſtauit me tam grauiter peccando: obiurgatio q̄ fit a pluribus id eſt tam manifeſta ⁊ dura correctio ſcilicet ꝙ ſeparatꝰ fuit ab omni cōmunione id eſt excōicatus ab eccl̓ia ⁊ traditus ſa thane vt habet̉.1. coꝝ. 5. Eſt ergo ſufficiens hec pena ꝓ pter dictas cauſas. Vel poteſt dici ſufficiens nō ꝙͣtum ad dei iudiciū ſed ꝙͣtū expediebat tꝑi ⁊ ꝑſone. Meliꝰ em̄ eſt ſic ſeruare lenitatis ſpiritū in corrigendo: vt per penitētiā correctionis fructus ſequat̉. ꝙͣſi durius corrigāt̉ ⁊ deſpe ret peccās. ⁊ maioribꝰ pctīs īmergat. Et ideo dicit̉ Eccl̓. 21. Obiurgatio ⁊ iniurie annullabūt ſubſtantiā. Quia er go pena ſufficiens fuit et penitentiā egit. ideo conſequen ter inducit eos ad miſerendum dicens. Ita vt ecōtra ma gis ⁊c. Vbi tria facit. Primo mandat vt ei ſcꝫ peccanti ꝑ cant. Secundo huius rationeꝫ aſſignat ibi. Ne forte ⁊cͣ. Tertio inducit eos ad obſeruantiā huius monitiōis ibi. Propter qd̓ ⁊c. Dicit ergo pͥmo. Dico ꝙ ſufficiens pea eſt illi. ⁊ intātū vt velim vt ecōtrario magis donetis id eſt remittatis. Luc̄. 6. Dimittite et dimittetur vobis. Eph̓. 4. Donantes inuicē ſicut ⁊ deus in xp̄o donauit vob. Et non ſolū donetis ſed qd̓ plus eſt. conſolemini. ⁊ hoc ꝓpo nendo ſibi exempla peccantiū qui reſtituti ſunt ad ſtatum gratie. ſicut dicitur de dauid. petro. paulo. ⁊ magdalena. et per verba dei. Eze. 18. Nolo mortem peccatoris ⁊c. j. theẜ. vlti. Corripite inquietos. cōſolamini puſillanimes ⁊c. Rationem autē huius ammonitionis ſubdit. Ne for

in epiſtolā I ad Corinthios II
te abundantiori triſticia abſorbeat̉ qui eiuſmodi eſt. Ali quis enim ꝓpter peccatū et penā peccati aliqn̄ ſic mergit̉ triſticia ꝙ abſorbet̉: dum nullū habet conſolatorē ⁊ hoc ē malum. quia non ſequit̉ ex hoc penitentie fructus qͥ ſpera tur ſcilicet correctio ſed potius deſperās tradit ſe omnibꝰ peccatis ſicut cayn cū dixit. Maior ē iniquitas ⁊c̄. Gen̄. 4. Et ephe. 4. Qui deſperantes tradiderunt ſe ⁊c. Et ꝓ pter hoc dicit̉. 2. reg. 2. ꝙ periculoſa res eſt deſperatio. Et ideo dicebat dauid in psͣ. Neqꝫ abſorbeat me ⁊cͣ. Et ideo ne hoc contingat dicit. Conſolemini vt ſcilicet ceſſet a peccato Eſa. 27. Hic eſt omnis fructus vt auferat̉ pec catuꝫ. Contra. apoſtolus nō ſolum ꝑ rationē ſed ex alijs cauſis inducit eos ad hoc cū dicit. Propt̓ qd̓ obſecro ⁊c. Et inducit eos a tribus. Primo precibus dicēs: Propt̓ quod ſcꝫ ne abſorbeat̉ obſecro qͥ poſſū p̄cipere. Phylem. Multā fiduciā habēs in xp̄o ieſu īperandi tibi ⁊c̄. Cōtra rium faciunt mali p̄lati. Eze. 34. Cum auſteritate imꝑa batis eis ⁊c. ¶ Vt ꝯfirmētis in illū charitatē. Quod fit ſi oſtenditis charitatē vr̄am ad eū ⁊ nō abhomīamini eum ꝓpter peccata nec contēnitis. ſed ꝓpter conſolationē ve ſtram facitis eū habere odio peccatū ſuū et diligere iuſti ciam. Luc̄. 22. Et tu conuerſus cōfirma fratres tuos ⁊cͣ. Secundo p̄cepto dicens. Ideo em̄ ſcripſi hoc ſcilicet vt cognoſcā experimentū vr̄ꝫ an in omnibus obedientes ſi tis. Et dicit in omnibus ſcilicet ſiue in his que placēt vo bis. ſiue in his que diſplicent. Primo em̄ mādauerat eis ꝙ excōmunicarent eū et iſti fecerūr mādatū apoſtoli. nūc vero ſecundo mandat eis ꝙ ꝑcant. Et ideo dic̄. An ī om nibus obedientes ſitis. Tertio ex cōmemoratione bene ficij cum dicit. Cui aūt ⁊c. Quaſi dicat. vos debetis hoc facere quia etiā ego feci. Si em̄ vos remiſiſtis alicui ⁊ ro gaſtis me ꝙ ego remitterē ⁊ ego remiſi. Et hoc eſt qd̓ di cit. Cui autē aliquid donaſtis vos et ego ſcꝫ donaui. Et hoc patet. ¶ Nam et ego qd̓ donaui ⁊cͣ. Ubi quattuor tā guntur ad huiuſmodi donationē ſeu remiſſionē neceſſa ria. Primū eſt diſcretio vt ſcilicet nō paſſim et temere re mittatur. Et ideo dicit. Si quid indebito modo. ꝓuerb̓. 4. Palpebre tue p̄cedant ⁊c. Secundū finis qꝛ non ꝓpt̓ amorē vel odiū debet fieri. ſed ꝓpter vtilitatē aliquā ec cleſie vel aliquorum. Et ideo dicit Propter vos. Tertiū eſt auctoritas. quia nō debet fieri auctoritate ꝓpria ſꝫ xp̄i qui remittit peccata auctoritate: alij vero quibus cōmiſ ſum eſt miniſterio et ſicut mēbra xp̄i. Et ideo dicit in ꝑſo na chriſti ſcilicet non mea auctoritate. Et tamē quodcun qꝫ remittetur xp̄s remittit Iohan. 20. Quorū remiſeritꝭ peccata ⁊c. Quartum eſt neceſſitas. Vnde dicit. Vt non circūueniamur a ſathana. Dyabolus em̄ multos decepit quoſdā ſcilicet trahendo ad peccatoꝝ ꝑpetrationē. quoſ dam vero ad nimiā rigiditatem contra peccantes. vt ſi nō poteſt eos habere per perpetrationē facinoꝝ ſaltem nō ꝑ oat quos iam habet ꝑ prelatorum auſteritatē qui eos nō miſericorditer corrigentes in deſperationē inducūt; ⁊ ſic et hos non ꝑdit: et illos dyaboli laqueus includit Eccl̓. 7. Noli eſſe nimis iuſtus. 1. Pe. 5. Aduerſarius veſter dyabolus ⁊c̄. Et hoc contingeret nobis ſi non remittam peccantibus. Et ideo vt nō circūueniamur a ſathana ego donaui ſi quid donaui. Non enim ignoramus cogitatio nes eius ſcilicet ſathane. verum eſt in generali. ſed in ſpe ciali nullus poteſt ſcire eius cogitationes niſi ſolus deus. Iob. 41. Quis reuelauit faciem indumenti eius? ⁊cͣ. Lectio tertia. Um veniſſem autem troadem pro c Ipter euangeliuꝫ xp̄i. et oſtiuꝫ mihi apertū eſſet in dn̄o: non habui reqͥeꝫ ſpiritui meo eo ꝙ non inuenerim titū fratreꝫ
meū: ſed valefaciēs eis ꝓfectus ſum in ma cedoniā. Deo autē gratias qui ſemꝑ trium phat nos in xp̄o ieſu ⁊ odorē noticie ſue ma nifeſtat per nos in omni loco: quia xp̄i bon odor ſumꝰ. deo in his qui ſalui fiunt. ⁊ ī his qui pereunt. Alij quidem odor mortis ī mor tem. alijs autē odor vite in vitam. Et ad hec quis tā idoneus? Nō em̄ ſumus ſicut pluri mi adulterātes verbuꝫ dei ſed ex ſinceritate ſicut ex deo corā deo in xp̄o loquimur. Poſita prima cauſa ſue dilationis ne ſcilicet cuꝫ triſticia iret ad eos: hic ponit cauſā ſecundā que eſt ex fructu quē alicubi faciebat. Et circa hoc duo facit. Primo ponit ſui itineris ꝓceſſuꝫ. Secūdo ipſius ꝓceſſus effectū ibi. Deo autem gratias ⁊c. Circa primū duo facit. Primo oſtēdit impedimentū fructificandi quod habuit in troade. Secū do ſubiungit ꝓceſſum ſuū in macedoniā ibi. Sed valefa ciens ⁊c. Dicit ergo Cū veniſſem troadē ꝓpter euāgeliū id eſt ad predicandū xp̄m. Ioh̓. 15. Poſui vos vt eatꝭ ⁊c. Et hoſtiū mihi aꝑtū eſſet id eſt mentes hominū parate et diſpoſite eſſent ad recipiendum p̄dicationis verba ⁊ xp̄m 1. coꝝ. 16. Oſtium mihi apertū eſt ⁊c. Apoca.3. Ecce ſto ad oſtium ⁊c. ſed non in quocunqꝫ: īmo in domino. qꝛ ip̄a p̄paratio mentis humane eſt ex virtute diuina. Nā licꝫ fa cilitas qua mentes preparant̉ ſit cauſa conuerſionis tamē ipſius facilitatis ⁊ p̄parationis cauſa eſt deus. Tren̄. vl. Conuerte nos domine ad te ⁊ cōuertemur. Cum inꝙͣ ita eſſet apertum mihi oſtium in domino non habui requiem ſpiritui meo id eſt non potui facere quod ſpiritus meꝰ vo lebat id eſt dictabat. Tunc em̄ dicitur habere ſpiritꝰ re quiem quando efficit qd̓ vult. ſicut tunc dicit̉ caro requie ſcere quando habet qd̓ cōcupiſcit. Luc̄. 12. Anima mea habes multa bona ⁊c. Apoſtolus nō dicit. non habui re quiem carni mee vel corpori ſed ſpiritui meo id eſt volun tati mee ſpirituali: que eſt vt xp̄m firmem in cordibꝰ homi num. Et īpedit̉ qꝛ videbat corda parata et diſpoſita ⁊ non poterat p̄dicare. Sed quare nō habuit requiē ſpiritui ſuo ſubdit. Eo ꝙ non inueni titū fratrē meū id eſt ꝓpter abſē tiam titi. et hoc duplici de cauſa Una cauſa eſt ꝙ licet apo ſtolus ſciret om̄es linguas ita vt diceret. Gratias ago d̓o meo ꝙ omniū veſtrum lingua loquor tamē magis expedi tus et edoctus erat in lingua hebrea ꝙͣ in greca. Titꝰ au tem magis in greca. Et ideo volebat eū habere preſenteꝫ vt predicaret in troade. Et quia erat abſens. nā corinthti detinuerant cum: dicit Non habui requiē ſpirttui meo. ſed quia dona dei non ſunt īperfecta et donū linguaꝝ fuit ſpecialiter apoſtolis collatū ad predicandū ꝑ totū mundū psͣ. In omnem terrā exiuit ſonus eoꝝ ⁊c̄. Et ideo alia cā eſt melior que eſt qꝛ apoſtolo īminebant in troade multa facienda. Nam ex vna ꝑte īminebat ei p̄dicare his qͥ pa rati erant recipere xp̄m ꝑ fidem. ex alia parte īminebat ei reſiſtere aduerſarijs qui impediebāt. et ideo quia ip̄e nō poterat ſolus iſta facere anguſtiabat̉ de abſentia titi qͥ in ſtētiſſet p̄dicationi ⁊ cōuerſioni bonoꝝ et apoſtolus reſti tiſſet aduerſarijs. Et ſpecialiter etiā hoc ſcribit eis vt in nuat ꝙ non ſolum prima cauſa dilatiōis ſue fuit ex eis. ſꝫ etiam ſecunda. Nam ipſe ꝓpter duriciā ⁊ diſſenſionē eo rum detinuerat tanto tempore titum. et ideo dicit. Eo ꝙ non inueni titum fratrem vel in xp̄o. vel coadiutorem ꝓ uer. 18. Frater qui iuuatur a fratre ⁊c. Et quia non inue ni titum in troade nō remanſi ibi. ſed valefaciens eis qui erant conuerſi et in quibus hoſtium apertū erat ꝓfectus ſum in macedoniam vbi credebam eum inuenire. Cauſa
t ij

EEPlanato AAcNI MOMe
autem eſſendi in macedonia legitur act̓. 16. vbi dicitur ꝙ vir macedo ⁊cͣ. ¶ Conſequenter cū dicit Gratias autem deo ⁊c. Ponit profectuꝫ ſui proceſſus. Et circa hoc duo facit. Primo enim deſcribit ordinē ſui proceſſus. Secun do excludit ab iſto proceſſu p̄ſeudo apoſtolos ibi. Ad hoc quis tam idoneus ⁊c. Circa primū duo facit. Primo in ſinuat profectū quem faciebat. Secūdo exponit quoddaꝫ quod dixerat ibi. Chriſti bonus odor ⁊c̄. Circa pͥmum ſci endum ꝙ apoſtolus profectū et fructū quē faciebat nō at tribuit ſibi neqꝫ ꝓprie virtuti ſed deo..1. coꝝ. 15. Abūdan tius omnibus laboraui non ego ſed gratia ⁊c. Et ideo di cit Gratias autē deo ſcꝫ ago..1. theẜ. 5. In omnibꝰ grati as agite. Ephe. 5. Gratias agentes ⁊c. ¶ Qui ſemꝑ tri umphat in chriſto ieſu id eſt triūphare nos facit in predi catione chriſti contra aduerſarios. Ubi ſciendū eſt ꝙ pre dicatores veritatis duo debent facere ſcilicet exhortari in doctrina ſacra. et contradicentē deuincere. et hoc duplici ter. diſputatione hereticos. patientia vero perſecutores. Unde per ordinem iſta tangit hic apoſtolus. et ideo dicit Qui triumphat nos ꝙͣtum ad contradicentes. Rom̄. 8. In his omnibus ſuperamus. Et. ι. macha. 2º. Non in for titudine exercitus victoria belli ſed d̓ celo ⁊c. ¶ Et odorē noticie ſue manifeſtat per nos in omni loco. ꝙͣtum ad ex hortationē ſacre doctrine. Sed odorem notitie ſue expōit glo. id eſt filiū ſuū. ſed melius eſt vt hoc dicat̉ ad differen tiam noticie de deo quā faciunt alie ſcientie ⁊ quā facit fi des. Nam notitia de deo que habetur per alias ſcientias illuminat intellectū ſolum: oſtendens ꝙ deus eſt cauſa pͥ ma: ꝙ eſt vnus et ſapiens ⁊cͣ. Sed noticia de deo que ha betur per fidē et illuminat intellectū: et delectat affectuꝫ. quia non ſolum dicit ꝙ deus eſt prima cauſa. ſed ꝙ ē ſal uator noſter. ꝙ eſt redemptor. et ꝙ diligit nos. et ꝙ ē in carnatus pro nobis que omnia affectū inflāmant. Et ideo dicendū ꝙ odorem notitie ſue id eſt notitiā ſuam ſuauita tis credenti per nos in omni loco māifeſtat. quia iſte odor longe lateqꝫ diffunditur Ecc̄. 24. Ego quaſi vitis fructi ficaui ⁊cͣ. Gen̄. 27. Eece odor filtj mei ⁊c̄. Quia vero aliqͦ poſſent dicere quid eſt odor dei in omni loco. nōne multa loca ſunt in quibus non recipitur predicatio noſtra. ideo apoſtolus exponit dicens. Nō curo quia ſiue recipiant p̄ dicationem ſiue non. tamen noticia dei manifeſtatur vbi qꝫ per nos. quia ſumus bonꝰ odor chriſti deo id eſt ad ho norem dei. et loquitur ad ſimi litudinem legis vbi dicitur ꝙ ſacrificiū fiat in odoreꝫ ſuauitatis ſuauiſſimū deo. qua ſi dicat Nos ſumus holocauſtū quod offertur deo in odo rem ſuauitatis. Et tam in his qui ſalui fiunt vt ſcilicꝫ nō pereant quod eſt eis a deo. ꝙͣ in his qui pereunt quod eſt eis ex ſeipſis. Und̓ Oſee. 13. Perditio tua iſrael ex te ⁊cͣ. Sed eſt ne odor bonis et malis eodē modo? Non. ſed ali is quidem eſt odor mortis in mortē id eſt īuidie ⁊ malitie occaſionaliter ducentis eos in mortem eternā illis ſcilicet qͥ inuidebant bone fame apoſtoli et īpugnabant predica tionem xp̄i et conuerſionē fidelium. Luc̄. 2º. Poſitus eſt hic in ruinā et in reſurrectionē ⁊c. Alijs aūt odor vite di lectionis ⁊ bone opinionis ducentis eos in vitā eternam ſcilicet illis qui gaudent et conuertunt̉ ad predicationeꝫ apoſtoli 1. coꝝ. 1. Uerbum crucis pereuntibus ⁊c̄. ¶ His autē qui ſaluū ⁊c̄. Sic ergo ex odore apoſtoli boni viuūt: mali moriuntur. ſicut legitur ꝙ ad odorem vinearum flo rentium moriuntur ſerpentes. ¶ Conſequenter cuꝫ dicit Sed ad hec quis tam idoneus? ⁊c. excludit ab iſto profe ctu p̄ſeudo apoſtolos dicens: Quis eſt tam idoneus ad iſta ſcilicet que nos apoſtoli veri facimus? Quaſi dicat. Nullus. psͣ. Nimis honorati ſunt amici tui deus. Sꝫ cō tra prouer. 27. Laudet te alienus ⁊c. Ad hoc reſpondet grego. ſuper ezech̓. ꝙ ſancti duplici ex cauſa ſeipſos laudant et non propter gloriam ſuā et vanitatē. Prima cau ſa eſt vt non deſperent in tribulationibus ſicut Iob quā do amici nitebantur eum ad deſperationē inducere redu xit ad memoriam bona ſua que fecerat. vt confortatus nō deſperaret. Vnde dicebat. Pepigi fedus cū oculis meis ⁊cͣ. Legitur etiam de quodam ſancto patre ꝙ quando tē ptabatur de heſperatione reducebat ad memoriaꝫ bona q̄ fecerat vt cōfortaret̉. quando tēptabatur de ſuꝑbia redu cebat ad memoriam mala vt humiliaretur. Secunda cau ſa eſt propter vtilitatē vt ſcilicet haberetur in maiori fa ma et citius crederetur doctrine fue. Et propter hāc cau ſam hic apoſtolus laudat ſe Nam corinthij preferebant ſi bi p̄ſeudo apoſtolos ⁊ condēnabant eum. et ideo non ſic obediebant ſibi. Vt ergo non vilipenderent eum ſed obe dirent ſibi p̄fert ſe eis et laudat ſe et dicit. Sed ad hec qͥs tam idoneus ſicut nos: nō p̄ſeudo. quia licet ipſi p̄dicent tamen adulterant verbū dei quod nos non facimus. Un de dicit. Non ſumus ſicut plurimi ſcilicet pſeudo adulte rantes verbum dei admiſcendo contraria ſicut hereticiā licet confiteantur chriſtum: tamē. non dicunt eum eſſe ve rum deum. ſic faciunt pſeudo qui dicunt cum euangelio deberi obſeruari legalia. ¶ Item nō adulterantes verbū dei id eſt predicantes vel propter queſtū vl̓ propter fauo rem laudis. Sic em̄ mulieres adultere dicunt̉ quando re cipiunt ſemen ex alio viro ad propagationē prolis. In p̄ dicatione auteꝫ ſemen nihil aliud eſt ꝙͣ finis ſeu intentio tua vl̓ fauor glorie proprie Si ergo finis tuus eſt queſtus ſi intentio tua eſt fauor glorie ꝓprie adulteras verbū dei. Hoc faciebant pſeudo qui propter queſtun predicabant. infra. 4. Neqꝫ adulterantes verbum dei ⁊cͣ. Apoſtoli au tem predicabant neqꝫ propter queſtum neqꝫ propter glo riam propriā. ſed propter laudē dei et ſalutem ꝓximi. Et ideo ſubiungit. Sed ex ſinceritate id eſt ſincera intētione non pro queſtū ⁊ ſine admixtione corruptiōis. sͣ. 1. Ex ſin ceritate ⁊c. Ponit autē triplicem rationē huius ſincerita tis. Prima ratio ſumitur ex dignitate mittentis. Nunci um enim veritatis decet vera loquiꝰ. Et ideo dicit ex deo id eſt illa ſinceritate que eſt digna nuncio dei. 1. Pe. 4. Si quis loquitur quaſi ſermōes dei. Secūda ſumit ex au ctoritate preſidentis cui aſtat. Ideo dicit. Corā deo coraꝫ qͦ ex ſinceritate loqui debemus 3. reg. 17. Viuit dominꝰ in cuius conſpectu ſto ⁊c̄. Tertio ſumit̉ ex dignitate ma terie de qua loquitur. Nam predicatio apoſtoloruꝫ eſt de chriſto. et ideo debet eſſe ſincera ſicut et ip̄e deus ⁊ chri ſtus. Et ideo dicit. In chriſto ſolum. non de legalibus vt p̄ſeudo faciūt. i. coꝝ. 2. Neqꝫ exiſtimaui me ſcir̄ aliquid inter vos niſi chriſtum et hunc crucifixum. ¶ Incipit capitulum tertiū. Ncipimus iterū noſmetipſos cō mendare Aut nunquid egemꝰ ſi cut quidam cōmendaticijs epiſto lis ad vos aut ex vobis Epiſtola noſtra vos eſtis ſcripta in cordibꝰ noſtris q̄ ſcitur et legitur ab omnibus hominibꝰ ma nifeſtati: quoniā epiſtola eſtꝭ chriſti miniſtra ta a nobis et ſcripta non atramēto ſed ſpiri tu dei viui: non in tabulis lapideis: ſed in ta bulis cordis carnalibus. Fiduciā autē taleꝫ habemus per xp̄m ad deū. nō ꝙ ſufficientes ſimus cogitare aliquid a nobis quaſi ex nob ſed ſufficientia noſtra ex deo eſt.

īepiſtolā I ad Corinthios II
Poſtꝙͣ apoſtolus ſuam excuſationem poſuit in qua beni uolentiam captauit auditorum: hic conſequenter ꝓſequi tur ſuam intentionē ſcilicet tractās de miniſtris noui te ſtamenti. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ cōmendat di gnitatē bonoꝝ miniſtrorū. Secundo vero exaggerat ma litiā malorum miniſtrorū et hoc a. x. cap. et deinceps. Cir ca primū duo facit. Primo em̄ cōmendat miniſteriū noui teſtamenti. Secundo cōmendat vſuꝫ huius miniſterij in alijs exhortando eos ad hoc ibi vj. cap. Adiuuātes auteꝫ ⁊c. Primo cōmendat huiuſmodi miniſterium noui teſta menti ex tribus. ex dignitate. ex vſu. cap. 4. ibi. Ideo ha bentes ⁊c. ⁊ ex premio. 5. cap. ibi. Scimus aūt qm̄ ſi ⁊c. Circa primū duo facit. Primo remouet quādā obiectiōꝫ Secūdo cōmendat miniſtros noui teſtamenti ibi. Qui ⁊ idoneos nos fecit ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ apl̓us in tendit cōmēdare miniſtros noui teſtamēti quoꝝ ip̄e erat vnus. et ideo ne corinthij obijcerent ſibi ꝙ in hoc vellet cōmendare ſeipſum ſtatim excludit dicens. Incipimꝰ ⁊cͣ. Ubi duo facit. Primo mouet q̄ſtionē. Secūdo rn̄det ibi. Aut nunqͥd ⁊c. Queſtio ſua talis eſt. Dico ꝙ nō ſumus adulterantes verbū dei ſicut pſeudo: ſed ex ſinceritate ſic̄ ex deo. Sed nunquid hoc dicendo: Incipimus iteꝝ nos cōmendare id eſt dicimus iſta vt velimus noſtrā gloriam querere ⁊ nō dei. Et dicit iteꝝ. qꝛ in epiſtola prima cōmē dauerat ſe ſatis cū dixit. Vt ſapiens architectus ⁊cͣ. Non ergo hoc dicimus: vt queramus gloriam noſtram ſed dei ꝓuerb̓. 27. Laudet te alienus ⁊c. Huic autē queſtiōi re ſpondet cū dicit: Aut nunquid egemꝰ ⁊c. Et oſtendit ꝙ non libenter cōmendat ſe. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit ꝙ nō indiget cōmendatiōe hominuꝫ. Secūdo ꝙ neqꝫ etiam hoc requirit ipſe ab eis ibi. Fiduciā autē taleꝫ ⁊c. ¶ Circa primū duo facit. Prīo oſtendit ꝙ nō indiget cōmendatione eoꝝ ad gloriā ꝓpriam. Secundo huiꝰ cau ſam aſſignat ibi. Epiſtola noſtra vos eſtis ⁊c. Dicit ergo Dico ꝙ non incipimus cōmēdare noſmetipſos. qꝛ nō in digemus cōmendatione. Et hoc eſt quod dicit. Aut nū quid egemus nos veri miniſtri ſicut quidam ſcilicet pſeu do cōmendaticijs epiſtolis id eſt laudibus miſſis ad vos ab alijs aut ex nob̓ alijs miſſis. ¶ Sed contra collo. 4. di citur. Marchus conſobrinus barnabe de quo accepiſtis mandatū ⁊c. Etiā legati pape ſemꝑ portant litteras com mendaticias. Non eſt ergo malū. Reſponſio dicenduꝫ ꝙ accipere litteras huiuſmodi a perſonis famoſis vt ſoluꝫ illas cōmendētur et honorent̉ quouſqꝫ ipſi ex bonis ope ribus ſuis veniant in notitiā: hoc nō eſt malū. et hoc faci unt legati pape. Apoſtolus vero ita iam erat notus ⁊ cō mendatus apud iſtos per opera ſua: ꝙ non indigebat lit teris cōmēdaticijs. Et ideo ſtatim cauſā huius aſſignās ſubdit. Epiſtola noſtra vos eſt Quaſi dicat. Ego habeo bonas litteras non indigeo alijs. et ideo circa hoc duo fa cit. Primo em̄ oſtendit que ſit iſta littera quā habet. Sꝫ cundo exponit hoc idē ibi Manifeſtati ⁊c. Circa primuꝫ duo facit. Primo oſtēdit que ſit illa littera. Secūdo oſtē dit eam eſſe ſufficientē ad cōmendationē ꝓpriā ibi. Scri pta ⁊cͣ. Dicit ergo ſic. Epiſtola noſtra vos eſtꝭ.i. epl̓a per quā manifeſtatur dignitas noſtra: qua nos cōmendamur ita vt epiſtolis alijs non indigeamus. sͣ. 2. Gloria noſtra vos eſtis. Gal̓. 4. Filioli mei qͦs iterū parturio ⁊c. ¶ Sꝫ hec epiſtola ē ne ſufficiēs? Ita: quia ſcripta ⁊c. Ubi duo tangit. ſufficientiam litteraruꝫ huiuſmodi cauſātia. Unū eſt ꝙ intelligatur et ſciatur ab eo pro quo mittitur. alias adhuc quereret niſi ſciret ſe eam habere. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit Scripta in cordibus noſtris. quia ſemper vos habe mus in memoria: habētes de vobis ſpecialē curā. Phil̓. 1. Eo ꝙ habeam vos ⁊c. Secundum eſt ꝙ ille cui mittit̉ legat et ſciat eam. alias non curaret de cōmendatiōe eius
Et ꝙͣtum ad hoc dicit. Que ſcitur et legitur ab omnibus hominibus. Noſtra inꝙͣ. quia per nos inſtituti eſtis ⁊ cō uerſi. Legitur autē quia exemplo noſtri etiā alij imitant vos. Aba. 2. Scribe viſum et explana eū ſuper tabulas: vt percurrat qͥ legerit eum. ¶ Quomodo autē ſcitur hec epiſtola exponit dicens: Manifeſtati ⁊c. Et circa hoc tria facit. Primo exponit cuius ſit hec littera. Secundo quo modo ſit ſcripta. et tertio in quo. Cuius autē ſit ſic oſtēdit quia xp̄i. Et ideo dicit Manifeſtati quoniaꝫ eſtis xp̄i id ē a chriſto informati et inſtructi ſcilicet principaliter ⁊ au ctoritatiue Mat. 23. Unus eſt magiſter veſter. Sed a no bis ſecundario et inſtrumentaliter. Et ideo dicit. Mini ſtrata a nobis.1. coꝝ. 4. Sic nos exiſtīet homo ⁊c. 1. cor. 3. Quid igitur cephas ⁊c. ¶ Quomodo āt ſit ſcripta oſtē dit qꝛ nō atramento id eſt non admixta erroribus ſic̄ pſeu do. non mutabilis ⁊ imperfecta ſicut vetus lex quia nemi nem ad perfectum adduxit. Heb̓. 7. Nam atramentū ni grum eſt per quod intelligitur error et delebile per qd̓ in telligitur mutabilitas. Nō inꝙͣ ī atramento eſt ſcripta ſꝫ ſpiritu dei viui id eſt ſpirituſancto quo viuitis et quo do cente inſtructi eſtis Ephe. 1. In qͦ ſignati eſtis ⁊c. ¶ Ubi autem ſit ſcripta inſinuat ſubdens. Non in tabulis lapi deis ſicut lex vetꝰ vt excludat duriciē. Quaſi dicat. Nō in lapideis cordibꝰ habentibus duriciē ſicut iudei. Act̉. 7. Dura ceruice ⁊c. Sed in tabulis cordis carnalibꝰ id ē in cordibus lautis ex charitate. ⁊ carnalibus id eſt molli bus ex affectu implendi et intelligendi Ezechie. 36. Au feram a vob̓ cor lapideū ⁊c. ¶ Fiduciā autē talē ⁊cͣ. Apo ſtolus ſupra excuſauit ſe ꝙ non querebat gloriam ſuam quia non indigebat ea: hic vero probat hoc quia ipſe nō querit gloriam propriam. īmo omnia bona que facit nō at tribuit ſibi ſed deo. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ at tribuit omnia bona que habet et facit deo. Secundo cau ſam huius aſſignat ibi. Non ꝙ ſufficientes ⁊cͣ. Dicit er go primo Dico ꝙ non egemus epiſtolis cōmendaticijs. ⁊ ꝙ vos eſtis epiſtola noſtra miniſtrata a nobis. Nec etiā querimus gloriam noſtram ſed chriſti. et fiduciā talē id ē dicendi talia. Habemus ad deum id eſt referimus in deū Uel fiduciam tendentē in deū ex cuius viribus hoc dico. quia ipſe in me operatur. quā quideꝫ fiduciā habemꝰ per chriſtum per quem acceſſuꝫ habemus ad patrē vt dicitur Romano. 5. Qui vniuit nos deo. Iere. 17. Benedictꝰ vir ⁊c. Et quia vnitus deo per chriſtum habeo hanc fidu ciam. psͣ. Fiducialiter agam ⁊c. Cauſa autē huius fidu cie eſt quia quicquid ego facio etiam ip̄m principiū operꝭ deo attribuo. Et ideo dicit. Non ꝙ ſufficientes ſimꝰ cō gitare ſaltem non ſolum dicere vel implere. Nam in quo libet proceſſu operis primo eſt aſſenſus qui ſit cogitando deinde collatio per verbū et poſtmoduꝫ impletio ꝑ opus. vnde ſit vt ſi nec cogitare quis a ſe habeat ſed a deo. non eſt dubium ꝙ non ſolum perfectio operis boni eſt a deo: ſed etiā inchoatio. Phil̓. r. Qui cepit in vob̓ opus bonū ⁊c. Et hoc eſt contra pelagianos dicentes ꝙ īchoatio bo ni operis eſt ex nobis ſed ꝑfectio eſt a deo. Eſa. 26. Om nia opera noſtra ⁊c. Sed ex hac ne videatur tollere liber tatem arbitrij dicit: A nobis quaſi ex nobis. Quaſi dicat Poſſum quidem aliquid facere quod eſt liberi arbitrij. ſed hoc quod facio non eſi ex me: ſed a deo. qui hocipſum poſſe cōfert vt ſic et libertatē hominis defendat cum di cit A nobis id eſt a noſtra parte. et diuinam gratiam com mendat cum dicit Quaſi ex nobis ſcilicet procedat ſed a deo. Hoc etiam philoſophus vult ꝙ nunꝙͣ homo per liſ berum arbitrium poteſt quoddam bonum facere ſine ad iutorio dei Et ratio ſua eſt. quia in his que facimus que rendum eſt illud propter quod facimus. Non eſt autē ꝓ cedere in infinitum ſed eſt deuenire ad aliquid puta ad cō
t iij

Explanatio ſancti Thome
filium Sic ergo hoc bonum facio quia conſiliuꝫ mihi in eſt ad hoc. et hoc eſt a deo. Unde dicit ꝙ conſilium bo ni eſt ab aliquo quod eſt ſupra hominem mouens eū ad bene operandum Et hoc eſt deus qui et homīes mouet et omnia que agunt ad actiones ſuas. ſed aliter et aliter Cum em̄ huiuſmodi motus ſit quoddam receptū in mo to. oportet ꝙ hoc fiat ẜm moduꝫ ſue nature id eſt rei mo te. Et ideo omnia mouet ẜm ſuas naturas. Ea ergo quo rum natura eſt vt ſint libere voluntatis dominium ſuaꝝ actionum habentia mouet libere ad operationes ſuas ſi cut creaturas rationales et intellectuales. Alia autē nō libere ſed ſcd̓m modum ſue nature. licet autem non ſimꝰ ſufficientes cogitare aliquid a nobis tanquaꝫ ex nobis. tamen habemus aliquā ſufficientiam qua ſcilicet bonuꝫ poſſumus velle et credere incipiamus. et hoc a deo eſt. I. coꝝ. 4. Quid habes quod non accepiſti ⁊c. Lectio ſecunda. Ui et idoneos non fecit miniſtros noui teſtamenti. non littera ſed ſpi ritu. Littera enim occidit. ſpiritus autem viuificat. Ꝙ ſi miniſtratio mortis litteris deformata in lapidibus: fuit in glo ri a: ita vt non poſſent intendere filij iſrael ī faciem moyſi propter gloriam vultus eius que euacuatur. quō non magis miniſtratio ſpiritus erit in gloria. Nam nec glorificatū eſt quod claruit in hac parte propter excel lentem gloriam. Si enim quod euacuatur per gloriam eſt: multomagis quod manet ī gloria eſt. Commendato miniſterio noui teſtamenti: hic conſequē ter commendat miniſtros eius. Et primo ponit duo que reſpondent verbis premiſſis. Premiſerat enim donum a deo acceptum cum dixit. Sufficientia noſtra ⁊cͣ. Et fi duciam ex dono conceptam cum dixit Fiduciaꝫ talē ⁊c̄. Primo ergo determinat ea que pertinent ad donū per ceptum. Secundo ea que ad fiduciam conceptā ibi. Ha bentes igitur talem ⁊c. Circa primuꝫ tria facit. Primo oſtendit donum a deo ſuſceptum: ſcilicet miniſteriū no ui teſtamenti. Secundo deſcribit nouum teſtamentū ibi Non littera ſed ſpiritu. Tertio ex dignitate noui teſta menti oſtendit dignitatē miniſtrorum eius ibi. Si mini ſtratio ⁊c. ¶ Dicit ergo. Dico ꝙ ſufficientia nr̄a ex deo eſt. qui et fecit nos idoneos miniſtros noui teſtamenti. Eſa. 61. Miniſtri dei noſtri dicetur vobis. Et in hoc te nemus locum angeloruꝫ. psͣ. Qui facit angelos ⁊c. Sꝫ non ſolum fecit nos miniſtros ſed idōeos. Deꝰ em̄ cuili bet rei dat ea per que poſſit conſequi ꝑfectionē ſue natu re. Vnde quia deus conſtituit miniſtros noui teſtamen ti dedit et eis idoneitatem ad hoc officiū exercendū: niſi ſit impedimentū ex parte recipientiū. sͣ. 2. Et ad hec qͥs tam idoneus ſcilicet ſicut apoſtoli a deo inſtituti Hoc au tem nouum teſtamentū quid ſit deſcribit ſubdens: Non littera ⁊c. Et deſcribit ipſum ꝙͣtum ad duo ſcilicet ꝙͣtuꝫ ad illud in quo conſiſtit et ꝙͣtum ad cauſam ꝓpter quaꝫ datum eſt ibi. Littera em̄ occidit ⁊c. Circa primū ſcien dum eſt ꝙ apoſtolus loquitur profunde. Dicitur enim Ie. 31. Feriam domui iſrael et domui iuda fedus nouuꝫ non ẜm pactū quod pepigi cum patribꝰ veſtris. Et poſt Dabo legem meā in viſceribus eoꝝ. et in corde eoꝝ ſu perſcribam eam ⁊c. Uetus ergo teſtamentū ſcribitur in libro poſtmodum ſanguine aſpergendo vt dicitur heb̓.
9. Accepit ſanguinem et aſperſit librum ⁊c. Dicens hi eſt ſanguis ⁊c̄. Et ſic patet ꝙ vetus lex eſt teſtamentū lit tere. ſed nouum teſtamentum eſt teſtamentū ſpirituſſan cti quo charitas dei diffunditur in cordibus noſtris. vt dicitur Romano. 5. Et ſic dū ſpirituſſanctus facit in no bis charitatem que eſt plenitudo legis eſt teſtamentum nouū nō littera id eſt per litterā ſcribēduꝫ. ſed ſpiritu id eſt per ſpiritum qui viuificat. Romano. 8. Lex ſpiritus vite id eſt viuificantis. ¶ Cauſa autē qͣre datum ſit no uum teſtamentū per ſpiritū. ſubditur. Quia littera occi dit occaſionaliter. Nam littera legis dat ſolum cognitio nem peccati. Aomano. 3. Per legem em̄ cognitio pec cati. Ex hoc autem ꝙ cognoſco peccatum ſolum duo ſe quuntur. Nam lex dū per eam cognoſcitur non reprimit concupiſcentiā ſed magis occaſionaliter auget: inquātū concupiſcentia feruentius fertur in rem prohibitā. An de huiuſmodi cognitio nondū deſtructa cauſa concupi ſcentie occidit. hinc vero addit preuaricationē. Nā gra uius eſt peccare contra legem ſcriptā et naturalem ſiml̓: ꝙͣ contra legem naturalē ſolum. Romano. 7. Occaſiōe accepta non data peccatū ⁊c. licet autē occaſionaliter oc cidat inꝙͣtum ſcilicet auget concupiſcentiā ⁊ addit pre uaricationem non tamen eſt mala lex vetus. quia admi nus prohibet mala. Et tamē imperfecta inquātū non re mouet cauſaꝫ. Eſt ergo lex fine ſpiritu interius īprimēs legem in corde occaſio mortis. Et id̓o neceſſariū fuit da re legem ſpiritus qui charitatem in corde faciens viuifi cat. Ioh̓. 6. Spiritus eſt qui viuificat. ¶ Conſequent̓ ex his oſtendit dignitatē ſui miniſterij. Et circa hoc duo fa cit. Primo oſtendit ꝙ miniſteriū noui teſtamenti prefer tur miniſterio veteris teſtamenti. Secundo ꝙ non ſolū prefertur. ſed ꝙ miniſteriū veteris teſtamēti quaſi nihil habet de gloria in cōparatione ad nouum ibi. Nam nec glorificatū ⁊c. Circa primū duo facit Primo oſtendit ꝙ miniſterium noui teſtamenti prefertur veteri. Secundo rationem huius aſſignat ibi Nā ſi miniſtratio ⁊c. ¶ Cir ca primum ſciendum eſt ꝙ apoſtolus argumētat̉ ex hoc quod habetur Exod̓. 24. Ubi littera nr̄a habet ꝙ moy ſes habebat faciē cornutā ita ꝙ non poſſent ⁊c. Alia lit tera habet faciem ſpl̓endidam quod melius dicitur. Nō enim intelligendū eſt eū habuiſſe cornua ad litteram ſi cut quidaꝫ eū pingunt. ſed dicitur cornuta propter radi dios qui videbantur eſſe quaſi quedam cornua. Arguit̉ autem ex hoc ſic. Et primo per vnum ſimile et eſt locus a minori. Conſtat enim ꝙ ſi aliquid quod minus eſt ha bet aliquid de gloria ꝙ multomagis illud quod eſt ma ius. Sed vetus teſtamentum eſt minus ꝙͣ nouum cum ergo illud fuerit in gloria ita vt non poſſent ⁊c. videtur ꝙ multomagis nouum eſt in gloria. ꝙ autem vetus te ſtamentum minus ſit nouo. probat triplicit̓. Primo ꝙͣ tum ad effectum. quia illud eſt teſtamentū mortis iſtud vite vt dictum eſt. Et quātum ad hoc dicit ꝙ ſi mini ſtratio mortis id eſt vetus que eſt occaſio mortis. et hoc reſpondet ei quo dicitur littera occidit ⁊cet̓. Secundo quantū ad modum tradendi quia vetus fuit tradita litte ris ī tabulis lapideis. noua vero fuit impreſſa ſpiritu in cordibus carnalibus. et hoc innuit cū dicit. Litteris de formata id eſt perfecte formata in lapidibus id eſt in ta bulis lapideis. Et hoc reſpondet ei quo dicitur Non lit tera ſed ſpiritu ⁊c̄. Tertio quantū ad perfectionem. quia gloria veteris teſtamenti ſine fiducia eſt. quia neminem ad perfectum adduxit lex. In nouo vero eſt gloria cū ſpe melioris glorie ſcilicet ſempiterne. Eſa. 51. Salus mea in ſempiternum erit. Et hoc innuit cum dicit: Que eua cuatur. Gal̓. 5. Ꝙ ſi circumcidimini chriſtꝰ nihil ⁊c. Cō cluſio ponitur cū dicit Quō non magis. quod planū etꝫ

EPIAOA ¶ AA COAIAH1os III
E4
Horum autē rationē aſſignat conſequenter cū dicit. Nā ſi miniſtratio. ⁊cͣ. Et eſt ratio ſua talis. Gloria magis de betur iuſticie ꝙͣ dānationi: ſed miniſteriū noui teſtamen ti ē miniſteriū iuſticie quia iuſtificat interius viuificando Miniſteriū autē veteris teſtamenti eſt miniſteriū dānati onis occaſionaliter ſupra eodē. Littera occidit: ſpiricus autē viuificat. Cū ergo miniſtratio damnationis.i. mini ſtratio veteris teſtamenti que occaſionaliter eſt cā dam nationis vt dictum eſt: ē in gloria que apparuit in facie moyſi: conſtat ꝙ multo magis abundat in gl̓ia id ē dat abundantē gloriā miniſtris eius miniſteriū iuſticie. id ē noui teſtamenti per qd̓ dat̉ ſpiritus per quē ē iuſticia et cōſūmatio virtutum. Prouer.3. Sapiētes gloriā poſſi debunt. Conſueuerūt in hoc loco fieri queſtiones de cō parationē moyſi ⁊ pauli. ſed ſi recte cōſiderēt̉ verba apl̓i nō ſunt neceſſaria quia hic nō ſit cōparatio perſone ad ꝑ ſonā ſꝫ miniſterij ad miniſteriū. ¶ Sꝫ quia poſſent pſeu do dicere ꝙ licet maius miniſteriū ſit noui teſtamenti ꝙͣ miniſteriū veteris teſtamenti nō tn̄ eſt multū magis ⁊ io bonū ē ꝙ illi miniſterio ⁊ iſti intendamꝰ quod ⁊ faciebāt qꝛ ſimul ſeruabāt legalia cum euangelio. Ideo hic con ſequenter apl̓s hoc improbat cū dicit. Nam nec glorifi catum ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo enim oſtendit ꝙ miniſteriū noui teſtamēti abſqꝫ aliqua comparatione excedit miniſteriū veteris. Secūdo cām huius aſſignat ibi. Si em̄ qd̓ euacuat̉. Dicit ergo. Dixi ꝙ miniſterium iuſticie abūdat in gloria. ⁊ in tantū ꝙ gloria veteris mi niſterij nō ē dicenda gloria qꝛ nec glorificatū. ⁊c. qd̓ du pliciter exponit̉. Primo modo ſic. Quia nec. ⁊c. i. illa gloria nihil ē in comparatione ad iſtam noui teſtamenti quia illa gloria non ē oībus mini ſtris collata. ſed ſoluꝫ moyſi. ⁊ nō claruit in toto moyſe ſed in parte.i. in facie ſolū ꝑticulariter. Et iō nec gl̓ificatuꝫ ē.i. nec glorificari debet propter excellentē gloriā.i. cōparatione excellen tis glorie noui teſtamenti que abundat gr̄a vt per eā pu rificati homines poſſent videre nō gloriā homīs: ſed dei Scd̓o modo vt punctet̉ ſic. Nec glorificatū ē qd̓ claruit. Quaſi dicat. Nā in hac ꝑte.i. in reſpectu huiꝰ nature ꝑ ticularis qui ſumus ſerui nō ē glorificatū.i. nō gl̓ioſum: illud qd̓ claruit in veteri teſtamento ⁊ hoc ꝓpter excellē tem gloriā que ē in nouo. quia illa ē gloria dei patris. Huius autē cauſam aſſignat conſequēter cum dicit. Si enim qd̓ euacuat̉ ⁊c. Et ē ratio ſua talis. Illud qd̓ datur vt tranſeat nihil ē in reſpectu ad illud qd̓ datur vt ſemꝑ maneat. Si ergo teſtamentū vetus qd̓ euacuat̉ tollitur. prīo Coꝝ. 13. Cum venerit qd̓ perfectū eſt euacuabitur. ⁊c. Per gloriā eīm moyſi miniſtratū ſaltē per ꝑticularē gloriam conſtat ꝙ teſtamētū nouū manet qꝛ hic inchoa tur ⁊ perficitur in patria. Luc̄. 21. Celum ⁊ terra tranſi bunt: verba autem mea non tranſibunt. Erit multo ma gis in gloria eterna in qua perficiet̉. Erit inꝙͣ nobis qui ſumus huius miniſtri. Lectio tertia. Abentes igitur talem ſpem mul ẜ ta fiducia vtimur. Et non ſicut L moyſes ponebat velamen ſuꝑ fa ciem ſuā vt non intenderent filij iſrael in faciē eius qd̓ euacuatur ſed obtuſi ſunt ſenſus eorum. Uſqꝫ in hodiernū diem idipſum velamen in lectione veteris teſta menti manet non reuelatū. quod in chriſto euacuatur. ſed vſqꝫ in hodiernū diem cū legitur moyſes velamen poſitum eſt ſuꝑ cor eorum. Cū auteꝫ conuerſus fuerit ad deum auferetur velamen. Dominus autē ſpiritꝰ eſt. Ubi autē ſpiritus domini ibi libertas. Nos vero omnes reuelata facie gloriam do mini ſpeculantes in eandē imaginē tranſ formamur a claritate in claritatē tanqͣꝫ a do mini ſpiritu. Poſitis his q̄ pertinent ad cōmēdationē doni percepti a deo: hic cōſequenter ponit ea q̄ ꝑtinēt ad cōmēdatōeꝫ fiducie de ip̄o dono cōcepte. Circa hoc autem duo facit. Primo ponit fiduciā ex dono cōceptā. Scd̓o vero cōꝑa rat fiduciā veteris ⁊ noui teſtamēti. ibi. Et nō ſicut moy ſes. Dicit ergo primo. Habētes igit̉ talē ſpem ex hoc.ſ. qd̓ nobis dictū ē ſcꝫ videndi gloriā dei. Ro. 8. Spe ſal ui facti ſumus. Multa fiducia vtimur.i. cōfidenter oꝑa mur ea que ꝑtinent ad vſum huius miniſterij ex quo cre ſcit nobis ſpes. Prouer. 28. Iuſtus quaſi leo cōfidens abſqꝫ terrore erit. Iere. 17. Benedictus vir qui cōfidit in dn̄o. ¶ Conſequēter ſicut pretulit donū dono ita pre fert fiduciā noui teſtamēti fiducie veteris teſtamēti cum dicit. Et nō ſicut moyſes ⁊cͣ. Et circa hoc duo fac̄ Prīo ꝓponit factū in veteri teſtamento. Secūdo exponit ibi. Quod euacuat̉. ⁊c. Factum aūt qd̓ ꝓponit legit̉ Exo. 24. vbi dicit̉ Ꝙ moyſes quādo loquebat̉ ad populum velabat faciē ſuā qꝛ ꝓpter claritatē vultus eiꝰ nō pote rant reſpicere in eum filij iſrl̓. Et ideo dicit. Et nō ſicut moyſes ⁊cͣ. quaſi dicat. Dico ꝙ vtimur fiducia ⁊ tanta ꝙ nō accidit nobis ſicut moyſes faciebat eis.ſ. nō velan do faciem ſuā populo: qꝛ nōdum venerat tempus reue landi claritatē veritatis. Habemꝰ ergo nos fiduciā abſ qꝫ velamine. ¶ Cōſequenter exponit hoc qd̓ dixerat de velamine dicens. Qd̓ euacuat̉ ⁊cͣ. Uelamē em̄ illd̓ erat obſcuritas figurarum que per xp̄m euacuata ē. Et circa hoc tria facit. Primo em̄ ponit euacuationē huius vela minis. Scd̓o quomō hec euacuatio habet locū ī iudeis ibi. Sed obtuſi ⁊c. Tertio qūo nō habet locū in mīſtris noui teſtamēti ibi. Nos vero reuelata ⁊cͣ. Dicit ergo ꝙ moyſes ponebat velamē.ſ. figure ſuꝑ faciē ſuā. qd̓.ſ. ve lamen euacuat̉.i. tollit̉ ꝑ xp̄m.ſ. implēdo in veritate qd̓ moyſes tradidit in figura: qꝛ oīa in figura contingebant illis. Sic enim xp̄s per mortem ſuam remouit velamen de occiſione agni paſcalis. Et iō ſtatim cum emiſit ſpm̄ velum templi ſciſſum eſt. Item in mittendo ſpiritū ſan ctum in corda credentium vt intelligerent ſpiritualiter quod iudei carnaliter intelligunt. Et hoc velamē remo uit cum aperuit eis ſenſum vt intelligerent ſcripturas. Luc̄. vlt̓. Qualē aūt effectū habeat in iudeis hec eua cuatio on̄dit dicens. Sed obtuſi. ⁊c. Et circa hoc duo fa cit. Primo on̄dit ꝙ remotū ab illis non fuit in ſtatu in fidelitatis. Secundo oſtendit ꝙ remouebitur in eorum conuerſione. ibi. Cum autem conuerſus fuerit. ⁊cͣ. Cir ca primū duo facit. Prīo oſtendit rōnem quare hec eua cuatio nō habet effectum in iudeis. Scd̓o ex hoc on̄dit eos adhuc habere velamē ibi. Sꝫ vſqꝫ in hodiernū diē ⁊c. Dicit ergo ꝙ euacuatur in his qui credunt: ſed non quantū ad iudeos infideles: ⁊ rō huiꝰ eſt: qꝛ obtuſi ſunt ſenſus eoꝝ.i. rō eoꝝ hebes ē ⁊ ſenſus eoꝝ imbecilles ⁊ obtuſi ſunt. nec pn̄t videre claritatē dīni luminis.i. dīn̄e veritatis abſqꝫ velamine figuraꝝ. Et huiꝰ rō ē qꝛ clau dunt oculos vt nō videāt qꝛ velū tēpli ſciſſuꝫ ē. Et ideo eſt ex eorum culpa infidelitatis non ex defectu veritatis quia remoto velamine oībus aperientibꝰ ocl̓os mentis

Explanatio ſancti Thome
per fidē clariſſime manifeſtatur. Ro. 11. Cecitas ex par te contingit in iſrael. Io. 9. In iudiciū veni in hūc mun dum. ⁊c. Sic enim prophetauerat Eſa. 6. cap̄. Exceca cor populi huius. ⁊cͣ. Et vere in tantum obtuſi ſunt ſen ſus eorum vt veritatem nobis manifeſtatā vſqꝫ in hodi ernū diem non intelligant Sed idipſum velamen quod erat in veteri teſtamento anteꝙͣ velum templi ſciſſuꝫ eēt in lectione veteris teſtamenti: quia non aliter intelligūt illud ꝙͣ ante quia adhuc innitunt figuris vt veritatē nō reuelent. id eſt nō intelligant ſic velamē dei non figuraꝫ ſed veritatem credunt quod ſcꝫ euacuatur quantū ad fi deles ⁊ quantum in ſe ē omnibus per xp̄m.i. in fide xp̄i: ſed in eis nō manet: qꝛ nō credunt veniſſe xp̄m. ¶ Con ſequenter cū dicit. Sed vſqꝫ in hodiernū diē ⁊c. oſtēdit quomodo adhuc apud iudeos eſt velamen quātum ad fi deles licet remotū ſit per chriſtum. Circa quod ſcienduꝫ eſt ꝙ velamen dicit̉ apponi alicui duplicit̓. Aut qꝛ ap ponitur rei viſe ne poſſit videri. Aut quia apponitur vi denti ne videat: ſed iudeis in veteri lege vtroqꝫ modo appoſitū erat velamen. Nam ⁊ corda eoꝝ excecata erāt ne cognoſcerent veritatem ꝓpter eoꝝ duricieꝫ: ⁊ vetus teſtamentū nōdum completū erat quia nondū veritas ve nerat. Vnde in ſignum huius velamē erat in facie mo ſi ⁊ non in faciebus eorū ſed veniente xp̄o velam en remo tum eſt a facie moyſi id ē a veteri teſtamento: quia iā im pletum eſt: ſed tamē non eſt remotū a cordibus eorum. Et hoc ē quod dicit. Sꝫ vſqꝫ in hodiernū diem. Quaſi dicat āmotum eſt a fidelibus veteris teſtamenti velamē ¶ Sed adhuc cū legitur moyſes. id eſt cum exponit̉ eis vetus teſtamentū. Act̉. 15. Moyſes a temporibus anti quis habet in ſingulis ciuitatibus qui eū predicent in ſi nagogis ⁊c. Uelamē.i. cecitas ē poſitū ſuper cor eorum Ro. II. Cecitas ex ꝑte cōtingit ⁊cͣ. ¶ Quādo aūt ⁊ quo modo remouet̉ ab eis illud velamē: oſtendit cōſequēter cū dicit. Cū autē conuerſus ⁊cͣ. Et primo deſcribit mo dum remouendi hoc velamen. Secūdo rōneꝫ huius red dit ibi. Dn̄s aūt ſpiritus ⁊c. Dicit ergo ꝙ illud velamē adhuc eſt in eis ſed nō ꝙ vetus teſtamētū ſit velatuꝫ ſed quia corda eoꝝ velata ſūt. Et ideo ad hoc vt remoueat̉ nihil reſtat niſi ꝙ cōuertant̉: ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Cū autē conuerſus fuerit ſcꝫ aliquis eoꝝ ad deuꝫ per fideꝫ ī xp̄m ex ip̄a conuerſione auferetur velamē. Eſa. 10. Reliquie conuertent̉ ⁊c. Et hoc idem habet. Roma. 11. ¶ Et no ta ꝙ cum ageret de cecitate loquit̉ in plurali. Unde di cit. Suꝑ corda eoꝝ: cū vero loquitur de conuerſione lo quitur in ſingulari dicēs. Cū autē cōuerſus vt oſtendat eoꝝ facilitatem ad malū ⁊ difficultatem ad bonum quaſi pauci conuertant̉. Ratio aūt quare cōuertant̉ ⁊ velamē remouet̉ hoc modo eſt: quia deus vult. Poſſet em̄ dice re ꝙ velamen illud appoſitū eſt ex precepto domini: ⁊ iō non poteſt remoueri. Sed apoſtolꝰ oſtendit ꝙ nō ſolum poteſt remoueri: īmo quia remouet̉ per eum qui ē domi nus: ⁊ hoc eſt quod dicit. Dominꝰ enī ⁊cͣ. Qd̓ poteſt du pliciter legi. Uno modo vt ſpiritus teneat̉ ex parte ſub iecti: vt dicatur: ſpiritus.i. ſpiritus ſanctus ſcꝫ qui ē au ctor legis eſt dominus id eſt operatur ex ꝓprio libertatꝭ arbitrio. Io. 3. Spiritus vbi vult ſpirat. prīe. Coꝝ. 12 Diuidens ſingulis prout vult. Ubi autē ſpiritꝰ dei ibi li bertas. Quaſi dicat. Quia ſpiritus eſt dominꝰ: poteſt dare libertatē vt poſſimus libere vti ſcriptura veteris te ſtamenti abſqꝫ velamine. Et iō qui nō habēt ſpiritū ſan ctū nō poſſunt libere vti. Gal̓. 5. Vos in libertatē voca ti eſtis. 1. Pet̓. 2. Quaſi liberi ⁊ nō quaſi velamē habē tes malicie libertatē. Alio modo vt per dominū intelli gatur xp̄s: ⁊ tūc legit̉ ſic. Dominus id eſt xp̄s ē ſpiritus id eſt ſpūalis poteſtatꝭ: ⁊ iō vbi eſt ſpiritus dn̄i.i. lex xp̄i
ſpūaliter intellecta non ſcripta litteris ſed per fidem cor dibus impreſſa: ibi eſt libertas ab omni impedimēto ve laminis. ¶ Sciendumūat ꝙ occaſione iſtorum verbo rum ſcꝫ vbi ſpiritus domini ibi libertas ⁊ illorum ſcꝫ iu ſto lex non eſt poſita aliqui erronee dixerunt ꝙ viri ſpiri tuales non obligantur preceptis legis diuine. Sed hoc eſt falſum: nam precepta dei ſunt regula voluntatis hu mane. Nullus autem homo eſt nec etiam angelus cuiꝰ voluntatem non oporteat regulari ⁊ dirigi lege diuina Unde impoſſibile eſt aliquem hominem preceptis dei non ſubdi. Hoc autem quod dicitur iuſto lex non eſt po ſita. exponitur. id eſt propter iuſtos qui interiori habitu mouentur ad ea que lex dei precipit. lex non eſt poſita ſꝫ propter iniuſtos non quin etiam iuſti ad eam teneantur Et ſimiliter vbi ſpiritus domini ibi libertas intelligitur quia liber eſt qui eſt cauſa ſui. ſeruus autem eſt cauſa do mini: quicunqꝫ ergo agit ex ſeipſo libere agit: qui vero ex alio motus non agit libere. Ille ergo qui vitat mala non quia mala ſed propter mandatum domini non eſt li ber: ſed qui vitat mala quia mala: eſt liber. Hoc autē fa cit ſpiritus ſanctus qui mentem interius perficit per bo num habitum: vt ſic ex amore caueat ac ſi preciperet lex diuina. ⁊ ideo dicitur liber non quin ſubdatur legi diui ne: ſed quia ex bono habitu inclinatur ad hoc faciendum quod lex diuina ordinat. ¶ Deinde cum dicit. Nos ve ro omnes. ⁊c. oſtendit quomodo chriſti fideles ſunt om nino liberi ab hoc velamine. Dicit ergo. Dico ꝙ ab illiſ aufertur velamen hoc: cum aliquis conuerſus fuerit ſic̄ nos non aliquis ſed omnes qui ſumus xp̄i fideles Luc̄. 8. Uobis datū eſt ⁊c. ¶ Reuelata facie nō habentes ve lamen ſupra cor ſicut illi: ⁊ intelligitur per facieꝫ cor ſeu mens: quia ſicut per faciem videt quis corporaliter ita ꝑ mentem ſpūaliter. p̄s. Reuela oculos meos ⁊cͣ. ¶ Glo riam domini non moyſi. gloria enim ſignificat claritatē vt dicit Augu. Iudei autem videbāt quandam gloriam in facie moyſi ex hoc ꝙ locutus eſt cum deo: ſed hec glo ria eſt imperfecta: quia non eſt claritas ex qua ipſe deus ē glorioſus: ⁊ hoc eſt cognoſcere ipſum deū. Uel gloriā domini. id ē filiū dei. Prouerb̓. 10. Glor ia patris filius ſapiens. ⁊c. ¶ Speculantes nō ſumit̉ hic a ſpecula ſed a ſpeculo. id ē ipſū deū glorioſum cognoſcentes per ſpe culū rationis in qua eſt quedam imago ip̄ius ⁊ hoc ſpe culamur quando homo ex conſideratione ſuiipſius aſſur git in cognitionem aliquā de deo tranſformatur. Cum enim omnis cognitio ſit per aſſimulationeꝫ cognoſcen tis ad cognitum oportet ꝙ qui vident aliquo modo trāſ formentur in deum. Et ſiquidem perfecte vident: perfe cte tranſformantur ſicut beati in patria per fruitiōis vni onem. prīe Ioh. 3. Cum autē apparuerit ⁊c. Si vero ī perfecte: imperfecte ſicut hic per fidem. prīe Coꝝ. 13. Ai demus nunc per ſpeculum ⁊ in enigmate. Et ideo dicit. In eandem imaginē id ē ſicut videmꝰ. ¶ Tranſforma mur inꝙͣ a claritate in claritateꝫ in quo diſtinguit tripli plicem gradū cognitionis in diſcipulis chriſti. Primꝰ eſt a claritate cognitionis naturalis in claritatē cognitio nis fidei. Secundus eſt a claritate cognitionis veteris teſtamenti in claritatem cognitiōis gratie noui teſtamē ti. Tertius eſt a claritate cognitionis naturalis ⁊ vete ris ⁊ noui teſtamenti in claritatem viſionis eterne infra. 4. Licet is qui foris eſt. ⁊cͣ. Sed vnde eſt hoc? Non ex littera legis ſed tanꝙͣ a ſpiritu domini. Ro. 8. Quicun qꝫ ſpiritu dei aguntur. ⁊cͣ. p̄s. Spiritus tuus bonus de ducet. ⁊c̄. ¶ Incipit capitulum quartum

NediſtolāI ad Corinthios IIx
IIII
Deo habētes hāc āminiſtratōeꝫ iuxta qd̓ miſericordiaꝫ cōſecuti ſumꝰ. nō deficimꝰ ſꝫ abdicamus occulta dedecoris: nō ambulan tes ī aſtutia: neqꝫ adulterātes ꝟbū dei: ſꝫ in manifeſtatōe veritatis: cōmēdātes noſmet ip̄os ad omnē conſcientiā hominū corā deo. Oſtenſa dignitate miniſterij noui teſtamenti: hic conſe quenter apoſtolus determinat de vſu miniſterij. Et cir ca hoc duo facit. Primo enim oſtendit vſum huiꝰ mini ſterij qui debet eſſe in agendis bonis. Secundo illū qui debet eſſe in malis patienter tolerandis ibi. Habemus autem theſaurum ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo po nit huius miniſterij vſum. Secundo obiectionē exclu dit ibi. Ꝙ ſi ⁊c. Dicit ergo: quia igitur huiuſmodi mini ſterium ē tante dignitatis in ſe ⁊ in miniſtris. Ideo nos habentes hanc adminiſtrationē id ē hanc dignitatē ad miniſtrandi ſpiritualia. prime Coꝝ. 4. Sic nos exiſti met homo vt miniſtros. ⁊cͣ. Roma. 11. Quādiuſum gē tium apoſtolus miniſterium. ⁊c. Habentes inꝙͣ non ex nobis ſeu ex meritis noſtris: ſed iuxta quod miſericordi am conſecuti ſumus a deo.i. ex miſericordia dei quā in hoc cōſecuti ſumus a deo. prime Thimo.1. Miſericor. diam conſecutus ſum. ⁊c. ¶ Cōſequenter cum dicit. Nō deficimus. ⁊c. Deſcribit vium huius miniſterij: qui de bet eſſe circa bona agenda: ⁊ hoc quantū ad duo. Prīo quantum ad vitationem malorum. Secundo quantum ad operationē bonorū. ibi. In manifeſtatione. ⁊c̄. Docet autē vitari mala in vſu huius miniſterij: ⁊ quantum ad vitam ⁊ quantū ad doctrinā. Sed quantū ad vitam du pliciter: ſcꝫ quantū ad operationem ⁊ quātū ad intentio nem. Nam ſi quis vitat mala operari ⁊ bona intentione perfecte vitat mala. In oporatione autē vitat̉ maluꝫ in aduerſitate patienter mala ſuſtinendo: ⁊ ideo dicit. Nō deficimus per impatientiā Gal̓. 6. Bonū autē faciētes nō deficiamus. 2. Coꝝ. 1. Cum infirmor tūc fortior ſuꝫ ⁊ potens. Uitatur etiā in proſperitate tꝑate vtendo eis que proſpere ſuccedunt. ⁊ ideo dicit. Sed abdicamꝰ oc culta dedecoris. id eſt amouemus a nobis que homineꝫ turpem ⁊ dedecoroſum faciunt ſcꝫ immunda ⁊ turpia et etiam occulta non ſolum manifeſta. Iac̄. 1. Abijcientes omnem immundiciā. Ephe. 5. Que in occulto ab eis fi unt turpe. ⁊cͣ. In intentione autē vitatur malū vite ſicut in intentione recta ⁊ quātum ad hoc dicit. Non ambu lantes in aſtucia id eſt in aſtutia ⁊ ſimulatione ⁊ ypocri ſi quod faciunt pſeudo qui aliud pretēdūt exterius ⁊ ali ud gerunt interius ī corde. Iob. 36. Simulatores ⁊ cal lidi prouocāt iram dei. In doctrina aūt vitat̉ malū quan do verbū domini debito modo ꝓponit̉: ⁊ quantū ad hoc dicit. Nō adulterātes verbū. Qd̓ dupliciter exponitur: vt patet ſupra. 2. Et primo nō permiſcētes doctrine xp̄i falſam doctrinam quod faciebāt pſeudo: dicētes legalia debere ſeruari cum euangelio. Secūdo nō predicantes propter lucrū vel gloriam ꝓpriam. Et iſtorūª primus eſt lupus. Secundus mercēnarius. Sed qui vera predicat ⁊ propter gloriā dei eſt paſtor. Unde Auguſtinus. Pa ſtor eſt amandus: lupus vitandus: ſed mercēnarius ad tempus tolerandus. Sed qꝛ nō ſufficit ad perfectā iuſti ciam ſolū vitare mala: ſed requiritur operatio bona. iō conſequenter ſubiungit de operatione bonorum in ipſo vſu huius miniſterij. Et ponit triplex bonū qd̓ facit con tra triplex malū. Primū bonū eſt contra malū doctrine. Secundū contra malū oꝑationis. Tertiū contra maluꝫ intentionis. Contra malū doctrine quod debet vitari fa
cit bonum manifeſte veritatis. Et quantū ad hoc dicit. In manifeſtatione veritatis Quaſi dicat. nō deficimus ſed vitantes mala: ambulamus ⁊ proficimus in manife ſtatione veritatis id eſt veritatem puram manifeſtamus Io. 19. Ad hoc natus ſum vt teſtimoniū perhibeam ve ritati. Eccl̓. 24. Qui elucidant me vitā eternam habe bunt. Contra malū oꝑatiōis facit bona oꝑa ⁊ quātū ad hoc dicit cōmendantes nos. ⁊cͣ. Et hoc nō facimꝰ dicen do de vobis bona quia nō defacili credit̉ ei qui ſeipſū cō mendat: ſed operando bona quia talia opera facimus vt ex ip̄is operibus reddamus noſmetip̄os cōmendabiles ad omnē cōſcientiā hominū. prime Pe. 2. Conuerſatio nem veſtram inter gentes ⁊cͣ. Contra malum intentiōis facimus bonū reddendo nos comendabiles nō ſolum ad oēm conſcientiā hominū ſed etiaꝫ coram deo qui intuet̉ corda. infra. x. Non enim qui ſeipſum cōmendat ille pro batus eſt. ⁊c. Roma. 12. Prouidentes bona non ſolū coram ⁊c. Et ẜm Auguſtꝭ. in glo. apoſtolus implet in hoc mandatū domini. Mat. 5. Sic luceat ⁊cͣ. Iteꝫ ſexto Attendite ne iuſticiā. ⁊cͣ. Primū in hoc quod dicit. Cō mendantes nos. ⁊c. Secūdū vero in hoc quod dicit Co ram deo. Ro. 2. Non enī qui ī manifeſto ⁊c. Vel poteſt totum hoc magis ẜm continuationem littere legi ſic: vt dicatur. Ideo habentes hanc miniſtrationē: iuxta quod ⁊c. Non deficimus ſupple a bene operando ſed abdica mus ⁊cͣ. Et iterū non deficimus in manifeſtatione verita tis ſeruato tn̄ eodē mō exponendi ſicut in pͥma lectura. Lectio ſecunda. Uod ſi etiam opertū eſt euangeliū noſtrū in his qui pereunt eſt oper 5 tum: ī quibus deus huius ſeculi ex cecauit mentes infideliū: vt non fulgeat il luminatio euangelij gloria chriſti qui ē ima go dei. Non enī noſmetipſos predicamus: ſed ieſum chriſtū dominū noſtrū. Nos autē ſeruos veſtros per ieſum. quoniā deus qui dixit de tenebris lucem ſplendeſcere: ipſe il luxit in cordibus noſtris ad illuminationē ſcientie claritatis dei in facie xp̄i ieſu. Hic conſequenter apoſtolus reſpondet cuidā tacite ob iectioni. Poſſet em̄ dici ſibi ab aliquo tu dicis ꝙ nō de ficitis in manifeſtatiōe verſtatis xp̄i: ſed hoc nō videtur qꝛ multi ꝯtradicūt tibi. Huic ergo qōni rn̄det. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ rn̄det qōni predicte. Scd̓o ex cludit qd̓dā dubiū qd̓ videt̉ ex rn̄ſione ſua ſeqͥ ibi. Non em̄ noſmetip̄os ⁊c. Circa primū tria facit. Prīo oſtēdit quibꝰ occultat̉ veritas xp̄i. Scd̓o occultatiōis cām aſſi gnat ibi. In quibꝰ deꝰ huiꝰ ſeculi. Tertio on̄dit ꝙ hoc nō eſt ex defectu veritatis euāgelij vt occultetur ibi. Vt nō fulgeat ⁊c. Dicit ergo. Dixi ꝙ nō deficimꝰ in manife ſtatiōe ꝙ.i. ſed ſi euāgeliū nr̄ꝫ qd̓.ſ. nos p̄dicamꝰ ē oper tum.i. occultū: nō ē opertū oībus ſed illis tantū qͥ ꝑeunt ſcꝫ p̄bēdo impedimētū ne eis manifeſtet̉. 1. Coꝝ. 1. Uer bum crucis pereuntibus ſtulticia ē. ⁊c. Cā ergo huiꝰ oc cultationis ē nō ex parte euangelij: ſed propter eoꝝ cul pam ⁊ maliciam. Et hoc ē quod ſubdit. In quibus deꝰ huius ſeculi. ⁊c. Et hoc poteſt exponi tribꝰ modis. Pri mo mō ſic. Deus huius ſeculi.i. deus qui ē dn̄s huius ſeculi ⁊ oīm rerū creatione ⁊ natura. iuxta illud. p̄s. Do mini eſt terra ⁊ plenitudo eius. Excecauit mentē infide liū nō inducēdo maliciā ſed merito. īmo de merito pre cedentium pctōꝝ ſubtrahendo gl̓iaꝫ. Eſa. 6. Exce ca cor

Explanatio ſancti Thome
populi huius. ⁊cͣ. Undeⁱ et precedentia peccata inſi nuat cum dicit: Infidelium quaſi infidelitas eorum fue rit cauſa huius excecationis. Secundo modo ſic. Deus huiꝰ ſeculi. id eſt diabolꝰ qui dicit̉ deꝰ huiꝰ ſeculi id eſt ſeculariter viuentium non creatione ſed imitatione quā ſeculares eum imitantur. Sap̄. 2. Imitantur eum qui ſunt ⁊c̄. Et hic excec at ſuggerendo trahendo ⁊ inclinan do ad peccata. Et ſic quando iam ſunt in peccatis operi untur in tenebris peccatoꝝ ne videant Ephe. 4. Tene bris obſcuratū habentes intellectū ⁊c̄. Tertio modo ſic Deis habet rationē vltimi finis ⁊ complementū deſide riorum totius creature. Vnde quicquid aliquis ſibi pro fine vltimo conſtituit in quo eius deſideriuꝫ quieſcit po teſt dici deꝰ illius. Vnde cū habes ꝓ fine delicias tunc delitie dicunt̉ deus tuus. Gimiliter etiam ſi voluptates carnis vel honores. Et tunc exponit̉ ſic Deꝰ huius ſecu li id eſt illud qd̓ homines ſeculariter viuentes ſibi ꝓ fi ne conſtituunt: vtputa voluptates vel diuitie ⁊ hmōi. Et hic deꝰ excecat mentes inquantū impedit ne homīes lumen gratie hic ⁊ glorie ī futuro videre poſſint. p̄s. Su percecidit ignis ſcꝫ cōcupiſcētie vt nō viderēt ſolē. Sic ergo excecatio infideliū nō eſt ex parte euāgelij ſꝫ ex cul pa infideliū. Et ideo ſubdit. Vt nō fulgeat ⁊c̄. Vbi ſciē dum eſt ꝙ deus pater eſt fons totius luminis. 2. Ioh. 1. Deus lux ē ⁊ tenebre in eo ⁊c. Ex hoc aūt fontanoſo lu mine deriuatur imago huius luminis ſcꝫ filiꝰ verbū dei He. 1. Qui cum ſit ſplendor ⁊c. Hic ergo ſplendor gl̓ie imago fontanoſi lucis carnem noſtram accepit ⁊ multa glorioſa ⁊ diuina in hoc mundo opera fecit. Declaratio igitur huius lucis eſt euangeliū vnde ⁊ euangelium di cit̉ noticia claritatis xp̄i que quidem noticia virtutē ha bet illuminatiuā. Sapͥ. 6. Clara eſt ⁊ que nunꝙͣ marce ſcit ſapīa. ⁊cͣ. Et quidē quantū eſt de ſe in omnibus re fulget ⁊ omnes illuminat: ſed illi qui p̄bent impedimen tum nō illuminant̉. Et hoc eſt qd̓ dicit. Iō excecauit mē tes infideliū: vt ſcꝫ nō effulgeat in eis.ſ. in mentibꝰ infi delium licet in ſe effulgens ſit illuminatio euāgelij illu minantis quod quidem eſt illuminans quia eſt gl̓ia xp̄i id eſt claritas. Io. prīo. Uidimus gloriam. ⁊c. Que qͥ deꝫ glla prouenit xp̄o exquo eſt imago dei. Col̓. 1. Qui eſt imago inuiſibilis dei. Nota ẜm glo. ꝙ chriſtus per fectiſſima imago dei eſt. Naꝫ ad hoc ꝙ aliquid perfecte ſit imago alicuiꝰ tria requirunt̉: ⁊ hec tria ꝑfecte ſunt in xp̄o. Primū eſt ſimilitudo. Secundū eſt origo. Tertiū eſt perfecta equalitas. Si em̄ inter imaginem ⁊ eū cuiꝰ eſt imago eſſet diſſimilitudo ⁊ vnum nō oriretur ex alio: ſimiliter etiam ſi nō ſit equalitas perfecta que eſt ẜm eā dem naturā non eſſet ibi perfecta ratio imaginis. Nam ſimilitudo regis in denario non perfecte dicitur imago regis: quia deeſt ibi equalitas ẜm eandem naturā: ſed ſi militudo regis in filio dicit̉ perfecta imago regis qꝛ ſūt ibi illa tria que dicta ſunt. Cū ergo iſta tria ſint in xp̄o fi lio dei: quia ſcꝫ ſimilis patri oritur a patre. ⁊ equalis eſt. patri maxime ⁊ perfecte dicit̉ imago dei. ¶ Cōſequēter cū dicit. Nō em̄ noſmetipſos ⁊c. remouet apoſtolus qd̓ dā dubiuꝫ. Poſſet eniꝫ aliquis contra predicta dicere apoſtolo. Supra dixiſti euangelium veſtrū eſſe opertuꝫ modo dicis euangeliū xp̄i illuminare. ſi ergo det̉ ꝙ euā geliū xp̄i ſit illuminās nō pōt hic ſequi ꝙ opertū ſit euā geliū veſtrū. Et ideo ad hoc remouendū duo facit. Pri mo oſtendit ꝙ idem eſt euangeliū ſuū ⁊ xp̄i. Scd̓o oſten dit vnde ſit ꝙ euangeliū ſuū ſit illuminatum ibi. Qm̄ deus qui dicit. ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Dico ꝙ manifeſta tio claritatis xp̄i eſt euangeliū xp̄i et noſtrum. Noſtrum quidē tanꝙͣ per nos predicatū: xp̄i vero tanꝙͣ in ip̄o euā gelio p̄dicati. Et hoc eſt ꝙ nō predicamus noſmetip̄os
id eſt non cōmendamꝰ nos: nec ad nos. id eſt ad laudem vel lucrū noſtrū conuertimus predicationē noſtraꝫ: ſed ad xp̄m totū referimus et laudem eius. prīe. Coꝝ. prīo. Nos aūt predicamus xp̄m ⁊c. p̄s. Vt annunciē omnes predicationes tuas nō meas in portis. ⁊c. Sed ieſū do minū noſtrū nos autem ſeruos veſtros per ieſum. Qua ſi dicat. ieſum predicamus vt dominū: nos autem vt ſer uos. Et huius ratio eſt: quia principaliter querimꝰ lau dem chriſti ⁊ non noſtram. Nam ſeruus eſt qui ē propt̓ vtilitatē domini. Et inde eſt ꝙ miniſter eccleſie qui non querit honorem dei: ⁊ vtilitatē ſubditorum non dicitur verus rector ſed tyrannus. Nam quicūqꝫ bene regit de bet eſſe ſicut ſeruus querens honorem ⁊ vtilitatē ſubdi torum. Gen̄. 25. Maior ſeruiet minori. prime Coꝝ. 9. Cū eſſem liber: omniū veſtrū me ſeruum feci. ¶ Conſe quenter cum dicit. Quoniam deus qui dixit ⁊cͣ. oſtēdit vnde euāgeliū ſuū habet virtutē illuminatiuā. Ubi no ta ordinem procedendi ſeruatū ab apoſtolo qui talis eſt Nos aliqn̄ ſcꝫ anteꝙͣ conuerſi eſſemus ad chriſtū eramꝰ tenebroſi ſicut ⁊ vos ⁊ alij in quibus non fulget claritas gl̓ie xp̄i Nūc vero poſtꝙͣ xp̄s vocauit nos ꝑ gr̄aꝫ ſuā ad ſe tenebre iſte remote ſūt a nobis ⁊ iā fulget ī nob̓ virtꝰ gl̓ie claritatis xp̄i: ⁊ ī tantū refulget in nobis ꝙ non ſo lum illuminamur ad hoc qd̓ videre poſſimus: ſed etiam ꝙ alios illuminemꝰ. Ex ſpirituali ergo gratia ⁊ abundā ti refulgentia claritatis glorie xp̄i in nos habet euange lium noſtrum virtutem illuminatiuam. Et hoc eſt quod dicit. Dico ꝙ ideo illuminat euangelium noſtrum quo niam deus qui dixit id ē precepto ſolo fecit lucem ſplen deſcere quod fuit in ſeparatione elementorum: quando chaos tenebroſum illuminauit per lucē quā fecit. Gen̄. prīo. Dixit fiat lux. ⁊c. Eccl̓. 24. Ego feci vt in celis ori retur lux. ⁊c̄. Iſte inꝙͣ deꝰ illuxit in cordibus id ē in mē tibus noſtris prius tenebroſis per abſentiā luminis gra tie ⁊ obſcuritatē peccati. Luce pͥmo. Illuminare his qͥ in tenebris. ⁊cͣ. Illuxit inꝙͣ non ſolum vt nos illumina remur ſed ad illuminationem id eſt vt alios illuminemꝰ Ephe. 3. Mihi omniū ſanctorum minimo data eſt. ⁊cͣ. Matth. 5. Vos eſtis lux ⁊cͣ. Ad illuminationē dico ſci entie id ē vt faciamus alios ſcire. Dico claritatis dei id eſt clare diuine viſionis. In facie ieſu chriſti glo. i. per ie ſum chriſtum qui eſt facies patris quia ſine ip̄o non co gnoſcitur pater: ſed melius dicitur ſic. Ad illuminatio nem ſancte claritatis dei que quidem claritas fulget in facie chriſti ieſu id eſt vt per ipſam gloriam ⁊ claritatem cognoſcatur chriſtus ieſus Quaſi dicat ī ſumma ad hoc deus illuxit nobis ad illuminationem: vt ex hoc iheſus xp̄s cognoſcatur ⁊ predicetur gentibus. Lectio tertia Abemus aūt theſauꝝ iſtū in vaſis h fictilibꝰ. vt ſublimitas ſit virtutis dei ⁊ nō ex nobis. In oībus tribula tionē patimur: ſed non anguſtiamur. Apo riamur ſed nō deſtituimur. Perſecutioneꝫ patimur: ſed nō derelinquimur. Humilia mur: ſed nō confundimur. Deijcimur: ſꝫ nō perimꝰ. Semꝑ mortificationē ieſu chriſti ī corpore noſtro circumferentes: vt ⁊ vita ie ſu manifeſtetur in cordibus noſtris. Supra tractauit de vſu miniſterij noui teſtamenti quā tum ad bona agenda: hic conſequēter tractat de vſu eiꝰ quantum ad tolerantiam malorum. Et circa hoc duo fa cit. Primo enim oſtendit tolerantiam malorum que

¶ UpINoi I ad Corinthios Ir.
IIII
patiebant̉. Secūdo vero hoc manifeſtat ibi. Semꝑ em̄ nos qui viuimus ⁊c. Circa primum tria facit. Primo ponit cauſam quare tribulationibus exponantur a deo. Secundo oſtendit ꝙ in iſtis tribulationibus patienter ſe habeant. ibi. In omnibus tribulationē patimur. ⁊cͣ. Tertio vero rationē huius patientie aſſignat ibi. Sem per mortificationē ieſu ⁊c. Dicit ergo. Deus illuxit mē tibus noſt ris ad illuminationē alioꝝ: que quidem lux ē maximus theſaurus. Sap̄. 7. Infinitus enim theſaurꝰ ⁊cͣ. Eſa. 33. Diuitie ſalutis ſapientia ⁊c. Iſtū autem ma ximū theſaurū non habemꝰ in precioſo loco: ſed in re vi li ⁊ fictili ⁊ rō huius ē: vt.ſ. deo efficacia eius tribuatur Et hoc eſt quod dicit. Habemus theſaurum iſtū id ē lu cem illā qua alios illuminamꝰ in vaſis fictilibꝰ id eſt in corpore fragili ⁊ vili. p̄s. Ipſe cognouit figmentū noſtꝝ Iere. 18. Sicut lutum in manu figuli ſic ⁊ in manu ⁊cͣ. Eſa. 6 4. Et nunc domine pater noſter es tu: nos vero lutum. Ideo habemus in vaſis fictilibus vt ſublimitas iſtius lucis ſit virtutis dei.i. deo attribuat̉ ⁊ non ex no bis credat̉ eſſe. Nam ſi eſſemus diuites ſi potentes ſi no biles: ẜm carnem quicquid magnum faceremus nō deo ſed nobiſip̄is attribueret̉. Nūc vero quia pauperes ⁊ cō tēptibilęs ſumꝰ huiuſmodi ſublimitas deo ⁊ nō nobis. attribuit̉. Et iō vult nos deus cōtemptui haberi ⁊ tribu lationibꝰ exponi. Deutero. 32. Ne dicerēt manꝰ noſtra excelſa ⁊c. Et prime Coꝝ. 1. Vt nō glorietur omnis ca ro ⁊c. Sap̄. 12. Miſiſti anteceſſores tuos ne dicerēt ⁊c̄. ¶ Conſequenter cū dicit. In omnibus tribulationibus ⁊c. oſtendit eorū patientiā in his que patiunt̉. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit mala que patiunt̉ in ge nerali. Secūdo enumerat ea in ſpeciali ibi. Aporiamur. ⁊cͣ. Dicit ergo. Vere habemus hunc theſauꝝ in vaſis fi ctilibus: quia in omnibꝰ tribulationē patimur: quaſi di cat. Nullus modꝰ tribulādi deeſt nobis. Act̉. 14. Per multas tribulatiōes ⁊c. Nec mirū qꝛ vt dicit̉ Luc̄. vlt. Oportuit xp̄m pati: ⁊ ſic intrare ⁊c. Et licetꝭ ſic tribule mur: nō tamē anguſtiamur. Et loquitur ad ſimilitudinē viatoris qui quādo non patet ei via qua exeat de aliquo arto loco anguſtiat̉. Quaſi dicat. Homines qui ſoluꝫ in mundo cōfidunt anguſtiant̉ ſi vndiqꝫ a mundo tribulan tur: quia nō patet eis via remedij cum non ſperent niſi de mūdo. Sed nos licet tribulamur in mundo: qꝛ tamē ꝯfidimus de deo ⁊ ſperamus in ip̄o patet nobis via eua ſionis ⁊ auxlij a deo: ⁊ ideo nō anguſtiamur. ¶ Cōſeq̄n ter cū dicit. Aporiamur. ⁊c. enumerat tribulatiōes ī ſpe ciali. Sunt aūt quattuor in quibus hoīes conſueuerunt tribulari: ⁊ in iſtis tribulati ſunt apl̓i.ſ. in rebus exterio ribus. in quietudine ſtatus. in leſione fame: ⁊ in afflictio ne ꝓprij corporis. Quantū ergo ad primum dicit. Apc riamur.i. depauperamur A pͥoros enī grece latine dicit̉ pauper. Quaſi dicat. Adeo pauperes ſumus vt neceſſa ria deſint. prīe Coꝝ. 4. Vſqꝫ in hāc horā eſurimus. ⁊cͣ. Sed nō deſtituimur a deo qui eſt theſaurus noſter. Di uitie em̄ nō querunt̉ ꝓpter ſe: ſed ꝓpter ſufficientiā vite Vnde homines qui ſine dei auxilio ⁊ ſpe ſunt ſi careant diuitijs deſtituunt: ſed qui ſolū de deo cōfidunt ⁊ ſperāt quātūcūqꝫ aporiant̉ nō deſtituūt̉. infra. 6. Tanꝙͣ nihil hn̄tes ⁊ omnia poſſidētes. Sed nec ſufficit: īmo cū hoc inquietamur: perſecutionē patimur ſcꝫ de loco ad locum Mat. 24. Perſequent̉ vos Sed nō relinquimur a deo quin p̄beat auxiliū. He. vlti. Non te deſerā ⁊c. p̄s. Spe rent in te: qui nouerūt te ⁊c. Sed ⁊ cum hoc ledimur in fama: quia humiliamur.i. contempnimur ⁊ pro nihilo reputamur. Io. 16. Uenit hora vt omnis qͥ interficit voſ ⁊c. Mat. 5. Beati eritis ⁊c. Sed qꝛ qn̄ quis cōtēnitur ⁊ cā contēptus ſubeſt: ille qui cōtēnitur cōſueuit cōfundi
qn̄ vero cā nō ſubeſt nō confundit̉: ⁊ iſtis nō ſuberat cā contemptus. ideo dicit: nō confundimur. Quaſi dicat. Quia n̄ ſubeſt cā nō curamꝰ. p̄s. In te dīe ſperaui nō cō fundar ⁊c̄. Sꝫ quaſi hec pauca ſint addit ad tribulatiōis exaggerationē dicēs. Deijcimur ad mortis ꝑicula ſꝫ nō perimus.i. a bono nō ceſſamus: vel nō perimus qꝛ deuſ ſuſtentat nos. Iob. ii. Cū te cōſumptū putaueris ⁊c. pri me Coꝝ. 4. Tāꝙ purgamēta huius mūdi ⁊c. p̄s. Eſti mati ſumus ſicut oues ⁊cͣ. ¶ Cōſequenter cū dicit Sem per mortificationē ⁊c. ſubdit rationem huius patientie. Circa qd̓ ſciendum ꝙ in chriſto talis fuit proceſſus. Nā a principio ſue conceptionis carnem habēs paſſibilem: ⁊ paſſus mortuus fuit: ſed tamen interius viuebat ſpiri tuali vita. Poſt reſurrectionem vero illa ſpiritualis et glorioſa vita vſqꝫ ad corpus deriuata eſt: ⁊ factū eſt ipſū corpus glorioſum ⁊ immortale quia chriſtus reſurgens ex mortuis iam non moritur ⁊cͣ. Unde ex hoc accipitur duplex ſtatus in corpore chriſti: ſcꝫ mortis ⁊ glorie. Et ideo dicit ꝙ ideo pericula mortis ⁊ paſſiones patienter ſuſtinemus vt perueniamꝰ ad glorioſam vitā. Et hoc ē quod dicit. Ita ſuſtinemus ſemꝑ id eſt in omnibꝰ ⁊ vbi qꝫ mortificationē ieſu id eſt propter ieſum vel ad ſimili tudinē mortis ieſu. Gal̓. vlt. Stigmata domini ieſu ⁊cͣ. Quia ꝓpt̓ veritatē paſſi ſumꝰ ſicut ⁊ ieſus. ¶ In corpo re nr̄o nō ſolū in mēte. p̄s. Propt̓ te mortificamur tota die Vt vita ieſu.i. vita gr̄e quā ieſus dat: vl̓ vita gl̓ie ad quā ieſus ꝑ paſſiones ꝑuenit. Luc̄. 24. Nōne oportuit xp̄m pati ⁊ ita intrare in glo. i. manifeſte appareat etiam inimicis. Dicit ergo in futura.ſ. reſurrectione vl̓ etiam nunc vita gl̓ie in cordibus noſtris nō ſolū in animabus Iudic̄. 7. Fractis lagunculis apparuerunt lucerne. Et idcirco dicit Ambro. Nō timebat mori propter reſurre ctionem promiſſam. Circūferentes id eſt vbiqꝫ portātes ⁊ ſuſtinentes: quia quocūqꝫ eamus patimur ⁊ non cedi mus. Et hoc ideo vt vita ieſu que latet nūc in corde no ſtro in corporibus noſtris manifeſtetur quādo ſcꝫ refor mabit corpus humilitatis noſtre ⁊c. Philip. 3. Coll̓. 3. Mortui eſtis ⁊ vita veſtra. ⁊c. 2. Thimo. 2. Si cōmor tui ſumus ⁊ cōuiuemus Lectio quarta. Emper enī nos qui viuimꝰ in mor tem tradimur ꝓpter ieſum: vt ⁊ vi ta ieſu manifeſtet̉ in carne nr̄a mor tali. Ergo mors in nobis oꝑatur: vita autē in vobis. Habētes aūt eundem ſpm̄ fidei ſi cut ſcriptū ē. Credidi ꝓpter qd̓ locutꝰ ſum ⁊ nos credimꝰ ꝓpter qd̓ ⁊ loquimur: ſcien tes qm̄ qui ſuſcitauit ieſū. ⁊ nos cū ieſu ſuſci tabit ⁊ conſtituet vobiſcū. Oīa enī propter vos vt gratia abundans per multos in gra tiarūactione abundet in gloriam dei. Poſita patientia apoſtoloruꝫ in malis ⁊ cauſa patientie oſtenſa: hic apoſtolus conſequenter manifeſtat ea: ⁊ pri mo manifeſtat id quod dixit de ſpe glorie. Secūdo vero id quod dixit de ſua patientia ibi. Propter quod nō de ficimus. ⁊c. Circa primum duo facit. Primo manifeſtat ſpem glorie quā habet. Secundo oſtendit. vn̄ hec ſpes ſibi proueniat ibi. Habentes autem eundem ⁊c. Circa primum tria facit. Primo oſtendit quomodo mortifica tionem ieſu in corpore ſuo portet. Secundo vero mani feſtat quomodo portet vitam iheſu. ibi. Vt et vlta. ⁊e. Tertio manifeſtat quid ex hoc ſibi et alijs proueni

Explanatio ſancti Thome
at ibi. Ergo mors ⁊c. Dicit ergo primo. Dico ꝙ porta mus mortificationem in corporibꝰ noſtris non ꝙ moria mur ſꝫ quia nos qui viuimus corporali vita vel virtuti bus ſemper tradimur in mortem vel in pericula mortis Et hoc quidem propter iheſum. p̄s. Eſtimati ſumus ſic̄ ouēs. ⁊cͣ. Qualiter aūt vitā ieſu portemus in corpo re exponit ſubdens ita ſcꝫ vt vita ieſu īmortalis ⁊ īpaſſi bilis manifeſtetur in carne noſtra nūc mortali: ita vt ca ro noſtra mortalis recipiat immortalitatē in reſurrectio ne. 1. Coꝝ. 14. Oportet aūt mortale hoc īduere ⁊c. Sꝫ ex hoc quid ꝓueniat ſubdit dicēs. Ergo mors operatur id ē exercet dn̄ium ſuū in nos. Uita aūt ſcꝫ prefens ope ratur in vobis quia eſtis in proſperitate. iuxta illud.1. Coꝝ. 4. Nos ſtulti ⁊c. Vt mors operet̉ ī nobis magnū bonū ſcꝫ conſecutione vite ſpūalis: ſed vita terrena quaꝫ amatis oꝑatur in vobis magnū malum.ſ. mortē eternā. Prouer. 10. Opus iuſti ad vitam ⁊c. Io. 12. Qui amat aīam ſuam in hoc mundo ⁊c. Uel aliter. Duo fuerunt in chriſto: mors corporalis ⁊ vita ſpūalis. Dicit itaqꝫ. Er go moes ⁊c. Quaſi dicat in nobis nō ſolū vita ſpiritua lis oꝑatur inꝙͣtum imitamur ſpiritualiter ſed etiā mors oꝑatur.i. propter ſpem reſurrectionis ⁊ ꝓpter amorem chriſti veſtigia mortis xp̄i in nobis apparent inquantuꝫ paſſionibus mortis exponimur. p̄s. Propter te mortifi camur tota die ſed in vobis oꝑatur ſolum vita xp̄i ꝑ quā fides plantatur in vobis ⁊ vita ſpiritualis. Vnde autem ꝓueniat apoſtolo hec ſpes certitudinis ſubdit dicēs Ha bentes autem. ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo ponit cauſam certitudinis. Scd̓o concludit ip̄am certitudinē ibi. Scientes quoniā qui. ⁊c. Cā aūt huius certitudinis ē ſpiritus infundens fidem in cordibꝰ eoꝝ. Unde primo ponit cām hanc. Secundo vero manifeſtat eā per exem plum ibi. Sicut ſcriptū ē ⁊c. Dicit ergo ex hoc ſperamꝰ ⁊ nō deficimus qꝛ ſumꝰ habētes eundē ſpiritū fidei quā antiqui habuerunt quia licet tempora mutata ſint ſpiri tus tamē ⁊ fides nō eſt mutata niſi ꝙ illi credebāt xp̄m venturū ⁊ paſſurum: nos aūt credimꝰ ip̄m veniſſe ⁊ paſ ſum fuiſſe. Et hic ſpūs eſt ſpirituſſanctus qui ē ſpiritus fidei. 1. Coꝝ. 12. Hec aūt oīa operat̓ vnus atqꝫ idē ſpūs ⁊c. Et ibidē. Alteri fides in eodē ſpiritu. Hunc ergo ſpi ritum habentes quē antiqui habuerūt facimꝰ eadeꝫ que illi ⁊ credimꝰ. Illi autē quid fecerint. dicit p̄s. Credidi ſcꝫ deo ⁊ ꝑfecte. Et hoc oēs antiqͥ fecerūt. He. 11. Hi om nes teſtimonio fidei ⁊cͣ. ꝓpter qd̓ ſcꝫ credidi locutꝰ ſum id eſt cōfeſſus in fide. Ro. 10. Corde credit̉ ad iuſticiam ⁊c. Qd̓ etiā nos facimꝰ qꝛ nos ꝓpt̓ hoc ꝙ credimꝰ loq̄ mur ⁊ ꝯfitemur fidē ⁊ p̄dicamꝰ Act̉. 4. Non em̄ poſſu mus que vidimus ⁊ audiuimꝰ nō loqui. Spūs ergo ſan ctus ē cauſa huius certitudinis. Vltimo ergo concludit cōcluſionē intentā.ſ. ip̄am certitudinē. Et prīo de ſalu te ꝓpria. Scd̓o de ſalute alioꝝ ibi. Et cōſtituet vobiſcū ⁊c. Dic̄ ergo. Sciētes.i. certā ſcīaꝫ hn̄tes qm̄ qͥ ſuſcita tauit ieſum.i. deꝰ pr̄ vel tota trinitas ⁊ nos cū ieſu ſuſci tabit vt ſcꝫ ſūmamꝰ eādē gl̓iam cū ieſu: qꝛ cū ſumus mē bra eius debemꝰ eē cū capite. Io. 12. Volo pater vt vbi ego ſum illic ſit ⁊ miniſter meꝰ ⁊c. Ro. 8. Qui ſuſcita uit dn̄m ieſū a mortuis ſuſcitabit ⁊cͣ. Et non ſolū ſū certꝰ de ſalute nr̄a ſed etiā de veſtra: qꝛ cōſtituet nos vobiſcū id eſt ſimul erimus: qꝛ ſicut nos ſumus mēbra xp̄i ita et vos per nos. 1. Theẜ. 4. Et ſic ſemꝑ cū domino erimus Mat. 24. Vbicunqꝫ fuerit corpus ⁊cͣ. Et ideo dicit vo biſcū vt animet eos ad bonū inquantū oſtendit eos non eſſe inferiores ſed pares Et bn̄ hoc poſſū certe dicere qꝛ oīa ſunt ꝓpter vtilitatē veſtrā. Naꝫ oīa q̄ ſuſtinemꝰ oēs gratias quas recipimꝰ a deo ſunt ꝓpter vos.ſ. inſtruen dos noſtro exemplo. Et hoc ideo vt gratia abundans a
nobis in vos abundet per multos in gloriā dei l. multi agant gratias deo ſuꝑ beneficio tanto. Ephe. 5. Grati as agētes deo patri ⁊cͣ. Lectio quinta. Ropter qd̓ nō deficimꝰ. Sed licet is qui foris ē noſter hō corrumpat̉ p tn̄ is qui intus ē renouat̉ de die ī di em̄. Id em̄ qd̓ in pn̄ti ē momētaneuꝫ ⁊ leue tribulatiōis nr̄e ſupra modū in ſublimita te eternū gl̓ie pondus oꝑat̉ in nobis nō cō tēplantibꝰ nobis q̄ vident̉: ſꝫ que nō vidēt̉ Que enī vident̉ temporalia ſunt: q̄ aūt nō vidētur eterna ſunt. Poſita patiētia quā apoſtoli habebant in tribulatiōibꝰ ⁊ premio qd̓ expectabant manifeſtato: hic conſequenter agit de patientie cauſa ⁊ patientie modo ſeu ratione. Et circa hoc tria facit. Primo enim inſinuat ſanctorū patiē tiam. Secūdo patiētie cauſam ibi. Nō cōtēplantibꝰ no bis ⁊cͣ. Tertio patientie remunerationē ibi. Id em̄ ⁊cͣ. Circa primū intendit oſtendere ꝙ ſanctoꝝ patiētia ē in uincibilis. Et hoc eſt qd̓ dicit. Propter qd̓.ſ. qꝛ ſumui ſcientes ꝙ qui ſuſcitauit ieſuꝫ a mortuis ſuſcitabit nos ⁊ cōſtituet nobiſcū ideo nō deficimꝰ.ſ. in tribulationibꝰ id eſt nō deducimur ad hoc ꝙ non poſſimꝰ propter xp̄m amplius ferre ⁊ ſuſtienre. Nam deficere idem ē qd̓ ferre non poſſe. Iere. 20. Defeci ferre nō ſuſtinui Cauſa autē quare nō deficimus ē quia licet quantū ad aliquid defi ciamus ſcꝫ quantū ad exteriorem hominē: tamē quantū ad aliquid ſemper renouamur ſcꝫ quantum ad interiorē hominē. Et hoc eſt qd̓ dicit. Sed licet is qui foris ē ⁊c. Ubi ſciendū eſt ꝙ occaſione iſtorum verborum: hereti cus tertullianꝰ nomine dixit ꝙ anima rationalis que eſt in hominis corpore habet corpoream figurā ⁊ membra corporea ſicut ⁊ corpus habet: ⁊ hoc dicitur homo inte rior: corpus vero cum ſenſibus ſuis ditit̉ homo exterior Qd̓ quidem falſum eſt. Vnde ad intellectum huiꝰ ver bi ſciendum eſt ꝙ etiam ẜm philoſophum in ethi. ⁊ ẜm conſuetudinem loquendi. Unūquodqꝫ dicitur eſſe illud qd̓ eſt principalius in ip̄o: puta quia in ciuitatē principa lius eſt poteſtas ⁊ concilium id quod facit poteſtas ⁊ cō cilium dicitur tota ciuitas facere. Principalius autem in homine poteſt aliquid iudicari ⁊ ẜm veritatem ⁊ ẜm apparentiam. Secūdū veritatē quidem principalius in homine ipſa eſt mens. Vnde ẜm iudicium ſpiritualium virorum mens dicitur homo interior. ẜm apparentiam vero principalius in homine eſt corpus exterius cuꝫ ſen ſibus ſuis. Vnde ẜm iudiciū illorum qui tantū corpora lia ⁊ ſenſibilia conſiderant ⁊ terrena ſapiunt quorum de us venter eſt corpus cum ſenſibus dicitur homo exteri or. Et ideo ẜm hunc modum loquitur hic apoſtolus di cens. Licet homo noſter ſcꝫ corpus cum natura ſenſiti ua corrumpatur in tribulationibus ieiunijs ⁊ abſtinen ti js ⁊ vigilijs. Roma. 6. Uetus homo noſter ſimul ⁊cͣ. Abachuc 3. Ingrediatur putredo ⁊c. Tamenis homo qui intus eſt ſcꝫ mens ſeu ratio munita ſpe futuri p̄mij ⁊ firmata munimine fidei renouat̉. Quod ſic intelligedū eſt. Uetuſtas enim eſt via ad corruptioneꝫ. Heb̓. 8. Qd̓ antiquatur ⁊ ſeneſcit ⁊cͣ. Natura autem humana fuit in integritate condita ⁊ ſi in illa integritate ꝑmanſiſſet ſem per eſſet noua: ſed per peccatuꝫ incepit corrumpi quo ſit ꝙ quicquid conſecutuꝫ eſt ſic̄ ignorantia difficultas ad bonum et pronitas ad malum: penalitas et alia huiuſ iuſmodi: totum pertinet ad vetuſtatem. Cum ergo
.l. multi Grati

in epiſtolam II. ad Corinthios. v.
natura humana huiuſmodi peccatū ſequētia deponit: tūc dicit renouari. Que quidē depoſitio hic incipit in ſanctꝭ ſed perfecte ꝯſumabit̉ in patria Hic em̄ deponit̉ vetuſtas culpe. nā ſpiritus deponit vetuſtatē peccati ⁊ ſubijcit̉ no uitati iuſticie. Hic intellectus deponit errores et aſſumit nouitatē veritatis ⁊ ẜm hoc is qui intus eſt homo ſcꝫ aīa renouat̉. Ephe. 4. Renouamini in ſpiritu mētis veſtre. Sed in patria tollet̉ etiā vetuſtas pene. Vnde ibi erit cō ſūmata renouatio. p̄s. Renouabit̉ vt aqͥle ⁊c̄. Sed quia ſancti quottidie ꝓficiūt in puritate cōſcientie: ⁊ in cogni tione diuinoꝝ. ideo dicit. De die in diē. p̄s. Aſcenſiones in corde ſuo. Sic ergo patria eſt inuincibilis: qꝛ renouat̉ de die in diē. Terciū prīcipale ſed huiꝰ patiētie cauſa eſt recogitatio premij: que eſt efficaciſſima: qꝛ ẜm Gregoriū recogitatio p̄mij diminuit vim flagelli. Et hoc eſt qd̓ di cit: Id em̄ qd̓ ⁊c. quaſi dicat. Nihil ſunt tribulatiōes qͣs hic patimur: ſi reſpiciat̉ ad gloriā: quā ex eis ꝯſequimur. Ande cōparat ſtatū ſanctoꝝ qui ſunt in vita iſta ad ſtatū eoꝝ qui ſunt in patria. ⁊ ponit quīqꝫ in vtroqꝫ ſtatu: corre ſpondētia ſibi inuicē. Nā primo ſtatus iſtius vite in ſctīs eſt ſtatus quantū in ſe eſt paruus ⁊ quaſi imperceptibilis Unde dicit. Id id eſt minimū. Eſa. 54. Ad pūctuꝫ in mo dico dereliqui te. Item trāſitoriū. Vnde dicit. In pn̄ti.i. in vita iſta: que eſt in afflictiōibus ⁊ erūnis. Iob. 7. Mili tia eſt vita homīs ⁊c̄. Item tꝑis breuitas. Vnde dicit mo mentaneū. Eſa. 54. In momēto indignatiōis abſcōdi fa ciem meā parūper a te ⁊c. Nam totū tempus huiꝰ vite cō paratū ad eternitatē nō eſt niſi ſicut momentū Item eſt le uis. Vnde dicit leue. Naꝫ licet. sͣ. primo dicat̉. Grauati ſumus ſupra modū. qꝛ ſcꝫ graue eſt corpori: tamē ſpiritui caritate feruēti leuiſſimū eſt. Aug. Oīa grauia ⁊ īmania facilia ⁊ ꝓpe nulla facit amor. Iteꝫ eſt penoſus ⁊ ideo di cit. Tribulatiōis. Mich. 7. Iram dn̄i portabo ⁊c. Sed quantū ad ſtatū beatitudīs ponit quīqꝫ. qꝛ contra hoc qd̓ dicit Id ponit ſupra modū id eſt ſupra mēſurā. ¶ Sed cō tra. Mat. 16. Reddet vnicuiqꝫ iuxta oꝑa ſua. Non ergo ſupra menſurā. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ ly ſed nō deſi gnat equalitatē ꝙͣtitatis vt ſcꝫ ꝙͣtum quis meruit tantuꝫ premiet̉ ſed deſignat equalitatē ꝓportiōis vt ſcꝫ qui plus premij accipiat. Item ꝯtra id qd̓ dicit. In pn̄ti ponit. In ſublimitate.i. in ſtatu ſublimi abſqꝫ ꝑturbatiōe. Eſa. 5 8 Suſtollaꝫ te ſuper altitudinē nubiū ⁊c̄. Cōtra id qd̓ dicit momētaneū ponit eternū. Eſa. 35. Leticia ſempiterna ſu per capita eoꝝ ⁊c. Cōtra hoc qd̓ dicit leue: ponit pōdus. Et dicit pondus ꝓpter duo. Pondus em̄ inclinat ⁊ tra hit ad motū ſuū que ſubſunt ſibi. Sic gloria eterna erit tā ta ꝙ totū hominē facit glorioſuꝫ ⁊ in anīa ⁊ in corꝑe nihil erit in hoīe quod nō ſequat̉ impetū glorie. Uel dicit̉ pon dus ꝓpter precioſitatē. Nam precioſa ſolū ponderari cō ſueuerūt. Contra hoc qd̓ dicit tribulatiōis ponit. Glorie. vl̓ hoc ꝙ dicit glorie poteſt eſſe cōmune ad alia quattuor que de ſtatu patrie dicunt̉. Hoc vero ꝙ dicit tribulatōis ad quattuor que de ſtatu preſentis vite dicta ſunt. Ope rat̉ ſupra id ſcꝫ ꝙ tribulatiōes patimur. nā hec ſunt cauſa ⁊ meritū quare deus iſtam gloriā nobis cōferat. Eſt ergo ſanctoꝝ patientia inuincibilis: eoꝝ remuneratio ineffabi lis. ſed remuneratiōis eoꝝ recōpēſatio recta et delectabi lis. Vnde dicit. Non cōtemplātibus nob̓is ⁊c. Quaſi di cat. Licet hec que ſperamus ſint futura et interim corpꝰ noſtrū corrumpat̉: nihilominus tamen renouamur: qꝛ nō attendimus ad iſta temporalia. ſed ad celeſtia. Et hoc eſt qd̓ dicit. Operat̉ in nobis pondus glorie: nobis dico nō cōtemplantibus id eſt nō attendentibus ad ea que viden tur id eſt ad terrena ſed ad ea que non vident̉ ſcꝫ celeſtia. Phil̓. 3º. Que retro ſunt obliuiſcēs ⁊c. 1ͤ. Corinth. 2º. Oculus non vidit ⁊c. Et quare celeſtia ꝯtemplamur? qꝛ
ta que vident̉ id eſt terrena ſunt temꝑalia ⁊ trāſitoria. ea autem que non vident̉ ſcꝫ celeſtia ſunt eterna. Eſa. 49. Salus autē mea in ſempiternū erit. Incipit capitulū quintū. Cimus auteꝫ quoniā ſi terreſtris domus noſtra huius habitatiōis diſſoluatur: ꝙ edificationē ex deo habemꝰ domū nō manufactā: ſed eternā in celis. Nā ⁊ in hoc ingemiſcimꝰ ha bitationē noſtrā que de celo eſt ſuꝑindui cu pientes: ſi tamē veſtiti nō nudi inueniamur Nā ⁊ qui ſumus in hoc tabernaculo: ingemi ſcimꝰ grauati. eo ꝙ nolumꝰ expoliari ſed ſu ꝑueſtiri: vt abſorbeat̉ qd̓ mortale eſt a vita. Poſtꝙͣ apoſtolus cōmendauit miniſteriū noui teſtamen ti ⁊ quantū ad dignitatē et quantū ad vſum: cōſequenter hic cōmendat illud quantū ad premiū: licet de premio ꝙͣ tuꝫ ad aliquid aliqualiter ⁊ incōplete ſupra tractauit. hic tamen de hoc complete tractat. Circa qd̓ tria facit. Pri mo em̄ agit de premio. Secūdo vero de preparatōe ⁊ pre mij ſuſceptione ibi. Et ideo cōtendimus ſine ⁊c. Tercio vero de caliſa vtriuſqꝫ ſcꝫ preparatiōis ⁊ premij qd̓ expe ctat̉ ibi. Omnia aūt ex deo qui recōciliauit ⁊c. Circa pri mū duo facit. Primo ponit premiū qd̓ expectat̉. Secūdo exprimit d̓eſideriū premij expectati. ibi. Naꝫ in hoc inge miſcimꝰ ⁊c. Sed quia premiū quod expectat̉ eſt ineſtima bile ſcꝫ gloria celeſtis ⁊ ideo dicit. ¶ Scimus quoniā ⁊c. quaſi dicat ẜm glo. Vere operat̉ in nob̓is pondus glorie quia in corporibꝰ erit hec gloria nō tantū in aīabꝰ. Enim id eſt quia ſcimꝰ id eſt certi ſumus: qꝛ iam habemꝰ in ſpe quoniā ſi terreſtris domus noſtra id eſt corpꝰ. Homo em̄ vt dictū eſt dicit̉ mens cū ſit principalius in homine. que quidē mens ſe habet ad corpus ſicut homo ad domū. Si cut em̄ deſtructa domo nō deſtruit̉ homo eam inhabitās ſed manet: ſic deſtructo corꝑe non deſtruit̉ mens ſeu anīa rationalis ſed manet. Corpus ergo terreſtre dicit̉ domus habitatōis id eſt in qua habitamꝰ. Iob. 4. Qui habitāt domos luteas ⁊c. ¶ Diſſoluat̉ id eſt deſtruat̉. Scimus in ꝙͣ ꝙ habemus edificationē id eſt edificiū ex deo: ideſt pa ratū a deo. Edificiū dico domū non manufactā id eſt non opere homīs nec opere nature ſed corpus incorruptibile: qd̓ aſſumemus. qd̓ quidē non eſt manufactū quia ineorru ptibilitas in corꝑibus noſtris ꝓuenit ſolū ex operatōe di uina. Phil̓. 3. Reformabit corpus humilitatꝭ noſtre ⁊c. ¶ Domū eternā. id eſt domū ab eterno nobis preparatā. Eſale. 33. Tabernaculū quod nequaꝙͣ deſtruet̉ in celis. Math̓. 5. Merces veſtra copioſa eſt in celis. Hāc autem cōmutatationē vt ſcꝫ ꝓ terreſtri domo habeāt celeſtē deſi derabat Iob dicēs. 14. Cunctis diebus qͥbus nūc milito expoſitio eſt ẜm glo. ſed tamē nō eſt ẜm intellectū apoſto licū nec precedētibus nec ſequētibus cōcordat. Naꝫ ip̄e cū habeat vnā materiā continuā de qua loquit̉ non inter ponit aliā. Et ideo videamꝰ quid intendat apl̓us dicere. Sciendū eſt autē ꝙ apl̓us vult hic oſtendere ꝙ ſancti ra tionabiliter ſuſtinēt tribulatiōes: ex quibus vita preſens corrumpit̉. quia ex hoc ſtatim ꝑueniūt ad gloriam nō ad glorioſū corpus vt dicit̉ in glo. Et ideo dicit. Ideo ſuſti nuimus em̄ id eſt quia ſcimus id eſt ꝓ certo habemꝰ quo niā ſi terreſtris domus noſtra huiꝰ habitatiōis id eſt cor pus diſſoluat̉ id eſt corrūpat̉ per mortē: habemus ſtatim non in ſpe ſed in re meliorē domū ſcꝫ edificationē domoꝫ

Explanatio ſancti Thome
non manufactā id eſt gloriā celeſtē non corpus glorioſū. De hac autem domo dicit̉ Ioh̓. 14. In domo patris mei manſiones multe ſunt ⁊c. Que quidē eſt ex deo non ma nufacta quia gloria eterna eſt ip̄e deus. p̄s. Eſto mihi in deū protectorē et in doniū ⁊cͣ. Et eternā ad litterā qꝛ ipſe deus eſt eternus. In celis.i. in excelſis quia ſtatim corru pto corpore aīa ſancta cōſequit̉ hanc gloriaꝫ nō in ſpe ſed in re. Si ergo premiū ſanctoꝝ eſt admirabile et deſidera bile: qꝛ gloria celeſtis eſt ⁊ ideo conſequēter ſubiūgit deſi deriū ſanctoꝝ ad ip̄m premiū dicēs. Nam in hoc ingemi ſcimus ⁊c. Ubi tria facit. Primo exprimit deſideriū gra tie ad premiū ip̄m. Scd̓o oſtendit ꝙ deſideriū gratie re tardat̉ ex deſiderio nature ibi. Naꝫ ⁊ qui ſumus in taber naculo ⁊c. Tertio oſtendit quomō deſideriū gratie vincit deſideriū nature ibi. Audētes igit̉ ⁊c. Sed deſideriū gra tie eſt cū feruore. Nā in hoc ingemiſcimus ⁊c. quaſi dicat hec eſt vera ꝓbatio ꝙ habemus domū non manufactā qꝛ ſi deſideriū nature nō eſt fruſtra multominꝰ deſideriū gr̄e fruſtra eſt. Cū igit̉ nos habeamꝰ feruentiſſimū deſideriū gratie de gloria celeſti: impoſſibile eſt ꝙ ſit fruſtra. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Ingemiſcimus.i. in gemendo deſideramꝰ in hoc ſcꝫ aīe deſiderio retardati. p̄s. Heu mihi qꝛ incolatꝰ meꝰ ⁊c. In hoc em̄ ꝙ cupiētes ſumꝰ.i. cupimꝰ ſuꝑindui hītationē noſtrā.i. fruitionē glorie que de celo eſt.i. cele ſtis que dicit̉ habitatio qꝛ in ip̄a gloria ſancti habitant ſi cut in ſuo cōſolatorio. Mat. 25. Intra in gaudiū dn̄i tui Per hoc aūt quod dicit ſuperindui dat intelligere ꝙ illa domus celeſtis de qua ſupra dixerat nō eſt aliquid ab ho mine ſeparatū ſed aliquid homini iuherēs. Nō em̄ dici tur homo induere domū ſed veſtimentū. domū autē dicit̉ aliqͥs inhabitare. Hec ergo duo cōiungit dicēs ſuꝑindui habitationē per qd̓ oſtendit ꝙ illud deſideriū eſt aliquid inherens qꝛ induit̉. ⁊ aliquid cōtinens ⁊ excedēs qꝛ inha bitat. Sed quia nō ſimpliciter dixit indui ſed ſuperindui rationē ſui dicti ſubdit dicēs: Si tamen veſtiti ⁊ nō nudi inueniamur. Quaſi dicat ſi aīa indueret̉ habitatiōe cele ſti ꝙ nō exueret̉ habitatiōe terrena.i. non corrūperet̉ cor pus noſtrū per mortē ſed celeſtis adeptio illius habitatio nis eſſet ſuꝑinduitio. Sed qꝛ oportet ꝙ euacuet̉ habita tione terrena ad hoc ꝙ induat̉ celeſti nō poteſt dici ſuper induitio: ſed induitio ſimplex. Et ideo dicit. Si tamē ve ſtiti ⁊ nō nudi inueniamur. Quaſi dicat. ſuꝑindueremur quidē ſi inueniremur induti et nudi. Nudus em̄ nō dicit̉ ſuꝑindui ſed indui tantū. Glo. vero aliter exponit de ve ſtimēto ſpirituali dicēs. Cupimus ſuꝑindui qd̓ vtiqꝫ fiet tamē hac cōditiōe ſi nos inueniamur veſtiti ſcꝫ virtutibꝰ ⁊ nō nudi ſcꝫ virtutibꝰ. De iſtis veſtibus dicit̉ Col̓. 3. In duite vos ſicut electi dei ⁊c. Quaſi dicat. Nullus ad illā gloriā perueniet niſi habeat virtutes. que quidem expoſi tio non videt̉ cōcordare intentiōi apoſtoli. Sic ergo deſi deriū gratie feruet ad premiū. ſed tamen retardat̉ a deſi derio nature quod oſtendit cū dicit. Nam dū ſumus in ta bernaculo iſto ⁊c. Ubi primo ponit ꝯditionē deſiderij na turalis. Scd̓o oſtendit ꝙ etiā hic ſtatus deſiderij natura lis eſt a d eo ibi. Qui autē efficit nos ⁊c. Conditio aūt de ſiderij eſt naturalis retardans deſideriū gratie. quia velle mus inueniri veſtiti ⁊ nō nudi id eſt ita vellemus ꝙ anīa perueniret ad gloriā ꝙ corpus nō corrumꝑet̉ per mortē. Cuiꝰ ratio eſt quia naturale deſideriū ineſt anīe eſſe vni tam corꝑi alias mors nō eſſet penalis. Et hoc eſt qd̓ dicit Nam nos qui ſumꝰ in tabernaculo. id eſt qui habitamus in iſto mortali corꝑe. 2ͤ. Petri.1. Scio ꝙ velox ſit depo ſitio tabernaculi mei. Ingemiſcimꝰ id eſt intus in corde. non ſolū extra in voce gemimꝰ Eſa. 59. Vt colūbe medi tantes gememꝰ quia durū eſt cogitare mortē. ⁊ tamē gra nati quaſi aliquo exiſtēte contra deſideriū noſtrū eo ꝙ nō
poſſumus peruenire ad gloriā niſi deponamꝰ corpus qd̓ eſt ita cōtra naturale deſideriū vt dicit Augꝭ. Ꝙ nec ip̄a ſenectus a petro timorē mortis auferre potuit. Et ideo di cit. Eo ꝙ nolumus ſpoliari ſcꝫ tabernaculo terreno. ſed ſuperueſtiri gloria ſuꝑceleſti. Uel ẜm glo. corꝑe glorioſo Sed quia poſſet videri indecēs ꝙ corpus ex vna parte eſ ſet corruptibile ex ſui natura ſi nō fuiſſet ante diſſolutū ⁊ ex parte glorie eſſet glorioſum. ſubdit modū quomō fieri vellet dicens. Vt abſorbeat̉: quod mortale eſt ⁊c. Quaſi dicat. Nō ſic ſuꝑueſtiri volumꝰ ꝙ corpus remaneat mor tale: ſed ita ꝙ gloria auferat ex toto corruptionē corporis abſqꝫ corꝑali diſſolutiōe. Et ideo dicit. Abſorbeat̉ quod mors eſt.i. ipſa corruptio corꝑis a vita ſcꝫ gl̓ie. 1ᵉ. corint. 15. Abſorpta eſt mors in victoria tua ⁊cͣ. Lectio ſecunda. Ui autē efficit nos in hoc ip̄m deus ꝙ qui dedit nobis pignus ſpiritus Au dentes igit̉ ſemper ⁊ ſcientes: quoniā dum ſumꝰ in hoc corpore peregrinamur a dn̄o. Per fidē enim ambulamus et nō per ſpem. Audemus autē ⁊ bonā voluntatē ha bemꝰ magis peregrinari a corpore ⁊ preſen tes eſſe ad dn̄m ⁊ ideo contendimus ſiue ab ſentes ſiue p̄ſentes placere illi. Omnes eniꝫ nos manifeſtari oportet ante tribunal xp̄i. vt referat vnuſquiſqꝫ ꝓpria corporis prout geſſit: ſiue bonū ſiue malū. Hic oſtendit auctorē ſupernaturalis deſiderij de habita tiōe celeſti. Cauſa em̄ naturalis deſiderij ꝙ volumus ex poliari eſt quia ſcꝫ aīa naturaliter vnit̉ corpori ⁊ ecōuerſo Sed hoc ꝙ celeſtē inhabitationē ſuꝑindui cupiamꝰ non eſt ex natura ſed ex deo. Et ideo dicit. Qui autem efficit nos in hoc ⁊cͣ. Quaſi dicat. Volumꝰ ſuperinduere cele ſtem habitationē: ita tamē ꝙ non ſpoliemur terrena ⁊ ta men hoc ip̄m ꝙ volumus ſic ſuꝑueſtiri efficit in nobis de us. Phil̓. 2. Deus eſt qui operat̉ in nobis ⁊c. Cuiꝰ ratio eſt quia quālibet naturā conſequit̉ appetitus cōueniēs fl ni ſue nature. ſicut graue naturaliter tēdit deorſuꝫ ⁊ appe tit ibi quieſcere. Si aūt ſit appetitus alicuiꝰ rei ſupra na turā ſuā illa res nō mouet̉ ad illū fineꝫ naturaliter ſed ab alio qd̓ eſt ſupra naturā ſuā. Conſtat autē ꝙ perfrui cele ſti gloria ⁊ videre deū per eſſentiā licet ſit rationalis crea ture eſt tamē ſupra naturā ip̄iuſ. nō ergo mouet̉ ratiōalis creatura ad hoc deſiderandū a natura. ſed ab ip̄o deo qui in hoc ip̄m efficit nos ⁊c. Sed quomō hoc efficit ſubdit dicēs. Qui dedit pignus ⁊c̄. Circa qd̓ ſciendū eſt ꝙ deꝰ efficit in nobis naturalia deſideria ⁊ ſuꝑnaturalia. Natu ralia quidē quādo dat nobis ſpiritū naturalem cōuenien tem nature humane. Gen̄. 1º. Inſpirauit in faciē eius ⁊c. Suꝑnaturalia vero dat quādo infundit in nobis ſuperna turalē ſpiritū. ſcꝫ ſpiritū ſanctū. Et ideo dicit. Dedit no bis pignus ſpiritꝰ id eſt ſpiritū ſanctū cauſantē in nobis certitudinē huiꝰ rei quā deſideramus impleri. Ephe. 1º. Signati eſtis ſpiritu ꝓmiſſionis ſancto ⁊c. Dicit autē pi gnus. quia pignꝰ debet tantū valere ꝙͣtum yalet res pro qua ponit̉. ſed in hoc differt a re ꝓ qua ponit̉. qꝛ pleniori iure poſſidet̉ res qn̄ iam habet̉ ꝙͣ pignus qꝛ res poſſidet̉ vt quid ſuū. pignus vero ſeruat̉ ⁊ tenet̉ quaſi ꝓ certitudi ne rei habēde. Ita eſt de ſpū ſancto qꝛ ſpūſſanctus tantuꝫ valet ꝙͣtuꝫ gloria celeſtis. ſed differt in mō habendi quia nūc habemus eū quaſi ad certitudinē ꝯſequēdi illā gloria In patria vero habebimus vt rem iam noſtraꝫ ⁊ a nobis

in epiſtolam II. ad Corinthios. v.
poſſeſſam. Tunc em̄ habebimus perfecte: modo imperfe cte. Sic ergo retardat̉ deſideriū gratie a deſiderio nature Sed nūquid impedit̉? Non: ſed deſideriū gratie vincit. Et hoc eſt qd̓ dicit. Audentes igit̉ ⁊tͣ. Quaſi dicat. Duo deſideria ſunt in ſanctis. Unū quo deſiderāt celeſtē hīta tionē. aliud quo nolūt expoliari. Et ſi hec duo eſſēt cōpoſ ſibilia nō eſſēt ꝯͣria et vnū nō retardaret̉ ab alio. Sꝫ apl̓s on̄dit ea eſſe incōpoſſibilia ⁊ ꝙ oportꝫ ꝙ vnū vīcat alteꝝ Unde circa hoc tria facit. Primo eniꝫ oſtendit incōpoſſi bilitatē dictoꝝ deſiderioꝝ. Scd̓o interponit quandā pro bationē ibi. Per fidem em̄ ⁊c. Tercio oſtendit qd̓ horuꝫ vincat ibi. Audemus aūt ⁊c. Incōpoſſilitatē oſtendit cuꝫ dicit. Audentes igit̉ ſemper ⁊cͣ. Audere ꝓprie eſt immi ſcere ſe in pericula mortis ⁊ nō cedere ꝓpter timorē. Li cet autē ſancti naturaliter timeāt mortem. tamen audent ad pericula mortis ⁊ nō cedūt timore mortis. Prouerb̓. 28. Iuſtus quaſi leo cōfidens. Eccl̓. 48. In diebus ſuis nō pertimuit principē. ¶ Et ſcientes ſcꝫ ſumꝰ hoc qd̓ cō firmat in nobis audaciā vt pro xp̄o mori non timeamus. quoniā dū ſumꝰ in hoc corpore mortali peregrinamur.i. elongamur a deo. p̄s. Heu mihi quia incolatus meus ⁊c. Peregrinamur inꝙͣ quia ſumꝰ extra patriā noſtrā qui de us eſt. alias nō diceremur peregrinari ab eo. Et hoc non eſt ex natura noſtra: ſed ex eius gratia. Ꝙ autē ꝑegrina mur a dn̄o probat cuꝫ dicit. Per fidem em̄ ambulamꝰ id eſt ꝓcedimus in vita iſta per fidem ⁊ non per ſpeciē.i. nō ꝑ perfectā viſioneꝫ. Fidei em̄ verbū eſt ſicut lucerna qua illuminamur ad ambulandū in vita iſta. p̄s. Lucerna pe dibus meis verbū tuū ⁊c. In patria autē nō erit hmōi lu cerna. quia ip̄a claritas dei id eſt ip̄e deus illuminabit il lam. Et ideo tūc per ſpeciē.i. per eſſentiā videbimus eū. Dicit autē. Per fidē ambulamus. qꝛ fides eſt de nō viſis Eſt em̄ fides ſubſtātia ſperandarū rerū argumentū nō ap parentiū vt dicit̉ Heb. 11. ꝙͣdiu autē anima corꝑi morta li vnit̉ non videt deū per eſſentiā. Exo. 33º. Ron videbit me homo ⁊c. Unde inquantū aſſentimꝰ credēdo hijs que nō videmus dicimur ambulare per fidē ⁊ non per ſpeciē. Sic ergo patet ⁊ duoꝝ deſiderioꝝ incōpoſſibilitas qꝛ nō poſſumus cū hoc corꝑe ſuperindui celeſtē habitationē et ꝓbatio huiꝰ qꝛ per fidē ambulamus. ¶ Sequit̉ ꝯſequen ter victoria vniꝰ deſiderij de duobus ſcꝫ deſideriū gratie cū dicit. Audemus ⁊c. Et debꝫ reſumi ſciētes ſupra poſt tū qꝛ littera ſuſpenſiua eſt. vt dicat̉ ſic. Hoc inꝙͣ ſcientes quia dū ſumus in hoc corꝑe ⁊cͣ. Audemus ⁊ bonā volun tatē habemus. Duo dicit quoꝝ vnū importat repugnan tiā quā habet in volendo que fit per timorē mortis. Ubi em̄ non eſt timor non eſt audacia. Nā ex appetitu nature ſurgit timor mortis. ex appetitu gr̄e ſurgit audacia Ideo dicit. Audemꝰ. Aliud importat imperfectioneꝫ animi in deſiderādo. quia niſi bene deſideraret̉ nō vinceret̉ timor mortis cū ſit valde naturalis. Et ideo nō ſolū oportet au dere ſed bonā voluntatē habere.i. cū gaudio velle. Li cet em̄ ẜm philoſophū in actu fortitudīs nō requirat̉ gau diū ad perfectionē virtutis ſicut in alijs virtutibꝰ. ſed ſo lum nō triſtari. tamen qꝛ fortitudo ſanctoꝝ perfectior eſt. non ſolū nō triſtant̉ in periculis mortis ſed etiā gaudent. Phil̓. 1. Habens deſideriū diſſolui ⁊c. Sed qͥd audemꝰ? Magis peregrinari a corꝑe id eſt remoueri a corpore per corꝑis diſſolutionē quod eſt cōtra deſideriū nature ⁊ pre ſentes eſſe ad dn̄m id eſt ambulare per ſpeciē quod eſt de ſideriū gratie. Hoc deſiderabat. p̄s. qui dicebat: Sitiuit aīa mea ad deū viuū ⁊c. Et nota ꝙ hic cōcludit eadē duo q̄ propoſuit in principio. sͣ. Scd̓o ſcꝫ ꝙ ſi terreſtris dom noſtra huius habitatiōis diſſoluat̉ ꝙ idē eſt qd̓ hic dicit. peregrinari a corpore et̓ ꝙ habemus habitationē in celis nō manufactā ⁊ hoc qd̓ idem eſt p̄ſentes eſſe ad deū. Cōfutatur per hec verba error dicentiū animas ſanctoꝝ dece dentiū non ſtatim poſt mortē deduci ad viſionē dei ⁊ eius preſentiā. ſed morari in quibuſdā manſionibꝰ vſqꝫ ad diē iudicij. Nam fruſtra ſancti auderēt ⁊ deſiderarent peregrinari a corꝑe ſi non eſſent preſentes ad deū. Et ideo dicendū eſt ꝙ ſancti ſtatim poſt mortē vident deū per eſſen tiā ⁊ ſunt in celeſti māſione. Sic ergo patet ꝙ premiū qd̓ ſancti expectāt eſt ineſtimabile. ¶ Sequit̉ de preparatio ne ad premiū que ſit per pugnā contra temptatiōes ⁊ per exercitiū bonoꝝ operū. Et hoc eſt qd̓ dicit. Ideo cōtendi mus ⁊c. Preparant̉ aūt ſancti ad hoc premiū tripliciter. ſcꝫ placēdo deo. Scd̓o ꝓficiendo ꝓximo ibi. Sciētes au tem timorē dei. Tercio abdicādo a ſe carnales affectus. ibi. Itaqꝫ nos ⁊c. Deo autē placent reſiſtendo malis. Et ideo dicit. Ideo qꝛ ſcꝫ totū deſideriū noſtrū eſt ꝙ ſimus p̄ ſentes deo. Contēdimus id eſt cū conatu nitimur ſeu ſtu demus cū pugna et lucta cōtra temptatiōes dyaboli car nis ⁊ mūdi. Luce.13. Contēdite intrare per anguſtā por tam ⁊c. Placere illi ſcꝫ deo ad quē deſideramꝰ eſſe pre ſentes. ⁊ hoc ſiue abſentes ſiue p̄ſentes illi ſumus. qꝛ niſi ſtudeamus ei placere in vita iſta dū ſumus abſentes. non poterimꝰ ei placere nec eſſe ei p̄ſentes in alia vita. Sap. 4. Placēs deo factus dilectus ⁊c. ¶ Conſequēter cū di cit. Oēs em̄ nos manifeſtari oportet ⁊c̄. ſubdit cauſā qua re ſancti contendūt placere deo. que quidē cauſa ſumit̉ ex cōſideratiōe futuri iudicij vbi nos oēs manifeſtari opor tet. Ponit autem apl̓us quīqꝫ conditiōes futuri iudicij, Primo em̄ ponit ip̄ius vniuerſalitatē. qꝛ nullus excipiet̉ ab illo iudicio. Et ideo dicit. Oēs nos id eſt oēs homīēs bonos ⁊ malos magnos ⁊ paruos. Ro. 14. Oēs ſtabimꝰ ante tribunal xp̄i Apoc. 20. Uidi mortuos puſillos ⁊ ma gnos ſtantes in cōſpectu agni ⁊c. Sed contra hoc obijcit̉ dupliciter. Primo qꝛ videt̉ ꝙ infideles nō veniēt ad iu diciū. nā qui non credit iā iudicatus eſt vt dicit̉. Ioh̓. 3º. Scd̓o qꝛ quidā erūt ibi vt iudices. Math̓. 19. Sedebitis ſuper ſedes ⁊cͣ. Non ergo oēs erūt ante tribunal vt iudi cent̉. Reſponſio. dicīdū ꝙ in iudicio duo erūt ſcꝫ diſcuſ ſio meritoꝝ ⁊ quantū ad hoc non oēs iudicabunt̉. qꝛ illi qͥ totaliter abrenūciauerūt ſathane ⁊ pompis eius ⁊ per om nia adheſerūt xp̄o: non diſcutient̉ qꝛ iam dij ſunt. Illi ve ro qui in nullo adheſerūt xp̄o: nec per fidē nec per opera. ſimiliter nō indigent diſcuſſione qꝛ nihil habēt cum xp̄o. ſed illi qui cū xp̄o aliquid habēt ſcꝫ fidem. et in aliquo re ceſſerūt a xp̄o ſcꝫ per mala opera ⁊ praua deſideria. diſcu tient̉ de hijs que contra xp̄m cōmiſerūt. Unde ꝙͣtum ad hoc ſoli xp̄iani peccatores manifeſtabūtur ante tribuual̓ xp̄i. Item erit in iudictio ꝓlatio ſententie ⁊ ꝙͣtum ad hoc omnes manifeſtabunt̉. Sed de pueris nō videt̉ quia dici tur vt referat vnuſquiſqꝫ ꝓpria corporis prout geſſit. ſed pueri nihil geſſerūt in corꝑe. ergo ⁊c. Sed hoc ſoluit glo ſa. qꝛ non iudicabunt̉ pro his que ip̄i geſſerunt per ſe ſed de his que geſſerūt per alios. duꝫ per eos crediderūt vel nō crediderūt: baptizati vel nō baptizati fuerūt. Uel dam nabunt̉ ꝓ peccato primi parētis. Scd̓o vero ponit iudicij certitudinē. In iudicio em̄ hominū multi decipi poſſunt dum quidā iudicant̉ mali. qui tamen ſunt boni ⁊ ecōuer ſo. Et huiꝰ ratio eſt. quia nō manifeſtant̉ corda. ſed in il lo iudicio perfectiſſima certitudo erit. quia erit ibi manife ſtatio cordiū. Unde dicit. Manifeſtari. 1. corint. 4. No lite ante tempus iudicare ⁊c. Tercio ponit iudicij neceſ ſitatē. quia nec per interpoſitā perſonā nec per contuma ciā poterit quis effugere iudiciū illud. Vnde dicit Opor tet id eſt neceſſariū eſt. Iob. 19. Scitote eſſe iudiciū. Ec cleẜ. vltimo. Cuncta que fiūt adducet deus ⁊c. Quarto ponit iudicis auctoritatē. Vnde dicit. Ante tribunal xp̄i vt ſcꝫ veniat ad iudicandū homines in eadē forma in qua
v ij

Explanatio ſancti Thome
iudicatus eſt ab hoībus. vt exiſtens in forma humana vi deat a bonis ⁊ malis. Mali enim nō poſſunt videre glo riā dei. Ioh̓. 5. Poteſtatē dedit ei iudiciū facere ⁊c. Tri bunal autē dicit iudiciartā poteſtatē. ⁊ ſumptū eſt ab anti qua ꝯſuetudine romanoꝝ. qui elegerūt tres tribunos ple bis. ad quoꝝ officiū pertinebat dijudicare exceſſus cōſu lum ⁊ ſenatoꝝ ⁊ loca iſtoꝝ vocabant̉ tribunalia. Quīto ponit iudicis equitatē. quia ẜm merita ꝓpria erunt pre mia vel pene. Vnde dicit Vt referat vnuſquiſqꝫ ⁊c. Ro. 2º. Reddet vnicuiqꝫ ẜm opera ſua. Et dicit corꝑis nō ſo lum pro his que facit motū corporis ſed ꝓ his que men te geſſit. alias infideles nō punirent̉. Et ideo cū dicit cor poris intelligendū eſt id eſt pro his que geſſit dum vixit in corpore. Lectio tercia. Cientes ergo timoreꝫ dn̄i hominibꝰ? ſuademus: deo autē manifeſti ſumꝰ Spero auteꝫ ⁊ in cōſcientijs veſtris manifeſtos nos eſſe. Non iterū cōmendamꝰ nos vobis: ſed occaſionē damus vobis glo riandi ꝓ nobis: vt habeatis ad eos qͥ in facie gloriant̉ ⁊ non in corde. Siue eniꝫ mente ex cedimus deo. ſiue ſobrij ſumus vobis. Cari tas enim xp̄i vrget nos eſtimātes hoc: quoni am ſi vnus pro oībus mortuus eſt: ergo om nes mortui ſunt. Et pro oībus mortuus eſt xp̄s: vt ⁊ qui viuūt: iam nō ſibi viuāt: ſed ei qui pro ip̄is mortuus eſt ⁊ reſurrexit. Oſtenſo qualiter ſancti ſe preparāt ad premiū eterne glo rie: placēdo deo. hic oſtendit cōſequenter quomō prepa rant ſe ad hoc ꝓficiendo ꝓximo. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit ſollicitudinē ſuā quā habet de ſalutē ꝓ ximoꝝ. Scd̓o vero huiꝰ ſollicitudinis cauſaꝫ aſſignat ibi Caritas xp̄i vrget nos ⁊c. Circa primū tria facit. Primo ponit curā quā habet de ſalute ꝓximoꝝ perſuadēdo eis. Scd̓o excludit quandā falſam ſuſpicione ibi. Non iteruꝫ nos ⁊c. Tercio oſtendit ꝙ etiam in modo docendi proxi moꝝ vtilitatē intendat ibi. Siue em̄ mente ⁊c. Circa pri mū duo facit. Primo ponit ſtudiū ſuū de vtilitate ꝓximo rum. Scd̓o manifeſtat hoc ibi. Deo autē ⁊cͣ. Dicit ergo. Dico ꝙ oportet nos manifeſtari ante tribunal ⁊c. Et hec cōſideratio inducit hoīes ad timendū iudiciū. Et ideo di cit. Scientes ergo timorē dn̄i id eſt ꝙͣ pure ⁊ caſte timen dus ſit dn̄s ieſus xp̄us ſuademus hominibꝰ vt timeant ⁊ vt credāt. Iob. 23. Conſiderans eū timore ſollicitor. Ie. 10. Quis nō timebit te o rex gentiū. Eſa. 8. Dominū ex ercituū ip̄m ſanctificate ⁊c̄. Sed quia aliquis poſſꝫ dicere ꝙ non ex gratia: ſed ex comodo ſuo ſuadebat hoībus. Et ideo manifeſtat hoc eſſe falſuꝫ duplici teſtimonio ſcꝫ dei. Unde dicit. Deo autē manifeſti ſumus. quia ſcꝫ ex timo re dei loqͥmur. Deus em̄ videt intentionē cordis noſtri. Ie. 17. Prauū eſt cor hoīs ⁊ inſcrutabile et quis cogno ſcet illud? Ego dn̄s ⁊c. Io. 2. Ipſe ſciebat ⁊c. Item teſti monio cōſcientiarū ip̄oꝝ. Vnde dicit. Spero aūt in con ſcientijs veſtris ⁊cͣ. ⁊ vere ſpero qꝛ ſic me exhibui vt vos ſcire poſſitis nos eſſe probatos. ⁊ firmiter hoc tenere. ⁊ ſi non cōfite amini ore. sͣ. 4. Cōmendantes noſmetip̄os ad omnē conſcientiā hominū ⁊c. ¶ Conſequēter qꝛ poſſent credere ꝙ hoc dixerit apl̓us ad cōmendationē ꝓpriā: re mouet hāc ſuſpicionē falſam dicēs. Non iterū nos cōmen damus vobis id eſt nō dicimus hoc ad cōmendationē no ſtrā. vt quaſi iterū velimus nos cōmendare. Supra enim
3º. ⁊ etiā tͤ. corint. 3º. aliqua dixerat ad cōmendationē ſu am. Et ideo dicit. Iterū. infra. 10. Non em̄ qui ſeip̄m cō mendat ⁊c. Sed hoc dicimus propter vtilitatē veſtram. Quaſi dicat. Damus vobis occaſionē gloriādi id eſt ma teriā gloriādi. Pſeudo em̄ per elationē gloriabant̉ dicen tes ſe fuiſſe doctos ab apl̓is. qui fuerūt a dn̄o ſcꝫ a petro ⁊ iacobo qui erant colūne fidei. detrahētes in hoc apoſtolo quaſi nō fuerit cum dn̄o ieſu ⁊ volentes eius doctrinā de ſtruere. Vt ergo ⁊ corinthij haberēt in quo gloriarent̉ cō tra ip̄os pſeudo ſcꝫ de gratia apl̓o data ⁊ vt eos refellant ⁊ non ſeducātur ab eis. ideo dicit hoc. Unde ſubdit. Vt habeatis ad eos id eſt cōtra eos vel ad eos reprimendos quid poſſitis dicere. Ad eos dico. qui in facie gloriant̉ et non in corde. Qd̓ tripliciter exponit̉. Primo ſic. In fa ycie gloriant̉ id eſt interioribꝰ obſeruantijs legalibus. qꝛ ad litterā docebāt ſeruare legalia. Et nō in corde id eſt in virtute xp̄i que eſt in corde. qꝛ in ſpiritualibꝰ ſicut apl̓us qui in virtute crucis xp̄i dicebat. Mihi autē abſit gloria ri ⁊c. Item in facie gloriabant̉ id eſt in cōſpectu hominū ſicut hypocrite faciūt. et non in corde id eſt in teſtimonio conſciētie. ſicut apoſtolꝰ. Vnde dicit. Gloria noſtra hec eſt ⁊c. Vel in facie gloriant̉. quia aliqua pretendebāt ex terius que tamē non ita ſentiebāt interius in corde ſcꝫ ꝙ dicebāt ſe doctos ab apoſtolis. ⁊ ſequerent̉ eoꝝ doctrinaꝫ quā nitebant̉ deſtruere. Patet ergo qualiter apoſtolꝰ in docendo proximoꝝ ſalutē procurabat. ¶ Sequit̉ videre quomō ipſoꝝ ſalutē procurabat etiā in modo docēdi. Vn de dicit. Siue em̄ mente ⁊c. Quod exponit̉ dupliciter. Uno modo ſic. vt apl̓us dicat ſe excedere quādo loquitur eis cōmendando ſe ſobriū eſſe quādo loquit̉ de cōmenda tione ꝓpria. ẜm hoc dicit. Quocūqꝫ modo doceamꝰ. vel eſt honor dei. vel vtilitas ꝓximi. quia ſi excedimus men te id eſt cōmendamus nos. deo ſcꝫ eſt id eſt ad honorē del vel de ſeruādo iudicio dei ſiue ſobrij ſumus id eſt non al ta dicamus de nobis. Hoc eſt vobis id eſt ad vtilitatē ve ſtrā. Sed aliter ⁊ eſt magis litteralis ſenſus. Dico ꝙ da mus vobis occaſionē gloriandi ꝓ nobis. quia nos in om nibus que facimus ⁊ etiā in modo faciēdi intendimus bo nū veſtrum. Unde ſciendū eſt ꝙ apoſtoli ſunt medij inter deū ⁊ populū. Deutro. 5. Ego ſequeſter ⁊ medius fui ⁊c. Oportebat ergo ꝙ haurirēt a deo quod effunderēt popu lo. Et ideo neceſſariū erat ꝙ quādoqꝫ eleuarent ſe per cō templationē in deū ad percipiendū celeſtia. quādoqꝫ con formarēt ſe populo ad tradendū que a deo perceperant. ⁊ hoc totū in eoꝝ vtilitatē cedebat. Et ideo dicit. Siue em̄ excedimus mēte. id eſt eleuamur ad hoc ꝙ percipiamus dona gratiarū ⁊ hoc vt deo ſcꝫ vniamur qd̓ fit per exceſſū rerū temporaliū. p̄s. Ego dixi in exceſſu meo. Dyoꝰ. Eſt em̄ extaſim faciens diuinus amor ⁊c. Siue ſobrij ſimus id eſt cōmenſuremus nos vobis tradēdo diuina precepta Hoc eſt vobis. id eſt ad vtilitatē veſtrā. Sobrietas enim idē eſt qd̓ cōmenſuratio. Bria em̄ in greco idē eſt qd̓ mē ſura. Hec ſobrietas nō opponit̉ ebrietati que eſt de vino que ad bella trahit in terra. ſed opponit̉ ebrietati que eſt a ſpiritu ſancto que rapit hominē ad diuina de qua dicit Cant. 5. Bibite amici ⁊ inebriamini cariſſimi. Nam illa ſcꝫ ſobrietas eſt ꝓpter vtilitatē proximi. ſed hec ebrietas eſt ꝓpter amorē dei. Huiuſmodi aūt deſcenſus ſignatus eſt per deſcenſum angeloꝝ per ſcalam quā vidit Iacob. Sen̄. 28. Ioh̓. 1. Uidebitis celū apertū ⁊c. ¶ Conſequē ter cū dicit. Caritas autē xp̄i ⁊c. Subiūgit apoſtolus cau ſaꝫ premiſſe ſollicitudinis. que quidē eſt caritas xp̄i. Cir ca hoc autē duo facit. Primo oſtendit ſe vrgeri a caritate xp̄i: ad procurandā ſaluteꝫ proximoꝝ. Scd̓o oſtendit vn de prouocet̉ caritas xp̄i in ip̄o ibi. Eſtimantes hoc ⁊c. Di cit ergo. Dico ꝙ ſiue excedimꝰ deo ſiue ſobrij ſimus vob̓

in epiſtolam II. ad Corinthios. V.
eſt ad vtilitatē veſtraꝫ. Et huiꝰ cauſa eſt. quia caritas xp̄i vrget nos ad hoc. Et dicit vrget quia vrgere idem eſt qd̓ ſtimulare. Quaſi dicat. Caritas xp̄i quaſi ſtimulꝰ ſtimu lat nos ad faciendū ea que caritas imperat vt ſcꝫ ꝓcure mus ſalutē proximorū. Hic eſt effectus caritatis. Ro. 8. Qui ſpiritu dei agunt̉ id eſt agitant̉ ⁊c. Canti. 8. Lam pades eius vt lampades ignis ⁊c̄. Unde autē proueniat̉ iſte ſtimulus caritatis. oſtendit cōſequenter ſubdēs. Eſti mātes hoc quoniā ſi vnus ⁊c. Et primo aſſigͣnat rationeꝫ huius. Scd̓o exponit ibi. Et ꝓ omnibus mortuus eſt ⁊c̄. Dicit ergo. Dico ꝙ oīa pro vobis facimus qꝛ vrget nos caritas xp̄i. quia eſtimamꝰ ꝙ ſi vnus ſcꝫ xp̄s pro om̄ibus mortuus eſt: ꝙ etiā nos ita viuamus id eſt ad vtilitatē ve ſtrā ꝙ etiā nobis mortui ſimus id eſt nihil curemꝰ de no bil. ſed de xp̄o ⁊ de his que xp̄i ſunt. Et hoc eſt quod dicit Si vnus ⁊c. Ro. 5. Cōmendat deus ſuam caritatē in no bis ⁊c̄. 1ͤ. Petri. 2º. Xp̄us paſſus eſt ꝓ noͣbis ⁊c. Quod ergo infert. Ergo omnes mortui ſunt. exponit̉ tribus mo dis. Primo vt dicat̉ omnes mortui ſunt morte peccati in adam. Non em̄ eſſet neceſſariū ꝙ xp̄us pro omnibꝰ more ret̉ niſi omnes mortui fuiſſent morte peccuti in adam. 1e. corinth. 15. Sicut in adā omnes ⁊c. Scd̓o vt dicat̉. Om nes mortui ſunt ſcꝫ veteri vite. Xp̄us em̄ mortuus eſt ad delenda peccata. Ergo oēs debent mori veteri vite. ſcili cet peccāti ⁊ viuere vita iuſticie. Ro. 6. Ꝙ enim mortu us eſt peccato ⁊c̓. ita ⁊ vos eſt imate v̓os mortuos eſſe ⁊cͣ. Tercio ⁊ magis litteraliter. Ergo mortui ſunt omnes id eſt ita debet ſe quilibet reputare ac ſi eſſet mortuꝰ ſibijpſi. Col̓. 3. Mortui eſtis ⁊c. Et hunc modum expōnit conſe quēter cum dicit. Et pro omnibus mortuus eſt xp̄us. 1ᵉ. Ioh̓.2º. Mortuus eſt vt viuamus chriſto. Unde ſubdit. Vt ⁊ qui viuit ſcilicet vita naturali. tam nō ſibi viuat id eſt nō propter ſeip̄m ⁊ ꝓpter bonū ſuum tantū. ſed ei qui pro ip̄is mortuus eſt ⁊ reſurrexit ſcꝫ xp̄o. id eſt totā vitaꝫ ſuā ordinet ad ſeruitiū ⁊ honorē xp̄i. Gal̓. 2. Uiuo ego iaꝫ non ego ⁊c. Eccl̓. 29. Gratiā fideiuſſoris tui ne obliuiſca ris ⁊c. Et hoꝝ ratio eſt quia vnuſqͥſqꝫ operās ſumit regu lam operis ſui a fine. Vnde ſi xp̄us eſt finis vite noſtre vi tam noſtrā debemus regulare nō ẜm voluntatē noſtram ſed ẜm voluntatē xp̄i. Sic enim ⁊ xp̄us dicebat. Ioh̓. 6. Deſcendi de celo nō vt facerē voluntatē meam ⁊c. Nota autē ꝙ duo dicit ſcꝫ ꝙ mortuus eſt xp̄us ⁊ ꝙ reſurrexit ꝓ nobis. Ubi duo exiguntur a nobis. Quia enim mortuus eſt pro nobis ⁊ nos debemus mori nobiſmetip̄is id eſt ꝓ ip̄o abnegare noſip̄os. Unde dicebat. Luc. 9. Qui vult venire poſt me abneget ſemētip̄m ⁊c. Quia vero xp̄us re ſurrexit pro nobis. ⁊ nos debemus ita mori peccato ⁊ ve teri vite ⁊ nobiſipſis. ꝙ tamen reſurgamus ad nouam vi tam xp̄i. Rom̄. 6. Quomodo xp̄s ſurrexit a mortuis per gloriā patris ita ⁊ nos in nouitate ⁊c̓. Et propter hoc do minus nō dixit ſolum abneget ſemetip̄m ⁊ tollat crucē ſu am. ſed addidit ⁊ ſequat̉ me ſcꝫ in nouitate vite proficien do in virtutibus. p̄s. Ibūt de virtute in virtutē ⁊c̄. Lectio quarta. Taqꝫ nos ex hoc nemineꝫ nouimus ſcd̓m carnē. Et ſi cognouimus ſcd̓m carnē xp̄m iam nouimus: Si qua er go in xp̄o noua creatura vetera tranſierunt: ecce facta ſunt omnia noua. Poſito quomodo ſancti preparant ſe ad ſuſceptionē glo rie celeſtis placendo deo ⁊ proficiendo proximo. hic con ſequēter oſtendit quomodo preparant ſe ad hoc idem ab dicando a ſe carnalē affectuꝫ. Et circa hoc t̓ria facit. Pri mo ponit abdicationē carnalis affectus Secūdo excludit̉
inſtantiam. ibi. Et ſi cognouimus ⁊c. Tercio concludit intentum. ibi. Si qua ergo in chriſto ⁊c. Dicit ergo pri mo. Exquo ergo adeo certi ſumus de gloria eterna. Ita ꝙ nos ex hoc neminē ſcd̓m carnem nouimus. Ubi nota ꝙ ſcd̓m carnem eſt quedā determinatio. ⁊ poteſt duplici ter exponi: ſcd̓m ꝙ dupliciter cōſtructio fieri poteſt. Uno modo vt lyſcd̓m carnem conſtruatur cum hoc accuſatiuo neminē. ⁊ ſic exponit glo. Neminem ſcd̓m carnem. id eſt carnaliter viuentem approbamus. Exquo enim quilibet debet mori: non approbamus eum qui carnaliter viuit. Et hoc modo accipit̉ caro. Rom̄. 8. Vos autem in carne non eſtis ⁊c. Alio modo neminē ſcd̓m carnem. id eſt ẜm carnales legis obſeruantias viuentē nouimus. id eſt ap probamus: ⁊ hoc modo accipit̉ caro. Phil̓. 3. Qui confi dunt in carne. id eſt in carnalibus legis obſeruantijs ⁊c̄. Tercio neminē ſcd̓m carnē. id eſt ſcd̓m carnis corruptio nem nouimus. id eſt reputamus. Licet̉ enim fideles ad huc carnem corruptibilē gerant tamen in ſpe iam habēt corpus incorruptibile. Unde nō reputant ſe ſcd̓m ꝙ mo do carnem corruptibilē habent ſed ſcd̓m ꝙ habituri ſunt corpus incorruptibile. Hoc modo accipit̉ caro. 1ͤ. corint. 15. Caro ⁊ ſanguis regnū dei nō poſſidebūt. Alio modo poteſt conſtrui vt lyſcd̓m carnē conſtruat̉ cum hoc verbo nouimus. Et ſic eſt ſenſus. Dico ꝙ exquo non debemus nobis viuere ſed ei qui pro nobis mortuus eſt. itaqꝫ nos ex hoc neminē ſcd̓m carnem nouimus. id eſt nō ſequimur in aliquo carnalē affectum nec aliqueꝫ hoc̄ modo reputa mus. Et hoc modo accipit̉ illud Deut. 33º. Qui dixerit patri ſuo ⁊ matri neſcio vos ⁊cͣ. Et ſic ly ſcd̓m carnem re fertur ad cognoſcentē. ſed in prima expoſitōe referebatur ad cognitū. Quia vero aliquis poſſet dare inſtantiam de xp̄o quod ſaltem cognouiſſet eum ſcd̓m carnē. ideo conſe quēter hoc remouet dicens. ꝙ ſi cognouimus ⁊c̄. Circa quod ſciendū eſt ꝙ manicheus adducebat verba iſta pro ſe in fulcimentū ſui erroris. Ip̄e enim dicebat xp̄m nō ha buiſſe verū corpͥus. nec fuiſſe ex ſemine dauid natū. Et ſic Auguſt. dicit in libro cōtra fauſtum. Si quis cōtra eum allegaret verbū apoſtoli ad Ro. 1. Qui factus eſt ei ex ſe mine dauid ſcd̓m carnē. ⁊ illud. iᵉ. Thi. 3. Et manifeſte magnū eſt pietatis ſacramētū quod manifeſtatū eſt in car ne ⁊c. ⁊. 2º. Thi. 2º. Memor eſto dominū ieſum xp̄m re ſurrexiſſe a mortuis ex ſemine dauid ⁊c. Reſpondebat ꝙ apoſtolus aliquādo fuerat huiꝰ opinionis ſcꝫ ꝙ fuiſſet ex ſemine dauid ⁊ ꝙ verū corpus habuiſſet: ſed poſtea hanc opinionē mutauit ⁊ correxit ſe hic. Vnde dicebat Et ſi co gnouimus ſcd̓m carnem xp̄m id eſt ſi fuerimus aliquādo huius opinionis ꝙ xp̄us habuiſſet veram carnē. ſed nūc iam nō nouimus id eſt modo mutauimus illā opinionē et non credimus ita. Quod quidē dupliciter improbat Au guſti. primo quia de eo quod falſo putamus nullus dicit nouimus ſed opinamur. Cū ergo apoſtolꝰ v̓tatur hic hoc verbo cognouimꝰ videtur ꝙ nō aliquādo falſo putauerit. Secundo quia ſupra apoſtolus dicit. Neminē nouimus ſcd̓m carnem. Si ergo verū eſſet quod dicit Manicheus apoſtolus nullū cognoſceret̉ habere veruꝫ corpus. quod eſt falſum. Eſt ergo falſū quod manicheus dicit. Et ideo aliter eſt exponendū ſcd̓m veritatē ⁊ dupliciter: Uno mo do vt ſumat̉ hic caro pro corruptiōe carnis. 1ᵉ. corinth̓. 15 Caro ⁊ ſanguis ⁊c̄. Et tūc eſt ſenſus. Et ſi cognouimꝰ ali quando xp̄m ſcd̓m carnem id eſt habere eū carnem corru ptibilē ante paſſionem. ſed nūc iam non nouimus ſcꝫ euꝫ habere carnē incorruptibilē. qꝛ Rom̄. 6. dicitur xp̄us re ſurgens ex mortuis iam nō moritur ⁊c̄. Alio modo ſcd̓m glo. vt lyſi aliquādo ſcd̓m carnem xp̄m cognouimus refe ratur ad ſtatū pauli ante conuerſionē ad xp̄m. Quod ve ro ſequit̉ ſed nūc iam non nouimus. referatur ad ſtatum v̓ iij
v̓ iij

Explanatio ſancti Thome
eius poſt cōuerſionē. Et ſic eſt ſenſus. Et ego ⁊ alij iudei infideles aliquando ideſt ante conuerſionē meā cognoui mus xp̄m ſcd̓m carnē. id eſt ſcd̓m ꝙ carnaliter opinati ſu mus de xp̄o ſcꝫ eum eſſe tantū hominē et ꝙ venit tantum ad carnales obſeruantias legis. ſed iam id eſt poſtꝙͣ con uerſus ſum nō nouimꝰ. id eſt hec opinio ceſſauit. Ymmo credo ꝙ ſit verus deus ⁊ ꝙ non ſit colendus per carnales obſeruantias. Unde dicebat. Gal̓. 5. Si circumcidimini xp̄us nihil vobis ꝓderit. Poteſt ⁊ aliter exponi: vt hoc quod dicit ⁊ ſi cognouimus ⁊c. dicat apoſtolꝰ in perſona omniū apoſtoloꝝ xp̄i: et ſic videtur reſpōdere vltime expo ſitiōi huius quod dicitur neminē cognouimus. Unde ſci endū eſt ꝙ Auguſt. exponēs illud. Ioh̓. 16. Expedit vo bis vt ego vadam. Vbi ratio dn̄i ad hoc ſubdit̉. ſi em̄ non abiero paraclytus non veniet ad vos. Dicit ꝙ hoc ideo erat quia diſcipuli carnaliter amantes xp̄m afficiebantur ad ip̄m ſicut carnalis homo ad carnalē amicum. et ſic nō poterant eleuari ad ſpiritualē dilectionē que etiam ꝓ ab ſente multa facit pati. Vt ergo radicaretur in eis affectus ſpi ritualis qui eſt a ſpiritu ſancto ⁊ ceſſaret carnalis: dixit eis dominꝰ. Pax vobis ⁊c. Hoc ergo apoſtolꝰ in perſo na omniū diſcipulorū cōmemorans dixit. Et ſi cognoui mus id eſt ſi adheſimus xp̄o aliquādo ſcꝫ quādo nobiſcuꝫ erat preſentia corporali ſcd̓m carnem. id eſt ſcd̓m carnalē affectum ſed iam nō noui id eſt iam iſte affectus ceſſauit a nobis per ſpiritū ſanctum qui datus eſt nobis. ¶ Conſe quenter cū dicit. Si qua igit̉ in xp̄o ⁊c. Ex premiſſis con cludit quendā effectum eſſe conſecutū ſcꝫ nouitatis in mū do. et ideo dicit. Si qua igitur. id eſt ſi aliqua in xp̄o. id eſt in fide xp̄i. vel per xp̄m noua creatura eſt facta Gal̓. 5. In xp̄o ieſu neqꝫ prepuciū neqꝫ circūciſio ⁊c. Ubi notan dum ꝙ innouatio per gratiā dicit̉ creatura. Creatio enim eſt motus ex nihilo ad eſſe. Eſt autē duplex eſſe: nature ⁊ eſſe gratie. Prima creatio facta fuit qua creature ex nihi lo producte ſunt a deo in eſſe nature. ⁊ tunc creatura erat noua. ſed tamen ꝑ peccatū inueterata eſt. Tren. 3. Uetu ſtam fecit pellē meam ⁊c. Oportuit ergo eſſe nouā crea tionē per quam producerent̉ in eſſe gratie. que qͥdeꝫ crea tio eſt ex nihilo. quia qui gratia carēt nihil ſunt. 1ͤ. coꝝ. t3. Si nouerim myſteria omnia ⁊c. caritatē autem nō ha beam ⁊c. Iob. 18. Habitēt in tabernaculo illius ſocij eiꝰ qui non eſt.i. peccati. Augꝭ. Peccatū em̄ nihil eſt. ⁊ ni hil fiūt homines cū peccant. Et ſic patet ꝙ infuſio gratie eſt quedaꝫ creatio. Si ergo aliqua creatura facta eſt noua per ip̄m: vetera tranſierūt ei. Hoc quidem ſumptū eſt Le uitici. 26. vbi dicit̉ Nouis ſuperueniētibus vetera ꝓijcie tis. Ex quo ſic argumentarūt. Si om̄ia noua facta ſunt et ſcd̓m legem nouis ſuperueniētibus vetera ſunt ꝓijcien da ergo ſi qua creatura eſt: vetera tranſierūt ei. id eſt tran ſire debēt ab eo. vetera autē que tranſire debēt ſunt lega lia. Ro. 7º. Seruiamus in nouitate ſpiritus. ⁊ nō in ve tuſtate littere. Item errores gentiliū. Eſa. 26. Uetus er ror abijt. Item corruptiōes peccati. Rom̄. 6. Uetus ho mo noſter ⁊c. Quibꝰ quidē in nobis tranſeūtibus virtu tes cōtrarie hijs vicijs debent in nobis innouari. Apoc̄. 21ᵐº. Et dixit qui ſedebat in trono. Ecce noua facio oīa. Lectio quinta. Mnia autem ex deo qui nos recon o Eciliauit ſibi per xp̄m: et dedit nobis miniſteriū reconciliationis. Quoni am quidem deus erat in xp̄o mūdum recon ciliaus ſibi. non reputans illis delicta ipſo rum. ⁊ poſuit in nobis verbum recōciliatio nis. Pro xp̄o ergo legatione fungimur tanqͣꝫ deo exhortante per nos Obſecramus pro xp̄o: reconciliamini deo. Eum qui non noue rat peccatum pro nobis peccatū fecit: vt nos efficeremur iuſticia dei in ipſo. Poſtꝙͣ apoſtolus in ſuperioribꝰ tractauit de premio ſan ctoꝝ ⁊ de preparatiōe ad ſuſceptionē eius: hic conſequē ter agit de cauſa vtriuſqꝫ. Et circa hoc tria facit. quia prī mo oſtendit auctorē omniū predictoꝝ eſſe deum. Secūdo comemorat beneficiū a xp̄o collatum. ibi. Qui recōcilia uit ⁊c. Tercio beneficij vſum. ibi. Pro xp̄o ergo legatio ne ⁊c. Dicit ergo. Dixi ꝙ intendimus ſalutē proximoꝝ ⁊ vetera tranſierūt. ſed hec omnia ſunt nobis ex deo patre. vel ex deo auctore. Rom̄. 11. Ex ip̄o et in ip̄o ⁊ per ipſum ſunt omnia Iaco. 1. Omne datū optimū ⁊c̄. Sequit̉ bene ficiū ſuſceptū a deo ibi. Qui reconciliauit ⁊c. Ubi primo ponit ip̄m beneficiū collatum. Secūdo exponit ibi. Quo niā quidem deus ⁊c. Cōmemorat autē duplex beneficiuꝫ per xp̄m collatū. Unuꝫ cōmune. aliud ſpeciale. Cōmune quidem toti mūdo ſcꝫ recōciliationis ad deum. ⁊ hoc eſt quod dicit. Qui ſcꝫ deus pater recōciliauit. id eſt pacifi cauit nos ſibi ⁊ hoc per xp̄m. id eſt per incarnatū verbuꝫ. Homīes enim erant inimici dei ꝓpter peccatū. xp̄us au tem hanc inimicitiā abſtulit de medio: ſatiſfaciēs pro pec cato. Et fecit concordiā. Col̓. 1º. Pacificans per ſangui nem crucis eius ſiue que in terris: ſiue que in celis ⁊c. Et ideo dicit. per xp̄m. Rom̄. 5. Recōciliati ſumus deo per mortē ⁊c. Speciale autē beneficiū eſt apoſtolis collatum ſcꝫ ꝙ ip̄i ſint miniſtri huius reconciliatiōis. Vnde dicit. Et dedit nobis apl̓is vicarijs xp̄i miniſteriū huius recon ciliatiōis. Supra. tercio Mīſtros nos elegit ⁊c. p̄s. Su ſcipiant mōtes id eſt apoſtoli pacē populo ſcꝫ a domino. ¶ Conſequēter cū dicit. Quoniā quidē ⁊c. Exponit que dixit. primo primū. Scd̓o ſecundū. ibi. Noſuit in nobis ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ deus recōciliauit nos ſibi. et hoc modo. Inimicitie em̄ inter deuꝫ ⁊ hominē erant propter peccatū. vt dictū eſt. ſcd̓m illud Eſa. 59. Peccata veſtra diuiſerūt ⁊cͣ Deſtructo ergo peccato per mortē xp̄i. inimi citie iā ſolute ſunt. Et hoc eſt quod dicit. Quoniā quidē deus erat in xp̄o per vnitatē eſſentie. Ioh̓. 14 Ego in pa tre ⁊ pater in me eſt. Uel deus erat in xp̄o per xp̄m mun dum ſibi recōcilians. Ro. 5. Reconciliati ſumus deo ⁊c. Et hoc nō reputans illis delicta ip̄oꝝ. id eſt non habens in memoria illoꝝ delicta tam actualia ꝙͣ originalia ad pu niendū: pro quibus xp̄us plene ſatiſfecit. Et ſcd̓m hoc di citur nos recōciliaſſe ſibi inquantū nō imputat delicta no ſtra nobis. p̄s. Beatus vir cui nō imputabit dominꝰ pec catū. ¶ Conſequēter cū dicit. Et poſuit in nobis ⁊c. Ex ponit ſecundū ſcꝫ de beneficio apl̓is collato. Quaſi dicat Hoc modo dedit nobis miniſteriū recōciliatiōis quia po ſuit in nobis verbū reconciliatiōis. id eſt dedit virtutē et inſpirauit in cordibus noſtris vt annūciemus mūdo hanc reconciliationē eſſe factam per xp̄m. Et hoc faciēdo indu cimus homīes vt conformēt ſe xp̄o per baptiſmū. Ie. 1º. Ecce dedi verba mea ⁊c. ¶ Conſequēter cum dicit. Pro xp̄o ergo legatiōe ⁊c. Oſtendit vſum beneficij ⁊ primo ꝙ tum ad ſecundū beneficiū collatū apoſtolis. Scd̓o ꝙͣtum ad primū collatū omnibus. ibi. Obſecramus pro xp̄o ⁊cͣ. Dicit ergo. Exquo deus poſuit verbū reconciliatiōis de bemus eo vti. Et hoc eſt ergo ꝙ fungimur legatione pro xp̄o id eſt ſumus legati xp̄i. Ephe. 6. Pro quo legatione fungimur in cathena iſta ⁊c. Et ydoneītas ad hāc legatio nem eſt nobis ex virtute dei que eſt in me. Et ideo dicit. Tanꝙͣ deo exhortāte per nos: quia deus qui in nobis lo quitur dat nobis ydoneitatē ad hanc legationē. Math. 10. Non vos eſtis qui loquimini ⁊c. Infra. 13º. An expe

in epiſtolam Tad Corinthios. VI
rimentum queritis eius qui in me ⁊cͣ. ¶ Conſequenter cum dicit. Obſecramus ⁊c. Subdit quantuꝫ ad vſum pri mi beneficij. Et primo inducit ad vſum. Secundo oſtē dit vnde aſſit nobis facilitas ad ipſum vſum ibi. Cum enim qui ⁊c. Dicit ergo. Exquo deus fecit reconciliatio nē: et nos ſumus legati dei in hoc obſecramus ⁊cͣ. Blan de alloquitur cum poſſet imperare. 2. Ti. vltimo. Ar gue. obſecra. increpa ⁊c. Ad phile. Poteſtatem habens imperandi ⁊c. Obſecramus inquā ꝓ chriſto id eſt ꝓpter amorem chriſti reconciliamini deo. Videtur aūt hoc eſſe contrariū ei quod dicit ꝙ deus reconciliauit nos ſibi. Si ergo ipſe reconciliauit quid neceſſe eſt vt nos reconcilie mur. Iam em̄ reconciliati ſumus. Ad hoc dicendū ꝙ de us recōciliauit nos ſibi vt cauſa efficiens ſcꝫ ex parte ſua. ſed vt ſit nobis meritoria: oportet etiam ꝙ fiat reconcilia tio ex parte noſtra. Et hoc quidem fit in baptiſmo et in pe nitentia. ⁊ tunc ceſſamus a peccatis. Vnde auteꝫ aſſit no bis huiuſmodi facultas recōciliandi deo oſtendit ex hoc ſcꝫ ꝙ dedit nobis poteſtatem iuſte viuendi qua poſſumꝰ abſtinere a peccatis: et hoc faciēdo recōciliamur deo. Et ideo dicit. Eum qui non ⁊c. Quaſi dicat. Bene poteſtis reconciliari. quia deus ſcilicꝫ pater eum ſcilicet chriſtuꝫ qui non nouerat peccatum. j. Pe. 2. Qui peccatuꝫ non fecit ⁊c. Io. 8. Quis ex vobis arguet me ⁊cͣ. ¶ Pro no bis fecit peccatuꝫ. Quod tripliciter exponit̉. Vno modo quia conſuetudo veteris legis eſt vt ſacrificium pro pecca to peccatum nominet̉ Oſee. 4. Peccata populi mei co medent id eſt oblata ꝓ peccato. Tūc eſt ſenſus. Fecit pec catum id eſt hoſtiam vel ſacrificium ꝓ peccato. Alio mo do quia peccatum aliquando ſumitur ꝓ ſimilitudine pec cati vel ꝓ pena peccati. Ro. 8. Miſit deus filium ſuuꝫ in ſimilitudine peccati ⁊c. id eſt de ſimilitudine peccati dam nauit peccatum. Et tunc eſt ſenſus. Fecit peccatum id eſt fecit eum aſſumere carnem mortalem ⁊ paſſibilem. Ter tio modo quia aliquando dicitur hoc eſſe hoc vel illud nō quia ſit: ſed quia opinant̉ homines ita eſſe. Et tūc eſt ſen ſus. Fecit peccatum id eſt fecit eum reputari peccatoreꝫ. Eſa. 53. Cum iniquis reputatus eſt. Et hoc quidem fecit vt nos efficeremur iuſticia id eſt vt nos qui peccatores ſu mus efficeremur non ſolum iuſti: immo ipſa iuſticia id eſt iuſtificaremur a deo: vel iuſticia quia non ſolum nos iuſti ficauit: ſed etiam voluit ꝙ per nos alij iuſtificarent̉. Iu ſticia dico dei non noſtra. Et in chriſto id eſt per chriſtū. Uel aliter vt ipſe chriſtus dicatur iuſticia. Et tunc eſt ſen ſus. vt nos efficeremur iuſticia id ē vt inhereremꝰ chriſto per amorem ⁊ fidem: qui chriſtus eſt ipſa iuſticia. Dicit autē dei vt excludat iuſticiam hominis que eſt qua homo confidit de ꝓprijs meritis Ro. jo. Ignorantes dei iuſti ciam ⁊c. In ipſo ſcꝫ xp̄o id eſt ꝑ chriſtum. qꝛ ipſe factus ē nobis iuſticia.j. corin. j. Incipit capitulum ſextū Diuuantes auteꝫ exhortamur ne a inuacuum gratiam dei recipiatis. ait eniꝫ tempore accepto exaudi ui te: et in die ſalutis adiuui te. Ecce nunc tempus acceptabile: ecce nunc di es ſalutis. Nemini dantes vllam offenſioneꝫ vt non vituperetur miniſterium noſtrum: ſed in omnibus exhibeamus noſmetipſos ſi cut dei miniſtros. In multa patientia. in tri bulationibus. in neceſſitatibus. in anguſti
is. in plagis. in carceribus. in ſeditionibus. in laboribꝰ. in vigilijs. in ieiunijs. Supra apoſtolus cōmendauit miniſterium apoſtolatus: hic cōſequenter ipſum miniſteriū ſibi cōmiſſuꝫ ad vtilita tem ſubditorum exequit̉. Et circa hoc duo facit. Primo hortat̉ eos in generali ad om̄ia que cōmuniter ſunt neceſ ſaria ad bonā vitam. Secundo hortat̉ eos de quodā ſpe ciali ſuffragio fiendo ſanctis in hieruſalem. et hoc octauo ca ibi. Notū aūt vobis facimꝰ frēs ⁊cͣ. Circa pͥmū aūt duo facit. Primo hortat̉ eos ad bona preſentia. Secundo cō mendat eos de bonis in p̄terito factis. ⁊ hoc ſeptimo ca. ibi: Has igit̉ habentes ꝓmiſſiones ⁊c. Circa pͥmū tria fa cit. Primo hortat̉ in generali ꝙ gratia dei non vtant̉ in uanum. Secūdo oſtēdit gr̄am dei eis eſſe collatā ibi. Ait em̄ tempore accepto ⁊c. Tertio docet eos in ſpeciali mo dum vtendi dicta gratia ibi. Nemini dantes vllam offen ſionem ⁊c. Dicit ergo pͥmo. Exquo facultas adeſt nobis ad bene oꝑandum ⁊ hoc ē gr̄a dei. nos aūt ad hoc ꝓ xp̄o legatione fungimur. Ideo adiuuātes nos ſcꝫ p̄dicationi bus exemplis ⁊ exhortationibꝰ. ꝓuer. 18. Frater qͥd adiu uat̉ a fratre ⁊c. Uel adiuuātes ſcꝫ deū. 1. corin. 3. Adiuto res dei ſumus. Sꝫ ꝯtra Eſa. 40. Quis adiuuit ſpūm dn̄i ⁊c. Non ergo bene dicit̉. Adiuuātes deum. Rn̄ſio. ꝙ iu uare deuꝫ poteſt intelligi vel ei vires miniſtrare ad aliqͥd agendum ⁊ ſic nullus iuuat deum nec iuuare poteſt. Vel eius mandatū exequi: ⁊ ſic ſancti hoīes deuꝫ iuuare dicūt̉ exeq̄ndo eius mandata. Nos inꝙͣ ſic iuuantes hortamur vos. Ro. 12. Qui exhortat̉ ⁊c. Hoc ſcꝫ exhortamur ne in uacuum gratiam dei recipiatis. Quaſi dicat. Ne rece ptio gratie ſit vobis inutilis ⁊ vacua. Quod tunc contin git quādo ex perceptionee gratie quis non ſentit fructuꝫ. Qui quidē duplex eſt ſcꝫ remiſſio peccatoꝝ Eſa. 27. Hic eſt om̄is fructus ⁊c. Et vt homo iuſte viuēdo ꝑueniat ad gloriam celeſtem. Ro. 6. Habetis fructū veſtrū ⁊cͣ. Qui cūqꝫ ergo gratia ꝑcepta non vtit̉ ad vitandū peccata ⁊ cō ſequendū vitam eternam: hic gratiā dei in vanum recipit phil̓. ⁊. Non in vacuū cucurri ⁊c. Et ne aliquis dubitaret de ꝑceptione huiꝰ gratie a deo. ideo conſequēter apl̓us ꝓ bat eos iam recepiſſe gratiam hanc: vel paratā habere ad recipiendū dicens. Ait em̄ tempore ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo inducit auctoritate ꝓphete. Secundo indu ctam adaptat ad ꝓpoſitum ibi. Ecce nūc tempus ⁊c. Di cit ergo primo. Dico ꝙ paretis vos ad fructuoſe ꝑcipien duꝫ gratiā q̄ vobis eſt collata vel parata. Ait em̄ dn̄s per Eſa. 49. Tempore accepto ⁊c. Circa qd̓ ſciēdū eſt ꝙ do minꝰ dicit̉ facere nobis gr̄am vel exaudiendo nos in pe titionibus noſtris. vel iuuando in oꝑationibꝰ noſtris. ſed exaudit vt ꝑticipamꝰ qd̓ petimus. Iac. 1. Si quis indiget ſapientia poſtulet ⁊c. Adiuuat vt ꝑficiamꝰ qd̓ operamur. psͣ. Niſi qꝛ dominꝰ adiuuit me ⁊c. Et hec duplex eſt gr̄a: ꝑueniens ſcꝫ ⁊ cooꝑans vel ſubſequēs que quidē neceſſa ria eſt nobis ad obtinendum. Et pͥmo gratiā preuenientē quam optare debemus vt ſimus accepti a deo. psͣ. Pro hac orabit ad te om̄is ſanctus. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. In tempore accepto id eſt acceptionis ⁊ gratificationis. hoc em̄ accepto fit quod gatis fit. Ro. 4. Beatitudinem ho minis cui deus accepto fert iuſticiam ⁊cͣ. Exaudiui te id eſt acceptaui te. Uel in tempore accepto id eſt in tempo re gratie. Et hoc modo gratia preueniens dicitur illa per quam liberamur a peccatis. Gratia vero ſubſequens dicitur per quam virtutes nobis et perſeuerantia in bo no conferuntur. Secundo neceſſaria eſt nobis gratia co operans et hanc petebat. psͣ. Et miſericordia eius ſub ſequatur me ⁊cͣ. Et quātum ad hoc dicit: In die ſalutis adiuui te. Tempus enim ante chriſtum non fuit dies ſecꝭ

EPlanAOIAACEI MHOI
nox. Ro. 13. Nox preceſſit ⁊c. Sed tempus chriſti dicitur dies: et non ſolum dies ſed dies ſalutis. Ante enim non erat ſalus: quia nullus ad finem ſalutis perueniebat. ſcꝫ ad viſionem dei. ſed modo quando iam nata eſt ſalus in mundo homines ſaluteꝫ ſequunt̉. Matth̓.j. Uocabis no men eius Ieſum. Ipſe enim ſaluum faciet populum ⁊cͣ. j. Pe. 4. Operamini veſtram ſaluteꝫ. Et hoc fit auxilio gratie cooperantis qua per noſtra opera peruenimus ad vitam eternam Philipen̄. 2. Deus eſt qui operatur. ⁊c. ¶ Conſequenter auctoritatē inductam adaptat ad ꝓpoſi tum dicens. Ecce nūc ⁊cͣ. Quaſi dicat. Hec que dixit do minus de tempore gratie ꝑ ꝓphetam implent̉ modo. qͥa ecce nunc tempuus acceptabile id ē gratificatiōis ꝑ quaꝫ exaudimur a deo. qꝛ iam venit plenitudo temporis ſcꝫ in carnationis xp̄i. Gal̓. 4. Et hoc ꝙͣtum ad pͥmam partem auctoritatis. psͣ. Tempus beneplaciti deus. Ecce nunc dies ſalutis: in quo ſcꝫ adiuti gratia cooperante poſſumꝰ operari ad conſequēdū ſalutem eternam Io. 9. Me opor tet operari ⁊c. Gal̓. 6. Dum tempus habemꝰ ⁊c. ¶ Cōſe quenter cum dicit. Nemini dantes ⁊c. Docet modū vten di gratia eis collata. Et pͥmo in generali qualiter ſcꝫ inua cuum nō recipiat̉. Secūdo in ſpeciali ibi. In multa patiē tia ⁊c. Dicit ergo. ſic vtendū eſt gratia vt dantes nemini vllam offenſionē. Nam gratia ad duo dat̉: ſcꝫ ad vitandū mala et ad operandū bona. Et ideo duo docet: vt ſcꝫ vite mus mala et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Nemini dantes ⁊cͣ. quod poteſt dupliciter exponi. Uno modo vt referat̉ ad apl̓os. quaſi dicat. Nos adiuuantes vos exhortamur. Nos dico nemini vllam dantes offenſionem. qꝛ ſi ꝑ malā vitam ali quos offenderemus vituperaretur miniſteriuꝫ noſtrum ⁊ contemeretur predicatio noſtra. Ro. 2. Nomen dei per vos blaſphematur Gregorius. Cuius vita deſpicitur re ſtat vt eius predicatio contemnatur. Vnde publicus et fa moſus peccator cauere debet ſibi ne predicet al̓s peccat. psͣ. Peccatori autē dixit deus ⁊c̄. Alio modo vt referat ad ſubditos. qͣſi dicat. Hortamur vos ne inuacuū ⁊c. Voſ dico nemini dantes vllam ⁊c. id eſt non faciētes aliquid vnde alij ſcandalizent̉. 1. Corin. 10. Sine offenſione eſto te ⁊c. Ro. 14. Nō ponatis offendiculuꝫ ⁊c. Et ratio huiꝰ eſt vt non vituperet̉ ⁊c. id eſt ita reprehēſibiliter vos ha beatis vt miniſteriū noſtruꝫ id eſt apl̓atus noſter nō vitu peret̉. Quando em̄ ſubditi male ſe habent vituperiū eſt prelatis. i. Pe. 2. Conuerſationē veſtrā inter gentes ⁊cͣ. Uel vt non vituperetur cōmune miniſteriuꝫ quo ad vos et nos qͥ ſumus miniſtri dei. Nos dico ſumꝰ miniſtri dei ad exequendū voluntatem eius in nobis ⁊ in alijs. Sed vos ad exequendū voluntatem eius in vobis tantū Eſa. 61. Uos ſacerdotes dn̄i vocabimini ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Sed in om̄ibus exhibeamꝰ ⁊c. Docet eos mo dum vtendi percepta gratia ꝙͣtum ad bona operāda. Di cit ergo. Nemini demus vllaꝫ offenſionē. ſed exhibeamꝰ nos ⁊ vos opere ⁊ ſermone in omnibꝰ q̄ ad virtutes perti nent tales quales debent eſſe miniſtri dei. vt ſcꝫ cōforme mus nos deo faciendo eius voluntatē. Ecc̄. 10. ẜm iudicē populi: ſic ⁊ miniſtri eius.1. cor. 4. Sic nos exiſtimet ho mo vt miniſtros ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. In multa patientia ⁊c. Oſtendit in ſpeciali quō nos debemus exhi bere ſicut dei miniſtros in vſu gratie collate. Et hoc ꝙͣtuꝫ ad tria. Primo ꝙͣtum ad exteriorē operationē. Secundo ꝙͣtum ad maiorem deuotionē ibi. Os noſtrum patet ⁊cͣ. Tertio ꝙͣtum ad infideliū vitationeꝫ ibi. Nolite iugū du ccre ⁊cͣ. Circa pͥmū tria facit: ẜm tria in quibꝰ conſiſtit ope ratio exterior. Primo em̄ conſiſtit in ſufferentia malorū. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. In multa patientia ⁊c. Secūdo in operatione bonorū. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. In caſtitate ⁊cͣ. Tertio in mutua cooperatione bonoꝝ ad mala. ⁊ ꝙͣtum
ne ad hoc dicit. Per arma iuſticie ⁊cͣ. Eſt ergo neceſſaria in malis ſuſtinendis virtus patientie. Unde dicit In multa patientia ⁊c. Ubi tria facit. Primo inducit ad patientiaꝫ Et hoc qꝛ in p̄ſ. legit̉. Bene patientes erunt vt annunciēt Et ꝙͣtum ad hoc dicit. In multa patientia ꝓuer. 19. Do ctrina viri ꝑ patientiā noſcit̉. Luc. 21. In patiētia veſtra paſſidebitis animos veſtras. Dicit in multa id eſt ꝓpter multas tribulationes que occurrūt. Secūdo oſtendit viā patientie in generali ⁊ hoc in ſuꝑuentione maloꝝ. Vnde dicit. In tribulationibꝰ Ro. 12. In tribulatione patien tes. Act̉. 14. Per multas tribulatiōes ⁊cͣ. Et in defectu neceſſarioꝝ. Vnde dicit. in neceſſitatibꝰ ſcꝫ eorū que ſunt neceſſaria ad vitam. psͣ. De neceſſitatibus meis ⁊c. Ter tio oſtendit materiā patientie in ſpeciali. Et pͥmo in his q̄ pertinent ad tribulationes que ſunt volūtarie ⁊ hoc ꝙͣtū ad tribulationes que ꝑtinent ad animā et ſic dicit. In an guſtijs ſcꝫ cordis: quādo ſcꝫ ſic artat̉ aduerſis vt non pa teat via euadēdi Heb̓. 11. Angnſtiati afflicti ⁊c. Itē quā tū ad tribulationes que ſunt in corpore et ſic dicit. In pla gis ſcꝫ illatis ab alijs. Et carceribus Act̉. 16. Cum mul tas plagas ei ītuliſſent ⁊c. īfra. 11. In carceribꝰ abūdātiꝰ: in plagis ſupra modū ⁊cͣ. In ſeditionibꝰ ſcꝫ totiꝰ ppl̓i cō moti act̓. 19. Periclitamur argui ſeditiōis hodierne ⁊cͣ. Secundo in his que ꝑtinent ad neceſſitates. Neceſſitas aūt aliquādo eſt volūtaria. Et ſic dicit. In laboribꝰ ꝓpria manu operando apud corinthios qꝛ auari erāt ne eos gra uaret ſumptibus. Et apud theſſalonicen̄. qꝛ erant ocioſi vt daret exempluꝫ exercitij. Act̉. 11. Ad ea que mihi opꝰ erant ⁊c. In vigilijs ꝓpter predicationes infra. 11. In vi gilijs in ieiunijs aliquādo voluntarijs: aliquādo inuolū tarijs ꝓpter penuriā. 1. corin. 9. Caſtigo corpus meū ⁊cͣ. Sed contra hoc eſt quod dicitur. Matth̓. ij. Iugum meū ſuaue eſt. Hic vero dicit̉ in tribulationibꝰ multis ⁊c̄. Nō ergo ſuaue ſed grauiſſimū. Reſpondeo. Hec ſunt in ſeip ſis aſpera. ſed propter amorem et interiorē feruorem ſpi ritus dulcorant̉ Unde aug. Om̄ia grauia ⁊ immania faci lia ⁊ ꝓpe nulla facit amor. Lectio ſecunda. N caſtitate: in ſcientia. in longanimi tate. in ſuauitate. in ſpūſſancto. in ca ritate nō ficta. in verbo veritatis. in virtute dei. Per arma iuſticie a dextris ⁊ a ſi niſtris. Per gloriā ⁊ ignobilitatē. ꝑ infamiā ⁊ bonā famā. Ut ſeductores ⁊ veraces. ſicut qui ignoti ⁊ cogniti. Quaſi moriētes ⁊ ecce viuimus. vt caſtigati ⁊ non mortificati qua ſi triſtes. ſemꝑ autē gaudētes. ſicut egentes multos aūt locupletantes. ſtanqͣꝫ nihil habē tes: ⁊ om̄ia poſſidentes. Poſitis his que ꝑtinent ad tolerantiam malorum: ponit conſequenter ea que ꝑtinent ad obſeruantiam bonorum. Bonitas autem operis conſiſtit in tribus. In perfectio ne virtutum. et hoc pertinet ad cor. In veritate locutio nis. et hoc pertinet ad os. In virtute operis: et hoc perti net ad opus. Primo ergo oſtendit apoſtolus qualiter ſe habeant in his que pertinent ad perfctionē virtutuꝫ: que conſiſtunt in corde. Secundo in his que ad virtutem oris ibi. In verbo veritatis. Tertio in his que pertinent ad ꝑ fectionem operis ibi. In virtute dei. Circa primuꝫ ponit quattuor virtutes. Et primo virtutem caſtitatis que ma ximū locum tenet in virtute temperantie. et ꝙͣtū ad hoc di

in epiſtolam T ad Corinthios. v
cit in caſtitate ſcꝫ mentis ⁊ corporis. Ubi notandū eſt ꝙ immediate poſt multos labores vigilias ⁊ ieiunia ſubdit de caſtitate. qꝛ qͥ vult habere virtutē caſtitatis neceſſe ha bet laboribꝰ dari vigilijs inſiſtere et macerari ieiunijs.1. corin. 9. Caſtigo corpus meū: et in ſeruitutem redigo ⁊c. Heb̓. 12. Pacem ſequimini ⁊cͣ. Si autem queratur qua re nō facit mentionē de alijs virtutibus niſi ſolum de tem perantia. Dicenduꝫ eſt ꝙ ſic facit ſed implicite. qꝛ hoc ꝙ dicit. In multa patientia in tribulationibꝰ ⁊c. pertinet ad virtutem fortitudinis. hoc vero qd̓ dicit. Per arma iuſti cie ꝑtinet ad ꝟtutem iuſticie. Secundo ponit ꝟtutem ſci entie. Unde dicit. In ſcīa. Et ſi qͥdem ſcīa referat̉ ad ſcīaꝫ qua aliqͥs ſcit bene cōuerſari in medio nationis praue ⁊ ꝑ uerſe: ſic refert̉ ad virtutē prudentie. Si vero ſcīa referat ad certitudinē qua fideles certi ſunt de his que ꝑtinēt ad cognitionem dei ſic ꝑtinet ad ꝟtutē fidei. Et vtraqꝫ neceſ ſaria eſt xp̄ianis. qꝛ ſiue ſcīa pͥmo modo ſiue ſecūdo mō ac cepta hoīes defacili ruunt in peccatis Eſa. 5. Propterea captiuus ductus eſt populus meus. qꝛ non habuit ſcīam. Iere 3. Dabo vob̓ paſtores iuxta cor meū. Tertio ponit virtutē ſpei. Vnde dicit. In longanimitate q̄ꝑtinet ad ꝑ fectionem ſpei. Nihil aūt aliud eſt longanimis ꝙͣ qͥ ardu um aliqd̓ ex ſpe ſemꝑ ac diu dilatum patienter expectat. ⁊ hoc a ſpūſancto. Gal̓. 5. Fructꝰ aūt ſpūs charitas. ⁊c. Lō ganimitas ⁊c. Col̓. 1. In om̄i patīa et longanītate Quar to ponit virtutem charitatis. Charitas aūt duo habet ſcꝫ effectum exteriorē. Sed in effectu exteriori habet ſuauita tem ad ꝓximū. Non em̄ conuenit ꝙ aliqͥs nō ſit ſuauis ad eos quos diligit. Et ideo dicit. In ſuauitate id eſt dulci conuerſatione ad ꝓximos vt ſcꝫ blandi ſimus. ꝓuer. 12. Qui ſuauis eſt viuit in moderationibꝰ ⁊c. Eccͣ. 6. Verbū dulce multiplicat amicos ⁊c. Sed non in ſuauitate mun di. ſꝫ in ea q̄ cauſat̉ ex amore dei ſcꝫ ex ſpūſancto. et iō dic̄ ex ſpūſancto id ē quā ſpūſſanctus cauſat in nobis. ſap̄. 12. O ꝙͣ bonꝰ et ſuauis ⁊c. In effectu aūt interiori habet ve ritatem abſqꝫ fictione vt ſcꝫ non p̄tendat exteriꝰ cōtrariuꝫ eius qd̓ habet interius. Et ideo dicit. In charitate non fi cta. 1. Io. 3. Nō diligamus verbo neqꝫ lingua. ſꝫ ⁊c. Col̓. 3. Suꝑ oīa charitateꝫ habentes. Et huius ratio eſt. qꝛ vt dicit̉ ſap̄. 1. Spūſſanctus diſcipline effugiet fictū. ¶ Con ſequēter oſtendit quō ſe habeant in his q̄ ꝑtinent ad veri tatem oris vt ſcꝫ ſint veraces. Et ideo dicit. In verbo ve ritatis ſcꝫ vera loquēdo ⁊ p̄dicando. Quō aūt ſe habeāt in ꝑfectione operis ſubdit dicens. In virtute dei id ē nō in oꝑibus noſtris confidamꝰ. ſed ſolum in virtute dei. et nō in ꝓpria. 1. corin. 4. Regnū dei nō eſt in ſermone ⁊c. ¶ Conſeq̄nter cum dicit. Per arma iuſticie ⁊c. oſtēdit qͣ liter ſe habeant in oꝑatione bonoꝝ et maloꝝ inter bona ⁊ mala ꝓſpera et aduerſa. et hoc ꝑtinet ad virtutē iuſticie. Et pͥmo oſtendit hoc in generali. ſecūdo exponit in ſpēali Dicit ergo pͥmo ꝙ exhibeamꝰ nos ſicut dei miniſtros in multa patientia. Et qd̓ plus eſt: ꝑ arma iuſticie. Ubi ſciē dum eſt ꝙ iuſticia ordinat et facit hoīem tenere locum ſu um a dextris id ē in ꝓſperis vt ſcꝫ nō eleuet̉: et a ſiniſtris id ē ī aduerſis vt.ſ. nō deijciat̉. phil̓. 4. Ubiqꝫ et ī oībꝰ ⁊cͣ ſcio abūdare ⁊c. ¶ Conſequēter hoc exponit ꝑ partes ꝓ ſperorū et aduerſoꝝ dicens. Per gloriā ⁊c. Ubi ſciendū eſt ꝙ in rebꝰ temporalibꝰ ꝓſperitas vel aduerſitas in tribꝰ conſiſtit. In ſuꝑbia vite: concupiſcentia carnis: in concu piſcentia oculoꝝ. Iuxta illd̓. 1. Io. 2. Om̄e qd̓ ē in mūdo aut eſt ꝯcupiſcentia carnis ⁊cͣ. Et hec ꝓſequit ordine ſuo qꝛ pͥmo dicit quō ſe habeant in aduerſis et ꝓſperis que ꝑ tinent ad ſuꝑbiam vite dicens. Per gloriā ⁊c. Secundo quō ſe habeant in his q̄ pertinēt ad cōcupiſcentiā carnis ibi. Quaſi morientes ⁊c. Tertio quō ſe habeant in his q̄ ꝑtinent ad concupiſcentiā oculoꝝ ibi. Sicut egentes ⁊c.
Sunt autē duo q̄ ad ſuꝑbiam ꝑtinent: ſcꝫ ſublimitas ſta tus et operum. Et ideo dicit. Per gloriā id eſt ꝑ ſtatū ex cellentie. qͣſi dicat. Exhibeamꝰ nos dei miniſtros ſcꝫ per gloriam id ē in ꝓſperitate Eſa. 23. Dn̄s exercituū cogita uit ⁊c. Et ꝙ apl̓i gl̓oſi apꝑeant patet act̓. 14. Ꝙ paulus et barnabas credebant̉ eſſe dij. Et ignobilitatē q̄ eſt a ſini ſtris. qͣſi dicat. Nec in gloria eleuemur nec ſi contemptibi les ſumus deijciamur.i. corin. 1. Ignobilia huius mūdi elegit deꝰ ⁊c. Quātū ad famā oꝑū dicit ꝑ infamiā ⁊ bonā famam. Ubi ſciendū eſt ꝙ ſicut gregoriꝰ dicit: Homo nō debet ex ſe dare cauſam infamie ſue: ſed potius debet ꝓ curare bonam famā iuxta illud Eccͣ. 41. Curam habe de bono nomīe et hoc ꝓpter alios. qꝛ oportet nos bonum te ſtimoniū habere ad eos qͥ foris ſunt. 1. Ci. 3. Si vero con tingat aliquē incurrere in infamiā iniuſte: non debet eſſe ita puſiillanimis vt ꝓpter hoc derelinqͣt iuſticiā. Si ꝟo ſit in bona fama apud infideles non debet tn̄ ſuꝑbire: ſed debet inter vtrūqꝫ medio modo incedere. ¶ Conſeq̄nter exponit iſta duo q̄ poſuit. Et pͥmo quā infamiā habuerūt et oſtendit ꝙ magnā. qꝛ vt ſeductores ⁊c. qͣſi dicat. A qͥ buſdam habemur vt ſeductores: a qͥhuſbā vero habemūr vt veraces. Nec mirū qꝛ etiam de xp̄o alij dixerūt qꝛ bonꝰ eſt. alij vero ꝙ non. ſed ſeducit turbas vt dicit̉ Io. 7. Se cūdo oſtēdit quō fuerūt glorioſi ⁊ ignobiles. qꝛ ſicut igno ti et cogniti id ē approbati a bonis: ⁊ incogniti.i. deſpecti a malis I. corin. 4. Tanꝙͣ purgamenta ⁊c. ¶ Conſequē ter ꝓſequit̉ ea q̄ ꝑtinent ad cōcupiſcentiaꝫ carnis. Et po nit̉ tria que concupiſcit caro. Primo em̄ concupiſcit lon gam vitam. et ꝙͣtum ad hoc dicit: Quaſi morientes id eſt licet exponimur pericul̓ mortꝭ Infra. II. In mortibus fre quenter ⁊c̄. tn̄ ecce viuimus virtute et fide. Et ideo Aba chuc. 2. Iuſtus ex fide viuit. psͣ. Non moriar ſed viuā ⁊cͣ Secūdo concupiſcit incolumitatē ⁊ qͥetem. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. Vt caſtigati ⁊ non mortificati. Quaſi dicat licꝫ diuerſis flagellis caſtigemur a dn̄o: nō tn̄ tradit nos mor ti. psͣ. Caſtigans caſtigauit me dn̄s. et. 2. Ti. 3. Om̄es qͥ pie volunt ⁊c. Tertio concupiſcit gaudiū et iocunditatē. et ꝙͣtum ad hoc dicit. Quaſi triſtes ſemꝑ aūt gaudentes. qꝛ licet in exterioribꝰ et q̄ ad carnē ſunt patiunt̉ triſticiam et amaritudinē: interius tn̄ continuū gaudiū habemꝰ qd̓ creſcit in nobis ex cōſolationibꝰ ſpūſſancti ⁊ ſpe remune rationis eterne. Iac. 1. Om̄e gaudiū exiſtimate ⁊c. Io. 16 Triſticia veſtra vertet̉ in gaudiū ⁊c. ¶ Conſeq̄nter ꝓſeqͥ tur de his q̄ ꝑtinent ad concupiſcētias oculoruꝫ. Et circa hoc ponit duo. quoꝝ vnum eſt in comꝑatione ad alios. et ẜm hoc ꝓſperū in diuitijs eſt ꝙ homo abūdet ita ꝙ poſſit alijs miniſtrare de diuitijs ſuis. Siniſtrum aūt in hoc eſt ꝙ homo ſit ita pauꝑ ꝙ oporteat eum ab alijs mendicare. Et ideo dicit ꝙ in his temporalibꝰ ſumꝰ ſicut egētes id ē ab alijs accipientes. ſed tn̄ ꝙͣtum ad ſpūalia ſumꝰ multos locupletantes. et nō dicit om̄es: qꝛ nō ſunt om̄es locuple tari parati ꝓuer. 13. Eſt qͣſi pauper cuꝫ in multis diuitijs ſit. Scd̓m eſt in cōꝑatione ad ſeipſos. ⁊ ẜm hoc ꝓſperum in diuitijs eſt multa poſſidere. ſiniſtrū aūt vt nihil penit habeat. Et ꝙͣtum ad hoc dicit ꝙ in exterioribꝰ ſunt tanꝙͣ nihil habentes ſcꝫ in temporalibꝰ. qꝛ om̄ia dimiſerunt ꝓ pter chriſtū. Matth̓. 19. Si vis ꝑfectus eſſe vade et vēde om̄ia que habes ⁊c. Sꝫ interius ⁊ in ſpūalibus om̄ia poſ ſidentes ſcꝫ ꝑ interiorem magnitudinē cordis. Et hoc iō eſt: qꝛ ipſi viuebant non ſibi ſꝫ xp̄o. Et ideo om̄ia que ſunt chriſti reputabant vt ſua. Vnde cum chriſto omnia ſunt ſubiecta omnia poſſidebant. ⁊ omnia tendebant in eorum gloriam Ioſue. I. Et omnem locum queꝫ calcauerit pes veſter: veſter erit. Nota auteꝫ circa premiſſa ꝙ apoſtolus vtit̉ in p̄miſſis miro mō loquēdi. Nā ipſe qͣſi ſꝑ ponit vnū ꝯtra vnū ⁊ tꝑale ꝯtra ſpūale. Sꝫ tn̄ ī tꝑalibus ſemꝑ addit

Explanatio ſancti Thome
quandā conditionē puta. vt. ſicut. quaſi: tanꝙͣ ſꝫ in oppoſi to ſpūali nihil addit. Euiꝰ ratio eſt: qꝛ tēporalia ſiue ſin mala ſiue bona ſiue tranſmutabilia ⁊ apparentia. haben tia tn̄ ſimilitudinē vel boni vel mali. Et ideo dicit vt ſedu ctores ⁊ qͣſi ignoti. qꝛ non erāt in rei veritate ſic. ſꝫ in opi nione hominū. ⁊ ſi erant tranſitoria erant bona aut mala. Bona autē ſpiritualia exiſtentia ſunt ⁊ vera. ⁊ ideo nō ad dit eis conditionē aliquā. Lectio terti a. Snoſtrū patet ad vos corinthij: cor noſtrum dilatatum eſt. Nō anguſti C amini in nob̓: anguſtiamī aūt ī viſce ribus veſtris. Eandeꝫ autē habentes remu nerationē: tanqͣꝫ filijs dico: dilatamini ⁊ vos. Nolite iugum ducere cum infidelibꝰ. Que em̄ ꝑtitipatio iuſticie cū iniquitate? aut que ſocietas luci ad tenebras? Que autē conuen tio xp̄i ad belial? Aut q̄ pars fidel̓ cū infide li? Qui autē conſenſus templi cum idolis? Uos em̄ eſtis templū dei viui ſicut dicit de quoniā inhabitabo in illis ⁊ inambulabo in ter eos. ⁊ ero illorum deus: ⁊ ipſi erunt mihi populus. Propter qd̓ exite de medio eoruꝫ ⁊ ſeparamini dicit dn̄s. ⁊ īmundū ne tetige ritis. ⁊ ego recipiam vos. ⁊ ero vobis in pa trem. ⁊ vos eritis mihi in filios ⁊ filias dicit dn̄s omnipotens. Poſtꝙͣ apl̓us docuerat vſum gratie collate ꝙͣtum ad bo nas operationes exteriores: hic cōſequenter inſtruit eos circa vſum predictū ꝙͣtum ad interiorem deuotionē: q̄ cō ſiſtit in leticia cordis que latitudinē cordis cauſat. Et cir ca hoc tria facit. Primo em̄ exhibet ſe eis in exemplū la titudinis. Scd̓o on̄dit ꝙ ab ipſo nō hen̄t contrariū exem plum nec poſſunt accipere ibi. Non anguſtiamini in no bis ⁊c̄. Tertio exhortat̉ eos ad cordis latitudinē ibi Can dem habentes ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ponit ſi gnum latitudinis cordis. Secundo ponit ipſam latitudi nem cordis quā habebat apl̓us ibi. Cor noſtrū dilatatuꝫ eſt ⁊cͣ. Signum aūt latitudinis eſt os latum: qꝛ os īmedi ate adheret cordi. Unde que ꝑ os exprimimꝰ ſunt exp̄ſſa ſigna conceptionū cordis. Matth̓. 12. Ex abundantia cor dis os loquit̉. Et hoc eſt qd̓ dicit. Os noſtrum patet ad vos. Os em̄i clauſum eſt aliquādo tūc ſcꝫ qn̄ ea que ſunt in corde nō patent exterius. ſed apertū ⁊ patens eſt qn̄ ea que in corde ſunt manifeſtant̉ Ioh. 3. Poſt hec aꝑuit ⁊cͣ. Matth̓. 5. Aperiens os ſuuꝫ ⁊cͣ. Et ne hoc videat ꝑtine re ad vitiuꝫ vanitatis. qꝛ manifeſtet ſe ſubdit rōem dicēs Ad vos id eſt ꝓpter vtilitatē veſtraꝫ manifeſtamꝰ vobis ſecreta cordis noſtri..1. corin. 10. Nō querēs qd̓ mihi vti le ſit ⁊c. Cauſa aūt huiꝰ dilatationis ꝓcedit ex dilatatiōe ⁊ latitudine cordis. At ideo dicit. Cor noſtrum dilatatuꝫ eſt ⁊cͣ. ꝓuer. 21. Exaltatio oculoꝝ dilatatio ē cordis. Cor autē aliqn̄ eſt ſtrictum tunc ſcꝫ quādo compͥmit̉ ⁊ conclu dit̉ in modico. ſicut cum quis non curat niſi de terrenis ⁊ contemnit celeſtia nō valens ea intellectu capere. Aliqn̄ autē eſt latum tunc ſcꝫ quādo qͥs magna appetit ⁊ deſide rat. ⁊ talis erat apoſtolus qͥ nō reputās ea que vident̉ de ſiderabat celeſtia. Et ideo dicit. Cor noſtrum dilatatū eſt id eſt ampliatū ad magna appetēda. ¶ Cōſequēter on̄dit ꝙ non habēt ab apl̓o ꝯtrariū exemplū dicēs. Nō anguſti
amini ⁊cͣ. Quaſi dicat. Exquo oſtendimꝰ vobis latitudi nem cordis noſtri non habetis a nobis exemplū nec cau ſam vnde anguſtiamini. Sed ſi hoc facitis tunc quidē an guſtiamini ſed non ex nobis. immo in viſceribus veſtris id eſt ex vobis. Ubi ſciendū eſt ꝙ anguſtiari ideꝫ ē qd̓ in cludi in aliqͦ vnde nō patet aditus euadendi. Iſti aūt erāt ſeducti adeo a pſeudo ꝙ non credebant poſſe ſalutem cō ſequi niſi in obſeruantijs legalibꝰ. Et ideo efficiebant̉ ſer ui cum eſſent liberi ẜm fidem xp̄i. Unde anguſtiatio huiꝰ ſeruitutis non ꝓueniebat eis ab apl̓o ſed ex viſceribꝰ eoꝝ id eſt ex duritia cordiū ipſorum Luc. 23. Nolite flere ſuꝑ me ⁊cͣ. ¶ Conſeq̄nter hortat̉ eos ad latitudinē cordis di cens. Eandē autē habenres ⁊c. Quaſi dicat: ſi aliquādo decepti a pſeudo anguſtiati eſtis nō om̄ino remaneatis in anguſtiatiōe. Immo ſtudeatis habere latū cor. ſicut nos habemꝰ. qꝛ eandē habebitis remunerationē quā nos ha bemus. Et ideo dicit. Eandem remuneratione habentes ſcꝫ ſicut ⁊ nos. sͣ. 1. Sicut eſtis ſocij paſſionū ⁊cͣ. Tanꝙͣ filijs nō inimicis dico vobis vl̓ tanꝙͣ filijs dei. Quaſi di cat. Eandē remunerationē habentes quā filij dei ſcꝫ here des vite eterne. Ro. 8. Si filij ⁊ heredes. Eandē inꝙͣ ha bentes remuneratiōꝫ dilatamini ⁊ vos id ē habeatis cor magnū ⁊ liberū libertate ſpūs que eſt ī fide xp̄i. ⁊ nō coan guſtiamini in ſeruitute obſeruantie legalis. ¶ Conſequē ter cum dicit. Nolice iugū ducere ⁊c̄. docet eos vſum col late gratie ꝙͣtum ad infidelium vitationem. Et circa hoc duo facit. Primo ponitur apoſtoli exhortatio. Secundo exhortationis ratio ibi. Que em̄ participatio ⁊c. Tercio rationem huius ꝑ auctoritatem confirmat ibi. Uos enim eſtis templum dei ⁊cͣ. Dicit ergo. Nolite iugum ducere ⁊cͣ. Ubi eſt ſciendum ꝙ iugum dicitur om̄e illud quod li gat plures ad aliquid faciendū. Unde quia aliquando ali qui conueniunt ad faciendum aliquid boni qd̓ eſt ex deo. ⁊ aliqui ad ad faciendum aliquid mali qd̓ eſt ex diabolo. Ideo dicit̉ iugum dei ⁊ iugum diaboli. Iuguꝫ quidē de eſt ipſa charitas q̄ ligat hominē ad ſeruiendū deo. Mat. 10. Tollite iugum meum ⁊cͣ. Iugum vero diaboli eſt ip̄a iniquitas que ligat ad malum ⁊ ad male faciendum. Eſa. 9. Iugum oneris eius ⁊cͣ. Hoc ergo dicit: nolite iugū du cere id ē nolite cōmunicare in operibus infidelitatis cum infidelibꝰ. Et hoc propter duo. Primo quia aliqui erant inter eos qui reputabant̉ ſapientiores non abſtinentes ab idolotitis: ⁊ ex hoc ſcandalizabant inferiores. Alij auteꝫ erant qui cōmunicabant cum iudeis in traditionibꝰ ſeni orum. Vnde apoſtolus hortat̉ eos cum dicit. Nolite ⁊cͣ. vt non cōmunicent cum iudeis in traditionibꝰ legis neqꝫ cum gentibus in cultu idoloꝝ. Utriqꝫ em̄ infideles ſunt. Rationem autē huius aſſignat dicens: Que em̄ partici patio ⁊cͣ. que ſumit̉ ex diſtinctiōe duplici. Una diſtinctio eſt ꝙͣtum ad cauſam. ſed alia eſt ꝙͣtum ad ſtatum. Diſtin ctio ꝙͣtum ad cauſam duplex ē. ſcꝫ ꝙͣtum ad cauſam habi tualē: ⁊ ꝙͣtum ad cauſam efficientē. Cauſa aūt habitualis eſt duplex. Una ꝙͣtum ad effectū ⁊ hoc eſt qd̓ dicit: Que em̄ ꝑticipatio iuſticie ⁊cͣ. quaſi dicat. Non debetis iuguꝫ ducere cum infidelibꝰ. qꝛ alius habitꝰ eſt in vobis: alius in illis. in vobis quideꝫ eſt habitus iuſticie: in illis vero eſt habitus iniquitatis. Maxima autem iuſticia eſt red dere deo qd̓ ſuū eſt. ⁊ hoc eſt colere ipſum. Unde cū vos colatis deum eſt in vobis habitus iuſticie. Sūma aūt ini quitas eſt auferre deo qd̓ ſuuꝫ eſt et dare diabolo Ela. i. Iniqui ſunt cetus veſtri. Iere. 23. Quid paleis ad triti cum; Alia cauſa habitualis eſt ꝙͣtum ad intellectu ⁊ hec diſtinctio eſt quia fideles ſunt illuminati ſumine fidei. ſꝫ infideles ſunt ī tenebris erroꝝ. Et ꝙͣtū ad hoc dic̄. Aut q̄ ſocietas lucꝭ ad tenebras? qͣſi dicat. Nō ē cōueniēs ꝙ eis cōmunicetis. qꝛ nō ē aliqͣ ſocietas cōueniēs. qꝛ vos eſtis

in epiſtolam T ad Corinthios. VII
lux ꝑ ſcientiaꝫ fidei. Eph̓. 5. Eratis aliquādo tenebre nūc aūt lux in domino ⁊c. Illi vero tenebre ſunt ꝑ ignorantiā ꝓuer. 4. Uia impioꝝ tenebroſa ⁊c. Unde dn̄s a pͥncipio diuiſit lucem a tenebris vt dicitur Gen̄. 1. Quantū vero ad cauſam efficientem dicit. Que autē conuentio xp̄i ad belial? Quaſi dicat. Vos eſtis ſerui xp̄i ⁊ membra eius. i. corin. 12. Vos eſtis corpus xp̄i. illi autē ſunt mēbra di aboli. Et dicit diabolꝰ belial abſqꝫ iugo. qꝛ noluit ſubijci iugo dei Iere. 2. A ſeculo fregiſti ⁊c. Ꝙ aūt nō poſſit eē cōuentio xp̄i ad belial patet ex verbis xp̄i. Io. 14. Uenit pͥnceps mundi huius ⁊c̄. ⁊ etiaꝫ ex verbis diaboli. Mat. 8. Quid nobis et tibi ieſu ⁊c. Alia diſtinctio eſt ꝙͣtū ad ſtatum et hoc ꝙͣtum ad duo ſcꝫ ꝙͣtum ad ſtatū fidei et ẜm hoc dicit. Aut que pars eſt fidelis ⁊c. Quaſi dicat nō ea dem eſt pars vtriuſqꝫ. qꝛ pars fidelis eſt ipſe deus quē ha bet premiū et vt finem ſue beatitudinis psͣ. Dn̄s pars he reditatis mee ⁊c. Sed pars infidelis ſunt bona terrena. Sap̄. 2. Hec eſt ſors noſtra ⁊c. Matth̓. 24. Diuidet eum et parteꝫ ⁊c. Item quantū ad ſtatū gratie et ẜm hoc dicit. Quis aūt conſenſus ⁊cͣ. qͣſi dicat. Non eſt aliqua conue nientia templo dei et idolis. Unde vos eſtis templū dei ꝑ gratiā. 1. corin. 3. Templū dei eſtis ⁊c. et. 6. Neſcitis qm̄ membra veſtra templa ſunt ⁊cͣ. Non debetis gͦ cōmunica re cū infidelibꝰ qui ſunt templa idoloꝝ. Sed notanduꝫ ꝙ dn̄s ꝓhibet ꝑ ezechielem ꝙ in templo dei nō colant̉ ido la. Ezech̓. 26. Multo gͦ magis ꝓhibent̉ hoīes quoꝝ aīe ſunt templum dei ne violent illa ꝑ ꝑticipationeꝫ idoloꝝ. i. corin. 3. Si quis templum dei violauerit ⁊c. ¶ Conſe quenter cum dicit. Vos enim eſtis ⁊cͣ. confirmat rationeꝫ propoſitam ꝑ auctoritatem. Et circa hoc duo facit. Pri mo em̄ confirmat qd̓ induxit rōne āmonitionis. Secūdo vero confirmat ipſam ammonitionē ibi. Propter qd̓ exi te ⁊c. Circa primū duo facit. Prīo reſumit qd̓ ꝓbare in tendit. Secundo vero inducit auctoritatē ad ꝓpoſitū ibi Sicut dicit dn̄s qm̄ ⁊c. Dicit gͦ. Recte dico ꝙ nō ē ꝯſen ſus tēplo dei cum idolis id ē nō debetis cū eis ꝑticipare. qꝛ vos eſtis templum dei viui ⁊ non mortui ſicut idolatre ad hoc ꝓbandū adducit auctoritatē ꝓbans hocipſum per vſum templi. vſus em̄ tēpli eſt vt deus habitet in eo. Nā templū eſt locus dei ad inhabitandū ſibi conſecratus p̄ſ. Dn̄s in templo ſancto ſuo ⁊c. Que quidē auctoritas ſu mitur ex Leuit̓. 26. que talis eſt. Ponā tabernaculū me um in medio veſtri ⁊c. In qua auctoritate quattuor tāgit ꝙͣtum ad hunc vſum ꝑtinet. Primū ꝑtinet ad gratiā ope rationū qd̓ eſt deū eſſe in aliquo ꝑ gr̄am. Et hoc eſt quod dicit. Inhabitabo in eis ſcꝫ in ſanctis per gr̄am excolens eos. licꝫ aūt deꝰ in omnibꝰ rebꝰ dicat̉ eſſe ꝑ preſentiā potē tiam ⁊ eſſentiā: non tn̄ dicit̉ in eis inhabitare. ſed in ſolis ſanctis ꝑ gr̄am. Cuius ratio eſt: qꝛ deus eſt in om̄ibꝰ re bus ꝑ ſuam actionē inꝙͣtum coniungit ſe eis vt dans eſſe et cōſeruās in eſſe. In ſanctꝭ aūt eſt ꝑ ipſoꝝ ſanctoꝝ ope rationē qͣ attingunt ad deū. ⁊ quodāmō cōprehendūt ip̄m q̄ eſt diligere ⁊ cognoſcere. Nam diligens ⁊ cognoſcens dr ī ſe hēre cognita ⁊ dilecta. Scd̓m ꝑtinet ad grāꝫ coope rātem qͦ ſcꝫ ꝓficiunt ſancti auxilio dei. et ꝙͣtuꝫ ad hoc di cit. Inambulabo in eis id ē ꝓmouebo eos de ꝟtute in vir tutem. Nam hic ꝓfectus ſine gratia dei eſſe non poteſt. 1. corin. 15. Gratia dei ſum id qd̓ ſum. Nam ſicut gr̄a ope rans facit nos eſſe aliquid in eſſe iuſticie: ita ⁊ gr̄a coope rans facit nos in ipſo eſſe ꝓficere. Tertium ꝑtinet ad dei beneficium ⁊ hoc vel ꝓtectionis ꝑ ꝓuidentiā. ⁊ hoc tāgit dicēs: Ego ero illoꝝ deus id ē ꝓuidentia mea ꝓtegā eos psͣ. Beatus populꝰ cuiꝰ dn̄s ⁊c. Vel beneficiū remuera tionis. vt ſic dicat̉. Ero illoꝝ deus id ē dabo eis meip̄m in mercedē gen̄. 15. Ego ero merces tua ⁊cͣ. Et heb̓. 11. Non confundit̉ deus eoꝝ vocari deus. Quartū ꝑtinet ad
debitum cultū ⁊ ſeruitiū ſanctoꝝ. et ꝙͣtū ad hoc dicit: Et ipſi erunt mihi in populū. id ē me colēt et mihi obedi ent vt mei ⁊ non alterius psͣ. Nos aūt populus eius ⁊ oues ⁊c. Uel poſſunt ad preſentiā corporalem referri. ⁊ tūc ex ponit̉ ſic. Qm̄ inhabitabo in illis ꝑ carnis aſſumptioneꝫ Io. 1. Verbum caro factū eſt ⁊c. Et ambulabo inter illos corporaliter cum eis cōuerſando Bar̄. 3. Poſt hec in ter ris viſus eſt ⁊c. Et ero illoꝝ deus ꝑ gloria Deut̓. 4. Nō eſt alia natio tam grandis ⁊c. Et ipſi erunt mihi populus id ē ꝑ fidē me colent. ¶ Conſequenter cū dicit. ꝓpter qd̓ exite ⁊c. Confirmat ipſam āmonitionē ꝑ aliā auctoritatē Et circa hoc duo facit. Primo cōfirmat ipſam āmonitiōꝫ ꝑ auctoritatē. Secundo oſtendit p̄miū ꝓmiſſum ſeruanti bus monitionem ibi. Ego recipiā vos ⁊c. Dicit gͦ ꝓpt̓ qd̓ id ē qꝛ eſtis templum dei exite de medio eoꝝ. Et ſumitur de Eſa. 52. Recedite recedite inde ⁊ pollutū nolite tāge re. Ubi tria dicit. Exite. ſeꝑamini. ⁊ īmundū nolite tāge re. qꝛ tripliciter debemꝰ nos habere ad infideles. Primo vt exeamus ab eis relinquendo peccata. Zach̓. 2. O. o. o fugite d̓ terra aquilonis ⁊cͣ. Sed donatiſte dicūt ꝙ debe mus corporaliter deſerere malā ſocietatē qd̓ non eſt verū. Unde qd̓ apl̓us dicit intelligendū eſt de ſeparatiōe ſpūa li. et ideo ſic exponit. Exite ſpūaliter non ſequēdo vitam eoꝝ Can̄. 2. Sicut lilium inter ſpinas ⁊c. Et hoc ideo vt vitemꝰ ip̄as pctōꝝ occaſiones ab eis datas. Et ideo dicit Seꝑamini id eſt longe ab eoꝝ conſenſu ſitis. Matth̓. 10. Ueni em̄ ſeparare ⁊c. Numeri. 16. Recedite a tabernacu lis hoīm impioꝝ ⁊c. Tertio vt arguamus eos cum male agunt. Et ideo dicit īmūdū ne tetigeritis ſcꝫ ꝯſentiētes eis in malis. Ro. 2. Non ſolum qͦ faciūt ea: ſꝫ et qͥ ꝯſen tiunt ⁊c. Eph̓. 5. Nolite cōmunicare operibus infructuo ſis. Et hoc qꝛ qui tangit piceꝫ ⁊c̄. Ecc. 13. Premiū aūt re promiſſum ſeruantibus monitionē eſt duplex. ſcꝫ diuina familiaritas. ⁊ diuina adoptio. Diuina familiaritas quia ego recipiā vos. Quaſi dicat Secure exeatis qꝛ ego reci piam vos in meos. psͣ. Qm̄ pater meꝰ et mater mea ⁊cͣ. psͣ. Beatus quē elegiſti ⁊c. Eſa. 42. Ecce ſeruꝰ meꝰ ⁊c̄. Sꝫ diuina adoptio qꝛ adoptat nos in filios qꝛ dic̄. Et ero vobis in patrem. et vos eritis mihi in filios Ro. 8. Non accepiſtis ⁊c. Et dicit filios ꝙͣtum ad ꝑfectos. ⁊ filias ꝙͣ tum ad imꝑfectos. et hoc ſumit̉ de. 2. reg. 7. vbi dicit̉ de ſalomone. Ego ero ei in patrē. ⁊cͣ. Capitulū ſeptimū. As igit̉ habentes ꝓmiſſiones cariſ ſimi. mundemus nos ab om̄i inqͥna mento carnis ⁊ ſpūs. perficiētes ſanctificationē in timore dei. Capite nos. Nemi nē leſimꝰ. neminē corrupimꝰ. neminē circū uenimꝰ. Nō ad condemnationē veſtrā dico. Prediximus em̄ ꝙ in cordibus noſtris eſtis ad cōmoriendū ⁊ ad cōuiuendū Monuit apl̓s corinthios qualiter ſe in futuro debeāt ha bere: hic comēdat eos de bonis preteritis. Sꝫ vt fiat q̄dā continuatio preteritorū ad futura: primo concludit āmo nitioneꝫ. Secūdo vero cōmendat eos ibi. Multa mihi fi ducia ⁊c̄. Circa primū tria facit. Primo ponit āmonitio nem. Secundo inducit exemplum ſuiipſius ad āmonitio ⁊ nem ſeruandam ibi. Capite nos ⁊c̄. Tertio ponit āmonē tis intentionem ibi. Non ad condemnationē veſtram ⁊cͣ. Circa primum tria facit. Primo ponit motiuum ad ob ſeruantiam ammonitionis. et hoc eſt promiſſio eis facta Et ideo dicit. Has igitur habentes promiſſiones chariſ ſimi ſcilicet ꝙ deus habitet in nobis et recipiat nos ⁊cͣ.

Explanatio ſancti Thome
Secūdo ponit āmonitionē cū dicit Mūdemꝰ ⁊cͣ. Et hoc ideo qꝛ ꝓmiſſiones iſte non dant̉ niſi mūdis. et ideo mū demus nos ab om̄i inquinamento carnis ⁊ ſpūs id ē car naliū ⁊ ſpūaliū vitioruꝫ Eſa. 52. Mūdamini qͥ fertis vaſa dn̄i ⁊cͣ. Ubi ſciendū eſt ꝙ omne peccatū qd̓ conſūmat̉ in delectatiōe carnis: eſt carnale. illud vero qd̓ conſūmat̉ in delectatione ſpūs: eſt ſpūale. Et inde eſt ꝙ peccaca carna lia ſi conſiderent̉ ꝙͣtū ad ſui cōſūmationē ſunt duo tm̄ ſcꝫ gula ⁊ luxuria. cetera vero pctā ſunt ſpūalia. Si vero cō ſiderent̉ quantū ad ſui originē ſic oīa peccata poſſunt di ci carnalia. qꝛ om̄ia ex conceptione carnis origineꝫ habēt ⁊ hoc modo loquit̉ ad Gal̓. 5. Manifeſta ſunt aūt oꝑa car nis ⁊cͣ Tertio ponit modū implēdi āmonitionē ibi. Per ficientes ⁊c. Poſſet em̄ aliquis dicere. Nūquid nō ſumꝰ mundati in baptiſmo? Et ideo addit ꝑficientes ſanctifica tionem id eſt ꝑficimꝰ emundationē inchoatā in baptiſmo Sanctus em̄ idem eſt ꝙ mundꝰ Leuit. 11. et. 19. Sancti eſtote qm̄ ego ſanctus ſum ⁊c. Perficiamꝰ inꝙͣ qꝛ ph̓i co nati ſunt ꝑficere ⁊ non potuerunt. qꝛ nō potuerūt oīa pec cata vitare. ꝙͣtumcūqꝫ em̄ aliqͣ peccata vitarēt ⁊ exercerēt actus virtutum. adhuc tn̄ remanebat in eis peccatum in fidelitatis. Et ideo in vero cultu dei ſolum ꝑficit̉ emūda tio. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. In timore id ē in cultu dei Eccͣ. 25 Timor dn̄i ⁊cͣ. Sed contra Col̓. 3. Suꝑ om̄i a charitateꝫ habentes q̄ eſt vinculū ꝑfectionis. Non igit̉ ꝑficit̉ ſancti ficatio in timore dei: ſed in charitate dei. Reſpondeo di cendum eſt ꝙ hic loquit̉ de timore filiali qͥ eſt charitatꝭ ef fectus: ⁊ nō de ſeruili qui contrariat̉ charitati. Dicit aūt in timore vt doceat nos habere affectum ad deum cum qͣ dam reuerentia ⁊ ſollicitudine. Amor em̄ cauſat ſecurita tem que qn̄qꝫ negligentiā parit. ſed qui timet ſemꝑ eſt ſol licitus. ¶ Conſequenter cū dicit. Capite nos ⁊c. in exem plum ſe prebet. Quaſi diceret. Accipite nos in exemplū I. corin. 11. Imitatores mei eſtote ⁊cͣ. Ego em̄ mihi caui ab īmundicia ꝑ ſanctificationē. qꝛ neminē lęſi. Ubi notā dum ꝙ tripliciter poteſt aliqͥs ledere ꝓximū. ⁊ nullo iſto ruꝫ modoꝝ leſit aliquē. Primo in ꝑſona. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Neminē leſimꝰ ſcꝫ in ꝑſona ſicut faciunt mali dn̄i. Mich̓ 3. Violenter tollitis pellem eoꝝ ⁊c. Secūdo ꝙͣtū ad famā inducēdo eos vel exemplo vel ꝑſuaſionibus ad malum. et quantum ad hoc dicit. Neminem corrupimus z. corin. 15. Corrumpūt bonos mores. Tertio ꝙͣtū ad ſub tractiōꝫ bonoꝝ. ⁊ ꝙͣtū ad hoc dicit: Nemnē circūuenimꝰ id eſt in bonis fraudauimꝰ.i. teſſal̓. 4. Ne qͥs circumue niat ⁊c. ¶ Cōſequēter cum dicit. Non ad condemnatiōꝫ veſtram ⁊cͣ. aperit ſuam intentionē. Quaſi dicat̉ nō dico hoc condemnando vos: ſed vt emendemini. Mala em̄ p̄ terita ꝓpter duo conſueuerūt cōmemorari. Aliquādo ad condemnationē: ⁊ hoc qn̄ non eſt vltra ſpes correctionis. Aliqn̄ autē ad emendationē vt ſcꝫ corrigat̉. et hoc modo loquit̉ hic. Non ad condemnationē vr̄am ⁊c̄. 1. corin. 4. Hec ad vtilicatē vrām dico ⁊c. Et ratio huius eſt. qꝛ gau deo de bono veſtro: predixi em̄ ꝙ vos eſtis ⁊c. sͣ. 3. Epl̓a noſtra vos eſtis ſcpͥta in cordibꝰ noſtris phil̓. 1. Eo ꝙ ha beam vos ⁊c. Eſtis inꝙͣ in cordibus noſtris ſcꝫ ad como riendū ⁊ ad conuiuēdū. Qd̓ poteſt intelligi de morte cul de ⁊ de morte naturali. De morte culpe vt non intelligat̉ ꝙ nos ſimus parati ad cōmoriendū vobiſcū id eſt qn̄ vos peccatis nos volumꝰ peccare. ſed ꝙ mortem culpe vr̄am eo dolore accipimus quo nrām. 2. corin. I. Quis infir mat̉ et ego nō infirmor. 1. corin. 15. Quottidie morior ⁊c. Et ad cōuiuēdū qꝛ ita gaudeo de bona vita veſtra in gra tia ſicut ⁊ de noſtra. De morte vero naturali vt intelligat ad cōmoriendū id eſt paratus ſum mori ꝓ vobis. infra. 12 Libentius impendar ⁊ ſuperimpendar ⁊cͣ. Et ad conui uendū id eſt vt deſidereꝫ vos eſſe ſocios in vita eterna. 2.
Ti. 2. Si cōmortui ſumꝰ ⁊ cōuiuemꝰ. Lectio ſecunda: Ulta mihi fiducia eſt apd̓ vos. mul mta mihi gloriatio ꝓ vobis. Repletꝰ ſum conſolatione: ſuꝑabundo gau dio in om̄i tribulatione noſtra. Nam ⁊ cum veniſſemus in macedoniā: nullam requiem habuit caro noſtra: ſed omnē tribulationem paſſi ſumꝰ. Foris pugne: intus timores. Sꝫ qui conſolat̉ humiſes cōſolatus eſt nos deꝰ in aduentu titi. Non ſolum aūt in aduentu eius: ſed etiam in conſolatione in qua conſo latus eſt in vobis referens nobis veſtrū de ſiderium: veſtrū fletum: veſtrā emulationeꝫ ꝓ me. ita vt magis gauderē. Quoniā ſi con triſtaui vos in epiſtola non me penitet Et ſi peniteret videns ꝙ epiſtiſtola illa ⁊ ſi ad ho ram vos contriſtauit. nunc gaudeo nō quia contriſtati eſtis. ſed quia contriſtati eſtis ad penitentiam. Apoſtolus poſuit ſupra āmonitionē ex premiſſis conclu ſam: hic ſubdit ſuam cōmendationē. Et circa hec duo fa cit. Primo ponit eoruꝫ cōmendationē. Secūdo ipſaꝫ ex ponit ibi. Nam ⁊ cum veniſſem ⁊c̄. Cōmendationē autē iſtoꝝ ponit oſtendendo affectum ſuū qͥ conſurgit ex bonis operibꝰ que corinthij faciebant. Conſueuit em̄ qͣdruplex affecus in cordibꝰ diligentiū conſurgere ex bonis q̄ dile cti operant̉. ⁊ hos quattuor ſe apl̓us ꝯcepiſſe de eis oſten dit. Et primo affectū fiducie. Vnde dicit. Multa mihi fi ducia eſt apud vos. Inꝙͣtum ſcꝫ cōfido ꝙ qͥ bene cepiſtis ſemꝑ ꝓficietis in melius. Unde ex bonis auditis de vob̓ ſpero maiora in futurū. phil̓. 1. Confido de vobis ꝙ qͥ ce pit opus bonum ⁊cͣ. Hab̓. 6. Confidimꝰ de vobis chariſ ſimi ⁊c. Et hec fiducia bona eſt et ſalubris Heb̓. 10. Noli te amittere fiduciam ⁊c̄. Scd̓o ex hoc concipit affectū glo riationis. Exquo em̄ quis bona amici ſicut ſua diligit. cō ſequens eſt vt de bonis amici ſicut de ꝓprijs gloret. Et hoc ſpecialiter. qm̄ ipſe eſt cauſa illoꝝ bonoꝝ. ſicut magi ſter eſt cauſa doctrine diſcipuli. Et ideo dicit. Multa mi hi gloriatio ꝓ vobis eſt ⁊c. ꝓuer. 10. Gloria patris filius ſapiens. Tertio ex p̄dictis concipit affectum conſolatiōis qn̄ eī qͥ letat̉ et gloriat̉ de bonis ſuis vel amici habꝫ reme dium contra triſticias. Conſolatio em̄ eſt remediū contra triſticias. Naturale aūt eſt ꝙ ſemꝑ delectatio et gaudiuꝫ tiſticie opponit̉. Et ẜm ph̓m Oīs delectatio debilitat vel totaliter tollit triſticiam. Si delectatio ſit contraria triſti cie: totaliter abſorbet triſticiaꝫ. Si aūt nō ſit ꝯtraria debi litat ⁊ diminuit eam. Et inde eſt ꝙ qn̄ quis eſt in triſticia qn̄cūqꝫ nūciant̉ ſibi aliqua leta diminuit triſticia. Et ideo qꝛ audit leta de corinthijs dicit: Repletus ſum conſolati on: audita ſcꝫ correctione veſtra. sͣ. 1. Sicut abudant xp̄i paſſiones ⁊cͣ Phil̓. 2. Si qua conſolatio ⁊c. implete gau dium meū ⁊c. Quarto conſurgit ex predictis affectus ex uperātis gaudij. licꝫ em̄ ex aliquibꝰ delectationibꝰ dimi nuat̉ triſticia: non tn̄ totaliter tollit̉ niſi gaudiū ſit magnū Quāuis aūt apl̓us multas tribulationes ſuſtineret. qꝛ tn̄ multū gaudebat de bonis corinthioꝝ: ideo nō ſolum nō abſorbebat̉ triſticia totaliter. ſed etiam ſuꝑabūdabat gau dio. Et ideo dicit. Suꝑabundo gaudio in om̄i tribulatio ne noſtra id eſt gaudiū meum ſuꝑat oēm tribulationē que

in epiſtolam I. ad Corinthios. VII.
ꝯ. VII.
erat in anīo meo.i. theſſal̓. 2. Que eſt em̄ ſpes noſtra aut gaudium ⁊c. Ro. 12. In tribulatione patientie. ¶ Con ſequenter cum dicit. Nam cum veniſſem ⁊c. exponit ſuaꝫ cōmendationem. Duo aūt dixerat. ſcꝫ ſe accepiſſe gaudiū ⁊ habuiſſe tribulationē. Primo ergo manifeſtat ſuam tri bulationem. Scd̓o vero ſuam conſolationē ibi. Sed qͥ cō ſolat̉ ⁊c. Tribulationē aūt aggrauat ex duobus ſcꝫ ex ſub tractione remedij cum dicit. Nam ⁊ cū veniſſem ⁊c. qͣſi di cat. Vere tribulationē habeo: qꝛ in nullo conſolor. ¶ Nā cum veniſſem macedoniā nullam requiē habuit caro no ſtra. hic facit mentionē de ꝑſecutione quā paſſus ē in ma cedonia quādo liberauit ancillam phytoniſſam: vt legit̉ act̉. 16. Dicit aūt nullam requiē habuit caro noſtra. et nō dicit ſpūs noſter. qꝛ ſancti ſemꝑ habent̓ pacem ſpūs: cum etiam in aduerſis aīa que in corpore patit̉ ſpe futuri p̄mij q̄eſcit. ꝙͣꝙͣ multa ſuſtineat affectui carnis cōtraria. ¶ Ex multiplicitate vero tribulationū aggrauat cū dicit. Oēm tribulationē paſſi ſumus id ē om̄e genꝰ tribulationis ẜm corpus ⁊ ẜm aīam ſupra. 4. In omnibꝰ tribulationē pati mur ⁊c. Io. 16. In md̓o p̄ſſurā ⁊c ¶ Et ꝙ om̄e tribulatio nem paſſus fuerit exponit ꝯſequenter cū dicit. Ioris pu gne: intus timores. Foris id eſt extra meipſum pugne ꝑ ſecutionū. ſed tn̄ intus id eſt in corde eſt timor de malo: ti mens ꝑſecutionē in futuro. Deut. 32. Foris vaſtabat eos gladiꝰ ⁊c. Sed contra ꝓuer. 22. Iuſtus qͣſi leo confidēs abſqꝫ terrore erit. Rn̄deo. eſt ſine timore ꝙͣtum ad ſpūm: non tn̄ ꝙͣtum ad carnem. Uel foris id eſt extra eccleſiā pu gne illate ab infidelibus. ſed int̓us timores ne ſcꝫ illi qui intra eccleſiam ſunt excidant a fide ꝓpter ꝑſecutores. Ul̓ foris id eſt in manifeſto pugne: quibꝰ impugnant̉ a mani feſtis inimicis. Intus timores qͥ inijciunt̉ nobis ab illis qͥ dicunt ſe amicos ⁊ non ſunt. qꝛ vt dicit boetius de conſo latione. Nulla peſtis efficacior ad nocendū ꝙͣ fam iliaris inimicus Matth̓. 10. Inimici hoīs domeſtic eius. ¶ Cō ſequēter cum dicit. Sed qui conſolat̉ ⁊cͣ. ponit materiam ſue conſolationis quā extollit ex duobus ſcꝫ ex grata pre ſentia tyti. et̓ ex conſolatione titi ibi. Non ſolum autē ⁊cͣ. Dicit ergo. licet hic grauiter afflicti fuerimꝰ. ſꝫ qͦ ſcꝫ deuſ conſolatur humiles conſolatꝰ eſt ⁊c̄. Cuiꝰ preſentia vtpo te mihi gratiſſima eſt. ⁊ in adiutoriū. sͣ. 1. Qui conſolatur nos in om̄i tribulatione noſtra. Dicit aūt qui cōſolat̉ hu miles. qꝛ ſuꝑbos nō conſolat̉: ſed eis reſiſtit vt dicit̉ Iac. 4. et. 1. Pe. 5. Conſolat̉ aū humiles dando eis gratiam que eſt conſolatio ſpūſſancti. Eſa. 61. Vt conſolarer om nes lugentes ⁊c. ¶ Non ſolum autē ⁊c. Hic ponitur alia materia conſolationis apl̓i ſcꝫ conſolatio tyti. Et materia huius conſolationis eſt duplex. Prima emēdatio corin thiorū: quā habuerunt in preſentia tyti. Secunda eſt de uotio corinthioꝝ: quā oſtendit ad titum ibi. In conſolati on aūt veſtra ⁊c. Circa pͥmū duo facit. Primo ponit con ſolationē de penitentia corinthioꝝ: Secūdo expouit que dam que dixit ibi. Cōtriſtati em̄ eſtis ⁊c. Circa pͥmū tria facit. Primo ponit conſolationē tyti. Scd̓o materiā con ſolationis ibi. Referens nobis ⁊c. Tertio effectum cōſo lationis in mente apl̓i ibi. Ita vt magis gauderē ⁊c̄. Di cit gͦ. Non ſolū ꝯſolat̉ nos deus in aduentu tyti. ſed etiā in conſolatione qua ipſe tytus conſolatus eſt de vobis et in vobis. Et huiꝰ cōſolationis materia ē. qꝛ ipſe tytus cō ſolatus eſt referens nobis veſtrum deſideriū ⁊cͣ. Ubi tria ponit laudabilia ꝓpter tria rep̄hēſibilia q̄ fuerunt in eis. Fuerunt em̄ pigri ad bonum. ⁊ contra hoc dicit. Refe rens nobis veſtrum deſiderium de ꝓficiendo in melius. Item erant proni ad malum. ⁊ contra hoc dicit. Noſtrum fletum ſcꝫ de peccatis cōmiſſis. Iere. 6. Luctuꝫ vnigeni ti fac ⁊c. Item erant faciles deceptioni pſeudoꝝ ⁊ cōtra hoc dicit. Ueſtram emulationē contra ꝑſeudos habitaꝫ ꝓ
amore mei. Nam an̄ emulabamini cōtra me ꝓ eis. ¶ Cō ſequenter cum dicit. Ita vt magis ⁊c. ponit affectum con ceptum ex conſolatione tyti. qͥ qͥdeꝫ affectus eſt gaudiuꝫ. Unde circa hoc tria facit. Primo ponit conceptum gau dium. Scd̓o oſtēdit ſue eſtimationis imitationē. Tertio ſubdit roēm gaudij. Dicit gͦ in tantū gauiſus ſum de his q̄ titus retulit mihi ita vt magis gauderē de hoc ꝙͣ de tri bulatione mea doluerim. Naꝫ ſpūalia p̄ferenda ſunt tem poralibus. Vel vt magis gauderē de hoc ꝙ ꝯtriſtaui voſ ꝙͣ doluerim olim. Peccauerant em̄ faciendo fornicatiōꝫ et apl̓us increpauerat eos vt patet in prima epl̓a. 5. et. 6. Tunc aūt incertus erat apl̓us quē euentū deberet habere illa triſticia: bonum ſcꝫ an malū. Et ideo dubitans penitu it. ſed videns poſtmodū ꝙ bonum inde ꝓuenerat gaude bat: ideo dicit. Qm̄ et ſi contriſtaui vos increpādo in pri ma epl̓a non me penitet modo. qꝛ correcti eſtis et ſi olim peniteret qn̄ ſcꝫ eram incertꝰ vtruꝫ triſticia induceret vos ad correctionē vel deſperationeꝫ. videns ꝙ epl̓a illa et ſi ad horam vos contriſtauit nunc gaudeo qꝛ eſtis cōuerſi. Et rōem gaudij aſſignat: qꝛ non gaudeo de hoc qꝛ contri ſtati eſtis: ſed de effectu ſcꝫ de correctione: qꝛ ſcꝫ ꝯtriſtati eſtis nō ad deſperationē ſꝫ ad penitētiā. ſicut medicus nō gaudet de amaritudine medicine. ſed de effectu ſcꝫ d̓ ſani tate ſupra. 6. Quaſi triſtes: ſemꝑ aūt gaudentes. Lectio tertia. Ontriſtati enim eſtis ſcd̓m deum vt̄ c in nullo detrimentū patiamini ex no bis. Que em̄ ẜm deū triſticia ē peni tentiam in ſalutē ſtabilem operat̉: ſeculi aūt triſticia mortem operat̉. Ecce em̄ hocipſum ẜm deum contriſtari vos quantam in vobis operatur ſollicitudinem. ſed defenſionem ſed indignationē. ſed timorem. ſed deſideri um. ſed emulationeꝫ. ſed vindictā. In om̄i bus exhibuiſtis vos incontaminatos eſſe ne gocio. Poſita conſolatione apl̓i et tyti de triſticia corinthioꝝ eo ꝙ fuerit ad penitentiam ⁊ non ad deſperationē: hic cōſe quenter huius conſolationis ratio aſſignatur: eorū triſti ciam cōmendando. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ cō mendat eoꝝ triſticiam. Secūdo ex hoc concludit ꝓpoſitū ibi. Et ſi ſcripſi vobis ⁊cͣ. Cōmendat aūt corinthioꝝ triſti ciam ex d̓uobus. Primo ex cauſa. ſecundo ex effectu ibi. Que em̄ triſticia eſt ⁊c. Cauſa aūt ex qua cōmendat̉ eoꝝ triſticia hec eſt. qꝛ eſt ẜm deum. Et ideo dicit. licet ad ho ram contriſtauerim vos ꝑ epiſtolā: tamē nunc gaudeo id eſt qꝛ contriſtati eſtis ẜm deum. Ubi ſciendum eſt ꝙ triſti cia ⁊ gaudiū ⁊ cōmuniter om̄is affectio ex amore cauſat̉. Triſtat̉ em̄ qͥs qꝛ carꝫ eo qd̓ amat. Qualis aūt ē amor ta lis ē triſticia ex amore cauſata. Eſt aūt duplex amor. Unꝰ quo diligit̉ deus. ⁊ ex hoc cauſat̉ triſticia: que eſt ẜm deū Alius eſt quo amat̉ ſeculum. ⁊ ex hoc cauſat̉ triſticia ſecu li. Amor quo diligimꝰ deū facit nos libenter ſeruirē deo. ſollicite querere honorē dei: ⁊ vacare deo dulciter. Et qꝛ peccando impedimur a ſeruitio dei. ⁊ ideo ei non vacamꝰ nec eius honorē querimꝰ. Ideo amor dei cauſat triſticiaꝫ de peccato. ⁊ hec eſt triſticia ẜm d̓eum. que qͥdem triſticia non fuit nobis ad malū nec ad detrimentū: ſed potius ad fructum ⁊ merituꝫ. Et ideo dicit. Vt in nullo detrimentū patiamini ex nobis. qꝛ non ſolum bona ⁊ grata que vobis impendimus: vobis proſunt. ſed etiam hocipſum ꝙ vos corrigimus ⁊ contriſtamꝰ. Heb̓. 12. Omnis diſciplina in

Explanatio ſancti Thome
preſenti ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Que em̄ triſticia ⁊c. cōmendat eoꝝ triſticiā ex effectu qͥ quidē eſt premiū vi re eterne. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ ponit effectū in generali. Scd̓o experimentum ſpecialiter in eis conſe cutum ibi. Ecce em̄ hocipſum ⁊c̄. Circa primū duo facit. Primo enim ponit effectuꝫ triſticie que eſt ẜm deū. Secū do ponit effecū triſticie que eſt ẜm mundū ibi. Seculi aūt ⁊c. Dicit ergo pͥmo. Dico ꝙ triſticia noſtra nō fuit vobis detrimentū. Em̄ id eſt qꝛ triſticia que eſt ẜm deuꝫ operat̉ penitentiam. penitentiam aūt dico in ſalutem ſtabilem id eſt ſempiternā que eſt ſalus ſtabilis ⁊ eſt beatorū. de qua Eſa. 49. Salus aūt mea in ſempiternū erit. Et hanc ope ratur penitentia. Matth̓. 3. Agite penitentiā: aꝑ ꝓpinqͣ dit eī regnū celoꝝ. Et dic̄ ſtabilē vt excludat ſalutē tēpo ralem que ē tranſitoria ⁊ cōmunis ipſis hominibꝰ ⁊ iumē tis. de qua in p̄s. Homines ⁊ iumenta ſaluabis dn̄e ⁊cͣ. Sed contra hoc qd̓ dicit ꝙ triſticia que ē ẜm deū peniten tiam operat̉ videtur eſſe qꝛ ipſa triſticia ẜm deum eſt peni tentia. Peniterę enim eſt triſtari de malo ⁊ ſcd̓m deum. Non ergo operat̉ penitentiam. Rn̄deo. dicendum eſt ꝙ penitētia habet tres partes. quaꝝ pͥma pars ē triſticia ſcꝫ dolor ⁊ compunctio de peccatis. Alie due ſunt ꝯfeſſio et ſatiſfactio. Cum ergo dicit ꝙ triſticia operat̉ penitentiaꝫ. Intelligendū ē ꝙ cōpunctio ſeu dolor de peccato operat̉ in nobis penitentiam id ē alias ꝑtes penitentie ſcꝫ cōfeſ ſionem ⁊ ſatiſfactionē. Uel dicendū eſt ꝙ triſticia ẜm dcū eſt cōmunior ꝙͣ penitentia. qꝛ penitentia eſt de ꝓprio pec cato. ſed triſtat̉ quis ẜm deum ⁊ de peccatis ꝓprijs et de alienis. Sic gͦ effectꝰ triſticie: q̄ ē ẜm deuꝫ eſt ſalꝰ eterna. effectus vero triſticie que ē ẜm mundū ē mors. Quia em̄ qui diligit ſeculū inimicus dei conſtituit̉ vt dicit̉ Iac. 4. Ideo ex amore ſeculi mors cauſat̉. Triſtat̉ em̄ ẜm ſeculū quis non qꝛ peccās deū offendit. ſed deprehenſus in pec cato punit̉ de eo ⁊ detegit̉. Et hec triſticia eſt vitanda in peccatis Ecc̄. 30. Triſticiā longe facate ⁊c. ¶ Conſeq̄n ter manifeſtat effectū p̄dictū ꝑ exꝑimētū ſumptū in ip̄is cū dicit. Ecte em̄ hocipſum ⁊cͣ. qͣſi dicat. Uere ſalutem ſta bilem. qꝛ experimēto patet ꝙ in nobis multa que ad ſalu tem ducūt operat̉. Ponit aūt ſex ad hoc ꝑtinencia. quoꝝ vnum ē generale ſcꝫ ſollicitudo. qn̄ em̄ homo ē in leticia defacili cōmittit aliquas negligentias. ſed quādo eſt tri ſtis ⁊ in timore ſollicitat̉. ⁊ ideo dicit. Ecce em̄ ſcꝫ in vo bis experti eſtis hocipſuꝫ ſcꝫ ẜm deū contriſtari vos quā tam in vobis operat̉ ſollicitudinē ad vitandū mala et ad faciendū bona. Mich̓. 6. Indicabo tibi o homo qͥn ſit bo num ⁊c̄. Et infra ſollicitum ⁊c. Alia vero ſunt ſpecialia qͦ rum quedā ꝑtinent ad effectum interiorē. quedā ad actuꝫ exteriorē. Eorū vero q̄ ꝑtinent ad effectum exteriorē que dam ſunt ad peccati remotionē: quedā vero ad boni ade ptionem. Nam verus penitens debet recedere a malo et facere bonum. Quantū aūt ad remotionē mali ponit tria. rimū ē vt deſiſtat facere malum. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Sed defenſionē. contra illos qͥ nos ad malū inducunt.1. Pe. 5. Cui reſiſtite fortes in fide. Uel ẜm glo. vt contra pſeudo me defendatis. Eph̓. vlti. Accipite arrmaturam dei ⁊c. Secundū eſt ꝙ hō indignet̉ contra ſe ꝓ pctīs que fecit. et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Sꝫ indignationē. Indignatio aūt ſui operat̉ triſticiaꝫ ẜm deū. Eſa. 63. Indignatio mea auxiliata eſt mihi. Tertium eſt ꝙ ſit in cōtinuo timore de futuro vt caueat. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Sed timorē de re cidiuo ne ſcꝫ in futuro ſimiliter cōtingat. Eccͣ. 25. Timor dn̄i om̄ia ⁊cͣ. Quātum aūt ad boni adeptionē duo ponit. Primo deſiderium qͦ ad bonū afficit̉ ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit Sꝫ deſideriū qͦ bonū facere affectetis ꝓuer. 11. Deſideriū iuſtorum om̄e bonū. Scd̓o emulationē bonā qͣ bonos imi tari conat̉. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dic̄. Sꝫ emulatione vt ſcꝫ me ⁊
alios bonos imitemini..i. cor. 14. Sectamī caritatē emu lamini cariſmata meliora. Eorū vero q̄ ꝑtinent ad exteri orem actum duo ponit. Primū eſt vt vindicent in ſeipſis ꝙ peccauerunt ⁊ hoc vtile eſt. Cum em̄ om̄e malū neceſ ſariū ſit puniri vel ab hoīe vel a deo: ſi hoc non punit me lius eſt ꝙ homo malū in ſe puniat qd̓ fecit ꝙͣ ꝙ deꝰ. qꝛ vt dicit̉ Heb̓. 10. Horrendū eſt incidere in manus dei ⁊c. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. Sed vindictā id ē qꝛ peccantes puni tis et etiam voſipſos.1. corin. 9. Caſtigo corpus meuꝫ ⁊c. Eſa. 26 Iuſticiā non fecimꝰ ⁊c. Scd̓m eſt ꝙ totaliter ab ſtineat a malo. Et ideo dicit. In om̄ibꝰ exhibuiſtis duce ſcꝫ fide incontaminatos eſſe negocio ſcꝫ chriſtiano.sͣ. 6. In omnibus exhibeamꝰ ⁊cͣ. Eph̓. 1. Elegit nos ante mū di conſtitutionē vt eſſemus ſancti psͣ. Ambulans in via immaculata ⁊cͣ. Ul̓ negocio de quo ſcꝫ correcti eſtis puta de fauore quē dediſtis fornicatori. ſed poſtmodum puni endo ⁊ condemnādo ipſuꝫ oſtendiſtis vos in hoc inconta minatos eſſe. Lectio quarta. Bitur ⁊ ſi ſcripſi vobis nō ꝓpter euꝫ qui fecit iniuriam. nec ꝓpter eum qͥ paſſus eſt. ſed ad manifeſtandā ſolli citudinem noſtram quam habemꝰ ꝓ vobis coram deo. Ideo conſolati ſumus. In conſo latione aūt noſtra abundantiꝰ magis gauiſi ſumus ſuꝑ gaudio titi. quia refectus eſt ſpi ritus eius ab om̄ibus vobis. Et ſi qͥd apud illum de vobis gloriatus ſum: nō ſum confu ſus. ſed ſicut omnia vobis in veritate locuti ſumus. ita ⁊ gloriatio noſtra que fuit ad ti tum veritas facta eſt. Et viſcera eius abun dantius in vobis ſunt. reminiſcētis omniū veſtrum obedientiam. quomō cum timore ⁊ tremore excepiſtis illum. Gaudeo ꝙ in om̄i bus confido in vobis. Hic aſſignata ratione quare gaudet apl̓us de ipſoꝝ triſti cia: conſeq̄nter inducit concluſionē ſuā: in qua duo facit. Primo em̄ oſtendit intentionem ſuam quā habuit in ſcri bendo. Secūdo manifeſtat gaudiū qd̓ habuit de ipſorum correctione ibi. Ideo conſolati ⁊c. Dicit gͦ primo. Exquo incōtaminati eſtis. igit̉ apꝑet ꝙ et ſi ſcripſi vobis ꝑ epl̓aꝫ increpando: non ſcripſi ꝓpter eum tm̄ qͥ fecit iniuriā ince ſtu maculando cubile patris ſui vt dicit̉.1. cor. 5. Nec ꝓ pter eum tm̄ qui paſſus eſt ſcꝫ ꝓpter patrem q̄ſi non ꝓpt̓ zelum vindicte ſolum: ſed hoc feci ad manifeſtandā ſolli citudinē noſtrā quā ꝓ vobis habemꝰ. id eſt vt ſciretis ꝙͣ ſolliciti ſimus ꝓ vobis. ⁊ hoc dico corā deo vt ſit iuramē tū. i. deo teſte. Ul̓ ad manifeſtādā corā vob̓ deo ſcꝫ de om nibus ſollicitudinē noſtram. Col̓. 2. Volo vos ſcire quaꝫ ſollicitudinem ⁊c. Uel aliter. Non ſcripſi tantū ꝓpter eū qui fecit iniuriam vt ſcꝫ corrigeret̉. Uel ꝓpter eum qͥ paſ ſus eſt vt placaret̉: ſed ad manifeſtandā ⁊c. vt ſcꝫ vos q̄ in dignati fuiſtis ꝓ contumelia ⁊ pena inflicta fornicatori re conciliaremini deo. ¶ Conſeq̄nter cōcludit gaudiū qd̓ ha buit de eorum correctione cum dicit. Ideo ⁊ conſolati ſu mus ⁊c. quaſi dicat Quia hoc conſecutꝰ ſum ex eo ꝙ ſcri pſi ſcilicꝫ ꝙ eſtis correcti: ideo conſolati ſumus id eſt con ſolationem accepimꝰ. Gaudium em̄ hoīs eſt cum ꝯſequit̉ qd̓ cum deſiderio intendit. sͣ. i. Abundantius autem ⁊c. ¶ Conſequēter cum dicit. In conſolatione aūt ⁊cͣ. ponit ſecundā cauſam ſue conſolationis que ſumit̉ ex deuotiōe

in epiſtolam II. ad Corinthios. VIII.
quam oſtēderūt ad tytū. Et circa hoc tria facit. Prīo po nit gaudium ſuū de gaudio titi conceptum. Secūdo gau dij rōnem aſſignat ibi. Et ſi quid apud illū ⁊c. Tertio ma teriam gaudij titi aſſignat ibi. Reminiſcentis omniū ve ſtrum ⁊c. Dicit ergo primo. Gauiſi ſumus de correctione veſtra. aūt id ē ſed in conſolatione noſtra abundantiꝰ ma gis gauiſi ſumꝰ ꝙͣ turbati fuerimꝰ de tribulatiōe ſuꝑ gau dio titi. Uel magis gauiſi ſumus id eſt magis gaudiū at tulit conſolationi noſtre gaudium titi. ⁊ hoc qꝛ refectus ē ſpūs eius. Tunc em̄ reficit̉ animꝰ prelati quādo ſubditi eius ſunt obedientes ei ⁊ eum reuerent̉. philem̄: Refice viſcera ⁊cͣ. ¶ Refectus inꝙͣ ab om̄ibꝰ vobis. qꝛ om̄es vel correcti eſtis vel eſt ſpes correctionis. Rationē aūt hui gaudij aſſignat ꝙͣtum ad duo. Unum eſt ex parte apl̓i. qꝛ ſcꝫ ipſe inuentus eſt verax. Nam apl̓us cōmendauerat co rinthios tito anteꝙͣ iret ad eos. Quia ꝟo nūc ita inuenit titus ſicut apl̓us dixit. gaudet apl̓us verba ſua vera fuiſſe Et hoc eſt qd̓ dicit. Et ſi quid apud illum de vobis glori atus ſum cōmendando vos. Dicit aūt gloriatus ſum: qꝛ gloria apoſtoli erat bonum illorū. ¶ Non ſum ꝯfuſus id ē non erubeſco me falſa dixiſſe. Quādo em̄ aliquis inueni tur mendax: confundit̉. Eccͣ. 37. Ante om̄ia ſermo verax ⁊c. Sed ſicut om̄ia in veritate vobis locutꝰ ſum id ē ſicui predicaui vobis veritateꝫ: ita gloriatio noſtra que fuit ad titum de vobis veritas facta eſt id eſt inuenta eſt vera. Alia ratio eſt ex parte eorinthioꝝ. Nam amici deſideranc vt illi qͦs diligūt ab om̄ibꝰ diligant. Quia gͦ titus dilige bat corinthios ꝓpter eorum deuotionē. ideo de hoc apo ſtolus gaudebat. Et ideo dicit apl̓us. Et viſcera eius ⁊c̄. qͣſi dicat. Non ſolum gaudeo qꝛ inuentus ſum verax: ſed etiaꝫ qꝛ viſcera eius id eſt viſceroſa charitas eius ⁊ nimiꝰ amor abundantius ꝙͣ ante in vobis eſſet. exquo vidi ꝓfe ctum veſtrum. Vel ahūdantiꝰ ꝙͣ in alijs Eph̓. 6. Induite vos ſic̄electi dei ⁊c. ¶ Materiā autē gaudij manifeſtat ex duobus ſcꝫ ex obedientia ⁊ ex reuerentia: Ex obedientia quidem cum dicit. Reminiſcentis oīm veſtrum obedien tiam qua obedienter ſibi obtemperaſtis. In quo etiam et̓ laudauit vos.i. reg. 15. Melior eſt obedientia ⁊c. Eccͣ. 3 Filij ſapientie eccleſia iuſtoꝝ. Ex reuerentia aūt cum di cit. Quomō in timore ſcꝫ filiali non ſeruili interioris ani mi ⁊ tremore corporis excepiſtis eum. Gal̓. 4. Teſtimo nium em̄ vobis ⁊c. Et qꝛ ita habuiſtis vos ad eū gauiſus ſum qꝛ verax inuentus ſum et ipſe diligit vos. Vnde gau deo ꝙ in omnibꝰ confido de vobis. Non ſolū in bona vo luntate ſꝫ etiam in bonis operibus in futuro ꝙ bene vos habeatis. Heb̓. 6. Confidimus de vobis meliora ⁊ vicini ora ſaluti. Capitulum octauum Otam aūt vobis facimus fratres gratiam dei que data eſt in eccle n ſijs macedoniē. ⁊ ꝙ in multo ex perimento tribulationis abundā tia gaudij ipſorū fuit. ⁊ altiſſima paupertas eorū abundauit in diuitias ſimplicitatis eo rum. Quia ẜm virtuteꝫ teſtimoniū illis red do ⁊ ſupra virtutem voluntarij fuerunt cuꝫ multa exhortatione obſecrantes nos gratiā ⁊ cōmunicationeꝫ miniſterij quod fit in ſan ctos. Et non ſicut ſꝑauimus: ſed ſemētipſos dederunt. primū dn̄o. deinde nobis ꝑ volun tatem dei. ita vt rogaremus titum: vt quēad modum cepit ita ⁊ ꝑficiat in vobis etiaꝫ gratiam iſtam. Sed ſicut in omnibꝰ abundatis fide ⁊ ſermone ⁊ ſcientia ⁊ om̄i ſollicitudine inſuꝑ ⁊ charitate vr̄a in nos: vt ⁊ in hac gra tia abundetis. Nō quaſi imperans dico. ſed ꝑaliorum ſollicitudinē etiam veſtre charita tis ingeniū bonum comprobans. Poſita iam exhortatione ad bonum in generali: hic cōſe quenter exhortat̉ eos ad quoddā bonuꝫ particulare ſcꝫ ad largitionē collectarū ꝓ ſanctis qui erāt in hieruſalē. Nā ſicut act̓. 15. dicit̉ et apl̓us tangit ad gal̓. 2. Apl̓i impoſue runt paulo ⁊ barnabe vt ꝓponerent verbū ſalutis gentibꝰ exhortādo eos ad ſubueniendū ſanctis qͥ erant ī hieruſalē qͥ venditis om̄ibꝰ ⁊ poſitis ad pedes apl̓oꝝ in maxīa erāt paupertate. ⁊ ad hoc imducit eos ad preſens. Ubi duo fa cit. Primo inducit eos ad dandū. Secūdo monet ad mo dum dandi vt ſcꝫ cito ⁊ abundanter dent. et hoc. 9. ca. ibi Naꝫ de miniſterio ⁊c. Circ a primū duo facit. Primo tra ctat de collectis dandis. Secūdo de miniſtris ꝑ quos hu iuſmodi collecte fiāt ibi. Gratias aūt deo qͥ dedit ⁊cͣ. Cir ca pͥmū duo facit. Prīo inducit eos ad dandū. Scd̓o ex cludit excuſationē ibi Si em̄ volūtas prompta eſt ⁊c. In ducit aūt eos ad dandū tripl̓r. Primo exemplo alioꝝ qui dederūt. Secūdo exmplo xp̄i ibi. Scitis em̄ grām dn̄i no ſtri ⁊c. Tertio ex ipſoꝝ ꝓpria volūtate ibi. Hoc em̄ vob̓ vtile ⁊c̓. Circa pͥmū tria facit. Primo ponit exemplū. Se cundo oſtendit ſe ꝑmotum ab hoc exemplo ibi. Ita vt ro garemus titum ⁊c. Tertio monet vt ipſi hoc exemplū ſe quant̉ ibi: Sꝫ ſicut in om̄ibus abūdatis ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ apl̓us ad hoc vt corinthij liberaliter tribuāt ꝓponit eis macedones in exemplū: Et cōmēdat eos ꝙͣtū ad duo. ſcꝫ ꝙͣtum ad patientiā in aduerſis. Scd̓o ꝙͣtū ad liberalitatē ī donis ibi: Et altiſſima pauꝑtas ⁊cͣ. ¶ Circa primū ſciendū eſt ꝙ apoſtolus inducit eos ad elemoſinas vt merita iſtoꝝ creſcant. ⁊ ideo in illo tēpore hoc fecit qn̄ poſſunt mereri ſcꝫ in tempore gratie. tunc em̄ elemoſyne meritorie ſunt. Et hoc eſt qd̓ dicit. Notam vobis facimꝰ gratiā id eſt gratuitū donum dei ſcꝫ elemoſynaꝝ largitio onem. ⁊ dicit hoc eſſe gratiam. qꝛ quicqͥd boni facimus ē ex gratia dei: que quidē gratia non eſt data iſtis ſed mihi? inꝙͣtum ſcꝫ ex mea ꝓcuratione ⁊ ſollicitudine ⁊ monitio ne macedones ad hoc moti ſunt Eph̓. 3. Mihi aūt omni um ſanctoꝝ minīo ⁊c. Data eſt inꝙͣ mihi in eccleſijs ma cedonie id eſt apud fideles macedonie. Que quidem gra tia eſt ꝙͣtuꝫ ad duo. ſcꝫ ꝙͣtuꝫ ad patientiā: qꝛ in multo ex ꝑimēto ⁊c. ¶ Ubi ponit ꝯditiōes patīe ꝑſcē. Vna ē ꝙ hō ſit conſtans ita ꝙ nec timore rribulationis deijciatur: ſed nec etiam in ipſo tribulationis experimēto. Et ideo dicit ꝙ in multo experimento tribulationis ſcꝫ conſtantes fue runt. Alia eſt ꝙ in ipſis tribulationibꝰ gaudeat ſicut legi tur de beato Laurentio. ⁊ ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Abūdantia gaudij ipſorum ſcꝫ macedonū fuit. Iac. I. Omne gaudiū exiſtimate ⁊c. Ro. 12. In tribulatione gaudentes ⁊c̄. Uel in multo experimento tribulationis: non quam ipſi paſſi fuerunt: ſed quā viderunt pati in macedonia abundantia gaudij ipſoꝝ fuit. ¶ Itē ſecundo gratia eſt ꝙͣtum ad libe ralitatē in elemoſinis. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit: Et altiſſima ⁊c. Ubi duo facit. Primo ponit eorum liberalitatem. Se cundo exponit̉ qd̓ dixerat ibi. Quia ẜm virtutē ⁊c̄. Dicit ergo primo. Nō ſolum fuerunt patientes in tribulationi bus ſcꝫ macedones. ſed etiam fuerunt liberales. qꝛ altiſſi ma id eſt maxima paupertas eorū vel nobiliſſima. Scd̓m glo. facit paupertatem altam eleuatio ſpūs ſupra res tem porales ⁊ ꝯtemptus earum. Et ſic iſtorū pauꝑtas aliſſima erat qꝛ non habebant diuitias ⁊ cōtemēbant eas Iac. 72
xij

Explanatio ſancti Thome
Nonne deus elegit pauperes in mūdo ⁊cͣ. Hec inꝙͣ pau pertas abūdauit id eſt excreuit in diuitijs copioſe dando Sed hec expoſitio gloſe nō videt̉ eſſe ẜm intentionē apo ſtoli. Et ideo aliter dicendū eſt. Altiſſima paupertas ⁊c̄. Ubi ſciendū eſt ꝙ homo ex duabꝰ cauſis habet promptū animū ad dandum ſatis ſcꝫ ex abundantia diuitiaꝝ ſicut ſunt diuites vel ex contemptu diuitiaꝝ. ⁊ ſic idem facit in paupere cōtemptus qd̓ facit in diuite abūdantia. Et ideo dicit altiſſima paupertas ſic ſupra abūdauit id eſt effectuꝫ abundantie fecit in diuitias ſimplicitatis eoꝝ. qꝛ cor eoꝝ erat ſolum ad deum. ⁊ ex hoc ꝓuenit contemptus diuiti arum ꝓuer. 10. Simplicitas iuſtorū ⁊c̄. ¶ Conſequenter cum dicit. Quia ẜm virtutē ⁊cͣ. exponit qd̓ dixit cōmen dando ipſoꝝ liberalitatē ꝙͣtum ad tria ſcꝫ ꝙͣtum ad quan titatem dati. ꝙͣtum ad voluntatem dandi. ⁊ ꝙͣtum ad or dinem dationis. Quantum ad quantitatem dati qꝛ dede runt ſupra virtutē Et ideo dicit. vere abundauit in diui tias. qꝛ ego reddo illis teſtimoniū ꝙ fuerunt volūtarij ad dandum ẜm virtutem rerum ſuarū ⁊ ſupra virtutē. qꝛ in tantuꝫ dederunt ꝙ poſt eguerunt. Uel dicendū eſt ⁊ me lius ꝙ eſt virtus interior animi: ⁊ virtꝰ exterior ſcꝫ facul tas rerū temporaliū. Uirtus interior eſt promptitudo ani mi ad danduꝫ. Et ideo dicit Teſtimoniū illis reddo ꝙ fu erunt voluntarij ad dandū ẜm virtutem animi interioreꝫ ⁊ ſupra virtutē exteriorē ſcꝫ diuitiaꝝ. Tho. 4. Si multū tibi fuerit ⁊c. Cōtra. Quicūqꝫ dat ſupra virtutē dat īmo derate. Reſpōdeo. dicendū eſt ꝙ virtus in dando pōt cō ſiderari dupliciter. ſcꝫ ſimplicit̓ ſeu abſolute ⁊ ẜm ꝓpor tioneꝫ alioꝝ. Quado ergo dat plus ꝙͣ alij ſue ꝓportiōis nō peccat. ſed ſi ſimpliciter dat ſupra virtutē tunc īmode rate dat. Sic ergo comendat eorum liberalitatē ꝙͣtum ad quantitatē dati. Cōmendat autē eam ꝙͣtuꝫ ad voluntatē dandi cum dicit. Quia voluntarij fuerunt. Exo. 25. Ab om̄i qui vltroneus offert. In hoc aūt fuerūt voluntarij qꝛ rogauerunt nos cum multa exhortatione. obſecrantes.i. rogantes. qͣſi dicat. Non ſolum rogauerūt: ſed etiam per rationes nos induxerunt vt habeant gratiā ⁊ cōmunica tionem miniſterij ⁊c. id eſt vt liceret eis dare ſua pauperi bus ſanctis qͥ ſunt in hieruſalē. non reputatantes ſe face re gratiam nobis. ſed ꝙ eis gratia fiat Heb̓. vlti. Bene ficentie aūt ⁊ cōmunionis ⁊c. Cōmendat etiam eoꝝ libe ralitatem ꝙͣtuꝫ ad ordinē dandi. qꝛ non ſolū ſua dederūt ſed primo ſeipſos. qꝛ talis debet eſſe ordo in dādo: vt pri mo homo ſit acceptꝰ deo. Gen̄. 4. Reſpexit dn̄s ad abel ſcꝫ pͥmo ⁊ ad munera eius conſequē ter. Eccͣ. 30. Miſere re anime tue ⁊c. Et ideo dicit. Nō ſicut ſperauimꝰ. qͣſi di cat. Uere voluntarij fuerunt. qꝛ non ſicut ſperauimꝰ id eſt non ea intentione qua putabamus vt ſcꝫ darent ꝓ culpis redimēdis: ſed ſemetipſos dederūt pͥmum dn̄o emendā do vitam ſuam ⁊ deinde nobis obediēdo ꝑ om̄ia ꝑ volun tatē dei que eſt vt ſubdant̉ hoīes vicarijs ſuis. Heb̓. vlt. Obedite p̄poſitis veſtris ⁊c. Gloſa dicit ꝙ non aliter erat ab eis recipiendum niſi ſcꝫ prius ſeipſos dediſſent deo. et go videt̉ ꝙ non ſint recipiende elemoſyne a peccatoribꝰ. Sed dicendū eſt ꝙ non eſt ab eis recipienduꝫ qn̄ dant ea intentione vt foueant̉ in peccatis. Sic gͦ poſito exemplo macedonū: oſtendit ſe conſequēter ꝑmotū eſſe hoc exem plo cum dicit. Ita vt rogaremus tituꝫ. qͣſi diceret. In tan tum nos ꝑmoti fuimus hoc exemplo de liberalitate mace donum. vt ſcꝫ rogaremus titum vt etiā vos ſitis ꝑticipes iſtiꝰ gratie: vt ſcꝫ titus quēadmodū cepit vos monere ad bene faciendū poſtꝙͣ vidit vos correctos ⁊ inducere vos ad cōmunionē: ita ꝑficiat in vobis. ⁊ ſpūaliter gratiaꝫ iſtā de largitiōe elemoſynaꝝ vt nō deſit vobis. phil̓. 2. Qui cepit in vobis ⁊c. ¶ Conſeq̄nt̓ āmonet eos vt hoc exēplo ipſi inducant̉ cū dicit. Sed ſicut in om̄ibꝰ ⁊c̄. Ubi duo di
cit. Primo monet vt ip̄i exemplo macedonū ſint prompti ad elemoſynas faciendū. Scd̓o quādaꝫ ſuſpitionē aufert ibi. Et non quaſi imperans dico ⁊cͣ. Dicit gͦ. Sed ſicut in om̄ibus ⁊c̄. qͣſi dicat. Sicut vos ſuperatis macedones in om̄ibus alijs gratijs. ita debetis eos ſuperare. etiā in iſta ſcꝫ elemoſynis faciendis. Et hoc eſt quod dicit. Sicut in omnibus alijs abundatis. Et primo in his que ꝑtinēt ad intellectum ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. In fide qua credit̉. ⁊ ſer mone qͦ ꝯfitemur. Ro. 10. Corde credit̉ ad iuſticiā: ꝙͣtum ad fidem. ore aūt confeſſio ſit ad ſaluteꝫ. ꝙͣtum ad ſermo nem. In ſcientia ſcripturaꝝ.i. corin. 1. In om̄ibꝰ diuites facti eſtis ⁊c. Scd̓o in his que ꝑtinent ad opus. et ꝙͣtum ad hoc dicit. Et in om̄i ſollicitudine ſcꝫ bene oꝑandi Ro. 12. Sollicitudine nō pigri. Tertio in his que ꝑtinent ad affectum. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. In charitate veſtra ſpiri tuali habita in nos ſuꝑabūdatis. Col̓. 4. Suꝑ om̄ia cha ritatem habentes ⁊c. Sicut inꝙͣ in omnibꝰ iſtis abūdatis ita ſcꝫ rogaui titum vt in hac gratia ſcꝫ elemoſinaꝝ abun detis. Et qꝛ poſſet haberi ſuſpitio ꝙ qͣſi ex imperio māda ret. vt darent elemoſynas. Contra qd̓ eſt qd̓ dicicit̉ Eze. 34. Uos aūt cum auſteritate ⁊c. Et ideo ꝯtra remouet di cens. Non qͣſi imperans dico. hoc eſt ꝙ rogaui tytum vl̓ ꝙ egoipſe hoc dico vobis. non feci quaſi imperans.i. pe. vltio. Nō vt dn̄antes in cleris. Sꝫ dico hoc comprobās id eſt volēs comprobare ꝑ alioꝝ ſollicitudinē ſcꝫ macedo num veſtre charitatis ingeniū. ¶ Ubi ſciēduꝫ eſt ꝙ inge nium bonum ſumit̉ non ſolum ꝓ aptitudine ad ſcienduꝫ faciliter. ſed etiam ad bene operandū. Cuius ratio eſt. qꝛ ad hoc ꝙ aliquis bene operet̉ exigit̉ ſcientia dirigens. Et ideo ſicut in addiſcendo dicit̉ boni ingenij eſſe qui cito ca pit verba magiſtri: ita in oꝑando boni ingenij dicit̉ qͥ exē plo alioꝝ cito mouet̉ ad bn̄ operandū. Et iō dicit apl̓us Comprobans id eſt ꝓbare volens bonum ingeniū veſtrū id eſt ꝙͣ promptā voluntatē habeatis ad danduꝫ moti ex emplo macedonuꝫ. 1. Corin. 4. Non vt confundam vos hec ſcribo. Lectio ſecunda. Citis em̄ gratiam domini noſtri ie B ſu chriſti. quoniā ꝓpter vos egenus factus eſt cum eſſet diues. vt illiꝰ in opia vos diuites eſſetis. Et conſiliuꝫ in hoc do. hoc em̄ vobis vtile eſt. qui non ſolum fa cere ſed et velle cepiſtis ab āno priore. Nūc vero ⁊ facto ꝑficite: vt quēadmodū promptꝰ eſt animꝰ voluntatis: ita ſit ⁊ ꝑficiendi ex eo qd̓ habetis. Si em̄ voluntas prompta eſt ẜm id qd̓ habet: accepta eſt non ẜm id quod non habet. Non em̄ vt alijs ſit remiſſio vobis aūt tribulatio. ſed ex equalitate in preſenti tem pore veſtra abundantia illorum inopiā ſuꝑ pleat. vt ⁊ illoruꝫ abundantia veſtre inopie ſit ſupplemētū. vt fiat equalitas ſicut ſcriptū eſt. Qui multum non abundauit: ⁊ qͥ modi cum nō minorauit. Hic inducit corinthios ad dandū elemoſynas exēplo xp̄i dicens. Volo comprobare ingenium veſtrū bonū ad dan duꝫ ſcꝫ pauperibꝰ: ⁊ hoc facere debetis exemplo chriſti. em̄ id eſt qꝛ ſcitis gratiam dn̄i noſtri ieſu chriſti quā q̄deꝫ humano generi contulit. Io. 1. Gratia ⁊ veritas ꝑ ieſum chriſtum ⁊c. Et hec dicit̉ gratia: qꝛ quicqͥd filius dei pe

epiſtolam II. ad Corinthios. VIII.
nalitatū noſtraruꝫ aſſumpſit totuꝫ gratie eſt imputandū. qꝛ nec p̄uentus alicuiꝰ bonitate: nec alicuius virtute coa actus: nec inductꝰ ſua neceſſitate. Eſt aūt gratia iſta quō ꝓpter nos egenus factus eſt. Et dicit egenus qd̓ plus eſt ꝙͣ pauper. Nam egenus dicit̉ ille qui non ſolum parum habet. ſed qui indiget ſeu eget. Pauper vero ille qͥ parū habet. Ad ſignificandū ergo maiorem paupertatem dicit̉ egenus factus eſt ſcꝫ in temporalibꝰ Luc. 9. Filius hoīs nō habet ⁊c. Tren̄. 3. Recordare paupertatis ⁊c. Eſt aūt factus egenus non ex neceſſitate ſed ex volūtate. qꝛ gra t̓ia iſta iam non eſſet gratia. Et ideo dicit. Cum diues eēt ſcꝫ in bonis ſpūalibus Ro. 10. Idem deus diues in om̄es ⁊c. ꝓuer. 8. Mecū ſunt diuitie ⁊c. Dicit aūt eſſet nō fuiſ ſet. ne videret̉ xp̄s amiſiſſe diuitias ſpūales cuꝫ aſſumpſit paupertatem. Sic em̄ aſſumpſit hanc paupettatem ꝙ il las ineſtimabiles diuitias non amiſit psͣ. Simul in vnuꝫ diues ⁊ pauper. Diues in ſpūalibus: pauꝑ in temporali bus. Cauſam aūt quare voluit fieri egenus ſubdit cum di cit. Vt illius inopia diuites eſſemus id eſt vt illius pau pertate in tꝑalibꝰ vos eſſetis diuites in ſpūalibꝰ. Et hoc eſt ꝓpter duo ſcꝫ ꝓpter exemplum ⁊ ꝓpter ſacramentū. Propter exemplum quidē qꝛ ſi xp̄us dilexit paupertateꝫ et nos exemplo ſuo debemus diligere eam. Diligēdo aūt paupertatem in temporalibꝰ efficimur diuites in ſpūali bus. Iac. 2. Nonne deus elegit pauperes in mundo: di uites in fide ⁊c. Et ideo dicit. Vt illius inopia ⁊cͣ. Pro pter ſacramentū aūt qꝛ om̄ia que xp̄s egit vl̓ ſuſtinuit fuit ꝓpt̓ nos. Vnde ſicut ꝑ hoc ꝙ ſuſtinuit mortē liberati ſu mus a morte eterna ⁊ reſtituti vite: ita ꝑ hoc ꝙ ſuſtinuit inopiam in temporalibus liberati ſumꝰ ab inopia in ſpiri tualibus ⁊ facti diuites in ſpūalibus.i. corin. i. Diuites facti eſtis in illo in om̄i ſcientia ⁊c̄. ¶ Cōſeq̄nter cū dicit. Conſiliū in hoc do ⁊c. Inducit eos ad dandū ex ꝑte eoꝝ Et circa hoc duo facit. Primo ponit ipſorū vtilitatē q̄ ex hoc ꝓuenit. Secundo oſtendit ꝙ hoc etiam ab ipſis vo litum eſt ſcꝫ vt darent elemoſynas ibi. Qui non ſolū ⁊c. Dicit ergo conſiderans hoc benficiū conſiliuꝫ vobis do id eſt hortor vos ad hoc ſcꝫ ad danduꝫ elemoſynas ſcꝫ nō ſolum ꝓpter vtilitateꝫ ſanctorum qui ſunt in hieruſalem: ſed et propter vtilitatē veſtraꝫ ꝓuer. 27. Boni amici cō ſilijs anima dulcorat̉. ⁊cͣ. Et hoc qꝛ vtile ē vobis. Bonū em̄ pietatis plus eſt vtile facienti ꝙͣ illi cui fit. qꝛ faciēs re portat inde cōmodū ſpūale. recipiens vero temporale. I. Ti. 4. Pietas ad om̄ia valet. Hoc aūt non ſolum eſt eis vtile: ſed etiam ipſi hoc voluerūt. Et ideo dicit. Qui nō ſolum ⁊cͣ. Vbi tria facit. Primo cōmemorat bonum prin cipium in eis. Secundo hortat̉ eos ad debituꝫ finem ibi. Nūc vero ⁊ facto ⁊c. Tertio exponit quoddā qd̓ dixerat ibi. Si em̄ voluntas ⁊c. Dicit ergo. Vere debetis liben ter dare elemoſynas quia non ſolū eſt vobis vtile: ſꝫ etiā hocipſuꝫ velle ſponte cepiſtis ſcꝫ dare elemoſynas a pͥori āno qͦ ſcꝫ veni ad vos. Vel a priori anno id ē p̄cedēti. qͣſi dicat. Plus eſt velle ꝙͣ facere iuxta illud Eccͣ. 18. Verbū melius eſt ꝙͣ datum ⁊c. Et ideo debetis eſſe prompti ad dandum. Et qꝛ eſtis prompti ad dandū ideo nunc qd̓ ha buiſtis in animo ꝑficite facto. alioquin illa voluntas eſſet fruſtra..1. Io. 4. Nō diligamꝰ ꝟbo neqꝫ līgua ⁊c. Phil̓. 1. Qui cepit in vobis ⁊c. Et huius ratio eſt vt quēadmo dum promptꝰ eſt aīus volūtatis.i. diſcretio volūtatis ẜm glo. prompta ē: ita ſit prompta diſcretio ꝑficiēdi. Vel alit̓ vt aīus ſumat̉ ꝓ volūtate. Et tūc dicit̉. Quēadmodū ꝓm ti fuiſtis ad volenduꝫ ita prompti ad ꝑficienduum. ⁊ hoc ex eo quod habetis id eſt ẜm facultatem veſtram. ¶ Con ſequenter exponit hoc qd̓ dicit. ex eo qd̓ habetis dicens. Si em̄ ⁊c. qͣni dicat. Dico ꝙ debetis eſſe prompti ad dan dū ⁊ ī hoc nō intēdo vos grauare vt ſcꝫ detis ſupra facultates veſtras. qꝛ forte voluntas prompta ad hoc inducit vos. ſed in hoc opus nō poteſt imitari voluntatē. Et ideo dicit. Ex eo qd̓ habetis. Enim ꝓ quia ſi voluntas prom pta eſt ẜm id qd̓ habet accepta eſt. Et huiꝰ ratio eſt qꝛ vo luntas acceptat̉ in perfectione operationis. opus aūt non ꝑficit̉ niſi ex eo quod habet̉. Et ideo dicit ẜm qd̓ habet ac cepta eſt Tobie. 4. Si multum tibi fuerit abūdanter tri bue ⁊cͣ. ¶ Conſequēter cum dicit. Non em̄ vt alijs ⁊cͣ. re mouet ſuſpitionē quandā. Poſſent em̄ dicere iſti. Si da mus elemoſynas pauperibus ſanctis qui ſunt in hieruſa lem ipſi ocioſi viuent ⁊ nos damna patiemur ⁊ ſic efficie mur miſeri. Ideo apl̓us primo hanc ſuſpitionē excludit. Secundo ſuam intentionem manifeſtat. Tertio vero cō firmat ꝑ auctoritateꝫ ⁊ remouet ſuſpitionē cum dicit. Nō em̄ vt alijs ⁊c. qͣſi dicat. Non em̄ ita mones vos elemoſi nas dare. vt alijs ſit refrigeriuꝫ dū ocioſe viuerent de ele moſynis veſtris. vobis autē ſit tribulatio id eſt pauꝑtas quia vos affligimini. Sed nunquid peccant illi qui dant om̄ia alijs ⁊ ipſi poſtea paupertate affligunt̉. Et videt̉ ꝙ ſic ꝑ hec verba apoſtoli. Reſpondeo dicendū eſt ẜm glo. ꝙ melius eſſet totum dare pauperibꝰ ⁊ affligi ꝓ xp̄o. Il lud autem qd̓ dicit hic cōdeſcendendo fecit. quia infirmi erant ⁊ forte deficerent ſi egeſtate premerēt̉. ¶ Intētionē ſuam manifeſtat cuꝫ dicit. Sed ex equalitate ⁊c̄. qͣſi dicat̉. Non intendo tribulationem veſtram. ſed quandā equali tatem vt ſcꝫ veſtra abundantia ⁊c. Qd̓ poteſt exponi tri pliciter. Primo de equalitate quātitatis. Secūdo de eqͣ litate ꝓportiōis. Tertio de equalitate volūtatis. De eqͣ litate ꝙͣtitatis qꝛ iſti ſcꝫ corinthij abundabant in tempo ralibus ⁊ deficiebant in ſpūalibus. ſancti vero qͥ erant in hieruſalē abundabant in ſpūalibꝰ ⁊ deficiebant in tempo ralibꝰ; Vult ergo vt fiat inter eos equalitas quātitatꝭ. vt ſcꝫ illi qͥ abundant in temporalibꝰ dent medietatē oīm il lis qͥ deficiunt in eis. ⁊ iſti dent medietatē ſpūaliū eis: vt ſic ſint eqͣliter diuites. Et ideo hoc potiꝰ dicit vt ſcꝫ ex eqͣ litate quantitatis id eſt dimidia parte bonoꝝ veſtroꝝ in preſenti tempore qd̓ breue eſt veſtra abundantia terreno rum ſuppleat illoꝝ inopiā q̄ deſeruerunt om̄ia mundi. et vt illorū abundantia ſcꝫ ī ſpūalibꝰ ſit ſupplementū veſtre inopie in ſpūalibꝰ id ē vt ſitis ꝑticipes vite eterne. Luc. 16. Facite vob̓ amicos ⁊c. Ecc̄. 14. In ꝯiuiſiōe ſortis da ⁊ accipe. da tēporalia ⁊ accipe ſpiritualia. ¶ De eqͣlitate aūt ꝓportionis exponit̉ ſic ⁊ melius. Vos corinthij habe tis abundantiā temporaliū. ſancti qͥ ſunt in hieruſalē abū dantiam ſpūalium. Volo ergo ex quadā equalitate non q̄ ſit ẜm quantitatē ſed ẜm ꝓportionē. vt ſcꝫ ſicut illi ſuſten tant̉ elemoſynis veſtris: ita vos ditemini precibus illorū apud deum. Sicut em̄ illi nō ita ditant̉ de bonis veſtris temporalibus ſicut vos eſtis diuites. ita nec vos bonis il lorum ſpūalibꝰ ditemini ſicut illi. Et ideo dicit. Sꝫ ex eqͣ litate p̄dicta veſtra abūdantia terrenoꝝ illoꝝ ſcꝫ ſanctoꝝ inopiam in temporalibꝰ ſuppleat. vt et illoꝝ abudantia in ſpūalibꝰ ⁊c. 3. corin. 9. Si nos vobis ſpūalia ſeminauimꝰ ⁊c. ¶ De eqͣlitate aūt voluntatis exponit̉ ſic. Sed ex eqͣli tate ⁊cͣ. id eſt volo ꝙ ſit in vobis equalitas voluntatis vt ſcꝫ ſicut illi habent voluntatem cōmunicandi vobis ea in quibus abundant: ita vos habeatis voluntatem cōmuni candi illis ea in quibus abundatis. ¶ Conſequenter cō firmat hoc per auctoritatem. Unde dicit. Sicut ſcriptum eſt ſcilicet Exo. 16. Qui multuꝫ ſcilicet collegerat de mā na id eſt qui amplius habuit ꝙͣ gomor non abundauit id eſt non habuit vltra ſufficientiam ſuam. et qui modicum non minorauit id eſt non defecit ei. quia omnes equaliter abundabant. vt dicitur Exo. 16. Et ſic nec qui plus colle gerat plus habuit. nec qui minꝰ parauerat repperit minꝰ xiij
xiij

Explanatio ſancti Thome
Lectio tertia. Ratias autem deo qui dedit eandeꝫ g Pſollicitudinem ꝓ vobis in corde titi quoniā exhortationē quidem ſuſce pit. ſed cum ſollicitior eſſet ſua voluntate ꝓ fectus eſt ad vos. Miſimus etiam cum illo fratrem noſtruꝫ. cuius laus eſt in euangelio ꝑ omnes eccleſias. Non ſolum aūt: ſed ⁊ or dinatus eſt ab eccleſijs comes ꝑegrinationiſ noſtre in hanc gratiaꝫ que miniſtrat̉ a nobis ad dn̄i gloriā ⁊ deſtinatā voluntatē noſtraꝫ. Deuitantes hoc ne qͥs nos vituperet in hac plenitudine que miniſtrat̉ a nobis in domiſ ni gloriam. Prouidemꝰ em̄ bona non ſolum coram deo. ſed etiam coram hominibus. Mi ſimus autem cum illis fratrem noſtrum quē ꝓbauimus in multis ſepe ſollicituꝫ eſſe: nūc autē multo ſollicitiorē: confidentia multa in vos ſiue ꝓ tito qui eſt ſocius meꝰ: ⁊ in vobis adiutor: ſiue fratres noſtri apoſtoli eccleſia rum glorie chriſti. Oſtenſionem ergo que ē charitatis veſtre ⁊ noſtre glorie ꝓ vobis in illos oſtendite in faciē eccleſiaꝝ. Poſtꝙͣ tractauit de collectis dandis: hic ꝯſequenter tra etat de miniſtris ꝑ quos collecte fiāt. Et circa hoc duo fa cit. Prīo nominat eos. Scd̓o recōmendat eos corinthijs ibi. Oſtenſionē gͦ q̄ eſt ⁊c. Circa primū tria facit. Primo em̄ nominat titum. Secundo barnabam ibi. Miſimꝰ aūt cum illis fratrē ⁊c. Tertio apollo ibi. Miſimus aūt cum illis ⁊c. Circa titum duo cōmendat. ſcꝫ eius ſollicitudinē ⁊ ſollicitudinis ſignum ibi. Quoniā exhortationē ⁊c. Di cit ergo primo Dixi ſupra ꝙ rogaui titum vt ꝑficeret gra tiam iſtam de elemoſynis colligendis qd̓ iminet ſollicitu dini mee: ex ordinatione apoſtolorū de quo inueni etiam ipſum ſollicitum. Et ideo ago gratias deo. qui dedit ean dem ſollicitudinē quā ego habeo ꝓ vobis exhortandis ⁊ ꝓmouendis ad oꝑa miſericordie in corde titi. qꝛ ipſe etiā ſollicitus eſt ſicut ⁊ ego vt ꝑficiat in vobis hanc gratiam Heb̓. 6. Cupimus vnūquēqꝫ veſtruꝫ eandē oſtentare ſol licitudinē ⁊c. Ro. 12. Qui preeſt in ſollicitudine. Signū autē huius ſollicitudinis eſt qꝛ qn̄ rogaui eum ipſe cōſen ſit exhortationi mee. Et ideo dicit. Quoniā exhortatiōꝫ quidē ſuſcepit. Et qꝛ ꝓſecutus eſt qd̓ petij. Vnde dicit. Sed cum ſollicitior eſſet ſua voluntate ꝙͣ mea exhortatio ne: ꝓfectꝰ eſt ad vos. qui tn̄ primo recuſabat venire ꝓpt̓ peccata veſtra. Ro. 12. Sollicitudine nō pigri. ¶ Conſe quēter cum dicit. Miſimus autē ⁊c. Tractat de ſecundo miniſtro. Et circa hoc duo facit. Primo cōmendat ipſuꝫ Secundo ſubdit rationē quare mittit tam ſolennes nūci os ibi. Deuitantes ⁊c. Frater iſte ẜm quoſdam Lucas. vel ẜm alios Barnabas. quem quidem cōmendat ex tri bus ſcꝫ ex fama. qꝛ laus eius ſcꝫ luce eſt in euāgelio ab eo ſcripto ꝑ omnes eccleſias. quia eſt approbatū ꝑ apoſtolos. Uel cuius laus ſcꝫ barnabe eſt in euangelio predicato ab ipſo ꝑ omnes eccleſias. qꝛ iudeis ⁊ gentibus. Vnde dicit̉ de barnaba act̓. 10. ꝙ erat vir bonus plenus fide ⁊ ſpūſan cto. Item cōmendat ipſuꝫ ex ſocietate ſua quia nō ſolū eſt famoſus. ſed ordinatus eſt ab eccleſijs iudee comēs pere grinationis mee.i. p̄dicationis mee qua vt ꝑegrini mundum circuimus ſupra. 5. Quādiu ſumus in corpore pe grinamur a deo ⁊cͣ. Et hoc eſt verum de luca quia ipſe fu it vnus de. lxxij. diſcipulis ⁊ ſociujs pauli. De barnaba ſi militer. quia ꝑ ſpūmſanctum dicit̉ act̉. 13. Segregate mi hi barnabam ⁊ paulum in opus ⁊c. Et factus eſt comes in hanc gratiam ſcꝫ collectionis elemoſinarū. Uel in hāc gratiam ſcꝫ p̄dicationis de qua dicit̉ Eph̓. 3. Mihi autē omniū ſanctorum minimo ⁊c. Item cōmendat eum ex offi cio: qꝛ eſt miniſter gratie que miniſtrat̉ a nobis.i. corin. 4. Sic nos exiſtimet homo. ſupra. 3. Qui ⁊ idoneos nos ⁊cͣ. Miniſtrat̉ aūt gratia iſta ad domini gloriam vt ſcꝫ do minus noſter glorificet̉ ſcꝫ de elemoſynis factis de cōuer ſione apoſtolorum predicationis noſtre. qꝛ vt dicit̉ ꝓuer. 14. In multitudīe ppl̓i ⁊c. Itē miniſtrat̉ vt voluntas no ſtra impleatur. quia nos hoc volumꝰ fieri. Et ideo dicit. Et voluntatem noſtram deſtinatam id eſt predeſtinatam a deo qui predeſtinauit ab eterno nos talem voluntatem habere. ¶ Conſequenter cum dicit. Deuitantes ⁊c. aſſi gnat cauſam quare mittat tam ſollennes nuncios. Et pri mo huius rationē aſſignat. Secūdo probat ibi. Prouide mus gͦ ⁊c. Dicit ergo. Cauſa qͣre tam ſolēnes nūcios mit timus eſt iſta vt ſciatis negocium huius mundi ineſſe cor di noſtro. Et ideo dicit. Deuitantes hoc ſcilicet ne quis ⁊cͣ. Quaſi dicat vt vitemus vituperium quod poſſet mi hi impingi ab aliquibus vel negligentie. ſi non mitterem ſtrenuos. Uel fraudis: ſi nō mitterem ſecuros. Et iſti ſtre nui erant et prompti et ſecuri. qꝛ dati ab eccleſijs: et electi per ſpūmſanctum ſupra. 6. Nemini dantes vllam offenſi onem ⁊c. Dicit aūt in hāc plenitudine ſcꝫ elemoſynaruꝫ vel conuerſionis gentium. 1. Pe. 4. Unuſquiſqꝫ ſicut ac cepit gratiam in alterutrum ⁊c̄. Et hoc ꝓbat dicēs. Pro uidemꝰ em̄ ⁊c. Quaſi dicat. Bene dico deuitantes qꝛ ꝓ uidemus id ē ꝓuidere debemꝰ bona id ē vt opera noſtra bona ſint non ſolum coram deo vt ei placeamꝰ: ſed etiam coram hominibꝰ vt ſcꝫ eis bona videant̉. Et hoc facit ſol licite procurando ⁊ bonos imitando. Ro. 12. Adherētes bono ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Miſimus aūt cum il lis ⁊ fratreꝫ noſtrū ⁊c. tractat de tertio nuncio ſcꝫ de apol lo. Ubi duo facit. Primo cōmendat eum de ſollicitudine cum dicit Quem ſcilicꝫ apollo probauimus ſepe ſollicitū eſſe de ſalute veſtra. nunc autem multo ſollicitiorē. Nam ſicut ſupra apparet apollo fuit primus qui poſt apoſtoluꝫ predicauit apud corinthū. 1. corin. 3. Ego plantaui apollo rigauit. Hic autē turbatus de peccato ipſoꝝ receſſit ⁊ ſol licitudinem quam ante ꝓ ipſis habebat poſtpoſuit. Nūc vero audita conuerſione eorum factus eſt de ſalute ipſoꝝ ſollicitior ꝙͣ antea eſſet. Eph̓. 4. Solliciti ſeruare vnita tem ſpiritus ⁊c̄. Ro. 12. Qui preeſt in ſollicitudine ⁊c. Secundo ſubdit cauſam ſollicitudinis quam aſſumpſit. quia apollo confidit de vobis ex his que titus dicit de vo bis cōmendans vos. Vnde dicit. Multa cōfidentia in vo bis ſiue pro tito qui eſt ſocius meus. et quia libenter ve nit in ſocietateꝫ titi et Luce ſeu Barnabe. et quia ad hoc inductus fuit ab apoſtolis eccleſiarum que ſunt in iudea. Et ideo dicit. Siue fratres noſtri apoſtoli eccleſiarum iu dee ſcilicꝫ induxerunt eum ad ſollicitudinem habendam pro vobis. que quidem eccleſie ſunt glorie chriſti id eſt ad gloriam chriſti. ¶ Conſequenter cum dicit. Oſtenſioneꝫ ergo que eſt ⁊c. Recommendat iſtos nuncios corinthijs dicens. Quia tales miſimus ad vos ergo oſtenſioneꝫ ⁊cͣ. id eſt oſtendatis opere ꝙ charitatem habetis ad eos ⁊ ꝙ vere cōmēdaui vos ⁊ ꝙ ego vere gloriatꝰ ſim de vobis in facie eccleſiaꝝ ad quas ꝑueni ⁊ qͥbus p̄dicaui. Ul̓ in faciē oīm eccleſiaꝝ. qꝛ qd̓ facitis eis innoteſcet oībus eccl̓ijs. Capitulum nonum.

in epiſtolam T ad Corinthios. IX.
Am de miniſterio quod ſit in ſan n ctos ex abundanti eſt mihi ſcribe re vobis. Scio enim promptū ani mū veſtruꝫ pro quo de vobis glo rior apud macedones: quoniā ⁊ achaya pa rata eſt ab anno p̄terito: et veſtra emulatio prouocauit plurimos. Miſimus aūt fratres vt ne qd̓ gloriamur de vobis euacuet̉ in hac parte: vt quemadmoduꝫ dixi parati ſitis ne cuꝫ venerint macedones mecū et inuenerint vos imparatos: erubeſcamus nos ⁊ nō dica mus vos in hac ſubſtantia. Neceſſariū ergo exiſtimaui rogare fratres vt preueniant ad vos et preparēt repromiſſam benedictioneꝫ hanc parataꝫ eſſe ſi quaſi benedictionē non quaſi auariciā. hoc autē dico. Qui parce ſe mīat: parce ⁊ metet. ⁊ qͥ ſeminat in bn̄dictiōi bꝰ: de bn̄dictiōibus ⁊ metet. Unuſqͥſqꝫ ꝓut deſtinauit in corde ſuo: nō ex triſticia aut ex neceſſitate. Hylarē enim datorē diligit deus. Supra apl̓us inducit corinthios ad danduꝫ elemoſynas ſanctis qui ſunt in hieruſalē. hic vero inducit eos quantū ad modū dandi. vt ſcꝫ hylariter ⁊ abūdanter dent. Unde ad hoc ꝙ bene darent miſit tā ſolennes nūcios Circa hoc autē duo facit. Primo excludit opinatā cauſam de miſſio ne nuncioꝝ. Scd̓o vero aſtruit verā ibi. Miſimus autem fratres ⁊c. Circa primū tria facit. Primo excludit ſuſpi tionem. Secūdo ad hoc cauſam aſſignat. ibi. Scio enim promptuꝫ ⁊c. Tercio cauſam probat. ibi. Pro quo de vo bis ⁊c. Quantū ad primū quia poſſet aliquis dicere apo ſtolo. tu mones nos ꝙ bene recipiamus nūcios qͦs mittis Sed quare non potius mones ꝙ bn̄ largiamur elemoſy nas. Et ideo hoc remouēs dicit. Nō eſt neceſſariū ꝙ hoc moneā. Nam id eſt qꝛ de mīſterio qd̓ fit in ſanctos ex abū dantia eſt. id eſt ſuperfluū eſt mihi ſcribere vobis. ⁊ huiuſ cauſa eſt. qꝛ ſcio promptū animū veſtrū ad ſubuenienduꝫ eis. p̄s. Paratū cor meū deus ⁊c. Ꝙ aūt ſit ꝓmptus ani mus veſter ꝓbo ex duobus. Primo ex gloriatiōe noſtra de vobis. Nam niſi ſcirē vos eſſe ꝓmptos ad hoc: nō fuiſ ſem gloriatus de vobis apud alios. Et ideo dicit. Pro qͣ ſcꝫ pro ꝓmptitudine animi veſtri ſupra. pͥmo. Gloria no ſtra ⁊c. Et ſupra. 7. Multa mihi fiducia ⁊c. Glorior apd̓ macedones de hoc ſcꝫ quoniā ⁊ achaya in qua corinthus metropolis eſt. Parata eſt ab anno p̄terito ad largiendū. Scd̓o ex effectu qꝛ vos ꝓuocaſtis exemplo veſtro multos ad hoc. Et ideo dicit. Et veſtra emulatio.i. amor ⁊ ſtudiū imitandi vos ꝓuocauit plurimos: qꝛ enim audierūt vos bene correctos ꝓficere: ꝓuocant̉ plurimi ſcꝫ ad ꝓficien dū. Prouer. 27. Ferrū ferro acuit̉ ⁊c. Gal̓. 4. Bonū au tē emulam ī ⁊c. 1ᵉ. corinth. 12. Emulamini cariſmata ⁊c̄. ¶ Conſequēter cū dicit. Miſimus autē fratres ⁊c. ponit verā cauſam quare miſerit tā ſolennes nūcios. Et primo ponit in generali. Scd̓o in ſpeciali ibi. Vt quēadmoduꝫ dixi ⁊c. Circa primū duo facit. Primo aſſignat verā cau ſam dicēs Cauſa autē quare iſtos miſi eſt nō ꝙ credā vos nolle ſubuenire pauperibꝰ: ſed vt ne ꝙ gl̓iamur de vobis id eſt ne gloria noſtra quaꝫ habemus de vobis euacuet̉ ſi ſcꝫ deficeretis. 1ͤ. corinth. 9. Bonū eſt mihi mori ⁊c. Eua cuet̉ inꝙͣ in hac parte. qꝛ bene conſtat mihi ꝙ in alijs vir tutibus ⁊ bonis nō euacuabitis gloriā meā. ¶ Scd̓o cuꝫ
dicit. vt quēadmodū ⁊c. hortat̉ eos ad debitū modū dan di. Et primo hortat̉ vt dent ꝓmpte. Scd̓o vt dent abun danter ibi. Neceſſariū ergo ⁊c. Tercio vt dent hylariter. ibi. Unuſquiſqꝫ ꝓut deſtinauit ⁊c. Circa primū duo facit Primo ponit modij dandi. Scd̓o rōnem aſſignat ibi. Ne cū venero ⁊c. Modus dandi eſt vt ſcꝫ ꝓmpte det̉. ⁊ ideo dicit. Ideo miſi mīſtros vt ſitis paratiad dādū quēadmo dū dixi ſcꝫ exēplo macedonū. Mat. 25. Que parate erāt ⁊c. Prouerbi. 3º. Ne dicas amico tuo vade ⁊ reuertere ⁊ cras dabo tibi ⁊c. Ratio aūt huiꝰ eſt ne cū venerint mecū ſcꝫ ad vos macedones ⁊ inuenerint vos imparatos crube ſcamus nos. Quaſi dicat. Vobis erit cōfuſio ſi ꝓmiſiſtis ⁊ nō ſoluiſtis. Sed eſto ꝙ ſuſtineatis ⁊ nō cureris de ꝯfu ſione veſtra. adminus caueatis erubeſcentie noſtre qui di ximus vos eſſe paratos ¶ Conſequēter cū dicit. Neceſſa rium ergo ⁊c. hortat̉ eos ꝙ dent abūdanter. Et circa hoc duo facit. Primo ponit āmonitionē. Scd̓o ammonitiōis rōnē aſſignat ibi Hoc aūt dico ⁊c. Dicit ergo. ne ergo eua tuet̉ gloria noſtra ⁊ vos nō erubeſcatis neceſſariū exiſtīa ui rogare fratres ſcꝫ lucam titū ⁊ appollo vt perueniāt ad nos vt preparēt repromiſſaꝫ benedictionē hac ſcꝫ elemoſi nā que dicit̉ benedictio. qꝛ eſt cauſa eterne benedictiōis. Naꝫ per actionē dandi homo benedicit̉ a deo. p̄s. Hic ac cipiet bn̄dictionē a dn̄o ⁊c. Et ab hoībus. Eccl̓. 13. Splē didū in panibus ⁊c. Prouer. 22. Qui ꝓnus eſt ad miſe ricordiā ⁊c. Et dicit hāc benedictionē paratā eſſe quaſi be nedictionē.i. abundāter ⁊ nō quaſi auariciā.i. parce. Ra tio aūt quare debeant abundāter dare eſt qꝛ ego dico ꝙ q̄ parce ſeminat.i. qui parū dat in mūdo iſto: parce ⁊ metet id eſt parū recipiet in alio ſeculo. Et dicit ſeminat qꝛ ſemi na noſtra ſunt quicqͥd boni fecerimus. Et iterū qꝛ parū ſe minat̉ non multū colliget̉. Gal̓. 5º. Que ſeminauerit ho mo hec ⁊ metet ſed multiplicata. Et qui ſeminat in bene dictiōibus.i. abundāter metet de benedictiōibus ſcꝫ dei largā retributionē. ¶ Sed nūqͥd nō mētent oēs abundan ter. Dicendū eſt ſic: ꝙͣtum ad quantitatē premij. qꝛ oēs af fluēt ⁊ nullus ibi parce metet. Sed dicit abundāter qua ſi ad ꝓportionē ⁊ bene ſeminantiū. 1ᵉ. corinth. 15. Stella a ſtella differt. Abūdanter oēs ꝙͣtum ad premiū ſubſtan tiale: ſed parce in cōparatiōe ad premiū accidētale in quo eſt ſanctoꝝ differētia ſupra. 8. Qui multū non abūdauit ⁊ qui modicū nō minorauit. Exo. 16. Quia aliqn̄ aliquis parce dat ⁊ cū magna caritate ⁊ abundāter metet. ¶ Con ſequēter cū dicit. Unuſquiſqꝫ em̄ ⁊c̄. Hortat̉ eos vt dent hylariter ⁊ gaudēter. Et circa hoc duo facit. Primo eniꝫ monet eos ad gaudēter dandū. Scd̓o rationē aſſignat ibi Hylareꝫ em̄ datorē ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ paretis illud qd̓ vultis dare quaſi benedictionē.i. abundāter ⁊ dignuꝫ benedictiōe: nō quaſi auaritiā.i. non parce. Et hoc dicit quia illud qd̓ ſponte fit nō poteſt auare fieri. Et ideo ſub dit vnuſquiſqꝫ em̄ ⁊c. quaſi nō auare qꝛ vnuſquiſqꝫ ſcꝫ ve ſtrū det elemoſinas ꝓut deſtinauit.i. p̄deliberauit in cor de ſuo ſcꝫ ſecū conferens. Non ex triſtitia autē ⁊c̄. Quaſi dicat. Unuſquiſqꝫ volūtarie det non coacte. Ponit autē duo oppoſita volūtario ſcꝫ triſtitiā ⁊ neceſſitate. Volūta riū enim tollit̉ per violentū. eſt autē duplex violentuꝫ ſcꝫ ſimplex ⁊ mixtū. Simplex qn̄ abſolute quis cogit̉ ad ali quid cōtra voluntatē ſuā faciendū. Ad remouendū ergo illud violentū dicit. nō ex neceſſitate. qd̓ fieret ſi darēt co acti mandato apl̓i. Quaſi dicat. Nō cogat vos ad dandū mandatū noſtrū ſed moueat vos ad hoc ꝓmpta voluntas veſtra. Exo. 35. Oīs volūtarius ⁊c. Uiolētū mixtū eſt qn̄ qͥs nō abſolute cogit̉ ad faciendū aliqͥd ꝯtra voluntatē ſuā ſed ẜm qͥd ſcꝫ ꝙ niſi faciat incurrit maius dānuꝫ ſicut ſi nō ꝓijciant̉ merces ī mari nauis ſubmergit̉. Et ideo aliqͦ mō ſit ſponte ⁊ aliquo mō violēter inꝙͣtuꝫ ſcꝫ cogunt̉ timore

Explanatio ſancti Thome
maioris damni. Vt ergo hoc remoueat dixit. Non ex tri ſticia. id eſt nō ita ꝙ ſit violentū mixtū. Quaſi dicat. Nō ex timore cōfuſionis ne ſcꝫ erubeſcatis. ſed ex gaudio qd̓ concepiſtis ꝓpter amoreꝫ quem habetis ad ſanctos. p̄s. Volūtarie ſacrificabo tibi ⁊c. ¶ Cōſequēter cū dicit. Hy larem em̄ datorem ⁊c. rationē aſſignat ⁊ eſt talis. Om̄is remunerator remunerat ea que ſunt remuneratiōe digna hec autē ſunt ſolū actus virtutū. in actibus autē virtutuꝫ duo ſunt ſcꝫ ſpecies actus ⁊ modus agēdi qui eſt ex parte agentis. Vnde niſi in actu virtutis vtrūqꝫ iſtoꝝ ꝯcurrat: non dicit̉ actus ille ſimpliciter virtuoſus. ſicut nō dicitur perfecte iuſtus ſcd̓m virtutē qui operat̉ opera iuſticie niſi delectabiliter ⁊ cū gaudio operet̉. Et licet apud homines qui non vident niſi ea que parent ſufficiat ꝙ quis operet̉ actū virtutis ſcd̓m ip̄am ſpeciem actus. puta actū iuſticię tamen apud deū qui intuetur cor nō ſufficit ꝙ ſolū operet̉ actum virtutis ſcd̓m ſpeciem niſi etiā ſcd̓m debitum mo dum operet̉ ſcꝫ delectabiliter ⁊ cū gaudio. Et ideo nō da torē tantuꝫ ſed hylarē datorem diligit deus. id eſt appro hat ⁊ remunerat ⁊ nō triſtem ⁊ remurmurantē. p̄s. Ser uite domīo in leticia. Eccl̓. 35. In omni dato hylarē ⁊c. Rom̄. 12. Qui miſeret̉ in hylaritate ⁊c. Lectio ſecunda. Otens eſt enim deus omnē gratiaꝫ abūdare facere in vobis vt in omni bus ſemper omne ſufficientiam ha bentes abundetis in omne opus bonū ſicut ſcriptū eſt. Diſperſit dedit pauperibus: iu ſticia eius maner in ſeculū ſeculi. Qui auteꝫ āminiſtrat ſemen ſemināti: ⁊ panem ad man ducandū preſtabit. Et multiplicabit ſemen veſtrum ⁊ augebit incrementa frugum iuſti cie veſtre vt in omnibꝰ locupletati abunde tis in omnē ſimplicitatē que operat̉ per nos gratiarūactionē deo Quoniā miniſteriū hu ius officij nō ſoluꝫ ſupplet ea que deſunt ſan ctis: ſed etiam abundat per multas gratia rūactiones in dn̄o per probationē miniſterij huius: glorificantes deū in obedientia con feſſionis veſtre in euangelio xp̄i ⁊ ſimplicita te cōmunicatiōis veſtre in illos et in omnes ⁊ in ip̄oꝝ obſecratione pro vobis. deſideran tiū vos propter eminentē gratiam dei in vo bis. Gr̄as ago deo ſuper inenarrabili dono. Hic rationē triū modoꝝ aſſignat. Et circa hoc duo facit. Primo aſſignat rationē ſumptā ex parte ip̄oꝝ. Scd̓o ra tionē ſumptā ex parte dei. ibi. Et in omnibus locupletati ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ponit rationem. Scd̓o ip̄am confirmat ibi. Sicut ſcriptū eſt ⁊c. Ratio eſt talis. Quicūqꝫ dat aliquid qd̓ multiplicat̉ ſibi: debet prompte abūdanter ⁊ hylariter dare ſicut videmus ꝙ hoīes abun danter ⁊ ꝓmpte ⁊ cum gaudio ſemināt ſemen quia multi plicatū illud recolligūt. Cū ergo elemoſine multiplicent̉ dantibus. debetis illas ꝑrompte gaudēter ⁊ abundanter facere. Et ꝙ multiplicent̉ patet. quia deus potens eſt om nem gratiā ⁊c. Quaſi dicat. Non timeatis dare ne indi gentia grauati peniteat aliqn̄ vos dediſſe. quia potēs eſt deus facere abūdare oēm gratiā ſpirituſſancti qua ſcilicꝫ ſemꝑ gaudeatis de bono opere qd̓ feciſtis. Et ideo dicit. Abundetis in omne opus bonū.i. abundantē affectū habeatis ad dandū elemoſinas ſicut habetis ad alia oꝑa vir tutū ⁊ tamē habeatis plenā ſufficientiā bonoꝝ exterioꝝ. Et ideo dicit. Semper oēm ſufficientiā habentes.i. vos reputātes habere. Iaco. 1. Qui dat oībus affluenter. Et 1ᵉ. thymo. 6. Habētes alimenta ⁊c. De iſta ſufficiētia di cit̉ infra 12. Sufficit tibi gratia mea ⁊c. De multiplicatio ne vero dicit̉. Eſa. 30. Dabit̉ pluuia ſemini tuo. Mat. 19 Om̄is qui reliq̄rit ⁊c. centuplū accipiet ⁊c. ¶ Conſequē ter cū dicit. Sicut ſcriptū eſt ⁊c. ꝓbat poſitam rationē du pliciter ſcꝫ auctoritate ⁊ experimēto ibi. Qui autē ammi niſtrat ⁊c. ꝓbat aūt auctoritate dicens. Recte debet vos mouere predicta ratio. qꝛ ſicut ſcriptū eſt ⁊c. Sed glo. in alio ſenſu adducit hanc auctoritatem ꝙͣ ſit intentio apl̓i. Nam glo. ſic adducit Dico ꝙ abūdetis in omne opus bo nū ſcꝫ largitiōe elemoſinaꝝ qꝛ ſcriptū eſt. Diſpetſit dedit pauꝑibus. Sed apl̓s videt̉ hoc velle referre ad illud qd̓ dicit abundare facere omnē gratiā. Et hoc qꝛ ille qui di ſperſit dedit pauperibꝰ iuſticia eiꝰ manet in eternū. Eccl̓. 12. Bene fac iuſto ⁊ inuenies retributionē ⁊c. In auctori tate aūt propoſita notat̉ quibus ſit dandū: quia pauꝑibus id eſt indigentibus ⁊c. Luce. 14. Cum facis prandiū ⁊c. Quomō dandū. quia diſperſit qꝛ nō totū vni ſed diuiſim multis. 1ᵉ. corint. 12. Si diſtribuero ⁊c. Eſa. 5 8. Frange eſuriēti paneꝫ ⁊c̄. Iuſticia eius.i. virtus iuſticie manet in eternū. qꝛ exquo dat auget̉ voluntas ad dandū. vel iuſti cia eius.i. merces iuſticie eius manet in eternū. Prouer. II. Semināti iuſticiā merces fidelis ⁊c. Experimēto autē cōfirmat rationē predictā dicens. Qui aūt ammīſtrat ⁊c. Quaſi dicat. Experti eſtis qꝛ hocip̄m quod datis in ele moſinas habetis a deo. Et ideo debetis libēter dare amo re dei. 1. paral̓. vlti. Tua ſunt oīa que de manu ⁊c̄. Et in ſinuat tria circa hoc. Primū eſt ꝙ aliquis poſſet dicere. Si nos damus modo qd̓ habemus deficiēt nobis neceſſa ria ad quottidianū victū. Et hoc remouet. qꝛ non ſolū ſe men miniſtrat ſemināti ſed panē.i. neceſſaria vite preſta bit ad manducandū. p̄s. Qui dat eſcā omni carni. Secū dum eſt qꝛ poſſes dicere ꝙ ſi multū daremus deficient no bis que habemus ad dandū iterū. Et hoc apl̓us remouet dicēs ꝙ nō deficiet ſed multiplicabit ſemen veſtrū vn̄ ſcꝫ plures elemoſinas facitis. Terciū eſt qꝛ poſſet aliquis di cere ꝙ ſi modo damus deficiet nobis volūtas ad dandū ⁊ penitebit nos dediſſe. Et hoc remouet dicens. Et auge bit incremēta frugū iuſticie veſtre. id eſt intantū augebit facultatē ⁊ voluntatē dandi elemoſinas ex quibus proce dit iuſticia veſtra ꝙ ſemꝑ parati ⁊ prompti eritis ad dan dū elemoſinas et ꝙ fruges maxime erūt in cōparatiōe ad paruū ſemen. Prouerb̓. 3º. De primitijs frugū tuarū da pauperibus. Leuit. 25. Dabo benedictionē ⁊c. 1ͤ. thi. 4 Pietas ad oīa valet. ¶ Deīde cū dicit. Vt in oībus locu pletati ⁊c. aſſignat rationē quare ꝓmpte abūdanter ⁊ hy lariter dare debeāt ex parte ip̄oꝝ dantiū. hic aſſignat ra tionē ex parte ip̄ius dei pro quo dare debēt. Et primo aſ ſignat rationē. Scd̓o manifeſtat eam ibi. Quoniā mini ſteriū huius officij ⁊c. In ratiōe autē aſſignanda tria con ſiderant̉. quoꝝ primū eſt ip̄oꝝ locupletatio quod reſpon det premiſſis Dixerat em̄ ſupra. Multiplicabit ſemen ve ſtrū ⁊ augebit incrementa frugū iuſticie vr̄e. ⁊ hoc prīo re ſumit dicēs. Et vt in omnibus locupletati. id eſt tā in cor poralibꝰ ꝙͣ in ſpiritualibus bonis. 1ͤ. corin. 1. Diuites fa cti eſtis ⁊c. Sed ne aliquis crederet ꝙ finis ponēdus ſit in abundantia diuitiarum temporaliū. aut ꝙ diuitias ſpi rituales aliquis otioſe abſqꝫ vſu poſſidere deberet. refert hoc primū ad aliud ſecundū dicens. Abundetis in omnē id eſt perfectā ſimplicitatē. id eſt largitatē ſimplici animo factaꝫ vt largitio procedat ex diuitijs temporalibus ſim plicitas aūt ex ſpiritualibus. Prouerb̓. 10. Simplicitas

epiſtolam T ad Corinthios. x
iuſtoꝝ ⁊c. Sed ⁊ hocip̄m ad aliū finem referenduꝫ eſt ſcꝫ ad deū. Et ideo tercio ſubdit que.ſ. largitio ſimplex. ope rat̉ per nos. id eſt mediātibus nobis gratiarūactionē deo j. Theẜ. 5. In omnibꝰ gratias agite ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Quoniā miniſteriū ⁊c. manifeſtat rationē ſupra po ſitā ſcꝫ quomodo eoꝝ largitio operet̉ gratiarūactionē deo Et primo hoc oſtendit. Scd̓o ponit gratiarūactionis ma teriā ibi. Glorificātes deum ⁊c. Tercio ip̄e prorumpit in gratiarūactionē. ibi. Gratias deo ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ largitio veſtra operat̉ gratiarūactiones deo. quia miniſte riū huius officij veſtri quo ſubuenitiſ ſanctis multa bona habet. quia nō ſolum ſupplet ea que deſunt ſanctis ꝙͣtuꝫ ad temꝑalia ſupra. 8. Ueſtra abūdantia illoꝝ inopiā ſup pleat ⁊c̄. Non ſolū ergo hoc bonū ſequitur inde. ſed etiā ꝙ ip̄i orant pro vobis ⁊ agunt gratias deo: probātes ⁊ ap probātes miniſtrationē veſtram. Et hoc eſt ꝙ dicit ſed eti am abundat. id eſt excreſcit in actiōegratiaruꝫ: que ſit per multos non ſolū perfectos ſed per alios fideles pauperes qui inde agūt gratias deo in dn̄o qui eos ad hoc mouet: videntes ⁊ ꝓbātes miniſteriū veſtrū ſupra. prīo. ¶ Ut ex multaꝝ perſonis facierū ⁊c. huius quidē gratiarūactiōis materia eſt ꝓpter tria. Primo propter eoꝝ fidem quā ac ceperūt ⁊ ideo dicit. Dico ꝙ abundat in gratiarūactione. Glorificātes ſcꝫ fideles deū in obedientia cōfeſſionis ve ſtre. id eſt de cōfeſſione fidei veſtre: quā confitemini ⁊ tye ditis in xp̄m. Mat. 5. Sic luceat lux veſtra ⁊c. Prouer. 21. Uir obediens loquet̉ victorias. Scd̓o propter eoꝝ lay gitionē. Et ideo dicit. Glorificātes ⁊ in ſimplicitate com municatiōis veſtre. id eſt pro largitiōe veſtra in illos ſcꝫ ſanctos pauperes ⁊ in om̄es ſcꝫ fideles qui indigent ſim plici ⁊ puro animo facta. Gal̓. 6. Cōmunicet is qui cathe tizat̉ verbo ei qui ſe cathetizat ⁊c. Et iteꝝ. Operemur bo nū ad omnes ⁊c. Tercio propter hoc ꝙ ip̄i viri ſancti ha bent a deo vt ꝓ eis agant gratias deo. Et ideo dicit. Glo rificātes etiam deū pro ip̄oꝝ obſecratiōe pro vobis. id eſt glorificāt deum de hoc ꝙ ip̄i viri ſancti obſecrant pro vo bis. ip̄oꝝ dico deſiderantiū vos videre in eterna beatitu dine. ⁊ hoc propter eminentē gratiā dei in vobis. Ex his ergo apoſtolꝰ ꝓrumpit in gratiarūactiōꝫ deo dicens Gra tias ⁊c. id eſt quia tot bona inde proueniūt de miniſterio veſtro ego ago gr̄as deo ⁊c.ſ. caritatis que maxime vide tur vigere in vobis qui ſubuenitis etiā illis qui ſic agunt gratias deo et orant̉ ꝓ vobis. Et hoc donū eſt inenerrabi le quia non poteſt dici quantū vtile ſit quia oculus nō vi dit nec auris audiuit ⁊c̄. ¶ Capitulum decimuꝫ. Pſe aūt ego paulus obſecro vos per manſuetudinē et modeſtiam xp̄i qui in facie quidē humilis ſū inter vos: abſens autē confido in vobis. Rogo autem vos ne preſens audeaꝫ per eam cōfidentiā qua exiſtimor audere in quoſdam. qui arbitrantur nos tanquā ſcd̓m carnem ambulemus. In carne em̄ ambulan tes: non tamen ſcd̓m carnem militamus. Nā arma militie noſtre nō carnalia ſunt: ſed po tentia deo ad deſtructionē munitionū: conſi lia deſtruentes ⁊ omnē altitudineꝫ extollen tem ſe aduerſus ſcientiā dei. ⁊ in captiuitatē redigentes omnem intellectum in obſequiū chriſti: et in promptu habentes vlciſci omnem inobedientiam cum impleta fuerit ve ſtra obedientia. Poſtꝙͣ tractauit de bonis miniſtris xp̄i ⁊ fidei: conſequē ter apl̓us inuehitur cōtra falſos miniſtros et p̄ſeudo pro phetas. Et primo inuehit̉ contra eos. Scd̓o vero cōtra il los qui decepti ab eis adherebāt eis in. 13ª. capi. ibi. Ec ce. 3º. ⁊c. Circa primū duo facit. Primo excuſat ſe de eis que imponūtur ſibi per rationē. Scd̓o vero per facti eui dentiā ibi. Que autē ſcd̓m faciem ſunt ⁊c̄. Circa primuꝫ duo facit. Primo recuſat ſe excuſare per experimentū cū tamen poſſet. Scd̓o vero excuſat per rationē ibi. Qui ar bitrant̉ ⁊c. Circa primū tria facit. Primo premittit obſe crationē. Scd̓o interponit illud quod imponit̉ ſibi a pſeu do ibi. Qui in faciē quidem ⁊c. Tercio recuſat experimē tū ibi. Rogo autē ne. ¶ Dicit ergo. Ipſe ego aūt paulus. qui vos ⁊ alios ad elemoſinas exhortor ego inꝙͣ ip̄e obſe cro vos per manſuetudinē ⁊ modeſtiā xp̄i. De manſuetu dine xp̄i habet̉. Mat. 11. Diſcite a me quia mitis ſum ⁊c. De modeſtia Sap̄. 11. Omnia in numero pōdere ⁊ men ſura diſpoſuiſti ⁊c̄. Modeſtia em̄ nihil aliud eſt ꝙͣ modū ſeruare in agendis. Facit aūt ſpecialiter hic mentionē de māſuetudine ⁊ modeſtia xp̄i. quia p̄ſeudo ⁊ corinthij ſpe cialiter imponebāt paulo ꝙ cū eſſet preſens apud eos cō uerſaret̉ humiliter. ⁊ cū eſſet abſēs ſcriberet eis valde du re. Et ideo poſuit illa duo que xp̄s habuit vt ſciant ꝙ apo ſtolus hec etiā oſtendit ⁊ ſeruauit exēplo xp̄i. Et ideo con ſequenter interponit viciū ſibi impoſitū: dicens. Egoipſe paulus id eſt vere humilis. quia paulus humilis ⁊ quie tus interpretat̉. 1ᵉ. corinth. 15. Ego ſum mīmus ⁊c. Un de egoip̄e. id eſt vere paulus. p̄s. Tu quidē ip̄e es. Eccl̓. 19. Eſt qui nequiter humiliat ſe ⁊c. Et iacobi. 3. Ubi zelꝰ ⁊ ꝯtentio ibi incōſtantia ⁊c. Ego inꝙͣ obſecro qui in facie id eſt exterius vt dicitis humilis ſum inter vos. id eſt hu militer cōuerſatus cū ſum vobis preſens: abſens autē. id eſt cū ſum abſens a vobis quādo ſcꝫ non timeo ledi ab ali quo veſtrū confido in vobis. id eſt cōfidenter ago aſpere vobis per epiſtolā ſcribens Prouerb̓. 28º. Iuſtus quaſi leo cōfidens ⁊c. ¶ Conſequēter cū dicit. Rogo auteꝫ ⁊c. recuſat ſumere experimentū. Iſti em̄ credebant ꝙ apoſto lus ex timore ductus conuerſaret̉ hūiliter īter eos ⁊ ideo dicit. Vos ita creditis ſed ego rogo vos qui ⁊ ip̄e obſecro vt velitis experiri vtrū ego ſi neceſſe ſit faciā in preſentia quomō facio in abſentia. Et ideo dicit. Ne preſens. id eſt cū fuero apud vos audeā facere in vobis ſi neceſſe ſit per eam cōfidentiā. id eſt ita ꝯfidenter ſicut exiſtimor a vobis audere. id eſt audacter ⁊ cōfidenter agere in quoſdā incor rectos dure reprehendēdo per lr̄as etiā corrigendo. Iob 39. Exaltat audacter ⁊c. ¶ Deinde excuſat ſe per rationē dicens. Qui arbitrant̉ ⁊c̄. Quaſi dicat. Et licꝫ nolī expe rimēto me excuſare ꝓpter vos tamē ratio in promptū eſt ad excuſandum me ſufficienter. Circa hoc ergo tria facit. Primo ponit cauſā quare imponūt ei quod dictū eſt. Se cundo deſtruit cauſam illā. Tercio cōfirmat per rationē. Cauſam autē quare hoc ſibi imponit̉ ſcilicꝫ ꝙ preſens ſit humilis: abſens autē ſeuerus ⁊ auſterus eſt. quia iſti arbi trabant̉ apoſtolū ẜm carnē ambulare Et quia vnuſquiſqꝫ ſcd̓m regulā operis operat̉: finis autē habet rationē regu le. quia quilibet dirigit opus ſuū ad finem quē intendit. Qui ergo ponūt finem ſuū in bonis carnalibus dicuntur ambulare ſcd̓m carnem. Et inde eſt ꝙ ita regulant opera ſua vt cōſequant̉ ea que ſunt tarnis. que quidē qꝛ poſſunt ſubtrahi ab hoībus ideo hoīes qͥ carnalia intendūt blāde ſe habēt ad hoīes et humiliter. Et ideo qꝛ credebāt apl̓m ambulare ẜm carneꝫ. ideo credebāt ꝙ ꝓpter hoc hūiliter ꝯuerſatꝰ ſit inter eos. Sed hec rō nulla eſt ⁊ vana. ⁊ ideo

Explanatio ſancti Thome
deſtruit eam dicēs. In carne em̄ ⁊c. quaſi dicat: ꝙ nos ſi mus in carne nō poſſumus negare qꝛ Ro. 8. dicit̉ Debi tores ſumus carne ⁊cͣ. ſed ꝙ nos regulemur ſcd̓m carneꝫ ponendo in bonis carnalibus finē ſiue intentionē noſtrā hoc eſt falſum. quia non ſcd̓m carnē militamus. id eſt vi tam noſtrā que eſt quedā militia vt dicit̉ Iob. 7. non re gulamus ſcd̓m carnē. Et ꝙ non militemus ẜm carnē ꝓ bat cū dicit. Nam arma noſtra ⁊c. Et primo ex militaribꝰ armis ſicut vnuſquiſqꝫ pugnator habet arma accomoda militie ⁊ pugne ſue. Sed cōſtat ꝙ arma eoꝝ qui pugnāt ſcd̓m carneꝫ ſeu militāt ſunt diuitie. voluptates. honores ⁊ potentie mūdane ⁊ temꝑales. cum ergo arma noſtra nō ſint huiuſmōi: quia arma militie noſtre nō ſunt carnalia. ſed potentia deo id eſt ſcd̓m deū vel ad honorē dei. Ergo nos nō militamus ẜm carnē. ¶ Secūdo vero cū dicit ad deſtructionē ⁊c. Ponit virtute armoꝝ ſpiritualiū. quorū quidē virtus patet ex triplici effectu eoꝝ. Primus effe ctus eſt ꝙ per ip̄a arma confundunt̉ rebelles Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Ad deſtructionē munitionū. Quaſi dicat. Be ne ſunt potētia deo vt deſtruant rebelles. infra Tyt. 1º. Ut ſit potens exhortari ⁊c. Ier. I. Vt euellas ⁊ deſtruas ⁊c. Muniūt auteꝫ ſe aliqui contra deū dupliciter. Aliqui aſtutis cōſilijs ſicut ſunt tyranni qui machinātur prauis cōſilijs ſuis deſtruere que dei ſunt vt ip̄i tyrannizent. Et quantū ad hoc dicit. Conſilia deſtruentes. ſcꝫ tyrannoꝝ. Iob. 5. Qui apprehēdit ſapiētes ⁊c̄. Aliqui vero per ſu perbiā vel altitudinē ingenij ꝓprij. Et quantū ad hoc di cit. Et oēm altitudinē ſcꝫ ſue ſuꝑbie. Ro. 11. Non alta ſa pientes ⁊c. id eſt ſuperba. Siue profunditatē intellectus tam legiſperitoꝝ ꝙͣ philoſophoꝝ. Ro. 8. Neqꝫ altitudo neqꝫ ꝓfundū Eſaie. 5. Ue qui ſapiētes eſtis in oculis ve ſtris. Altitudinē dico extollētie aduerſus ſcientiā dei ſcꝫ fidem quādo eſt ſciētia dei que de deo dicunt̉ impugnāt. ſcꝫ partū virginis ⁊ alia dei mirabilia. Eſaie. 11. Repleta eſt terra ſciētia dei. Apoc. 3. Quā dicūt altitudinē ſatha ne. Apo. 3. Qui nō cognouerūt altitudinē ſathane. Ro. 11. Noli altū ſapere ſed time. ¶ Secūdus effectus eſt cō uerſio infideliū ad fidē. Et ꝙͣtū ad hoc dicit. Et in captiui tatē redigentes ⁊c. quod quidē ſit quādo id quod homo ſcit totū ſupponit miniſterio xp̄i ⁊ fidei. p̄s. Ad alligan dos reges eoꝝ in cōpedibus ⁊c. Eccl̓. 6. Inijce pedē tuū in cōpedes illiꝰ id eſt in documēta fidei ⁊c. ¶ Tercius ef fectus eſt correctio peccantiū. Et quantū ad hoc dicit. Et in promptu habētes id eſt promptū ⁊ liberū animū habē tes ad puniendū oēm inobedientiā. p̄s. Gladij ancipites in manibus ⁊c. Et hoc erit cū impleta fuerit veſtra obedi entia. id eſt cū vos perfecte obedientes eritis. quia ſi vos velitis obedire nō erit nobis locus puniēdi inobedientiā alioꝝ ⁊ veſtrā. Uel tunc vlciſcemur vos de inobedientia quādo impleta fuerit obediētia veſtra.i. quādo deſtruęt̉ inobediētia veſtra. cōtraria em̄ contrarijs curant̉. Lectio ſecunda. Ue auteꝫ ſcd̓m faciem ſunt videte. Si qͥs ꝯfidit xp̄i eſſe hoc cogitet ite ruꝫ apud ſe: quia ſicut ⁊ ipſe xp̄i eſt: ita ⁊ nos. Nam ⁊ ſi amplius aliquid gloriatꝰ fuero de poteſtate noſtra quam dedit nobis dn̄s in edificationē ⁊ non in deſtructionē ve ſtram non erubeſcaꝫ. Ut autē non exiſtimer tanqͣꝫ terrere vos per epiſtolas. Quoniam quidā epiſtole inquiūt graues ſunt ⁊ fortes preſentia autē corporis infirma et ſermo con temptibilis hoc cogitet qui eiuſmodi eſt. qꝛ
quales ſumus verbo per epiſtolas abſentes tales ⁊ preſentes in facto. Non eniꝫ audemꝰ inſerere aut comparare nos quibuſdā qui ſe ipſos cōmendant. ſed ip̄i in nobis noſmeti pſos metientes: et cōparantes noſmetip̄os nobis. Supra excuſauit ſe apl̓s per rationē: hic excuſat ſe per fa cti euidentiā. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ cōmittit auditoribus iudiciū ſue excuſatiōis. Scd̓o proſequit̉ ſuaꝫ cauſam ibi. Siquis confidit ⁊c. Dicit ergo primo. Licet appareat per rationē falſuꝫ eſſe quod imponūt mihi pſeu do: tamē ſi aliqui ſint inter vos qui ratiōe non vincant̉ et noluerint ratiōi acquieſcere ſaltē videte.i. conſiderate ea que ſunt ſcd̓m faciē.i. in manifeſto apparēt de me euiden ter. Cōmittit autē eis iudiciū cauſe ſue ad oſtendendā ſe curitatē cordis ſui. Iob. 6. Reſpondete obſecro abſqꝫ cō tradictiōe. Sed cōtra Io. 7. Nolite ſcd̓m faciē iudicare. ¶ Non ergo bn̄ dicit̉ hic: Que ẜm faciē ſunt videte. Re ſpondeo dicendū eſt ꝙ ibi accipit̉ ẜm faciem ꝓ his que ex terius apparēt in homīe ſcꝫ ꝓ ſola veritatis apparentia: hic vero ꝓ ipſa veritate euangelica ⁊ aperta veritate ẜm que nō debet homo iudicare. quia aliquādo contrariū la tet in corde. Unde dicit̉ Mat. 7. Ueniūt ad vos in veſti mentis ouiū intrinſecus ⁊c. Hic vero accipit̉ ẜm facieꝫ ꝓ facti euidentia ẜm quā poteſt fieri iudiciū. Glo. aliter ex ponit ſcꝫ ẜm faciē. id eſt pſeudo. Uidete. id eſt attendite. Quaſi dicat. Conſiderate facta eoꝝ quia impoſſibile eſt quī inter multa bona que pretendūt non faciāt aliqua ex quibꝰ poteritis cognoſcere intentionē ip̄oꝝ prauā Mat. 7. Ex fructibus eoꝝ ⁊c. ¶ Conſequēter cū dicit. Siquis autē confidit ⁊c. ꝓſequit̉ cauſam ſuā. Contingit autē ꝙ aliquis mouet̉ ꝯtra aliquē deceptus auctoritate alicuiꝰ qͥ ſe magnū facit. Et ſic corinthij cōmoti erant cōtra apoſto lum decepti a p̄ſeudo. qui ſe dicebāt maioris auctoritatis ꝙͣ paulus quia venerāt a iudea ⁊ quia erāt primo cōuerſi Et ideo apl̓us duo facit. Primo euacuat auctoritatē illo rum p̄ſeudoꝝ. Scd̓o proſequit̉ cauſam ſuā ibi. Vt aūt nō exiſtimer ⁊c. Circa primū duo facit Primo on̄dit ꝙ pſeu do nō ſint ſibi preferēdi. Scd̓o ꝙ ipſe eſt preferendus eis ibi. Nam et ſi amplius ⁊c. Dicit ergo. Hoc inquā ſcd̓m faciem videte. Ꝙ ſi quis de pſeudo confidit ſe chriſti eſſe propter aliquod magnum quod fecerit: vel propter ali quod donum ſpirituale quod a xp̄o receperit: hoc cogitet apud ſe. id eſt cōſideret diligenter in corde ſuo quia ſicut ipſe xp̄i eſt. ita nos. Quaſi dicat. Quicqͥd inuenit̉ in eis totū inuenit̉ in nobis vnde debeamus dici et eſſe xp̄i. 1ᵉ. corinth. 7. Puto ꝙ ⁊ ego ſpiritū xp̄i habeā. Rom. 8º. Siquis ſpiritū xp̄i non habet hic non eſt eius. Non ſolū autē nos ſumus xp̄i ſicut ⁊ ip̄i: ſed multoplus poſſumus gloriari ꝙ ſumus xp̄i ꝙͣ ipſi. Et hoc eſt quod dicit. Nam ſi amplius ꝙͣ ip̄i gloriatus fuero de poteſtate noſtra quaꝫ ſcꝫ poteſtatē dedit mihi dn̄s. Act. 9. Uas electiōis eſt mi hi iſte. Gal̓. 2. Qui operatus eſt petro ⁊c. Dedit inꝙͣ mi hi poteſtatē hanc ſpecialē ad conuertendū gentes in edi ficationē ſcꝫ eccleſie ⁊ nō in deſtructionē: ſicut faciūt pſeu do abutentes poteſtate eis data in contrariū ad quod da ta eſt. Nam licet poteſtas det̉ in edificationē eccleſie in fi de ⁊ caritate. iſti tamen querūt gloriā ſuā ⁊ non xp̄i ⁊ ideo deſtruūt. Et hoc faciebāt predicando obſeruari legalia ⁊ faciendo queſtū. Si ergo amplius glorior de hac poteſta te quā habeo ⁊ in qua gloriā xp̄i quero et non meā nō eru beſcā ſcꝫ de hmōi cōmendatiōe mea qꝛ non facio ad oſten dendū me ſed cā neceſſitatis ſcꝫ vt oſtendens aucͣteꝫ meā eſſe magnā ⁊ p̄ſeudo nullā nō decipiamī ab eis decetero. ¶ Ubi noͣ ꝙ ẜm gre. duabꝰ de cāis pōt ſe aliqͥs ꝯmēdare
ſibi

in epiſtolam T ad Corinthios. X
abſqꝫ peccato ſcꝫ quando aliquis prouocatur obprobrijs et conculcat̉. ⁊ hoc vt non deſperet videns ſe conculcari et vt confutet aduerſarios. Sic Iob cōmendauit ſe mul tū ſicut patet. 27. capi. vnde dicit. Neqꝫ enim rep̄hendit me cor meū in omni vita mea ⁊c. Item quādo aliquis pre dicans veritatē: et alius aduerſarius veritatis cōtradicit ſibi ⁊ impedit manifeſtationē veritatis tūc hmōi predica tor debet ſe cōmendare ⁊ oſtendere auctoritatē ſuā vt cō futet illum ⁊ vt trahat auditores ad veritatē. Et hoc facit apl̓us in multis locis ⁊ hic etiā. ¶ Conſequēter cū dicit. Vt aūt nō exiſtimer ⁊c. ꝓſequit̉ cauſā ſuā ex facti euiden tia. Et circa hoc tria facit. Primo oſtendit falſū eſſe qd̓ ſi bi imponit̉. Scd̓o rationē dicti aſſignat. ibi. Non em̄ au demus ⁊c. Tercio exponit rationē ip̄am. ibi. Nos auteꝫ non ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ ſicut dictū eſt impone bat̉ apoſtolo ꝙ in pn̄tia eſſet humilis ꝓpter timorē vel ꝓ pter gratiaꝫ ⁊ fauorē captandū: ⁊ in abſentia dure ſcribe ret eis. Et ideo dicit apl̓us ꝙ nō eſt ita. ſed ſi bene volūt cōſiderare que apparēt ita inueniēt eū facto qualē habue rūt ſcripto ⁊ hoc poſſunt experiri ſi volūt. Et hoc eſt ꝙ di cit. Vt autē non exiſtimer a pſeudo ſeu a vobis tanꝙͣ ter rere̓ vos vel timorē vobiſ īcuterē per epl̓as nr̄as quas vo bis mittimꝰ quē qͥdē timorē nō incutiebā vobis in pn̄tia. Et hoc ideo eſt qm̄ ip̄i ſcꝫ pſeudo inquiūt. epl̓e ſcꝫ pauli graues ſūt.i. dure ⁊ grauiter puniētes ⁊ fortes.i. abſqꝫ ti more ſed pn̄tia nō talis īmo infirma.i. debilis ⁊ humilis qd̓ reſpondet ei qd̓ dicit fortes. ⁊ ſermo.i. predicatio ſua. ⁊ collocutio ⁊ exhortatio contēptibilis qd̓ reſpōdet ei qd̓ dicit̉ graues. Sed qui eſt hmōi.i. qui talia dicit de nobiſ cogitet.i. ſciat certe ꝙ quales ſumus ⁊c. id eſt tales erimꝰ p̄ſentes cū venimus ad vos quales ſumꝰ per epl̓aꝫ abſen tes ſi neceſſe fuerit. Cauſaꝫ aūt quare apl̓us ſe habuit hu militer ad eos manifeſtat apl̓us. 1ᵉ. ad corinth. 2. Et ego fratres cū timore multo ⁊ tremore ⁊c. qd̓ faciebat quia nō erāt firmi in fide. Et voluit eos per dulcedinē ſue cōuer ſatiōis firmare. Quare autē locutus fuerit ſibi plana ⁊ p̄ dicauerit eis nō ſubtilia inſinuat. 1ͤ. corinth. 3º. dicens: Tanꝙͣ paruulis in xp̄o lac potū dedi vobis ⁊c̄. Nonduꝫ em̄ erant capaces altioris doctrine. ¶ Conſequēter cū di cit. Non em̄ audemus ⁊c. oſtendit rationē dicti ſui dicēs Dico ꝙ nō ſumus ſimiles pſeudo. nec etiā eſt veꝝ qd̓ im ponit̉ nobis qꝛ ego non dico alia ꝙͣ facere eſt neceſſe. Et ideo dicit. Non em̄ audemus nos inſerere.i. dicere nos eſſe vnū ex eis aut cōparare.i. ſimilē facere quibuſdaꝫ ſcꝫ pſeudo qui ſeip̄os vobis tantū cōmendāt. ⁊ tamen ab ali is ⁊ a factis ſuis non cōmendant̉. Contra illud Prouer. 27. Laudet te alienus et nō os tuū ⁊c. Sed ip̄i in nobis ⁊c. id eſt ſcd̓m ea que ſunt in nobis cū menſuramus facta noſtra ⁊ dicta. Quaſi dicat. Illa dicimus de nobis que ſunt ꝓportionata nobis id eſt cōmenſurata factis noſtris. Gal̓. vlti. Unuſquiſqꝫ opus ſuū ꝓbet ⁊c. Sed cōtra. 4. dicit̉. Commēdantes noſmetip̄os ad oēm conſcientiā ⁊c̄. Ergo nō bene dixit. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ aliud eſt cōmendare ſeip̄m ad cōſcientiā: ⁊ aliud ad aures. Nā ad cōſcientias hominū cōmendamus noſip̄os cum bene agi mus. ⁊ hoc eſt bonū. Ad aures aūt cōmendamus noſmet ip̄os verbis tantū ⁊ hoc eſt malū. Primo mō cōmendant ſe iuſti ⁊ apl̓us. Scd̓o modo pſeudo ⁊ hypocrite. Lectio tertia. Os aūt non in immenſum gloriabi n mur: ſed ſcd̓m menſuraꝫ regule qua menſus eſt nobis deus menſurā per tingendi v̓ſqꝫ ad vos. Non em̄ quaſi nō per tingētes ad vos ſuꝑextendimus nos. Uſqꝫ
ad vos em̄ peruenimus in euangelio xp̄i nō in immenſum gloriātes in alienis laboribꝰ. Spem autē habentes creſcentis fidei veſtre in vobis magnificari ſcd̓m regulā noſtraꝫ in abundantia etiam in illa que vltra vos ſunt euāgelizare nō aliena regula in his que pre parata ſunt gloriari. Qui autem gloriat̉ in dn̄o gloriet̉. Non eniꝫ qui ſeip̄m cōmendat: ille ꝓbatus eſt: ſed quē deus cōmendat. Supra apl̓us oſtendit rationē eoꝝ que dixerat: hic conſe quēter ip̄am rationē manifeſtat. Dixerat em̄ ꝙ cōmenſu rabat ſe ſibi: ⁊ nō excedebat menſurā ſuam. Poteſt auteꝫ aliqͥs in gloriando ⁊ cōmendando ſe excedere dupliciter. Primo ꝙͣtuꝫ ad id de quo gloriat̉. puta ſi quis gloriat̉ de eo qd̓ non habet. Scd̓o ꝙͣtum ad id in quo gloriat̉. puta ſi quis habēs aliquid ex alio: gloriat̉ in ip̄o tanꝙͣ a ſe ha beret. Et ideo apl̓us oſtendit ꝙ neutro iſtoꝝ modoꝝ exce dit menſurā gloriādo vel laudando ſe. Et primo ꝙͣtuꝫ ad primū. Scd̓o quantū ad ſecundū ibi. Qui aūt gloriat ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ꝓbat ꝙ nō excedit menſu ram ſuā quantū ad gloria de preteritis. Scd̓o quantū ad gloriā de futuris ibi. Spem autē habentes ⁊c. Circa pri mū tria facit. Primo ꝓponit intentū. Scd̓o ꝓpoſitū pro bat ibi. Non em̄ quaſi nō ⁊c. Tercio cōcludit ibi. Nec in īmenſuꝫ gloriātes ⁊c. Dicit ergo primo. dico ꝙ metimur ⁊ comꝑamus noſmetip̄os nobis: faciētes ſcꝫ ẜm ꝙ officiū noſtrū exigit. hoc aūt nos agentes nō in immēſuꝫ gloria mur.i. nō excedimus menſurā noſtrā exercendo poteſta tem noſtrā ⁊ cōmendando nos. Leuiti. 19. Nolite facere iniquū ⁊c. Sed gloriamur ẜm menſurā qua mēſus eſt no bis deus. Glo. hoc exponit de menſura prelatiōis apl̓i et dicit ẜm menſurā.i. ẜm menſuratū mihi a deo populū cu ius ego ſum p̄latus ⁊ regula ad dirigendū. Sed hoc ideꝫ poteſt vniuerſalius accipi: vt menſura regule dicat̉ quāti tas gratie. Et tūc eſt ſenſus. Sed gloriamur ẜm menſurā qua menſus eſt nobis deus.i. ẜm ꝙͣtitateꝫ gratie quā de dit nobis deus. Epheẜ. 4º. Unicuiqꝫ data eſt gratia ⁊cͣ. Que quidē gratia eſt nobis regula: ne extollamur et de uiemus a deo. Quā menſus eſt nobis deus qꝛ quicquid boni facimus: in euāgelizando ⁊ in cōuerſatione veſtra ⁊ aliorū. totum eſt ex deo mihi in vobis ⁊ in alijs cōceſſum. 1ᵉ. corinth. 3ª. Ego plātaui. appolo rigauit ⁊c. Menſurā dico pertingendi vſqꝫ ad vos. quia vos eſtis ſub menſu ra gratie mihi date per quā conuerſi eſtis ad xp̄m ⁊ obedi tis euāgelio. Hoc eſt ergo quod ꝓponit ſcꝫ ꝙ nō excedit menſurā ſuam gloriādo ⁊ laudando ſe ꝙ ſit eoꝝ prelatus ⁊ ꝙ per eum cōuerſi ſunt. Et ꝙ ita ſit ſcꝫ ꝙ pertingat vſqꝫ ad eos. ꝓbat conſequēter cū dicit. Non em̄ quaſi non per tingentes ⁊c. Quaſi dicat. Vere gloriamur. Non em̄ ſu perextendimus nos in gratia vel in gloria vel in poteſta te noſtra quaſi nō ſimus pertingētes vſqꝫ ad vos poteſta te noſtra ⁊ miniſterio. Nā vſqꝫ ad vos peruenimꝰ in euā gelio xp̄i. id eſt in predicatiōe euangelij xp̄i. 1ᵉ. corin. 4. In xp̄o ieſu per euangeliū ego vos genui ⁊c. et ſupra. 9. Nonne opus meū vos eſtis ⁊c. Gal̓. 2. Qui operatus eſt petro in apoſtolatū ⁊c̄. Et ideo cōcludit dicens. Igit̉ cuꝫ glorior de vobis non glorior in immenſum. Vnde dicit. Non in immenſum gloriantes ⁊c. vbi alius fundamen tum fidei poſuiſſet. ¶ Conſequēter cum dicit. Spem au tem habentes ⁊c. oſtendit ꝙ non excedit menſuraꝫ ſuam quantū ad gloriam de futuro. Sciendū eſt autem ꝙ pre dicator poteſt habere duplex argumentū glorie de predi catione ſua. Vnū eſt vt conuerſi ad predicationem ſuam proficiant in melius. Aliud: vt per ipſos conuerſos alij

Explanatio ſancti Thome
conuertant̉ qꝛ vt dicit̉ Exodi. 36º. Cortina cortinā trahit ⁊cͣ. Et apoc. vlti. Qui audit dicat veni. Nam qn̄ quis vi det alios cōuerti facilius conuertit̉. Et ꝙͣtum ad iſta duo apl̓us ſperat augeri gloriā ſuaꝫ de corinthijs. Primo ſcꝫ de ꝓfectu eoꝝ in melius. Et ideo dicit Dico ꝙ nec in im menſum gloriamur de cōuerſione veſtra per nos cauſata olim. Sed adhuc habētes ſcꝫ ſumus ſpeꝫ magnificari in futuro.i. augeri gloriā noſtrā creſcentis fidei veſtre in vo bis.i. de fide veſtra creſcēte ⁊ ꝓficiente in melius per bo na opera. 1ᵉ. Petri. 2º. Lac ꝯcupiſcite vt in eo creſcatis in ſalutē ⁊c. Et iterū ſecūdo ſperamus magnificari in cō uerſione alioꝝ per vos. Et ideo dicit. In abundātia ⁊c̄. id eſt in abundatia predicatiōis non ſolū in vobis. ſed eti am in illa loca que vltra vos ſunt. ⁊ hoc ẜm regulā nr̄am id eſt ẜm ꝙ iniunctū eſt nobis a xp̄o. nō ſolū euangelizare vobis ſed oībus gentibus. Mar. vlti. Euntes in mundū vniuerſū ⁊c. Nec tamē ſumus habētes ſpem in aliena re gula.i. nō ſperamꝰ gloriari nec gloriamur in aliqua alie na regula. Quaſi dicat. Non in illis que p̄parata ſunt ab alijs.i. quos alij duxerūt ad fideꝫ. ſed faciā fructū in illis in quibus ab alijs nō eſt predicatū. Rom̄. 15. Predicaui euangeliū hoc nō vbi noīatus eſt xp̄us. Contra eſt ꝙ pe trus p̄dicauit rome anteꝙͣ predicaret ibi paulus. An̄deo dicendū eſt ꝙ nō dicit hoc: recuſans p̄dicare vbi alius p̄ dicaſſet. ſed dicit ꝙ intendit predicare etiaꝫ vbi non pre dicaſſet aliquis. ¶ Conſequēter cū dicit. Qui aūt gloria tur ⁊c. oſtendit ꝙ nō excedit menſurā ſuam quantū ad id in quo gloriat̉ dicēs: Quia ſi ego glorior in eo in quo glo riandū eſt non excedo. Cuꝫ autē gloriandū ſit in deo: qui gloriat̉ in dn̄o gloriet̉. Ier. 9. In hoc gloriet̉ qui gloriat̉ ⁊c. Poteſt autē hoc exponi tripliciter. Unomodo in do mino glorietur. vt ly domino denotet obiectū gloriandi. Quaſi dicat. Ex hoc gloriet̉ ꝙ habet dn̄m amando et co gnoſcēdo. Iere. 9. In hoc gloriet̉ ⁊c. Alio modo gloriei in dn̄o.i. ẜm deū. et hoc modo gloriat̉ qui gloriat̉ de his que dei ſunt et nō de malis: ſicut ille de quo dicit̉ in p̄s. Quid gloriaris in malitia. Alio modo in dn̄o gloriet̉.i. vt gloriā ſuaꝫ reputet ſe habere a deo: totū quod cedit ad gloriā ſuam referens in deū. 1. corinth. 4. Quid habes quod nō accepiſti. Si autē accepiſti ⁊c. Et ſic accipit̉ hic cum dicit̉. Qui gloriat̉ in dn̄o gloriet̉. Quaſi dicat: glo rior de predictis: ſed nō quaſi hoc a me habeā. ſed a deo. Et hoc etiā eſt menſura veſtra. quia totū bonū veſtrū ha bet ortū a nobis. Et vere in dn̄o debemus gloriari nō no bis imputare gloriā noſtrā ſed deo. Nam nō eſt ꝓbatus. id eſt cōprobatus a deo vel hoībus ille qui ſeip̄m cōmen dat. Prouerb̓. 27. Laudet te ⁊c. Sed ille quē deus cō mendat.i. cōmendabilē facit bonis oꝑbus ⁊ miraculis. Nam deus eſt cauſa totius boni oꝑis per hoīes facti. Capitulū vndecimū. Tinaꝫ ſuſtineretis modicū quid v inſipiētie mee. ſed ſupportate me Emulor enim vos dei emulatiōe deſpondi eniꝫ vos vni viro virgi nē caſtam exhibere xp̄o. Timeo auteꝫ ne ſi cut ſerpens ſeduxit euam aſtutia ſua: ita cor rumpant̉ ſenſus veſtri ⁊ excidant a ſimplici tate que eſt in xp̄o ieſu. Poſtꝙͣ apoſtolꝰ excuſauit ſe de his que falſo imponebā tur ſibi a pſeudo: hic cōſequenter vt cōfutet eos ſcꝫ pſeu do ⁊ reddat auctoritatē ſuā honorabilē cōmendat ſe corī thijs. Circa hoc autē duo facit. Primo rationē ſue com mendatiōis aſſignat. Scd̓o ponit ſuā cōmendationē. ibi.
In quo quis audet ⁊c. Circa primū tria facit. Primo pe tit vt eius inſipientia ſupportet. Scd̓o ſubdit neceſſitatē ſue cōmendatiōis vt nō inſipiens videat̉ ibi. Emulor em̄ vos ⁊c. Tercio innuit ꝙ dato ꝙ ſit inſipiens. ſupportare debent ibi. Iterū dico ne quis ⁊c. Circa primū duo facit. Primo premittit ſuū deſideriū: vt petitio ſua facilius ex audiat̉. Scd̓o ponit ſuaꝫ petitionē ibi. Sed ⁊ ſupportāte me. Deſideriū autē apoſtoli eſt vt corinthij ſuſtineāt apo ſtolū cōmendantē ſe. Et ideo per aduerbiū optandi inci pit dicens. Vtinā ſuſtineretis ⁊c. Circa qd̓ ſciendū eſt ꝙ precepta moralia ſunt de agēdis que cuꝫ ſint particularia ⁊ variabilia nō poſſunt determinari vna cōmuni ratiōe ⁊ regula indefinite: ſed oportet qn̄qꝫ preter regulā cōmunē aliquid facere in aliquo caſu emergēte. Quādo autē hoc modo fit aliqͥd preter cōmunē regulā ſapientes qui cauiā huiꝰ conſiderāt non turbant̉ nec reputant inſipiēter factū eſſe. Indiſcreti vero ⁊ minus ſapientes non ꝯſiderātes ex qua cā hoc ita fiat turbant̉ ⁊ reputāt ſtulte factū fore ſicut patet qꝛ preceptū morale eſt nō occides. Aliqn̄ tamen ne ceſſe eſt malos occidere. Et quādo hoc fit ſapientes com mendāt vel non reputāt male factū. Stulti aūt ⁊ heretici damnāt dicētes hoc eſſe male factū. Quia ergo cōmunis lex moralis eſt ꝙ homo non cōmendet ſeip̄m ẜm qd̓ dicit̉ Prouer. 27. Laudet te alienus ⁊c. poteſt fieri in aliquo caſu preter hanc cōmunē regulā vt homo cōmendet ſe: et laudabiliter hoc facit. ⁊ tamē indiſcreti hoc reputant inſi pientiā. Vnde cum īmineret caſus quo apl̓s deberet ſe cō mendare. hortat̉ eos ad hoc ꝙ iſtud nō reputent ei ad in ſipientiā dicens. Utinā ſuſtiue retis ſcꝫ patienter modicū inſipiētie mee ſupportādo me. Et dicit modicū. quia ſi cō mendaret ſe ſine cauſa eſſet maxima inſipiētia. Et iterū ſi cōmendaret ſe ex cauſa oīno vrgente tūc nihil eſſet ibi in ſipiētie. Sed quia cōmendat ſe licet ex cauſa nō tamen oī nō vrgente cū allo modo poſſet cōfutare pſeudo ⁊ qꝛ com mendat ſe multū: videt̉ ibi eſſe aliquid inſipientie. ⁊ hoc eſt ꝙ dicit. Modicū inſipiētie mee. Infra. 12. Factus ſuꝫ inſipiens ⁊c. Et licet ſic ſim inſipiēs. tamē ſupportate me Et hoc debent facere qꝛ ſubditi debēt ſupportare p̄latos ⁊ ecōuerſo. Gal̓. 6. Alter alterius onera ⁊c̄. Epheẜ. 4. Suꝑportātes inuicē in caritate. Neceſſitatē autē cōmen datiōis oſtendit dicens. Emulor ⁊c. Et circa hoc tria fa cit. Primo oſtēdit huiuſmodi cōmendationē ꝓuenire ex zelo. vt excludat inſipientiā. Scd̓o dicit hunc zelū non eſ ſe inordinatū. vt vitet indiſcretionē. ibi. Timeo autē ⁊c. Tercio excludit eoꝝ excuſationē ibi. Nam ſi is. Circa pri mū duo facit. Primo ponit zelū quē habet ad eos ſanctū quia dei. Scd̓o oſtendit cauſā huius zeli: quia incūbebat ſibi ex officio ibi. Deſpōdi vos ⁊c. Eſt ergo zelus ſctūs qꝛ emulor vos.i. diligo vos feruēter dei emulatiōe.i. ad ho norē dei non meū. Circa qd̓ nota ꝙ emulatio ꝓut eſt ideꝫ quod zelus nō aliud eſt ꝙͣ quidā motus animi bonus vel malus tendentis in ſtatū ꝓximi ⁊ importat feruorē amo ris. Et ideo cōſueuit ſic diffiniri. Zelus eſt amor intēſus nō patiens conſortiū in amato. Et ſi quidē non patiat̉ cō ſortiū in aliquo bono. puta. vitij vel alicuiꝰ imperfectiōis ſed ſingulariter illud ſolus vult habere. tunc zelus eſt bo nus ⁊ emulatio bona de qua dicit̉. 1º. corinth. 12. Emula mini cariſmata ⁊c. Gal̓. 4. Emulamini bonū in bono ⁊c̄. Tertij Re. 17. Ielo zelatus ⁊c. p̄s. Ielus domꝰ tue ⁊c̄. Si vero nō patiat conſortiū in aliqua excellētia vel in ali qua ꝓſperitate mūdi. tūc zelus eſt malus ⁊ emulatio ma la. Hoc autē bono zelo ſeu emulatiōe aliqn̄ quis emulat̉ alios ꝓ ſe ſicut vir zelat̉ pro vxore ſua quā ſibi ſoli vult ſer uari. Aliqn̄ vero zelat̉ aliquis ꝓ alio ſicut eunuchus ze lat̉ vxorē domini ſui vt cuſtodiat eā ſibi. Sic apl̓us popu lū ſuū queꝫ videbat paratū ad precipiciū ⁊ cuꝫ ſponſo xp̄o

in epiſtolā II ad Corinthios XI
II
velle proſtitui dyabolo emulabatur: ne xp̄s ſponſus ve rus in eis aliquod dyaboli conſortiū pateretur. Et ideo dicit dei emulatione Quaſi dicat non ꝓ me ſed ꝓ xp̄o qͥ eſt ſponſus. Iohan. 3. Qui habet ſponſam ſponſus eſt. 3. reg. 19. Zelo zelatꝰ ſum ꝓ dn̄o ⁊c. Unde autē apoſto lo incūbebat huiuſmodi emulatio oſtendit dicens: De ſpondi em̄ vos ⁊c. Quaſi diceret. Merito vos emulor dei emulatione. quia ego ſum paranymphus huius ma trimoni j. quod eſt inter vos et xp̄m. quia ego deſpondi vos id eſt feci ſpōſalia que ſunt ꝑ fidē ⁊ charitatē. Oſee 2. Sponſabo te mihi ⁊c. Et ideo ꝑtinet ad me cuſtodire vos. Quicūqꝫ ergo cōuertit populum ad fidē et ad iuſti ciam deſpondet eos xp̄o. Deſpondi inꝙͣ non multis. qͦa que multis adheret polluitur. Ie. 3. Tu autem polluta es ⁊c. Sed vni chriſto ſcilicet viro perfecto virtutis ple nitudine. Zach̓. 6. Oriens nomen eius. Ie. 31. Nouuꝫ faciet dominus ſuper terram ⁊cͣ. Et dicitur chriſtus vir vnus quia ſingularis et ꝙͣtum ad modum conceptionis et quantū ad modum naſcendi et ꝙͣtum ad gratie pleni tudinē. Ecc̄. 7. Unum de mille ⁊c. Iſti inꝙͣ viro deſpō di vos exhibere virginē. ¶ Nota ꝙ a plurali ad ſingula redeſcendit dicens. Deſponſaui vos in plurali. et exhi bere virginem in ſingulari. volens oſtendere ꝙ ex omni bus fidelibus fit vnū corpus et vna eccl̓ia: que debet eſ ſe virgo in omnibus mēbris ſuis. Et ideo dicit virginē caſtam. In hominibus em̄ accipitur virginitas ꝓ inte gritate corporis. caſtitas ꝓ integritate mentis. Nā ali quando aliqua eſt virgo corpore que non eſt caſta men te. Sic eccleſia exhibet ſe xp̄o virginē qn̄ ꝑſeuerat in fid̓ et infra ſacramenta abſqꝫ corruptione alicuius idolatrie et infidelitatis Eze. 16. Ad omne caput vie edificaſti ſi gnum ⁊c. Caſtam exhibet ſe quando exiſtēs infra ſacra menta ⁊ in fide xp̄i exhibet puritatē corporis et operis. Ęphe. 5. Vt exhiberet ſibi glorioſā eccl̓iam nō habentē maculam neqꝫ rugā ⁊c. Sed quia corinthij poſſent dice re non neceſſe eſt ꝙ cuſtodias nos ⁊ zelus tuus non ē ra tionalis qꝛ nos bene ſeruabimus noſmetipſos. Ideo cō ſequenter cauſam huius zeli oſtendit dicēs: Timeo au tem ⁊c. Ubi ſciendū eſt ꝙ in paradiſo fuit coniugiū adaꝫ ⁊ eue. Sed eua corrupta fuit per ſerpentē nō violent̓ ſꝫ aſtute inꝙͣ tum ꝓmiſit falſum ⁊ ſuaſit iniquū. Falſū qͥdeꝫ cum dixit Eritis ſicut dij ⁊ nequaꝙͣ moriemini. cū tamē ex hoc ipſi incurrerint neceſſitatē mortis. Iniquū vero vt tranſgrederetur et preteriret mandatū dei Et ẜm hāc ſimilitudinē apl̓us loquens dicit eccl̓iam eſſe ſicut euaꝫ quā dyabolus aliqn̄ ꝑſecutus eſt manifeſte per tyrānos et poteſtates. ⁊ tunc ſicut leo rugiers circuit querēs quē deuoret. vt dicitur. 1. Pe. 5. Aliquando moleſtat eccle ſiam latenter per hereticos qͥ ꝓmittunt veritatē ⁊ ſimi lant ſe bonos et tunc ſicut ſerpens ſeducit aſtutia ſua ꝓ mittendo falſa. Et ideo dicit Timeo ne ſicut ſerpēs euā ſeduxit a paradiſo eam eijciens aſtutia ſua ꝓmittēdo fal ſa. 1. thi. 2. Adam non eſt ſeductus ſed mulier. Ita id ē per ſimiles deceptiones hereticorum corrūpant̉ ſenſus veſtri. Et dicit ſenſus veſtri. quia ſicut in matrimōio car nali cauet ſponſus ne coniunx corrumpat̉ carnaliter. ita apoſtolus in hoc matrimonio ſpirituali timet ne corrum pātur ſpiritualiter ſenſus cordis..1. coꝝ. 15. Corrūpunt bonos mores ⁊c. Uel ſenſus ſpirituales de quibꝰ Sap̄. 1. Sentite de domīo ⁊c̄. 1. coꝝ. 14. Nolite pueri effici ſē ſibus. Et excidant a ſimplicitate q̄ eſt in xp̄o ieſu. Sim plex em̄ eſt illud qd̓ corruptione caret. Pſeudo ergo cō ponebant vnam ſectā ex iudaiſmo ⁊ euangelio mandā tes ſimul cū euangelio ſeruari legalia. Illi ergo excidūt a ſimplicitate xp̄i qͥ ſeducti a pſeudo ſimul cū euangelio ſeruant legalia: ⁊ hoc timebat apoſtolus de corinthijs
Ecc. 2. Ue peccatori ingredienti terrā duabus vijs. Et econtra ꝓuer. II. Simplicitas iuſtorū diriget eos. Lectio ſecunda. Am ſi is qui venit alium xp̄m pren dicat quē non predicauimꝰ: aut ali um ſpiritum accipitis quē non acce 1 piſtis: aut aliud euangeliū quod non recepiſtis: recte pateremini. Exiſtimo em̄ nihil me minus feciſſe a magnis apoſtolis. Nam ⁊ ſi imperitus ſermone: ſed non ſciētia In omnibus aūt manifeſtus ſuꝫ vobis. Aut nū quid peccatū feci meip̄m humiliās: vt vos exaltemini. Quoniā gratis euāgelium dei euangelizaui vobis. alias eccleſias expolia ui accipiens ſtipendiū ad miniſteriū vr̄m. Poſito zelo quē ad corinthios habebat apoſtolꝰ ⁊ oſtē ſo zelum eſſe rationabilē: hic conſequent̓ remouet eoruꝫ excuſationē. Et circa hoc duo facit. Primo ꝓponit eo rū excuſationē. Secūdo ꝟo remouet eā ibi Exiſtimo em̄ me ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ corinthij poſſent ſuſpi cari ꝙ ideo zelū haberet de eis. quia timet ne dimittaūt doctrinā ſuā ꝓpter doctrinā pſeudo: vnde poſſent dicer̄ conſtat ꝙ minus bona ſunt dimittenda ꝓpter magis bo na. Ergo ſi pſeudo meliora doceant non debes turbari ſi acquieſcimus eis. Et ideo hanc excuſationē ponit oſten dendo ꝙ nihil maius ꝙͣ apoſtolus docēt ⁊ p̄dicant. Nā apoſtolꝰ tria p̄dicauit eis ⁊ docuit eos. Primo ꝙ eſſent chriſti. sͣ. 4. Non em̄ predicamus noſmetip̄os ſed xp̄m ieſum. Secundo ꝙ haberent ſpiritū xp̄i. Roma. 8. Si quis ſpiritū xp̄i non habet: hic non eſt eiꝰ. Tertio vt re ciperent̉ euangeliū xp̄i. Ro. 1. Non em̄ erubeſco euāge lium ⁊c. Si ergo pſeudo meliora vobis predicarēt ⁊ vos docerent recte faceretis ⁊ excuſabiles eſſetis. Sed hoc non faciunt. Et hoc eſt qd̓ dicit. Nā ſi is qui ⁊cͣ. Quaſi dicat. Timeo ne p̄ſeudo qui venit ad vos nō miſſus ſed ex ſe ſicut fur ⁊ latro Ioh̓. 10. Quotquot venerūt fures ſunt et latrones. Ie. 23. Non mittebam eos et ipſi curre bāt. Ro. 10. Quomodo predicabunt niſi ⁊c. Si inꝙͣ ta lis predicator predicat vobis aliū xp̄m ſcꝫ excellētiorem ꝙͣ illū quem nos predicauimus. qd̓ non poteſt eſſe. qꝛ vt dicitur cor. 8. Unus dn̄s noſter ieſus xp̄s per quē om̄ia ⁊c. Et hoc ꝙͣtū ad primū. Aut aliū ſpiritū ſcꝫ meliorem accipitis ſcꝫ per talē ꝙͣ accepiſtis ſcꝫ per nos id eſt mini ſterio noſtro qd̓ non poteſt eſſe quia vt dicitur.1. cor. 12. Hęc omnia operatur vnus atqꝫ idē ſpiritus ⁊cͣ. Et hoc ꝙͣtum ad ſcd̓m. Aut predicat vobis aliud euangeliū id eſt aliā p̄dicationē vl̓ doctrinā quā ꝑ nos nō recepiſtis. Gal̓. ι. Miror ꝙ ſic cito tranſferimini ⁊c. Si inꝙͣ alia et 41 meliora facerent vobis: pateremini id eſt faceretis excu ſando vos. Et quia nō poteſt eis aliud euāgeliū id ē me lius tradi. Ideo apoſtolꝰ excōmunicat galathas ſi alid̓ euangelium recipiant. Gal̓. 1. Si quis aliud vobis euā gelizauerit ⁊c. ¶ Conſequent̓ cū dicit. Exiſtimo em̄ ⁊cͣ. remouet hanc excuſationē. Et circa hoc duo facit. Prīo oſtendit ꝙ ipſe non minꝰ fecit eis ꝙͣ alij. Scd̓o ꝙ plus ibi Aut nunqͥd ⁊c. Circa primū tria facit. Primo oſten dit ꝙ nihil minus fecit facto ꝙͣ alij apl̓i. Secundo īnuit ꝙ non defuit ei facultas ad hoc faciendū ibi. Nam ⁊ ſi ī peritus ſermone ⁊c. Tertio oſtendit euidentiā vtriuſqꝫ ibi In omnibus autē ⁊c. Dicit ergo. Recte pateremini vos ſeduci ab eis ſi melius predicarēt vobis ſed hoc nō eſt verum. Enim id eſt quia exiſtimo me nihil minus fe

Explanatio ſancti Thome
ciſſe in his a magnis apoſtolis id eſt ꝙͣ petrus et iohan nes quos iſti habebāt magnos. Et comparat ſe magnis apoſtolis. tum quia paulus videbatur et reputabat̉ ab eis minor ꝙͣ illi eo ꝙ illi fuerant cū ieſu et paulus nō. tū etiā qꝛ p̄ſeudo dicebant ſe miſſos ab eis. Et ideo oſtēdē do ſe parē magnis apoſtol̓ iſtoꝝ errorē rem ouet ⁊ p̄ſeu do confutat. Et non ſolū nihil minus fecit ſed plus 1. cō rinth̓. 15. Plus omnibus laboraui. Et ne fortę dicerent ei. vnde tibi eſt facultas ad hoc faciendū cū ſis impedite lingue. Oſtēdit ꝙ ei facultas affuit ex magnitudine ſciē tie dicens: Licet ſim imperitus ẜmone tn̄ nō ſum impe ritus ſcientia. 2. Pe. vlti. Sicut et chariſſimus frat̓ no ſter paulꝰ ẜꝫ ſapientiā ⁊c. ¶ Sed hoc ſciendū eſt ꝙ pſeu do querentes gloriā ꝓpriam et lucra ſectātes nitebant̉ attrahere populū per ornata ⁊ ſubtilia ⁊ exquiſita verba non attendentes niſi ſolū aures permulcere. Apl̓us ve ro quia nō querebat vtilitatē ꝓpriam ſꝫ ſolū dilatationē fidei xp̄i et ꝓfectū eius: ita ꝓponebat verbū fidei vt om nes poſſent capere cōformās ſe cōditioni audientiū ⁊ ca pacitati. Unde quia iſti in principio nō erant capaces al te doctrine ꝓpoſuit eis fidē non in ſubtilitate ſermonis ſed eo modo quo capere poſſent ſcilicet plane ⁊ aperte. Et ideo iſti dicebant eum eſſe imperitū ſermonē..ī. coꝝ. I. Non in ſapiētia verbi ⁊c. Et propter hoc dicit apoſto lus. licet ſim imperitus ẜmone: vt vobis videtur hoc nō fuit ex defectu ſcientie ſed propter vos ex quadā diſpen ſatione quia tanꝙͣ ꝑuulis in xp̄o lac potū dedi vobis ⁊c. Ul̓ dicendū ad litterā ꝙ apoſtolus fuit balbus. et ex hoc pſeudo deridebant eū. Et ideo dicitꝭ. Et ſi imperitus ſer mone id eſt impedite lingue. nō tamē ſum imperitus ſci entia. Exo. 4. Impeditioris et tardioris lingue ſū. Ꝙ autē nihilminus fecerim a magnis apoſtolis: euidenter apparet per ea que feci vobis. Et ideo dicit. In omnibꝰ predictis manifeſtatus ſum in vobis: qui experti eſtis q̄ per me fiunt.i. coꝝ. 9. Signaculum apoſtolatꝰ mei vos eſtis in domino. et infra. 12. Signa tamē apoſtolatꝰ mei facta ſunt ſuper vos ⁊c. ¶ Conſequent̓ cū dicit. Aut nū quid peccatū ⁊c. Oſtendit ꝙ plus fecit ꝙͣ omnes alij. et hoc quia predicauit ſine ſumptibus. Circa hoc duo fac̄ Primo ponit factū. Secundo cauſam facti aſſignat ibi Quare. quia non diligo vos ⁊c. Circa primū duo facit. Primo oſtendit factū ꝙͣtum ad preteritū. Secundo ꝙͣ tum ad futuꝝ ibi. Et in omnibus ⁊c. Factū autē p̄teritū oſtendit duplicit̓. Primo in generali. Scd̓o in ſpeciali ibi Qm̄ gratis ⁊c. Dicit ergo Recte dico ꝙ nihil minꝰ feci ab illis: niſi forte hoc reputetis male ⁊ minus factuꝫ quia diminui de auctoritate mea non accipiens ſumptꝰ a vobis. ſed ſi hoc eſſet malum minus feciſſem. Et ideo oſtendit ꝙ non eſt malū. Et hoc eſt qd̓ dicit. Aut nunqͥd peccatū feci id eſt nunqͥd peccaui humilians meip̄m ⁊ di minuēs d̓ auctoritate mea. Quaſi di. Nō. Ecc. 3. Quā to maior es ⁊c. 1. coꝝ. 9. Cum eſſem liber ⁊cͣ. Mat. 18. Qui humiliauerit ſe ⁊c̄. Ratio autē humiliationis mee eſt non ꝓpter lucrū propriū ſed ꝓpter ꝓmotionē veſtrā. Unde dicit. Vt vos exaltemini id eſt in fide confirmemi ni. Corinthij autē auari erant. et ideo ſi a principio acce piſſet ſumptus forte deſtitiſſent a fide. Item pſeudo p̄di cabant propter queſtū. Vt ergo corinthij reciperēt apo ſtolum et pſeudo aufferret occaſionē queſtꝰ gratis predi cauit eis ſine ſūptibꝰ ꝓprijs. Hoc āt qd̓ dixerat ī genera li māifeſtat ī ſpēali ibi. Qm̄º gratꝭ ⁊c. Et fac̄ duo. Prīo oſtendit quō ſine ſumptibus predicauit eis in primo ad uentū ad eos. Secundo oſtēdit ꝙ idē fecit in mora quā apud eos contraxit. ibi. Et cū eſſeꝫ.c. Circa primū duo
facit. Primo proponit quod intēdit ſcilicet humiliatio nem dicens: In hoc humilians meipſum qm̄ euangeli zaui vobis gratis id eſt ſine ſumptū. non autē ſine merce de quia hoc non eſt laudis. licet em̄ omnes poſſent cape re ſumptus perſone ab eis quibus proponunt verbū dei nullus tamen predicare debet ꝓ mercēede ⁊ queſtu. Se cundo quia poſſent dicere iſti. vnde ergo accepiſti ſum ptus. reſpondet ꝙ ab alijs eccleſijs dicēs: Eccleſias ali as exſpoliaui accipiens ab eis ſtipendiū ad miniſterium vr̄m. Ex hoc conuincit eos ꝙ non poſſint dicere apoſto lo ꝙ non liceret ei accipere ab eis. Si eniꝫ accipitur ab alijs ad ſeruitiū eoꝝ: multomagis liceret ei accipere ab ipſis. Ex hoc etiam apparet ꝙ legatus pape viſitās vnā partē legatiōis poteſt accipere ſtipendia. Et ꝙ dominꝰ papa pro neceſſitate vnius patrie poteſt accipere ſubſi dium ab alijs partibus mundi. Ratio eſt. quia eccleſia eſt ſicut vnū corpus. videmus aūt in corpore naturali ꝙ natura quādo deficit virtus in vno mēbro: ſubminiſtrat humores et virtutē accipiens ab alijs membris. Lectio tertia. T cū eſſem apud vos et egerē nul F li oneroſus fui. Naꝫ quod mihi de Aerat ſuppleuerunt fratres qui ve nerant a macedonia: et in omnibus ſine one re me vobis ſeruaui et ẜuabo. Eſt veritas xp̄i in me: quoniā hec gloriatio nō infringe tur in me in regionibus achaie. Quare? qꝛ non diligo vos Deus ſcit. Qd̓ autē facio et faciaꝫ vt amputē occaſionē eoꝝ qui volunt occaſionē: vt in quo gloriātur inueniant̉ ſi cut et nos. Naꝫ eiuſmodi pſeudo apl̓i ſunt operarij ſubdoli: tranſfigurantes ſe in apo ſtolos xp̄i. Et non mirū. Ipſe em̄ ſathanas tranſfigurat ſe in angelū lucis. Nō eſt ergo magnum ſi miniſtri eius tranſfigurent̉ ve lut miniſtri iuſticie quorum finis erit ſcd̓m opera ipſorum. Oſtenſo ꝙ quando primo eis predicauit in ipſo aduen tu: euangelizauit eis gratis: hic oſtendit ꝙ nec etiam cō trahendo morā apud eos accepit ab eis ſumptus Et pri mo hoc oſtendit. Secūdo vero reſpondet cuidā tacite q̄ ſtioni ibi. Nam quod mihi ⁊c. Dicit ergo Nō ſolū quā do primo veni ad vos non accepi a vobis ſumptus: ſed etiam cū eſſem apud vos diu et etiam egerē. vt oſtendat ꝙ non dimiſit eis ſumptus ꝓpter diuitias. Nulli onero ſus fui aliquid ab aliquo accipiēdo. In quo apparet cau ſa quare dimiſit: quia corinthij ꝓpter auaritiā eis inna tam reputabant ſibi onus miniſtrare ſumptus..i. coꝝ.§. Non ſumus vſi hac poteſtate. ſed omnia ſuſtinemꝰ. ⁊c̄. Sed poſſent iſti dicere. vnde ergo habuiſti neceſſaria: Et ideo reſpondet dicens: ꝙ ab alijs eccleſijs ideo ſcili cet nihil accepi. quia illud quod mihi deerat ſcilicet a p cio quod lucrabat̉ nocte laborando manibus ſuis apud aquilā et priſcā. Erat em̄ ſceno factorie artis per quā lu crabatur ſibi neceſſaria Act̉. 2. Ad ea que mihi opꝰ erat ⁊c. Illud ergo quod deerat non dediſtis vos ſed ſupple uerunt fratres qui venerunt a macedonia: ſcilicet phili penſes qui erant valde liberales. Un̄ de hoc in epiſtola

epiſtolā I ad Corinthios Xi
XI
ad philipenſes cōmendat eos. Phil̓. 4. Nulla eccleſia cōmūicauit mihi in ratione dati et accepti niſi vos. Sed corinthij erāt auari. ¶ Conſequenter cū dicit. Et in om nibus ſine onere ⁊cͣ. Oſtendit quomō ſe habebit in hoc ad eos in futurū dicens: ꝙ etiā ſine onere vult ſe habere ad eos. Et circa hoc duo facit. Primo ponit ſuā rationē cōmunem. Secundo cōfert eā ibi Eſt veritas xp̄i ⁊c. Di cit ergo non ſolū feci hoc ſcilicet ꝙ gratis vobis euange lizaui et nulli oneroſus fui: ſed etiā in omnibus ſeruabo me vobis ſine onere ſicut vſqꝫ modo ſeruaui non dure re prehendendo: non ſeuere corrigēdo: nec veſtra accipiē do Act̉. 3. Argentū et auꝝ et veſtē nulliꝰ cōcupiui. Nu meri. 16. Tu ſcis ꝙ nec aſellū quidem acceperim ab eis dicit moyſes ad dn̄m. Samuel dicit.i. reg. 12. Loqui mini de me ſi oppreſſi ⁊c. Et ꝙ ita facturus ſit confirmat ex duobus. Primo ex eo qui loquitur in ipſo ſcilicꝫ chri ſto qui eſt veritas a qua non poteſt eſſe falſū. Et ideo di cit Eſt veritas chriſti in me ⁊c. Quaſi dicat. Hoc qd̓ di xi verū eſt. quia veritas chriſti loquitur in me ⁊c. hoc in fra vltimo. An experimentū queritis eius qui in me ⁊c. Uel hoc poteſt accipi per modum iurātis. Quaſi dicat deus qui eſt veritas et eſt in me ſcrutās corda ſit mihi te ſtis ꝙ ita ſeruabo me. Ro. 1. Teſtis eſt mihi deus ⁊cͣ. Secundo ex eo ꝙ non intendit minuere gloriam ſuā ſed augere. Apoſtolus em̄ attribuebat ſibi apud xp̄m ad ma gnam gloriam ꝙ ipſe ſolus inter apoſtolos ſine ſumptu predicabat corinthijs. Et ideo dicit. Ideo ſeruabo me ſine onere quoniā non infringetur id eſt nō minuetur in me hec gloria ꝙ ſcilicet gratis predico vobis: et ꝙ a lici tis abſtineo: propter ſalutē veſtrā que quidem eſt gloria xp̄i. quia ipſe glorificatur per hoc in me. vel qꝛ ego hanc gloriam habeo ſpecialit̓ apud xp̄m. que quidem refrin geretur in regionibus achaie. vbi corinthum etat metro. polis ſi recepiſſet ab eis quia auari erant. habitabāt em̄ in maritimis et erant intenti mercationibus et tales con ſueuerunt eſſe auari.i. coꝝ. 9. Bonū eſt mihi magis mo ri ꝙͣ vt gloriam meā quis euacuet. ¶ Conſequent̓ cū di cit Quare. quia non ⁊c. Ponit cauſam quare non acce pit ſumptus ab eis. Et circa hoc duo facit. Prīo exclu dit falſam cauſam. Secundo aſtruit verā ibi. Quod au tem facio ⁊c̄. Circa. primū ſciendū eſt ꝙ pſeudo impone bant apoſtolo ꝙ ideo nō recipiebat a corinthijs ſumptꝰ quia non diligebat eos et quia non intendebat eis bene facere et ſeruire. Dicit ergo quar̄ ſcilicet hoc facio. quia non diligo vos id eſt pro odio quod habeo ad vos ſic̄ di cunt p̄ſeudo. deus ſcit ꝙ diligo vos et ꝙ nō ꝓ odio hoc facio Ioh̓. vltimo. Domine tu ſcis quia amo te. Sic er go excluſa cauſa falſa ſequitur vera ibi. Quod autē fa cio ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo ponit verā cauſaꝫ Secūdo rationē huius aſſignat ibi. Nā eiuſmodi pſeu do ⁊c. Circa primū ſciēdū eſt ꝙ pſeudo vt dictū eſt que rebant lucra et gloriā ꝓpriam. Et ideo vt in reuerentia haberentur nitebant̉ exterius ſequi veſtigia apoſtoli vel etiam ſi potuiſſent excellere ip̄m. Dicit ergo apoſtolus. Si ergo volunt me imitari in hoc imitentur vt nihil ac cipiant. Et quia ſciebat ꝙ pſeudo predicabant vt accipi ant et per conſequens ꝙ non predicarent ſi deficeret eis lucrum. Dicit Quod facio ideo facio et faciā hoc non ꝓ pter odiū ſed vt amputē occaſionē eorum ſcilicet pſeudo accipiendi veſtra. eorū ſcilicet pſeudo qui volunt ſupple meo exemplo habere occaſionē accipiendi veſtra. Scie bat em̄ ẜm Ambro. ꝙ ſi non acciperēt non diu predica rent. Econtrario dicitur ꝓuerb̓. 9. Da occaſionē ſapien ti ⁊c̄. et hoc vt tales inueniant̉ ſcilicet pſeudo ſicut ⁊ nos ſcilicet non accipientes pecunias ſicut et nos non accipi
mus. In quo quidem ipſi gloriantur ſcilicet ꝙ imitātur nos. et ego nolo ſi perfecte volunt nos imitari ꝙ accipi ant.I. coꝝ. 7. Volo omnes homines eſſe ſicut et me ſcili cet non accipientes. ¶ Ut in qͦ ⁊c. Hoc legitur triplicit̓. Uno modo ſic vt inueniantur tales ſupple ſicut et nos: accipiendo ſicut nec nos accipimus et ꝑ conſequēs a p̄ i dicatione ceſſando. In quo ſcilicet eſſe tales ſicut et nos gloriantur. contendebant em̄ eſſe ſimiles veris apoſtol̓. Secundo modo ſic. vt. in eo in quo gloriantur ſcilicet ac cipiendo. quia hoc ſolum querebant. inueniantur ſicut ⁊ nos id eſt ſimiles nobis ceſſando ſcilicet et deſiſtendo ab acceptione vt nobis aſſimilentur. Tertio modo ſic vt in eo in quo gloriantur ſcilicet in nō accipiendo. dicūt em̄ ſe nihil accipere inueniantur ſicut et nos id eſt nō melio res nobis ne ſcilicet poſſint ſe in hoc nobis preferre. Nā eiuſmodi hoc continuatur tripliciter. Primo modo ſic: ita gloriantur et contendunt nō ſicut nos. Nam eiuſmo di ⁊c. Secundo modo ſic et vere deſiſtūt accipere: vt no bis aſſimilētur. Nam eiuſmodi ⁊c. Tertio modo ſic. ita in non accipiendo gloriantur vt nobis ſimiles videan tur. Poſita autem vera cauſa probat eam conſequenter dicens: Nam eiuſmodi ⁊c. Oſtendens quomodo ſtudēt aſſimulari apoſtolo. Et circa hoc tria facit. Primo pōit cauſā. Secundo probat eam ibi. Sed non mirū. ¶ Ter tio conſequenter oſtendit differentiam pſeudo ad ve ros apoſtolos ibi Quorum finis ⁊c. Dicit ergo recte di co ꝙ hoc facio vt amputem eis occaſionem accipiendi. Nam huiuſmodi p̄ſeudo apoſtoli ſūt operarij ſcilicet fal ſi. Phi 3. Uidete canes videte malos oꝑarios ⁊c. Sub doli id eſt callidi et vulpini ſub ſpecie religionis decipi entes Ezeche. 13. Quaſi vulpes in deſertis ⁊c. Capite nobis vulpes paruulas qui demoliunt̉ vineas ⁊c. Cā. 2. Mat. 7. Ueniūt ad vos in veſtimētis ouiū ⁊c. Et hoc eſt quod dicit tranſfigurantes ſe in apoſtolos chriſti id ē exterius portantes ſigna bonoꝝ apoſtolorum. 2. thimo. 3. Habentes quidem ſpeciē pietatis ⁊c. Et hoc probat quia ſicut veri apoſtoli mittuntur a deo et informantur ab ipſo. ſic ſathanas tranſformat ſe in angelum lucis qui eſt dux et incentor eorum oſtendens ſe eſſe vel angelum dei vel aliquando chriſtum. Non eſt ergo mirū neqꝫ ma gnum ſi miniſtri eius ſcilicet p̄ſeudo tranſformāt ſe in mi niſtros iuſticie id eſt ſimulāt ſe eſſe iuſtos. Eccleſiaſ. 10. Scd̓m iudicem populi ſic et miniſter eius ⁊c. ¶ Notan dum autem eſt ꝙ ſathanas traffigurat ſe aliquando viſi biliter ſicut beato martino vt deciperet eum. et hoc mo do multos decepit Sed ad hoc valet et neceſſaria eſt di ſcretio ſpirituum quā ſpecialiter deus contulit beato an thonio In hoc tamen poteſt cognoſci ꝙ ſathanas ſit. qꝛ bonus angelus in principio hortatur ad bona et perſeue rat in eis. ſed malus in principio quideꝫ pretendit bona ſed poſtmodum volens explere deſiderium ſuū et quod intendit ſcilicet decipere inducit et inſtigat ad mala. 1. Iohan. 4. Omni ſpiritui nolite credere ⁊c. Et ideo Io ſue cum videret angelum in cāpo ſuo dixit. Iudicuꝫ. 5. Noſter es an aduerſariorum? Aliud etiam ſignum eſt ꝙ bonus angelus et ſi terreat in principio tamen ſtatim cō ſolatur et confortat ſicut zachariam Luce 1. Ne timeas zacharia. Et ad beatam virginem dixit. Ne timeas ma ria ⁊c. Malus autem angelus ſtupefacit et deſolatū di mittit. Et hoc ide̓o vt ſtupefactū facilius decipiat ⁊ per ſuadeat ſibi. Aliquando autē tranſfigurat ſe inuiſibili ter et hoc quādo ea que in ſe mala ſunt facit apparer̄ bo na: peruertendo ſenſus hominis et inflaminando concu piſcentiam prouerb̓. 14. Eſt via que videtur homini re cta ⁊c. Sic decepit monachum quendam cū propoſuiſſꝫ
y ij

Explanatio ſancti Thome
in animo ſuo nunꝙͣ exire cellam: ſuggeſſit ei dyabolꝰ ꝙ bonum eſſet ꝙ exiret ad eccleſiam et reciperet corpꝰ chri ſti. Cui ſuggeſtiōi conſentiens propoſitum mutauit va dens ad eccleſiam. Poſtmodum cognoſcens eum fuiſſe dyabolum gloriatus eſt monachus ꝙ non deceperat eū quia ad bonum iuerat. et tamen iam remouit eum a pro poſito continue ſtandi in cella. Poſtmodum vero iterū ſuggeſſit ei ꝙ pater ſuus eſſet mortuus et dimiſerat ſibi multas diuitias diſtribuēdas inter pauperes: ꝙ iret ad ciuitatem ad quā cum iret nunꝙͣ redijt ad cellam ⁊ mor tuus eſt in peccato. Vnde valde difficile eſt ꝙ homo ca ue at ſibi et ideo recurrendū eſt ad adiutorium diuinum. Iob. 41. Quis reuelabit faciē indumenti eiꝰ ⁊c. Qua ſi dicat Nullus niſi deus. ¶ Conſequenter ponit mini ſtrorum et malorum et bonorum differentiam que conſi ſtit in hoc ꝙ finis illorum ſcilicet miniſtrorum chriſti et ſathane erunt ẜm opera eorum. Nam finis bonoruꝫ erit bonus et maloruꝫ erit malus. et boni inducuntur ad bo num et mali ad malum Philipen. 3. Quorum finis in teritus ⁊c. Item boni recipient bōa. et mali mala. sͣ. 5. Omnes nos manifeſtari oportet ante tribunal chriſti. Lectio quarta. Terum dico ne quis me putet inſi pientem eſſe. Alioquin velut inſipi entem accipite me: vt et ego modi cum quid glorier Quod loquor: nō loquor ſcd̓m deū: ſed quaſi in inſipiētia in hac ſub ſtantia glorie. quoniā multi gloriantur ẜm carnem: et ego gloriabor. Libenter em̄ ſuf fertis inſipientes cū ſitis ipſi ſapientes Su ſtinetis enim ſi quis vos in ſeruituteꝫ redi git: ſi quis deuorat. ſi quis accipit: ſi qͥs ex tollitur: ſi quis in faciem vos cedit. Scd̓m ignobilitatem dico quaſi nos infirmi fueri mus in hac parte. Supra apoſtolus induxit corinthios ꝙ patienter ſuſti nerent ſuam cōmendationeꝫ: oſtendens ꝙ hoc faciebat ex zelo quem habebat ad eos. ⁊ quia zelus ille erat ratio nabilis ⁊ ordinatus: hic autē conſequenter ponit aliam rationem per quam oſtendit ꝙ dato ꝙ inſipienter agerꝫ nihilominus tamen deberent eum ſupportare. Unde in iſta ratiōe procedit ex ſuppoſitione ſtulticie In hac autē parte duo facit. Primo enim proponit ſuā petitionem. Secundo rationem dictoruꝫ aſſignat ibi. Quod loquor ⁊c. In petitione autē ſua duo facit. Primo eniꝫ petit ꝙ non reputent eum inſipientē quod pertinet ad premiſſaꝫ rationem. Et ideo dicit. Iteruꝫ dico ꝙ exquo zelus me us eſt rationabilis et ego ratiōabiliter cōmēdo me ne qͥs ſcilicet veſtrum me reputet inſipientem. Secundo petit ꝙ dato ꝙ inſipienter agat tamen ſupportent eum ⁊ hoc pertinet ad rationem hanc. Et ideo dicit Alioquin id ē ſi non rationabiliter cōmendo me et penitus velitis me ex hoc inſipientem reputare tamē accipite id eſt ſuppor tate me velut inſipientē. Et dicit velut. Quia licet ipſi reputent eum inſipientem in hoc tamē in rei veritate nō ē inſipiēs Accipite me inꝙͣ velut inſipientē vt ⁊ ego mo dicum quid glorier. Et dicit modi cum. quia infra com mendauit ſe de gloria que eſt ẜm carnē que valde modi ca eſt. Iob. 25. Homo putredo et filiꝰ hominis vermis.
Eccleſiaſ. 10. Quid ſuperbis terra et cinis. Rationem autem dictorum aſſignat dicens: Quod loquor ⁊c. Di xerat autem tria. Primo quia ſuppoſuit ſe inſipienter cō mendaſſe ſeipſum. Secundo ꝙ vult gloriari. Tertio ꝙ ſuſtineant eum. Et horum trium rationem aſſignat. Et primo de hoc ꝙ ſuppoſuit ſe inſipienter cōmendare ſe. Secundo quare vult gloriari ibi. Quoniam multi glori antur ⁊c. Tertio ꝙ debeant eū ſupportare ibi. Libent̓ enim ſuffertis ⁊c. Dicit ergo primo. Ratio quare debe tis inſipientē accipere me. eſt. quia illd̓ quod loquor in hac ſubſtantia glorie id eſt in cōmendatione carnis. que a quibuſdam appetitur ac ſi per eam debeant ſubſiſtere. non loquor ſcd̓m deū ſed quaſi in inſipientia. Et dicit ex ypoſtaſi ſicut illud quod ſupra dixit. velut inſipientem. Unde ibi poſuit Velut h̓ pōit quaſi. Ac ſi dicerꝫ. Si nō rationabiliter cōmendarem me tunc illud quod loquor in cōmendatione mea non eſt ſcd̓m deum id eſt ſcd̓m ra tionem diuine ſapientie. Et tunc merito acciperetis me non ſcd̓m deū loqui ſed inſipienter ſupra. 10. Non eniꝫ qui ſeipſum cōmendat ille probatus eſt ⁊c. prouer. 27. Laudet te alienus ⁊c. Rationem autē ſue cōmendatio nis et glorie oſtendit ſubdens: Quoniam multi gloriā tur ⁊c. Ubi ſciendum eſt ꝙ pſeudo quia ex iudeis erant gloriabantur ſcd̓m carnē: dicentes ſe eſſe filios abrahe ⁊ ex hoc volebant haberi in reuerentia a corinthijs ⁊ au ctoritate. Dicit ergo apoſtolus. dato ꝙ ſit inſipientia ꝙ glorier ſcd̓m carnem. tamen quoniam multi ſcilicet pſeu do gloriantur ſcd̓m carnem et ego etiam gloriabor ſcd̓ꝫ carnem prouerb̓. 26. Reſponde ſtulto ſcd̓m ſtulticiā ſu am ne ſibi ſapiens videatur. Sed contra eſt quia ſene ca dicit Sūma malorū eſt quod ad exempluꝫ vnitur. Et exod̓. 23. Non ſequaris turbā ad faciendū malum. Non ergo apoſtolus debet gloriari ſcd̓m carnem eo ꝙ pſeudo gloriantur. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ licꝫ ſit eadē mate ria gloriationis non tamen eſt eadem intentio et idem fi nis. quia pſeudo cōmendabant ſe propter gloriam pro priam ⁊ vt ip̄i haberentur in auctoritate et poſſent lucra ri: apoſtolus autem gloriabatur vt verbum dei per eum predicatum eſſet maioris auctoritatis et ponderis ⁊ fru ctum faceret chriſto. Rationem autem quare debeant eum ſupportare ſubdit dicens. Libenter enim ſuffertis ⁊c. Et primo ponit rationem hanc ꝙ ſcilicet debeant eū ſupportare. Poſſent em̄ dicere Quare debemus te ſuꝑ portare ſi es inſipiens. Et dicit apoſtolus ꝙ ideo qꝛ cuꝫ voſipſi ſitis ſapientes in oculis veſtris ⁊ in veſtra repu tatione libenter ſuffertis id eſt eſtis conſueti ſupportare inſipientes pſeudo. ſcilicet. Secundo oſtēdit in quo ſuꝑ portent inſipientes. Et ponit quinqꝫ grauia que ſuſtine bant a pſeudo. primum eſt iugum ſeruitutis. Et quantū ad hoc dicit. Suſtinetis enim ſi quis id eſt aliquis pſeu do redigit vos in ſeruitutem. Quaſi dicat per chriſtum liberati fuiſtis a ſeruitute legis que eſt in timore: et redu cti eſtis in libertatē filiorū dei: que eſt in charitate. Gal̓. 4. Non ſumus ancille filij ſed libere. Et tamen vos ſu ſtinetis pſeudo qui ex huiuſmodi libertate redigūt vos ī ſeruitutē legis quia cogunt vos ſeruare legalia. Gal̓. 5. Nolite iugo ſeruitutis ⁊c. Multo ergo magis debetꝭ ſu ſtinere me qui volo vos preſeruare in libertatem chriſti ꝙ p̄ſeudo qui volunt vos reducere in ſeruitutem legis. Secundū eſt graue valde ſcilicet ꝙ pſeudo viuūt de bo nis veſtris laute: nos vero non. sͣ. 8. Non vt alijs ſit re miſſio ⁊c. Et id̓o dicit. Si quis deuorat. Math̓. 23. Ue qui comeditis domos viduarum ⁊c. Tertium graue eſt depredatio et expoliatio. quia iſti ad litterā blandis ver bis ⁊ pretextu pietatis accipiebant eis omnia. ⁊ quātuꝫ

Nepiſrola II ad Corinthios Xi
XI
ad hoc dicit Si quis accipit id eſt blande decipit ſubtra hendo veſtra Romano. 16. Per blandos ſermones ſe ducunt corda inſipientium. Quartuꝫ graue eſt nimia ia ctantia ſuper eos cum corinthioꝝ cōtemptu. Ideo dicit Si quis extollitur iactando ſe importune Eccleſiaſti. 6. Non te extollas in cogitatione ⁊c. Quintum graue eſt illatio opprobriorum. Naꝫ pſeudo non ſolū tam grauia eis inferebant: ſed ſuper hoc addebant improperia dicē tes eis iniurias: et maxime de ignobilitate. Nam qꝛ ipſi erant iudei ⁊ cultores vnius dei dicebant ſe nobiles eſſe et corinthio signobiles. quia non erant de ſemine abra he nec circumciſi et ꝙ de idolatris. Et quantū ad hoc di cit. Si quis in faciem vos cedit id eſt coraꝫ vobis infert contumelias ⁊ dicit iniurias. Et huiuſmodi iniurie ſunt ẜm ignobilitatem quā vobis obijciunt. Et tamen illos ſuſtinetis et nos non quaſi nos fuerimus infirmi in hac parte glorie quā attribuiſtis eis. preferēdo eos nobis p̄ ſertim cum pſeudo dicant ꝙ ideo nos non dicimꝰ nec fa cimus vobis iſta: quia nos ſumꝰ infirmi in hac parte id ē quia ſumus ignobiles.i. corin. 4. Nos infirmi vos for tes: vos nobiles nos ignobiles. Lectio quinta. N quo quis audet in inſipientia di co audeo et ego. Hebrei ſunt et ego. Iſraelite ſunt et ego Semen abrae ſunt et ego. Miniſtri chriſti ſunt ⁊ ego. Ut minus ſapiēs dico plus ego. In laboribus plurimis. in carceribus abundātius. in pla gis ſupra moduꝫ. in mortibus frequenter. a iudeis quinquies quadragenas vna mi nus accepi Ter virgis cēſus ſum. ſemel la pidatus ſum. ter naufragium feci. nocte et die in profundo maris fui. In itineribuꝰ ſe pe. periculis fluminum. periculis latronuꝫ periculis ex genere. periculis ex gentibꝰ. periculis in ciuitate. periculis in ſolitudīe. periculis in mari. periculis in falſis fratri bus. Poſitis rationibus ſue cōmendationis et cauſis quare ſupportandus eſt: hic conſequenter incipit ſe cōmenda re. Et circa hoc duo facit. Primo enim adequat ſe pſeu do et alijs qui cōmendabant ſe. Secundo prefert ſe eis ibi. Vt minus ſapiens ⁊c. Adequat autem ſe apoſtolus eis in gloria. Eſt autem gloria duplex. Una ſcd̓m carnē que modica eſt et contemnenda. Vnde ipſe dicit Phil̓. 3. Sed que mihi fuerunt lucra arbitratus ⁊c. Alia eſt ẜꝫ chriſtum quia magna gloria eſt ſequi dominum Eccle. 43. Et hec eſt querenda. Gal̓. vltimo Mihi abſit gloria ri niſi in cruce ⁊cͣ. Et ideo apoſtolus adequat ſe eis ꝙͣtū ad vtramqꝫ gloriam. Et primo quātū ad primam. Secū do quantū ad ſecundam ibi. Miniſtri chriſti ⁊c. Et pri mo adequat ſe eis in generali dicens: Recipiatis me in ſipientem ſi tamen inſipientia eſt. Ex ypoteſi em̄ loquor quia ſi quis auſus eſt preſumere de ſe et cōmendare ſe ⁊ ego poſſum bene audere ⁊ commendare me in eodem in quo ipſe cōmendat ſe. qꝛ non ſubeſt eis maior cauſa ſue cōmendationis ꝙͣ mihi. Et hoc dico in inſipiectia id eſt dico ꝙ inſipienter agam cum tamen ipſe ſapienter ageret cum hoc nō faceret pro ſui iactātia ſed vt pſeudo hu miliaret. ſupra eodem. Exiſtīo me non minꝰ feciſſe a ma gnis apoſtolis ⁊c. Secundo cum dicit Hebrei ſunt ⁊c. adequat ſe eis in ſpeciali. oſtendens per ſingula ſe parē eis eſſe in quibus pſeudo gloriabātur. Cōmendatio au tem iſtorum ⁊ gloria erat de tribus. Primo de natione ⁊ lingua quia dicebant ſe hebreos. Secundo de genere quia dicebant ſe eſſe de genere iſrael. Tertio de promiſ ſione quia dicebant ſe eſſe participes promiſſionis abra he. cum eſſent de ſemine eius. Et quantū ad hec tria adequat ſe eis. Primo quantū ad nationē ⁊ linguā dicēs: Hebrei ſunt ⁊ ego ſcilicꝫ lingua ⁊ natione. Quaſi dicat ita ſicut ⁊ illi. Et notandū eſt ꝙ ẜm ꝙ quidā dicunt he brei dicuntur ab abrahā quia ante eū defacili non inue nitur illud nomen. Poteſt tamen dici ⁊ forte melius ꝙ dicuntur a quodaꝫ heber de quo habetur Gen̄. 11. Uixit ſale. 30. annis ⁊ genuit heber. Et ſequitur Uixit heber 33. annis ⁊ genuit phalech. Et tempore eius fuerūt diuī ſe lingue ⁊ lingua hebreoꝝ remanſit in familia ſua. Se cūdo adequat ſe eis quantuꝫ ad genus dicens: Iſraelite ſunt ⁊ ego. ſcilicet ẜm ritus. Tertio quantū ad tertiū di cens Semē abrahe ſunt ⁊ ego. Et de iſtis tribus ſiml̓ di citur Phil̓. 3. Si quis aliꝰ ſibi cōfidere videtur ego ma gis circūciſus octaua die. Quantum ad tertium ex ge nere iſrael de tribu beniamin. quātum ad ſecunduꝫ he bręus ex hebreis. quantū ad primum Romano. 11. Naꝫ ego iſraelita ſum ex ſemine abrahe ⁊cͣ. Sic ergo patet ꝙ non ſum minor eis quantū ad gloriam que eſt ẜm car nem Sed nec etiā quantū ad gloriam que eſt ẜm chriſtū quia miniſtri chriſti ſunt id eſt dicunt ſe ſic vt decipiant vos. ⁊ ego ſum miniſter chriſti 1. coꝝ. 4. Sic nos exiſti met homo vt miniſtros chriſti ⁊c. sͣ. 3. Qui ⁊ nos idone os fecit ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Vt minus ſapi ens ⁊c. Prefert ſe omnibus apoſtolis ⁊ pſeudo. Et pri mo quantū ad mala perpeſſa. Secundo quantū ad bene ficia recepta ⁊ hoc xij. capitulo ibi. Si gloriari oportet ⁊c. Circa primū duo facit. Primo prefert ſe quantuꝫ ad mala que pertulit. Secundo quantū ad moduꝫ quo ma la vitauit. ibi. Damaſci prepoſitus. Circa primū duo fa cit. Primo proponit ſe alijs preferendū. Secundo oſtē dit in quo ſit preferendus ibi. Quia in laboribꝰ ⁊c̄. Ter tio confirmat quedam dictorum ibi. Si gloriari oportet ⁊c. Dicit ergo Si videor inſipiens vobis. quia cōmen dome ⁊ adequo me alijs. quantomagis videbor vobis minus ſapiens ſi preferam me eis. Et ideo dicit. Non ſo lum ſum miniſter chriſti ſicut ⁊ illi. ſed vt minus ſapiēs ẜm veſtrum iudicium dico ꝙ ego ſū plus miniſter chri ſti ꝙͣ illi ⁊ quantū ad hoc dicit preferendū eſſe. Roman̄. 11. Miniſteriū meum honorificabo preponendo ſcilicet illud miniſterio alioꝝ. In quo autē ſit preferendus oſtē dit dicēs: Quia in laboribꝰ ⁊c. Quaſi dicat ī hoc plus ego. quia ſum magis oſtenſus miniſter chriſti. In hoc pͥ mo quantū ad mala illata. Secundo quātū ad mala ſpō te aſſumpta ibi. In itineribus ſepe. Mala autem illata: Primo ponit in generali dicens: Plus ego ſum ſcilicꝫ oſtenſus miniſter in laboribus plurimis ꝙͣ illi ⁊ ſi aliqͦs labores pertulerint..1. coꝝ. 15. Abundantius omnibus illis laboraui. Secundo enumerat iſta mala in ſpeciali. ⁊ hoc primo quantū ad carceris ſqualores. Quia in car ceribus abundantius ſcilicet ꝙͣ illi. Act̉. 16. Cum mul tas plagas illis intuliſſent ſcilicet paulo ⁊ ſocijs miſerūt in carcerem. Secundo quantū ad flagelloꝝ dolores. qͥa in plagis ſcilicet oſtenſus ſum.sͣ. modum alioꝝ ſcilicet modum humane virtutis vel ſupra modū humane con ſuetudinis. sͣ. 11. In plagis. in carceribus ⁊c Sed cōtra
y iij

xplanatio ſancti Thome
⁊. coꝝ. 10. Fidelis deus qui non permittit vos temptari ſupra id ⁊cͣ. Non ergo ſupra modū hūane virtutis. Re ſpondeo dicendum eſt ꝙ deus non permittit nos tēpta ri ſine adiutorio gratie diuine. Et ideo dicebat apoſtolꝰ I. coꝝ. 15. Non autē ego ſed gratia dei mecū. Et quantū ad mortis terrorem. Vnde dicit In mortibus frequent̓. id eſt in periculis ⁊ terroribꝰ mortis. Unde dicebat ip̄e Roma. 8. Mortificamur tota die. r. coꝝ. 15. Quottidie morior propter gloriam veſtram. ¶ Sed conſequent̓ cū dicit A iudeis quinquies ⁊cͣ. Māifeſtat duo vltima pe ricula que perpeſſus eſt. Et primo periculum plagarum Secundo periculum mortis. Plagarū autē periculum manifeſtat per ipſa perpeſſa a ſuis ſcilicet iudeis. Et id̓o dicit A iudeis quinquies ⁊c. ¶ Notandum eſt autē ſi cut dicitur Deut̓. 25. Pro menſura delicti erit plagaꝝ modus. Ita dumtaxat vt quadragenariū numerū nō ex cedat ⁊c. Ex quo habetur ꝙ homines pro minoribꝰ pec catis debent flagellari. Ita tamen ꝙ flagellatus non re ciperet vltra. 40. plagas. Iudei autē vt viderentur mi ſeri cordes ſemper faciebant citra mandatū legis dantes pauciores ꝙͣ quadraginta ẜm ꝙ eis videbatur. Quia gͦ odio habebant paulum quando flagellabāt eū dimitte bant ſibi de numero predicto quātominus poterant ſcili cet vnam tantum minus: dantes ſibi trigintanouem. Et hoc eſt ꝙ quinqꝫ vicibus accepit id eſt recepit quadra ginta plagas minus vna plaga id eſt trigintanouē. Se cundo manifeſtat pericula perpeſſa ab extraneis ſcilicet agentibus dicens Ter virgis ceſus ſum. Act̉. 16. Ma giſtratus ſciſſis eorū tunicis iuſſit eos virgis cedi. Item 22. Iuſſit eum tribunus duci in caſtra ⁊ flagellis cedi et torqueri eū ⁊c. Pericula vero mortis illata ⁊ primo pe ricula mortis illata ab hominibus oſtendit dicens: Se mel lapidatus ſum: hoc fuit in ciuitate licaonia vbi ob rutus lapidibus fuit quaſi mortuus. Act̉..14. Lapidan tes Paulum eiecerunt eum extra ciuitatem credētes eū mortuum. Secundo pericula mortis illata a pericul̓ na ture. ⁊ hec ſunt ſpecialiter maris ⁊ aggrauat ea. Primo ex numero. quia ter naufragium feci id eſt pertuli. Se cundo ex continuitate. quia nocte ⁊ die in profundo ma ris fui quod eſt grauius. quia ad litteram dicit ꝙ cū plu ries paſſus ſit naufragium: tamē ſemel ſtetit ſub aqua ꝑ diem ⁊ noctē: diuina eum virtute protegente. Unde po terat dicere illud Ione. 2. Et proijcite me in profunduꝫ ⁊c. Enumeratis autē malis illatis enumerat conſequen ter cū dicit In itineribus ⁊c. Etiā mala aſſumpta. Et pͥ mo exteriora. Secundo interiora ibi. Preter illa que ex trinſecus ⁊c. Mala exteriora exprimit ⁊ quantū ad ma la que contingunt in itineribus. Secundo quantum ad ea que eueniunt in domibus. Quantū ad primū. Prīo ponit multiplicitatē itinerū dicens: In itineribꝰ ſepe ſci licet oſtenſus ſum miniſter chriſti ſuſtinendo multa du ra et grauia patienter. Romano. 15. Ab hieruſaleꝫ vſqꝫ in illiricū ⁊c̄. Et cum hoc ml̓tas alias vias fecit ⁊ romaꝫ ⁊ in hyſpaniā vadens. psͣ. Propter verba labioꝝ tuorū ⁊c. Secundo enumerat pericula itinerū. Et primo pre mittit minora Secūdo ſubdit grauius periculū quod eſt in falſis fratribꝰ. Premittit autē tria ẜm que multa pe ricula paſſus eſt. Primo pericula ẜm cauſas. ⁊ hoc vel ex cauſa naturali. Et ideo dicit Periculis fluminū. Na turaliter em̄ flumīa hyeme excreſcūt ⁊ ſunt rapida ⁊ val de pericl̓oſa ⁊c. Ul̓ ex malitia violenta. ⁊ ꝙͣtū ad hoc di. cit Pericul̓ latronū qͦs excitabat ei dyabolꝰ vt vl̓ veſtes ei aufferrēt Iob. 19. Siml̓ vener̄t latrōes ⁊c. Scd̓o enu merat pericl̓a mētū īferētes. ⁊ hoc vl̓ ex ſuis. Un̄ dic̄ pe riculis ex genere id ē a iudeis ꝓcuratis. Ul̓ ab extraneis. ⁊ ideo dicit Periculis ex gentibus propter vniꝰ dei predicationē qui eū capere volebant. ⁊ ſic in ſuis ⁊ in ali is non habebat requiē. Ier. 15. Ut quid me genuiſti ma ter mea virū doloris ⁊c. Tertio enumerat pericula ꝙͣtū ad loca. ⁊ hoc Ul̓ quantū ad ciuitates. vnde dicit. Peri culis in ciuitate id eſt in cōmotionibus ciuitatū ꝯtra me Sicut fuit epheſi ⁊ apd̓ corinthū vt patet Act̉.18. ⁊.19. Uel quantū ad ſolitudines ⁊ quantū ad hoc dicit. Peri culis in ſolitudine. que erāt vel a beſtijs malis ſic̄ quā do vipera momordit manū ſuā Act. vltimo. Quādo cō gregauit ſarmenta. Ul̓ ex penuria ciboꝝ vel ꝙͣtū ad ma ria. ⁊ ideo dic̄. Pericul̓ in mari nō ex mari. ſic̄. sͣ. Ecc̄. 43. Qui nauigant mare ⁊c. Sed grauius periculū ſub dit dicens: Periculis in falſis fratribus. id eſt in falſis chriſtianis ⁊ hereticis ⁊ in p̄ſeudo. Ier̄. 9. Unuſquiſqꝫ a fratre ſuo ſe cuſtodiat. ¶ Lectio ſexta. N labore ⁊ erūna. invigilijs multis In fame ⁊ ſiti. in ieiunijs ml̓tis. In frigore ⁊ nuditate. preter illa q̄ ex trinſecus ſunt inſtātia mea quottidiana ſo licitudo omniū eccleſiarum. Quis infirma tur ⁊ ego non infirmor. Quis ſcādalizatur ⁊ ego non vror. Si gloriari oportet que in firmitatis mee ſunt gloriabor. Deꝰ ⁊ pater domini noſtri ieſu chriſti ſcit qui eſt benedi ctus in ſecula ꝙ non mentior. Damaſci pre poſitus gentis arethe regis cuſtodiebat ci uitatem damaſcenoꝝ vt me cōprehenderet ⁊ per feneſtram in ſporta dimiſſus ſum per murum: ⁊ ſic effugi manus eius. Hic conſequenter enumerat mala ſponte aſſumpta que ſuſtinentur in domibus. Et enumerat tria mala oppoſi ta tribus bonis que ſunt neceſſaria ad vitā domeſticam. Primum bonum eſt requies ſomni. Secundū eſt ſuſtē tatio cibi. Tertiuꝫ eſt fomentum veſtis. Requici ergo ſomni opponit laborem ⁊ vigilias. Quantū ad laboreꝫ dicit. In labore ſcilicet manuum. Actu. 20º. Ad ea que mihi opus erant ⁊c̄. Et ideo dicit ſupra. 6. In laborihꝰ quia ad litterā vt dictum eſt. sͣ. manu ſua victum quere bat. Et 2. theſſalo. 3. Nocte ⁊ die laborātes ⁊c. Quan tum ad laboris affectū dicit. Et erumna que eſt defectꝰ ⁊ languor cōſequens ex labore vel ex morbo naturali. psͣ. Conuerſus ſum in erumna ⁊c. Quantū vero ad vigili as dicit. In vigilijs multis: Uel vacando predicationi bus de nocte. Ul̓ operi manuali. Actu. 20. dicitur ꝙ ꝓ traxit ſermonem vſqꝫ ad mediā noctem. Suſtentationi vero cibi opponit duplicem ſubtractionē: cibi vna. que eſt ex neceſſitate. Vnde dicit. In fame ⁊ ſiti. quia ſcilicꝫ ad litteram deficiebat ſibi aliquando cibꝰ ⁊ potus.i. co rinth̓. 4. Uſqꝫ in hanc horam ⁊c. Aliā que eſt ex volūta te vnde dicit: In ieiunijs multis ſcilicet voluntarie aſſū ptis. ⁊ propter exemplum bonū ⁊ propter macerationeꝫ carnis.i. corinthiorū. 9. Caſtigo corpus meum ⁊cͣ. Sꝫ contra Matth̓. 6. Hec omnia adijcientur vobis. ſcilicet temporalia. Quare ergo in fame ⁊ ſiti? Reſpondeo dice dum eſt ꝙ quando expedit adijciuntur nobis ſcilicet tē poralia ⁊ propter vtilitatem noſtram. ſed aliquando ex pedit carere eis. Fomento vero veſtis opponit vnuꝫ et

NCPIIOIAad VorinHios III
XII
parte nature. Unde dicit. In frigore. Aliud ex parte inopie. Unde dicit. Et nuditate ſcilicet oſtenſus ſum: ſcilicet miniſter chriſti. prime Corinthio. 4. Nudi et inſtabiles. ⁊cͣ. ſupra ſexto. In neceſſitatibus. ⁊ cetera. ¶ Conſequenter cum dicit. Preter illa. ⁊cͣ. Enumerat mala aſſumpta interiora: que cauſant̉ ex ſollicitudīe cor dis pro pſeudo. Bonus autē prelatus dupliciter affligi tur pro ſubditis. Et pͥmo ſollicitudine conſeruatōis ſub ditoꝝ. Secundo pro defectu ip̄orum. Et iſtam dupliceꝫ afflictionem paſſus eſt apoſtolus. Primum cum dicit: Preter illa que extrinſecꝰ ⁊c. Quaſi dicat. Preter om nia que exterius patior ⁊ paſſus ſum angit me grauius interior afflictio.ſ. ſollicitudo ſubditoꝝ. Et iō dicit. In ſtantia omniū eccleſiarum magna eſt ⁊ multū grauat: qꝛ multum ſollicitat. Lucꝭ. 10. Martha martha ſollicita es ⁊ turbaris erga plurlma. ⁊c. Ro. 12. Qui preeſt ī ſol licitudine. Secūdam afflictionē paſſus eſt pro defectu ſubditoꝝ: ⁊ hoc dupliciter. ſcꝫ pro defectu ſpiritualium Unde dicit. Quis infirmat̉ ſcꝫ in fide ⁊ bono: ⁊ ego nō infirmor in corde dolēs de eo ſicut de me. 1. Coꝝ. 9. Fa ctus ſum infirmis infirmus. ⁊c. Iere. 9. Quis dabit ca piti meo aquā. ⁊c. Item pro defectu corporaliū. Un̄ di cit. Quis ſcandalizat̉ malo pene.i. quis patit̉ tribulati ones ⁊ ego nō vror igne compaſſionis. Iſte ē ignis quē dominus venit mittere in terram. Luc̄. 12. Et attende ꝙ congrue vtitur hoc verbo vror: quia cōpaſſio ꝓcedit ex amore dei ⁊ proximi qui ē ignis cōſumens: dum mo uet ad ſubleuandas miſerias proximoꝝ ⁊ purgat ex affe ctu cōpaſſiōis: ⁊ per quē nobis peccata relaxant̉. chari tas autem illius cōpaſſionis operit multitudinem pec catorum. Uel aliter. Aliquādo enim labitur homo ī pec catum ex ſeip̄o: ⁊ tunc infirmat̉. Aliquādo autē ex malo exemplo alioꝝ ⁊ tūc ſcandalizatur. Luc̄. 17. ⁊ Mat. 18 Ue homini illi per quem ſcandaluꝫ venit ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Si gl̓iari oportet ⁊c. confirmat quedā dictoꝝ ſuperius. Vel dic ꝙ ſupra loquitur quantū ad mala que pertulit cōmendabiliter: hic autē quantū ad mala q̄ vi tauit prudenter. Sed quia vitare pericula que ſurgunt ꝓpter fidem videt̉ ꝑtinere ad infirmitatem. Ideo primo premittit ꝙ in illis q̄ infirmitatis ſunt vult gloriari Se cundo proponit iuramentū ad cōfirmationē dicendoruꝫ ibi. Deus ⁊ pater ⁊c. Tertio oſtendit modū vitandi ibi Damaſci. ⁊c̄. Proponit ergo primo de quibus gl̓iatur ſi debet gloriari dicens. Si pro quia oportet gloriari q̄ ſunt infirmitatis mee gl̓iabor. Quaſi dicat. Alij gl̓iant̉ in genere ⁊ in alijs mundanis rebꝰ Phil̓. 3. Gl̓ia in cō fuſione. ⁊c. Et ego etiā coactus gloriatꝰ ſum in eis. Tn̄ ſi gloriari oportet gloriabor in infirmitatibꝰ meis. infra 12. Libenter gloriabor in infirmitatibus meis ⁊c. Se cundo ſubdit ꝙ non mentitur inuocans teſtimoniū diui num per modū iuramenti vt credatur ſibi dicens. Deus ⁊ pater. ⁊c. Ubi tria ponit. Unum per quod inducit ad amorem. Unde dicit. Deus Iere. 9. Quis non timebit te. ⁊cͣ. Aliud per quod excitauit ad amorem. Vnde dicit Pater. Iac̄. pͥmo. Omne datū optimū ⁊c. Mal̓. pͥmo. Si ego pater vbi eſt amor meus? Uel ẜm aliam litterā honor meus. Tertium per qd̓ mouet ad reuerentiam et laudem. Unde dicit. Qui eſt benedictus deus in ſecu la ſupra. pͥmo. Benedictus deꝰ ⁊ pater. ⁊c. Iſte ergo tā reuerendus tā diligendus tam timendus ſcit ꝙ nō men tior ſcꝫ in his que dixi ⁊ dicturus ſum ſupra pͥmo. Non em̄ eſt apud nos ē ⁊ nō ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Damaſci prepoſitus. ⁊c. Oſtendit quanta mala vitauit ⁊ hoc in quodam particulari periculo. Ubi ſciendū ē ꝙ apoſtolus pͥmo cepit predicare xp̄m in damaſco. vbi duꝫ
pergeret xp̄ianos capere proſtratus ē ⁊ ad fidem cōuer ſus. Et ideo iudei ad prepoſitum illius ciuitatis qͥ erat ibi pro aretha rege confugerunt vt paulum caperent et occiderent. Et ideo ille faciebat cuſtodiri nocte et die portas ciuitatis vt dicitur Actuum. 9. Chriſtiani auteꝫ qui erant ibi volentes ſeruare paulum: eum ſubmiſerunt in ſporta per murum ⁊ ſic euaſit. Hunc ergo modum eua dendi tangit apoſtolus dicens. Vere nō mentior de hoc quod dico etiam modo. Nam damaſci. ⁊c. id eſt prepoſi tus qui ſub aretha rege genti damaſcenorum preerat cu ſtodiri faciebat inductus a iudeis ciuitatem damaſceno rum. ad hoc ſcilicet vt me comprehenderet ⁊ comp̄hen ſum aſſignaret iudeis ne amplius predicarem: ſed ego per feneſtram ſubmiſſus ſum per muruꝫ: ⁊ ſic effugi ma nus eius ſcilicet prepoſiti. Et hoc fuit de mandato domi ni dicentis. Matthei. x. Si vos perſecuti fuerint. ⁊cͣ. Sic michol dauid poſuit per feneſtram: ne caperetur a ſaule primi Regꝭ. 19. Sic Raab exploratores dimiſit cū fune per feneſtram. Iōſue. 2. Sed hic obijcitur contra apoſtolum primo quia videtur ꝙ non fuerit ſufficienter confiſus in domino ſed fugit. Reſpondeo dicendum eſt ꝙ ꝙͣdiu adeſt humanum auxilium homo non debet con fugere ad auxilium diuinum: quia hoc eſſet temptare de um. ſed debet vti illo auxilio quantum poteſt. Apoſtolo autem nondum deerat humanum auxilium. Secunde obijcitur quia ioh. 10. dicitur. Mercennarius autem et qui non eſt paſtor videt lupum venientem ⁊ fugit. Und̓ videtur ꝙ non fuerit bonus paſtor. Reſpondeo dicēduꝫ eſt ꝙ aliquando queritur perſona prelati tantum. aliquā do cum prelato totus populus. Quando ergo queritur prelatus ſolus tunc debet committere curam alteri ⁊ ab ſentare ſe. Et ſic fecit hic paulus. Et ideo dicit glo. ꝙ li cet fugeret tamen fuit ei cura de ouibus: bono paſtori in celo ſedenti eas cōmendando ⁊ vtilitati eorum ſe per fu gam preſeruando. Quādo vero queritur totus grex tūc debet preponere vtilitatem ⁊ ſalutem gregis ſaluti cor poris ſui. ¶ Nota autem ꝙ eſt quedam fuga humilita tis quando quis fugit honores: ſicut chriſtus fugit. Io. 6. Cum vidiſſet ꝙ vellent eum eligere in regem fugit. Sic Saul cum electus fuit in regem abſcondit ſe domi primi Regū. 10. Quedam vero fuga eſt cautele: quan do ſcilicet fugit pericula vt preſeruetur ad maiora. Sic helyas fugit propter iezabel. tertij Regꝭ. 19. Et ſic apo ſtolus hic fugit manꝰ prepoſiti. ¶ Capitulum duodecimum. I gloriari oportet: nō expedit qͥ dem. Ueniam autem ad viſiōes ⁊ reuelationes domini. Scio hominē in xp̄o ante annos quatuor decim ſiue in corpore ſiue extra corpus ne ſcio: deus ſcit: raptum huiuſmodi vſqꝫ ad tertium celum. Poſita ſua cōmendatione quantū ad mala perpeſſa: hic conſequenter apoſtolus cōmendans oſtendit p̄eminenti am ſue dignitatis quantum ad bona diuinitus recepta. Prima autem gloriatio fuit de infirmitatibus. Iſta ve ro eſt de bonis eius. Vnde circa hoc duo facit. Pri mo commendat ſe de bonis ſuſceptis diuinitꝰ. Secun do excuſat ſe de hac cōmendatōe ꝙ hoc fecerit quaſi co

Explanatio ſancti Thome
actus ibi. Factus ſum inſipiens. ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo extollit magnitudinem eorum que ſūt ſibi collata a deo. Secundo manifeſtat remedium infirmita tis ſibi adhibitum contra periculum ſuperbie. ibi. Et ne magnitudo. ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ponit bo num ſibi diuinitus collatū. Secundo oſtendit quomodo ſe habuit in gloriando de huiuſmodi bono ibi. Pro hu iuſmodi gl̓iabor ⁊c. Circa primum duo facit. Prīo oſtē dit̉ ꝙ ſit hoc ſibi collatum diuinitus in generati. Scd̓o vero in ſpeciali. ibi. Scio hominē. ⁊c. Bonū auteꝫ apo ſtolo collatū diuinitus ſunt reuelationes ſibi diuinitꝰ fa cte: ⁊ de iſtis vult hic gloriari. Unde dicit. Si gloriari oportet.i. quia gloriari oportet propter vos. tamen ẜm ſe non expedit. quia qui gloriatur de bono recepto inci dit in periculum amittendi qd̓ habet. Eccl̓. 43. Aperti ſunt theſauri.ſ. virtutū per gloriationeꝫ inanē ⁊ euanue runt nebule ſicut aues. Et hoc ſignificat̉ in ezechia Eſa. 39. quādo oſtendit theſauros domus domini nuncijs re gis babylonis. Et licet ſimpliciter nō expediat gloriari tamen aliquādo ꝓpter aliquā ſpecialē cām poteſt homo gloriari ſicut ex p̄miſſis manifeſtū eſt. Et ideo dicit. Qꝛ gloriari oportet. ideo dimiſſis cōmendationibꝰ de infir mitatibus: veniam cōmendando me ad viſiones ⁊ reue lationes domini. Ubi notandū eſt ꝙ differentia eſt inter viſionem ⁊ reuelationem. Nam reuelatio includit vſio nem ⁊ non econuerſo. Nā aliquādo vident̉ aliqua quoꝝ intellectus ⁊ ſignificatio ē occulta videnti: ⁊ tunc eſt vi ſio ſoluꝫ. Sicut fuit viſio pharaonis ⁊ nabuchodonoſor Dan̄. 2. ⁊ Gen̄. 41. Sed quādo cum viſione habetur ſi gnificatio intellectus eoꝝ que vidētur: tūc eſt reuelatio Unde quātū ad pharaonem ⁊ nabuchodonoſor viſio de ſpicis ⁊ de ſtatua fuit ſolum viſio ſed quantuꝫ ad ioſeph ⁊ danielem qui ſignificationē viſorum habuerunt fuit re uelatio ⁊ ꝓphetia. Vtrunqꝫ tamen ſcꝫ viſio ⁊ reuelatio quādoqꝫ quidē fit a deo. Dan̄. 2. Eſt deus in celo reue lans myſteria. Oſee. 12. Ego viſiones multiplicaui eis p̄s. Reuela oculos meos ⁊c. Quādoqꝫ vero a malo ſpi ritu. Iere. 23. Prophete ꝓphetabāt in baal. Apoſtolo autē facta eſt ⁊ viſio ⁊ reuelatio qꝛ ſecreta que vidit̉ ple ne intellexit a domino non a malo ſpiritu. Un̄ dicit do mini. Eſt autem reuelatio āmotio velamenti. Pōt autē eſſe duplex velamen. Vnū ex parte videntis: ⁊ hoc ē in fidelitas vel peccatuꝫ vel duricia cordis. ⁊ de hoc ſupra tertio. Vſqꝫ in hodiernum diem velamen. ⁊cͣ. Aliud ex parte rei viſe: quando ſcꝫ res ſpiritualis proponitur ali cui ſub figuris rerum ſenſibiliū: ⁊ de hoc dicit̉ Numeri 4. Ꝙ ſacerdotes tradebant leuitis vaſa ſanctuarij ve lata: quia ſcilicet debiliores nō poſſunt ſpiritualia cape re ẜm ꝙ in ſeip̄is ſunt. Et ideo dominus loquebat̉ tur bis ī parabolis. Mat. 13. ¶ Cōſequēter viſiones ⁊ reue lationes huiuſmodi manifeſtat apoſtolus in ſpeciali lo quens de ſe tanꝙͣ de alio. Unde dicit. Scio hominē in xp̄o. ⁊cͣ. Et ponit duas viſiones. Prima incipit hic. Se cunda vero incipit ibi. Et ſcio huiuſmodi hominē ī xp̄o ⁊cͣ. Circa primā autem viſionē vtitur apoſtolus quadaꝫ diſtinctione. Dicit ſe enim circa huiuſmodi reuelationē ſcire quedam ⁊ quedā neſcire. Dicit autem ſe ſcire certa ſcꝫ videntis conditionem. Vnde ſcio hominē in chriſto. Uiſionis tempus quia ante annos quatuordecim ⁊ viſi onis faſtigium qꝛ raptus vſqꝫ ad tertium celū. Dicit au tem ſe neſcire videntis diſpoſitionem: quia ſiue in corpo re ſiue extra corpus neſcio. Uideamus ergo ea que ſci uit vt per nota ad ignota facilius peruenire poſſimus. Et primo videntis conditionē que eſt laudabilis: quia ī xp̄o id eſt cōformē xp̄o. Sed ꝯtra. In xp̄o nullus eſt niſi
qui habet charitateꝫ qꝛ prīe Io. 4. d̓r Qui manet ī cha ritate in deo manet. Ergo ſciuit ſe habere charitateꝫ qd̓ eſt contra illud Neſcit homo vtrū odio vel amore dignꝰ ſit. ⁊cͣ. Reſpondeo ꝙ eſſe in xp̄o pōt intelligi dupliciter Uno modo ꝑ fidem ⁊ fidei ſacramentū ẜm illud apoſto li Gal̓. 3. Quotquot baptizati eſtis: xp̄um induiſtis.ſ. ꝑ fidem ⁊ fidei ſacramentū. Et hoc modo ſciuit ſe apoſtolꝰ in xp̄o eſſe. Alio modo dicit̉ aliquis eſſe in xp̄o per cha ritatē: ⁊ hoc modo nullus ſcit ſe eſſe in xp̄o certitudinali ter: niſi per quedā experimenta ⁊ ſigna: inquantū ſentit ſe diſpoſitum ⁊ cōiunctū in xp̄o. ita ꝙ nullo modo etiam propter mortē ꝑmitteret ſe ſeparari ab eo. Et hoc de ſe expertus erat apoſtolus cuꝫ dicebat Ro. 8. Certus em̄ ſum ꝙ neqꝫ mors neqꝫ vita ⁊cͣ. ſeparabit nos a charitate Unde potuit habere huiuſmodi ſigna ꝙ eēt in charita te xp̄i. Secūdo viſionis tēpus qd̓ fuit cōueniens qꝛ an te annos quatuordecim: qꝛ quatuordecim anni tranſacti erant ab eo tēpore quo viderat̉ viſionē vſqꝫ ad tempus quo ſcripſit hanc epiſtolam. Quando em̄ hanc epiſtolā ſcripſit nōdum apoſtolus erat poſitus in carcereꝫ. Et ſic videt̉ ꝙ fuit circa principiū imperij neronis a quo poſt multuꝫ tempus occiſus fuit. Unde ſi cōputemus annos deſcendentes a principio imperij neronis vſqꝫ ad qua tuordecim annos manifeſte apparet ꝙ apoſtolus habu it has viſiones in principio ſue cōuerſionis. Ip̄e em̄ con uerſus fuit ad xp̄m anno quo xp̄s paſſus eſt. Xp̄s autem paſſus eſt circa finē tiberij ceſaris: quo mortuo ſucceſſit ei gayus imperator qui vixit quatuor annis. poſt, quem nero factus eſt imperator. Et ſic inter tiberium ⁊ nero nem fluxerunt quatuordecim anni. Et ſic additis duo bus annis de tempore tiberij quia nōdū mortuꝰ erat qn̄ paulus fuit cōuerſus de tempore neronis qd̓ fluxetat vi qꝫ ad tempus quādo ſcripſit hanc epl̓am relinquit̉ ꝙ a tēpore ſue cōuerſiouis vſqꝫ ad tempus quo hāc epiſtolā ſcripſit fuerunt anni quatuordecim. Et ideo quidam di cunt ſatis probabiliter ꝙ apoſtolus has viſiones habu it in illo triduo quo poſt proſtrationē ſuā a domino ſte tit neqꝫ videns neqꝫ manducans neqꝫ bibens. Act̉..9. Cōmemorat autē tempus ſue cōuerſionis apl̓s vt oſten dat ꝙ ſi a tēpore ſue cōuerſiōis tm̄ erat gratus xp̄o vt ta lia ſibi oſtenderet quātomagis poſt quatuordecim ānos cū profecerit ⁊ in auctoritate apud deū ⁊ in virtutibus ⁊ gratia. Tertio videamꝰ faſtigiū viſionis qd̓ quidē excel lens: quia raptus vſqꝫ ad tertium celum. Sꝫ ſciendū ꝙ aliud eſt furari ⁊ aliud rapi. Furari quidem ꝓprie ē cuꝫ res alicui latenter aufertur. Unde Gen̄. 41. dicebat Io ſeph. Furtim ſublatus ſum. Sed rapi ꝓprie dicit̉ quod ſubito ⁊ ꝑ violentiā aufert̉. Iob. 6. Sicut torrēs raptim id ē ſubito ⁊ rapide tranſit ī cōuallibꝰ Inde ē ꝙ p̄dones qui violenter expoliant dicunt̉ raptores. Sꝫ attende ꝙ aliqͥs hō dicit̉ rapi ab hoībꝰ ſicut enoch. Sap̄. 4. Rap tus ē ne malicia ⁊c. Aliqn̄ rapit̉ anīa a corꝑę. Luc. 12. Stulte hac nocte aīam tuā ⁊c̄. Aliqn̄ aliqͥs d̓r rapi a le ip̄o qn̄ ꝓpter aliqͥd homo efficitur extra ſeip̄m ⁊ hoc eſt idē qd̓ extaſis. Sꝫ ⁊ extra ſeip̄m efficit̉ homo ⁊ ꝑ appeti tiuam virtutē ⁊ ꝑ cognitiuā. Per appetitiuā em̄ virtu tē hō ē ſolū in ſeip̄o qn̄ curat q̄ ſunt ſua tm̄. Efficit̉ vero extra ſeip̄m qn̄ nō curat que ſūt ſua ſed q̄ ꝑueniūt ad bo na alioꝝ. ⁊ hoc facit charitas. 1. Coꝝ. 13. Charitas non querit q̄ ſua ſunt. Et de hac extaſi dicit Diony. 4. cap. de dinis noībꝰ. Eſt aūt extaſim faciēs diuinꝰ amor noſi nens amatorē ſuiip̄ius eſſe ſed amatoꝝ ſcꝫ reꝝ amatarū. Secundum cognitiuā vero aliquis efficit extra ſe quan ad aliquis extra naturalē modū hoīs eleuatur ad aliqͥd videndum: ⁊ de iſto raptu loquit̉ hic apl̓us. Sed ſcieus

epiſtolā II ad Corinthios XII
dum ꝙ modus naturalis humane cognitionis eſt vt co gnoſcat ſimul per vim mentalē que eſt intellectus ⁊ cor poralem que eſt ſenſus. Et inde eſt ꝙ homo nō habet in cognoſcendo liberū iudicium intellectus niſi quādo ſen ſus fuerīt in ſuo vigore bene diſpoſiti abſqꝫ aliquo liga tionis impedimento: al̓s cum impediunt̉ etiā iudicium intellectus impedit̉: ſicut in dormientibus patet. Tunc ergo homo efficitur extra ſe ẜm cognitiuā quando remo uetur ab hac naturali diſpoſitione cognitionis que ē vt intellectus ab vſu ſenſuum ⁊ ſenſibiliū rerū abſtractꝰ ad aliqua videnda moueat̉. Qd̓ quidem contingit duplici ter. Vno modo per defectum virtutis vndecunqꝫ talis defectus contingat: ſicut accidit in freueticis ⁊ alijs mē te captis. ⁊ hec quidē abſtractio a ſenſibus nō eſt eleua tio hominis ſed potius depreſſio: quia virtus eoꝝ debi litatur. Alio vero modo per virtutem diuinam ⁊ tūc pro prie dicit̉ eleuatio qꝛ cum agens aſſil̓et ſibi patiens ab ſtractio que ſit virtute diuina ⁊ eſt ſupra hominē: ē ali quid altius ꝙͣ ſit hominis natura. Et ideo raptus ſic ac ceptus diffinitur ſic. Raptus eſt ab eo qd̓ eſt ẜm naturā in id qd̓ eſt ſupra naturā in vi ſuperioris nature eleuatio. In qua quidem diffinitione tangitur eius genus dū di citur eleuatio. Cauſa efficiens quia vi ſuperioris nature. Et duo termini motꝰ.ſ. a quo ⁊ in quē cū dicit̉ ab eo qd̓ ē ẜm naturā in id quod eſt ſupra naturā. Sic ergo patet de raptu. ¶ Sequitur de termino raptus.ſ. ad quem cū dicitur. Vſqꝫ in tertium celum. Notandum eſt autē ꝙ tertium. celum tripliciter accipit̉. Vno modo ẜm ea que ſunt infra animam. Alio modo ẜm ea que ſunt in anima Tertio modo ẜm ea que ſunt ſupra animā. Infra animā ſunt omnia corpora vt dicit Augꝰ. in libro de vera reli gione. Et ſic poſſumus accipere triplex celum cor poreū ſcꝫ arreū ſydereum ⁊ empyrreum. Et hoc modo dicit̉ ꝙ apl̓s erat raptus vſqꝫ ad tertium celum.i. vſqꝫ ad vidē dum ea que ſunt in celo empyrreo: non vt exiſteret ibi: quia ſic ſciret ſi fuiſſet ſiue in corpore ſiue extra corpus. Uel ẜm damaſcenum qui nō ponit celum empyrreū poſ ſumus dicere ꝙ tertiū celum ad qd̓ raptus ē apoſtolus eſt ſupra octauā ſperam vt.ſ. euidenter videret ea q̄ ſunt ſupra totam naturā corporalem. Si autem accipiamꝰ ce lum ẜm ea que ſunt in ip̄a anima: ſic celū debemꝰ dicere aliquam altitudinem cognitionis que excedit naturaleꝫ cognitionē humanā. ¶ Eſt aūt triplex viſio.ſ. corpora lis per quā videmus ⁊ cognoſcimus corpora ſpiritualia ſiue imaginaria qua videmus ſimilitudines corporum. ⁊ intellectualis qua cognoſcimus naturas rerum in ſe ip̄is. Nam proprie obiectum intellectus eſt quod qͥd eſt Huiuſmodi autem viſiones ſi fiant ẜm naturalem modū puta ſi video aliquid ſenſibile ſi imaginor aliquid prius viſum ſi intelligo per fantaſmata nō poſſunt dici celum. Sed tunc quelibet iſtorum dicitur celum quando eſt ſu pra naturalem facultatem humane cognitionis: puta ſi aliquid vides oculis corporalibus ſupra facultatem na ture: ſic es raptus ad primū celum. Sicut balthaſar ra ptus eſt videns manum ſcribentis in pariete. vt dicitur Dan̄. 5. Si vero eleueris per imaginationem vel ꝑ ſpi ritum ad ad aliquid ſupernaturaliter cōgnoſcendum: ſic es raptus ad ſecundū celum. Sic raptus fuit petrus qn̄ vidit lintheum īmiſſum de celo. vt dicitur Act̉. 10. Sꝫ ſi aliqͥs videret ip̄a intelligibilia ⁊ naturas ip̄oꝝ nō per ſenſibilia nec per fantaſmata ſic eſſet raptus vſqꝫ ad ter tium celum. Sed ſciendum eſt rapi ad primum celū eſt alienari a ſenſibus corporalibus. Vnde cum nullus poſ ſit abſtrahi totaliter a ſenſibus corporeis: manifeſtum ē ꝙ nullus pōt dici ſimpliciter raptus in primū celū ſꝫ ẜꝫ
quid. Inquantū contingit aliquādo aliquē ſic eſſe inten tum ad vnum ſenſum ꝙ abſtrahitur ab actu aliorū. Ra pi ad ſecundū celū ē quādo aliquis alienat̉ a ſenſu ad vi dendum quedam imaginabilia. vnde tales ſemper con ſueuerunt fieri in extaſi Et iō Act̉. 10. Quādo petrꝰ vi dit lintheū dicitur ꝙ factus fuit in extaſi. Paulus vero dicitur raptus ad tertium celum qꝛ ſic fuit alienatꝰ a ſen ſibus ⁊ ſublimatus ab omnibus corporalibus vt videret intelligibilia nuda ⁊ pura eo modo quo vident angeli et anima ſeparata: ⁊ quod plus eſt etiā ipſuꝫ deū per eſſen tiam vt Auguſtinꝰ expreſſe dicit. 12. ſuper Gen̄. ad litte ram ⁊ in glo. ⁊ ad paulinam in libro de videndo deum. Nec etiam eſt probabile: vt moyſes miniſter veteris te ſtamenti ad iudeos viderit deum ⁊ miniſter noui teſtā menti ad gentes ⁊ doctor gentium hoc dono fuerit pͥua tus. Vnde dicit ipſe ſupra 3. Si miniſtratio dānationis fuit in gloria ⁊c. De moyſe autē ꝙ viderit deū ꝑ eſſenti am patet. Nam ipſe a domino petiuit. Exo. 33. Oſtēde mihi faciem tuam. Et licet tunc negatū fuerit ſibi nō tn̄ dicitur ꝙ dominus finaliter negauerit ei. Vnde dic̄ Au guſtinus ꝙ conceſſum fuit ei per hoc qd̓ dicitur Nume ri. 12. Si quis fuerit inter vos propheta domini. ⁊cͣ. Ar vero non talis ſeruus meus moyſes ⁊c. palam enīʳ ⁊ nō per enigmata videt deum. Sed nunquid fieri potuiſſet paulo vt nō raptus videret deum. Dicenduꝫ ꝙ nō. Nā impoſſibile eſt ꝙ deus videatur in vita iſta ab homīe nō alienato a ſenſibus: quia nulla imago nullū fantaſma eſt ſufficiens mediū ad dei eſſentiā oſtendendā: ideo opor tet ꝙ abſtrahat̉ ⁊ alienet̉ a ſenſibus. Tertio modo acci piendo celum ẜm ea que ſunt ſupra animam: ſic triplex celum eſt triplex hierarchia angelorum: ⁊ ẜm hoc apo ſtolus raptus fuit vſqꝫ ad tertium celum. id eſt ad hoc vt videret eſſentiam dei: ita clare ſicut vident eum angeli ſuperioris ⁊ prime hierarchie qui ſic vident deū ꝙ imme diate in ip̄o deo recipiunt illuminationes ⁊ cognoſcunt diuina myſteria. Et ſic vidit paulꝰ. Si ergo ſic vidit dei eſſentiam ſicut angeli ſuperioris hierarchie. ergo bn̄ vi detur ꝙ apl̓s fuerit beatus ⁊ ꝑ cōſequēs fuerit īmortal̓. Rn̄deo ꝙ licet viderit deū per eſſentiā nō tamē fuit bea tus ſimpliciter ſed ſolū ẜm quid. Sciendū ē autē ꝙ vi ſio dei ꝑ eēntiā ſit per lumen aliquod.ſ. ꝑ lumē glorie: d̓ quo d̓r in p̄s. In lumine tuo videbimus lumen. Sꝫ ali qd̓ lumē cōicatur alicui per modū paſſionis: alicui vero per modū forme inherentis: ſicut lumē ſolis inuenitur ī carbunculo ⁊ in ſtellis vt forma inherens.i. connatural̓ effecta: ſed in aere inuenit̉ vt forma tranſiens ⁊ non per manēs qꝛ tranſit abeunte ſole. Sil̓iter ⁊ lumē glorie du plicit̓ mēti infūdit̉. Vno modo ꝑ modū forme cōnatural̓ facte ⁊ ꝑmanentis: ⁊ ſic facit mentē ſimpliciter beatam. Et hoc modo infundit̉ beatis in patria: ⁊ ideo dicuntur cōp̄henſores: ⁊ vt ita dicā viſores. Alio mō cōtingit lu men gl̓ie mentē hūanā ſicut q̄dam paſſio tranſiens: ⁊ ſic mens pauli fuit in raptu lumine gl̓ie illuſtrata. vn̄ etiam ipſum nomen raptus oſtendit tranſeundo hoc eē factum ⁊ ideo nō fuit ſimpliciter gl̓ificatus nec habuit dotē gl̓e cum illa claritas non fuerit effecta proprietas. Et propt̓ hoc non fuit deriuata ab anima in corpus: nec in hoc ſta tu perpetuo permanſit. Vnde ſoluꝫ actum beati habuit in ipſo raptu ſed nō fuit beatus. Sic ꝑ hoc patet quid apoſtolus ſciuit in ſuo raptu. ſcilicet videntis conditio nem viſionis tempus: et viſionis faſtigium. ¶ Se quitur quid neſciuit ſcilicꝫ vtrum eſſet in corpore vl̓ ex tra corpus: quod tamen dicit deū ſcire. Unde dicit. Si ue in corpore ſiue extra corpus neſcio: deus ſcit. qd̓ qui dam intelligere voluerūt vt raptus referat̉ ad corpus:

Explanatio ſancti Thome
dicētes apoſtolū dixiſſe ſe neſcire nō quidē an anima eēt cōiuncta corpori in illo raptu an nō: ſed eſſet raptus ẜm animā ⁊ corpus ſimul: vt ſimul corporaliter portaret̉ in celū ſicut abachuc portatus fuit Dan̄. vltīo. an ẜm ani mā tm̄ eſſet in viſionibus dei: vt dicit̉ Ezech. 8. In viſi on adduxit me in terrā iſrl̓. Et iſte fuit intellectus cuiuſ dam iudei quē exprimit hieronymꝰ in ꝓlogo ſuꝑ Dan̄. vbi dicit deniqꝫ ⁊ apoſtolū noſtrū dicit non fuiſſe auſum affirmare ſe raptum in corpore ſed dixiſſe ſiue in corꝑe. ⁊cͣ. Sed hunc intellectum Augꝰ maxime improbat. 12. ſuꝑ gen̄. ad litterā: qꝛ nō cōueniūt cū alijs verbis apoſto li. Apoſtolus enim dicit ſe raptum vſqꝫ in tertiū celum. Unde ſciuit pro certo illud fuiſſe verū celum. Sciuit er go an illud celum eſſet corporeū an incorporeum.i. res incorporea. Sed ſi fuit incorporeum ſciuit ꝙ corporali ter ibi rapi nō potuit quia in re incorporea nō poteſt eſſe corpus. Si vero corporeū fuerat ſciuit ꝙ nō fuit ibi ani ma ſine corpore quia anima coniuncta corpori nō poteſt eſſe in loco vbi nō eſt corpus: niſi celum corporeum dica tur ſimilitudo celi corporei. Sed ſi ſic apoſtolus non ꝓi xiſſet ſe ſcire ꝙ eſſet raptus in tertiuꝫ celum. id ē in ſimi litudinem celi: quia pari ratione dicere potuiſſet ꝙ fuiſ ſet raptus in corpore. id eſt in ſimilitudine corporis. Di cendum eſt ergo ẜm Augu. ꝙ diuinā eſſentiā nullus in hac vita poſitus ⁊ hac mortali vita viuens videri poteſt. Unde dixit dominus Exo. 33. Non videbit me homo et viuet. id eſt non videbit me homo niſi totaliter ſepare tur a corpore. ita ſcꝫ ꝙ anima eius nō inſit corpori vt for ma: vel ſi ineſt vt forma tamen mens eius oīo in huiuſ modi viſione totaliter alienetur a ſenſibus. Et iō dicen dum eſt ꝙ hoc qd̓ apoſtolus dicit ſe neſcire vtrū ſcꝫ ī il la viſione anima eius fuerit totaliter ſeparata a corpore. Unde dicit ſiue extra corpus vel vtrum anima eius exti terit in corpore vt forma tamen mens eius fuerit a ſenſi bus corporeis alienata. Vnde dicit. Siue in corpore. Et hoc etiam alij concedunt. Lectio ſecunda. T ſcio huiuſmodi homineꝫ ſiue in 22 corpore ſiue extra corpus neſcio: de us ſcit. qm̄ raptus ē in paradiſuꝫ: ⁊ audiuit archana verba que non licet homi ni loqui. Pro huiuſmodi gloriabor. ꝓ me autem nihil niſi in infirmitatibus meis Nā ⁊ ſi voluero gloriari non ero inſipiens: veri tatem enim dicam. Parco auteꝫ ne quis me exiſtimet ſupra id quod videt ī me. aut au dit aliquid ex me. Poſito primo raptu. ponitur conſequenter ſecundus ra ptus. Et duo facit. Primo ponit̉ raptus. Secundo ra ptus excellentia. ibi. Et audiuit archana. ⁊cͣ. Sed notā dum ꝙ glo. dicit iſtum raptum eſſe alium a primo. Et ſi bene conſideretur bis legitur aliquid de apoſtolo ad qd̓ poſſunt iſti duo raptus referri. Nam Act̉. 9. legit̉ de eo ꝙ ſtetit tribus diebus nō videns ⁊ nihil māducans ne qꝫ bibens: ⁊ ad hoc poteſt referri primus raptus: vt ſcꝫ tunc fuerit raptus vſqꝫ ad tertium celum. Sed Act̉. 22 legitur ꝙ factus eſt in tēplo in ſtupore mentis: ⁊ ad hoc refertur iſte ſecūdus raptꝰ. Sed hoc nō videtur veriſil̓e quia quādo in ſtupore mentis factus fuit miſſus iā fue rat incarcerē apoſtolus. ſed hanc epiſtolā ſcripſit apl̓us diu ante vnde prius ſcripta fuit hec epiſtola ꝙͣ apoſtoluſ fuiſſet in ſtupore Et ideo dicendū eſt ꝙ differt iſte raptꝰ
a primo quantum ad id ī qd̓ raptus eſt. Nā in primo ra ptus eſt in tertium celum. In ſecundo vero in paradiſuꝫ dei. Si vero aliquis tertiū celum acciperet corporaliter ẜm primam acceptionem celorum ſuperius poſitam vel ſi fuerit viſio imaginaria poſſet ſimiliter dicere paradiſū corporalem vt diceretur ꝙ fuerit raptus in paradiſū ter reſtrem. ſed hoc eſt contra intentionē Auguſtini ẜm quē dicimus ꝙ fuit raptus in tertiū celum.i. viſionē intelli gibiliū ẜm ꝙ in ſeip̄is ⁊ ī proprijs naturis vident̉ vt ſu pra dictū ē. Vnde ẜm hoc oportet nos nō aliud intellige re per celū ⁊ aliud ꝑ paradiſuꝫ: ſed vnū ⁊ idē per vtrūqꝫ ſcꝫ gloriā ſanctorū ſed ẜm aliud. Celū enī dicit altitudi nem quandā cū claritate: paradiſus vero quādā iocūdā ſuauitatem. In ſanctis aūt beatis ⁊ angelis deū viden tibus ſunt excellenter hec duo. qꝛ eſt in eis excellentiſſi ma claritas qua deū vident: ⁊ ſūma ſuauitas qua deo fru untur. Et ideo dicunt̉ eſſe in celo ꝙͣtū ad claritatē ⁊ ī pa radiſo quantū ad ſuauitatē. Eſa. 66. Uidebitis ⁊ gaude bitis ⁊cͣ. Fuit ergo vtrūqꝫ collatū apl̓o. vt.ſ. ſublimare tur ad illam altiſſimā claritatē cognitionis: ⁊ hoc ſigni ficat cum dicit. Ad tertiū celum ⁊ vt ſentiret ſuauitatem diuine dulcedinis. vnde dicit ī paradiſum. p̄s. Magna multitudo dulcedinis tue ⁊cͣ. Apoc̄. 2. Uincenti dabo manna abſconditū ⁊cͣ. Et iſta dulcedo ē gaudiū de diui na fruitione. de qua Mat. 25. dicitur. Intra in gaudiuꝫ domini tui. Sic ergo patet terminꝰ raptus quia in para diſum id eſt in eam dulcedinem qua indeficienter refici untur illi qui ſunt in celeſti hieruſalem. ¶ Sequit̉ con ſequenter ip̄ius raptus excellentia quia audiuit archa na que nō licet homini loqui. Et hoc poteſt duplicit̓ ex poni. Uno mō vt li homini cōſtruat̉ cū licet ⁊ loqͥ ⁊ ſen ſus ē. Audiuit archana verba. id ē percepit intima cog nitione de ſecreta dei eſſentia quaſi per verba que.ſ. ver ba nō eſt licitum vt homini dicant̉. Alio mō vt li homi ni conſtruatur ſolum cū nō licet: ⁊ tunc eſt ſenſus. Audi uit verba. ⁊cl. que verba nō licet homini loqui homī.ſ. imperfecto. Sciendum autem ꝙ ẜm auguſtinū paulus eſt raptus ad videndum diuinam eſſentiam. que quideꝫ non poteſt videri per aliquā ſimilitudinē creatam. Und̓ manifeſtum eſt ꝙ illud qd̓ paulus vidit de eſſentia diui na nulla lingua humana poteſt dici: al̓s deus nō eēt in comprehenſibilis. Et ideo ẜm primā expoſitionē dicēdū eſt. audiuit.i. cōſiderauit archana verba.i. magnificenti am diuinitatis quā nullus homo poteſt loqui. Dicit au tem audiuit pro vidit. quia illa conſideratio fuit ẜm inte riorem actum aīe in quo idē ē auditus ⁊ viſus ẜm ꝙ d̓r Numeri. 12. Ore ad vos loquit̉ ei ⁊ palā. ⁊c. dicit̉ auteꝫ illa conſideratio viſio inꝙͣtum deus videt̉ in hoc ⁊ locu tio inquantū homo in ipſa inſtruit̉ de diuinis. Et qꝛ hu iuſmodi ſpūalia nō ſunt pādenda ſimplicibꝰ ⁊ imꝑfectis ſed perfectis ẜm qd̓ dicitur pͥmo Coꝝ. 2. Sapientiā lo quimur inter ꝑfectos. iō. Scd̓o modo exponit̉ ꝙ ſecre ta que ibi audiuit nō licet mihi loqui hoī.i. imꝑfectis ſꝫ ſpūalibꝰ inter quos loqͥmur ſapīam. Prouerb̓. 25. Gl̓ia dei eſt celare verbū.i. hocip̄m ꝙ neceſſe ē celare magna lia dei ꝑtinet ad gl̓iam dei. p̄s. ẜm tranſlationē ierony mi. Tibi ſilet laus deꝰ.i. ꝙ incōprehenſibilis eſt verbis nr̄is. ¶ Deinde cū dicit Pro huiuſmōi gl̓iabor ⁊c. oſtē dit qūo ſe habet ad gloriā. Et circa hoc tria facit. Prīo oſtendit ſe nō gl̓iari de hmōi reuelationibꝰ Scd̓o inſinu at ſe hr̄e aliqͥd p̄ter illud vnde gl̓iari poſſit ibi. Nā ſi vo luero ⁊c. Tertio aſſignat cāꝫ qͣre non gl̓iat̉ de oībꝰ. ibi. Parco aūt ne quis ⁊cͣ. Circa primū ſciendum eſt ꝙ hoc qd̓ dicit. Pro huiuſmodi autem gloriabor. ⁊c. poteſt dupliciter legi Uno modo vt apoſtolus on̄dat ſe eē ip̄m

Cepiſtolā II ad Corinthios XII
21 1
pro quo gloriatur vt ſcꝫ ip̄e ſit qui vidit has viſiones. Alio modo vt oſtendat ꝙ alius ſit qui vidit has viſiōes ¶ Sciendū eſt em̄ ꝙ in homine duo poſſunt cōſiderari ſcꝫ donum dei ⁊ humana conditio. Si ergo aliquis glo riatur in aliquo dono dei vt a deo accepto illa eſt bona gloria: quia ſic in domino gloriat̉ vt dictū ē ſupra. x. Sꝫ ſi gloriatur de illo dono ſicut a ſe habito tunc mala ē glo riatio huiuſmodi. prīe. Coꝝ. 4. Quid habes quod nō accepiſti. Si autē accepiſti quid gloriaris quaſi nō acce peris. Dicit ergo apoſtolus ẜm hoc ꝓ hmōi ſcꝫ viſioni bus ⁊ donis dei mihi collatis gloriabor. Pro me auteꝫ nō id ē non gloriabor inde quaſi a me acceperim: quia a deo habui. Sed ſi pro me oportet gloriari nihil gloria bor niſi in infirmitatibus meis id eſt nō habeo vnde poſ ſim gloriari niſi de infirma conditiona mea. Si auteꝫ ex ponat̉ vt oſtendat aliū eſſe qui nō vidit ⁊ ſi ip̄e ſit: tunc ē ſenſus vt quaſi loquat̉ de quodā alio dicēs. Pro huiuſ modi gloriabor. id eſt pro illo homine qui hoc vidit ⁊ qͥ hec dona recepit gloriabor: ſed pro me quaſi velim ma nifeſtare me eſſe talem nihil gloriabor niſi in infirmitati bus meis. id eſt de tribulationibus quas patior. Sꝫ qꝛ iſti poſſent ſibi dicere. O apoſtole nō eſt mirū ſi non glo riaris quia nō habes vnde glorieris. ideo apl̓s oſtendit ꝙ etiam preter illas viſiones habet aliquid vnde poſſit gloriari dicens. Licet pro huiuſmodi hoīe glorier ⁊ nō pro me tamē etiā bene pro me poſſum gloriari. nā ſi vo luero gloriari ⁊c. vel pro hmōi tribulationibus vel pro alijs mihi a deo collatis vel etiā pro infirmitatibus non ero inſipiens. id eſt nō inſipienter agam. Et quare Ueri tatē enim dicam de alijs de quibus p̄ter dictas viſiones gloriari poſſū. ¶ Dicit aūt Nō ero inſipiens: quia gl̓ia bat̉ de his que habebat. Quādo enī gloriat̉ quis de hiſ que nō habet ſtulte gloriat̉. Apoc̄. 3. Dicis qꝛ diues ſū ⁊ nullius egeo ⁊ neſcis ⁊c. Et quia gloriabatur ex cauſa ſufficienti vt ex predictis eſt manifeſtū. ¶ Conſequenter aūt cū dicit. Parco aūt ⁊c. Oſtendit rationē quare non gloriatur de oībꝰ ſi pōt gloriari que quidem rō eſt vt eis parcat. Vnde dicit parco autē. ⁊c. Quaſi dicat. Poſſeꝫ de pluribus alijs gloriari: ſedparco.i. parce glorior vel parco vobis cōmēdando me: nolens eſſe oneroſus vo bis. Nam talia mihi deus conceſſit que ſi ſciretis repu taretis me multo maiorem: ⁊ hec ſūt dona gratuita mul ta que habebat apoſtolus. Ex quibꝰ homines huiꝰ mun di cōſueuerunt plus cōmendare homīes ⁊ maiores eos reputare ꝙͣ ex gratū facientibꝰ. Et iō dicit. Nolo ex gra tuitis cōmendari. Et iō Parco.i. nō glorior. Et quare? Ne quis exiſtimet me cōmendare vel gloriari: ſupra id qd̓ videt. ⁊c. Uel aliter homo dupliciter cognoſcitur ꝑ ꝯuerſationē ⁊ doctrinā ſuā. Apoſtolus aūt nolebat ali qua de ſe dicere: licet poſſet que excedebāt ⁊ vitam ⁊ do ctrinam ſuam. Et ideo parco autē ne quis exiſtimet me eſſe ſupra id quod videt de conuerſatione mea exteriori aut audit aliquid ex me. id eſt ex doctrina p̄dicationis ⁊ exhortationis ⁊ inſtructiōis mee: qꝛ forte crederēt eum eſſe vel īmortalem vel angelū. Prouer.11. Uir prudēs tacebit. Prouer. 29. Totum ſpiritū ſuuꝫ ꝓfert ſtultus. ſapiens differt. ⁊cͣ. Vel dicit Parco autē ⁊cͣ. pro detra ctoribus ſcꝫ pſeudo qui dicebant eum gloriari ex elatiōe ⁊ nō ex cā neqꝫ de his q̄ ī ip̄o erāt. Et iō dicit Parco aūt id eſt parce glorior: ne quis p̄ſeudo extimet me excedere elationis ſpū. ſupra id. id eſt in aliquid quod videt ī me vel audit ex me. id eſt ſupra poſſe meritorium. p̄s. Do mine non eſt exaltatum cor meū. ⁊c. Eccl̓. 3. Quāto ma gnus es. ⁊cͣ. Lectio tertia.
T ne magnitudo reuelationum ex tollat me: datus eſt mihi ſtimulus carnis mee angelus ſathane qͥ me colaphizet. Propter qd̓ ter dn̄m rogaui: vt diſcēderet a me et dixit mihi. Sufficit tibi gratia mea. Nā virtus in infirmitate ꝑficit̉ Libenter igitur gloriabor in infirmitatibꝰ meis: vt inhabitet in me virtus xp̄i. Propt̓ qd̓ placeo mihi in infirmitatibus meis: ī cō tumelijs: in neceſſitatibus: in ꝑſecutionibꝰ: in anguſtijs pro xp̄o. Cū enim infirmor tūc potens ſum. Hic agit de remedio adhibito contra ſuꝑbiam. Et circa hoc tria facit. Primo enī ponit remediū adhibitū. Se cūdo manifeſtat ſuā or̄oem de remedio remouendo. ibi. Propter qd̓ ter pominū ⁊c. Tertio inſinuat dn̄i reſpon ſionē aſſignantis rōnē de adhibito remedio ibi. Et dixit mihi dn̄s ⁊c. Circa primū ſciendū ē ꝙ plerūqꝫ ſapiens medicus ꝓcurat ⁊ permittit ſuꝑuenire infirmo minorē morbū vt maiorē curet vel vitet: ſicut vt curet ſpaſmum procurat febrē. hoc euidenter in ſe beatꝰ apoſtolus a me dico animaꝝ dn̄o nr̄o ieſu xp̄o factū oſtendit. Xp̄s enim velut medicꝰ aīaꝝ ſūmus ad curandū graues amīe mor hos ꝑmittit plurimos electos ſuos ⁊ magnos ī morbis corporū grauiter affligi. ⁊ qd̓ plus ē ad curandū maiora crimina ꝑmittit incidere in minora etiā mortalia. Inter omnia vero pctā grauius peccatū eſt ſuꝑbia. Nam ſicut charitas ē radix ⁊ initium virtutū: ſic ſuꝑbia ē radix ⁊ in itium oīm vitioꝝ. Eccl̓. 10. Initiū omnis peccati ſuꝑbia Quod ſic patet. Charitas enī ideo dicitur radix omniū virtutū: qꝛ cōiungit deo qui ē vltimus finis. Vnde ſicut finis ē prīcipiū omniū oꝑabiliū: ita charitas ē principiū omniū virtutū. Suꝑbia aūt auertit a deo. Suꝑbia enim eſt appetitus inordinatꝰ excellētie. Si enī aliquis appe tit aliquā excellentiā ſub deo ſi moderate quidem appe tit ⁊ ꝓpter bonū ſuſtineri poteſt. Si vero nō debito or dine pōt quidē alia vitia incurrere ſcꝫ ambitionis: aua ritie ſeu inanis glorie ⁊ huiuſmodi: tamē nō eſt proprie ſuꝑbia niſi quādo quis appetit excellentiā nō ordinādo illa ad deū. Et ideo ſuꝑbia ꝓprie dicta ſeꝑat a deo ⁊ eſt radix omniū vicioꝝ ⁊ peſſimū omniū: ꝓpter qd̓ deus re ſiſtit ſuperbis. vt dicit̉ Iac̄. 4. Quia ergo ī bonis ē ma xime materia huius vicij ſcꝫ ſuꝑbie: qꝛ eius materia eſt bonū: ꝑmittit aliquādo electos ſuos impediri ex aliqua ſui ꝑte vt ꝑ infirmitatē vel ꝑ aliquē defectū: ⁊ aliqn̄ etiā ꝑ pctm̄ mortale ab hmōi bono: vt ſic ex hac ꝑte humiliē tur ꝙ ex illa nō ſuꝑbiāt. ⁊ hō ſic hūiliatꝰ recognoſcat ſe ſuis viribus ſtare nō poſſe. Un̄ d̓r Ro. 8. Diligentibus deū ⁊c. Nō quidē ex eoꝝ pctō ſed ex ordinatiōe dei. Qꝛ igit̉ apl̓s magnā habebat ſuꝑbiendi materiā ⁊ ꝙͣtuꝫ ad ſpecialē electionē qua a dn̄o electꝰ ē. Act̉. 9. Uas electi onis ⁊c. ⁊ ꝙͣtū ad ſecretoꝝ dei cognitionē: qꝛ hic dicit ſe raptū in tertiū celum ⁊ ī paradiſum vbi audinit archana verba que nō licet homini loqui ⁊ quantū ad maloꝝ per peſſionē: qꝛ ſupra. xj. In carceribꝰ plurimis in infirmita tibus. ter virgꝭ ⁊cͣ. ⁊ ꝙͣtū ad virginalē integritatē qꝛ vo lo oēs eē ſicut ⁊ ego. 1. Coꝝ. 7. ⁊ ꝙͣtum ad bonorū ope rationē qꝛ ſupra plus omnibus laboraui ⁊ ſpāliter ꝙͣtuꝫ ad maximam ſcientiam qua emicuit que ſpecialiter in flat: ideo dominus adhibuit ei remedium ne in ſuper biam extolleretur. Et hoc ē quod dicit. Et ne magnitu

Explanatio ſancti Thome
do reuelationis mihi facte extollat me in ſuperbiā. Ecc. 6. Non te extollas in cogitatione aīe tue velut thaurus ⁊c. p̄s. Axaltatus autē humiliatus ⁊c. Et dicit vt oſten dat ſibi fac̓tas fore reuelationes p̄dictas. Datus ē mihi id eſt ad meā vtilitatem ⁊ humiliationē. Ioh. 30. Eleua ſti me ⁊ quaſi ſuper ventū ponens ⁊c̄. Datus ē inꝙͣ mihi ſtimulus crucianſ corpus meū ꝑ infirmitatē corporis vt anima ſanet̉: qꝛ ad litterā dicit̉ ꝙ fuit vehemēter afflictꝰ dolore yliaco. Uel ſtimulus carnis mee.i. cōcupiſcentie ſurgens ex carne mea a qua multū infeſtabat̉. Roma. 7 Non enī qd̓ volo ⁊c. Igit̉ ego ipſe mente ſeruio legi dei ⁊c. Unde Augꝰ. dicit ꝙ inerant ei motus cōcupiſcentie quos tamē diuina gratia refrenabat. Iſte inꝙͣ ſtimulus eſt angelus ſathane.i. angelus malignus. Eſt autē an gelus a deo miſſus ſeu ꝑmiſſus ſed ſathane: qꝛ ſathane intentio eſt vt ſubuertat: dei vero vt humiliet ⁊ ꝓbatum reddat. Timeat peccator ſi apl̓s ⁊ vas electionis ſecurꝰ nō erat. ¶ De remotione autē huius ſtimuli remouendi ſollicitus erat apl̓s. Un̄ ꝓpter hoc orabat. Et hoc eſt ꝙ ſubdit. Propter qd̓ ter. ⁊c̄. Ubi ſciendū ē ꝙ infirmꝰ ne ſciens proceſſum medici apponentis mordax emplaſtrū rogat medicū vt remoueat: qd̓ tamen ſciens medicꝰ cau ſam quare faciat.ſ. propt̓ ſanitatē nō exaudit eū quātum ad voluntatē petentis: magis curans de eius vtilitate. Sic apl̓s ſentiens ſtimulū ſibi grauē eſſe: ad ſingularis medici cōfugit auxiliū vt eū remoueat. Ter enim exp̄ſſe ⁊ deuote rogauit vt deꝰ tolleret ab eo.ſ. ſtimulū. 2. Pa ralip. 20. Cum ignoremꝰ quid agere debeamꝰ. ⁊c̄. For te pluries hoc petijt ſed expreſſe ⁊ inſtanter ter eū petijt vel ter.i. multotiens. Ternarius em̄ ē numerus perfę ctus. Et vere ip̄e rogandus ē: qꝛ ip̄e vulnerat ⁊ medet̉. Ioh. 5. ⁊ Luc̄. 22. Orate ne intretis in tēptationē. ⁊c. ¶ Sequit̉ reſponſio domini. Et dixit mihi dominꝰ. ⁊cͣ. Ubi duo facit. Prīo ponit dn̄i reſponſionē. Scd̓o reſpō ſionis rōnem aſſignat. ibi. Nam virtus ⁊c. Dicit ergo. Ego rogaui ſed dominꝰ dixit mihi. Sufficit tibi. ⁊c̄. qͣſi dicat. Nō ē tibi neceſſariū ꝙ infirmitas recedat a te cor poris qꝛ non ē periculoſa qꝛ nō duceris ad impatientiaꝫ cū gratia mea cōfortet te. nec infirmitas cōcupiſcentie. qꝛ nō protrahet te ad pctm̄: qꝛ gr̄a mea ꝓteget te. Ro. z. Iuſtificati gratis. ⁊c̄. Et vere ſufficit gr̄a dei ad mala vitanda: ad bona facienda: ⁊ ad vitā ꝯſequēdā eternam prīe Cox. 15. Gratia dei ſum id qd̓ ſum. ⁊c. Ro. 6. Gr̄a dei vita eterna. Sed cōtra Ioh. 15. Quicquid petieritꝭ patrē ī noīe meo ⁊c. ¶ Aut ergo paulꝰ diſcrete petiuit. ⁊ tunc debuit exaudiri. aut indiſcrete ⁊ tunc peccauit. Rn̄deo dicendū ē ꝙ de vna ⁊ eadē re pōt hō dupliciter loqui. Uno modo ẜm ſe ⁊ natura illius rei. Alio mō ẜm ordinem ad aliud. Et ſic cōtingit ꝙ illud qd̓ ē malū ẜm ſe ⁊ vitandū. ẜm ordinē ad aliud ē appetendū: ſicut po tio in ꝙͣtum ẜm ſe ē amara ē vitanda: tamē qui cōſiderat eam ẜm ordinē ad ſanitatem appetit eā. Ergo ⁊ ſtimu lus carnis ẜm ſe ē vitandus ⁊ affligens. inqͣtū vero eſt via ad virtutē ⁊ exercitiū virtutis: e appetendus. Apl̓s aūt qꝛ nōdū reuelatū ei erat illud ſecretū diuine ꝓuiden tie vt ad vtilitatem ſuā cederet: cōſiderabat ſibi malum ꝙͣtū in ſe ē. ⁊ iō petierat ſuā āmonitionē: nec in hoc pec cauit: ſed deus qui ordinauerat hoc ad bonū humilitatꝭ ſue n̄ exaudiuit eū ꝙͣtū ad eiꝰ volūtatē qd̓ tn̄ ſciēs pꝰ mo dū apl̓s gloriabat̉ cū diceret. Libenter gloriabor ⁊c. Et licet nō exaudierit eum ꝙͣtū ad voluntateꝫ: exaudiuit ta mē eū ⁊ exaudit ſcōs ſuos ꝙͣtū ad eius vtilitatē. Un̄ dic̄ Ieronimꝰ in epl̓a ad paulinū. Bonꝰ dominꝰ qui ſepe nō tribuit qd̓ volumus: vt tribuat qd̓ mallemus. Rationē aūt ſue reſponſionis ſubdit cōſequenter cuꝫ dicit. Nam virtus ⁊c. Mirus modus loquendi. Uirtus in infirmita
te perficit̉. Ignis in aqua creſcit. Intelligi vero pōt hoc qd̓ dicitur Uirtus perficit̉ in infirmitate duplicit̓ ſcꝫ ma terialiter ⁊ occaſionaliter Si accipiatur materialiter tūc ē ſenſus. Uirtus in infirmitate ꝑficit̉.i. infirmitas ē ma teria exercende virtutis. Et primo humilitatis. vt ſupra dictum eſt. Scd̓o patientie. Iaco. I. Tribulatio patien tiā operatur. Tertio temperantie quia ex infirmitate de bilitat̉ fomes ⁊ temperatꝰ efficit̉ quis. Si vero accipiat̉ occaſionaliter tunc virtus in infirmitate ꝑficit̉.i. occaſio perueniendi ad ꝑfectā virtutē. qꝛ homo ſciēs ſe infirmū magis ſollicitat̉ ad reſiſtendū ⁊ ex hoc ꝙ magis reſiſtit ⁊ pugnat efficitur exercitatior ⁊ per cōſequens fortior. Et ideo Leui. legit̉ ⁊ iudic̄. 3. Ꝙ dominus noluit deſtrue re omnes habitatores terre: ſed aliquos reſeruauit vt.ſ. filij iſrl̓ exercitarent̉ pugnādo cū eis. Sic etiam Scipio nolebat deſtructionē ciuitatis cartaginenſis vt.ſ. dū ro mani haberent hoſtes exterius nō ſentirent hoſtes inte riores contra quos durius bellū eſt ꝙͣ contra exteriores vt ipſe dicebat. ¶ Conſequenter ponit apoſtolus efſcm̄ huius reſponſionis dn̄ice dicēs. Libēter gloriabor ⁊cͣ. Ponit autē duplicē effectū. Unus ē gloriationis. Un de dicit. Quia virtus mea perficit̉ in infirmitatibꝰ. igit̉ libenter gloriabor in infirmitatibus meis.i. mihi ad vti litatē meā datis. Et hoc qꝛ magis cōiungit̉ xp̄o. Mihi autē abſit gloriari niſi in cruce ⁊cͣ. Gal̓. vltīo. Eccl̓. 10. Qui in pauꝑtate gloriat̉ ⁊c. Et rō ꝙ libenter gl̓iabor: vt inhabitet in me virtus xp̄i: vt ſcꝫ per infirmitates in habitet ⁊ cōſūmet̉ in me gratia xp̄i. Eſa. 40. Qui dat lapſo virtutē ⁊c. Alius effectus ē gaudij. Un̄ dicit Pro pter qd̓ cōplaceo ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo po nit hmōi effectū. Secūdo huius effectꝰ rōnem aſſignat. ibi. Cū enī infirmor ⁊c. Ponit autē effectum gaudij et materiā gaudij. Dicit ergo propter qd̓: quia virtus xp̄i habitat in me in infirmitatibus ⁊ in tribulationibꝰ om nibus: ⁊ iō ꝯplaceo mihi id eſt multū delector ⁊ gaudeo de dictis infirmitatibꝰ meis. Iaco. 1. Oē gaudiū exiſti mate fratres ⁊c. Defectus aūt in quibus ꝓpter gratiaꝫ xp̄i abundanter delectat̉ enumerat. Et primo illos qͥ ſūt a cauſa interiori ⁊ huiuſmōi ſūt infirmitates. Et ideo di cit in infirmitatibꝰ. p̄s. Multiplicate ſūt infirmitates eo rum poſtea accelerauerunt ſcꝫ ad gratiam. Scd̓o illos q̄ ſunt a cauſa exteriori. Et hos quidem quantū ad verbū cū dicit. In contumelijs ſcꝫ mihi illatis. Act̉. 5. Ibant apoſtoli gaudentes. ⁊c̄. Et quantū ad factū ⁊ hoc vl̓ quā tum ad defectum bonorum cū dicit. In neceſſitatibꝰ.i. in penurijs neceſſariorum ⁊ in paupertate qua premeba tur. Et hoc modo accipitur neceſſitas cuꝫ dicit̉ Roma. 12. Neceſſitatibus ſanctorum cōmunicantes. Uel quan tū ad experimentuꝫ malorum illatorum ⁊ hoc quantum ad exteriora. Mat. 5. Beati qui perſecutionem ⁊c. cum dicit. ¶ In perſecutionibus ſcꝫ corporis quas de loco ad locum ⁊ vbiqꝫ experimur. Et quantū ad interiora di cens. In anguſtijs id eſt in anxietatibus animi. Dan̄. 13 Anguſtie ſunt mihi vndiqꝫ ⁊c̄. Sed materia omniū ho rum que faciunt ad gaudiuꝫ eſt: quia pro chriſto. Qua ſi dicit. Ideo complaceo quia propter chriſtum patior. prie Pet̓. 4. Nemo veſtrum patiatur quaſi homīcida vel fur. Et huius gaudij rationem aſſignat dicens. Cuꝫ eniꝫ infirmor ⁊c̄. Quaſi dicat. Merito complaceo mihi in illis quia quando infirmor ⁊c̄. id eſt quando ex his q̄ in me ſunt vel ex perſecutione aliorum incido in aliquod predictorum: adhibetur mihi auxilium diuinum: per qd̓ confirmor. p̄s. Conſalationes tue letificauerunt animaꝫ meā. Ioel̓. 3. Infirmus dicat: qꝛ ego fortis ſū. ſupra. 4. Licet is qui foris noſter hō corrūpat̉ ⁊c. Exo. 1. legitur ꝙ quanto plus premebant̉ filij iſrael: tanto plus multi

in epiſtolā T ad Corinthios XII
FXII
plicabanti Lectio quarta. Actus ſum inſipiens vos me coegi ſtis. Ego em̄ a vobis debui cōmen dari. Nihil em̄ minus feci ab his qͥ ſunt ſupra moduꝫ apoſtoli. Tametſi nihil ſum: ſigna tamen apoſtolatus mei facta ſūt ſuper vos in omni patientia in ſignis ⁊ pro digijs ⁊ virtutibus. Quid eſt em̄ quod mi nus habuiſtis p̄ ceteris eccleſijs: niſi ꝙ ego ipſe nō grauaui vos. Donate mihi hanc in iuriam. Poſita cōmendatione ſua: conſequenter apl̓us excuſat ſe de his que dixit. oſtendens ſe coactuꝫ hoc dixiſſe q̄ ad gloriā ſuam pertinēt. Et circa hoc duo facit. Primo im ponit corinthijs cauſā huiuſmodi gloriationis. Secun do expōit ⁊ māifeſtat hanc cauſā ibi. Ego em̄ debui. ⁊c. Dicit ergo. Confiteor ꝙ in his omnibus cōmendationi bus meis factus ſum inſipiens id eſt videt̉ vobis ꝙ opꝰ inſipientis fecerim: ſed hoc non ex me nec ſponte. ym mo coactus feci ⁊ veſtra culpa fuit. quia vos me coegiſtꝭ id eſt dediſtis mihi occaſionē. Frequent̓ em̄ ſubditi co gunt prelatos aliqua facere: que inſipient̓ facta eſſe iudi cari poſſunt. ſed tamen ꝓ loco ⁊ tempore ſapienter facta ſunt. Hoc autē quod dixerat in cōmuni ſcilicet ꝙ ip̄i fue runt cauſa ſue cōmendationis exponit conſequent̓ cū di cit. Ego em̄ debui ⁊c. Ubi dicit ꝙ ipſi fuerunt cauſa ſue cōmendationis. Primo obmittēdo bona que facere de buiſſent. In quo exaggerat eoꝝ ingratitudinē. Secūdo cōmittēdo mala in quo deteſtat eoꝝ malitiā ibi. Timeo em̄ ne forte ⁊c. Circa primū duo facit. Primo cōmemo rat qͥd facere debuiſſent: oſtendēs cauſam ibi. Nihil em̄ minus ⁊c̄. Tertio remouet ipſoꝝ excuſationē ibi. Quid eſt em̄ quod minꝰ ⁊c. Dicit ergo vere vos me coegiſtis. quia vos debuiſſetis facere illud quod ego feci Und̓ dic̄ Ego debui cōmendari a vobis qd̓ non feciſtis qn̄ neceſ ſe erat ſcilicet quando pſeudo vilipendendo me ⁊ prefe rendo ſe reddebant vilē doctrinā ⁊ euangeliuꝫ xp̄i a me predicatū. Vnde quia vos nō cōmendaſtis me ne depe riret fides xp̄i in vobis. prorupi in cōmendationē propri am. Sed cōtra ſupra tertio dixit Nunquid egemus cō mendaticijs epiſtolis ⁊cͣ. Quare ergo voluit cōmēdari ab iſtis? Reſpōdeo dicendū eſt ꝙ apl̓us ꝓpter ſe nō ege bat cōmendationibus ſed ꝓpter alios: vt ſcilicet dū cō mendaret̉ doctrina ſua eſſet in maiori auctoritate ⁊ ꝑſeu do confutarent̉. Sed quia poſſent iſti dicere. ideo nō cō mendauimus te: quia nō eſt in te aliqͥd cōmendatiōe di gnum. Propter hoc apoſtolus ꝓbat eis ꝙ bene poterāt eum cōmendare cum dicit. Nihil em̄ ⁊c. Oſtendens eſ ſe in ſe multa cōmendatione digna. Et primo quantū ad preterita bona que fecit. Secūdo quantū ad futura que facere intendit ibi. Ecce tertio hoc paratus ⁊c. Oſtēdit auteꝫ preterita cōmendabilia que fecit pͥmo in generali quantū ad omnes eccleſias. Secundo in ſpeciali quātū ad ea que egit apud eos ibi. Tametſi nihil ⁊c. Tertio excludit obiectionē ibi. Quid ē em̄ ⁊c. Dicit ergo. Me rito debui cōmendari a vobis. quia multa ſunt in me cō mendatione digna Nam nihilominus feci ab his ſcilicꝫ Petro Iacobo ⁊ Iohanne qui ſunt ſupra modū apl̓i id eſt qui vident̉ a quibuſdā digniores apoſtoli ꝙͣ ego ſum. Pſeudo em̄ dicebant ꝙ erant docti a petro ⁊ iohanne qͥ fuerunt docti a xp̄o ⁊ ꝙ petrus ⁊ iohannes ſeruabant legalia vnde ⁊ ipſi dicebant ſeruare. Sed quia nihil minꝰ feci ab eis: nec quantū ad predicationē: nec quantuꝫ ad conuerſionē fideliū: oſtenſiones miraculoꝝ: ⁊ perpeſſio nem laboꝝ: ymmo plus. quia ſupra: Plus omnibus la boraui I. coꝝ. 15. Habundantius omnibꝰ ⁊c. Ideo ma gis ſum cōmendandus Uel dicunt̉ ſupra modū apoſto li illi ſcilicet petrus iohannes ⁊ iacobus. quia fuerūt pri mo conuerſi ad chriſtū. 1. coꝝ. 15. Nouiſſime autē viſus ⁊c. Si ẜm hoc accipiatur nihil tamē minus fecit eis. qꝛ in modico tempore. ⁊ poſtꝙͣ conuerſus fuit plus labora uit. Sed eſto ꝙ nihil fecerim quantū ad eccleſias alias per quod poſſem cōmendari: multa tamen ſpecialia egi apud vos: de quibus potuiſſetis me cōmendare. Et id̓o dicit: Tametſi nihil. id eſt dato ꝙ nihil fecerim in com paratione ad eos: tamē affectus mee virtutis manifeſte apparent in vobis. et primo quantū ad predicationē no ſtram: qua conuerſi eſtis ad fidē. Et ſum apoſtolus vr̄. Et ideo dicit Signa apoſtolatus mei. id eſt mee predica tionis facta ſunt ſupra vos a deo inquātū credentes con uerſi eſtis.1. coꝝ. 9. Signaculū apoſtolatꝰ mei vos eſtis. 1. coꝝ. 4. In chriſto ieſu per euangeliū ego vos genui. Secundo per conuerſationē per quā confirmatur fides. quia quando vita concordat doctrine maioris auctorita tis eſt doctrina. ⁊ virtus predicatoris magis apparet ꝑ patientiam. ꝓuerb̓. 19. Doctrina viri per patientiā no ſcitur. Et ideo dicit In omni patientia. Tertio quantuꝫ ad operationē miraculorum. At ideo dicit In ſignis ⁊c̄. Marci vltimo. Illi auteꝫ profecti ⁊c. Et hec tria diſtin guuntur. qꝛ virtus eſt cōmune ad omnia miracula. Nā virtus eſt vltimū de potentia. Et ideo aliquid dicit̉ vir tuoſum quia ex magna virtute. Quia ergo miracula fi unt ex magna vritute ſcilicet diuina: ideo dicunt̉ virtu tes. Signū vero refertur ad minus miraculū. Prodigi um autem ad maximū. Vel dicit ſigna quantuꝫ ad mira cula facta de preſenti. prodigia quātū ad miracula de fu turis. Vel ſigna ⁊ ꝓdigia dicit miracula que fiunt cōtra naturā: ſicut illuminatio ceci: ſuſcitatio mortui ⁊c. Virtu tes vero dicit que ſunt ẜm naturam ſed nō eo modo quo natura facit. ſicut ꝙ ad impoſitionē manus ſtatim ſanē tur infirmi. quod etiā natura facit ſed ſucceſſiue. Vel vir tutes dicit virtutes mentis. ſicut eſt caſtitas ⁊ huiuſmo di. ¶ Conſequenter excludit obiectionē cū dicit. Quid em̄ eſt quod minus ⁊c. Poſſent em̄ corinthij reſpōdere apoſtolo ad predicta ⁊ dicere: veꝝ eſt ꝙ multa bona feci ſti ⁊ magna. ⁊ tamen alij fecerunt plura ⁊ maiora ꝙͣ tu. Et ideo apud eos ⁊ in eoꝝ comparationē nolumꝰ te cō mendare. Et ideo hoc excludit: oſtendens ꝙ nihil minꝰ fecit ꝙͣ illi: ſed plus. Et ideo dicit. Quid ē em̄ quod mi nus habuiſtis a me p̄ ceteris eccleſijs id ē ꝙͣ alie eccl̓ie chriſti habuerunt per illos ꝙͣtum ad ſpiritualia. Qua ſi dicat Nihil quia ipſi predicauerunt fidē. ⁊ apoſtolꝰ p̄ dicauit. Illi oſtenderunt ſigna ⁊ virtutes ⁊ apoſtolus ſi militer Et non ſolū nō minus habuiſtis ſed plus. qꝛ alij apoſtoli viuebant de ſumptibus illoꝝ quibus predica bant. ſed apoſtolus non. quia nihil accepit a corinthijs. Et ideo dicit Niſi ꝙ ego ipſe non grauaui vos accipien do veſtra. Quaſi dicat Nihil habuiſtis minus. niſi hoc forte reputetis minus. quia nihil accepi a vobis. qd̓ ta men plus eſt Actu. 20. Ad ea que mihi opus erāt ⁊ his qui mecum ſunt neceſſaria miniſtrauerunt ⁊c. 2. theſſal̓. z. Nocte ac die laborantes ⁊c. Eſa. 23. Qui excutit ma nus ſuas ⁊c. Quod ſi hocipſum reputatis iniuriam ſci licet ꝙ nolui veſtra recipere qd̓ feci quia non dilexi vos ⁊ videtur vobis ꝙ male fecerim parcatis mihi. Et ideo dicit ironice loquendo. Donate id eſt parcite mihi hanc iniuriam. Hoc modo accipitur donate Ephe. 4. Donā3

Explanatio ſancti Thome
tes inuicem ſicut ⁊ chriſtus vobis douauit. Lectio quinta. Cce tertio hoc paratus ſum venire ad vos ⁊ non ero grauis vobis. Nō eniꝫ quero que veſtra ſunt ſed vos. Nec enim debent filij parentibus theſauri zare: ſed parentes filijs. Ego autem liben tiſſime impendā ⁊ ſuperimpendar ego ipſe pro animabꝰ veſtris. licet plus vos diligēs minus diligar. Sed eſto. Ego vos non gra uaui. ſed cum eſſem aſtutus dolo vos cepi. Nunquid per aliquem eorum quos miſi ad vos circūueni vos. Rogaui titum ⁊ miſi cū illo fratrem. Nunquid titus vos circumue nit. Nonne eodē ſpiritu ambulauimꝰ. Nō ne eiſdem veſtigijs? Olim putatis ꝙ excu ſemus nos apud vos. Coram deo in chriſto loquimur Om̄ia em̄ chariſſimi propter edi ficationem veſtram. Hic oſtendit ſe eſſe cōmendabilem quantū ad bona futu ra: que facere intendit. Et duo facit. Primo oſtendit ſu um propoſitum de futuro bono quod intendit. Secūdo propoſiti huius rationē aſſignat ibi. Non em̄ quero que veſtra ſunt ⁊c. Tertio ad rationē ſimilitudinem adhibet ibi. Nec enim debet ⁊c̄. Sciendū eſt circa primū: ꝙ ali quando contingit ꝙ ideo aliqui non accipiunt vno tem pore: vt reſeruēt ſe ad aliud tēpus: in quo poſſint ⁊ plus recipere ⁊ audacius. Ne ergo iſti ſimile crederēt de apo ſtolo vt ideo noluiſſet prima vice recipere ab eis vt poſt modum reciperet plus: dicit ꝙ non ſoluꝫ hoc fecit olim ſed etiam paratus eſt facere in futurum. Unde dicit. Ec ce iam tertio id eſt tertia vice paratus ſuꝫ venire ad vos. ⁊ non ero vobis gratus. Quaſi dicat. nec etiā tūc graua bo vos accipiendo veſtra. sͣ. 11. In omnibus ſine onere me ſeruaui ⁊ ſeruabo Iob. 27. Iuſtificationē quam ce pi tenere ⁊c. Dicit aūt. Tertio paratus ſum venire. Et non dicit tertio venio: quia bene ter paratus fuit venire ad eos ſed tamen non iuit niſi bis. Paratus em̄ fuit ve nire prima vice ⁊ tunc iuit ⁊ conuerſi ſunt. Secūda vice fuit paratus ⁊ fuit impeditus propter peccatuꝫ eorum ⁊ tunc non iuit de quo excuſat ſe in principio huius epiſto le. Modo eſt paratus ire tertio ⁊ ill̓it. vnd̓ bis iuit ⁊ ter fuit paratus ire. Rationē autē huius boni propoſiti ſub dit dicens: Non em̄ quero ⁊c̄. que talis eſt. Cōſtat ꝙ ar tifex diſponit opus ſuum ẜm finem quē intendit. predi catores autem in predicando aliqui intendunt queſtum ⁊ bona temporalia. ⁊ ideo totam predicationem ad hoc ordinant ⁊ diſponunt. Aliqui vero intendūt ſalutē ani marum. Et ideo hoc modo diſponunt predicationē ſuaꝫ ẜm ꝙ vident expediri ſaluti illorum quibus predicant. Quia ergo apoſtolus intendebat in predicatione ſua ſa lutem corinthiorū ⁊ videbat ꝙ non expediebat ꝙ recipe ret ab eis ſumptus: tum vt confutaret pſeudo: tum etiaꝫ quia auari erant: ideo noluit accipere ſumptus. Ei ideo huius rationem aſſiguat dicens: Ideo nō grauabo vos ſumptus accipiendo. quia non quero que veſtra ſunt in predicatione mea. ſed vos ⁊ veſtrā ſalutem ꝓcurare intē do Phil̓. 4. Non quero datum ſed futurū. Et ideo do minus dixit apoſtolis. Faciam vos fieri piſcatores ho minum non pecunie. Hoc etiā figuratur Gen̄. 47. Ubi legitur ꝙ Ioſep emit egyptios in ſeruitutē regis. qꝛ bonus predicator debet ad hoc ſtudere vt infideles conuer tat ad ſeruiciū xp̄i. Sed huiuſmodi rationi adaptat ſimi litudinē cū dicit: Nec em̄ debent ⁊c. Et primo ponit ſi militudinē. Secundo adaptat eā ibi. Ego autē libentiſ ſime ⁊c. Tertio arguit eoꝝ ingratitudinē ibi. Licꝫ plus vos ⁊c. Dicit ergo Ꝙ autē non querā veſtra. patet ꝑ ſi mile. Uidemus em̄ ꝙ parentes carnales debent theſau rizare filijs carnalibus. quia filij non debēt theſaurizare parentibus: ſed parētes filijs. Cum ergo ego ſim pater veſter ſpiritualis ⁊ vos ſitꝭ filij mei. nolo ꝙ vos theſauri retis mihi: ſed ego vobis Sed hic eſt queſtio de patribꝰ carnalibus. Naꝫ exod̓. 20. dicitur. Honora patrē tuum ⁊c. In quo etiā precipitur nobis ꝙ miniſtremus eis ne ceſſaria. Ergo filij tenent̉ theſaurizare parētibꝰ. Reſpō deo dicendū eſt ꝙ ex precepto tenentur filij miniſtrare ⁊ ſubuenire parentibus in neceſſarijs: non autē congrega re ⁊ theſaurizare eis. Nam theſaurizatio ⁊ congregatio ſit in poſterū. Sed nos videmus ꝙ ẜm naturā filij ſucce dunt parentibus ⁊ non ecōuerſo. niſi in aliquo triſti euē tu. Et ideo naturaliter amor parentū eſt ad hoc vt cōgre gent filijs. Et hoc modo loquitur apoſtolus. Exod̓. au tē. 20. loquitur dominus de ſubuentione in neceſſarijs. Item queſtio oritur de hoc qd̓ dicit Parentes filijs ⁊c. Ergo cū prelati ſint parentes noſtri ſpirituales. videtur ꝙ male fecerint principes et alij dando diuitias prelat ſ Reſpondeo dicendū eſt ꝙ non dederunt prelatis propt̓ ſe ſed ꝓpter pauperes. Et ideo non dederunt eis ſꝫ pau peribus. Et hoc dominus monet. Mat. 6. Theſauriza te vobis thezauros in celis ⁊c. Prelatis autē dantur tā ꝙͣ pauperū diſpenſatoribus. ¶ Conſequent̓ poſitā ſimi tudinem adaptat. in ſimilitudine autē duo ꝓpoſuit. Unū eſt ꝙ filij non debent theſaurizare parentibus. et hoc iā patet. Et aliud eſt ꝙ parentes debent theſaurizare filijs et dare. Et quantū ad hoc dicit. Quia ergo ego ſum pa ter veſter: ideo paratus ſum dare vobis Et hoc eſt qd̓ di cit. Ego libentiſſime impendā vobis bona ſpiritualia p̄ dicando: et exempla monſtrando: ſed etiā tēporalia qd̓ ⁊ faciebat inquantū predicabat et ſeruiebat eis cum ſum ꝑtibus aliarū eccleſiarū. Hec tria miniſtrare debet quili bet prelatus ſuis ſubditis. Unde dominus dixit ter pe tro: Paſce oues meas id eſt paſce verbo: paſce exemplo paſce temporali ſubſidio. Et non ſolū iſta impendā vo bis. ſed paratus ſum mori pro ſalute animaꝝ veſtrarum Unde dicit. Et ſuperimpendar pro animabus veſtris. Iohan. 15. Maiorē charitatē nemo habet. ⁊c. 1. Ioh̓. 3. Si chriſtus animā ſuā ꝓ nobis poſuit ⁊ vos debetꝭ ⁊c. Iohan. 10. Bonus paſtor anima ſuā ⁊c. ¶ Ingratitudi nem iſtoꝝ increpat conſequent̓ dicens. Licet plus vos diligens ⁊c. Quaſi dicat. Libenter impendar pro vob̓ licet ſitis ingrati. quia licet plus vos diligēs ⁊c. Et hec comparatio poteſt exponi dupliciter. Uno modo ſic. licꝫ plus diligā vos ꝙͣ p̄ſeudo. tamen minus diligor ſcilicet a vobis ꝙͣ diligantur p̄ſeudo quos plus diligitis ꝙͣ me. Et ſic patet ꝙ ego plus vos diligo ꝙͣ illi. quia ego que ro ſalutē veſtram tantū. illi vero bona veſtra ſoluꝫ. Alio modo ſic. licet plus diligaꝫ ſcilicet vos ꝙͣ alias eccleſias tamen minus diligor a vob̓ ꝙͣ ab alijs eccleſijs. Phil̓. 1. Teſtis eſt mihi deus quomodo cupiaꝫ ⁊c. Et ꝙ plus dilexerit corinthiēſes ꝙͣ alias eccleſias patet. quia plus pro eis laborauit. Illud auteꝫ in quo plus laboramus: magis conſueuimus diligere. ¶ Conſequenter cum di cit. Eſto ego vos ⁊c. Remouet ſuſpicionē. Et primo po nit ſuſpicionē ipſam. Secundo excludit eā ibi. Nūquid per aliquē ⁊c. Tertio rationem excluſionis aſſignat ibi. Olim putatis ꝙ excuſemus ⁊c. Poſſet autē eſſe iſtoruꝫ ſuſpicio talis ꝙ ideo ipſe ab eis per ſeip̄m non acceperit

in epiſtolā I ad Corinthios XII
vt per alios doloſe ab eis plus accipiat. Et ideo dic̄ hoc ponēs. Eſto id eſt dato ⁊ cōceſſo ꝙ ego in perſona mea ⁊ per me accipiendo non grauaui vos: ſed ſicut vos cre didiſtis cuꝫ eſſem aſtutus dolo ⁊cͣ. id eſt per alios detra xi vobis bona veſtra plurima. Sed hoc eſt falſum. quia nihil ex dolo feci.i. theſſa. 2º. Exhortatio noſtra non de errore neqꝫ de īmundicia neqꝫ in dolo. Naꝫ ip̄e erat ve re iſraelita in quo dolus non fuit. Ioh̓. 1. ¶ Hanc autem ſuſpicionē excludit conſequent̓ cū dicit. Nūquid per ali quem ⁊c. Et primo in generali. Secundo in ſpeciali. In generali ſic. Si per alios voluiſſem ſurripere veſtra: mi ſiſſem aliquos qui hoc procurarent apud vos. Sed nun quid per aliquē eoꝝ queꝫ miſi ad vos circūueni vos: ex torquendo per eos veſtra. Quaſi dicat. Non. sͣ. 7. Ne minem circuuenimus ⁊c. 1. theſſal̓. 4. Ne quis circūue niat in negotio fratrē. ſuū. In ſpeciali vero excludit ſuſpi tionē p̄dictā cū dicit. Rogaui titū ⁊c. Quaſi dicat Nul lus eorum in ſpeciali quem miſi ad vos circumuenit vos Titū em̄ cum precibus miſi ad vos. Et hoc eſt quod di cit Rogaui titū ⁊c. De iſto habetur. sͣ. 8. Miſi etiā cum illo fratrē ſcilicet barnabā vel lucā. sͣ. 8. Miſimus cū il lo ſcilicet tito fratrē ſcilicet alteꝝ dictoꝝ cuius laus ē in euangelio. Sed nūquid titus circūuenit vos? Quaſi di cat Non.sͣ. 8. Gratias ago deo meo qui dedit eandē ſo licitudinē pro vobis in corde titi ⁊c. Et ꝙ titus nō circū uenerit eos: probat ꝑ conformitatē titi ad apoſtolum. Et ponit duplicē conformitatē ſcilicet cordis. Et ideo dicit Nonne eodē ſpiritu ambulauimꝰ id eſt eandē volunta tem habemus. Uel eodē ſpiritu inſtigamur ad bene ⁊ re cte agendū. sͣ. 4. Habentes autē eundē ſpiritū ⁊c̄. Iteꝫ cōformitatē operis. Et ideo dicit. Nōne eiſdē veſtigijs id eſt operibus intendimus ſcilicꝫ veſtigijs xp̄i. Nā ego ſequor veſtigia xp̄i Iob. 23. Ueſtigia eius ſcilicet xp̄i ſe cutus eſt pes ⁊c. 1. Pe. 2. Chriſtus paſſus eſt ⁊c. Vt ſe quamini veſtigia eius. Et titꝰ ſequitur veſtigia mea. 1. coꝝ. I1. Imitateres mei eſtote ⁊c. Et ſic patet ꝙ ſi cōfor mis eſt mihi in voluntate ⁊ opere et ego nō circumueni vos nec intendo circūuenire. ꝙ aūt nec ip̄e circūuenerit vos ptꝫ ꝑ illd̓ Mat. 7. A fructibꝰ eoꝝ cognoſceꝭ ⁊cͣ. Ra tionē autē excluſionis ſubdit dicēs. Olim putatꝭ ⁊cͣ. Et primo ponit eorū opinionē. Secundo excludit eā. Opi nio autē iſtorū erat ꝙ apoſtolus quaſi reus ⁊ culpabilis omnia verba iſta epiſtole diceret ad excuſationē ſuā ⁊ ꝙ non eſſent vera ſed ad excuſandū tantū inuenta. ⁊ id̓o po nens hanc opinionē ipſorū dicit. Vos putatis olim id ē a principio huius epiſtole ꝙ excuſemus nos apd̓ vos id eſt ꝙ hec verba non ſint vera ſed ſint ad excuſandū cōfi cta. Hanc autem excludit ſic. Qui em̄ ſic excuſat ſe duo habet. Unum eſt ꝙ nō vtitur verbis veris ſed confictis Alid̓ eſt quia non vult pati detrimentū fame ſue ⁊ glorie. Unde ſpecialiter propter diſpēdiū fame aliqui excuſant ſe. Sed neutrū iſtorū eſt in nobis. Non ergo vera ē opi nio veſtra. ꝙ autē neutrū iſtorum ſit in nobis patet. Nō enim dicimus verba falſa quod probo. Primo per teſti monium dei. quia corā deo loquimur. Quaſi dicat Te ſte deo hoc in veritate dico Iob. 16. Ecce ī celo teſtꝭ meꝰ ⁊c. Secūdo per teſtimoniū xp̄i. quia in xp̄o loquimur id eſt per chriſtū in quo nulla eſt falſitas. sͣ. Secūdo ex ſin ceritate ſicut ex deo in chriſto loquimur. Item non q̄ri mus gloriā noſtraꝫ nec timemus infamiā. quia omnia q̄ dixi ⁊ de reuelationibus ⁊ de tribulationibꝰ facio ſeu di co ꝓpter veſtram edificationem. vt ſcilicet permaneatis in virtute ⁊ expellatis pſeudo. Romano. 14. Que edifi cationis ſunt inuicē ⁊c̄. 1. coꝝ. 14. Omnia ad edificatio tem fiant Iohan. 12. Non propter me hec vox venit ſed propter vos ⁊cͣ.
Lectio ſexta. Imeo enim ne forte cuꝫ venero: nō t quales volo inueniā vos. ⁊ ego in ueniar a vobis qualem non vultis. ne forte contentiones. emulationes. animo ſitates. diſſenſiones. detractiones. ſuſurra tiones. inflatiōes. ſeditiones ſint inter vos Ne iterū cū venero humiliet me deus apd̓ vos et lugeam multos ex his qui ante pec cauerunt ⁊ non egerunnt penitentiam ſuꝑ īmundicia ⁊ fornicatiōe ⁊ impudicitia quā geſſerunt. Poſita vna cauſa cōmendationis que ꝓuenit ex omiſſio ne corinthioꝝ quantum ad ea q̄ facere debuiſſent: in qua deteſtatur eorum ingratitudinē: hic conſequenter ponit aliam cauſam que prouenit ex eoꝝ cōmiſſione quantum ad mala que debuiſſent vitare. In qua exaggerat eoruꝫ maliciam: Et circa hoc duo facit. Primo ponit eorū cul pam in generali. Secundo explanat eam in ſpeciali ibi. Ne forte ⁊c. Dicit ergo. Nō ſolū laudaui me propt̓ hoc ꝙ vos omiſiſtis me laudare: ſed etiam propter periculū veſtrum: quod eſt in hoc ꝙ vos adheretis pſeudo. qꝛ dū fouent vos in peccatis exponunt vos in magno pericl̓o ⁊ ideo dicit. Timeo ſcilicet ne forte cū venero ad vos ꝑ ſonaliter non inueniā vos quales vos volo ſcilicꝫ iuſtos ſed peccatores ⁊ īcorrectos ⁊ diſpliceatis mihi ⁊ ego vo bis. quia iuſto non placent peccatores inꝙͣtum peccato res. Et inueniar talis a vobis contriſtatus ⁊ puniens qͣ lem me non vultis habere. Mali em̄ odiunt correctiōeꝫ ⁊ veritatē. ergo inimicus factus ſum vobis veꝝ dicens vobis ⁊c. Sic patet eorum malicia in generali ſcilicꝫ ꝙ timebat ne nondū plene penituerint. In ſpeciali etiā ma nifeſtat eoꝝ maliciam cū dicit. Ne forte contētiones ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ enumerat eoruꝫ mala p̄ſentia. Secundo cōmemorat preterita mala de quibus nondū penituerūt ibi. Ne iteꝝ cū venero ⁊c. Sciendum eſt autē circa primū ꝙ corinthienſes poſt conuerſionem inciderunt in peccatū carnale ꝓpter illū qui vxorē patrꝭ habuit. ⁊ de hoc in hac parte correcti ſunt per primā epi ſtolam non tamē plene. Sed adhuc aliquid in eis remā ſit ⁊ ſupra hoc remanſerunt in eis multa peccata ſpūalia que proprie opponuntur charitati. Charitas vero duo facit. Primo em̄ facit corda hominū ad inuicē conſenti entia. Secundo inducit homines ad mutuū profectum. Et ideo peccata ſpiritualia econtrario primo faciūt ho mines ad inuicē diſſentientes. Secundo faciūt eos inui cem offendentes. Et ideo primo enumerat peccata ſpiri tualia que pertinēt ad diſſenſionē. Secundo ea que fa ciunt ad offenſionē ibi. Detractiones ⁊c. In diſſenſioni bus autē procedit ordine retrogrado. Nam ẜm rectū or dinē homines primo diſſentiunt inqͣtū vnus vult vnū: alius vult contrariū. Secundo ex hoc procedunt ad in ferendum nocumenta. inꝙͣ tū quilibet vellet obtinere in propoſito ſuo. Tertio quando nō poteſt obtinere in ꝓ poſito ſuo ſed ſuccūbit accenditur zelo inuidie. Quarto ex hoc prorūpit ad contētiones verboꝝ ⁊ ab iſto vltimo incipit apoſtolus dicēs: Ne forte contentiōes ⁊c̄. Qua ſi dicat. Non ſolū timeo mala veſtra in generali ſed etiā in ſpeciali. ne forte ſint in vobis contentiōes de meritis prelatorū ⁊ de baptiſtꝭ ⁊c. prouerb̓. 20. Honor eſt homi ni qui ſeparat ſe a contentionibus ⁊c. Ambroſi. Con tentio eſt īpugnatio veritatis cuꝫ confidentia clamoris.
z ij

Explanatio ſancti Thome
Et hec contentio venit ab emulatione. Et ideo dicit: Et emulationes id eſt inuidie in his qui minores ſunt ⁊ mi nus habent. Iacob̓. 3. Ubi zelus ⁊ contentio ibi incon ſtantia ⁊c. Iob. 5. Paruulū occidit inuidia ⁊c. Sap̄. 2. Inuidia dyaboli ⁊cͣ. Et emulatio venit ab animoſitate. Unde dixit. Animoſitates in vltione ⁊ illatiōe nocumē ti. Ecc̄. 8. Cum audace̓ ne eas ⁊c. Et animoſitas vēit ex diſſenſionibus. Et ideo dicit. Diſſenſiones: odia: ⁊ con trarietas animoꝝ. Romāoꝝ vlti. Obſeruetis eos qͥ diſ ſenſiones ⁊ offendicula ⁊c. 1. coꝝ. 1. Idipſum dicatis om nes. ⁊ non ſint in vobis ſciſmata. ¶ Conſequenter enu merat eoꝝ mala preſentia quantū ad offenſionē. Et quia iſta ſpecialiter ſunt mala in nocumentis verboꝝ ⁊ nō fa ctorum. Ideo dimiſſis nocumētis factoꝝ. enumerat no cumenta verborum: in quibus etiā procedit ordine retro grādo. incipiens a poſteriore ⁊ hoc eſt cuꝫ quis expreſſe malum dicit de aliquo. Et ſi quidem in manifeſto: ſic eſt detractor. Et ideo dicit detractiones. Romāoꝝ.1. De tractores deo odibiles ⁊c. Si vero in occl̓to: tūc ē ſuſur ratio. Et ideo dicit ſuſurrones: qui latenter ſeminant di ſcordias. Ecc̄. 28. Suſurro ⁊ bilinguis maledictus erit Et hec duo procedunt ex ſuperbia: que animū inflatum contra aliquos prorūpere facit in mala verba Et ideo di cit: Inflationes.1. coꝝ. 4. Tamꝙͣ non ſim venturus ad vos ſic inflati ⁊c. Et hec inflationes veniunt ex ſeditioni bus que ſunt preparationes partiū ad pugnā. quia inter ſuperbos ſemꝑ iurgia ſunt. prouerb̓. 13. Et ideo dic̄. Se ditiones id eſt tumultus ad pugnā. prouerb̓. 17. Sem per iurgia querit malus. Sic ergo patet eoꝝ malicia ꝙͣ tum ad mala preſentia que multa ſunt: ⁊ in diſſenſionibꝰ ⁊ in nocumentis. Manifeſtat autē eoꝝ maliciā ꝙͣtuꝫ ad mala preterita de quibus non penituerūt cū dic̄. Timeo ne iteꝝ cū venero humiliet me deus id eſt affligat apud vos. ita ꝙ ⁊ lugeam multos veſtrū ex his qui ante pec cauerunt: ante primā epiſtolā ⁊ non egerunt penitentiaꝫ plene poſt primā epiſtolam. Et merito lugeā. quia ſicut gloria patris eſt gloria filioꝝ. ita confuſio patris eſt cōfu ſio filioꝝ. Sic ſamuel lugebat ſaul 1. reg. 15. Uſqꝫ quo lugens ſaul ⁊c. Et hoc quia non penituerūt nec egerunt penitentiā de peccatis carnalibus predictis quorū que dam ſunt contra naturā. Et ideo dicit: De īmunditia id eſt luxuria contra naturā. Quedam ſunt que cōmittun tur cū mulieribus corruptis ſcilicet viduis ſeu coniuga tis. Et ideo dicit. Et in fornicatione. Quedam ſunt que fiunt in corruptione virginum. Et ideo dicit. Et impudi citia quaꝫ geſſerunt aſſidue Gal̓. 5. Manifeſta ſunt ope ra carnis: que ſunt fornicatio: īmunditia: īpudicitia ⁊c̄. ¶ Capitulum tredecimū. Cce tertio hoc venio ad vos. vt ī ore duoꝝ vel trium teſtiuꝫ ſtabit omne verbū. Predixi em̄ ⁊ pre dico: vt preſens vobis: ⁊ nūc ab ſens his qui ante peccauerunt ⁊ ceteris om nibus. quoniam ſi venero iterum non par cā An experimentū queritis eius qui in me loquitur chriſtus. Qui in vobis non infir matur ſed potens eſt in vobis. Naꝫ ⁊ ſi cru cifixus eſt ex infirmitate. ſed viuit ex virtu te dei. Nam et nos infirmi ſumus in illo: ſꝫ viuemus in eo ex virtute dei in vobis. In precedentibus apoſtolus multa locutus eſt ad dete ſtationē pſeudo: hic conſequenter loquitur contra illos
qui a pſeudo ſunt ſeducti. Et circa hoc duo facit̉. Prīo increpat ſeductos. Secundo conſolatur perſiſtentes. ibi Decetro fratres gaudēte ⁊c̄. Circa primū primo cōmina tur ſententie ſeueritatē. Secundo oſtendit ſuā iudiciari am poteſtatē ibi. An experimentuꝫ queritis ⁊cͣ. Tertio monet ad correctionē ibi. Uoſmetipſos tēptate ⁊c. Cir ca primū primo promittit ſuā preſentiā. Secundo p̄det̉ minat ſui iudicij formā ibi. In ore duoꝝ ⁊c. Tertio cō minatur ſeuerā ſententiā ibi. Predixi em̄ ⁊ predico ⁊cͣ. Promittit ergo primo ſuum aduentū dicens: Ecce ego venio. quaſi dicat. Certum ſit vobis ꝙ venio ad vos. et ideo cauete vobis ne inueniā vos īparatos ⁊ dicit Ter tio non ꝙ tertio iuerit: ſed quia tertio iam parauerat ire ſic ⁊ non iuerit niſi ſemel: in ſecundo apparatu impedi tus.1. coꝝ. 4. Ueniam ad vos cito ⁊c. Ueniaꝫ inꝙͣ ⁊ iu dicabo malos ẜm ordinē. tamē ita ſcilicet ꝙ in ore duo rum vel triū teſtium accuſantiū ſeu teſtantiū contra ali quem ſit omne verbū accuſatorū. qd̓ quidē dicit̉ Deut̓. I7. Nemo occidetur vno teſte dicente teſtimoniū ⁊ eiuſ dem. 19. Non ſtabit teſtis vnus contra aliquē. Vel alit̓ In ore duoꝝ ⁊c. Quaſi dicat. Hoc quod dico de aduen tu meo ad vos ita eſt certū ſicut teſtimoniū duoꝝ vl̓ triū Sic ergo ordo iudicij erit. Sed ſeueritatē ſententie cō minatur dicens: Predixi em̄ ⁊c. Ubi primo inſinuat or dinem iudiciariū quo eſt procedendū. in quo exigit̉ vt p̄ cedat trina ammonitio: ⁊ quātū ad hoc dicit. predixi vo bis vt preſens: bis quando ſcilicet eram vobiſcū ⁊ nunc abſens predico. vt ſic ter ammoneat. predico inꝙͣ his qͥ ante peccauerunt ⁊ omnibus alijs. Quaſi dicat. omnes moneo. Secundo premiſſa monitione cōminatur ſenten tiam Vnde dicit. Quoniam ſi venero non parcā iterum Quaſi dicat. Alis qui peccauerunt peperci prima vice. ſed ſi iterum peccauerint. vel ſi non egerint penitentiam non parcam eis iterum. Et hoc iuſte fit. quia ille cui. ſe mel remittitur ⁊ iterū peccat. ſi remitteretur ſibi creſcerꝫ in malicia ⁊ efficeretur inſolens. Et ideo dicit ſapiens ꝓ uerbioꝝ. 13. Qui ꝑcit virge odit filiū ſuuꝫ ⁊c̄. Ex hoc er go ordinatū eſt in eccleſia vt precedat trinaᵉ monitio an teꝙͣ quis ſententiā excōmunicationis fulminet. quia cō tingit ꝙ aliqui licet ſint in peccatis ⁊ offendunt: tamen ex ſolo verbo ammonitionis corriguntur ⁊ ſatiſfaciunt. Et etiam a leuioribus ſemꝑ incipiendū eſt. ꝙ ſi ammōi tione non ducitur ne magis inſoleſcat adhibenda eſt ſe ueritas ſentētie Ecc̄. 8. Ex eo ꝙ nō ꝓfert̉ cito ſētētia ⁊c̄. ¶ Conſequenter ne poſſint calumniari de poteſtate apo ſtoli oſtendit apoſtolus ſuā iudiciariā poteſtatē dicens. An experimentū ⁊c. Ubi tria facit. Primo oſtēdit ſe ha bere legationē ⁊ poteſtatē iudicandi a xp̄o. Secūdo oſtē dit virtutē xp̄i ibi. Qui in vobis non infirmat̉ ⁊c. Ter tio oſtendit ꝙ virtus chriſti etiā ad alios deriuatur ibi. Nam ⁊ nos infirmi ſumꝰ in illo. Dicit ergo ſi venero nō parcā īmo ſeueriſſime iudicabo. ⁊ hoc bene poſſuꝫ. quia habeo auctoritatē chriſti in puniendo ⁊ remittendo.s. 2 Nam ſi quid donaui vobis ⁊c. sͣ. 5. prouerb̓. 10. Lega tione fungimur ⁊c̄. Et ideo dicit An experimentum ⁊cͣ. Quaſi dicat Non eſt dubitandū de poteſtate mea. quia quicquid ego loquor vel proferēdo ſententias vel remit tendo vel predicando: loquor a xp̄o. Exod̓. 4. Perge er go ego ero in ore tuo. Luce. 21. Ego dabo vobis os ⁊ ſa pientiā ⁊c. Que ergo homo facit ex inſtinctu ſpirituſſan cti dicitur ꝙ ſpirituſſanctus facit. ideo apoſtolus quia a chriſto motꝰ hoc loquebatur: attribuit chriſto tāꝙͣ prin cipali dicens. Qui in me loquitur xp̄s ⁊c. Ged ne dubi tetur de poteſtate ⁊ virtute chriſti. ideo conſequent̓ apo ſtolus oſtendit virtutem chriſti cuꝫ dicit. Qui in vobis ⁊cͣ. Ubi primo oſtendit virtutem chriſti quantuꝫ ad ea q̄

inepiſtolā I ad Corinthios XIII
IXIII
in eis apparuerunt. Secundo quantū ad ea que in chri ſto ſunt ibi. Nam ⁊ ſi ⁊c. Dicit ergo habeo poteſtatē iu diciariam a chriſto qui in me loquitur qui magne virtu tis eſt in vobis dando dona gratiarum: diſtributionē ſpi ritus ⁊ alia multa que experti eſtis ⁊ non ſolum non in firmatur ſed potens eſt in vobis. quia potenter vos libe rauit a peccato: potenter vos conuertit ad bonū. psͣ. Do minus fortis ⁊c. Sapient. 12. Subeſt tibi cum volueris poſſe. Et paulo ante Uirtutē em̄ oſtēdis tu ⁊c̄. Et nō ſo lum potentia chriſti apparuit in vobis ſed etiaꝫ in ſeipſo ſcꝫ inquantuꝫ a morte crucis quā ſuſtinuit ex infirmitate humana quam aſſumpſit infirmatā in paupertate ſurre xit ⁊ viuit ex virtute dei que eſt eſt ipſe deus. Talis em̄ erat illa ſuſceptio que deum homine faceret ⁊ hominem deum.1. corinth̓. 1. Quod infirmuꝫ eſt dei fortius ē ho minibus ⁊c. Uel ex virtute dei ſcilicet patris qui eſt etiā virtus chriſti. quia eadem eſt virtus patris ⁊ filij. Apo calipẜ. 1. Fui mortuus ⁊c. Hec etiā virtus chriſti deriua tur ad nos. Naꝫ ⁊ nos infirmi ⁊c. quaſi dicat Ad nos eti am pertinet illa virtus. quia ⁊ nos infirmi ſumus in illo id eſt ad intentionem illius inquantū propter ipſuꝫ mul ta patimur ⁊ mortificamus noſmetipſos ⁊ humiliamus nos.i. corinth̓. 4. Nos infirmi propter chriſtum ⁊c. ſu pra. 10. Preſentia corporis infirma. sͣ. 4. Semper mor tificationem ⁊c. ⁊ ideo viuemus id eſt viuificabimur ex virtute dei in vobis iudicandis. Gal̓. 1. Qui ſuſcitauit ieſum chriſtum ⁊c. ⁊ eſt ſenſus. Nos ex virtute quā chri ſtus viuit reſuſcitamur ⁊ illa virtute habemus etiā pote ſtatem iudicandi in vobis. Uel viuemus ſimili beatitu dine cum eo ⁊ hoc ex virtute dei: que quidem virtus dei eſt in vobis id eſt in conſcientijs veſtris. Lectio ſecunda. Oſmetipſos temptate ſi eſtis in fi de ipſi vos probate. An nō cogno ſcitis voſmetipſos. quia chriſtus ie ſus in vob̓ eſt. Niſi forte reprobi eſtis. Spe ro autē ꝙ cognoſcitis. quia nos non ſumus reprobi. Oramus autē deum vt nihil mali faciatis. non vt nos probati parcamus: ſed vt vos quod bonum eſt faciatis. Nos auteꝫ vt reprobi ſimus. non poſſumus em̄ aliqͥd aduerſus veritatē: ſed pro veritate Gaude mus em̄ quoniam nos infirmi ſumus. Uos autē potentes eſtis hoc ⁊ oramꝰ veſtrā cō ſumationē. Ideo eniꝫ hec abſens ſcribo. vt non preſens durius agam ſcd̓m poteſtatem quā dominus dedit mihi in edificationē et non in deſtructionē. Poſt comminationeꝫ ſeueri dei iudicij: ſubdit apoſtolꝰ ammonitionē ad preparationē vt iudiciū ſeuerum nō pa tiantur. Et primo ponit ipſam ammonitionē. Secundo rationē ammonitiōis aſſignat ibi. Ideo hec abſens ſcri bo ⁊c. Circa primum duo facit. Primo ponit ammoni tionem. Secundo excludit falſam ſuſpitionem ibi. Ora mus autem ad deum ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Pri mo monet vt ſe examinent. Secundo innuit quid ꝑ hu iuſmodi examinationem inuenire poſſint ibi. Aut nō cō gnoſcitis ⁊c. Circa primum ſciendū eſt ꝙ ille qui ſecūre vult comparere in iudicio: debet ſe primo examinare de factis ſuis ⁊ ſic poterit ſcire vtrū tute compareat Et ideo apoſtolus monet: vt antequā veniant ad iudicium quod
erit in aduentu ſuo ad eos: examinēt ſe dicens: Voſmet ipſos examinate ⁊ cōſiderate actus veſtros.i. theſſal̓. 5. Omnia probate: quod bonū eſt tenete ⁊c. Monet auteꝫ vt de duobus ſe examinent ſcilicꝫ de fide. Und̓ dixit. Si eſtis in fide quā predicaui vobis ⁊ a me accepiſtis de do mino ieſu chriſto an excideritis ab ea ⁊ ſitꝭ prolapſi in ali am. Et hoc neceſſarium eſt. quia.1. corinth̓. 11. dicit̉. Si noſmetipſos iudicaremꝰ. ⁊c̄. Iere. 2. Uide vias tuas ⁊c. Itē de operibꝰ. Unde dicit. Ipſi vos probate ſcilicet an ſitis in operibus bonis. ⁊ vtrum conſcientia remordeat vos: aliqͥd mali feciſſe. Et hoc vtile eſt. quia. ī coꝝ. 11. di citur Probet autē ſeipſuꝫ homo ⁊c. Gal̓. 6. Opus ſuuꝫ probet vnuſquiſqꝫ. ¶ Conſequenter cum dicit An non cognoſcitis ⁊c. Oſtendit quid per huiuſmodi examina tionem inuenire poterunt Et primo quid inueniāt in ſe ipſis. Secūdo quid inueniant in apoſtolo ibi. Spero au tem ⁊c. In ſeipſis autē duo inuenire poterunt per exami nationē. quia aut ſcient ſe tenere fidem ⁊ ſic inuenire po terunt ⁊ cognoſcere ꝙ chriſtus ſit in eis. ⁊ hoc eſt qd̓ di cit An nō cognoſcitꝭ voſmeti ꝑſos: quia chriſtꝰ in vobis eſt.i. nunquid ſi examinaretis vos ſciretis vos habere fi dem ⁊ cognoſceretis ꝙ chriſtus eſt in vobis. Quaſi di cat. Sic. quia vbi eſt fides chriſti ibi eſt chriſtus. Eph̓. 3 Habitare chriſtum per fidem.1. corinth̓. 6. Reſcitis qͥa corpora veſtra templū ⁊c. Aut ſcient ſe non tenere fideꝫ ⁊ ſic inuenient ꝙ ſint reprobi. Et ideo dicit. Niſi forte re probi eſtis id eſt vere inuenietis vos habere chriſtū niſi forte dimiſeritis fidem ⁊ reprobi ſitis ab eo qd̓ prius ha buiſtis per fidem Iere. 15. Reliquiſti me: retrorſum abi iſti. Iere. 6. Malicie eorū non ſunt conſumpte argentuꝫ reprobum ⁊cͣ. Sed hic queſtio eſt litteralis de hoc quod dicit An non cognoſcitis ⁊c. Nam chriſtus in eis ſolum manet qui habent charitatē. vt dicit̉. 1. Iohan. 4. De us charitas eſt ⁊c. Si ergo cognoſcimus ꝙ chriſtus per fidem ſit in nobis. oportet ꝙ hoc ſit per fidem formatam Cognoſcētes ergo hoc modo chriſtum eſſe in nohis ſcie mus nos habere charitateꝫ qua informatur fides. quod qd̓ eſt contra id Eccleſiaſ. 9. Nemo ſcit vtrum odio ⁊cͣ. Reſpondeo dicenduꝫ eſt ꝙ habitare chriſtum in nobis poteſt accipi dupliciter. Vel quantuꝫ ad intellectū Vel quantū ad affectuꝫ. Si quantū ad intellectū ſic ipſe ha bitat in nobis per fidem informē. Et hoc modo nihil ꝓ hibet nos per certitudinem ſcire ꝙ chriſtꝰ habitet in no bisᵉ cum ſcimus nos tenere fidem: quam eccleſia catholi ca docet ⁊ tenet. Si vero quantum ad affectum ſic habi tat chriſtus in nobis per fidem formatā ⁊ hoc modo nul lus poteſt ſcire ꝙ chriſtꝰ habitet in nobis vel ꝙ habea mus charitatem niſi per reuelationem ⁊ ſpecialem grati am alicui concedatur per certitudinem: per quandaꝫ ta men coniecturā nihil prohibet nos ſcire poſſe ꝙ in cha ritate ſimus: quando ſcilicet quis inuenit ſe taliter para tum ⁊ diſpoſitum vt nullo modo propter aliquod tēpo rale vellet aliquid facere contta chriſtum. i. Iohā. 3. Si cor noſtrū nō reprehenderit nos ⁊c. Patet ergo ꝙ apo ſtolus loquitur quantū ad primū modum. Vel etiam lo quitur de cognitione que eſt per coniecturam quandam vt dictum eſt. Argumentū autem procedit quantū ad ſe cundum modum ⁊ de cognitione que eſt per certitudi nem. Quid auteꝫ in apoſtolo poſſint inuenire ſubdit di cens. Spero autem ⁊c. Nam quia iſti corinthij poſſent dicere Nos non ſumus reprobi: ſed ideo non tenemus documenta tua quia nō ſunt recta ſed reprobāda. ⁊ ideo dicit. Quicquid ſit de vobis tamen ſpero ꝙ ex vitaⁱ ⁊ do ctrina noſtra quam oſtendi vobis cognoſcetis ꝙ non ſu mus reprobi ⁊ non docuimus mala nec excluſi ſumus a poteſtate quam dicimꝰ nos habere. Eccleſiaſ. 19. Ex viz iij

Explanatio ſancti Thome
ſu cognoſcitur vir Matth̓. 7. A fructibus eoꝝ ⁊c. ¶ Cō ſequenter cum dicit Oramus autem ⁊c. Excludit ſuſpi tionem. Cōminatus enim fuerat eis iudicium ſeuerum cum oſtenderat poteſtatem ſuam in iudicando ⁊ indixe rat examinationem: credens chriſtum in eis eſſe niſiⁱ ipſi eſſent reprobi. Sed tamen hoc dimittit ſub dubio vtruꝫ ſit chriſtus in eis. Et quia iſti poſſent credere ⁊ ſuſpicari ꝙ apoſtolus gauderet de hoc ꝙ eſſent reprobi: vt ip̄e in comparatione ad eos maior appareat: ⁊ vt in eis poſſet exercere ſeuerius iudicium. ideo apoſtolus hanc ſuſpi cionem remouet hic. Primo per orationem quaꝫ ꝓ eis ad deum dirigit. Secundo per gaudium quod de eis cō cepit ibi. Gaudemus enim ⁊c. Orat autem vt ipſi inue niantur innocentes. quia examinantur ex ſeueritate iudi cij. Et ideo dicit. Oramus autem ſcilicet deū vt vos ni hil mali faciatis. Quaſi dicat. non credatis ꝙ velimus ꝙ ſitis reprobi. ſꝫ oramus vt nihil ⁊c̄. Itē orat ꝙ ipſe aꝑ pareat infirmus per quod excluditur appetitus excellen tie apoſtoli in comparatione ad eos. Et ideo dicit. Non ſcilicet oramus vt probati parcamus id eſt nō vt nos cō mēdemur ꝓbati in cōparatiōe ad vos ſꝫ magꝭ vt vos qd̓ bonū eſt faciatꝭ. Galathas. 6. Bonū aūt faciētes ⁊c. psͣ. Uiriliter agite ⁊ confortetur cor veſtrū. Nos autē vt re probi ſimus amittendo poteſtatē puniendi ⁊ iudicandi. quia vbi non eſt culpa omnes ſumus pares ⁊ vnus non habet poteſtatē iudicandi ſuper alios. Magis ergo vult apoſtolꝰ vt ſint boni ꝙͣ vt ſubiaceant poteſtati iudicij ſui Et ꝙ careat poteſtate iudicandi ſi boni ſint: oſtendit cuꝫ dicit Non enim poſſumus ⁊c. Quaſi dicat. Nos non la boramus niſi pro veritate ⁊ pro ipſa ſtamus. Conſtat au tem ꝙ ſi puniremus innocentes faceremus contra veri tatem ⁊ contra iuſticiam. Vnde cum apoſtolus non poſ ſit facere contra veritatem ſed pro veritate id eſt pro iu ſticia. manifeſtum eſt ꝙ non puniet innocentes. Notan dum eſt ſcd̓m auguſtinum in gloſa ꝙ ad vitandum pec cata: neceſſaria ſunt duo ſcilicet liberū arbitrium ⁊ gra tia dei. Si enim liberum arbitrium non eſſet neceſſariū: nunquā darentur homini p̄cepta nec prohibitiones nec exhortationes. Fruſtra etiam darentur pene. Gratia eti am eſt neceſſaria. quia niſi deus omnes regeret per gra tiam ſuam non poſſet homo ſtare. Fruſtra etiā oraremꝰ ꝙ non inducat nos in temptationem. Et ideo apoſtolus oſtendens vtrūqꝫ eſſe neceſſariū: ⁊ orat deum pro gratia obtinenda: ⁊ monet vt per liberum arbitrium recedant a malo ⁊ faciant bonum. Vnde dicit. Oramus quantuꝫ ad primū: Vt nihil mali faciatis quantum ad ſecundū. ¶ Conſequenter cum dicit Gaudemꝰ ⁊c. Remouet fal iam ſuſpicionem propter gaudium de bono ipſorum cō ceptum. Et primo ponit gaudium quod de ipſorum in nocentia concipit. Secūdo orationem quam pro ipſorū perfectione emittit ibi. Hoc autem oramus veſtram ⁊cͣ. Dicit ergo Oramus ꝙ vos ꝓbati pareatis ſed nos in firmi ⁊ hoc apparet ex affectu noſtro. quia gaudemus ꝙ ſcilicet aliqui ſint inter vos boni ⁊ innocētes ex quo ſub trahitur nobis poteſtas iudicādi ⁊ videmur infirmi. Et hoc eſt quod dicit Gaudemus quoniam nos infirmi ſu mus id eſt non exercentes poteſtatem noſtram. Vos au tem potentes id eſt ſic bene agentes ⁊ vitia vincentes ꝙ ſubtrahitis vos a poteſtate noſtra iudicandi. Cum enim aliquis male agit ſubdit ſe poteſtati iudicis. ſed bene fa ciendo repellit illam a ſe. Romanorū. 13. Vis non time re poteſtatem. Benefac. ⁊c. 1. corinthioꝝ. 4. Nos infir mi vos fortes. De iſto gaudio dicitur Philip̄. 2. Gau deo ⁊ congratulor vobis ⁊cͣ. Et nō ſolum de his gaude mus: ſed etiam ſuper hoc oramus veſtram conſumatio nem id eſt perfectionem. In rebus enim naturalibus vi
demus ꝙ quelibꝫ res naturalis naturaliter tendit ad ſu am perfectionem: ad quam habet naturale deſiderium. Et ideo cuilibet rei datur virtus naturalis vt ad ſuaꝫ ꝑ fectionem naturalem poſſit peruenire. gratia autem da tur homini a deo per quam homo perueniat ad ſuam vl timam ⁊ perfectam conſummationem id eſt beatitudinē ad quam habet naturale deſiderium. Unde quando ali quis non tendit ad ſuam perfectionē: ſignū eſt ꝙ nō ha beat ſatis de gratia dei Et ideo apoſtolus vt iſti poſſint in gratia creſcere orat vt perficiantur. ⁊ Philip̄. i. Oro vt charitas veſtra ⁊c. Eph. 6. Vt poſſitis reſiſtere in die malo ⁊c. ¶ Cōſeq̄nter poſita āmonitiōe cāꝫ āmonitiōis aſſignat dicēs: Id̓o hoc abſēs ſcribo ⁊cͣ. i. id̓o abſēs ſcri bo vobis hoc monēdo vos ne ſcꝫ cogar aliquid facere cō tra voluntatē meam que eſt vt nihil dure agā cōtra vos niſi quatenus per vos cōpellar. Et ideo dicit. Vt nō pre ſens vobis: durius agam contra vos ꝙͣ velim vel ꝙͣ ve litis. Fap̄. 11. Hos quidem tanꝙͣ pater monens proba ſti ⁊c. sͣ. 10 Abſens confido in vobis. Rogo autem vos ne preſens audeam ⁊c̄. Sed quia corinthij poſſent dice re nunquid etiam ſi bene fecerimus: non poteris contra nos o apoſtole dure agere. ideo reſpondet dicens Non. quia non propono nec poſſum agere: niſi ſcd̓m ꝙ recepi a deo poteſtatem. deus autem dedit mihi hanc poteſta tem ſcilicet ligandi atqꝫ ſoluendi in edificationem nō in deſtructionem id eſt vt vos edificemini ⁊ nō vt deſtrua mini. Et ſi dure vos corrigerem non edificarem ſed de ſtruerem. sͣ. 10. De poteſtate noſtra quā dedit nobis do minus ad edificationem ⁊c. Hanc autem poteſtatem de dit dominꝰ paulo Actuū. 9. ⁊ 13. Segregate mihi bar nabam ⁊ paulum ad opus ⁊cͣ. Lectio tertia. Ecetero fr̄es gaudete ꝑfctī eſtote: d exhortamī: idip̄ꝫ ſapite: Pacē habe te: ⁊ deꝰ pacꝭ ⁊ dilectōis erit vobi ſcū Salutate inuicem in oſculo ſancto Salutāt vos omnes ſancti. Gratia domini noſtri ie ſu chriſti ⁊ charitas dei ⁊ cōmunicatio ſan ctiſpiritus ſit cū omnibꝰ vobis Amen. In precedentibus apoſtolus increpauit ſeductos a pſeu do: hic vero conſolatur perſiſtētes in fide ⁊ doctrina ſua Et primo ponit monitioneꝫ. Secundo ſubdit ſalutatio nem ibi. Salutate in oſculo. ⁊c̄. Circa pͥmum primo po nit monitionem. Secundo premium implete monitio nis ibi. Et deus pacis ⁊c. Monet auteꝫ ad tria. Primo qualiter ſe habeant in ſeipſis. Secundo qualiter ſe ha beant ad proximos. Tertio qualiter debent eſſe omnes ad inuicem. In ſeipſis autem debent bona duo habere. Primo gaudium de bono habito ⁊ quantum ad hoc di cit. Decetero fratres qui conſtantes fuiſtis gaudete in his que ad ſeruicium dei facitis. Et hoc eſt neceſſarium ad hoc ꝙ ſitis iuſti ⁊ virtuoſi. quia nullus eſt virtuoſus ſeu iuſtus qui nō gaudet iuſta ⁊ virtuoſa operatione. Et ideo dicitur in pſalmis. Iubilate deo omnis terra: ſerui te domino in leticia. Philipenſes. 4. Gaudete in domi nō ſemper. iterū dico gaudēte ⁊c̄. Et vere ſemper eſt gau dendum. quia gaudium conſeruat hominem in bono ha bitu. quia nullus poteſt eſſe diu in eo quod triſtat. Se cundo debent habere boni in ſeipſis emulationem perfe ctionis. ⁊ quantum ad hoc dicit. Perfecti eſtote. id eſt ſemper tendatis ad profectum. Hebreorum ſexto. Qua propter intermittentes inchoationis chriſti ſermonem.

in epiſtolam T ad Corinthios XIII
S XIII
ad perfectionem ⁊cͣ. Non eſt autem hoc quod hic dici tur preceptum ſcꝫ ꝙ homo ſit perfectus: ſed hoc ꝙ ſem per tendat ad perfectionem: ⁊ hoc ē neceſſarium: qꝛ qui non ſtudet ad proficiendum ē in periculo deficiendi. Ui demus enim ꝙ niſi remiges conentur aſcendere: nauis ſemper deſcendit. Et ideo dicebat dominus. Marci. 6. Eſtote per fecti. ⁊c. Proximis autem ē impendenda ex hortatio ad bona. Et quantum ad hoc dicit. Exhortami ni. ⁊cͣ. Eccl̓. 17. Anicuiqꝫ mandauit de ꝓximo. ⁊c. Ro. 12. Qui exhortatur in exhortando. Apoc̄. vlt. Qui au dit dicat veni. Communia autem omnibus debent eſſe duo ſcilicet vt idem ſapiant. Et ideo dicit. Idem ſapite: ⁊ vt pacem habeant. Et ideo dicit. Pacem habete. Et hec duo ita ſe habent ꝙ vnum eſt exterius: aliud interiꝰ Conſtat enim ꝙ corpora non poſſunt ſeruari ⁊ ordinari niſi membra ordinentur ad inuicem. Similiter nec eccle ſia nec eccleſie membra niſi ordinentur ⁊ vniantur ad in uicem. Eſt autem duplex vnio neceſſaria ad membra ec cleſie vnienda. Una ē interior vt ſcilicet idem ſapiant ꝑ fidem quantum ad intellectum idem credendo: ⁊ ꝑ amo rem quantum ad affectum idem diligendo. Et ideo di cit. Idē ſapite.i. idem ſentiatis de fide ⁊ idem diligatis affectu charitatis: quia tunc ē vera ſapientia quādo ope ratio intellectus perficitur ⁊ conſumatur per quietatōeꝫ ⁊ delectationem affectus. Unde ſapientia dicitur quaſi ſapida ſcientia. Roma. 15. Vt ſic vnanimes vno ore ho norificetis deum. ⁊c. prīo Coꝝ. pͥmo. Idipſum dicatis ⁊c. Phil̓. 2. Idem ſapīatis ⁊c. Alia ē exterior ſcilꝫ pax. Et ideo dicit. Pacem habete inter vos. Heb̓. 12. Pa cem ſequimini ⁊c. p̄s. Inquire pacem. 2. Theẜ. 3. Ipſe deus pacis det vobis pacem ſempiternam in om̄i loco. ¶ Conſequenter cum dicit. Et deus pacis ⁊ dilectionis erit vobiſcū ponit premium quod redditur implentibus monitionem predictam. Quaſi dicat. Si ſeruabitis pa cem inter vos: deus pacis ⁊ dilectionis erit vobiſcum. ¶ Circa quod notandum ē ꝙ apud gentiles conſuetum erat ꝙ aliqui ex donis denominabant deos quia licet eſ ſet vnus deus tantū tamē ſingula dona ſua denomīabāt deos ex illis donis ſicut ex dono patis denoīabant deuꝫ pacis. ⁊ ex dono ſalutis deū ſalutis. Huic vocabulo allu dens apoſtolus dicit Deus pacis. ⁊cͣ. nō ꝙ pax ſit vnus deus. ſicut illi dicebant. ſed ideo xp̄us dicitur deus pa cis quia ē dator pacis ⁊ amator. Ioh. 14. Pacem meā do vobis ⁊c. pͥmo Coꝝ. 14. Non ē deus diſfenſionis ſꝫ pacis. Roma. 5. Charitas dei diffuſa eſt in cordibus no ſtris ⁊c̄. Ipi̓e etiam ē auctor pacis. Ioh. 16. In me pa cem habebitis ⁊c. Ipſe in pace habitat. p̄s. In pace fa ctus ē locus eius. ⁊c̄. Item non ſolum ē deus pacis ſed etiam dilectionis. Et ideo dicit. Deus pacis ⁊ dilectio nis erit vobiſcum. ⁊ hoc ideo eſt quia qui ē in vera pace cordis ⁊ corporis ē in charitate ⁊ qui manet in charitate in deo manet ⁊ deus in eo. vt dicitur pͥme Io. 4. ⁊ quia homo nō meret̉ niſi per pacem ⁊ dilectionem. Ioh. 14. Si quis diligit me. ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Sa lutate inuicem in oſculo ⁊c. Ponit ſalutationem ⁊ circa hoc primo indicit eis mutuā ſalutationem. Secundo ſa lutat eos ex parte aliorum. ibi. Salutat vos ⁊c. Tertio ſalutat eos ex parte ſua ibi. Gratia dei ⁊c. Mutuam ſalu tationem indicit faciendā per oſculum. Vnde dicit. Sa lutate inuicem voſip̄os in oſculo ſancto. Ubi notanduꝫ eſt ꝙ oſculum ē ſignum pacis Nam per os in quo datur oſculum homo reſpirat. Et ideo quādo homines dant ſi bi mutua oſcula ſignum ē ꝙ vniunt ſpirituꝫ ſuum ad pa cem. Eſt autem pax ſimulata ⁊ hec ē eorum qui loquun tur pacem cū proximo ſuo mala autem. ⁊c. vt dicitur in p̄s. Que quidem fit per oſculi fraudulentiā Prouerb̓.
27. Meliora ſunt verbera diligentis ⁊c. Eſt ⁊ pax mala ⁊ turpis quando ſcꝫ conueniunt ad malum faciendum. Sap̄. 14. In magno viuentes in ſciētie bello ⁊c. Et hec ſit per oſculum libidinoſum. Prouer. 7. dicitur de ma la muliere ꝙ apprehenſum deoſculatur iuuenē. ⁊c. Eſt et pax ſancta quā facit deus. Phil̓. vltimo. Et pax dei q̄ exuperat ⁊c. ⁊ hec ſit per oſculum ſanctum quia vnit ſpi ritum ad ſanctitatem. Et de hoc oſculo dicitur hic. In oſculo ſancto. Et ex hoc inoleuit conſuetudo ꝙ fideles ⁊ ſancti viri in ſignum charitatis ⁊ vnionis ſe oſculātur Et datur pax in eccleſijs in oſculo ſancto. Ex parte autē aliorum ſalutat eos dicens: Salutant vos ſancti omnes quia omnes ſancti ⁊ fideles ſperant ⁊ deſiderant ac ora tionibus procurant ſalutem noſtram. Unde omnes fide les chriſti ad inuicem ſperant ⁊ deſiderant ſibi ſalutem. p̄s. Participem me fac deus. ⁊c̄. Ex parte autem ſua ſa lutat eos apoſtolus dicens. Gratia domini noſtri. ⁊cͣ. Ubi ſciendum eſt ꝙ duplex eſt modus appropriandi ali quid diuinis perſonis. Vnus eſt eſſentialiter: alius cau ſaliter. Eſſentialiter autem appropriatur diuinis perſo nis ſicut patri potentia. quia ip̄e eſt potentia eſſencialit̓ inquantum eſt principium. Filio ſapientia inquantuꝫ ē verbum. Spiritui ſancto amor inquantum eſt bonitas. Hic vero apoſtolus nō appropriat iſta hoc modo ſcilicet per eſſentiam: qꝛ ſic omnia appropriarentur ſpiritui ſan cto: ſed appropriat per cauſaꝫ. Et ideo cum gratia ſit do num quo dimittuntur nobis peccata. Roma. 3. Iuſtifi cati gratis ⁊cͣ. Et remiſſio peccatoruꝫ ſit nobis facta per filium qui carnem noſtram accipiens pro peccatis no ſtris ſatiſfecit. Ioh. pͥmo. Gratia ⁊ veritas ⁊c. Propter hoc apoſtolus attribuit gratiam chriſto. Unde dic̄ Gra tia domini noſtri. ⁊cͣ. Charitas auteꝫ ē nobis neceſſaria quia oportet nos vniri deo. prime Ioh. 4. Qui manet in charitate in deo manet. ⁊c. Et quia hoc eſt a deo pa tre inquantum ip̄e ſic dilexit mundum vt filium ſuū vni genitum daret. vt dicitur Ioh. 3. Roma. 5. Commēdat autem deus ſuam charitatem. Ideo ſibi vt principio iſti us charitatis attribuit charitatem cum dicit. Et chari tas dei ſcilicet patris. Cōmunicatio vero diuinorum fit per ſpiritum ſanctum quia eſt diſtributor donorum ſpi ritualium prime Coꝝ. 32. Hec omnia operatur vnus at qꝫ idem ſpiritus. Et ideo ſpiritui ſancto attribuit com municationem cum dicit. Et communicatio ſpiritꝰ ſan cti. Uel attribuit ſibi hoc. qꝛ ipſe eſt cōmunis alijs dua bus perſonis. Sic ergo apoſtolus in ſalutatione ſua op tat omnia neceſſaria cum dicit. Gratia domini noſtri ie ſu chriſti ⁊ charitas dei ⁊ communicatio ſpiritus ſancti ſit ſemper cum omnibus vobis Amen ¶ Gratia xp̄i qua iuſtificamur ⁊ ſaluamur charitas dei patris qua ſibi vni mur: ⁊ communicatio ſpiritus ſancti diuina nobis dona diſtribuentis. Amen ¶ Explicit aurea expoſitio ſuper ſecunda epiſtola ad co rinthios angelici doctoris ſancti Thome de aquino or dinis predicatorum.

alio ſancti Tome
EPIA ¶ Incipit mirabilis explanatio ſanctiſſimi doctoris Thome de aquino ordinis predi catorum ſuper epiſtolam ad Galathas. Prologus tera noui. Io ſuperuenientibus proijcietis. Le uitici. 26. Hec verba competūt pre ſenti epiſtole. In qua apoſtolus re darguit galathas qui intantū ſedu ſcti fuerunt a pſeudo vt ſimul ſerua rent legalia ⁊ euangeliū qd̓ apl̓s ī properat eis in verbis p̄miſſis dicens: Uetera nouis ſu peruenientibꝰ proijcietis. In quibꝰ verbis innuit dn̄s quadruplicem vetuſtatē. Prima vetuſtas ē erroris: de qua Eſa. 26. Uetus error abijt. ⁊ hec remota ē ꝑ noui tatē doctrine xp̄i. Mar. pͥmo. Que eſt hec noua doctri na. Secūda vetuſtas ē figure. de qua Heb̓. 3. Cōſuma bo ſuper domū dauid ⁊ ſuꝑ iuda teſtamentū nouū nō ſe cūdū teſtm̄ qd̓ feci patribus eoꝝ. Ubi primo oſtendit pͥ mū teſtamentū eſſe vetuſtū ⁊ hoc renouari ꝑ nouitatem gratie ſeu veritatis p̄ſentie xp̄i. Iere. 31. Nouū faciet do minus ſuper terrā ⁊c̄. Tertia eſt vetuſtas culpe. de qua p̄s. Quoniā tacui cōfitendo.ſ. peccata mea inueteraue runt ⁊c. ⁊ hec renouat̉ ꝑ nouitatē iuſticie. Ro. 6. In no uitate vite ambulemus ⁊c. Quarta eſt vetuſtas pene. Tren̄. 3. Uetuſtam fecit pellem meā: ⁊ hec renouabitur per nouitatē glorie. de qua nouitate Eſa. vltimo. Ecce ego creo celū nouum ⁊cͣ. Apoc̄. 21. Dixit qui ſedebat in throno. Ecce noua facio omnia. Capitulum primū. Aulus apoſtolus nō ab hominibꝰ neqꝫ ꝑ hominē: ſed per ieſum xp̄m p ⁊ deū patrem qui ſuſcitauit eum a mortuis: ⁊ qui mecū ſunt omnes fratres ec cleſijs galathie. Gr̄a vobis ⁊ pax a deo pa tre noſtro ⁊ dn̄o ieſu xp̄o. qui dedit ſemet ipſū pro peccatis noſtris vt eriperet nos de preſenti ſeculo neqͣꝫ ſcd̓m voluntateꝫ dei et pr̄is: nr̄i cui ē gloria ī ſecula ſeculoꝝ Amen Scribit ergo apoſtolus galathis hanc epiſtolam in qua oſtendit ꝙ veniente gratia noui teſtamēti debet proijci vetus teſtamentum: ⁊ impleta veritate deſeratur figura quibus duabus ſcꝫ gratia ⁊ veritate adeptis perueniat̉ ad veritatem iuſticie ⁊ glorie. Acquirunt̉ auteꝫ illa duo ſi obſeruantia legaliuꝫ dimiſſa: obſeruantie euāgelij xp̄i feruenter inſiſtamus. Ordo autem huius epiſtole con gruus ē vt poſt duas epl̓as ad Corinthios in quarū pri ma agitur de ſacramentis eccleſie: in ſecūda de miniſtris horum ſacramentoruꝫ neceſſarie ſequatur epiſtola ad ga lathas: in qua agitur de ceſſatione ſacramentoꝝ veteris teſtamenti. Diuiditur autem hec epiſtola in duas ꝑtes. in ſalutationē ⁊ epl̓arem narrationem. ibi. Miror ꝙ ⁊cͣ. In ſalutatione autem primo ponitur perſona ſalutantis Secūdo ponūt̉ perſone ſalutate ibi Ecclijs galathie ⁊c. Tertio bonum optatum. ibi. Gratia vobis ⁊c. Circa pri mum primo ponitur perſona ſalutans principaliter que deſcribitur ex nomine ⁊ ex auctoritate. Ex nomine qui dem cum dicit. Paulus quod congruit humilitati ſue: quia interpretatur humilis. Unde dicitur prime Coꝝ.
15. Ego ſum minimus apoſtoloꝝ. ⁊c. Item congruit oẜ ficio ſuo. quia ẜm alium modum interpretatur os tube. in quo ſpecialiter eſt officium predicationis ſignificatuꝫ Eſa. 58. Quaſi tuba exalta vocem tuam. ⁊c. Ex auctori tate autem deſcribitur cum dicitur apoſtolus. Ubi duo ponuntur. ſcꝫ eius auctoritas ⁊ auctoritatis origo. Au ctoritas quia apoſtolus qui miſſus. ¶ Sciendum ē au tem ꝙ apoſtolus in quibuſdam epiſtolis ſcribit ſe ſeruū oſtendens nomē humilitatis vt in epiſtola ad romanos In quibuſdam vero ſcribit ſe apoſtolum: oſtendens au ctoritatem ſuam. Cuius ratio eſt. quia romani ſuperbi erant. ⁊ ideo apoſtolus vt inducat eos ad humilitatem ſcribit ſe ſeruum in exemplū humilitatis. Galathis vero quia ſtulti erant ⁊ ſuperbi vt frāgat eos nominat ſe apo ſtolum: ⁊ ideo hic ponit auctoritatem ſuam. Originē au tem auctoritatis ſue deſcribit cum dicit: Non ab homi nibus ⁊c. Et primo remouet originem extimatā. Secū do aſſignat veram ibi. Sed per ieſum chriſtum ⁊c. Ori go autem extimata erat quia intātū galathe ſeducti erāt a pſeudo ꝙ crederent apoſtolum non eſſe eiuſdem aucto ritatis: qua alij apoſtoli erant: quia nō fuit doctꝰ a chri ſto vel conuerſatus cum eo ſed eſſet miſſus ab eis quaſi miniſter eorum. Opinionem ergo iſtam remouet cum di cit. Non ab hominibus ⁊c. Quidam enim mittebantur a toto collegio apoſtolorum ⁊ diſcipuloruꝫ. Et ideo oſtē dens ſe nō eſſe ab eis miſſum dicit. Non ab hominibus Quidam enim mittebantur ab aliquo apoſtolorum ſpe ciali: ſicut paulus aliquando mittebat lucam ⁊ titum. Et ideo oſtendens ꝙ nec ſic miſſus ſit dicit. Neqꝫ ꝑ ho minem id eſt per aliquem apoſtolorum in ſpeciali: ſꝫ per ſpiritum ſanctuꝫ qui dicit Act̉. 13. Segregate mihi ⁊c. Cauſa autem originis huius veritatis vera eſt chriſtus ieſus. Et ideo dicit. Sed per ieſum chriſtum ⁊ deuꝫ pa trem. Hec autem diſtinctio cuꝫ dicit Per ieſum chriſtū ⁊ deum patrem poteſt accipi vel quantum ad perſonam patris et perſonam filij. Et tunc alius eſt in perſona deus pater ⁊ alius ieſus chriſtus. Ab vtroqꝫ autem miſ ſus eſt beatus paulus ad predicandum ⁊ a tota trinitate quia inſeparabilia ſunt opera trinitatis. Non ſit autem mentio de perſona ſpiritus ſancti. quia cum ſit vnio ⁊ ne xus duorum: poſitis perſonis duabus ſcilicet patris ⁊ fi lij: intelligitur etiam ſpiritus ſanctus. Vel poteſt ſumi diſtinctio predicta quantum ad naturam aſſumptam ſcꝫ humanam: quia ſecūdū naturam diuinā non eſt diſtīctio inter deum patrem ⁊ ieſum chriſtum. Et tunc miſſus eſt paulus per deum patrem ſicut per auctoreꝫ ⁊ per ieſum chriſtum ſicut per miniſtrum. Roman̄. 15. Dico ieſum chriſtum miniſtrum fuiſſe. ⁊c̄. Quia vero galathe dero gabant apoſtolo ꝙ non fuiſſet conuerſatus cum chriſto ſicut alij: nec miſſus ab eo. Ideo in hoc ſpecialiter ma gnificat ſe: quia illi fuerunt miſſi per chriſtum adhuc vi uentem in carne mortali. Ipſe vero a chriſto iam glori ficato miſſus eſt. Ideo dicit. Qui ſcilicet deus pater ſu ſcitauit eum ſcilicet iheſum chriſtum inquantum homi nem a mortuis. Quaſi dicat. Apoſtolus ſum nō ab ho minibus ſcilicet collegio apoſtolorum nec per hominem. ſcilicet chriſtum in mortali carne viuentem: ſed ſum apo ſtolus per xp̄m iam ſuſcitatū ⁊ glorificatum. Roma. 6. Xp̄s reſurgens a mortuis ⁊c. Et quia preſens vita ſigni ficatur per ſiniſtram: futura vero per dexteram: inquan tum iſta eſt celeſtis ⁊ ſpiritualis. illa vero temporalis. io petrꝰ qui vocatus fuit a xp̄o adhuc ī carne mortali poſi to ponit̉ ī bulla pape ī ſiniſtra ꝑte. paulus vero qui voca tus fuit a xp̄o iam glorificato ponitur in parte dextra. ¶ Conſequenter cum dicit. Et qui mecum ſunt ⁊c. Po nuntur perſone adiuncte ſalutātes quas deſcribit a dul

epiſtolam ad Galathas.
ci familiaritate: quia mecum ſunt ſcꝫ ad ſolatium ⁊ adiu torium. Prouerb̓. 18. Frater qui iuuatur a fratre. ⁊c. p̄s Ecce ꝙͣ bonū. ⁊cͣ. Item ab inſeparabili charitate cum di cit. Fratres. Io. 13. In hoc cognoſcent omnes. ⁊c. Item ab vniuerſalitate cum dicit. Oēs quod ideo addit: quia iſti forte erant intantū ſeducti ꝙ dictum paulū nō repu tarent. Et ideo dicit. Omnes qui mecum ſunt: vt oſten dat eos teſtes eſſe veritatis ſue: ⁊ facile intelligant ſe er rare dum ab omnibus reprehendunt̉. 2. Coꝝ. 2. Suffi cit enim ꝙ eiuſmodi eſt obiurgatio hec que fit a pl̓ibus. ⁊cͣ. Perſonas autē ſalutatas ponit cum dicit. Eccleſie galathie. ⁊c. Ubi ſciendū ꝙ ſicut in glo. tāgit. Brēnus dux ſenonum olim congregato exercitu intrauit italiam qua pertranſita venit in greciam ante tempus alexandri magni: vbi cum eſſent aliqui de gente ſua remanētes in vna parte grecie miſcuerunt ſe grecis: vnde illa prouin cia gallogrecia dicta ē. Deinde illi galathe ſunt appella ti quaſi albi. Et licet greci ſint acuti ingenij: tamē illi ga lathe ſtulti erant ⁊ inſtabiles ⁊ ad intelligēdū tardiores ſicut ⁊ indociles galli vnde originē traxerunt. Et ideo ita dicit eis. O inſenſati galathe. ⁊c. Iſtis ergo ſcribit epiſtolam hanc. ⁊ iſti ſunt perſone ſalutate. ¶ Cōſequē ter cum dicit. Gratia vobis. ⁊c. Ponit bona que eis op fat. Et primo ponit ipſa bona optata. Secundo ipſoruꝫ bonorum auctorem. ibi. A deo patre. ⁊c. Bona autem que eis optat ſunt duo in quibus omnia bona ſpiritua lia includuntur. Primū eſt gratia: que ē principiū vite ſpiritualis cui in glo. aſcribit̓ remiſſio peccatorum que ē primū in vita ſpirituali. Nullus enim pōt eſſe in vera vi ta ſpirituali: niſi prius moriatur peccato. Secundum ē pax que ē quietatio mentis in fine que in glo. dicitur eē reconciliatio ad deum: ⁊ ſic dum optat principiuꝫ ⁊ finē omnium bonorū ſpiritualium includit apoſtolus tanꝙͣ inter duo extrema deſiderium omnis boni eis proueniē dum. p̄s. Gratiam ⁊ gloriam dabit dominus. 2. Coꝝ. vlti. Gratia domini noſtri. ⁊c. Bonorū autem ipſorum auctor eſt deus pater. ⁊ ideo dicit. A deo patre ⁊c. Ubi primo ponitur bonorum cauſa. Secundo cauſandi mo dus ibi. Qui dedit. Tertio gratiarūactio ꝓ ipſis bonis ibi. Cui eſt honor ⁊c. Cauſa autem ⁊ auctoritas bonorū ē deus pater tanꝙͣ actor inquantum deus: ⁊ tota trini tas que dicitur deus omnium per creationem. Sap̄. 14 Tu autem pater gubernas. ⁊c. Et ideo dicit. A deo pa t̓re. Item actor eſt dominus ieſus chriſtus ſicut miniſter. Et hoc inquantum homo. Roma. 15. Dico ieſum xp̄m miniſtrum. ⁊c. Et ꝙ per xp̄m ſit nobis gratia patet Io. pͥmo. Gratia ⁊ veritas ꝑ ieſum xp̄m facta eſt. Et Ro. 5. Iuſtificati gratis ⁊c. Pax etiā ē nobis ꝑ ip̄m. Ioh. 14. Pacem in eā do vobis. ⁊c. Modus aūt cauſandi hmōi bona ponit cū dicit. Qui tradidit. ⁊c. Ubi primo ponit̉ cā efficiens q̄ ē mors xp̄i. Et quātū ad hoc dicit. Qui de dit ſemetip̄m ⁊c. Quaſi dicat. Iō xp̄s ē auctor gr̄e ⁊ pa cis qꝛ ip̄i morti dedit ſe ⁊ ſuſtinuit crucē. vnde ip̄a mors xp̄i eſt cauſa efficiens gratie. Roma. 5. Iuſtificati gra tis ⁊c. Et Col̓. pͥmo. Pacificans que in celis ⁊c. Et dic̄ primo. Qui dedit ⁊c. i. ſponte ſe obtulit. Ephe. 5. Vile xit nos chriſtus ⁊ tradidit ⁊c. Heb̓. 2. Pro omnibꝰ no bis guſtaret mortem. Tyt̉. 2. Qui dedit ſemetip̄m. ⁊cͣ. Ex quo manifeſte apoſtolus arguit cōtra eos ꝙ ſi mors xp̄i eſt ſufficiens cauſa ſalutis noſtre: ⁊ in ſacramētis no ui teſtamenti que efficaciam habent ex paſſione chriſti confert gr̄a ꝙ ſuꝑ ſluum ē ſimul cū nouo teſtamento ſer uari legalia in quibꝰ gratia non confertur nec ſalus acqͥ ritur: quia neminē ad ꝑfectū adduxit lex vt dicit̉ Heb̓. 7 Secundo ponit̉ finis ⁊ vtilitas ip̄orum bonoꝝ que ē cā finalis: ⁊ eſt duplex. Anus ē vt liberemur a peccatis p̄teritis: ⁊ quantū ad hoc dicit. Pro peccatis nr̄is ſcꝫ pre teritis delendis ⁊ expiandis quod eſt initium nr̄e ſalua tionis. Apoc̄. pͥmo. Dilexit nos ⁊c. Alius finis ē vt libe raret nos a ptāte mortis: ⁊ quantū ad hoc dicit. Vt eri peret nos de p̄ſenti ⁊c. Col̓. pͥmo. Eripuit nos a ptāte. ⁊c. Et ponit tria ſcꝫ vt eriperet inquit de preſenti ⁊ ſecu lo: ⁊ neꝙͣ. Vt eriperet trahēdo nos ad eterna per deſide rium ⁊ ſpem. De ſeculo id eſt de conformitate huiꝰ mun di qui nos allicit vt non ei conformemur. Ro. 12. Noli te conformari huic ſeculo ⁊c. Neqꝫ reducens nos ad ve ritatem iuſticie. Et dicitur ſeculuꝫ nequā nō propter ſui naturam: cū bonum ſit creatum a deo: ſed propter mala que in eo fiunt. ſicut illud Ephe. 5. Dies mali ſunt. ⁊cͣ. Et Gen̄. 47. dixit iacob. Dies peregrinatiōis vite mee 130. annorum ſunt parui ⁊ mali ⁊c. Et licet hec ſint no bis per chriſtum: non tamen excluditur deus pater. Et ideo ponitur tertio acceptatio diuine voluntatis. Ande dicit ẜm voluntatem dei ⁊ patris. Patris inꝙͣ chriſtiꝑ naturam qua ab eterno procedit vt verbum. p̄s. Ego ho die genui te. Ioh. pͥmo. In principio erat verbum. ⁊cͣ. Item patris nr̄i per adoptioneꝫ. Io. pͥmo. Dedit eis po teſtatem ⁊cͣ. Primo mō li deꝰ pater accipit̉ pro ſola per ſona patris. Secundo modo pro tota trinitate. Et quia a deo patre noſtro ſcꝫ a tota trinitate: hec omnia proue niunt nobis per xp̄m. Ideo ipſi ſcꝫ toti trinitati gloria in ſe: honor alijs ſit vel eſt in ſecula ſeculorum. id eſt ſem per. Amen eſt nota confirmationis. Habes ergo ī ſum ma in ſalutatione predicta auctoritatem apoſtoli qua eo rum ſuperbiam frangit. Uirtutem gratie qua eos ad ob ſeruantiam euangelij prouocat: ⁊ inſufficientiam lega lium vt ab eis eos reuocet. Lectio ſecunda. Iror ꝙ ſic tam cito tranſferimini ab mn eo qui vos vocauit in gratiā xp̄i in aliud euāgeliū qd̓ nō eſt aliud niſi ſunt aliqui qui vos conturbāt ⁊ volūt con uertere euangelium xp̄i. Sed licet nos aut angelus de celo euāgelizet vobis p̄terqͣꝫ qd̓ euangelizauimus vobis anathema ſit. Si cut prediximus ⁊ nunc iterū dico ſi qͥs vo bis euangelizauerit preter id qd̓ accepiſtis anathema ſit Hodo enim hominibus ſua deo an deo? An quero hominibus placere? ſi adhuc hominibus placerem: chriſti ſer uus non eſſem. In ſuꝑioribꝰ ꝓceſſit ſalutatio: ſequit̉ in ſequētibꝰ epl̓arꝭ narratio. In qua arguit apoſtolus eoꝝ errorem. Secun do monet eos ad correctionem. 5. cap̄. ibi. State ergo. ⁊c. Errorem autem eorum arguit dupliciter: ⁊ per aucto ritatem euangelici documenti: ⁊ per rationē veteris te ſtamenti.3. cap̄. ibi. O inſenſati. ⁊c̄. Arguit autem er rorem ip̄orum oſtendendo auctoritatem euangelice do ctrine. Primo oſtendendo ip̄orum leuitatem quantum ad leuem dimiſſionem euangelice doctrine. Scd̓o com mendando auctoritatē ip̄ius doctrine euangelice: vt ſic quāto dignius eſt qd̓ dimittunt: tanto eorum error appa reat maior ibi. Notum enim vobis facio ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. Prīo em̄ exaggerat culpā. Scd̓o infligit pe nam ibi. Sed licet nos. ⁊c. Culpa autē exaggerat ⁊ ſe ductorum ⁊ ſeducentium. ibi. Niſi ſint. ⁊c̄. Circa pͥmuꝫ tria facit. Primo enim aggrauat culpam ſeductorum ex

Explanatio ſancti Thome
animi leuitate. Un̄ dic̄ miror. Quaſi dicat cū ſciatis tot bona que dicta ſunt prouenire vobis per chriſtum et ꝙ cum fueritis ita bene inſtructi per me: tamē ſic. id eſt in tantum ⁊ tam vehementer vt videamini iam obliti tam cito id eſt in tam breui tempore tranſferimini vt alludat noī. Galathia enim tranſlatio dicitur quaſi dicat. Vos eſtis galathe qꝛ tā cito tranſferimini. Eccleſia. 19. Qui cito credit leuis ē corde. Secūdo aggrauat eoꝝ culpā exeo qd̓ dimiſerunt. Si enī ratio recedit ⁊ tranſfert̉ a ma lo commendabilis eſt ⁊ bene facit: ſed quando recedit a bono tunc eſt culpabilis. Et ſic iſti a bono tranſlati erāt at ideo dicit eis. Et ſi mirandū ſit ꝙ tam cito ⁊ ſic tranſ ferimini: addit tamē materiam admirationis ꝙ tranſfe rimini ab eo ſcꝫ a deo ⁊ a fide eius qui vos vocauit ī gra tiam xp̄i id ē in participationē eterni boni quā habemus per xp̄m. 1. Pet̓. 2. Gratias agentes deo qui vos voca uit in ammirabile lumen ſuum. Itē. 2. Pet̓. 2. Melius erat eis viam veritatis nō agnoſcere ꝙͣ. ⁊cͣ. Secūdo ag grauat eoꝝ culpā ex eo ad qd̓ conuerſi ſunt: qꝛ non ſūt cō uerſi ad bonū ſed ad malum. Unde dicit. In aliud euan gelium. id eſt veteris legis que annūciatio bona ē inꝙͣ tum annūciat quedā bona ſcꝫ tēporalia ⁊ carnalia. Eſa. pͥmo. Si volueritis ⁊ audieritis me ⁊c. Sed tamē nō ē perfecta ⁊ ſimpliciter ſicut euangeliū qꝛ nō annunciat ꝑ fecta ⁊ maxima bona: ſed parua ⁊ minima. Sed lex no ua ē perfecte ⁊ ſimpliciter euangeliū id ē bona annūcia tio quia annūciat maxima bona ſcꝫ celeſtia ſpūalia ⁊ eter na. Et licet ſit aliud euangeliū ſecundū traditionē ꝑſeu do: tamen ẜm meā predicationē non. Eſt em̄ aliud in ꝓ miſſis ſed nō eſt aliud in figura: quia idē continet̉ in ve teri teſtamento ⁊ in nouo. In veteri quidē vt in figura: ī nouo vero vt in re ⁊ expreſſe. Et ſic ē aliud euangelium quantū ad ea que exterius apparent: ſed quantū ad ea q̄ interius ſunt ⁊ continent̉ nō eſt aliud: licet aūt nō ſit ali ud in ſe tamē poteſt eē aliud ex culpa aliorum ſcꝫ ſeducē tium. Et ideo eoꝝ culpam exaggerās dicit. Niſi ſint ali qui ſcꝫ ſeductores qui vos cōturbant.i. puritatē ſenſus veſtri: qua imbuti fuiſtis per fidei veritatē obfuſcant qꝛ licet idem cōtineatur ꝙͣtum ad interior ē intellectū ꝑ ve tus ⁊ nouū teſtamentū vt dictum ē: tamē ſi poſt ſuſcepti onem noui teſtamenti reiterat̉ vetus. videtur oſtendi ꝙ nouū nō ſit perfectū ⁊ ꝙ illud ſit aliud ab iſto. Et iō dicit Qd̓ nō eſt aliud niſi ſunt ⁊c. qꝛ iſti pſeudo poſt fidei euā gelice ſuſceptionē cogebāt eos circūcidi. oſtendentes ꝑ hoc ꝙ circūciſio eſt aliquid aliud ꝙͣ baptiſmus ⁊ e fficit aliquid qd̓ baptiſmus nō pōt efficere. ⁊ ideo iſti contur bant vos infra. 5. Vtinā abſcindant̉ qui vos conturbāt. ⁊c. Et vere cōturbant qꝛ volunt cōuertere euangeliū xp̄i id eſt veritatem euangelice doctrine in figurā legis qd̓ ē abſurdum ⁊ turbatio maxima. In illud enim debet ali quid conuerti ad qd̓ ordinat̉. Nouū autem teſtamentuꝫ ⁊ euangelium xp̄i non ordinatur ad vetꝰ ſed potius ecō uerſo lex vetus ordinat̉ ad legē nouam ſicut figura ad ve ritatem. Et ideo figura cōuerti debet ad veritatē: ⁊ lex vetus in euangeliū xp̄i: non autem veritas in figurā ne qꝫ euangelium xp̄i in legeꝫ veterem: qd̓ patet ex ip̄o vſu loquendi. Nō enim dicimus ꝙ homo ſit ſimilis imagini hominis. ſed potius ecōuerſo imago ē ſimilis homini. Iere. 15. Ip̄i cōuertent̉ ad te ⁊cͣ. ⁊ Leuit̓. 26. Nouis ſu peruenientibus. ⁊c̄. ¶ Conſequenter poſt exaggeratiōꝫ culpe ponitur inflictio pene cuꝫ dicit. Sed licet. ⁊c. Et circa hoc duo facit. Primo ꝓmulgat ſententiā. Secun do rōnem ſententie aſſignat ibi. Modo enim hominibꝰ ⁊c. Firca primum duo facit. Primo oſtendit auctorita tem ſue ſentētte. Scd̓o profert eā ibi. Sicut predixi ⁊cͣ. Oſtendit autē auctoritatem ſue ſentētie multā eē ꝙ nō
ſolū in peruerſores ⁊ in ſeductores ſubditos: ſed etiā im pares: ſicut ſunt alij apoſtoli ⁊ etiam in ſuperiores ſicut ſunt angeli ſi huius criminis.ſ. cōuerſionis euangelij ī veterem legē rei eſſent effi caciā haberet. Et ideo dicit. Quia noſtre ſentētie auctoritas quā ego ꝓmulgo que eſt excōmunicatio nō ſolum in illos qui talia intendunt efficaciam habet ſꝫ licet nos ſcꝫ apoſtoli aut angelus bo nus vel malus de celo veniens euangelizet preter ꝙͣ qd̓ euangelizatū eſt a nobis: anathema ſit.i. reus erit huius ſententie quā promulgamus. ¶ Ad euidentiam autē di ctorum tria inquirere oportet. Prīo quid ſignificat hoc nomen anathema. Circa quod ſciendū eſt ꝙ anathema eſt nomen grecū ⁊ componitur ab ana qd̓ eſt ſurſū ⁊ the ſis poſitio quaſi ſurſū poſitio. Et eſt ortum ex quadā antiqua conſuetudine. Antiqui enim quādo pugnabant ca piebant aliquando aliquam predam ab hoſtibus quā no lebant cōuertere in vſum ꝓpriū ſed ſuſpendebāt illam ī templis vel in aliquo publico loco ciuitatis: quaſi ſepa ratam a cōmuni vſu hominum ⁊ omne tale ſic ſuſpenſuꝫ nominabant greci anathema: ⁊ ex hoc inoleuit conſue tudo ꝙ omne illud quod excludebatur ab vſu commu ni diceretur anathematizatum. Unde dicitur Ioſue. 6. de Iericho ⁊ omnia que in ea ſunt. Ꝙ Ioſue mox ana thematizauit ea. Et ideo etiam hoc in eccleſia inole uit vt illi qui excluduntur a communi ſocietate eccleſie: ⁊ a participatione ſacramentorum eccleſie dicantur ana thematizati. ¶ Secundo inquirenda eſt ratio eoruꝫ que dicit. Bicet nos aut angelus. ⁊c. Ubi ſciendum eſt ꝙ eſt triplex doctrina. Prima eſt philoſophorum: qui ex ductu rationis proprie in cognitionem ſue doctrine deue nerunt. Quedam alia doctrina eſt que eſt tradita ꝑ an gelos ſicut lex vetus. Lex enim non eſt allata volunta te humana ſic̄ dicitur ad Gala. 3. Sed per angelos ī ma nu mediatoris vt dicitur infra. 3. Quedam vero doctri na tradita eſt a deo immediate ſicut doctrina euangelij Ioh. primo. Deum nemo vidit vnꝙͣ. ⁊c. Heb̓. primo. Nouiſſime diebus iſtis loquutus eſt nobis in filio. Et poſt. Que cum intium accepiſſet. ⁊c̄. doctrina ergo que tradilur per hominem poteſt mutari ⁊ reuocari ꝑ alium hominem qui melius nouit ſicut vnus philoſophus re probat dicta alterius. Item per angelum qui perſpicati us videt veritatem. Doctrina etiam que traditur ꝑ an gelum poſſet forte remoueri per alium angelum ſuperio rem ſeu per deum. Sed doctrina que immediate a deo traditur non poteſt neqꝫ per hominem neqꝫ per angeluꝫ irritari. Et ideo ſi contingat ꝙ homo vel angelus dice ret contrarium illi que per deum tradita eſt dictum ſuū non eſt cōtra doctrinam vt per hoc irritetur ⁊ repellatur ſed potius doctrina eſt contra euꝫ quia ipſe qui dicit de bet excludi ⁊ repelli a communione illius doctrine. Et ideo dicit apoſtolus ꝙ dignitas doctrine euāgelice que eſt immediate a deo tradita eſt tante dignitatis ꝙ ſiue homo ſiue angelus euangelizet aliud preter id quod in ea euangelizatum eſt ē anathema. id eſt abijciendus et repellendus eſt. ¶ Tertio ſoluere oportet obiectiones q̄ circa hoc occurrunt. Quorum vna eſt cum par in pareꝫ non habeat imperium. ⁊ multomagis non habeat in ſu periorem: videtur ꝙ apoſtolus nō potuit excōicare apo ſtolos qui erant ſibi pares ⁊ angelos qui ſunt ſuperioreſ Mat. 11. Qui minor eſt in regno celorum maior eſt illo Non eſt ergo anathema per hoc. Ad hoc dicendum ē ꝙ apoſtolus ꝓtulit hanc ſentētiaꝫ non propria auctoritate ſed auctoritate euangelice doctrine cuius miniſter erat: cuius doctrine auctor itas habet vt quicunqꝫ contra il lam dicunt excludendi ⁊ repellendi ſint. Ioh. io. Ser mo quē locutꝰ ſuꝫ ille iudicabit eū in nouiſſimo die. ⁊c.

in epiſtolam ad Galathas I
¶ Alia queſtio eſt qꝛ ipſe dicit preterꝙͣ quod euangeli zatum eſt. Ergo non debet aliquis docere neqꝫ predica re niſi quod ſcribitur in epiſtolis ⁊ in euangelio. Sꝫ hoc eſt falſum. quia primo Theẜ. 3. dicitur. Ut compleamꝰ ea que deſunt fidei noſtre ⁊c̄. Reſpondeo dicendum ē ꝙ nihil aliud euangellzandum eſt ꝙͣ illud qd̓ continetur in euangelijs ⁊ in epiſtolis ⁊ in ſacra ſcriptura implicite vel explicite. Nam ſacra ſcriptura et euangelium euan gelizat eſſe credenduꝫ chriſto explicite. Unde quicquid continet̉ in eis implicite que faciunt ad doctrinā eius ⁊ ad fidem chriſti euangelizari ⁊ doceri poteſt. Et ideo cū dicit. Preter id ⁊c. id eſt oīno alienuꝫ addendo. Apoc̄. vltimo. Si quis appoſuerit ad hec aut addiderit omnīo alienū apponat deꝰ ſuꝑ illū plagas ſcriptas in libro iſto Et Deut̓. 4. Nō addetis quicꝙͣ ⁊cͣ. ſcꝫ contrarium ſeu alienū nec minuetis ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Si cut predixi ⁊cͣ. Sententia ſuam ꝓfert in malo dicēs Si cut predixi de angelis ⁊ apoſtolis: idem dico de ſeducto ribus: ſi quis ſeductor euangelizauerit preter id qd̓ acce piſtis a me: anathema ſit id eſt excōicatus. Et hec ē ſen tentia quā profert. Sed nunquid ex hoc ſunt excōmuni cati omnes heretici videtur ꝙ non: quia dicitur Tyt̓ 3. Hereticum hominē poſt primā ⁊ ſecundā correctionem deuita. ⁊c. Reſpondeo dicenduꝫ eſt ꝙ hereticus poteſt dici aliquis vel quia ſimpliciter errat ex ignorantia: ⁊ ex hoc nō eſt excōmunicatus. Vel quia errat ex pertinacia ⁊ alios nititur peruertere: ⁊ tunc incurrit in canonē late ſententie. Vtrū autē ex tunc his verbis ſnīam in hereti eos protulerit dubium eſt. Cum tamē ſententia iam la ta ſit contra hereticos in concilijs. Poteſt tamen dici ꝙ forte hic oſtendunt̉ excōmunicatione digni. ¶ Cōſequē ter cum dicit. Non enim hominibus ⁊c. oſtendit rōnem ſententie. Ubi primo ponit rōnem ip̄ius ſentētie. Secū do manifeſtat hic ꝓpoſitū ibi. An quero ⁊c. Poſſet em̄ aliquis dicere. Quare ſic excōmunicas. Forte aliqͥ ſūt amici vel alicuius auctoritatis. Non ergo ſic faciendum eſt. Ideo reſpondēs apoſtolus dicit. Immo ſic faciēduꝫ eſt: quia ea que modo dico non ſunt ad fauorem hominū ſed vt placeam deo: ⁊ hoc eſt quod dicit. Non enī. id eſt poſt cōuerſionē. Vel in iſta epl̓a. Suadeo hominibus id eſt tendit ad hoc appetitus meus vt placeā hominibus an deo? Quaſi dicat. Hec que facio ideo facio vt cōpla ceam ſoli deo. 1. Theẜ. 2. Loquimur nō quaſi homini bus placentes ſed deo ⁊c. Nec etiam loquimur auctori tate hominū ſed diuina. Ꝙ aūt nō intendā placere ho minibus pꝫ ex intentione ⁊ ex ꝓpoſito meo. Nā ego nō quero hominibus placere id eſt non eſt intentionis mee homines conuertere vt placeam hominibus tm̄: ſed ꝓ pter honorem dei. Et hoc patet: quia ſi adhuc intēderē placere hominibus vt olim placui: nō eſſeꝫ ſeruus chri ſti. Cuius ratio eſt quia hec ſunt contraria. Ita dūtaxat vt ſcꝫ velim placere hominibus propter homines nō re ferendo illud in deum. Si enim ideo intendam aliquan do placere homlnibus vt eos traham ad deum nō pecco Sed ſi primo modo non ſum ſeruus chriſti. Eſa. 28. Co anguſtatum eſt ſtratum ita vt alter decidat. ⁊c. Mat. 6 Nemo poteſt duobꝰ dominis ſeruire ⁊c. p̄s. Confuſi ſūt qui hoībus placent. Lectio tertia. Otum enī vobis facio fratres euā n geliū quod euangelizatuꝫ eſt a me: quia nō eſt ſcd̓m hominē. Neqꝫ em̄ ego ab homine accepi illud neqꝫ didici ſed
per reuelationem ieſu chriſti. Audiſtis eni conuerſationē meam aliquādo in iudaiſmo quoniā ſupra modum perſequebar eccl̓iam dei ⁊ expugnabam illā ⁊ proficiebā in iuda iſmo ſupra multos coetaneos meos ī gene re meo: abundantius emulator exiſtens pa ternarum mearū traditionū. Supra apoſtolus redarguit galathas de leuitate animi eo ꝙ ſic cito dimiſerant doctrinam euangelij: hic vero ip̄ius euangelice doctrine dignitatem oſtendit. Et circa hoc duo facit. Quia primo cōmendat auctoritatē doctri ne euangelice ẜm ſeipſam. Secundo ex parte aliorū apo ſtolorum ⁊ ſua ſimul ſcd̓o cap. ibi. Deinde poſt annos qͦ tuordecim ⁊c. Iterum prima pars diuiditur in duas. qꝛ primo proponit intentū. Secūdo manifeſtat propoſitum ibi. Audiſtis enim ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ꝓ ponit qd̓ intendit. Secundo probat qd̓ ꝓponit ibi. Ne qꝫ enim ⁊cͣ. Intendens ergo commendare veritatē euā gelice doctrine dicit. Notuꝫ vobis ⁊c. Quaſi dicat Ita ſum certus de auctoritate euangelij ꝙ non ſolū homini bus immo etiam angelis contrarium nō crederē ſed eos ſi contrarij eſſent anathematizarem. Quā quidē certitu dinem ex hoc habeo quia magis credendū eſt deo ꝙͣ ho minibus ſeu angelis. Et ideo cum ego habuerim illud euangelium a deo maximam certitudineꝫ habere debeo ⁊ habeo. Et ideo dicit. Notum enim vobis facio fratres euangeliū qd̓ euangelizatum eſt a me vobis ⁊ alijs eccle ſijs qꝛ nō ẜm hominē. id eſt ẜm humanā naturā diſcor dantem a regula ſeu reuelatione diuina. Et ſic li ẜm ho minē ſonat in vitium. prime Coꝝ. 3. Cum enim ſit inter vos zelus ⁊ contentio ⁊c. Et ſic accipit hic apoſtolꝰ. Et iō dicit. Non ẜm hominē docentem me vel mittentem. Quaſi dicat. Nullo modo poteſt hoc euangeliū haberi ab homine ſed a deo. Et ideo ſubdit. Neqꝫ enim ego ab homine ⁊c. Ubi duplicem modum acceptionis excludit Primo ꝙ non habuit ab homine auctoritatem euange lizandi: ⁊ quantū ad hoc dicit. Neqꝫ ab homine.ſ. puro accepi illud id eſt auctoritatem euangelizandi euāgeliū ſed a xp̄o. Ro. 10. Quomodo p̄dicabūt niſi mittantur. Eſa. 42. Dedi te in lucem gentium ⁊c. Act̉. 9. Uas ele ctiōis ē mihi iſte ⁊c. Scd̓o ꝙ nō accepit ſcīam euāgelizā di ab homine. Et iō dicit. Neqꝫ didici.ſ. euāgeliū ꝑ ho minem purū ſed per reuelationē ieſu chriſti.i. ꝑ ieſū cri ſtum or̄a clare oſtendentē. 1. Coꝝ. 2. Nobis autē reuela uit deus ⁊cͣ. Eſa. 50. Dn̄s deus aperuit mihi aurē. ⁊cͣ. Et ibidē. Dn̄s dedit mihi linguā eruditā vt ſciam. ⁊cͣ. Hec autem reuelatio facta fuit apoſtolo cum raptus fuit in paradiſum vbi audiuit archana verba que nō licꝫ ho mini loqui. 2. Coꝝ. 12. ¶ Conſequenter cum dicit. Au diſtis enim ⁊c̄. Probat propoſituꝫ ſcꝫ ꝙ non accepit ab homine euangelium neqꝫ ante conuerſionem neqꝫ poſt conuerſionem ad chriſtum ibi. Cuꝫ enim placuit ⁊c. E aūt non acceperit ab homine ante conuerſionem ſuam. oſtendit ⁊ per odium qd̓ habebat ad fideꝫ xp̄i ⁊ ad xp̄ia nos ⁊ per feruorem quem habebat ad iudaiſmū. ibi. Et proficiebam ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ nō accepi ab homi ne ⁊ hoc ante conuerſionem meam: quod patet ex factis illius temprois ⁊ ex odio quod habebam ad fidem. Naꝫ voſipſi audiſtis. infra eodem. Tantum autem auditum habebant ⁊c. Conuerſationem meam aliquādo dum in fidelis eram in iudaiſmo quo iudaice viuebam. Et dicit meam quia hoc qd̓ male facimus ex nobis eſt: ex deo au tem quicquid boni facimus. Oſee. 23. Ex te perditio

Explanatio ſancti Thome
tua iſrael: ex me auxilium tuum. Iſtud ſcꝫ audiſtis quo niam ſupra modum ſcilicet aliorum quia nō ſolum per ſe ſed prouocabat prīcipes ad hoc. Alij enim forte a prin cipibus inducti perſequebantur ſed iſte eos inducebat Act̓. 9. Saulus adhuc ſpirans minarū. ⁊c. acceſſit. ⁊cͣ. Et quia non ſolum in hieruſalem ſed etiā per totā regio nem. Unde accepit litteras in damaſcū ⁊c. Vnde de eo poteſt intelligi illud qd̓ dicit̉ Gen̄. 49. Beniamin lupꝰ rapax. ⁊c̄. Perſecutus ſū eccl̓iam dei ſcꝫ inquirēdo xp̄ia nos ⁊ fugando. 1. Coꝝ. 15. Non ſum dignus vocari apo ſtolus ⁊c. Et expugnabā illā nō quidē ſpūaliter qꝛ corda fidelium nō potera a fide auertere: ſed corporaliter affli gendo eos penis corporalibꝰ ⁊ ponēdo in carcere. Act̉. 9. Nonne hic eſt qui ⁊c. p̄s. Sepe expugnauerūt me ⁊cͣ. Sic ergo patet per odiū qd̓ habebat ad fidem xp̄i ꝙ an te cōuerſionē ſcꝫ non accepit euangeliuꝫ ab homīē. Pa tet hoc etiam per amorē ⁊ feruorem zeli quem habuit ad iudaiſmū: ⁊ hoc quantū ad ꝓfectū exteriorē. Vnde dicit Et ꝓficiebam ⁊c. Ubi tria ponit que exprimūt ꝓfectus magnitudinē: quia ſupra multos nō paucos ꝓficiebat: nō ſupra ſenes ineptos ad ꝓfectū ſcīe ſꝫ coetaneos ado leſcentes acutos ⁊ aptos ad ꝓfectū. Tren̄. 3. Bonū eſt viro cū portauerit iugum ab adoleſcentia ſua. Item nō ſupra coetaneos extraneos quaſi ignote lingue ſed illos qui ſunt in genere meo.ſ. iudeorum. Act̉. 22. Ego ſum vir iudeus ſecus pedes gamalielis eruditus ⁊c. Itē ꝙͣ tum ad zelū interiorē quē habebat ad legē. Et ideo dicit Abundantius p̄ alijs emulator exiſtens nō ſolū legis ſꝫ paternaꝝ mearum traditionū ſcꝫ quas habent iudei lici tas quas boni patres addiderūt: vt dicitur in glo. quas quidē traditiones vocat ſuas quia ita reputabat eas ac ſi ſue fuiſſent. Philip. 3. Secūdū legē pharizeꝰ ẜm emu lationē perſequens ⁊c. Sed queſtio eſt ſuꝑ hoc qd̓ dicit glo. Boni patres addiderunt. Videtur ꝙ nō fuerīt bo ni: quia Deut̓. 4. dicit̉. Nō addetis ad verbū qd̓ ego lo quor volis ⁊c. Ergo fecerūt contra mandatū domini: ad dentes traditiones ⁊ ſic nō fuerūt boni. Dicendum ē ꝙ verbū illud dn̄i intelligendū eſt non addetis aliquid cō trarium ſeu extraneū verbis que ego loquor ⁊c. Addere autem aliqua que non ſunt contraria licuit eis. ſcꝫ aliqͦs dies ſolēnes ⁊ alia ſimilia ſicut factū eſt tempore mardo chei ⁊ tēpore iudith in memoriam beneficioꝝ que a deo recipiebāt. Contra Mat. 15. Dominꝰ rep̄hendit eos di cens. Irritū feciſtis mandatū domini ꝓpter traditiones hoīm. Nō ergo ſūt licite traditiones. Rn̄deo dicenduꝫ ē ꝙ nō arguunt̉ ꝙ tenent traditiones hominū ſed quia ꝓpter traditiones hominū dimittunt mandata dei. Lectio quarta. Um autem placuit ei qui me ſegre c Igauit ex vtero matrꝭ mee ⁊ vocauit per gratiam ſuam vt reuelaret filiū ſuum in me vt euangelizarem illum in gen tibus: continuo nō acquieui carni ⁊ ſangui ni. Neqꝫ enim veni hieroſolymā ad anteceſ ſores meos apoſtolos: ſed abij in arabiam ⁊ iterū reuerſus ſum damaſcū. Poſtꝙͣ autē apl̓s on̄dit ꝙ ip̄e nō accepit ab hoīe euan gelium ante ſuā cōuerſionē: nūc hic probat ꝙ non acce pit ip̄m ab homine poſt ꝯuerſionē ſuā. Et circa hoc duo facit. Primo on̄dit ꝙ nō recepit euangeliū ab homine. tēpore ꝯuerſionis ſue. Scd̓o ꝙ nec etiā poſt cōuerſionē ſuā ibi. Deinde poſt annos tres ⁊c. Circa primū duo facit. Quia prīo on̄dit ꝙ nō accepit euāgeliū ab apl̓is ne qꝫ didicit. Secūdo ꝙ nō ab alijs fidelibus ibi Sꝫ abij ī arabiā ⁊c̄. Circa primū duo facit. Primo oſtendit cām efficientem ſue conuerſionis. Scd̓o finē ibi. Vt reuela ret ⁊c. Tertio modū ibi. Cōtinuo nō acquieui ⁊c̄. Circa primū notat cām ſue cōuerſionis que duplex ē.ſ. bn̄pla citum dei: qd̓ eſt diuina electio ⁊ conuertentis vocatio. Quantū ad primū dicit. Cū aūt placuit.ſ. deo nō quan do volui ego ſed quando placitum fuit ſibi: quia non eſt volentis neqꝫ currentis ⁊cͣ. vt dicit̉ Roma. 9. p̄s. Bene placitum eſt domino. ⁊c. Phil̓. 2. Deus eſt qui operat̉ in nobis ⁊c. Qui ſcꝫ deus me.ſ. rebellem. prīo. Coꝝ. 15 Ego ſum minimus apl̓oꝝ ⁊c. quoniā perſecutꝰ ſum. ⁊cͣ. Act̉. 9. Saulus adhuc ſpirans minarū ⁊c̄. Perſecuto rem. Act̉. 9. Saule ſaule quid me ꝑſequeris ⁊c. Blaſ phemū prīo Thi. 1. Qui fui blaſphemus ⁊c. Me talē inꝙͣ ſegregauit de vtero matrꝭ mee. Vel ad litterā. Qui fecit me naſci ex ventre matris mee. Et vere dicit deus ſegregare ex vtero licet ſit opijs nature q̄ ē quaſi inſtr̄m dei: qꝛ oꝑa etiā nr̄a attribuunt̉ deoſicut pͥncipali aucto ri. Eſa. 26. Omnia enim oꝑa noſtra operatus es in no bis ⁊c. Sicut ⁊ effectus principali agenti attribuun tur. Ideodicit̉ Iob. 10. Pelle ⁊ carnibꝰ veſtiſti me ⁊c̄. Et ab hoc vtero ſegregatus ē ad iuſtificationē qꝛ eiuſdē eſt iuſtificare cuius eſt condere. p̄s. De ventre matris mee ⁊c. Vel ex vtero matris mee ſcꝫ ſinagoge: cuiꝰ vte rus ē collegiū phariſeoꝝ qui nutriebāt alios in iudaiſ mo. Mat. 23. Circuitis mare ⁊ aridā vt faciatis ⁊c. Sic ergo mater ſua fuit ſinagoga Cant̓ 1. Filij matrꝭ mee pu gnauerunt contra me ⁊c. Vterus eius ſunt phariſei. Ex hoc ergo vtero eſt ſegregatꝰ per ſpm̄ ſanctū ad fidē euā gelij. Ro. 1. Segregatus ī euāgeliū dei. Vel mater ſua eſt eccleſia xp̄i. Vterus eius collegium apl̓orū. Segre gauit ergo deus ip̄m ab vtero eccleſie id ē a collegio apo ſtoloꝝ in officiū apl̓atus ⁊ predicationis ad gentes quā do dixit apoſſolus Act̉. 13. Segregate mihi barnabā et paulum ⁊cͣ. Vocat autē ſinagogā matrē ſuā qꝛ phariſeꝰ erat quaſi magnus in ea dum dicit̉ phariſeus ⁊ ex phari ſeis qꝛ zelator legis erat. ſupra. Abundantius aūt emu lator ⁊c. Quantū autē ad aliā cām dicit Et vocauit ⁊cͣ. Eſt autē duplex vocatio. Una ē exterior ⁊ ſic dicit voca uit me ex celeſti voce. Act̉. 9. Saule ſaule quid me per ſequeris ⁊c̄. Uade in ciuitatē ⁊c. ſic etiā alios apoſtolos vocauit. Alia eſt interior: ⁊ ſic vocauit per quendā inſtī ctum interiorem quo deus per gr̄am tangit cor vt con uertatur ad ip̄m: ⁊ ſic vocauit a mala via in bonā: ⁊ hoc per gr̄am ſuam non noſtris meritis Ro. 8. Quos p̄de ſtinauit hos ⁊ vocauit ⁊c̄. Eſa. 45. Suſcitauit eū ad iu ſticiā ⁊c. Amos. 5. Qui vocat aquas maris ⁊c. Finis autē conuerſionis ponit̉ cum dicit vt reuelaret filiū ⁊c̄. Qui quidē finis ē xp̄s. Ordinat̉ autē conuerſio ſua ad xp̄m dupliciter ſcꝫ facto et ſic dicit. Vt reuelaret filiū ſuū id eſt in eo qd̓ circa me fecit conuertēdo me ⁊ dimittē do pctā mihi reuelaret ꝙͣta ſit mihi fctā miſericordia. prie Thi 1. Xp̄s ieſus venit in hūc mūdū peccatores ſaluos facere ⁊c. Sed ideo miſericordiā dei cōſecutus ſū qꝛ ig norans ⁊c. Sic ergo reuelauit in eius conuerſione filiuꝫ ſuū: et hoc inquantū filius dicit̉ gr̄a dei. Item reuelauit eum in eius oꝑatiōe. Unde dicebat ip̄e. Ro. 15. Nō em̄ audeo aliquid loqui eorum que per me non effecit xp̄us In obedientiam gentium: in verbo factis et virtute. ⁊c. Et hoc inquantum filius virtus eſt dei. Item reuelauit eum in eius predicatione. Vnde ip̄e. 1. Coꝝ. 1. dicebat. Nos predicamus ⁊c. Uſqꝫ Et dei ſapientiam. Et hoc in quantum filius eius dicit̉ dei ſapīa. Itē ordinat̉ ad chrꝭ ſtum ſua conuerſio verbo. Et ſic dicit. Vt euangelizareꝫ

in epiſtolam ad Galathas. I
illū in gentibus. qꝛ alijs apoſtolis euāgelizantibus xp̄m iudeis: paulus de mādato dn̄i iuit ad gentes ꝯuertendas Eſa. 49. Parū enim eſt mihi vt ſis mihi ſeruus ⁊c. dedi te in lucē ⁊c̄. Act. 13. Sic em̄ precepit ⁊c. infra Eſa. 55 Ecce teſtē populis dēdi eū. ducem ac preceptorē gentibꝰ ¶ Modus autē ſue ꝯuerſionis eſt perfectus ⁊ quantū ad effectū. Vnde dicit Continuo nō acquieui carni ⁊ ſangui ni. id eſt ſtatim ita perfecte fui cōuerſus ꝙ oīs carnalis af fectus receſſit a me. Eccl̓. 11º. Facile eſt em̄ in oculis dn̄i ſubito honeſtare pauperē. Et accipit̉ hic caro et ſanguis ꝓ vitijs carnalibus. 1ᵉ. corint. 15. Caro ⁊ ſanguis regnuꝫ dei nō poſſidebūt ⁊c. infra. 5. Caro cōcupiſcit ⁊c. Uel ꝓ affectu ⁊ amore ad carnaliter ſibi coniūctos. Mat. 16. Ca ro ⁊ ſanguis nō reuelauit tibi ⁊c̄. Sic apl̓us vitia ſupera uit ⁊ ſuos iudeos cōtempſit. ¶ Item ꝙͣtum ad intellectū quia ita fuit inſtractus a xp̄o ꝙ non fuit ei neceſſe inſtrui ab apl̓is. Et ideo dicit Nec veni hieroſolimā vt.ſ. ab eis inſtiuerer. ¶ Item nō fuit neceſſe inſtrui ab alijs fidelibꝰ Et ideo dicit. Sed abij in arabiaꝫ ⁊c. Quaſi dicat. Non iui ad loca vbi erāt alij fideles vt me inſtruerēt. ſed iui in arabiā vbi non erant edocti in fide: ſed infideles. ⁊ reuer ſus ſum damaſcū ſcꝫ ad parentes. Iob. 38ꝰ. Quis dedit vehemētiſſimo hymbri curſum ⁊c. Sed cōtra dicit. Act. 9. ꝙ dimiſerūt eum de muro per ſportā ⁊c. Cum autē ve niſſet hieruſalē temptabat ſe iūgere diſcipulis. Uenit er go hierl̓em. Dicendū eſt ꝙ venit. ſꝫ nō vt inſtruerēt̉. Vel melius dicendū eſt ꝙ non ſtatim venit ſed poſt aliqd̓ tem pus. Et ideo ſequit̉. Deinde poſt annos tres ⁊c̄. Lectio quinta. Einde poſt annos tres veni hieroſo lymā videre petrum: ⁊ manſi apud d eū diebus quindecī. Aliū auteꝫ apo ſtoloꝝ vidi neminē niſi iacobum fratrem do mini. Que autē ſcribo vobis ecce coraꝫ deo quia non mentior. Deinde veni in partes ſy rie ⁊ cilicie. Eram autē ignotus facie eccleſi is iudee que erant in xp̄o. Tantū autē audi tum habebāt: quoniaꝫ qui perſequebat̉ nos aliquādo: nunc euāgelizat fidem quā aliquā do expugnabat. ⁊ in me clarificabant deum. Poſtꝙͣ ſuperius apl̓s oſtendit ſe nō accepiſſe euangeliū ab homīe ante conuerſionē ſuā. nec temꝑe ſue ꝯuerſionis hic probat ꝙ nec etiā poſt conuerſionē accepit ip̄m ab ho mine. ſed potius hic oſtendit quomō doctrina ſua fuit ab homībus approbata. Et circa hoc duo facit. Primo eniꝫ manifeſtat quomodo doctrina ſua fuit ab apoſtolis appro bata. Secundo oſtendit qualiter fuit approbata ab alijs fidelibus. ibi. Deinde veni in partes ⁊c. Et primo nar rat factū. Scd̓o confirmat veritatē dicti. ibi. Ecce coram deo ⁊c. Dicit ergo. licet nō iuerim ad apl̓os vt inſtruerer ab eis circa principiū mee cōuerſionis. quia iaꝫ erā inſtru ctus a xp̄o. tamē ex affectu caritatis cōpulſus poſt annos tres ſcꝫ cōuerſionis mee veni hieroſolymā quoniaꝫ iādiu deſideraui videre petrū. non vt diſcerē ab eo ſed vt viſita rem eū Iob. 5. Viſitans ſpeciē tuā ⁊c. Et manſi apud euꝫ diebus quindecim repertus ab eo vt verax apl̓us. Et di cit diebus quīdecim qꝛ numerus iſte cōponit̉ ex octo ⁊ ſe ptē. Octonarius autē eſt numerus noui teſtamēti in quo expectat̉ octaua reſurgentiū. Septenarius aūt eſt nume rus veteris teſtamēti. quia celebrat certum diem. Man ſit autem apud petrum diebus quidecim conferens cum eo de myſterijs veteris teſtamēti ⁊ noui. Et ne credat̉ ꝙ
licet ſit inſtructus a petro eſſet tamē etiā inſtructus ab ali is ſubdit ꝙ nec ab alijs fuit inſtructus. Unde dicit. Aliū autē apoſtoloꝝ a quo inſtruerer vidi neminē. id eſt nullū niſi iacobū fratrem dn̄i. Illum em̄ vidit in hieruſalē. Cir ca iſtum iacobū ſciendū eſt ꝙ iſte fuit epiſcopus hieroſo lymoꝝ et fuit vocatus iacobus minor eo ꝙ vocatꝰ fuerat poſt iacobum alium. Dicunt̉ autē multa de iſto. Act. 15. Ipſe etiā fecit epiſtolā canonicā. Quare aūt dicat frater dn̄i. a diuerſis diuerſimode dicit̉. Eluidius enim dicit ꝙ ideo dicit̉ frater dn̄i quia fuit filius beate virginis. Dicit em̄ ꝙ beata virgo xp̄m concepit ⁊ peperit. ⁊ poſt partum xp̄i concepit de loſeph ⁊ peperit alios filios. Sed hic er ror eſt damnatus ⁊ reprobatus. Itē patet eſſe falſuꝫ. quia iacobus nō fuit filiꝰ ioſeph ſed alphei Alij vero dicunt ꝙ ioſeph ante btāꝫ virginē habuit aliā vxorē. de qua habuit filiū iacobuꝫ ⁊ alios. qua mortua accepit in vxorē beatam virginē de qua natus eſt xp̄s: non tamē cognita a loſeph ſed per ſpiritū ſanctū vt in euangelio dicit̉. Quia ergo ex patre nominātur cognatiōes ⁊ ioſeph putabat̉ pater xp̄i. ideo iſte iacobus licet nō fuit filius virginis tamē vocaba tur frater dn̄i. Sed hoc eſt falſum. quia ſi dn̄s matrē vir ginē noluit niſi virgini cōmēdare cuſtodiendā quomodo ſuſtinuiſſet ſponſum eius virginē non fuiſſe ⁊ ſic perſtitiſ ſe. Ideo alij dicūt ⁊ in glo. tangit̉ ꝙ iacobus iſte fuit fili us cleophe que fuit ſoror virginis. Dicūt em̄ ꝙ anna ma ter beate virgīs nupſit primo ioachim ex quo peperit ma riam matrē domini. quo mortuo nupſit eleophe fratri io achim ex quo peperit mariā cleophe. ⁊ ex hac natus eſt ia cobus minor iudas ⁊ ſymon. quo mortuo dicit̉ ꝙ nupſit adhuc cuidā tercio qui vocatus eſt ſalomē. ex quo ꝯcepit ⁊ peperit aliam mariā que dicta eſt ſalomē. ⁊ de hoc natꝰ eſt iacobus maior ⁊ ioannes frater eius. Sed huic opinio ni dupliciter cōtradicit. Ieron̄. Prīo qꝛ ſalomē nō eſt no men viri vt etiaꝫ in greco apparet ſed eſt nomen mulieris que fuit ſoror beate virginis ⁊ ex zebedeo genuit iacobuꝫ minorē ⁊ iohannē. ſicut maria cleophe ex alpheo genuit iacobū minorē iudam ⁊ ſymonē. Dicit̉ autē frater domi ni iſte iacobus ſpecialiter inter alios ſuos conſobrinos. ⁊ hoc ꝓpter duo. Primo ꝓpter ſimilitudinē effigiei. quia ſimilis erat xp̄o in facie. Et ꝓpter ſimilitudinē vite quia imitabat̉ xp̄m in moribus. Vel quia alphęus pater eiꝰ fu it de cognatiōe ioſeph. Et ideo quia iudei cognatiōis line am texere ſolēt a maribus et xp̄s putabat̉ filius ioſeph vt dicit̉ Luce 3. Ideo ſpecialiter dictus eſt frater dn̄i. ⁊ nō alij qui ſolū ex matre coniūcti erant ei. Accipit̉ autem hic frater cognatiōe. Nam in ſcriptura fratres aliquādo di cunt natura. Mat. 1º. Iacob autē genuit iudam ⁊ fratres eius. Cognatiōe. ſicut omnes cōſanguinei ſunt fratres. Gen̄. 13. Ne queſo ſit iurgiū inter te ⁊ me. fratres em̄ ſu mus Gēte. ⁊ ſic om̄es vnius lingue dicunt̉ fratres. Deu trono. 17. Non poteris alterius gentis hominē regem fa cere qui nō ſit frater tuus. Affectiōe ⁊ ſic omnes amici et qui habent eūdem affectū dicunt̉ fratres. 3. corinth. 2º. Si viuit benadab frater meus ⁊cͣ. Religiōe. ⁊ ſic omnes xp̄iani qui habēt vnam regulā vite dicunt̉ fratres. Mat. 23. Fratres eſtis ⁊c. p̄s. Ecce ꝙͣ bonum ⁊ ꝙͣ iocundū ha bitare fratres in vnū ⁊c̄. Cōmuniter autē omnes homīes dicunt̉ fratres quia ab vno deo gubernati ⁊ educati. Ma lach. 2. Nūquid nō vnus eſt pater oīm noſtrū ⁊c. ¶ Con ſequēter cū dicit. Que autē dico vobis ⁊cͣ. cōfirmat per iuramentū quod dixerat. Quaſi dicat. Ea que nūc ſcribo vobis de me ecce in manifeſto ſunt. ꝙ nō mētior. Et hoc dico corā deo. id eſt teſte deo. Iurat aūt hic apoſtolus nō ex leuitate ſed ex neceſſitate iſtorū quibus neceſſariū erat vt crederent. Niſi em̄ hoc faceret nō crederent ei. 2ᵉ. co rinth. 2º. Coram deo in xp̄o loquimur. Rom̄. 1º. Teſtis
A

Explanatio ſancti Thome
eſt mihi deus ⁊c. Quid ergo dicit dn̄s. Sit ſermo veſter eſt eſt. nō non: quod amplius eſt a malo eſt. Dicendū eſt ꝙ eſt a malo eius qui nō credit vel a malo pene quo cogi tur quis iurare. ¶ Conſequēter cū dicit Deinde veni ⁊c̄. oſtendit quomō fuit approbatus ab alijs eccleſijs iudee. Ubi tria facit. Primo oſtendit vbi fuit ꝯuerſatus quia in cilicia. Vnde dicit. Deinde veni in partes ſyrie ⁊ cilicie. ſcꝫ patrie vnde etiā fuit natus. quia dicit̉ Act. 22º. Erat autē paulus a tharſo cilicie ⁊c. Scd̓o quomō fuit cogni tus ab eis quia nō facie ſed auditu tantū ⁊ fama. Unde di cit. Eraꝫ em̄ ignotus facie eccleſijs iudee que erāt in xp̄o id eſt in fide xp̄i. 2ᵉ. corinth. 6. Sicut qui ignoti ⁊ cogniti Unde patet ꝙ eccleſie iudee nō docuerūt me. Tantū em̄ auditū habebāt ſcꝫ de me per famā: quoniā qui perſeque bat̉ nos ⁊c. Tercio quomo approbatus eſt ab eis quia in me glorificabāt deum. id eſt in mea cōuerſione magnificū ꝓbabant qui gratia ſua me cōuertit Eſa. 43. Glorificabit me beſtia ⁊c. ¶ Capitulm ſecundum. Einde poſt annos quattuordeciꝫ d ẜ iterū aſcendi hieroſolymā cū bar naba aſſumpto et thyto. Aſcendi autem ſcd̓m reuelationē et contu li cum illis euangeliū quod predico in gen tibus. Seorſum autem his qui videbantur aliquid eſſe: ne forte inuacuuꝫ currerem aut cucurriſſem. Sed neqꝫ thytus qui mecum erat cuꝫ eſſet gentilis compulſus eſt circum cidi. ſed propter ſubintroductos falſos fra tres: qui ſubintroierunt explorare liberta tem noſtram quam habemus in xp̄o ieſu: vt nos in ſeruitutē redigerent. quibus neqꝫ ad horam ceſſimus ſubiectiōi: vt veritas euan gelij permaneat apud vos. Poſtꝙͣ apoſtolus in precedēti capitulo cōmendauit au ctoritatē euangelice doctrine ſcd̓m ſeip̄am. nūc in iſto ca pitulo cōmendat ip̄am ex parte aliorū apoſtoloꝝ et ſua ſi mul. Et circa hoc duo facit. Primo cōmendat auctorita tem ſue doctrine ex approbatiōe alioꝝ apoſtoloꝝ. Scd̓o ex exemplo ſui ⁊ aliorū apoſtoloꝝ. ibi. Nos natura iudei non ex gētibus ⁊c. Circa primū duo facit. Primo oſten dit ꝙ alij apl̓i approbauerūt ſuam doctrinā. Secūdo oſtē dit ꝙ libere rep̄hendit alios apl̓os in his que ꝯtrariū ſue doctrine dicebāt. ibi. Cum veniſſet petrus ⁊c. Circa pri mū duo facit. Primo agit de collatiōe quā habuit cū apo ſtolis. Secūdo inſinuat quid inde ſecutū ſit ibi Sed neqꝫ tytus ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ponit circūſtan tias ip̄ius collatiōis. Secūdo ponit ip̄am collationē. ibi. Et contuli cū illis ⁊c. Quantū ad primū tangit quattuor cirūſtantias ſcꝫ tempus locū teſtes ⁊ motiuū ip̄ius Deſcri bit autē tempus cū dicit. Deinde poſt annos quattuorde cim. Sed cōtra eſt quia apl̓us fuit conuerſus primo anno poſt paſſionē xp̄i. Et poſt tres iuit in hierl̓m ⁊ ſic ſunt qua tuor ⁊ hic dicit poſt annos quattuordecī iterū iuit in hie ruſalē: ⁊ ſic fiūt decē ⁊ octo. Et tūc īuenit petrū in hierl̓m Et hoc nō poteſt eſſe quia petrus ſedit in antiochia ſeptē anis. in roma vero vigintiquīqꝫ annis. Et ſic decē ⁊ octo ⁊ ſeptem ſunt vi gintiquīqꝫ anni anteꝙͣ iret romā. ⁊ rome moratus eſt vigintiquiqꝫ annis Ergo vixiſſet petrus poſt paſſionē xp̄i quī quaginta annis qd̓ eſt falſum. quia qua pragēſimo anno a paſſione xp̄i paſſus eſt petrus rome: vt
in hiſtoria habet̉ quod fuit temꝑe neronis. Reſpōdeo di cendū ꝙ cuꝫ dicit̉ deinde ⁊cͣ. non eſt intelligendū ꝙ poſt tres annos iterū elapſi ſint quattuordecī anni anteꝙͣ iret in hieruſalē ſed ꝙ anno quartodecimo ſue conuerſionis iterū aſcendit nec ſunt addēdi ſupra iſtos quattuordecim ſeptē anni quibꝰ petrus rexit eccleſiā antiochenā quia an te iſtos annos incepit regere: cū antiochia ſit ꝓpe hieru ſalem potuit eſſe vt aliquādo petrus iuiſſet in hieruſalē ⁊ tunc paulus inuenerit eū ibi. Et ſic colligit̉ ex hyſtoria ꝙ poſt annos quattuordecī petrus venit romā: temꝑe clau dij imꝑatoris et exiſtens ibi vigintiquīqꝫ annis cōpleuit numerū trigintanonē annoꝝ ⁊ mortuꝰ eſt quadrageſimo anno poſt paſſionē dn̄i. Dicit autē ſignāter quattuordecī vt oſtendat ꝙ nō indigebat apoſtoloꝝ inſtructiōe ſi quat tuordecī annis fuit ſine eis. ¶ Locū vero deſcribit cū di cit hieroſolymā. ⁊ dicit aſcendi quia in alto poſita eſt. Aſ cendit autē hieroſolymā vt oſtenderet ſe cōcordare cū ꝓ phetia que dicit Eſaie. 2º. De ſyon exibit lex ⁊c. ¶ Te ſtes deſcribit cū dicit. Cū barnaba aſſumpto tyto. Barna bas iudeus erat tytus vero gentilis. Cū eis ergo aſcen dit. vt haberet teſtes ſue doctrine. Et vt in nullā partem ſiue iudeoꝝ ſiue gentiliū oſtendat ſe declinare Deūt. 17. In ore duoꝝ vel triū ſtat omnē verbū. ¶ Motiuū autem deſcribit cū dicit. Scd̓m reuelationē dei id eſt deo reuelā te ⁊ precipiēte ſibi ꝙ aſcenderet in hieruſalē. Ex quo col ligi poteſt ꝙ om̄is actus apoſtoloꝝ ⁊ motus fuerūt ſcd̓m inſtinctū ſpirituſſancti. Iob. 37º. Nubes ſpargūt lumen ſuū ⁊c. ¶ Conſequēter cū dicit. Et cōtuli ⁊c̄. Agit de ipſa collatiōe vbi tria facit. Primo manifeſtat materiā ſuper quā contulit. Secūdo perſonas cū quibus cōtulit. Et ter cio cauſam ꝓpter quā contulit. Materia de qua contulit fuit euangeliū. Et ideo dicit. Contuli cū illis euangeliuꝫ det ⁊c. Perſone cū quibus cōtulit: ſunt maiores et excel lentiores inter apl̓os dicens. Seorſum autē cum his ⁊c. Sed cauſa vtilis ⁊ neceſſaria. ne ſcꝫ inuacuū ⁊c. Quantū ad primū dicit. Aſcendi hieroſolymā vbi contuli cū illis tanquā cum amicis ⁊ paribus euangeliū quod predicaui in gentibus. nō vt addiſcerē quia iam doctus eram a xp̄o non vt certificarer quia ſic certus ſum ꝙ ſi angelus dice ret contrariū non crederē vt patet ſupra primo capi. Sed contuli ꝓpter duo. ſcilicꝫ ad inſinuandā vnitatē doctrine mee cū doctrina alioꝝ apoſtoloꝝ. 1ᵉ. corinthio. 1º. Idip̄m dicatis omnes ⁊c. Contulit ergo cū eis quaſi idem verbū cum eis ſed nō partes habuit. Iteꝫ ad vitandū calumpni am alioꝝ. Apoſtolus em̄ quia nō fuerat conuerſatus cuꝫ xp̄o nec edoctus ab apoſtolis. ſed ſtatim poſt cōuerſioneꝫ ſuam incepit p̄dicare ⁊ que erant odioſa iudeis ⁊ ſpeciali ter de vocatiōe gentiū: ⁊ ꝙ non debebāt ſeruari legalia. Sic ergo cōtulit euangeliū. Sed cum quibus hoc fecerit oſtendit ſubdēs. Seorſum autē his ⁊c. Quaſi dicat. No cum om̄ibus ſed cū his qui erant inter alios alicuius au ctoritatis ⁊ momēti ſcꝫ cum petro iacobo ⁊ iohāne ⁊ alijs magnis. Eccl̓. 9º. Cum ſapiētibus ⁊ prudentibus tracta ⁊cͣ. Sed ſeorſum ⁊c. non ꝙ turpia vel falſa cū eis tracta ret ac cōferret ſicuti heretici faciūt. ſed quia ſciebat ibi eſſe iudeos calūpniantes ꝓpterea quia de legalibꝰ docuerat. Et ideo ne veritas pateret calūnie cum illis ſeorſum con tulit qui nō calūniarent̉. Prouerb̓. 25. Cauſam tua tra cta cū amico tuo. ⁊ ſecretū extraneo ne reueles ⁊c̄. Eccl̓. 8. Coram extraneo ne facias conſiliū ⁊c. Sic ergo patet ⁊ materia collatiōis ⁊ perſone. ¶ Sequit̉ cauſa que fuit ſcꝫ ne inuacuū currerem aut cucurriſſem. id eſt ne reputa rer predicaſſe inutiliter. Uocat autē predicationē ſua cur ſū propter velocitatē ſue doctrine. quia in modico temꝑe a hieruſalē vſqꝫ in yliricuꝫ ⁊ vſqꝫ in hyſpaniā predicauit euāgeltū. Unde poſſet dici de eo illud. p̄s. Uelociter cur

in epiſtolam ad Galathas. II.
rit ſermo eius. ⁊. 2ᵉ. Theſſal̓. 3º. Fratres orate ꝓ nobis vt ſermo dn̄i currat ⁊c̄. Sed nūquid dubitabat ꝙ inuacu uꝫ curreret. Dicendū eſt ꝙ ſibi nō dubitabat ſed illis qui bus predicauerat quia niſi ab illis firmiter teneret̉ ſua do ctrina quantū ad illos inuacuū cucurriſſet. et ideo noluit conferre cū eis. vt dum ſcirent auditores ꝙ doctrina ſua ꝯcordaret cū doctrina alioꝝ apoſtoloꝝ et approbat̉ ab eis firmius eius doctrinā tenerēt. ⁊ quantū ad eos non inua nū curreret. 1ͤ. corinth. 9. Ego ſic curro nō quaſi in incer tum. ¶ Conſequēter cū dicit. Sed neqꝫ tytus ⁊c. Oſten dit quid ſecutū ſit ex collatōe cum apl̓is habita. Et ponit tria que inde ſecuta ſunt. ſcꝫ ꝙ a ſua ſentētia non receſſit ⁊ ꝙ ſue doctrine nihil ſuperadditū fuit. ibi. Ab his autē qͥ videbant̉ ⁊c. Tercio ꝙ ſua doctrina approbata eft. ibi. Sed ecōtra cū vidiſſent ⁊c. Circa primuꝫ duo facit. Pri mo on̄dit ꝙ nō receſſit a ſua ſentētia in quodaꝫ ꝑticulari. Scd̓o oſtendit ꝙ etiā in nullo alio receſſit ab ea ibi. Sed ꝓpter introductos ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ ita cōtuli cum eis de doctrina euangelij ꝙ ex hoc ſecutū eſt ꝙ doctrina mea ⁊ ſentētia firma permanſit ſcꝫ de legalibus nō obſer uandis ſcꝫ ꝙ gentiles non cogerent̉ ad ſeruandū legalia in tantū ꝙ neqꝫ tytus qui mecū erat cū eſſet etiā gentilis cōpulſus eſt ratiōibus eoꝝ circūcidi. ſed ſuſceptus eſt ab apoſtolis in ſocietatē incircūciſus. Vnde tūc data eſt ſen tentia ab apoſtolis de legalibus nō obſeruandis: ſicut ha bet̉ Act. 15. Ratio aūt quare poſt paſſionē xp̄i non debēt ſeruari legalia aſſignat̉ a chryſoſtomo talis. Manifeſtuꝫ eſt em̄ ꝙ inſtrumentū quod ſit de aliqua ꝓmiſſione ſeu fe dere tenet tantū quouſqꝫ compleat̉ fedus ⁊ ꝓmiſſio: qui bus cōpletis inſtrumentū predictū in hoc nō tenet. Circū ciſio aūt eſt quoddā inſtrumentū ꝓmiſſionis et federis in ter deū ⁊ fideles homines. vnde ⁊ abraā accepit circūciſio nem in ſignū promiſſionis. vt dicit̉ Gen̄. 17º. Et quia xp̄i peracta paſſione ſoluta fuit ꝓmiſſio ⁊ cōpletū fedus. ideo poſt paſſionē non tenet nec valet circūciſio. Sic ergo pa tet ꝙ nō receſſit a ſentētia ſua in hoc ꝙ permitteret circū cidi tytū. ¶ Conſequēter oſtendit ꝙ in nullo alio etiā re ceſſit ab ea cū dicit. Sed ꝓpter ſubintroductos ⁊c̄. Litte. ra autem iſta eſt diuerſa in diuerſis ⁊ obſcura. ⁊ legit̉ ſic. Tu dicis ꝙ nō permiſiſti circūcidi tytū: ſed quare nō per miſiſti? None alibi permiſiſti tymotheū ſicut legit̉ Act. 16. Ad hoc poteſt ſic reſpondere apl̓s. quia tūc temporis quādo tymotheus fuit circūciſus. indifferēs erat circūci ſio. Utrū ſcꝫ ſeruaret̉ vel nō: ſed modo cū ageret̉ de tyto erat ſpecialis queſtio de circūciſionē quā ego dicebā non debere ſeruari Vnde ſi permiſiſſē eū circūcidi egomet dif finuiſſem queſtionē ⁊ fuiſſet tractatū in contrariū vtpote iam determinatā. Et ideo dicit. Dico ꝙ nō ſolum nō per miſi ip̄m circūcidi ab illis quibus neqꝫ ad horaꝫ ceſſimus ſubiectiōi ſcꝫ vt gentes ſubderent̉ legi. Et hoc ꝓpter ſub introductos a dyabolo vel a phariſeis falſos fratres. qui ſe fingūt amicos. 2ᵉ. corinth. 12. Periculū in falſis fratri bus. Qui ſcꝫ fratres falſi ſubintroierūt in locū vbi erant apl̓i: latenter explorare.i. ad explorandū libertatē noſtrā a peccato ⁊ lege. 2ᵉ. corint. 3º. Ubi ſpiritus dn̄i: ibi liber tas. Ro. 8. Non em̄ accepiſtis ſpiritū ſeruitutis ⁊c. infra 4. Ut eos qui ſub lege erāt redimeret. Quā.ſ. libertatē habemus in xp̄o ieſu..i. per fidem xp̄i. infra. 4. Non eſtis ancille filij ſed libere. Et ad hoc ſubintroierūt vt in ſerui tutē legis ⁊ carnaliū obſeruantiarū redigerent ſicut ante paſſionē xp̄i quod nō eſt faciendū. quia fundamētū aliud nemo poteſt ponere ⁊c. 1ͤ. corin. 3. Et hoc vt veritas euā gelij permaneat apud vos. Quaſi dicat. In nullo ceſſimꝰ eis ꝓpter hoc ne ſcꝫ occaſionē daremus eis qui ſine circū ciſione dicebāt vos nō poſſe ſaluari. qd̓ eſt contra verita tē euangelij qd̓ predicaui vobis. Ambro. autē aliter legit
Scd̓m premiſſa em̄ habet̉ ꝙ ideo ad horā non ceſſit pro pter ſubintroductos. Ex quo ſequit̉ ꝙ niſi fuiſſent ſubin troducti falſi fratres ceſſiſſet eis de legaliū obſeruatione. Et ideo ꝓpter hoc nō fuit quia ꝓpter hoc nō ceſſiſſet eis ſed ꝓpter ip̄am veritatē. Ideo dicit Ambro. ꝙ littera eſt falſa ⁊ ſuperfluit ibi neqꝫ. Unde vult ꝙ nō ſit ibi neqꝫ. Et tūc eſt ſenſus. Non permiſi circūcidi tytū ſed tymotheuꝫ permiſi circūcidi ꝓpter ſubitroductos falſos fratres in lo co vbi eraꝫ cū tymotheo ⁊ alijs qui ſubintroierūt ⁊cͣ. Qd̓ cū facere nequiuiſſent populū in ſeditionē contra nos inci tare moliebant̉. Quibꝰ ſcꝫ falſis fratribus ꝓpter hoc ceſ ſimus ad horā ſubiectiōi in facto circūciſionis: circūciden do tymotheū vt veritas euangelij permaneat ⁊cͣ. que ha bet ꝙ nec circūciſio aliquid ꝯfert neqꝫ prepuciū: ſed fides. Fuit autē ſpecialis cauſa quare tymotheus circūciſus fu it ⁊ nō tytus. quia tymotheus fuit ex patre gentili ⁊ ma tre iudea. tytus vero ex vtroqꝫ parēte gentili. Et ſenten tia apl̓i erat ꝙ qui ex aliquo parēte iudeo nati fuerant cir cumciderent̉. qui vero totaliter ex gentilibꝰ parentibꝰ na ti eſſent nullo mūdo debeāt circumcidi. Lectio ſecunda. B his autem qui videbant̉ eſſe ali quid quales aliquādo fuerint nihil mea intereſt. Deus em̄ perſonaꝫ hominis non accipit. Mihi enim qui videban tur eſſe aliquid nihil contulerūt: ſed econtra cum vidiſſent ꝙ creditū eſt mihi euangeliuꝫ prepucij ſicut ⁊ petro circūciſionis qui enim operatus eſt petro in apoſtolatuꝫ circūciſio nis operatus eſt ⁊ mihi inter gentes: ⁊ cū co gnouiſſent gratiā que data eſt mihi: iacobuſ ⁊ cephas ⁊ iohānes qui videbant̉ colunne eſ ſe. dextras dederunt mihi ⁊ barnabe ſocieta tis: vt nos in gentes: ip̄i autem in circūciſio ne tantū: vt pauperū memores eſſemus Qd̓ etiam ſollicitus fui hocip̄m facere. Oſtenſo ꝙ apl̓us in nullo receſſit a ſentētia ſua in colla tione p̄dicta. hic ꝯſequēter oſtendit ꝙ nihil ſue doctrine per alios apl̓os ſuperadditū fuit. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ deſcribit conditionē apl̓oꝝ: nihil ei addere va lentiū. Scd̓o ꝓſequit̉ ꝓpoſitū ibi. Mihi em̄ qui ⁊c. Con ditionē aūt illoꝝ deſcribit ex tribus. Primo ex auctorita te quā habebāt in eccleſia que eſt magna. Et ꝙͣtū ad hoc dicit. Ab his aūt ⁊c. littera defectiua eſt Vnde debet ſuꝑ pleri ſic. Ab his aūt ſcꝫ petro ⁊ iohāne. Quaſi dicat. Li cet ad horā ceſſerim eis. nihil tn̄ accepi ab eis poteſtatis vel doctrine. Et ſi ab his nihil accepit: multo minus ab alijs. Sed notandū eſt ꝙ hoc ꝙ dicit. Qui videbant̉ ali quid eſſe. ſi hoc intelligat̉ ẜm gratiā dei que in ip̄is erat. ſic verū eſt ꝙ ẜm hāc magni erāt. qꝛ quoſ iuſtificauit hos ⁊ magnificauit. vt dicit̉ Ro. 8º. Si vero intelligāt̉ aliqͥd eſſe ẜm ſeip̄os. ſic falſuꝫ eſt qꝛ ẜm hoc nihil erant. Nam ſi ẜm ſe aliquid eſſe viderent̉ ſemper fuiſſent magni. qꝛ qd̓ per ſe ineſt ſemꝑ ineſt. Unde cū non fuerint ſemꝑ magni nō ẜm ſe videbant̉ aliquid eſſe. Scd̓o deſcribit eoꝝ cōdi tionē ex ſtatu eoꝝ ante cōuerſionē quā habuerūt in ſyna goga. Et hūc ſtatū caute oſtendit fuiſſe abiectū ⁊ vilem. Unde dicit quales aliqn̄ fuerāt qꝛ ruſtici pauperes ydeo te ⁊ ſine litteris erāt. 1ͤ. corint. 1. Non multi ſapiētes ẜm carnē ⁊c. Sed quales fuerint. nihil..i. nō mea intereſt ſcꝫ referre. Et hoc forte introducit vt cōſiderantes ſtatū quē
A ij

Explanatio ſancti Thome
illi habuerūt in ſynagoga qͥ nullus fuit. et ſtatū pauli qui magnus fuit: manifeſte cognoſcāt ꝙ paulus in ſententia ꝙͣtum ad legalia ſit eis preferendus. ⁊ p̄ſertim cū paulus in ſtatu eccleſie xp̄i eis equaret̉. ita ꝙ paulus eos in ſta tu ſynagoge ante conuerſionem precedebat in ſtatu: poſt conuerſionem eis equalis erat. Unde cum agebat de ſy nagoga magis erat ſtandū ſententie pauli ꝙͣ aliorum. ſed cum de euangelio ageretur ſtandum erat ſententie ſue ſi cut ſententie alioꝝ. Et ſicut alij nō erant magni per lega lia ſed per xp̄m: ſic ⁊ apl̓us per xp̄m magnus erat in fide ⁊ nō per legalia. Tercio deſcribit eoꝝ cōditionē ex diuina electiōe. ⁊ ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Deus em̄ perſonā ⁊c. Qua ſi dicat. Ideo magni ſunt qꝛ deus eos magnificauit nō at tendēs ad merita vel demerita eoꝝ. ſed ad ip̄m qd̓ facere intendit. Et ideo dicit. Deus perſonā hominis nō acci pit.i. non cōſiderat magnā vel paruā. Sap. 6. Puſillū ⁊ magnū ipſe fecit ⁊c. Sed ſine perſonaꝝ acceptiōe ad ſalu tem omnes vocat. non imputans illis velicta eoꝝ. ⁊ hoc quia tranſierūt. 2ͤ. corinth. 5º. Uetera tranſierūt ⁊c. p̄s. Nec memor ero noīm eoꝝ ⁊c. Et ideo dicit petrus. Act. 10. In veritate comperi ꝙ nō eſt perſonarū acceptio ⁊cͣ. ¶ Circa hoc ſciendū eſt ꝙ accipere perſonā proprie eſt in aliquo negocio attēdere quaſi regulā ip̄ius negocij: cōdi tionē perſone nihil facientē ad negociū. puta. cū ideo do beneficiū alicui qꝛ eſt nobilis ſiue pulcher. Nobilitas em̄ ſeu pulchritudo nil facit ad hoc ꝙ habeat beneficiuꝫ. Si vero cōditio perſone facit ad negociū ſic conſiderādo illaꝫ conditionē in facto illo nō accipio perſonā ſicut ſi ideo do beneficiū alicui quia bonus eſt ⁊ bene deſeruiet eccleſie. quia bene litteratus ⁊ honeſtus. nō ſum acceptor perſone Nil ergo eſt ꝓprie accipere perſonā ꝙͣ conſiderare condi tionē perſone nil facientē ad negociū. Cum ergo deus in operibus ſuis ⁊ beneficijs nihil preexiſtēs ex parte creatu re reſpiciat. qꝛ ip̄m qd̓ eſt creature eſt effectus ſue electio nis. ſed reſpiciat ſolū quaſi ꝓ regula beneplacitū volūta tis ſue ſcd̓m quā omnia operat̉ ⁊ non ſcd̓m aliquā condi tionē perſone. vt dicit̉ Ephe. 4. Manifeſtū eſt ꝙ non ac cipit perſonā hominis. ¶ Conſequēter deſcripta cōditio ne illoꝝ oſtendit propoſitū ſcꝫ ꝙ nil ei addere potuerunt Et ideo dicit. Mihi autē qui videbant̉ aliquid eſſe nihil contulerūt. Quaſi dicat. licet eſſent magne auctoritatis. tamē nil addiderūt doctrine mee nec poteſtati. quia ſicut ſupra dictū eſt neqꝫ ab homine accepi euangeliū neqꝫ per hominē didici. Glo. autez aliter legit. Quales aliquādo fuerūt ⁊c. Quaſi dicat. Non pertinet ad me referre ſtatū eoꝝ ante conuerſionē quales ſcꝫ fuerūt quia et hoc nihil refert cū ⁊ ego fuerim ip̄ius eccleſie etiā perſecutor et ta men deus elegit me ⁊ magnificauit. ⁊ hoc quia dn̄s per ſonā hominis nō ⁊c. ¶ Conſequēter cū dicit. Sed ecōtra cū vidiſſent ⁊c. oſtendit quomō eius ſentētia ſit approba ta ab apl̓is. Et circa hoc tria facit. Primo ponit cauſam approbatiōis. Scd̓o inſinuat ip̄am approbationē. ibi. Ia cobus ⁊ cephas ⁊c. Tercio addit quandā conditionē ap probatiōi interpoſitā. ibi. Tantū vt pauperes ⁊c. Cauſā aūt approbatiōis ponit duplicē que mouit apoſtolos ap probare ſententiā apoſtoli ſcꝫ predicatiōis officiū apoſto lo iniunctū a xp̄o: ⁊ effectum iniūcti officij. ibi. Et cum co gnouiſſent ⁊c. Circa primū prīo ponit officiū iniunctū qd̓ mouit eos ad approbandū. Scd̓o officij manifeſtationeꝫ. ibi. Qui em̄ operatus eſt ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ illi qui videbant̉ aliquid eſſe nihil mihi cōtulerūt. ſed potius cō tra opinionē aduerſarioꝝ qui aſcenderant ꝯtra me in hie ruſalē ad apoſtolos pro ip̄a queſtione. me ip̄i apoſtoli ap ꝓbauerūt ⁊ hoc cū vidiſſent ꝙ creditū eſt mihi euangeliū id eſt officiū predicatiōis prepucij.i. īiunctū in circūciſis. ſcꝫ gentilibus. Iere. 9. Omnes gentes habēt prepuciū.
omnis autē domus ⁊c. Sicut ⁊ petro cōmiſſa eſt auctori tas vt predicaret iudeis tantū ⁊ paulus gētibus. ſed poſt modū ⁊ petrus predicauit gētibus ⁊ paulus iudeis. Sed quia aliquis poſſet dicere. vnde cōſtat nobis ꝙ tibi ſit cō miſſum euangeliū in gentibus. ideo interponēs dicit ꝙ per operatōes xp̄i. Sicut em̄ patet ꝙ petrus accepit euā geliū a xp̄o propter mirabilia que xp̄us fecit per eū. ita pa tet ꝙ ego ab ip̄o accepi ꝓpter miracula que xp̄us operatꝰ eſt ⁊ operat̉ in me. Et ideo dicit. Qui operatus eſt petro ⁊cͣ. id eſt qui petrū fecit apoſtolū in iudea ſcꝫ xp̄us ip̄e me fecit apoſtolū in gentibꝰ. Et hec eſt cauſa que mouet eos Sed quia nō ſufficit iniūctio ⁊ auctoritas predicandi niſi homo per bonā ſcientiā ⁊ diſcretam eloquentiā ip̄am exe quat̉ ⁊ per bonā vitam cōmendet. ideo addit vſuꝫ ſue au ctoritatis ſeu ꝯfficij effectū dicens. Et cū cognouiſſēt gra tiā dei ⁊c. ⁊ eſt littera ſuſpenſiua. id eſt cū vidiſſent ꝙ gra tioſa ⁊ fructuoſa eſſet predicatio mea tūc iacobꝰ ⁊ cephas ⁊ iohānes ⁊c. In quo notat̉ approbatio ſeu ſocietas facta cū eis ⁊ paulo. Et primo ponunt perſone inter quas facta eſt ſocietas que ſunt iacobus ⁊ cephas. id eſt petrus ⁊ io hannes. Et premittit̉ iacobus quia erat epiſcopus hiero ſolymoꝝ vbi hec facta ſunt. Iohānes autē iſte fuit iohan nes euāgeliſta qui nō deſeruit iudeā vſqꝫ ad tp̄us veſpa ſiani qui videbāt̉ colūne eſſe. Merhaphorice dicit̉ hoc id eſt ſuſtētatio totius eccleſie. Sicut em̄ totū edificiū ſuſten tat̉ per colūnas: ita per iſtos tota eccleſia iudeoꝝ ſuſtenta bat ⁊ regebat̉. Et de iſtis colūnis dicit̉ in p̄s. Ego confir maui colūnas eius. id eſt apoſtolos eccleſie. Cantico. 5. Crura illius colūne marmoree que fundate ſunt ſuper ba ſes aureas. Iſti ſcꝫ ex vna parte dederūt dexteras ſocieta tis. id eſt conſenſerūt in ſocietatē mihi ⁊ barnabe. In quo deſignant̉ perſone ex alia parte. per hoc aūt ꝙ dederūt ſi bi dexteras ſignificat̉ ꝙ per manꝰ ſe acceperūt in ſignū cō iunctiōis ⁊ vnitatē opinionis. Scd̓o oſtendit̉ ſocietatis tenor ſeu cōditio cū dicit. Vt nos in gentes: ip̄i autem in circumciſionē ſcꝫ predicarēt. Quaſi dicat. Facta fuit in ter nos coniūctio ⁊ vnio: ita tamē ꝙ ſicut omnes fideles obediūt petro in circūciſione. id eſt in eccleſia iudeoꝝ fide liū: ita omnes gentes qui cōuerſi fuerūt ad xp̄m obedirēt barnabe ⁊ paulo. hoc tamen appoſito vt nos eſſemus me mores pauperū xp̄i qui ſcꝫ vendiderāt omnia bona ſua et preciū eorum ad pedes apoſtolorū poſuerant ꝓpter xp̄m pauꝑes effecti. Quod quidē ſollicitus fui hoc idē facere nō minus affectus ꝙͣ ipſi qͥ ordinauerūt ſicut apparet Ro. 15. ⁊. 1. coꝝ. 6. ⁊. 2º. coꝝ. 8. ⁊. 9. Ratio aūt quare cōſuę tudo primitiue eccleſie de venditiōe poſſeſſionū ſeruabat in eccleſia ex circūciſione ⁊ nō in eccleſia ex gentibus hec eſt: quia fideles iudei cōgregati erant in hieruſalē ⁊ in iu dea que deſtruenda in breui a romanis erat vt poſtmodū rei ꝓbauit euētus. Et ideo voluit dn̄s vt ibi poſſeſſiones nō reſeruarent̉ vbi permāſuri non erāt. Eccleſia vero ge tiū firmanda erat ⁊ augēda. Et ideo cōſilio ſpirituſſancti factū eſt vt in ea poſſeſſiones nō venderent̉. ¶ Lectio tercia. Um autem veniſſet Petrus antio c chiam in faciem ei reſtiti: quiar epre Ahenſibilis erat. Prius enim qͣꝫ veni rent quidam a iacobo cum gentibus ed ebat Cum autem veniſſent ſubtrahebat et ſe gre gabat ſe: timens eos qui ex circūciſione erat ⁊ ſimulationi eius conſenſerunt ceteri iu dei ita vt ⁊ barnabas duceretur ab eis in illaꝫ ſi mulationem. ſed cum vidiſſem ꝙ non recte

in epiſtolam ad Galathas. II.
ambularent ad veritatem euangelij. dixi cephe coram omnibus. Si tu cum iudeus ſis: gentiliter viuis ⁊ non iudaice: quomo do gentes cogis iudaizare. Supra apoſtolus oſtendit ꝙ ipſe nil vtilitatis accepit ex collatiōe habita cū dictis apoſtolis: hic vero oſten dit ꝙ ip̄e alijs profuit. Et primo oſtendit quomodo ꝓ fuit petro in corrigendo eū. Secūdo manifeſtat ea que dixit ibi. Prius enim ꝙͣ veniret ⁊c. Dicit ergo. Uere ip̄i mihi nihil contulerūt ſed ego potius contuli eis: et ſpecialiter petro quia cū veniſſet petrus antiochiā vbi erat eccleſia gentiū ego reſtiti ei in faciem. id eſt mani feſte. Eccl̓. 4º. Ne reuerearis proximū in caſu ſuo: ne retineas verbum ⁊c. Uel in faciem. id eſt nō in occulto tanquā detrahens et timēs. ſed publice ⁊ vt par ei. Le uit. 19. Non oderis fratrē tuuꝫ in corde tuo: ſed publi ce argue eum ⁊c. Et hoc ideo quia reprehenſibilis erat Sed cōtra quia hoc fuit poſt acceptam gratiā ſpirituſ ſancti. ſed poſt gratiam ſpirituſſancti nullo modo pecca uerūt apoſtoli. Reſpondeo: dicendū eſt ꝙ poſt gratiaꝫ ſpirituſſancti nullo modo peccauerunt mortaliter apo ſtoli. ⁊ hoc donū habuerunt per potentiā diuinam que eos confirmauerat. p̄s. Ego confirmaui colunnas eius ⁊c. Peccauerūt tamē venialiter ⁊ hoc fuit eis ex fragi litate humana. 1ᵉ. Ioh. 1º. Si dixerimus quia peccatū non habemus ſcilicet veniale. ip̄i nos ſeducimus ⁊c. Ꝙ vero dicitur in glo. Reſtiti ei tanquā par. Dicendū eſt ꝙ apoſtolus fuit par petro in executione auctorita tis non in auctoritate regiminis. Ex predictis ergo ha bemus exemplum prelati quidem humilitatis: vt non dedignentur a minoribus ⁊ ſubditis corrigi: ſubditi ve ro exemplū zeli et libertatis vt non vereantur prelatos corrigere preſertim ſi crimen eſt publicū ⁊ in periculuꝫ multitudinis vergat. ¶ Conſequēter aūt cū dicit. Pri uſꝙͣ veniret ⁊c. manifeſtat ea que dixit. Et primo hoc quod dixit eum reprehenſibilē eſſe. Secundo vero hoc quod dixit petrum reprehendiſſe. ibi. Sed cum vidiſ ſem ⁊c̄. Circa primū tria facit. Primo oſtendit quid pe trus ſentiebat. Secundo quid faciebat ibi. Cum auteꝫ veniſſet ⁊c. Tercio quid inde ſequebatur. ibi. Et ſimu lationi eius ⁊c̄. Dicit ergo circa primū. ꝙ petrus ſentie bat legalia non eſſe ſeruanda. Et hoc facto oſtendebat quia priuſꝙͣ venirent quidam iudei ſcilicꝫ zelantes pro legalibus a iacobo hieroſolymitane eccleſie epiſcopo. edebat ſcilicꝫ petrus cum gentibus. id eſt indifferenter vtebatur cibis gētilium. ⁊ hoc faciebat ex inſtinctu ſpi rituſſancti qui dixerat ei. Quod deus ſanctificauit tu ne cōmune dixeris vt habetur Actu. 30. Vt ip̄e ibideꝫ dixit iudeis. qui contra eum inſurrexerunt quia cum in circumciſis comediſſet quaſi rationem reddens. Quid autem faciebat oſtendit dicens: ꝙ cum erat cum iudeis ſubtrahebat ſe a conſortio fidelium qui fuerant ex gen tibus: ad herens iudeis tantum. ⁊ congregans ſe cunt eis. Et ideo dicit. Cum autem veniſſent ſcilicꝫ a iudea ſubtrahebat ſe Petrus a gentibus conuerſis. et ſegre gabat ſe ab eis. Et hoc ideo: quia erat timens eos qui ex circumciſione erant. id eſt iudeos. non quidem timo re humano ſiue mundano ſed timore charitatis ne ſcili cet ſcandalizarentur ſicut dicitur in glo. Et ideo factus eſt iudeis tanquā iudeus: ſimulans ſe cum infirmis idē ſentire ſed tamen inordinate timebat quia veritas nun quā dimittenda eſt propter timorem ſcādali. Quid autem ex hac ſimulatione ſequebatur ſubdit dicens: ꝙ ſi mulationi eius ſcilicꝫ petri conſenſerūt ceteri iudei qui j erant antiochie diſcernentes cibos et ſegregantes ſe a gentibus cum tamen ante ſimulatiōem huiuſmodi hoc non feciſſent. Et non ſolum illi conſenſerunt petro: ſed ita fuit illa ſimulatio in cordibus fidelium. vt etiam barnabas qui mecum erat doctor gentium ⁊ contrarium fecerat ⁊ docuerat duceretur ab eis in ſimulationem ſub trahens ſe ab eis ſcilicet gentibus. Et hoc ideo. quia ſcd̓m quod dicitur Eccleẜ. 10. Qualis eſt rector ciuitatis ⁊c. ⁊ ibidem. Scd̓m iudicem populi ⁊c. ¶ Conſe quenter cum dicit. Sed cum vidiſſem ⁊c. manifeſtat ea que dixerat de reprehenſione pauli qua petrum repre hendit. Et circa hoc tria facit. Primo ponit cauſam re prehenſionis. Secundo reprehendendi modum. Ter cio reprehenſionis verba. Occaſio autem reprehenſio nis eſt non leuis ſed iuſta ⁊ vtilis ſcilicꝫ periculum euā gelice veritatis. Et ideo dicit. Sic petrus reprehenſi bilis erat. ſed ego ſolus cum vidiſſem ꝙ non recte ambularent illi qui ſic faciebant ad veritatem euangelij. quia per hoc peribat veritas ſi cogerētur gentes ſeruare legalia vt infra patebit. Ꝙ autem recte non ambula rent ideo eſt. quia veritas maxime vbi periculum immi net debet publice predicari: nec fieri contrarium pro pter ſcandalum aliquorum. Mathei. 10. Quod dico vobis in tenebris dicite in lumine. Eſaie. 26º. Semi ta iuſti recta eſt rectus callis iuſti ad ambulandū. Mo dus autem reprehendendi fuit conueniens quia publi cus ⁊ manifeſtus. Vnde dicit. Dixi cephe. id eſt petro coram omnibus quia ſimulatio illa in periculum omniū erat. 1º. Thymo. 5. Peccatum coram omnibus argue Quod intelligendum eſt de peccatis manifeſtis ⁊ non de occultis: in quibus debet ſeruari ordo fraterne corre ctionis. Cuiuſmodi autem verba apoſtolus dixerit pe tro cum eum reprehenderet ſubdit dicens. Si tu iude us cum ſis ⁊c. Quaſi dicat. O petre: ſi tu cum iudeus ſis natione et genete/ gentiliter ⁊ non iudaice viuis. id eſt gentium ⁊ non iudeorum ritum ſeruas cum ſcias et ſentias diſcretionem ciborum nihil conferre. quomodo cogis gentes non quidem imperio ſed tue conuerſatio nis exemplo iudaizare. Et dicit cogis. quia ſcd̓m ꝙ leo papa dicit. Ualidiora ſunt exempla ꝙͣ verba. In hoc ergo paulus reprehēdit petrum ꝙ cum ip̄e eſſet inſtru ctus a deo cum iudaice non viueret ne cibos diſcerne ret. Actuū. 10. Quod deus ſanctificauit tu ne cōmune dixeris. Ipſe contrarium ſimulabat. Sciendum eſt au tem ꝙ occaſione iſtorum verborū non parua controuer ſia eſt orta inter hieronymū ⁊ auguſtinū. Et ſcd̓m ꝙ ex eorum verbis aperte colligitur. in quattuor diſcordare videntur. Et primo in tempore eorum quando ſcilicet ſeruari debuerunt. Nam hieronymus duo tempora di ſtinguit. vnū ante paſſioneꝫ chriſti: aliud poſt paſſionē Uult ergo hieronymus ꝙ legalia ante paſſionem chri ſti viua erant. id eſt habentia virtutem ſuam. inquantū ſcilicꝫ per circumciſionem tollebatur peccatum origina le ⁊ per ſacrificia ⁊ hoſtias placabatur deus. Sed poſt paſſionem non ſolum dicit ea non fuiſſe viua vel mor tua ſed quod plus eſt ea fuiſſe mortifera. et ꝙ quicun qꝫ poſt paſſionem xp̄i ea ſeruauit peccauit mortaliter. Auguſtinus vero diſtinguit tria tempora. Unum tem pus ante paſſionem xp̄i ⁊ concordans cum hieronymo dicit iſto tempore legalia viua fuiſſe. Aliud tempus eſt poſt paſſionem xp̄i immediate ante gratiam diuulgatā
A iij

Explanatio ſancti Thome
ſicut tempus apoſtolorum in principio: in quo tempore dicit auguſtinus legalia mortua fuiſſe: ſed tamen non mortifera iudeis conuerſis: dummodo ipſa ſeruantes ſpem in eis non ponerent. ita ꝙ etiam ip̄i iudei ea ſer uantes tunc non peccarent. Si vero in eis ſpem poſuiſ ſent quicunqꝫ conuerſi ea ſeruantes peccaſſent mortali ter. quia ſi poſuiſſent in eis ſpem quaſi eſſent neceſſaria ad ſalutem quantū in eis erat euacuaſſent gratiam xp̄i. Aliud tempus dicit eſſe poſt veritatem et gratiam xp̄i diuulgatam. ⁊ in iſto tempore dicit ea mortua ⁊ mortife ra omnibus ea ſeruantibus. Ratio autem dictorum eſt quia ſi iudei ſtatim poſt conuerſionem fuiſſent prohibi ti ab obſeruantijs legalium: viſum fuiſſet eos pari paſ ſu ambulare cum ydolatris: qui ſtatim ab ydolorū cul tura prohibebant ⁊ legalia nō fuiſſe bona ſicut nec ydo latria. Et ideo inſtinctu ſpirituſſancti permiſſum eſt vt legalia modico tempore ſeruarentur ea intentione que dicta eſt. vt per hoc oſtenderetur legalia tūc bona fuiſ ſe. Unde dicit Auguſtinus ꝙ per hoc oſtendebatur ꝙ mater ſynagoga cum honore deducenda ad tumulum erat. dum non ſtatim poſt paſſionem xp̄i legalia prohi bita ſunt. Quicūqꝫ vero non eo modo ip̄a ſeruaret nō honoraret matrem ſynagogam: ſed eam extumularet. Secūdo diſcordant predicti hieronimus ⁊ auguſtinus de obſeruatione legalium quantuꝫ ad ip̄os apoſtolos. Hieronymus enim dicit ꝙ apoſtoli nunꝙͣ ſeruabant le galia ſed ſimulauerunt ſe ſeruare vt vitarent ſcandaluꝫ fidelium: qui fuerant ex circumciſione. Et hoc quidem modo dicit ſimulaſſe paulum: quando perſoluit votum in templo hieroſolymitano. vt habetur Act. 21º. quā do circumcidit tymotheū. vt habetur Actu. 16. Et quā do a iacobo monitus quedam legalia ſuſcepit. vt habe tur Act. 15º. Et hoc quidem facientes non deludebant alios. quia faciebāt hoc non intendentes legalia ſerua re ſed propter aliquas cauſas ſicut ꝙ quieſcebāt in ſab bato non propter obſeruantiam legis ſed propter quie tem. Item abſtinebant ab immūdis ſcd̓m legem non ꝓ pter obſeruantiam legis ſed propter alias cauſas vtpo te propter abominationeꝫ ⁊ aliquid huiuſmodi. Augu ſtinus vero dicit ꝙ apoſtoli ſeruabāt ipſa legalia ⁊ hoc intendentes ſed tamen non ponentes in eis ſpem qua ſi eſſent neceſſaria ad ſalutem. Et hoc quidem licebat eis quia fuerunt ex iudeis. Ita tamen ꝙ hec ſeruarent ante gratiam diuulgatam. vnde ſicut eo tempore alij iu dei conuerſi ſine periculo ſeruare poterant abſqꝫ eo ꝙ in eis ſpem ponerent ita ⁊ ip̄i. Tercio diſcordāt de pec cato petri. Nam hieronymus dicit in ſimulatione pre dicta petrum non peccaſſe. quia hoc ex charitate fecit ⁊ non ex aliquo timore mundano vt dictum eſt. Auguſti nus vero dicit eum peccaſſe venialiter: tamen hoc pro pter indiſcretionem quam habuit nimis inherendo hu ic parti ſcilicꝫ iudeorū ad vitandum eorum ſcandalum. Et validius argumētum auguſtini contra hieronymū eſt quia hieronymus adducit pro ſe ſeptē doctores quo rum quattuor ſcilicꝫ laudicenſem. alexandrum. orige nem. ⁊ didimū excludit auguſtinus vtpote de hereſi in famēs. Alijs vero tribus opponit tres quos pro ſe ⁊ ꝓ ſua oppinione habet ſcilicꝫ. ambroſium. cyprianum. et ip̄m paulum qui manifeſte dicit ꝙ reprehenſibilis erat petrus. Si ergo nephas eſt dicere in ſcriptura ſacra ali quod falſum contineri non erit phas dicere petrum re prehenſibilem non fuiſſe. Et propter hoc verior eſt opi nio ⁊ ſententia auguſtini quia cū dictis apoſtoli magis
concordat. Quarto diſcordant in reprehenſione pauli. Nam hieronymus dicit ꝙ paulus vere non reprehen dit petrum: ſed ſimulatorie ſicut et petrus ſimulatorie legalia ſeruabat. vt ſcilicet petrus nolens ſcandalizare iudeos ſimulabat ſe legalia ſeruare: ita paulus vt non ſcandalizaret gētes oſtendit ſibi diſplicere quod petrus faciebat ⁊ ſimulatorie eum reprehendit: facientes hoc quaſi ex condicto vt vtriſqꝫ fidelibus ſibi ſubditis pro uiderent. Auguſtinus vero dicit ſicut petrum vere ſer uaſſe legalia: ita dicit paulum eum vere reprehendiſſe ⁊ non ſimulatorie. Sed ⁊ petrus quidem ſeruando pec cauit. quia inde erat ſcandalum apud gentiles a qui bus ſe ſubtrahebat. Paulus vero non peccauit repre hendendo: quia ex eius reprehenſione nullum ſcanda lum ſequebatur. Lectio quarta. Os natura iudei ⁊ non ex gentibꝰ peccatores. Scientes auteꝫ ꝙ non n iuſtificatur homo ex operibus le gis niſi per fidem ieſu chriſti ⁊ nos in chri ſto iheſu credimus vt iuſtificemur ex fide chriſti et non ex operibus legis. Propter quod ex operibus legis nō iuſtificatur om nis caro. Supra oſtendit veritatem doctrine apoſtolice predica te per eum ex auctoritate aliorū apoſtolorum: hic oſten dit idem ex eorum conuerſatione et exemplo. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit propoſitum per apoſto lorum conuerſationem. Secundo aduerſantium obie ctionem. ibi. Ꝙ ſi querentes iuſtificare ⁊c. Circa pri muꝫ tria facit. Primo premittit apoſtolorum conditio nem. Secundo inſinuat eorum conuerſationem. ibi. Scientes autem ꝙ non iuſtificatur ⁊c. Tercio infert in tentam concluſionem. ibi. Propter quod ex operibus legis ⁊c. Conditio autem apoſtolorum et etiam ipſius Pauli hec eſt: ꝙ ſcd̓m naturalem originem ex iudeis proceſſerunt. Et hoc eſt quod dicit. Nos ſcilicet ego et apoſtoli alij ſumus natura. id eſt naturali origine iudei non proſeliti. 2ᵉ. corinthioꝝ. 11. Hebrei ſunt ⁊ ego ⁊c. Et hec eſt magna laus quia vt dicitur Iohan. 4. Sa lus ex iudeis eſt. Et non ex gentibus peccatores. id eſt non ſumus peccatores vt gentes ydolatre ⁊ immunde Sed contra eſt quod dicitur. 2ᵉ. Iohānis. 1º. Si dixe rimus quoniam peccatum non habemus ⁊c. ergo iudei ſunt peccatores. Reſpondeo. dicendum eſt ꝙ aliud eſt peccantem eſſe aliud peccatorem. Nam primum deno minat actum ſcd̓m vero promptitudinem ſiue habitum ad peccandum. Vnde ſcriptura iniquos et grauibus peccatorum ſarcinis oneratos peccatores appellare cō ſueuit. Iudei ergo propter legem ſuperbientes: quaſi per eam coherciti a peccatis: gentes que ſine freno le gis erant ⁊ ad peccandum prone peccatores vocabant. Epheſioꝝ. 4. Non circumferamur omni vento doctri 1 ne ⁊c̄. Cum ergo dicat apoſtolus: non ex gentibus pec catores exponitur. id eſt non ſumus de numero pecca torum qui ſunt inter gentiles ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Scientes autem ꝙ non iuſtificat̉ homo ⁊c. Po

in epiſtolam ad Galathas. II.
nit apoſtolorum conuerſationem. que quidem non eſt in legalibus ſed in fide chriſti. Et circa hoc duo facit. Primo exprimit rationem apoſtolice conuerſationis. Secundo ponit ipſam apoſtolicam conuerſationē ibi. Et nos in chriſto ⁊cͣ. Erat ergo apoſtolica conuerſatio in fide et non in legalibus. Cuius ratio eſt: quia licet fuerimus iudei natura et in legalibus nutriti: tamen ſcientes pro certo ꝙ non iuſtificatur homo ex operibꝰ legis id eſt per opera legalia niſi per fidem ieſu chriſti. ideo deſerentes illam: conuerſamur in preceptis fidei Ro. 3. Arbitramur enim hominem iuſtificari per fideꝫ ſine operibus legis Act̉. 4. Non eſt aliud nomen. ⁊cͣ. Sed contra enim Ro. 2. dicitur. Non enim auditores legis iuſti ſunt apud deum. ſed factores legis iuſtifica buntur ⁊c. Videt̉ ergo ꝙ ex operibꝰ legis iuſtificet̉ ho mo. Reſpondeo. dicendum eſt ꝙ iuſtificari poteſt du pliciter accipi ſcilicet iuſticiā exequi ⁊ iuſtū fieri. Pri mo autem mō homo iuſtificat̉ qui opera iuſticie facit. Non autem iuſtus ſit aliquis niſi a deo per gratiam. Sciendum eſt ergo ꝙ opera legis quedam erant mora lia: quedam vero cerimonialia. Moralia autē licet cō tinerentur in lege: nō tamen poterunt proprie dici ope ra legis cum ex naturali inſtinctu ⁊ ex lege naturali ho mo inducatur ad illa. Sed cerimonialia dicuntur pro prie opera legis. Quantūcūqꝫ ergo homo quo ad exe cutionē iuſticie ex moralibus iuſtificetur ⁊ etiam ex ce rimonialibus inquantū ſeruare ea eſt opus obedientie et ad mala pertineat. et ſic accipitur ſcd̓m dictum apo ſtoli ad Ro. 2. Quantum vero ad iuſtuꝫ fieri ex operi bus legis non iuſtificari homo ꝑ hec. videtur quia ſa cramenta vetris legis non conferebant gratiam. infra 4. Conuerſi eſtis ad egena elementa id eſt gratiam nō conferentia. neqꝫ gratiam in ſe continentia. Sacramē ta vero noue legis licet ſint elementa materialia: non tamen ſunt elementa egena. quia in ſe gratiam conti nent. Vnde et iuſtificare poſſunt. Si qui autē in veteri lege iuſti erant nō erant iuſti ex operibus legis. ſed ſo lum ex fide chriſti. quē deus ꝓpoſuit propiciatorē ꝑ fi dem. vt dicitur Ro. 3. Unde ⁊ ipſa ſacramenta veteris legis non fuerunt niſi quedā proteſtationes fidei chri ſti ſicut ⁊ noſtra ſacramenta: ſed differenter. qꝛ illa ſa cramenta gratiam chriſti configurabant quaſi futuraꝫ. noſtra autem ſacramenta proteſtant̉ quaſi continentia gratiam preſentem. Et ideo ſignanter dicit. ꝙ ex ope ribus legis non iuſtificatur homo niſi per fidē ieſu chri ſti. quia et ſi olim aliqui ſeruātes opera legis iuſtifica rentur. non tamen hoc erat niſi per fidem ieſu chriſti. Ex hac autem ſcientia apoſtolorum quaꝫ habebant ꝙ iuſtificatio non eſt per operationem legis: ſed per fideꝫ chriſti. concludit conuerſationem apoſtolorum eligen tium fidem chriſti: ⁊ dimittentium opera legis. Unde ſequitur. Et nos in chriſto ieſu credimus. quia vt dici tur Act̓. 4. Non eſt aliud nomen datum ⁊c. Vnde ſe quitur. Vt iuſtificemur ex fide chriſti Ro. 5. Iuſtificati ergo ex fide ⁊cͣ. Et ne aliquis credat ꝙ ſimul cum lege chriſti opera legis iuſtificent. ſubiungit. Et non ex ope ribus legis. Roma. 3. Arbitramur enim iuſtificari ho minem per fidem ⁊c. Et ex hoc concludit principale in tentum dicens ꝙ ſi apoſtoli qui ſunt naturaliter iudei non querunt iuſtificari per opera legis: ſed per fidem. quia non iuſtificatur omnis caro ex operibꝰ legis. nec homo poteſt iuſtificari per opera legis. Sumitur em̄ hic caro pro homine ſcilicet pars pro toto. ſicut Eſa.
40. Uidebit omnis caro ſalutare dei noſtri. Dicens autem. Propter quod. ⁊c. Concludit quaſi a maiori. Magis enim videtur naturale ꝙ iudei per opera legis ꝙͣ per fidem inſtificarentur. ſed hoc nō eſt. Quare ⁊c. Lectio quinta. Uod ſi querentes iuſtificari. in q̄ chriſto inuenti ſumus et ipſi pec I catores: nunquid chriſtus pecca ti miniſter eſt? Abſit. Si eniꝫ que deſtruxi iterum reedifico: preuaricatorem me con ſtituo. D Poſtꝙͣ apl̓us oſtendit per cōuerſationē apoſtolorū le galia non eſſe obſeruanda quod ipſe dicebat: hic mo uet queſtionem in contrarium. Et circa hoc tria facit. Primo mouet queſtionem. Secundo ſoluit eam ihi. Abſit. ⁊c̄. Tertio ſolutioneꝫ eius manifeſtat ibi. Ego enim per legem ⁊cͣ. Primum dupliciter poteſt expo ni ſecūdum gloſam. Primo ſic. Poſſet enim aliquis dicere ꝙ apoſtoli deſerentes legem: viuendo ad fidem chriſti peccaſſent. Sed ex hoc apoſtolus introducit quaſi quoddam inconueniens ſcilicet chriſtum eſſe au ctorem peccati. ꝙ homines ad ſuam fidem vocat. Et hoc eſt quod dicit. Ꝙ id eſt ſed ſi nos apoſtoli queren tes iuſtificari in ipſo id eſt per ipſum ſcilicet chriſtum: inuenti ſumus id eſt manifeſte cōprobamur et ipſi apo ſtoli peccatores propter legis dimiſſionem: nunquid chriſtus eſt mi niſter peccati id eſt introducens nos ad peccandum qui nos a ſtatu legis ad ſuam fidem voca uit. infra. 4. Factum ſub lege vt eos qui ſub lege erāt redimeret ſcilicet ab onere legis. Reſpondet apoſto lus. Abſit. quia magis eſt miniſter iuſticie. Roma. 5. Per vnius obedientiam iuſti conſtituuntur multi.1. Pe.2. Qui peccatum non fecit ⁊cͣ. Et ꝙ chriſtus nō ſit miniſter peccati abſtrahēs a lege veteri patet. quia ſi ego ipſe que deſtruxi ſcilicet ſuperbiam gloriantem de lege iterum reedifico volens redire ad gloriandum de lege preuaricatorem meipſum conſtituo: reſumens que deſtruxi. 2. Pe. 2. Canis reuerſus ad vomitū ⁊c. Ioſue. 6. Maledictus homo qͥ reedificauerit ięricho. Dicit autem que deſtruxi non ipſam legē vt manichei volunt. qꝛ lex ſancta eſt. Ro. 7. Sed ſuperbiam de le ge qua dicitur Ro. 10. Querentes ſuam iuſticiam ſta tuere ⁊cͣ. Siquis autem obijciat ꝙ cum ipſe olim de ſtruxerit fidem chriſti preuaricatorem ſe faciebat eam edificans. patet reſponſio. quia fidem chriſti conatus fuit quidem deſtruere. ſed non preualuit propter veri tatem Act̉ 9. Quid me perſequeris. durū eſt tibi ⁊c. Sed ſuperbia legis vana erat: et ideo deſtrui poterat: ⁊ reedificanda non erat. Secundo modo poteſt expo ni vt qd̓ dicit. Inuenti ſumns ⁊ ipſi peccatores vt refe ratur non ad dimiſſionem legis ſicut nunc expoſitum eſt. ſed magis ad ipſam legis obſeruantiam. Manife ſtum enim eſt ꝙ quicumqꝫ querit iuſtificari profitetur ſe non eſſe iuſtuꝫ ſed peccatorem. Eſt ergo ſenſus. Si nos querentes iuſtificari in chriſto ex hocipſo ꝙ queri mus iuſtificari inuenti ſumus id eſt ratione compro hamur et ipſi peccatores fuiſſe propter hoc ꝙ legera

Thom Explali. v
obſeruabamꝰ nunquid ieſus chriſtus miniſter peccati eſt vt ſcilicet mandauerit homines poſt ſuam paſſionē legalia obſeruare. quod ſine peccato fieri non poteſt. Et attendenduꝫ eſt ꝙ hec expoſitio procedit ſcd̓m opinio nem Hieronymi qui ponebat ſtatim poſt paſſionem chriſti legalia fuiſſe mortifera. Tertio modo poteſt ex poni vt quod dicit. Inuenti ſumus ⁊ ipſi peccatores: pertineat quidem ad ſtatum quo lex obſeruabat̉. non tamen ꝙ ipſi offenderent propter legis obſeruantiam: ſed propter legis defectum que peccatum auferre non poterat vt ſit ſenſus. Si querentes iuſtificari in ipſo in uenti ſumus ⁊ ipſi peccatores id eſt peccatum haben tes: lege peccatum non auferente ẜm illud Ro. 3. Cau ſati ſumus iudeos et grecos omnes ſub peccato eſſe. Nūquid ieſus chriſtus peccati miniſter eſt vt reducat nos ad obſeruantiam legis in qua ſub peccato eramꝰ. Et hec expoſitio procedit ſcd̓m expoſitionem Auguſti ni. Et reſpondet ſcd̓m vtramqꝫ expoſitionem. Abſit. quia ego deſtruxi legem carnaliter intellectaꝫ ſpiritu aliter iudicando et docendo. Unde ſi iterum vellem reedificare carnalis legis obſeruantias: eſſem preuari cator legis ſpiritualis. Poteſt ⁊ quarto modo ſic expo ni. Dixeram hominem non iuſtificari ex operibus le gis. Poſſet aliquis dicere ꝙ nec etiam per fidem chri ſti. quia multi poſt fidem chriſti acceptam peccant. Et hoc eſt quod dicit. Si querentes iuſtificari in chriſto: id eſt per fidem chriſti inuenti ſumus poſt fidem chri ſti ſuſceptam etiam ipſi nos fideles peccatores id eſt in peccatis viuentes. nūquid ieſus chriſtus miniſter pec cati eſt ⁊ damnationis. ſicut miniſter veteris legis eſt miniſter peccati ⁊ damnationis. Non ꝙ lex induceret ad peccatum. ſed occaſionaliter. quia prohibebat pec catum ⁊ non conferebat gratiam adiuuantem ad reſi ſtendum peccato. Unde dicitur Roma. 7. Occaſione accepta peccatum per mandatuꝫ ⁊c. Sed chriſtus dat gratiam adiuuantem. Ioh̓. 1. Gratia ⁊ veritas per ie ſum chriſtum facta eſt. Unde nullo modo eſt miniſter peccati nec directe nec occaſionaliter. Lectio ſexta Go enim per legem legi mortu us ſum. vt deo viuam: chriſto cō fixus ſum cruci. Uiuo auteꝫ iam non ego: viuit vero in me chriſtus. ꝙ autē nūc viuo in carne: in fide viuo filij dei. qui dilexit me ⁊ tradidit ſemetipſum pro me. Non abijcio gratiaꝫ dei. Si enim per legē iuſticia. ergo gratis chriſtus mortuꝰ eſt. Hic apoſtolus ſolutionem ſuperius aſſignatam maniꝰ feſtat. ⁊ primo ponit ſolutionis manifeſtationem. Se cundo concludit principale intentum ibi. Non abijcio gratiam dei ⁊c. Sed attendendum eſt ꝙ apoſtolus in quirendo procedens nullum dubium indiſcuſſum re linquit. Et ideo verba eius licet videantr intricata ta mē ſi diligenter aduertant̉: nihil ſine cauſa dicit. ⁊ hoc apparet in verbis ꝓpoſitis. Ubi tria facit. Primo ma nifeſtat ſolutionem. Secundo explicat ſolutionis ma nifeſtationē ibi. Chriſtus crucifixus eſt ⁊c. Tertio re mouet dubitationem ibi. Ꝙ autē viuo ⁊c. Quia ergo apoſtolus dixerat. Si enim que deſtruxi ⁊c. qd̓ intelligitur d̓ veteri lege. poſſet em̄ ab aliqͦ reputari legis de ſtructor ⁊ per ꝯſequēs iniquꝰ ſcd̓m illud. psͣ. Diſſipa uerunt iniqui legem tuam. Ideo apoſtolus vult oſten dere quomodo legem deſtruat ⁊ tamen nō eſt iniquus dicens. Ego em̄ per legem ⁊c. Ubi ſciendū eſt ꝙ ali quis diſſipat legem per ip̄am legem ⁊ talis eſt preuari cator legis non iniquus. Diſſipatur autē lex per legeꝫ quando in lege datur aliquod preceptū locale ſeu tem porale: vt ſcilicet lex illa tali tempore ſeu tali loco ſer uetur. ⁊ hocipſum exprimat̉ in lege. Si quis in illo tē pore ſeu in illo loco lege non vtitur deſtruit legem per ip̄am legem. ⁊ hoc modo apoſtolus deſtruxit legem. Unde deſtruxi inquit quodāmodo legem tamen per le gem: quia ego mortuus ſum legi per legem id eſt ꝑ au ctoritatem legis ip̄am dimiſi quaſi legi mortuus. Au ctoritas enim legis per quam mortuus eſt legi in mul tis ſacre ſcripture locis habetur. Iere. 31. tamē ſub ali is verbis. Confirmabo teſtamentum nouum ſuper do mum iſrael ⁊c. Deut. 18. Prophetam ſuſcitabit domi nus de fratribus veſtris ⁊c̄. Et multe alie. Nō eſt ergo tranſgreſſor apoſtolus legem deſtruendo. Uel aliter. Ego per legem ſcilicet ſpiritualem mortuus ſum legi carnali. Tunc enim moritur legi quando abijcit lege. ſolutus a lege iuxta illud. Ro. 7. Mortuo viro ſoluta eſt mulier a lege viri. Inquantū vero apoſtolus ſubie ctus erat legi ſpirituali dicit ſe mortuū legi id eſt ſolu tum a legis obſeruatione Ro. 8. Lex ſpititus vite ⁊c. Alius modus dimittendi legem ſine preuaricatione eſ ſe poteſt. quia videlicet lex aliqua eſt ſcripta in carta. et tunc dicitur lex mortua. et eſt in mente legiſlatoris: ⁊ tunc dicitur lex viua. Conſtat autem ꝙ ſi aliquis ẜm verbum legiſlatoris operaretur contra legeꝫ: et ſolue ret legem et ſolueretur a lege mortua. et ſeruaret legeꝫ viuam ſcd̓m imperium legiſlatoris. Dicit ergo ſcd̓m hoc. Mortuus ſum legi ſcripte et mortue id eſt ſolu tus ſum ab ea vt deo viuaꝫ. id eſt motus meos ſcd̓m di cta ipſius dirigam. ⁊ ad honorem eius ordiner. Lex em̄ ſtatuta in ſcriptis aliquid tradit propter exraneos ⁊ eos qui ab eo verbotenus audire non poſſunt. ſed his qui coram eo ſunt non dicit eam ſcriptis ſed verbo tantum. A principio enim homines infirmi erant: ad deum accedere non valentes. Et ideo neceſſe fuit eis precepta legis in ſcriptis dare: vt per legem quaſi per pedagogum manuducerentur ad hoc ꝙ a deo prece pta eius audirent ſcd̓m ꝙ dicitur infra. 3. Lex peda gogus noſter fuit in chriſto. ⁊cꝭ. Sed poſtꝙͣ habemus acceſſum ad patrem per chriſtum vt dicitur Roma.§. Non inſtruimur per legem de mandatis dei: ſed ab ip ſo deo. Et ideo dicit. Per legem manuducentem mor tuus ſum legi ſcripte vt viuam deo ſcilicet ipſi factori legis id eſt vt ab ipſo inſtruar ⁊ dirigar. ¶ Conſequē ter cum dicit. Chriſto confixus ſum ⁊cͣ. explicat que di xit. Dixerat autem ꝙ eſt mortuus legi et ꝙ viuit deo: Et iſta duo manifeſtat. Et primo ꝙ ſit mortuus legi per hoc quod dicit. Chriſto confixus ſum cruci. Secū do ꝙ viuit deo cum dicit. Uiuo ego: iam non ego ⁊c̄. Et primum quidem poteſt exponi dupliciter. Uno mō ſicut in gloſa ſic. Quilibet homo ſcd̓m carnalem origi nem naſcitur filius ire. Ephe. ſcd̓o. Eramus enim na tura filij ire ⁊cͣ. Naſcitur etiam in vetuſtate peccati. Garuch. 3. Inueteraſti in terra aliena ⁊cͣ. Que qui dem vetuſtas peccati tollitur per crucem chriſti. et con fertur nouitas vite ſpūalis. Dicit ergo apl̓us. Chriſto

in epiſtolam ad Galathas. III
confixus ſum cruci id eſt cōcupiſcentia ſeu fomes pecca ti ⁊ om̄e huiuſmōi mortuū ē ī me ꝑ crucē chriſti. Ro. 6. Uetus homo noſter ſimul crucifixus eſt ⁊cͣ. Item exquo cum xp̄o cōfixus ſum cruci ⁊ mortuuꝰ ſum peccato ⁊ xp̄s reſurrexit: cum reſurgente etiam reſurrexi. Ro. 4. Tra ditus eſt ⁊c. Sic ergo xp̄us in nobis renouat vitaꝫ nouā deſtructa vetuſtate peccati. Et ideo dicit. Uiuo autē id ē quia chriſto confixus ſum cruci: vigorem bene operandi habeo iam non ego ẜm carnem: quia iam non habeo illā vetuſtatē quam prius habui. Sed viuit in me chriſtus id eſt nouitas que ꝑ chriſtuꝫ nobis data eſt. Uel aliter. Ho mo ꝙͣtum ad illud dicitur viuere in quo principaliter fir mat ſuum affectū ⁊ in quo maxime delectat̉. Vnde ⁊ ho mines qui in ſtudio ſeu in venationibꝰ maxime delectan tur dicunt hoc eorum vitam eſſe: quilibet autē homo ha bet quendā priuatum affectum quo querit quod ſuuꝫ eſt dum ergo aliquis viuit querens tantum quod ſuum eſt. ſoli ſibi viuit. cum vero querit bona aliorum dicit̉ etiam illis viuere. Quia ergo apoſtolꝰ ꝓprium affectum depo ſuerat ꝑ crucem chriſti: dicebat ſe mortuū ꝓprio affectui dicēs: Chriſto ꝯfixus ſuꝫ cruci id eſt ꝑ crucē chriſti remo tus eſt a me ꝓprius affectus ſiue priuatꝰ. Unde dicebat infra vltimo. Mihi abſit gloriari niſi in cruce domini no ſtri ⁊c. 2. corin. 5. Si vnus ꝓ oībus mortuꝰ ē gͦ oēs mor tui ſunt. Et ꝓ oībus mortuꝰ eſt chriſtus. vt ⁊ qui viuunt iam nō ſibi viuāt ſed ei. ⁊c. Utuo aūt.i. iam nō viuo ego quaſi in affectu habēs ꝓpriuꝫ bonū. ſed viuit in me chri ſtus id ē tantū chriſtū habeo in affectu. ⁊ ipſe chriſtus eſt vita mea. Phil̓. 1. Mihi viuere chriſtus eſt ⁊ mori lucrū ¶ Conſequēter autē cum dicit. Ꝙ autē nunc viuo ⁊c. re. ſpondet dubitationi que poterat eſſe duplex ex premiſſo verbo. Una eſt quomō ipſe viuit ⁊ non eſt ille ſcꝫ qui vi uit. Secunda quomō confixus eſt cruci. Et ideo hec duo aperit. Et primo primū quomō ſcꝫ viuit ⁊ non ipſe viuit dicens. Ꝙ autem nunc viuo carne ⁊c. Ubi notandū eſt ꝙ illa ꝓprie dicūtur viuere que mouēt̉ a principio intrin ſeco. Anima autē pauli conſtituta erat inter deum ⁊ cor pus. et corpus quidē viuificabat̉ ⁊ mouebatur ab anima pauli. ſed anima eius a chriſto. Quantū ergo ad vitam carnis viuebat ipſe paulus. Et hoc eſt qd̓ dicit. Ꝙ auteꝫ nunc viuo in carne id eſt vita carnis: ſed quantū ad rela tionem ad deum chriſtus viuebat in paulo. Et ideo dicit. In fide viuo filij dei per quā habitat in me ⁊ mouet me. Abachuc. 2. Iuſtus autē meus ex fide viuit. Et nota ꝙ dicit In carne non ex carne. quia hoc malum eſt. Secun do oſtendit ꝙ confixus eſt cruci dicens. Quia amor chri ſti quē oſtendit mihi in cruce moriens ꝓ me facit vt ſemꝑ ei configar. Et hoc eſt quod dicit. Qui dilexit me. 1. Io. 4. Ipſe prior dilexit nos. Et intantū dilexit me ꝙ tradi dit ſemetipſum ꝓ me ⁊ non aliud ſacrificiū. Apoc. 1. Di lexit nos ⁊ lauit nos a peccatis noſtris in ſanguine ſuo. Eph̓. 5. Sicut chriſtꝰ dilexit eccleſiaꝫ ⁊ ſemetipſum tra didit ꝓ ea ⁊c̄. Sed attēdendū ē ꝙ ipſe filiꝰ tradidit ſe: et pater tradidit filiū Ro. 8. Qui ꝓprio filio nō peꝑcit: ſꝫ ꝓ nobis omnibus tradidit illum. Et iudas tradidit eum vt dicitur Matth̓. 26. Et totum vna res eſt: ſed non vna intentio: quia pater ex charitate. filius ex obedientia ſi mul ⁊ cum charitate. iudas vero ex proditione. ¶ Con ſe quenter cum dicit. Non abijcio gratiam dei ⁊c. infert cō cluſionem principalem. Et primo inducit concluſionem. Secundo manifeſtat modum. Dicit ergo. Exquo tantaꝫ grāꝫ recepi a deo ⁊ tradidit ſe ⁊ ego viuo in fide filij dei: non abijcio gratiam filij dei id eſt non repudio nec ingra tum me exhibeo. ī. corin. 15. Gratia dei in me vacua non fuit ⁊c. Vnde ⁊ alia littera habet. Nō ſum ingratus gra tie dei Heb̓. 12. Contemplantes ne quis deſit gratie dei.
ſcilicꝫ per ingratitudinem ſe indignum fatendo. Modꝰ autem abijciendi et ⁊ ingratitudinis eſt ſi dicerem ꝙ lex eſſet neceſſaria ad iuſtificandū. Et ideo dicit. Si em̄ ꝑ le gem iuſticia: ergo chriſtus gratis eſt mortuus id eſt ſi ſuf ficiens ſit lex id eſt opera legis ſuffificiūt ad iuſtificandū hominē chriſtus ſine cauſa mortuꝰ eſt ⁊ fruſtra. qꝛ ad hoc mortuus eſt vt nos iuſtificaret. 1. Pe. 3. Chriſtus ſemel ꝓ peccatis noſtris mortuus eſt ⁊c̄. Ꝙ ſi hoc ꝑ legem fie ri poſſet ſuperflua fuiſſet chriſti mors. Sꝫ nō gratis mor tuus nec inuacuū laborauit vt dicit Eſa. 49. Quia per ipſuꝫ ſolū gratia iuſtificās ⁊ veritas facta eſt vt dicit̉ Io. I. Si qui autē ante paſſioneꝫ chriſti iuſti fuerūt hoc etiā fuit ꝑ fidem xp̄i venturi in queꝫ credebant ⁊ in cuius fide ſaluabant̉. ¶ Capitulum tertium. Inſenſati galathe quis vos faſcina o uit nō obedire veritati? Ante quoꝝ oculos ieſus chriſtus ꝓſcriptus eſt ⁊ in vobis crucifixus. Supra confutauit apl̓us vanitateꝫ ⁊ mutabilitatē gala tharum ꝑ auctoritate euangelice doctrine oſtendens ſuā doctrinam auctenticam fuiſſe ab alijs apoſtolis: hic vero ꝑ rationes ⁊ auctoritates oſtendit hoc ideꝫ ſcꝫ ꝙ legalia nō ſunt ſeruanda. Et hoc dupliciter. Primo ex inſuffici entia legis. Secundo ex dignitate eorum qui ad chriſtū conuerſi ſunt. ⁊ hoc quarto capi. ibi. Dico auteꝫ quanto tempore ⁊c. Circa primum duo facit. Primo premittit obiurgationem. Secundo proſequitur ſuam probatio nem ibi. Hoc ſolum a vobis volo ⁊c. Circa primum duo facit. Primo obiurgat eos attendens eorum fatuitateꝫ. Secundo rationē obiurgationis aſſignat ibi. Ante quo rū oculos ⁊c. Primo ergo eos de fatuitate obiurgat vo cans eos inſenſatos. Unde dicit. O inſenſati ⁊cͣ. inſen ſatus autē proprie dicitur qui ſenſu caret. Senſus auteꝫ ſpiritualis eſt cognitio veritatis. qui ergo veritate caret propie inſenſatus dicit̉. Mat. 15. Et vos ſine intellectu eſtis. Sap̄. 5. Nos inſenſati vitam illoꝝ ⁊c. Sed contra Matth̓. 5. dicitur. Qui dixerit fratri ſuo fatue ⁊c. Sed fatuus idem eſt qd̓ inſenſatus. Ergo apoſtolus reus eſt gehenne ignis. Sed dicenduꝫ eſt vt auguſtinus dicit ꝙ intelligendū eſt ſi dixerit ſine cauſa ⁊ animo vituperādi: ſed apoſtolꝰ ex cauſa dixit ⁊ animo corrigendi. Vnde di citur in gloſa. Hoc dolendo dicit. Secundo cum dicit. Quis vos faſcinauit ⁊c: oſtendit modum quo inſenſati erant effecti. Vbi notandum eſt ꝙ inſenſatus fit ali quis multis modis. Vel quia non proponitur ſibi aliqua veri tas quā cognoſcere poſſit. Vel quia ⁊ ſi proponat̉ ſibi ta men nunquā eam acceptat. Vel quia veritatem propoſi tam vel acceptam deſerit a via veritatis recedens. et ta les erant iſti galathe qui veritatem fidei quam acceperāt deſerentes veritateꝫ propoſitam rēnuerunt. ſupra 1. Mi ror ꝙ tam cito ⁊c. Et iō iſtum gradū inſenſationis in eis reprehendit dicens: Quis vos faſcinauit ⁊c. Ad ſcien dum autem quid ſit faſcinatio. ſciendum eſt ꝙ ſcd̓m glo ſam faſcinatio proprie dicitur ludificatio ſenſus: que per artes magicas fieri conſueuit: puta cum hominem facit aſpectibus aliorum apparere leonem vel cornutū. ⁊ hu iuſmodi. et hoc etiam ꝑ demones poteſt fieri qui habent poteſtatē mouendi fantaſmata ⁊ reducendi ad principia ſenſuū ipſos ſenſus īmutando. Et ſcd̓m hanc acceptionē ſatis ꝓprie dicit apl̓us. Quis vos faſcinauit qͣſi. d. Vos eſtis ſicut hō ludificatꝰ qͥ res manifeſtas alit̓ accipit ꝙͣ ſit in rei ꝟitate. qꝛ ſcꝫ eſtis ludificati ꝑ deceptiōes ⁊ ſophil

Explanatio ſancti Thommata veritati nō obedire id ē veritatem vobis manifeſtā ⁊ a vobis receptam non videtis nec obediendo recipitis Sap̄. 4. Faſcinatio nugacitatis obſcurat bona. Eſa. 5. Ue qui dicūt bonū malū ⁊c. Alio modo accipit̉ faſcina tio ẜm ꝙ aliqͥs ex aſpectu maliuolo ledit̉ ⁊ maxime in ve tulis que viſu vrenti et aſpectu inuido faſcinant pueros qui ex hoc infirmant̉ ⁊ vomūt cibum. Huius cauſam vo lens aſſignare auicenna in libro ſuo de anima dicit ꝙ ma teria corporalis obedit ſubſtantie intellectuali magis ꝙͣ qualitatibꝰ actiuis ⁊ paſſiuis in natura. Et ideo ponit ꝙ ad app̄henſionē ſubſtantiaꝝ intellectualiū qͣs vocat aīas ſeu motores orbium multa fiunt preter ordinē motꝰ celi. ⁊ oīm corporaliū agentium. Eodeꝫ modo dicit ꝙ qn̄ aīa ſancta depurata ab affectibꝰ terrenoꝝ ⁊ a carnalibus vi tijs accedit ad ſimititudinē ſubſtantiaꝝ dictaꝝ et obedit ci natura. Et hinc eſt ꝙ aliqui ſancti viri operant̉ quedā mira preter nature curſum. ⁊ ſimiliter qꝛ anima alicuiꝰ fe data paſſionibus carnalibus: habet fortē apprehenſionē in malitia obedit em̄ ei natura ad trāſmutationē materie ī illis maxime in quibꝰ materia abilis eſt ſicut ī pueris te neris conuenit. Et ſic cōuenit ẜm eum ꝙ ex forti app̄hē ſione vetulaꝝ in malitiā īmutat̉ puer ⁊ faſcinat̉. Hec aūt poſitio ſatis videt̉ vera ẜm opinionē auicenne. Nam ip̄e poſuit formas oēs corꝑales ī iſtis inferioribꝰ influi a ſub ſtantijs incorporalibꝰ ſeparatis. ⁊ ꝙ agētia naturalia nō habent ſe ad hoc niſi vt diſponentia tantū. Sed hoc qui dem improbat̉ a ph̓o. Agēs em̄ oportet eſſe ſimile ſubie cto. Non ſit autē forma tantum. nec materia. ſed compo ſitum ex materia ⁊ forma. Id ergo quod agit ad eſſe cor poralium oportet ꝙ habeat materiā ⁊ formā. Vnde dicit ꝙ tranſmutare materiā formarū non poteſt niſi id qd̓ ha bet materiā ⁊ formā. ⁊ hoc quidē: Uel virtute ſicut deus qui actor eſt forme ⁊ materie. Ul̓ actu ſicut agens corpo reum. Et ideo materia corporalis ꝙͣtum ad huiuſmodi formas nec angel̓ nec alicui pure creature obedit ad nu tum: ſed ſoli deo. vt auguſtinus dicit. Vnde non eſt verū quod auicēna dicit de huiuſmodi faſcinatiōe. Et ideo di cendū ꝙ ad imaginationē ſeu app̄henſionē hominis qn̄ fortis eſt immutat̉ ſenſus ſeu appetitꝰ ſenſitiuus q̄ quidē īmutatio nō eſt ſine alteratione corporis ⁊ ſpirituū corpo ris ſicut nos videmus ꝙ ad apprehenſionem delectabi lis mouet̉ appetitus ſenſitiuus ad concupiſcentiā. et ex inde corpꝰ caleſit. Silimiter ex apprehenſione ti mēdi fri geſcit. Immutatio autē ſpirituuꝫ maxime inficit oculos qui infecti rem ꝑ aſpectum inficiunt. ſieut patet; in ſpecu culo mundo qd̓ ex aſpectu mēſtruate inficit̉. Sic ergo qꝛ vetule obſtinate in malitia ⁊ dure ſunt. ex forti apprehen ſione īmutat̉ appetitus ſenſitiuus et ex hoc ſicut dictum eſt infectio maxīe fit a venis ad oculos. ⁊ ex oculis ad reꝫ ꝑſpectam. Vnde qꝛ caro pueri mollis eſt ad earum inui duꝫ aſpectū inficit̉ et faſcinat̉. At quādoqꝫ quidē ad hūc effectum demones operant̉. Dicit gͦ quis vos faſcinauit veritati non obedire. Quaſi dicat. Vos aliqn̄ obediſtis veritati fidei. ſed modo non. ergo eſtis ſicut pueri qui ex aliquo inuido infecti cibum receptū vomitis. ¶ Ratio nem aūt obiurgationis aſſignat dicens. Ante quorū ocu los ⁊cͣ. Quod poteſt tripliciter legi. Uno modo ẜm Hie ronymū vt reſpondeat pͥme perſone acceptioni faſcinati onis al̓s pͥmo acceptu. quaſi dicat. Dico vos faſcinatos: quia ante quoꝝ oculos ⁊c. id eſt ꝓſcriptio chriſti qua dā natus eſt in mortem adeo vobis manifeſta fuit ac ſi ante oculos veſtros fuiſſet. Et in vobis crucifixus id eſt in in tellectibus veſtris erat crucifixio ieſu xp̄i vt ſciretis qua liter facta eſſet. Unde ſi eam nō videtis modo nec obedi tis hoc contingit: qꝛ eſtis ludificati ⁊ faſcinati. Cōtra qd̓ dicitur Can̄. vltimo. Bone me vt ſignaculū ſuꝑ cor tuū
⁊c. Alio modo ẜm auguſtinū. qͣſi dicat. Recte falcinati eſtis qꝛ veritateꝫ quā recepiſtis ſcꝫ chriſtū ꝑ fidem in cor dibꝰ veſtris euomitis ſicut pueri. Et hoc qꝛ ante oculos veſtros id eſt ī veſtra preſentia ieſus chriſtus proſcriptꝰ eſt id ē expellit̉ ⁊ eijcit̉ de hereditate ſua. Et qd̓ moleſtū deberet eē vobis qꝛ nō debetꝭ pati ꝙ abalijs ꝓſcriberet̉ ⁊ expelleret̉ in vobis ꝓſcriptus eſt.i. hereditatē ſuā ami ſit in vobis id eſt voſipſos Et tunc hoc qd̓ ſequit̉ ſcꝫ cru cifixus legi debet cū pondere ⁊ oſtenſione doloris: qꝛ hoc addidit vt cōſiderarent quo precio xp̄us emerit poſſeſſio nē quā in eis amittebat. ⁊ ex hoc mouerent̉ magis. qͣſi dicat. Chriſtus ꝓſcriptus eſt in vobis ſcꝫ qui crucifixus id eſt qui cruce ſua ⁊ ſanguine ꝓprio acqͥſiuit hanc here ditatē. 2. cor. 6. Empti em̄ eſtis p̄cio magno ⁊c. 1. Pe. 1. Non corruptibilibus auro vel argento ⁊c. Tertio modo ẜm ambroſſū. quaſi dicat. Uere faſcinati eſtis ante quoꝝ oculos id eſt in quoꝝ reputatione ſcꝫ ẜm iudiciū veſtruꝫ ieſus chriſtus ꝓſcriptus eſt id eſt damnatꝰ non alios ſal uans ⁊ in vobis id ē ẜm ꝙ vos intelligitis crucifixus eſt id ē mortuus tm̄. nō autē alios iuſtificans. cum tamē de eo dicat̉. 2. corin. vltimo Ꝙ ſi mortuus eſt ex infirmita te noſtra: viuit tamē ex virtute dei. Poteſt ⁊ quarto mo do exponi ẜm gloſam vt ꝑ hoc deſignet apl̓us grauitatē culpe eoꝝ. qꝛ in hoc ꝙ chriſtū deſerunt legem obſeruan tes: equaliter quodāmodo peccabant Pilato qͥ xp̄m ꝓ ſcripſit id eſt damnauit. vt dum inſufficientē xp̄m credūt ad ſaluandū ſimiles in peccando crucifixoribꝰ xp̄i: qͥ ip ſum in ligno ſuſpenderūt morte turpiſſima cōdemnātes ⁊ afficientes. Equalitas tamen eſt accipienda ex ꝑte eiꝰ in quē peccat̉. qꝛ in chriſtum galathe peccabant ſicut pi latus ⁊ crucifixores xp̄i. Lectio ſecunda. Oc ſolum a vobis volo diſcere: ex h operibus legis ſpirituꝫ accepiſtis: an ex auditu fidei? Sic ſtulti eſtis vt cum ſpiritu ceperitis nunc carne cōſumami ni. Tanta paſſi eſtis ſine cauſa: ſi tamen ſine cauſa. Qui ergo tribuit vobis ſpiritū ⁊ ope ratur virtutes in vobis ex oper ibꝰ an ex au ditu fidei. Poſita obiurgatione: cōſequēter apl̓us ꝓcedit ad inſuf ficientiā legis ⁊ virtutē fidei oſtendendā. Et pͥmo oſten dit inſufficientiam lęgis. Secūdo mouet queſtionem et ſoluit ibi. Quid igit̉ lex ⁊c. Circa primū duo facit. Pri mo ꝓbat defectum legis et inſufficientiā per ea que ipſi experti ſunt. Secundo ꝑ auctoritates ⁊ rationes ibi. Si cut ſcriptū eſt ⁊c. Circa primuꝫ duo facit. qꝛ primo ꝓbat ꝓpoſitum experimento ſumpto ex parte ipſoꝝ. Secūdo ꝓbat idem experimento ſumpto ex parte ipſius apoſtoli ibi. Qui ergo tribuit vobis ⁊cꝭ. Circa pͥmum duo facit. Primo oſtendit donū qd̓ receperūt. Secundo defectum in quē inciderunt ibi. Sic ſtulti eſtis ⁊c. Donum aūt qd̓ receperunt oſtēdit querēdo ab eis vnde illud receperūt. Unde ſuſceptū donum ſupponēs interrogans querit ab eis dicens: Quāuis faſcinati ⁊ ſtulti ſitis. tamē non tm̄ eſtis ludificati quin vnum qd̓ valde manifeſtū eſt me do cere poſſitis. Et ideo ſolum hoc volo a vobis diſcere. qꝛ hoc ſolum ſufficit ad ꝓbandū quod intendo. hoc inꝙͣ eſt quia cōſtat ꝙ ſpiritumſanctū accepiſtis. Quero ergo an accepiſtis illū ex operibꝰ legis an̄ ex auditu fidei? Ad qd̓ ſciēdū ē ꝙ ī pͥmitiua eccl̓a ex diuīa diſpoſitōe vt fides xp̄i ꝓmoueret̉ ⁊ creſceret: ſtatim poſt p̄dicatiōꝫ fidei ab apl̓is manifeſta ſigna ſpūſſancti fiebāt ſuꝑ audiētes. Unde de

in epiſtolam ad Galathas. III.
Petro dicit̉ act̓. 10. Adhuc loquēte petro verba hec ce cidit ſpūſſantꝰ ⁊c. Ipſi etiā galathe ad predicatiōꝫ pauli manifeſte ſpūmſanctum acceperant. Querit gͦ apl̓us ab eis: vnde habuerunt ſpūmſanctum. Conſtat aūt ꝙ non ꝑ opera legis. qꝛ cum eſſent gentiles ante receptioneꝫ ſpi rituſſancti legē nō habebant. Ergo habuerūt ſpm̄ſanctū id ē dona ſpūſſancti ex auditu fidei Ro. 8. Nō accepiſtis ſpiritū ſeruitutis iterū in timore qͥ ſcꝫ dabat̉ in lege. Un̄ ⁊ cuꝫ tremore lex data eſt. ſed accepiſtis ſpūm filioꝝ qui dat̉ ꝑ fidē que eſt ex auditu vt dicit̉ Ro. 10. Si gͦ hoc po tuit fidei virtꝰ: fruſtra querit̉ alid̓ ꝑ qd̓ ſaluemur. qꝛ mul to difficilius eſt de iniuſto facere iuſtū ꝙͣ iuſtū in iuſticia cōſeruare. Si gͦ fides d̓ iniuſtis galathis ſine lege iuſtos fecerat. nō eſt dubiū ꝙ ſine lege poterat eos in iuſticia cō ſeruare. Magnū gͦ erat donum qd̓ per fidem acceperant. ¶ Conſeq̄nter cū dicit. Sic ſtulti eſtis ⁊c. oſtendit defe ctum in quē ꝓlapſi ſunt ⁊ exaggerat duplicē defectuꝫ in eis apl̓us ſcꝫ ꝙͣtum ad dona q̄ a xp̄o acceperant. ⁊ ꝙͣtum ad mala que ꝓ ipſo ꝑtulerunt ibi. Tanta paſſi eſtis ⁊cͣ. Circa primū ſciendū eſt ꝙ iſti galathe deſerentes qd̓ ma gnum erat ſcꝫ ſpūmſanctū adheſerunt minori ſcꝫ carnali obſeruantie legis et hoc ſtultū eſt. Et ideo dicit. Sic ſtul ti eſtis adeo vt cum ceperitis inſtinctū ſancti ſpūs id ē ini tium ꝑfectionis veſtre habueritis a ſpūſancto. nunc dum ꝑfectiores eſtis cōſumamini carne.i. queritis ꝯſeruari ꝑ carnales obſeruantias legis a qua nec initiū iuſticie pōt haberi Io. 6. Caro non ꝓdeſt quicꝙͣ ⁊c. Et ſic ordinem ꝑuertitis. qꝛ via ꝑfectionis eſt ab imꝑfecto tendere ad ꝑ fectū. Vos autē qꝛ econuerſo facitis: ſtulti eſtis Eccͣ. 27. Homo ſanctus ꝑmanet in ſapiētia ſicut ſol. ſtultus vt lu na mutat̉. Similes iſtis ſunt qͥ incipiunt ſeruire deo cū feruore ſpūs: poſtmodū deficiunt in carne qͥ etiam aſſimi lant̉ ſtatue nabuchodonoſor: cuius caput aureum: ⁊ pe des lutei Dan̄. 2. Et iō dicit̉ Ro. 8. Qui in carne ſunt deo placere nō poſſunt. Et infra. 6. Qui ſeminat in car ne de carne metet corruptionē. ¶ Conſeq̄nter cum dicit Tanta paſſi eſtis ⁊c. exaggerat eorum defectū ꝙͣtum ad mala q̄ ꝓ xp̄o ꝑtulerunt. qͥ em̄ aliqͥd ſine labore recipiūt illa minus chare cuſtodiunt. ſed illud qd̓ cū labore acqͥri tur vilipendere ⁊ non cuſtodire ſtultū eſt. Iſti aūt cum la bore ⁊ tribulatione magna quā paſſi ſunt a contribulibꝰ ſuis ꝓpter fidem receperunt ſpm̄ſanctum. Et ideo dicit. Tanta paſſi eſtis ſine cauſa: qͣſi dicat. Non contemnatis tantū donum qd̓ cuꝫ labore accepiſtis al̓s illa ſine cauſa id ē ſine vtilitate paſſi eſtis. qꝛ hec ſuſtinuiſtis vt ꝑuenire tis ad vitam eternā Ro. 5. Tribulatio patientiā operat̉ patientia aūt ꝓbationē. ꝓbatio vero ſpem ⁊c. Vnde ſi p̄ cluditis vobis aditum vite eterne deſerentes fidē q̄ren tes conſeruari carnalibus obſeruantijs. ſine cauſa id eſt inutiliter paſſi eſtis. Et hoc dico. ſi tamē ſine cauſa. Qd̓ ideo dicit qꝛ in eorū poteſtate erat penitere ſi vellēt ꝙͣdiu viuerent. Ex hoc aūt habet̉ ꝙ oꝑa mortificata reuiuiſcūt. Sap̄. 3. Labores eoꝝ ſine fructu ⁊c. Gal̓. 4. Timeo aūt ne ſine cauſa laborauerim ⁊c. Si vero accipiat̉ d̓ malis qͥ non penitent. poteſt dici ꝙ patiunt̉ ſine cauſa conferente ſcꝫ vitā eternā. ¶ Conſeq̄nter cū dicit. Qui gͦ tribuit vo bis ⁊c̄. ꝓbat ꝓpoſitū exꝑimento ſumpto ex ꝑte apl̓i. poſ ſent em̄ dicere ꝙ verū eſt nos recepiſſe ſpūmſanctū ex au ditu fidei. tn̄ ꝓpter deuotionē quā ad legem habuimꝰ ac cepimus fidem quā p̄dicabas. Et iō dicit. Non curo qͦc quid ſit ex parte veſtra. tn̄ illud qd̓ ego feci tribuens vo bis miniſterio meo ſpūmſanctū. q̄ operat̉ in vobis virtu tes id eſt inter vos miracula. ſed nunqͥd facio hoc ex ope ribꝰ legis an ex operibus fidei? Non vtiqꝫ ex oꝑibus ſed ex fide. Sꝫ nūqͥd aliqͥs pōt dare ſpūmſanctū. Augu. em̄ 15. de trinitate dicit ꝙ nullus hō purus ſpm̄ſanctū dare
pōt: nec ipſi apl̓i dabant. ſed imponebāt manꝰ ſuꝑ hoīes ⁊ accipiebant ſpm̄ſanctū. Quid gͦ eſt qd̓ hic dicit apl̓us de ſe loquēs qui tribuit vobis ſpm̄ſanctū? Rn̄deo. dicen dum eſt ꝙ in datione ſpūſſancti tria ꝑ ordinē ſe habētia occurrunt. ſcꝫ ſpūſſanctus inhabitans. donū gratie ⁊ cha ritatis cum ceteris habitibꝰ ⁊ ſacramentū noue legis cu ius miniſterio dat̉. Et ſic pōt ab aliqͥbus tripliciter dari. Ab aliquo em̄ dat̉ ſicut auctoritatē habente ꝙͣtū ad tria predicta ſcꝫ reſpectu ſpūſſancti inhabitantis reſpectu do ni et reſpectu ſacramenti. et hoc modo ſpūſſanctus dat̉ a ſolo patre ⁊ filio ẜm ꝙ eius auctoritatē habent nō quidē dominij ſed originis: qꝛ ab vtroqꝫ ꝓcedit. Sꝫ ꝙͣtum ad gratiā ſeu donū. ⁊ ꝙͣtuꝫ ad ſacramēta ſpūſſancti dat etiā ſe ẜm ꝙ datio importat cauſalitatem ſpūſſancti reſpectu donoruꝫ ipſius qꝛ vt dicit apl̓us.1. corin. 12. Ipſe diuidit ſingulis ꝓut vult. Secundū autē ꝙ in datione importat̉ auctoritas nō poteſt ꝓprie dici ſpm̄ſanctū ſeipſum dare. Quātū vero ad ſacramenū qd̓ miniſterio miniſtroꝝ ec cleſie dat̉. pōt dici ꝙ ſancti ꝑ miniſteriū ſacramentorum dant ſpm̄ſanctum. Et hoc modo hic loquit̉ apl̓us ẜm ꝙ tangit̉ in gloſa tn̄ huiuſmodi modus nō eſt ꝯſuetus neqꝫ extendendꝰ. Dicit etiaꝫ glo. ꝙ facere miracula attribuit̉ fidei. qꝛ ex hoc ꝙ credit que ſupra naturā ſunt ſupra na turam operat̉. Et qꝛ apl̓i predicabāt fidem q̄ quedā rōeꝫ excedentia continebat. ideo oportebat ad eoꝝ credulita tem aliqͣ teſtimonia adducere ꝙ miſſi eſſent a deo qd̓ ra tionē excedit. Un̄ xp̄s dedit eis ſignū ſuū ad hoc on̄dē dū Eſt aūt duplex ſignū xp̄i. Unū eſt ꝙ eſt dn̄s oīm. Un̄ di cit̉ in p̄s. Regnū tuum regnū oīm ſeculoꝝ ⁊cͣ. Aliud eſt ꝙ eſt iuſtificator ⁊ ſaluator ẜm illud Act̓. 4. Non eſt ali ud nomen ſub celo datū hoībꝰ ⁊c. Dedit gͦ eis duo ſigna Unum eſt ꝙ facerent miracula ꝑ qd̓ oſtenderent ꝙ miſſi ſunt a deo dn̄o om̄is creature. Luc. 10. Dedit eis ptātem ⁊ ꝟtutē ſuꝑ oīa demonia ⁊cͣ. Aliud ꝙ darent ſpm̄ſanctū miniſterio ꝑ qd̓ oſtenderent ꝙ miſſi ſunt ab oīm ſaluato re Act̉. 8. Tunc imponebant manus ſuꝑ eos ⁊c. Et tūc cum impoſuiſſet illis manus paulus ſpūſſanctꝰ venit ſu per illos ⁊c. Et de his duobus modis dicit̉ Heb̓. 2. Cō teſtante deo ſignis ⁊ portentis ⁊ varijs virtutibꝰ ⁊ ſpūſ ſancti diſtributionibꝰ ẜm ſuam voluntatē. ¶ Lectio tertia. Icut ſcriptum eſt credidit abraam Z deo. ⁊ reputatū ē ei ad iuſticiā. Cognoſcite ergo qꝛ qui ex fide ſunt: hi ſunt filij abrae. Prouidēs aūt ſcpͥtura. qꝛ ex fide iuſtificat gentes deus: prenūciauit ab rae. qꝛ benedicent̉ in te om̄es gentes. igitur qui ex fide ſunt benedicentur cuꝫ fideli ab raam. Supra ꝓbauit apl̓us experimento virtutē fidei ⁊ inſuffi cientiam legis: hic vero ꝓbat idem ꝑ auctoritates ⁊ rati tiones. Et pͥmo ꝓbat virtutē fidei in iuſtificando. Secū do in hoc on̄dit legꝭ defectū ibi. Quicūqꝫ em̄ ex operibꝰ legis ⁊c. Primū autē ꝓbat vtens quodā ſillogiſmo. Un̄ circa hoc tria facit. Primo oſtendit minorē. Scbo maio rem ibi. Prouidens aūt ſcpͥtura ⁊c. Tertio infert cōclu ſionem ibi. Igit̉ qͥ ex fide ⁊c. Circa pͥmū duo facit. Prīo ꝓponit quandā auctoritatē ex qͣ elicit minorē. Scd̓o cō cludit eā ibi. Cognoſcite gͦ ⁊cͣ. Dicit ergo. Uere iuſticia ⁊ ſpūſſanctus eſt ex fide ſicut ſcpͥtum eſt Gen̄. 15. ⁊ intro ducitur Ro. 4. Ꝙ credidit abraam deo ⁊c. Ubi notan dum eſt ꝙ iuſticis conſiſtit in redditione debiti: homo autem debet aliquid deor ⁊ aliquid ſibi et aliqͥd ꝓximo.

Explanatio ſancti Thome
Sed ꝙ aliquid debeat ſibi ⁊ ꝓximo hoc eſt ꝓpter deum. Ergo ſumma iuſticia eſt reddere deo qd̓ ſuum eſt. Nam ſi reddas tibi vel ꝓximo quod debes ⁊ hoc nō facis ꝓpter deum. magis es peruerſus ꝙͣ iuſtus cum ponas finem in homine. Dei autem eſt quicquid eſt in homine et intelle ctus ⁊ voluntas ⁊ ipſum corpus. ſed tamen quodā ordi ne. qꝛ inferiora ordinant̉ ad ſuꝑiora. ⁊ exteriora ad interi ora ſcꝫ ad bonuꝫ anime. ſupremū aūt in hoīe eſt mens. Et ideo pͥmuꝫ in iuſticia hominis eſt ꝙ mens hoīs deo ſub dat̉. ⁊ hoc ſit ꝑ fideꝫ. 2. corin. 10. In captiuitatē redigētes omnē intellectum in obſequium xp̄i. Sic ergo dicendum eſt in omnibus ꝙ deus eſt primū principiū in iuſticia. ⁊ qͥ deo dat ſcꝫ ſummū qd̓ in eo eſt ſubdendo: perfecte eſt iu ſtus. Ro. 8. Qui ſpū dei agunt̉. hi filij ſunt dei. Et ideo dicit. Credidit abraaꝫ deo id eſt mentem ſuā deo ꝑ fidem ſubdidit. Ecc̄. 2. Crede deo ⁊ recuperabit te ⁊c. Et infra. Qui timetis dominū credite illi ⁊c. Et reputatū eſt ei ad iuſticiam id eſt ipſum credere ⁊ ipſa fides fuit ei ⁊ eſt om nibus alijs ſufficiēs cauſa iuſticie. ⁊ ꝙ ad iuſticiam repu ter ei exterius ab hominibꝰ. ſed interius a deo qui eos qͥ habent fidem ꝑ charitatem operantē iuſtificat: eis pecca ta remittendo. Ex hac aūt auctoritate concludit minoreꝫ ꝓpoſitionē dicens. Cognoſcite ergo ⁊cͣ. Quaſi dicat. Ex hoc aliquis dicit̉ filius alicuius ꝙ imitat̉ opera eius. ſi qͦ vos filij eſtis abrae: opera abrae facite. Io. 8. Abraaꝫ aūt non queſiuit iuſtificari ꝑ circumciſionē: ſed ꝑ fidem. ergo ⁊ illi qͥ querunt iuſtificari ꝑ fidem ſunt filij abrae. Et hoc eſt qd̓ dicit. Quia abraam iuſtus eſt ex fide: ꝑ hoc ꝙ deo credidit. ⁊ reputatum eſt ei ad iuſticiā. ergo cognoſcite ꝙ illi qui ex fide ſunt id eſt qui ex fide credunt ſe iuſtificari ⁊ ſaluari: hij ſunt filij abrae ſcꝫ imitatione ⁊ inſtructione Ro. 9. Qui filij ſunt ꝓmiſſionis eſtimant̉ in ſemine ⁊cͣ. Luc. 19. dicit̉ Lacheo. Hodie huic domui ſalus a deo fa cta eſt. eo ꝙ ⁊ ipſe ſit ſiliꝰ abrae ⁊c. Et Matth̓. 3. Potēs eſt deus de lapidibꝰ iſtis id ē de gentilibus ſuſcitare fili os abrae: inꝙͣtum ſcꝫ facit eos credentes. ¶ Conſeq̄nter cū dicit. Prouidens aūt ſcpͥtura ⁊cͣ. ponit maiorē que ſcꝫ eſt ꝙ abrae̓ p̄nunciatū eſt ꝙ in ſemine ſuo benedicerentur oēs gentes. Et hoc eſt qd̓ dicit. Prouidens ſcpͥtura. In ducens deum loquentē abrae dicit Gen̄. 12. Ꝙ deus pre nunciauit abrae ꝙ in te id eſt in his qͥ ad ſimilitudinē tuā filij tui erunt imitatione fidei benedicent̉ omnes gentes. Matth̓. 8. Multi veniūt ab oriente ⁊ occidēte ⁊c. ¶ Cō ſequenter cum dicit. Ergo qͥ ex fide ⁊c. Infert concluſio nem ex premiſſis. Un̄ ſic poteſt formari argumentū. Deꝰ pater nunciauit abrae ꝙ in ſemine ſuo benedicerent̉ oēs gentes. Sed illi qui querunt iuſtificari ꝑ fidē ſunt filij ab rae. ergo q̄ ex fide ſunt id eſt qui querūt iuſtificari ꝑ fidem benedicent̉ cū fideli id ē credente abraam. Lectio quarta. Uicūqꝫ em̄ ex operibusⁱ legis ſunt ſub maledicto ſunt: ſcriptum eſt em̄. q̄ Maledictus omnis qui non ꝑmanſe rit in omnibꝰ que ſcripta ſunt in libro legis: vt faciat ea. quoniā aūt ī lege nemo iuſtifica tur apud deum. Manifeſtū eſt quia iuſtꝰ ex fide viuit. Lex autē non eſt ex fide: ſed qͥ fe cerit ea viuet in illis. Supra oſtendit apl̓us virtutem fidei: hic cōſequentr oſtē dit defectum legis. Et primo ꝑ auctoritatem legis. Scd̓o ꝑ humanā conſuętudinē ibi. Fratres ẜm hoīem dico ⁊c̄. Circa primū tria facit. Primo oſtendit damnū occaſiona liter ex lege conſecutum. Secundo legis inſufficientiam
ad ipſum damnū remouendū ibi. Quicūqꝫ aūt in lege ⁊cͣ Tertio xp̄i ſufficientiā qua ipſum damnū eſt remotuꝫ ibi. Chriſtus aūt nos redemit ⁊c. Circa primū duo facit. Pri mo ꝓponit intentum. Secundo ꝓbat ꝓpoſitū ibi. Scri ptum eſt em̄. Maledictus ⁊cͣ. Dicit gͦ. Quicūqꝫ em̄ ⁊cͣ. Nā qꝛ dixerat ꝙ qͥ ex fide ſunt benedicent̉ cū ſint filij ab rae. Poſſet quis dicere ꝙ ꝓpter oꝑa legis ⁊ ꝓpter fideꝫ benedicunt. ⁊ ideo hoc excludens dicit. Quicūqꝫ ex ope ribus legis ſunt: ſub maledicto ſunt. Sed contra. Antiqͥ patres fuerunt in operibus legis. ergo ſunt maledicti: ⁊ ꝑ ꝯſequens damnati qd̓ eſt error manichei. Ideo hoc eſt ſa ne intelligendū. Et attendendū eſt ꝙ apl̓us nō dicit. qui cūqꝫ ſeruant opera legis ſub maledicto ſunt. qꝛ hoc eſt fal ſuꝫ ꝓ tꝑe legꝭ. ſꝫ dic̄. Quicūqꝫ ſunt ex oꝑibꝰ legꝭ ⁊cͣ. i. qͣlitercūqꝫ in oꝑibꝰ legꝭ ꝯfidūt ⁊ putant ſe iuſtificari ꝑ ea. ſub maledictob ſunt. Aliud em̄ ē eē in oꝑibꝰ legꝭ: ⁊ aliud ē ẜuare legē. Nā hoc eſt legē implere. Et qͥ eam implet: nō eſt ſub maledicto. Eſſe vero in operibꝰ legis eſt in eis ꝯfidere ⁊ ſpem ponere. Et qͥ in eis hoc modo ſunt ſub ma ledicto ſunt ſcꝫ tranſgreſſionis. Quod qͥdem nō facit lex. qꝛ concupiſcentia nō venit ex lege: ſed agnitio peccati ad quod proni ſumus: ꝑ concupiſcentiā ꝑ legē ꝓhibitā. In ꝙͣtum ergo lex cognitionē peccati facit ⁊ nō p̄bet auxiliuꝫ contra peccatum: dicunt̉ eſſe ſub maledicto. cum neq̄ant illud ꝑ ipſa opera euadere. Sunt autē quedā opera legis cerimonialia: que in obſeruationibus fiebant. Alia ſunt opera que ꝑtinent ad mores. de quibꝰ ſunt mandata mo ralia. Vnde ẜm glo. hoc qd̓ hic dicit̉. Quicūqꝫ ex operi bus legis ſunt ⁊c. intelligendum eſt de operibꝰ cęrimoni alibus: ⁊ nō de moralibus. Uel dicendū ꝙ loquit̉ hic apo ſtolus de omnibus operibꝰ tam cerimonialibus ꝙͣ mora libus. Opera em̄ non ſunt cauſa ꝙ aliquis ſit iuſtus apd̓ deum: ſed potius executiones ⁊ manifeſtationes iuſticie. Nam nullus ꝑ opera iuſtificat̉ apud deum: ſed ꝑ habituꝫ fidei. non quidē acquiſitū ſed infuſuꝫ. Et ideo quicūqꝫ ex operibꝰ iuſtificari querūt ſub maledicto ſunt. qꝛ ꝑ ea pec cata non remouent̉ nec aliqͥs quo ad deum iuſtificat̉: ſꝫ ꝑ habitū fidei charitate informatū. Heb̓. 11. Hi om̄es teſti monio fidei ⁊c. ¶ Conſequēter cum dicit. Scriptū eſt em̄ ⁊c. Probat ꝓpoſitū. ⁊ hoc primo quidē ẜm gloſam oſtē dit̉ ꝑ hoc ꝙ nullus poteſt legē ſeruare hoc modo quo lex precipit. Deūt. 2ę. Ꝙ omnis qͥ non ꝑmanſerit in om̄ibꝰ q̄ ſcripta ſunt in libro legis vt faciat ea id eſt qui non im pleuerit totam legem ſit maledictus. Sed implere totam legem eſt impoſſibile vt dicit̉ act̓. 15. Vt quid temptatis imponere iugū qd̓ neqꝫ nos neqꝫ patres noſtri portare po tuimus. Ergo nullus eſt ex operibꝰ legis quin ſit maledi ctus. Poteſt etiam accipi hoc quod dicit̉. Scriptū eſt em̄ ⁊c. non vt ꝓbatio ꝓpoſiti: ſed vt oſtendat̉ eius expoſitio. qͣſi dicat. Dico ꝙ ſunt ſub maledicto: ſub illo ſcꝫ de qͦ di cit lex. Scriptum eſt em̄. Maledictus eſt om̄is ⁊c̄. Vt in telligat de peccato id eſt maledicto. Naꝫ lex imꝑat bona facienda ſeu mala vitanda. ⁊ imperando obligat: ſed non dat virtutem obediendi. Et ideo dicit. Maledictus quaſi malo adiectus omnis nullum excipiendo. qꝛ vt dicit̉ act. Io. Non eſt ꝑſonarum acceptio apud deum. Qui non ꝑ manſerit vſqꝫ in finē. Math̓. 24. Qui ꝑſeuerauerit vſqꝫ in finem. In omnibꝰ non in qͥbuſdā tantū. qꝛ vt dicit̉ Iac. 2. Quicūqꝫ totam legem ſeruauerit offendat autē in vno factus eſt oīm reus. Que ſcripta ſunt in libro legis vt fa ciat ea. Non ſoluꝫ vt credat ſeu velit tm̄: ſed vt opere im r pleat psͣ. Intellectus bonꝰ omnibꝰ facientibꝰ eum. San cti autē patres ⁊ ſi in operibus legis erāt: ſaluabant tn̄ in fide venturi. confidentes in eius gratia ⁊ ſaltem ſpūaliter legeꝫ implētes. Moyſes em̄ vt in gloſa dicit̉ ml̓ta quidē p̄cepit que nullus implere potuit ad domandā iudeorum

Galathas III in epiſiolam ad
ſuperbiā dicentiū. Non de eſt qui implęat ſed deeſt qͥ iu beat. Sed hic eſt queſtio de hoc ꝙ dicit̉ Maledictꝰ om nis ⁊c. Dicitur em̄ Ro. 12. Benedicite ⁊ nolire maledi cere. Reſpondeo dicendum eſt ꝙ maledicere nihil alid̓ eſt ꝙͣ malum dicere. poſſum ergo dicere bonū eſſe malū ⁊ malum eſſe bonū. ⁊ rurſum bonū eſſe bonū ⁊ malū eſſe malum. Et primū quidē ꝓhibet apoſtolus dicens: No lite maledicere id eſt nolite dicere bonū eē malū ⁊ ecōtra ſed ſecundum licet. ⁊ ideo cū vituperamus peccatū ma ledicimus quidem ſed non dicēdo bonū malum. ſed dici mus malū eſſe malū. Et ideo licet peccatorē maledicere id eſt dicere eū eſſe malo adiectū vel eſſe malū. ¶ Conſe quenter cū dicit. Quoniā autē in lege ⁊cͣ. Oſtendit in ſufficientiam legis non valentis ab illo maledicto eripe re ex hoc ꝙ iuſtificare non poterat. Ad quod oſtendēdū vtitur quodam ſilogiſmo in ſecunda figura ⁊ eſt tal̓. Iu ſticia eſt ex fide. ſed lex ex fide non eſt. ergo lex iuſtificare non poteſt. Circa hoc ergo primo ponit concluſionē cuꝫ dicit Quoniā autē in lege nemo iuſtificatur. Secundo autē maioreꝫ cū dicit Quia iuſtus ex fide viuit. Tertio minorē cum dicit Lex autē non eſt ex fide. Dicit ergo. Dico ꝙ per legē maledictio inducta eſt. nec tamē ab illa maledictione lex eripit. quia manifeſtū eſt ꝙ nemo in le ge iuſtificatur apud deū id eſt per opera legis. Circa qd̓ intelligendū eſt ꝙ illi qui negauerunt vetus teſtamentū ex hoc verbo occaſionē ſumpſerunt. Et ideo dicendū eſt ꝙ nemo iuſtificatur in lege id eſt per legē. Nam per eaꝫ cognitio quidē peccati habebatur. vt dicitur Ro. 5. ſed non habebatur per eā iuſti ficatio. Ro. 3. Ex operibus le gis nullus iuſtificabitur. Sed contra Iac̄. 2. dicit̉. Nō ne abraam ex operibus iuſtificatus eſt. Reſpondeo dicē dum eſt ꝙ iuſtificare poteſt accipi dupliciter. Vel ꝙͣtum ad executionē iuſticie ⁊ manifeſtationē. ⁊ hoc modo iu ſtificatur homo id eſt iuſtus oſtenditur ex operibus ope ratis. Vel quantū ad habitū iuſticie infuſum ⁊ hoc mo do non iuſtificatur quis ex operibus: cum habitus iuſti cie qua homo iuſtificatur apud deū non ſit acquiſitus: ſꝫ per gratiaꝫ fidei infuſus. Et ideo ſignanter apl̓us dicit. Apud deū. quia iuſticia que eſt apud deū in interiori cor de eſt. iuſticia autē que eſt ex operibus id eſt que manife ſtat iuſtum eſt apud homines ⁊ hoc modo apoſtolus ac cipit apud deum. Ro. 2. Nō em̄ auditores ſed factores ⁊c. Ro. 4. Si ex operibus abraam iuſtificatus eſt habet gloriā ſed non apud deum ⁊cͣ. Sic ergo patet concluſio rationis ſcilicet ꝙ lex iuſtificare non poteſt. ¶ Conſeq̄nt̓ cum dicit Quia iuſtus ⁊c. Ponit maiorē que eſt ex au ctoritate ſcripture. Abacuc. 2. ⁊ introducit̉ etiaꝫ Ro. 1. ⁊ ad hebre. 10. Circa qd̓ notandū eſt. ꝙ in homine ē du plex vita. ſcilicet vita nature: ⁊ vita iuſticie. Uita quidē nature eſt per animā. Vnde anima a corpore recedente: corpus remanet mortuū. Vita vero iuſticie eſt per deum Et ideo primū quo deus eſt in anima hominis eſt fides ad hebre. I1. Accedentē ad deū oportet credere. Eph̓. 3 Habitare chriſtum per fidem ⁊c. Et ſic dicimus ꝙ in ani ma prīa īdicia vite apparēt in operibꝰ aīe vegetabil̓ quia aīa vegitabil̓ ē q̄ prīo aduēit animali generato vt ph̓us dicit: ita quia primū principiū quo deus eſt in nobis eſt fides ideo fides dicitur principiū viuendi. Et hoc eſt qd̓ hic dicitur. Iuſtus meus ex fide viuit. Et intelligenduꝫ eſt de fide per dilectionē operante. Minor autē ponitur ibi. Lex autē non eſt ⁊c. Et primo ponit̉ ipſa minor Se cundo probatur ibi. Sed qui fecerit ⁊c. Dicit ergo Lex non eſt ex fide. Sed contra. lex mādat credere. ꝙ ſit vnꝰ deus. ⁊ hoc pertinet ad fidem. Ergo lex habebat fidem. ꝙ autē ſit vnus deus mandat̉ Deut̓. 6. Audi iſrael: do minus deus tuus ⁊c. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ hic loqͥtur de obſeruationibus mandatoꝝ legis ẜm ꝙ lex cōſi ſtit in mandatis ⁊ pręceptis cerimonialibꝰ. ⁊ dicit ꝙ nō eſt ex fide Fides em̄ vt dicitur hebre. I. eſt ſubſtātia ſpe randarum rerum argumentum non apparentiū. Et id̓o proprie implet mandatū de fide qui nō ſperat ex hoc ali qua preſentia ⁊ viſibilia conſequi: ſed bona inuiſibilia ⁊ eterna. Lex ergo quia ꝓmittebat terrena ⁊ preſentia vt dicitur Eſa. 1. Si volueritis ⁊ audieritis me: bona terre comedetis: ideo non eſt ex fide ſed ex cupiditate potiꝰ vl̓ ex timore ẜm illos precipue: qui carnaliter legem ſerua bant. Aliqui tamē ſpiritualiter viuebant in lege: ſꝫ hoc non eſt ex ea ſed ex fide mediatoris. Et ꝙ lex non ſit ex fi de probat cum dicit. Sed qui fecerit ea ſcilicet opera le gis viuet in illis ſcilicet vita preſenti id eſt īmunis erit a morte temporali ⁊ conſeruabitur in vita preſenti. Ul̓ ali ter dico ꝙ lex non eſt ex fide ⁊ hoc patet quia qui fecerit ⁊c. Quaſi dicat precepta legis non ſunt de credendis: ſed de faciendis: licet aliquid credendum annunciet. Et ideo virtꝰ eius nō eſt ex fide ſed ex operibus ⁊ hoc ꝓbat quia dominus quando voluit eam confirmare non dixit qui crediderit: ſed qui fecerit ea viuet in illis. Sed noua lex ex fide eſt. Matth̓. vltimo. Qui crediderit ⁊ baptiza tus fuerit ⁊c. Lex tamen eſt quoddā effigiatū ⁊ effectuꝫ ex fide: ⁊ ideo comparatur lex vetus ad legem nouaꝫ ſi cut opera nature ad opera intellectus. Nam in ipſis ope ribus nature apparent quedam opera intellectus: nō ꝙ res naturales intelligant: ſed quia agūtur ⁊ ordinant̉ ab intellectu vt finem conſequātur. Sic ⁊ in veteri lege ali qua continentur que fidei ſunt nō ꝙ iudei ea prout, erāt fidei haberent: ſed habebant ea in figura tantū fidei xp̄i ⁊ proteſtationē ex cuius fidei virtute ſaluabant̉ iuſti. Lectio quinta. Hriſtus autem nos redemit de ma c ledicto legis. factꝰ pro nobis male dictū. quia ſcriptum eſt maledictus omnis qui pendet in ligno. vt in gentibꝰ be nedictio abrae fieret in chriſto ieſu vt polli citationem ſpiritus accipiamus per fidem. Poſito damno a lege illato ⁊ defectu legis ab illo eripe re non valentis: hic conſequenter oſtendit virtutē chri ſti ab ipſo damno liberantis. Et primo oſtendit quomo do per chriſtum ab ipſo damno liberamur. Secūdo quo modo etiaꝫ ſuper hoc auxilium a chriſto acquirimus ibi Ut in gentibus ⁊c̄. Circa primū tria facit. Primo enim ponit liberationis auctoritatē. Secundo liberatiōis mo dum ibi. Factus pro nobis ⁊c. Tertio teſtimoniū ꝓphe ticum ibi. Quia ſcriptū eſt ⁊c. Dicit ergo primo. Qui cunqꝫ ſeruabant opera legis erāt ſub maledicto ſicut di ctum eſt. Nec per legem liberari poterant. Ideo neceſſe fuit aliquem habere qui nos liberaret: ⁊ iſte fuit chriſtꝰ Et ideo dicit Chriſtus redemit nos de maledicto legis Ro. 8. Quod impoſſibile erat legi ⁊c. Deus mittens fi lium ſuū ſcilicet chriſtū ⁊c. Redemit inꝙͣ nos ſcilicet iu deos p̄cioſo ſanguīe ſuo Apoc̄. 5. Redemiſti nos in ſan guine ⁊c. Eſa. 43. Noli timere qꝛ redemi te ⁊c. De ma ledicto legis id eſt de culpa ⁊ pena. infra. 4. Vt eos qui ſub lege erant redimeret. Oſee. 13. De morte redimam eos. Modū liberationis ponit cū dicit Factus ꝓ nobis maledictū. Ubi notandū eſt ꝙ maledictuꝫ eſt qd̓ dicitur malū. Et ſecundū duplex malū poteſt dici duplex male dictum ſcilicet maledictū culpe ⁊ maledictum pene. Et vtroqꝫ modo poteſt hoc legi duplicit̓. Factū pro nobis maledictum. Et primo quidem de malo culpe. Nā chri B
B

Expianatio ſancti Thome
I ſtus redemit nos de malo culpe. Vnd̓ ſicut redemit nos de morte mortuus. ita redemit nos d̓ maledicto culpe fa ctus maledictum ſcilicet culpe nō quidē ꝙ in eo pecca tum eſſet aliquod qui peccatū non fecit nec dolus ⁊c. vt dicitur. 1. Pe. 2. ſed ẜm opininoē hominū ⁊ precipue iu deorum qui reputabant eū peccatorē. Ioh̓. 18. Si nō eſ ſet hic malefactor non tibi tradidiſſemus eū. Et ideo de hoc dicitur. 2. coꝝ. 5. Eum qui non nouerat peccatuꝫ fe cit pro nobis peccatum. Dicit autē maledictum non ma ledictus. vt oſtendat ꝙ iudei eum ſceleratiſſimū reputa bant. Vnde dicitur Ioh̓. 9. Non eſt hic homo a deo ⁊c. Et Ioh̓. 10. De bono opere non lapidamꝰ te ſed de pec cato ⁊ de blaſphemia. Et ideo dicit. Factus eſt pro nob̓ maledictum in abſtracto Quaſi dicat. Factꝰ eſt ipſa ma ledictio. Secundo exponitur de malo pene. Nam chri tus liberauit nos a pena ſuſtinendo penam ⁊ mortē no ſtram. que quidē in nos ꝓuēit ex ipſa maledictione pec cati. In ꝙͣtum ergo hanc maledictioneꝫ peccati ſuſcepit pro nobis moriendo dicitur eſſe factus pro nobis male dictum. Et eſt ſimile ei quod dicitur Ro. 8. Miſit deus filium ſuum in ſimilitudineꝫ carnis peccati id eſt morta lis. ⁊. coꝝ 5. Eum qui non nouerat peccatū ſcilicet chri ſtum qui peccatū non fecit deus ſcilicet pater pro nobis fecit peccatum id eſt fecit pati penam. quando ſcilicꝫ ob latus eſt propter peccata noſtra. ¶ Conſequenter ponit ſcripture teſtimoniū cum dicit Quia ſcriptū eſt. Male dictus omnis ⁊c. Et hoc Deutro. 27. Ubi ſciendū ſcd̓ꝫ gloſam ꝙ in deut̓. vnde accipitur hoc verbuꝫ tam in no ſtris ꝙͣ in hebreis codicibus habetur. Maledictꝰ a deo omnis ⁊c. quod quidē ſcilicꝫ a deo in antiquis hebreoꝝ voluminibus non habetur vnde credit̉ ꝙ a iudeis poſt paſſionē domini appoſitū ſit ad infamiā chriſti. Poteſt autē exponi auctoritas ⁊ de malo pene ⁊ de malo culpe. De malo quidem culpe ſic. Maledictus omnis qͥ pendꝫ in ligno non propter hoc ꝙ pendet in ligno ſed ꝓ culpa ꝓ qua pendet. Et hoc modo chriſtus eſt eſtimatus ma ledictus in cruce pendens: propter hoc ꝙ maxime tl̓i pe na punitus fuit. Et ſecundū hoc continuat̉ ad p̄cedētia Dominus em̄ p̄cepit in deut̓. vt qui ſuſpenſus fuerit in veſpera deponat̉. Et rario huius eſt. quia hec pena erat ceteris abiectior ⁊ ignominioſior. Dicit ergo Uere factꝰ eſt pro nobis maledictū. quia ipſa mors crucis quā ſuſti nuit ſufficit ad maledictione. qꝛ ſcriptū eſt Maledictus omnis ⁊c. De malo vero pene ſic expōit̉. Om̄is qui ⁊cͣ. Maledictus. quia ipſa pena eſt maledictio ſcilicet ꝙ ſic mortuus eſt. Et eſt maledictus a deo. quia deus ordina uit vt hanc penā ſuſtineret vt nos liberaret. ¶ Conſeq̄n ter cū dicit. Vt in gentibus benedictio ⁊c. Ponit ſpem quam per chriſtū ſuper hoc ꝙ per eū liberamur de male dicto acquirimus vt dicitur Ro. 5. Non ſicut delictum ita ⁊ donū immo multo maius ſcilicet quia liberat a pec cato ⁊ confert gratiā. Primo ergo ponit fructū ⁊ quibꝰ datur dicens. Vt in gentibꝰ benedictio abrae ⁊c. Qua ſi dicat. Fructus eſt pro nobis maledictū nō ſolū vt ma ledictione remoueret: ſed vt in gentibus q̄ non ſub male dictione legis erant: fieret benedictio abrae ꝓmiſſa Ge neſis. 22. In ſemine tuo benedicent omnes gentes ⁊c. Et hec quidē benedictio facta eſt nobis id eſt impleta ē per chriſtum qui eſt de ſemine abrae. cui dicte ſunt pro miſſiones ⁊ ſemini tuo qui eſt chriſtus. vt dicit̉ infra eo dem cap. Que quidem benedictio ⁊ fructus ē vt pollici tationem ſpiritus accipiamus id eſt ꝓmiſſiōes quas ſpi rituſſanctus facit in nobis ſcilicet de beatitudine eterna qui quaſi arra ⁊ pignus nobis traditus ipſam nobis ꝓ mittit vt habetur Ephe 1. ⁊. 2. coꝝ. 2. Et quidem in pi gnore datur ad certitudinē. Nam pignus eſt quedā certa ꝓmiſſio de re accipienda. Ro. 5. Non em̄ accepiſtis ſpiritū ſeruitutis ⁊c. ⁊ infra Si filij ⁊ heredes. Vel polli citationē ſpiritus accipimus id eſt ſpiritūſanctū. Quaſi dicat Accipiamus pollicitationē de ſpirituſancto factaꝫ ſemini abrae Iohel̓. 2. Effundam de ſpiritu meo ⁊c. qͥa per ſpiritumſanctuꝫ coniungimur chriſto ⁊ efficimur ſe men abrae ⁊ digni benedictione. Secundo oſtendit per quid ꝓueniat nobis iſte fructus dicens: Per fidem. ꝑ quam quidē ⁊ hereditatē eternā acquirimꝰ. Ad hebre. II. Accedentē ad deū oportet credere quia eſt. ⁊ inquirē tibus ſe remunerator ſit. Per fidem etiā acquirimꝰ ſpi ritūſanctū. quia vt dicit̉ Act̓. 5. Dominꝰ dat ſpiritūſan ctū obedientibus ſibi ſcilicet per fidem. Lectio ſexta. Ratres ẜm hominē dico tamen ho minis confirmatum teſtamētuꝫ ne mo ſꝑnit aut ſuperordinat. Abrae dicte ſunt promiſſiones ⁊ ſemini eius. Non dicit ⁊ ſeminibus quaſi in multis. ſed quaſi in vno. ⁊ ſemini tuo qui eſt chriſtus. hoc au tem dico teſtamentū confirmatuꝫ a deo que poſt quadringentos ⁊ triginta annos facta eſt lex. non irritū facit ad euacuandā ꝓmiſ ſionem. Nam ſi ex lege hereditas iā non ex promiſſione. Abrae autē per repromiſſio nem donauit deus. Poſtꝙͣ apoſtolus probauit per auctoritates ꝙ lex nō iu ſtificat: nec ad iuſtificationē que eſt per fide̓ ē neceſſaria hic conſequenter oſtendit idem per rationes humanas. Et circa hoc quatuor facit. Primo humanā conſuetudi nem ponit. Secundo aſſumit promiſſionem diuinā ibi. Abrae dicte ſunt promiſſiones ⁊c. Tertio infert conclu ſionem ibi. Hoc autē dico ⁊c̄. Quarto oſtendit cōcluſio nem ſequi ex premiſſis ibi. Naꝫ ſi ex lege ⁊c. Dicit ergo Apte quidem prius locutus ſuꝫ ẜm auctoritatē ſcriptu re non allate voluntate humana ſed ſpirituſancto vt di citur. 2. Pe. 1. Sed nunc ẜm hominē dico ⁊ ẜm ea que humana ratio ⁊ conſuetudo habet. Exquo quidē habe mus argumentū ꝙ ad conferendū de his que ſunt fidei poſſumꝰ vti quacūqꝫ veritate cuiuſcūqꝫ ſcientie. Deut̓. 21. Si videris in numero captiuoꝝ mulierē pulchram ⁊ adamaueris eā volueriſqꝫ habere vxorē. introduces eaꝫ in domū tuā id eſt ſi ſapientia ⁊ ſciētia ſecularis placue rit tibi introduces eā infra terminos tuos que radet ceſa riem ⁊c. id eſt reſecabis omnes ſenſus erroneos. Et ind̓ eſt ꝙ apoſtolus in multis locis in epiſtolis ſuis vtit̉ au ctoritatibꝰ gētiliū. ſicut illd̓.1. coꝝ. 15. Corrūpūt bonos mores ⁊c. Et illud Tit̓. 1. Cretenſes male beſtie ⁊c. Ul̓ ꝙͣuis huiuſmodi ratiōes vane ſint ⁊ infirme. quia vt di citur in pſalmo. Dominus ſcit cogitatiōes hominū qm̄ vane ſunt. tamē hominis confirmatū teſtamentuꝫ nemo ſpernit aūt ſuperordinat. quia nihil humanū tantā firmi tatem habet ſicut vltima volūtas hominis: ſperneret au tem illud aliquis ſi diceret ꝙ teſtamētū hominis confir matū in morte teſtatoris ⁊ teſtibꝰ nō valeret Si ergo te ſtamētū huiuſmodi nemo ſpernit dicens non eſſe ſerua dum. aut ſpernit aliquid mutādo. multomagis teſtamē tum dei nullus ſpernere debet aut ſuperordinare infrin gendo illud vel addendo vel diminuendo Apocal̓. vl timo. Si quis appoſuerit ad hec apponet deus ſuper il lum plagas ſcriptas in iſto libro. ⁊ ſi quis diminuerit de verbis ꝓphetie huius auferet deus parteꝫ eiꝰ ⁊c. Deul̓.

in epiſtolam ad alathas III
4. Non addetis ad verbū qd̓ vobis loquor: neqꝫ aufertꝭ ex eo ⁊c. ¶ Conſequenter cū dicit. Abrae dicte ſunt ꝓ miſſiones ⁊c̄. Aſſumit ꝓmiſſionē diuinā abrae factam q̄ eſt quaſi quoddā teſtamentū dei. Et prīo exponit hāc ꝓ miſſionē ſeu teſtamentū. Secundo vero aperit veritateꝫ teſtamenti ibi. Non dicit in ſeminibus ⁊cͣ. Dicit ergo primo abrae̓ dicte ſunt promiſſiones. Quaſi dicat ſic̄ te ſtamentū hominis eſt firmū: ita ꝓmiſſiones diuine firme ſunt. Sed nunquid deus aliquas promiſſiones fecit an te legem? Vtiqꝫ. quia abrae qui fuit ante legē ſcilicet ꝙ non falleret deus: dicte id eſt facte ſunt promiſſiōes ⁊ ſe mini eius a deo. Sed abrae facte ſunt vt cui erant īplen de: ſemini vero vt per quod impleretur. Dicit autē pro miſſiones pluraliter: quia ꝓmiſſio de benedicēdo ſemi ne multa continebat. Vel qꝛ frequent̓ idem id eſt eterna beatitudo ſibi ꝓmiſſa eſt. ſicut Gen̄. 12. In te benedicē tur vniuerſe cognationes terre. Item. 15. Suſpice celū ⁊ numera ſtellas ⁊c̄. Itē eodē. Semini tuo dabo terram hanc ⁊c. Itē. 22. Benedicā tibi ⁊ multiplicabo ſemē tu um ſicut ſtellas celi ⁊c. Iſte ergo ꝓmiſſiones ſunt quaſi teſtamentū dei. quia eſt quedaꝫ ordinatio de hereditate danda abrae ⁊ ſemini ſuo. Veritatē autē teſtamenti ape rit cū dicit. Non dicit in ſeminibus ⁊c. Quā quidē ape rit eodē ſpiritu quo teſtamentū conditū eſt. Et hoc patet ex verbis teſtamenti. Non inquit dicit in ſeminibus qͣſi in multis id eſt ſicut faceret ſi de multis illud valeretꝭ. ſꝫ in vno qd̓ eſt chriſtus. quia ipſe ſolꝰ eſt per quē ⁊ in quo omnes poterunt benedici. Nam ipſe ſolus ⁊ ſingularis eſt qui non ſubiacet maledictiōi culpe: ⁊ ſi maledictio ꝓ nobis dignatus ſit fieri. Vnde dicitur in psͣ. Singulari ter ſum ego ⁊c̄. Item Nō eſt qui faciat bonū ⁊c. Ecc. 7. Uirū de mille vnum repperi ſcilicet chriſtū qui eſſet ſine omni peccato: mulierē autē ex omnibus non inueni que a peccato omnino immunis eſſet adminus originali vel veniali. Concluſionē autē infert conſequenter cū dicit. Hoc autē dico Teſtamentū ⁊c. Ubi videamus per ordi nem quid ſit quod dicit. Dicit ergo ꝙ hoc ꝓmiſit deus abrae ſed hoc eſt teſtamentū ſcilicet ipſa promiſſio de he reditate adipiſcenda. Iere. 31. Ieriam domui iſrael: et domui iuda fedus nouū ⁊c. ¶ Confirmatū. Quod ideo ponit vt concordet cū premiſſis. Nā ſupra dixerat. Te ſtamentū hominis confirmatū ⁊c. A deo ſcilicet qui pro miſit. Et confirmatū dico iureiurādo. Gen̄. 21. Per me metipſum iuraui ⁊c. Hebre. 6. vt per duas res īmobiles quibus impoſſibile eſt mentiri deū ⁊c. hoc inꝙͣ teſtamē tum lex non facit irritū. que quidem lex facta eſt ⁊ data a deo per moyſen. Iohan. 1. Lex per moyſen data eſt ⁊cͣ. Poſt quadringentos ⁊ triginta ⁊cͣ. Et quaſi exponens quod dixerat ſubiungit. Non irritū facit ad euacuandaꝫ ꝓmiſſionē. Sic em̄ irritū fieret predictuꝫ teſtamentum ſi ꝓmiſſio facta abrae euacuaretur id eſt inuacuū facta eſſꝫ quaſi non ſufficeret ſemen abrae repromiſſum ad gentiū benedictionē. Per chriſtum autē non ſunt euacuate ꝓ miſſiones patribus facte ſed confirmate Ro. 15. Dico ie ſum chriſtum miniſtrū fuiſſe circūciſionis ad confirman das ꝓmiſſiones patrum. Et. 2. coꝝ. 1. Quotquot em̄ ꝓ miſſiones dei ſunt in illo eſt ⁊c. Hoc autē quod dicitur. Poſt quadringentos ⁊ triginta annos concordat ei qd̓ habetur Exod̓. 12. Habitatio filioꝝ qua māſerant in egy pto fuit quadringentoꝝ triginta annoꝝ. Et act̓. 7. Lo cutus eſt dominus ſcilicet abrae. quia erit ſemen eiꝰ ac cola in terra aliena ⁊ ſeruituti eos ſubijcient annis qua dringentis triginta. Sed contra eſt quod dicitur Gen̄. 15. Scito prenoſcens ꝙ peregrinū futurū ſit ſemen tuuꝫ ⁊ ſeruitute eos ſubijcient ⁊ affligent eos ānis qͣdringētꝭ. Reſpondeo dicēdū ꝙ ſi fiat computatio annoruꝫ a pͥmapromiſſione facta abrae que legitur Gen̄. 12. vſqꝫ ad exi tum filiorū iſrael de egipto quando data ē lex. ſic ſūt an ni quadringenti triginta ſicut hic ſcribitur ⁊ Exod̓. 12. ⁊ Act̉. 7. vſqꝫ ad exitum filioꝝ iſrael de egipto quādo da ta eſt lex. Si auteꝫ incipiat cōputatio a nattuitate yſaac de qua legitur Ben̄. viceſimoprimo ſic ſunt tātū quadrin genti ⁊ quinqꝫ anni. Nam viginti quinqꝫ anni fuerunt a ꝓmiſſione facta abrae vſqꝫ ad natiuitatē yſaac. Abraa em̄ erat ſeptuagintaquinqꝫ annoꝝ quando exiuit de ter ra ſua ⁊ facta eſt ei prima ꝓmiſſio vt habet̉ Gen̄. 12. Cē. tenarius aūt fuit quando natus eſt yſaac vt habet̉ ibidē 21. Ꝙ autē a natiuitate yſaac vſqꝫ ad exitū filioꝝ iſrael de egipto fuerint quadringenti quinqꝫ anni probat̉ per hoc ꝙ yſaac fuit ſexaginta annoꝝ quando genuit iacob. vt habetur Gen̄. 25. Iacob aūt erat. 130. annoꝝ quādo intrauit egiptum vt habet̉ Gen̄. 47. Et ſic a natiuitate yſaac vſqꝫ ad introitū iacob in egiptū fuerunt. 190. anni Ioſeph autē fuit triginta annoꝝ quando ſtetit corā pha raone vt habetur Gen̄. 41. ⁊ poſtea tranſierunt ſeptē an ni fertilitatis ⁊ duo ſterilitatis vſqꝫ ad ingreſſum Iacob in egiptū vt habet 45. Uixit autē Ibſeph. 110. annis vt habetur Gen̄. vltimo. A quibꝰ ſi ſubtrahant̉ triginta ⁊ nouē anni remanēt ſeptuaginta ⁊ vnus annus Fuerunt ergo a natiuitate yſaac vſqꝫ ad mortē Ioſeph ducenti ⁊ ſexaginta vnus annus. Fuerunt autē in egipto filij iſra el poſtmortē Ioſeph. 144. annis. vt rabanꝰ dicit in glo ſa Act̉. 7. Fuerunt ergo a natiuitate yſaac vſqꝫ ad exi tum filioꝝ iſrael d̓ egipto ⁊ legē datā. 40 5. anni Scri ptura autē Gen̄. 17. non curauit de minutis. Vel poteſt dici ꝙ quīto anno yſaac expulſus fuit iſmael ⁊ remanſit ſolus yſaac heres abrae. a quo tempore fuerunt quadrin genti anni. ¶ Deinde cū dicit. Nam ſi ex lege ⁊c̄. Oſten dit quomodo ſequatur ex premiſſis ꝙ lex euacuaret ꝓ miſſiones. ſi lex neceſſaria eſſet ad iuſtificationē ſiue be nedictionē gentiū. Dicit ergo vere promiſſio euacuaret̉ ſi lex neceſſaria eſſet. Naꝫ ſi hereditas ſcilicꝫ benedictio nis abrae eſſet ex lege iam nō eſſet ex repromiſſione id ē ex ſemine repromiſſo abrae. Si em̄ ſemen promiſſum eſ ſet ſufficiens ad hereditatē benedictiōis conſequendam non fieret iuſtificatio per legē. Deſtruit autē conſequēs cū dicit Abrae autē donauit deꝰ ⁊cͣ. id eſt promiſit ſe da turū qd̓ ita certū erat ac ſi ſtatim daret per repromiſſionē id eſt per ſemen repromiſſum. Non ergo eſt ex lege here ditas id eſt benedictio de qua dicitur. 1. Pe. 3. In hoc vocati eſtis vt benedictionē hereditate poſſideatis. Lectio ſeptima. Uid igitur lex propter trāſgreſſio nem poſita eſt donec veniret ſemen q̄ cui promiſerat: ordinata per ange los in manu mediatoris. Mediator autem vnius non eſt. deus autē vnus eſt. Poſtꝙͣ oſtendit apoſtolus ⁊ auctoritate ſcripture ⁊ con ſuetudine humana ꝙ lex iuſtificare non potuit: hic mo uet duas dubitationes ⁊ ſoluit. Secunda dubitatio inci pit ibi. Lex ergo aduerſus ꝓmiſſa dei ⁊cͣ. Circa primuꝫ tria facit. Primo mouet dubitationē. Secūdo ſoluit ibi Propter tranſgreſſiones ⁊c. Tertio quoddā in ſolutio ne poſitum manifeſtat ibi. Mediator autē ⁊c̄. Poteſt au tem eſſe dubiū ex premiſſis: ſi lex iuſtificare non poterat: an eſſet omnino inutilis. ⁊ hanc dubitationem mouet di cens: Quid igitur lex id eſt ad quid lex vtil̓ fuit. Et hāc punctuationeꝫ magis approbat auguſtinus vt habet̉ in gloſa ꝙͣ aliam que ſibi primitus melior videbatur vt de ſtinguatur ſic. Quid igitur. Et poſtea dicatur lex propt̓

Explanatio ſancti Thome
tranſgreſſiones ⁊c. Similis dubitatio proponit̉. Ro. 3. vbi ſic dicitur: Quid igitur amplius iudeo ⁊c. ¶ Dein de cū dicit. Propter tranſgreſſiones. Soluit dubitatio nem motā. vbi quattuor facit. Primo propōit legis vti litatē. Secūdo legis fructū ibi. Donec veniret ſemē ⁊c̄. Tertio legis miniſtros ibi. Ordīata per āgelos. Quar to legis dominiū ibi In manu mediatoris. Circa primū notādū eſt ꝙ lex vetꝰ data eſt propt̓ quattuor. ẜꝫ quattu or ex peccato conſecuta que enumerat beda ſcilicet pro p̄ter maliciā: infirmitatē: concupiſcentiā: ⁊ ignorantiam. Eſt ergo lex primo data ad reprimendā maliciā dū ſcili cet ꝓhibendo peccatū ⁊ puniendo retrahebantur homi nes a peccato. ⁊ hoc tangit dicens. Propter traſgreſſio nes poſita eſt lex. id eſt ad tranſgreſſiones cohibendas. ⁊ de hoc habetur. x. thi. 1. Iuſto lex nō eſt poſita ſed in iuſtis. Cuius ratio poteſt ſumi a philoſopho in. 4. ethi corum. Homines em̄ bene diſpoſiti ex ſeipſis mouētur ad bene agendū ⁊ ſufficiunt eis paterna moita. vnde nō indigent lege ſed ſicut Ro. 2. dicit̉. Ipſi ſibi ſunt lex ha bentes opus legis ſcriptū in cordibus ſuis. Sed homi nes male diſpoſiti indigent retrahi a peccatꝭ per penas Et ideo guantū ad iſtos fuit neceſſaria legis poſitio que habet coartatiuā virtutē. Secundo lex data eſt ad infir mitatem manifeſtandā. Homines em̄ de duobus p̄ſume bant. Primo quidē de ſcientia. Secundo de potentia. Et ideo deus reliquit homineꝫ abſqꝫ doctrina legis: tē pore legis nature. In quo dū in errores inciderunt con uicta eſt eoꝝ ſuperbia de defectu ſcientie. Sed adhuc re ſtabat preſumptio de potentia. Dicebant em̄ nō deeſt qͥ impleat ſed deeſt qui iubeat. vt dicitur in gloſa ſuper il lud Exod̓. 24. Quicquid preceperit dn̄s faciemꝰ ⁊ eri mus obedientes. Et ideo data eſt lex: que cognitionem peccati faceret. Per legem em̄ cognitio peccati. Ro. 3. Que tamē auxiliū gratie nō dabat ad vitandū peccata: vt ſic homo ſub lege conſtitutus ⁊ vires ſuas experiret̉ ⁊ infirmitatē ſuā recognoſceret inueniēs ſe ſine gratia pec catum vitare non poſſe. ⁊ ſic auidius quereret gratiā Et hec etiaꝫ cauſa poteſt ex his verbis accipi vt dicat̉ ꝙ lex poſita eſt propter tranſgreſſiones adimplendas: quaſi il lo modo loquendo quo apoſtolus dicit Ro. 5. Lex ſub intrauit vt abundaret delictū: quod non eſt intelligēduꝫ cauſaliter ſed conſecutiue. quia lege ſubintrante abūda uit delictū ⁊ tranſgreſſiones ſunt multiplicate. dū cōcu piſcentia nondū per gratiā ſanata in id quod ꝓhibebat̉ magis exarſit. ⁊ factū eſt peccatū grauius addita preua ricatione legis ſcripte. Et hoc deus permittebat vt ho mines imperfectionē ſuā cognoſcentes quererent media toris gratiam. Unde ſignāter dicit. Poſita eſt quaſi de bito ordine collocata int̉ legē nature ⁊ legē gratie. Ter tio data eſt lex ad domandā concupiſcentiā populi laſci uientis: vt diuerſis cerimonijs fatigati neqꝫ ad idolatri am neqꝫ ad laſciuias declinarent. Vnde dicit Petrꝰ Ac tuū. 15. Hoc eſt onus qd̓ neqꝫ nos ⁊c. Quarto ad inſtru endum ignorantiā data eſt lex in figurā future gratie ẜꝫ illud Hebre. 10. Umbrā habet lex ⁊c. ¶ Deinde cū dic̄ Donec veniret ſemē ⁊c. id eſt chriſtus de quo ꝓmiſerat deus per eū benedicendas omnes gentes. Matthei. II. Lex ⁊ ꝓphete vſqꝫ ad Iohannē ⁊c. Gen̄. 12. In ſemine tuo ⁊c. Miniſtri auteꝫ legis ponunt̉ cū dicit. Ordinata id eſt ordinanter data per angelos id eſt per nuncios dei ſcilicet moyſen ⁊ aaron. Malach̓. 2. Legē requi rent ex ore eius ⁊c. angelus em̄ domini ⁊cͣ. Uel per angelos id eſt miniſtros angelorū. Actuū. 6. Accepiſtis legē in di ſpoſitionē angelorū ⁊c. Et eſt data per angelos. quia lex non debebat dari per filium qui maior eſt. Hebre. 2. Si em̄ qui per angelos factus eſt ſermo ⁊c. Dicit autē. Ordinata. quia ordinabiliter data eſt ſcilicꝫ inter tp̄s legis naturalis qua homines conuicti ſunt ꝙ ſe iuuare nō po terant: ⁊ tempus gratie. Nam anteꝙͣ gratiam acciperēt conuincendi erant de lege. Dominus autē legis dicitur chriſtus. Et ideo dicit in manu mediatoris id eſt in pote ſtate chriſti. Deut̓. 33. In dextera eiꝰ ignea lex. i. thi. 2. Mediator dei ⁊ hominū ⁊c. Iſte mediator ſignificatꝰ eſt per moyſen: in cuius manu eſt lex data Deutro. 5. Ego ſequeſter ⁊ medius fui inter deū ⁊ vos ⁊c. ¶ Deinde cū dicit Mediator autē ⁊c. Exponit qd̓ dixit In manu me diatoris quod poteſt triplicit̓ exponi. Uno modo qꝛ me diator non eſt vnius tm̄ ſed duoꝝ. Und̓ cū iſte ſit media tor dei ⁊ hominis oportet ꝙ ſit deus ⁊ homo. Si em̄ eſ ſet purus homo vel deus tantū non eſſꝫ verus mediator Si ergo eſt verus deus ⁊ nullus eſt mediator ſuiipſius. poteſt videri alicui ꝙ preter ipſum ſunt alij dij quorū eſt mediator. ⁊ hoc remouet dicens: ꝙ mediator iſte ⁊ ſi nō eſt vnius tantū nō propter hoc ſunt alij dij ſed deꝰ vnus eſt. quia licet ipſe alius ſit in ꝑſona a deo patre: non ē ta men aliud in natura. Deut̓. 6. Audi iſrael dn̄s deꝰ ⁊cͣ. Eph̓. 4. Unus dēus ⁊c. Secundo modo quia poſſꝫ cre di ꝙ iſte eſſet mediator iudeoꝝ tantū. Ideo dicit. Dico ꝙ chriſtus eſt mediator ſed nō vnius ſcilicet iudeoꝝ ſed vnus eſt omniū id eſt ſufficiens ad om̄es reconciliandos deo quia ipſe deus eſt. Ro. 3. Unus deꝰ qui iuſtificauit ex fide circūciſionē ⁊ prepuciū per fidē ⁊c. 2. coꝝ. 5. Deꝰ erat in chriſto mundū reconciliās ſibi ⁊cͣ. Tertio modo quia non eſt mediator vnius populi tantū ſcilicet iudeo rum ſed etiam gentiliū. Ephe. 2. Ipſe eſt pax noſtra qui fecit vtraqꝫ vnū. Et hoc ex parte gentiū auferendo idola triam. ⁊ ex ꝑte iudeoꝝ ⁊ obſeruātia legis. Specialit̓ aūt mediator eſt filius non pater non ſpirituſſanctus: nihilo minus tamen vnus eſt deus. Lectio octaua. Ex ergo aduerſus promiſſa dei ab ſit. Si em̄ data eſſꝫ lex que poſſꝫ ho minem viuificare vere ex lege eſſet iuſticia. Sed concluſit ſcriptura omnia ſub peccato: vt promiſſio ex fide ieſu chriſti da retur credentibus. Prius autē qͣꝫ veniret fi des ſub lege cuſtodiebamur: concluſi in eaꝫ fidem que reuelanda erat. Itaqꝫ lex peda gogus noſter fuit in chriſto vt ex fide iuſti ficemur. At vbi venit fides iā non ſumꝰ ſub pedagogo. Hic mouet apoſtolus aliā dubitationem. vtrū ſcilicꝫ lex noceat gratie. Et primo mouet dubitationē dices: Lex ergo ⁊c. Quaſi dicat Si lex poſita eſt propter tranſgreſ ſiones: nunquid lex facit aduerſus ꝓmiſſa dei ſcilicꝫ vt id quod deus promiſit ſe facturū per ſemen repromiſſuꝫ per aliū faciat. Abſit. Quaſi dicat. Non. Nam.s. eodeꝫ Lex non irritū facit teſtamentū ad euacuandas ꝓmiſſio nes ⁊c. Ro. 7. Lex ſancta ⁊ mandatū ſanctū. Secundo cū dicit. Si em̄ lex data eſſet ⁊c̄. Soluit dubitatione. Et primo oſtendit ꝙ lex non eſt contra promiſſa dei. Secu do ꝙ eſt in obſequiū promiſſoꝝ ibi. Sed cōcluſit ⁊c̄. Di cit ergo ꝙ licet lex ſit poſita propter trāſgreſſores: nō ta men contrariatur promiſſioni dei. quia tranſgreſſiones ipſas remouere non pōt. Si em̄ eas remoueret tūc mal feſte eſſet contra ꝓmiſſa dei. quia iuſticia eēt ꝑ aliuꝫ mo dū ꝙͣ deus ꝓmiſit. qꝛ eſſet ꝑ lege̓ ⁊ nō ꝑ fidē cuꝫ tn̄ dicat̉ Abacūc. 2. Iuſtus meꝰ ex fide viuit. Ro. z. Iuſticia dei

in epiſtolam ad Galathas III
eſt per fidē ieſu xp̄i. Et ideo dicit ꝙ ſi lex eſſet data talis q̄ poſſet viuificare: id eſt tante virtutis eſſet ꝙ poſſꝫ vitā gratie ⁊ eternā beatitudinē ꝯferre: tunc vere ⁊ nō appa renter iuſticia eſſet ex lege. ſi lex faceret qd̓ fides facere dicitur. ⁊ ſic fruſtra eſſet fides. Sed lex non iuſtificat. qͥa littera.ſ. legis occidit vt dicit̉. 2. coꝝ. 3. Et Ro. 8. Lex em̄ ſpiritus vite in chriſto ieſu ⁊c. ¶ Deinde cum dicit Sed ſcriptura concluſit ⁊c. Oſtendit ꝙ lex nō ſolū non contrariatur gratie ſed eſt ei etiā in obſequiuꝫ. Et primo oſtendit ꝙ lex obſequit̉ ꝓmiſſis dei. Secundo quō hoc obſequium manifeſtatum eſt in iudeis ibi. Prius auteꝫ ꝙͣ veniret fides ⁊c. Tertio quō gētiles etiā ſine lege cō ſecuti ſunt ꝓmiſſa dei ibi. Omnes em̄ filij dei eſtis ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ lex obſequitur ꝓmiſſis dei in generali ꝙͣtū ad duo. Primo qꝛ manifeſtat peccata. Ro manoꝝ. 3. Per legē cognitio peccati. Deinde quia ma nifeſtat infirmitatē humanā. Inqͣtū homo nō poteſt vi tare peccatū niſi per gratiā que per legeꝫ non dabat̉. Et ſicut iſta duo ſcilicet cognitio morbi ⁊ impotentia infir mi multū inducunt ad querēdū medicū: ita cognitio pec cati ⁊ proprie impotentie inducunt ad querendū chriſtū Sic ergo lex obſecuta eſt gratie. inqͣtū prebuit cognitio nē peccati ⁊ experientiā ꝓprie impotentie. Et ideo dicit Scriptura id eſt lex ſcripta ꝯcluſit id eſt tenuit incluſos iudeos ſub peccato id eſt oſtendit eis peccata que facie bant Ro. 7. Concupiſcentiā neſcieba ⁊c̄. Item conclu ſit. qūia veniente lege ſumpſerūt occaſione peccati Ro. ii. Concluſit deus om̄ia in incredulitate ⁊cͣ. Et hoc ideo vt homo quereret gratiā. Et ideo dicit Vt ꝓmiſſio id ē gratia repromiſſa daret non ſolū iudeis ſed omnibꝰ cre dentibus. quia illa gratia poterat liberare apeccatis. et hec gratia eſt ex fide ieſu chriſti. ¶ Deinde cū dicit. Pri us autē ꝙͣ veniret ⁊c. Ponit experimentū huiꝰ obſequii manifeſtatū in iudeis. Et primo ponit obſequiū iudeorū Secundo cōcludit quoddā correlariū ibi Itaqꝫ lex peda gogus ⁊c̄. Dicit ergo ſi ſcriptura id eſt lex ſcripta detinu it omnia ſub peccato. quas vtilitates habebant iudei ex lege anteꝙͣ veniret fides ex gratia? Rn̄det ⁊ dicit. Nos iudei ante aduentū fidei cuſtodiebamur ſub lege: inqͣtū faciebat nos vitare idolatriā ⁊ ml̓ta alia mala. Cuſtodie bamur inꝙͣ non ſicut liberi: ſed quaſi ſerui ſub timore. et hoc ſub lege id ē ſub onere legis ⁊ dominio. Ro. 7. Lex in homine dominat̉ ꝙͣto tēpore viuit ⁊c. Et cuſtodieba mur cōcluſi id eſt ſeruati ne deflueremus ad vitia: ſed p̄ pararemur in eā id eſt tā bonā fidē q̄ reuelāda erat Eſa. 56. Iuxta eſt ſalus mea et vēiat. vt iuſticia mea et reue letur. Et dicit reuelanda. quia cū fides excedat om̄e hu manū ingeniū nō poteſt per ꝓpriū ſenſum haberi ſed ex reuelatione ⁊ dono dei Eſa. 40. Reuelabit̉ gloria dn̄i ⁊c. Uel in eā fidē que reuelanda erat tēpore gratie in an tiquis tēporibus multis ſignis latens. Vnde ⁊ tempore chriſti velū templi ſciſſum eſt Matth̓. 27. ¶ Conſequē ter cū dicit Lex pedagogus ⁊c. Concludit quoddā cor relariū. Et primo oſtendit legis officiū. Secundo officij teſtationē ibi. At vbi venit plenitudo temporis ⁊c̄. Offi ciū autē legis fuit officiū pedagogi Et id̓o dic̄ Lex peda gogus noſter ⁊c. Quamdiu em̄ heres non poteſt conſe qui beneficiū hereditatis vel propt̓ defectū etatis ſeu ali cuius debite perfectionis: conſeruat̉ ⁊ cuſtoditur ab ali quo inſtructore. qui quidē inſtructor pedagogus dicit̉ a pēdos qd̓ eſt puer ⁊ goge qd̓ eſt ductio. Iudeis autē ꝓ miſſa erat benedictio futuri ſeminis de hereditate obſe quenda: ſed nondū aduenerat tēpꝰ ipſius hereditatis cō ſequende. Et ideo neceſſariū erat ꝙ cōſeruarent̉ vſqꝫ ad tempus futuri ſeminis ⁊ cohiberent̉ ab illicitis quod fa ctū eſt ꝑ legē. Et ideo dicit Itaqꝫ ⁊cͣ. Quaſi dicat. Exqͦ
ſub lege cuſtodiebamur lex fuit noſter pedagogus id eſt dirigens ⁊ conſeruans in xp̄o id eſt in viā chriſti. Et hoc ideo vt ex fide chriſti iuſtificaremur. Oſee. 11. Puer iſrl̓ ⁊ dilexi eū. Ier̄. 31. Caſtigaſti me domine ⁊ eruditꝰ ſum ⁊c. Ro. 3. Arbitramur em̄ hominē iuſtificari per fidem. ⁊c. Et ꝙͣuis lex pedagogus noſter eſſet nō tamen ad per fectā hereditatē ducebat. quia vt dicit̉ Hebre. 7. Nemi nē ad ꝑfectū adduxit lex ⁊c. Sed hoc officiū ceſſauit poſt ꝙͣ vēit fides. Et hoc ē quod dicit At vbi vēit fides ſcili cet chriſti iam non ſumꝰ ſub pedagogo id ē ſub coactio ne que non ē neceſſaria liberis.1. coꝝ. 13. Cum eſſem ꝑ uulus ⁊c. cum autē factus ſum vir ⁊c. 2. coꝝ. 5. Si qua ergo in chriſto noua creatura vetera tranſierunt ⁊cͣ. Lectio nona Mnes em̄ filij dei ſunt per fidē que Q eſt in chriſto ieſu. Quicunqꝫ em̄ in chriſto baptizati eſtis: chriſtū indui ſtis. Non eſt iudeus: neqꝫ grecus: nō eſt ſer uus neqꝫ liber: non eſt maſculus neqꝫ femi na. Omnes em̄ vos vnū eſtis in chriſto ie ſu. Si auteꝫ vos chriſti ergo ſemē abrae eſtꝭ ẜm ꝓmiſſionē heredes. Hic oſtendit apoſtolus ꝙ ad fructum gratie gentiles ſi ne obſequio legis peruenerunt: ad quē tamē iudei per ducti ſunt per legis cuſtodiā ⁊ obſequiū. Et circa hoc fa cit tria. Primo ꝓponit intentū. Secundo manifeſtat ꝓ poſitū ibi. Quicunqꝫ em̄ in chriſto ⁊c. Tertio ex hoc ar gumentat̉ ibi. Si autē vos xp̄i ⁊c. Dicit ergo vere nō ſu mus ſub lege id eſt ſub pedagogo ⁊ coactione: quia ſumꝰ filij dei. Similit̓ ⁊ vos ſub lege neqꝫ ſub pedagogo eſtis quia ſcilicet ad gratiā perueniſtis. Ideo omnes eſtis fi lij dei per fidem non per legē Ro. 8º. Nō em̄ accepiſtis ſpiritū ſeruitutis ſcilicet timoris qui dabatur in lege ve teri: ſed accepiſtis ſpiritū filiorū ſcilicet charitatis ⁊ amo ris qui datur in noua lege per fidē Ioh̓. 1. Dedit eis po teſtatē filios dei fieri ⁊c. Si ergo filij dei eſtis per fidem quare vultis eſſe ſerui per legis obſeruantias? Naꝫ ſola fides homines facit filios dei adoptiuos. Nullus ſiqui dem eſt filiꝰ adoptiuus: niſi vniatur ⁊ adhereat filio na turali Romanoruꝫ octauo. Quos preſciuit conformes fieri ymaginis filij eius ⁊c. Fides em̄ facit nos in xp̄o ie ſu filios Ephe. 3. Habitare xp̄m per fidē in cordibus ve ſtris. Et hoc in chriſto ieſu id eſt filij dei eſtis per ieſum chriſtū. ¶ Conſequent̓ cū dicit. Quicunqꝫ em̄ in chri ſto ⁊c. Manifeſtat ꝓpoſitū. Et circa hoc tria facit. Pri mo ꝓponit ꝓpoſiti manifeſtationē. Secundo maniteſta tionis expoſitionē ibi. Non eſt iudeꝰ ⁊c. Tertio aſſignat manifeſtationis rationē ibi. Omnes em̄ vnū ſumus ⁊cͣ. Māifeſtat aūt circa primuꝫ quō ſumꝰ in xp̄o ieſu filij dei Et hoc eſt ꝙ dicit. Quicunqꝫ em̄ in chriſto ieſu ⁊c. Qd̓ poteſt quadruplicit̓ exponi. Uno modo vt dicat̉. Qui cunqꝫ in chriſto ieſu baptizati eſtis id eſt inſtitutione xp̄i ad baptiſmū inſtructi eſtis. Marē vltimo Euntes in mū dum vniuerſum predicate euangeliū omni creature ⁊cͣ. Qui crediderit ⁊ baptizatꝰ fuerit ⁊c. Alio modo Qui cunqꝫ in chriſto ieſu baptizati eſtis ſcilicet per ſimilitudi nem ⁊ per configurationē mortis xp̄i. Ro. 6. Quicunqꝫ baptizati ſumus in chriſto ieſu in morte ipſius baptizati ſumus. Vel in chriſto ieſu. id eſt in fide ieſu chriſti. Naꝫ baptiſmus nō fit niſi in fide ſine qua effectū baptiſmi nul lum conſeqͥmur. Mar. vl. Qui crediderit ⁊ baptizatus fuerit ſaluꝰ erit ⁊c. Ul̓ in xp̄o ieſu.i. in virtute ⁊ oꝑatiōe cius. Ioh̓. 1. Suꝑ quē videris ſpm̄ deſcendentē hic ē qͥ
B iij

CIPANalo ſanCHI ¶ OOme
baptizat Quic aqꝫ gͦ iſtis quattuor modis baptizati eſt chriſtū induiſtis. Vbi ſciendū eſt ꝙ qui induit aliqͣ veſte ꝓtegitur ac cōtegitur ea. ⁊ apparet ſub colore veſtis co lore proprio occultato. Eodē modo ⁊ qui induit xp̄m ꝓ tegitur ⁊ contegitur a chriſto ieſu contra impugnatiōes ⁊ eſtus ⁊ in eo nihil aliud apparꝫ niſi q̄ chriſti ſunt. Ro. 13. Induite dominū ieſum chriſtū. Et ſicut lignum accē ſum induitur igne ⁊ ꝑticipat eius virtutē: ita ⁊ qui chri ſti virtutes accipit induit̉ xp̄o. Luc̄ vl. Sedete in ciuita te donec induamini virtutē ⁊c. Quod in illis locū habꝫ qui interius xp̄i virtute īformant̉ Ephe. 4. Induite no uum hominē qui ẜm ⁊c. Et nota ꝙ chriſtū aliqui indu unt exterius per bonā conuerſationē: ⁊ interius ꝑ ſpiri tus renouationē ⁊ ẜm vtrunqꝫ per ſanctitatis configura tionē vt tangit̉ in gloſa. ¶ Expoſitionē autē manifeſta tionis ponit cū dicit. Non eſt iudeꝰ ⁊c. Quaſi dicat ve re dixi ꝙ quicūqꝫ in xp̄o ieſu ⁊c. quia nihil poteſt eſſe in hominibus qd̓ faciat exceptionē a ſacramento fidei xp̄i ⁊ baptiſmi. Et pōit tres differētias hoīm: oſtēdens ꝙ per eas nullus excipitur a fide xp̄i. Prima differentia eſt ꝙͣ tum ad ritū cū dicit Nō eſt iudeus neqꝫ grecꝰ. Quaſi di cat Exquo in xp̄o ieſu baptizatus eſt. nō eſt differētia ꝙ propter hoc ſit indignior in fide ex quocunqꝫ ritu ad eaꝫ venerit ſiue ex ritu iudaico ſiue greco. Ro. 3. An iudeo rum deus tm̄? Nonne ⁊ gentium? Immo ⁊ gentiū. quo niam quidem vnus deus qui iuſtificauit ex fide circum ciſionem ⁊ preputium per fidem. Et Romanoꝝ. 10. Nō eſt diſtinctio iudei ⁊ greci ⁊c. Sed contra quod dicitur Romanoꝝ. 3. Quid ergo amplius eſt iudeo. Multum quidē per omnē modū. Reſpondeo dicendum eſt ꝙ iu dei ⁊ greci poſſunt conſiderari duplicit̓. Uno modo ſcd̓ꝫ ſtatum in quo erant ante fidem ⁊ ſic amplius fuit iudeo propter beneficium legis. Alio modo ꝙͣtuꝫ ad ſtatū gra tie ⁊ ſic non eſt amplius iudeo. ⁊ de hoc intelligitur hic. Secunda differentia eſt quantum ad ſtatū ⁊ conditionē cum dicit Non eſt ſeruus neqꝫ liber. id eſt neqꝫ ſeruitus neqꝫ libertas: neqꝫ nobilitas: neqꝫ ignobilitas differēti am facit ad recipiendū effectū baptiſmi. Iob. 13. Paruꝰ ⁊ magnus ibi ſunt ⁊ ſeruus liber a domino ſuo. Ro. 2. Non eſt perſonarū acceptio apud deum. Tertia differē tia eſt ꝙͣtum ad naturā cū dicit. Non eſt maſculus neqꝫ femina. quia ſexus nullā differentiam facit quantum ad participandum baptiſmi effectū Gal̓. 3. Non eſt maſculꝰ aut femina ⁊c. ¶ Expoſitiōis vero rationē ponit cum di cit. Omnes em̄ vos vnū eſtis in chriſto ieſu. Quaſi di cat Vere nihil hoꝝ eſt per quod differētia fiat in chriſto. quia vos omnes ſcilicet fideles vnū eſtis in chriſto ieſu. qui in baptiſmo omnes eſtis effecti mēbra chriſti ⁊ vnuꝫ corpus. ⁊ ſi inter vos ſitis diuerſi. Ro. xij. Omnes vnū corpus ſumus in chriſto ⁊c. Ephe. 4. Unū corpus vnꝰ ſpiritus ⁊c. Ubi autem eſt vnitas: differentia non habꝫ locum. Pro hac vnitate orat chriſtus Iohan. 17. Volo pater vt ſint vnuꝫ ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit Si au tem vos eſtis ⁊c. Arguit ad principale propoſitum hoc modo. Dixi ꝙ abrae dicte ſunt ꝓmiſſiones ⁊ ſemini eiꝰ ſed vos eſtis abrae. ergo ad vos pertinꝫ promiſſio abrae de hereditate conſequenda. Minorem ſic probat. Uos eſtis filij dei adoptiui. quia eſtis vniti per fidem chriſto qui eſt filius dei naturalis. Sed chriſtus eſt filius abrae in vno ſemine tuo qui eſt chriſtus. Ergo ſi vos eſtis chri ſti id eſt in chriſto eſtis ſemen abrae. id eſt filij: cuꝫ chri ſtus filius eiꝰ ſit. Et ſi filij eſtis ⁊ heredes. id eſt ad vos pertinet hereditas ẜm promiſſionem abrae factam. Ro manorum nono. Non qui filij ſunt carnis hij ſunt filij ſed qui ſunt filij promiſſionis hij eſtimantur in ſemine dei.
¶ Capitulū quartū Ico aūt qͣꝫto tēpore heres ꝑuulꝰ p eſt nihil differt a ſeruo: cū ſit do minꝰ omniū: ſed ſub tutoribus ⁊ actoribus eſt vſqꝫ ad prefinitum tēpus a patre. Itaqꝫ ⁊ nos cū eſſemus par uuli ſub elemētis mundi eramꝰ ſeruientes Poſtꝙͣ oſtendit apoſtolus legis defectū: hic conſequē ter oſtendit gratie dignitatē. Et primo per exemplū hu manū. Secundo per exemplū creature ibi. Dicite mihi qui ſub lege vultis eſſe ⁊c. Circa primū duo facit. Prīo oſtendit dignitatē gratie primitiue ſtatus veteris legis ꝑ ſimilitudinē a lege humana ſumptā. Secundo oſtēdit ꝙ ipſi facti ſunt ꝑticipes huius dignitatis ꝑ fidem ibi. Qm̄ autē eſtis filij dei ⁊c. Tertio arguit ip̄os eo ꝙ hāc dignitatē cōtēnebant ibi. Sed tunc quidē ignorātes de um ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo ponit ſimilitudi nē. Secundo adaptat eā ad ꝓpoſitū ibi. Ita ⁊ nos cum eſſemus ⁊c. ¶ Notandū eſt autē ꝙ in ꝓpoſita ſimilitudi ne quatuor tangit apoſtolus. Primo quidē dignitatem qꝛ nō eſt ſeruus ſed heres. Vnde dicit. Quanto tēpore hēres ⁊c. Quod aptat̉ ⁊ refert̉ ad populū iudeoꝝ qͥ fuit heres ꝓmiſſionis abrae. psͣ. Elegit nos in hereditatem ſibi. Et ad chriſtū qui eſt heres omniū Hebre. 1. Quem cōſtituit heredē vniuerſoꝝ. Secundo eius paruitatem. Unde dicit Paruulꝰ eſt. quia ⁊ iudei paruuli erant ẜm ſtatū legis Amos. 7. Quis ſuſcitabit Iacob: qꝛ paruu lus eſt? Similit̓ ⁊ chriſtus paruulꝰ factus eſt ꝑ incarnan tionē. Eſa. 9. Paruulus natus eſt nobis ⁊cͣ. Sed nota ꝙ apl̓us aliqn̄ aſſimulat ꝑuulo ſtatū legis ſicut h̓. Ali quando ſtatū preſentis vite.i. coꝝ. 13. Quando erā par uulus ⁊c. Cuius ratio eſt. quia ſtatus veteris legis eſt ſi cut paruulus propter imꝑfectionē cognitiōis in xp̄o ad ſtatū gratie ⁊ veritatis que ꝑ chriſtū facta eſt. Sic ⁊ ſtatꝰ preſentis vite: in qua videmus per ſpeculū in enigmate eſt ſicut paruulus comparatꝰ ſtatui future vite: in qua eſt ꝑfecta dei cognitio. quia videtur ſicuti eſt. ¶ Tertio eiꝰ ſubiectionē cū dicit. Nihil differt a ſeruo cū ſit dn̄s omni um. ſed ſub tutoribus ⁊c. propriū em̄ ſerui eſt ꝙ ſit ſubie ctus alicui dn̄o. Puer autē ꝙͣdiu paruulus eſt: quia nō habet cognitionē perfectā ⁊ vſuꝫ libere voluntatis pro pter defectū etatis cōmittitur cuſtodie alioꝝ qui ⁊ bona ſua defendant. ⁊ hij dicunt̉ tutores ⁊ negocia agāt: ⁊ hij actores nominant̉. Et ideo licet ſit dominus omniū rerū ſuaꝝ. tn̄ inqͣtū ſubijcit̉ alijs nihil differt a ẜuo Eſa. 44 Et nunc ſeruus meus Iacob ⁊c. Sed notanduꝫ eſt ꝙ in populo iudaico aliqui erant ſimplicit̓ ſerui. illi ſcilicet ꝙ propt̓ timorē pene ⁊ cupiditatē tēporaliuꝫ q̄ lex ꝑmitte bat legē ſeruabant. Aliqui vero erant: qui non erat ſerui ſimpliciter: ſed quaſi ſerui exiſtētes: erant vere filij ⁊ he redes. qui licet attenderēt exterius ad tēporalia ⁊ vita rent penas: nihilominus tamen in eis finē nō ponebant ſed accipiehant ea vt figurā ſpiritualiū bonoꝝ. Unde li cet viderent nihil exterius differre a ſeruis: inꝙͣtuꝫ ceri monias ⁊ alia legis mādata ſeruabant. tn̄ erāt dn̄i: qꝛ nō ea intentiōe eis vtebant: vt ſerui. qꝛ illis vtebant̉ amore ſpiritualiū bonoꝝ que p̄figurabāt Serui vero timore pe ne ⁊ cupiditate terrene cōmoditatis. Xp̄s erat etiā quaſi ẜuꝰ qꝛ licꝫ ſit dn̄s oīm ẜꝫ illd̓ psͣ. Dixit dn̄s dn̄o meo ⁊cͣ. tn̄ nihil videbat̉ differre a ẜuo ī exterioribꝰ in ꝙͣtū homo Phil̓..2. Exinaniuit ſemetip̄ꝫ formā ẜui accipiēs ⁊ ha bitu īuentꝰ vt hō. Sub tutoribꝰ aūt ⁊ actoribꝰ erat: quia ſub lege factus erat vt dicit̉ īfra eodē. Factꝰ ſub lege. Et hominibꝰ ſubditus. vt dicit̉ Luce. 2. Erat ſubditꝰ illis

Cepiſtolam ad Galathas IIII
¶ Quarto ꝑ onit tēporis cōgruitatē cum dicit: Vſqꝫ ad p̄finitum tempus a patre: qꝛ ſicut heres ẜm determinati onē patris p̄finito tēpore ſub tutoribus ē: ita ⁊ lex deter minatū tempus habuit a deo ꝙͣdiu deberet durare ⁊ ꝙͣ diu heres ſcꝫ populus iudeorū eſſet ſub ea. Similiter et p̄finitum tempus fuit a pr̄e quo xp̄s non erat facturꝰ mi racula ⁊ oſtenſurus dominiū ptātis diuine Io. 2. Nōdū venit hora mea. Hanc ſimilitudinem adaptat cum dicit cōſequēter. Ita ⁊ nos ⁊c̄. Et primo adaptat eā quantuꝫ ad iudeos. Secundo quantū ad xp̄um ibi. At vbi venit plenitudo temporis. Dicit ergo. Dico ꝙ quanto tēpore heres paruulus ē ⁊c. Et ita nos iudei cum eſſemus par uuli in ſtatu legis veteris: ſub elementis mundi eramus ſeruientes.i. ſub lege que tēporalia promittebat. Eſa. x. Si volueritis ⁊ audieritis me bona terre comedetꝭ. Et cōminabatur penas tēporales. Vel lex vetus dicitur ele mentū quia ſicut pueris qui ſunt inſtruendi ad ſcīam pri mo ꝓponunt̉ elemēta illius ſciētie per que manuducū tur ad illam ſcīam. ita lex vetus propoſita eſt iudeis per quā manuducerent ad fidem ⁊ iuſticiā. ſupra. 3. Lex pe dagogus noſter fuit in xp̄o. Uel ſub elementis.i. corpo ralibus rerum ritibus quos ſeruabant. ſicut lunares di es neomenias ⁊ ſabbatū. Nec tamē inſtandū ē ꝙ ꝓpter hoc non differrent a paganis qui elemētis ſeruiebāt hu ius mundi cum eis nō ſeruirent iudei ſeu cultum impē derent: ſed ſub eis deo ſeruiebant ⁊ eum colebant. gen tiles vero elementis ſeruientes eis diuinū cultum impē debant. Ro. 2. Seruierunt creature potius ꝙͣ creatori. ⁊c. Fuit autē neceſſarium ꝙ iudei ſub elementis huius mundi deſeruirent deo qꝛ iſte ordo eſt congruus nature humane vt a ſenſibilibꝰ ad intellectualia perducātur. Lectio ſecunda. T vbi venit plenitudo temporis: miſit deus filiū ſuū ſcm̄ ex muliere factum ſub lege: vt eos qui ſub lege erāt redimeret: vt adoptionē filiorum reci peremus. Hic adaptat apl̓s ſimilitudinē ꝓpoſitā ad xp̄m. Et pͥmo ponit̉ adaptatio. Secūdo finis rei in qua ſimilitudo ada ptatur. ibi. Vt eos qui ſub lege erant ⁊c̄. Sciendū ē autē ꝙ ſupra in ſimilitudine propoſita quatuor oſtendit ꝑ or dinem ſicut dictū eſt. Hic autem illa quattuor adaptans ad chriſtum incipit ab vltimo.ſ. a determinatione tem poris cuius ratio eſt quia idem tēpus fuit in quo chriſtꝰ fuit humiliatus ⁊ in quo fideles fuerunt exaltati. Et iō dicit. At vbi venit plenitudo temporis id eſt poſtꝙͣ tem pus qd̓ fuerat prefinitū a deo patre de mittendo filio ſuo erat completū. ⁊ hoc modo accipitur. Luc̄. 2. Impleti ſunt dies ⁊c. Dicitur autem plenum tempus illud pro pter plenitudinem gratiarū que in eo dantur. ẜm illud. psͣ. Flumen dei repletum ē aquis. ⁊c. Item propter im pletionē figurarū veteris legis. Mat. 5. Non veni ſol uere legē ⁊c. Item ꝓpter impletionē ꝓmiſſorū. Dan̄. 9. Confirmabit autē pactū multis hebdomadis vna. Hoc autē qd̓ dicit. At vbi venit plenitudo temporis. ⁊c. ſimi liter ⁊ in alijs ſcripture locis vbi tempus circa chriſtum impleri dicitur. non eſt referendum ad fatalem neceſſita tem ſed ad diuinā ordinationē de qua dicitur in p̄s. Or dinatione tua perſeuerant dies. ⁊cͣ. Aſſignat autem du plex ratio quare illud tempus p̄ordinatum eſt ad aduen tum chriſti. Vna ſumitur ex magnitudine. Quia enim magnus ē qui venturꝰ erat: oportebat ⁊ multis indicijs
⁊ multis p̄parationibus hoīes ad aduentū eiꝰ diſponi. Heb̓. pͥmo. Multifarie multiſqꝫ modis ⁊c. Alia ex con ditione venientis Quia em̄ medicꝰ erat venturus opor tebat ꝙ ante aduentum ſuū conuincerent̉ hoīes de mor bo. ⁊ quantū ad defectū ſcīe in lege nature: ⁊ quantū ad defectum virtutis in lege ſcripta. Et ideo oportuit vtrū qꝫ tempus. ſcꝫ ⁊ legē nature ⁊ legem ſcripture aduentū xp̄i precedere. Secundo adaptat quantū ad hereditariā dignitatē cū dicit. Miſit deꝰ filiū ſuum ſcꝫ propriū ⁊ na turalē. Et ſi filius ergo ⁊ heres. Dicit autem filiū ſuum id ē proprium naturalem ⁊ vnigenitū non adoptiuum. Ioh. 3. Sic deus dilexit mundū vt. ⁊c. Miſit inꝙͣ eū nō a ſe ſeparatū. qꝛ miſſus ē per hoc ꝙ aſſumpſit humanaꝫ naturā. ⁊ tamē erat in ſinu pr̄is. Io. 1. Unigenitꝰ qͥ ē in ſinu patris eternalit̓. Io. 3. Nemo aſcendit in celum niſi qui deſcendit de celo filius hominis qui ē in celo. Qui licet deſcenderit per aſſumptionem carnis. tamē ē in ce lo. Item miſit eum nō vt eēt vbi prius non erat; quia li cet in propria venerit per preſentiam carnis in mūdo tn̄ erat per p̄ſentiā deitatis: vt dicitur Io. 1. Similiter non miſit eū quaſi miniſtrū. quia ſua miſſio fuit aſſumptio car nis nō depoſitio maieſtatis. Miſit ergo deꝰ filiū ſuū ad ſanandū inꝙͣ deuiationē cōcupiſcibilis ⁊ ad illuminādū ignorantiā rōnalis. p̄s. Miſit verbū ſuū ⁊c̄. Miſit etiaꝫ ad liberandā a ptāte demonis cōtra infirmitatē iraſcibi lis. Eſa. 19. Mittet eis ſaluatorē qui liberet eos. Itē ad remediū ab obligatione eterne mortis. Oſee. 13. De ma nū mortis liberabo eos: de morte redimā eos. Item ad ſaluandū ab eoꝝ peccatis. Io. 3. Nō miſit deus filiū ſuū in mundum vt iudicet mundū: ſed vt ſaluet̉ mundus ꝑ ipſum. ⁊c. ¶ Tertio adaptat ſimilitudinem quantum ad paruitatem cum dicit. Factum ex muliere. Eſa. 9. Par uulus natus eſt nobis ⁊c. Philip. 2. Exinaniuit ſemet ipſum ⁊c. Paruum ſe fecit non dimittendo magnitudi nem: ſed aſſumendo paruitateꝫ. In hoc autē ꝙ dicit. Fa ctum ex muliere: cauendi ſunt duo errores.ſ. fotini qͥ di cit. xp̄m purū hoīem eſſe ⁊ ex virgine principiū eſſendi ſū pſiſſe: ⁊ ideo ita dicit ip̄m factū ex muliere quaſi totaliter initiū ex ea ſūpſerit. Sed hoc eſt falſum: qꝛ ē ꝯtra illud qd̓ dicitur Roma. pͥmo. Qui factus eſt ei ex ſemine da uid ẜm carnē non dicit ẜm perſonam que ē ab eterno.ſ. ipſa ypoſtaſis filij dei. Vnde ſicut cum ſcutum ſit albuꝫ de nouo non oportet dicere ꝙ ip̄a ſubſtantia ſcuti de no uo fiat: ſed ꝙ ei de nouo albedo acceſſerit: ita ex hoc ꝙ fi lius dei de nouo carnem aſſumpſit non oportet dici ꝙ perſona chriſti de nouo ſit facta: ſed ꝙ natura humana ei de nouo aduenit ſicut corpori cum abſqꝫ ſui mutatio ne quedam accidunt. Aliqua enim adueniunt alicui et immutant ipſuꝫ ſicut forme ⁊ qualitates abſolute. Que dam vero abſqꝫ mutatione adueniunt ⁊ huiuſmodi ē aſ ſumptio carnis ẜm ꝙ dicit relationem. Vnde per hoc perſona verbi in nullo mutatur. Et inde eſt ꝙ in diuinis vtimur his que relationem ſignificant etiam ex tempo re. Unde dicimus. Domine refugium factus es nobis: ⁊ ꝙ deus factus eſt homo. Non auteꝫ vtimur formis ab ſolutis. vt deus factus eſt bonus ſapiens ⁊ huiuſmodi. Item vitandus eſt error Hebeonis qui dicit chriſtuꝫ ex ioſeph ſemine eſſe natum motus ad hoc ponendum: per hoc quod dicitur ex muliere. Nam ẜm eum mulier cor ruptionem importat tantum. Sed hoc eſt falſum. quia hoc nomen mulier in ſacra ſcriptura deſignat etiam ſe xum naturalem. ẜm illud Gen̄. 3. Mulier quam dediſti mihi ⁊cͣ. vocat enim eam mulierem que tamen adhuc erat virgo. Per hoc etiaꝫ quod dicitur ex muliere factꝰ deſtruuntur duo errores ſcꝫ valentini dicentis chriſtuꝫ non ſumpſiſſe corpus de virgine ſed attuliſſe illud de ce

Explanatio ſancti Thome
lo ⁊ per beatam virginem ſicut per fiſtulam ſeu cannale tranſiuiſſe. Sed hoc eſt falſum: quia ſi verum eſſet quod dicit non fuiſſet factꝰ ex muliere vt apoſtolus dicit. Hec enim prepoſitio ex cām materialem deſignat. Item er ror neſtoris dicentis beatam virginem non eſſe matrem filij dei ſed filij hominis: quod falſum eſſe oſtendit̉: per hoc ꝙ dicit apoſtolus hic Ꝙ miſit deus filium ſuum fa ctum ex muliere. Qui enim fit ex muliere eſt filius eius Si ergo filius dei eſt factus ex muliere ſcꝫ ex beata vir gine manifeſtum eſt ꝙ beata virgo eſt mater filij dei Li cet autem poſſet dici natus ex muliere: ſignanter tamen dicit factum ⁊ non natum. Naſci enim aliquid eſt ipſum produci non ſolum ex principio coniuncto: ſed fieri etiaꝫ ex principio ſeparato. Archa enim fit ab artifice: ſed fru ctus naſcitur ex arbore. Principium autem humane ge nerationis eſt dupl̓ex. ſcꝫ materiale: ⁊ quantum ad hoc chriſtus proceſſit ex principio coniuncto: quia materiaꝫ ſui corporis ſumpſit ex virgine. Unde ẜm hoc dicit̉ na ſci de ea. Mat. 1. De qua natus eſt ieſus ⁊cͣ. Aliud eſt principium actiuū qd̓ quidem in chriſto quantum ad id quod principium habuit. id eſt quantū ad formationem corporis non fuit coniunctum ſed ſeparatum: quia vir tus ſpiritus ſancti formauit illud. Et quātum ad hoc nō dicitur natus ex muliere ſed factus quaſi ex principio ex teriori. Ex quo patet ꝙ hoc qd̓ dicit ex muliere nō dicit corruptionem quia dixiſſet natum ⁊ nō factū. ¶ Quar to adaptat ſimilitudinem quantum ad ſubiectionē cum dicit. Factum ſub lege. Sed contra eſt qd̓ dic̄itur infra 5. Si ſpiritu ducimini non eſtis ſub lege. Si ergo chri ſtus nō ſolū eſt ſpūalis ſed etiam dator ſpiritus: incōue nienter videtur dici ꝙ ſit factus ſub lege. Reſpōdeo di cendum eſt ꝙ eſſe ſub lege dicitur dupliciter. Uno mo do vt ly ſub denotet ſolam obſeruantiam legis: ⁊ ſic xp̄s fuit factus ſub lege: quia circumciſus fuit ⁊ in tēplo pre ſentatus Mat. 5. Non veni legē ſoluere ⁊cͣ. Alio modo vt li ſub denotet oppreſſionem. Et hoc modo ille dicit̉ eſſe ſub lege qui timore legis opprimit̉: ⁊ hoc modo nec chriſtus nec viri ſpirituales dicunt̉ eſſe ſub lege. ¶ Cō ſequenter cum dicit. Vt eos qui ſub lege ⁊c. ponit fru ctum rei: in qua ſimilitudo adaptatur ſcꝫ ꝙ ideo voluit iſto tempore fieri ſubiectus vt heredes fierent magni et liberi. Et hec duo ponit ⁊ primo fructū liberationis con tra ſubiectionē. Et ideo dicit. Vt eos qui ſub lege erant id ē ſub maledicto ⁊ onere legis liberaret. ſupra. 3. Chri ſtus nos redemit de maledicto legis ⁊c. Secūdo fructū exaltationis: inquantum adoptamur in filios dei ꝑ hoc ꝙ accipimus ſpiritum chriſti ⁊ cōformamur ei. Roma. 8. Si quis ſpiritum chriſti non habet. ⁊c. Et hec adop tio ſpecialiter competit xp̄o qꝛ nō poſſumꝰ fieri filij ado ptiui niſi conformemur filio naturali. Roma. 8. Quos preſciuit cōformes fieri imaginis filij eius. ⁊cͣ. Et quan tum ad hoc dicit. Vt adoptionem filiorum reciperemus id eſt vt per filium dei naturalem efficeremur filij ado ptiui. Lectio tertia. Uoniā autem eſtis filij dei miſit de qͥ us ſpiritum filij ſui in corda veſtra. clamantis abba pater. Itaqꝫ iaꝫ nō ē ſeruus ſed filius. Ꝙ ſi filius ⁊ heres per deum. Supra apoſtolus oſtendit beneficium iudeis exhibitum hic oſtendit hoc beneficium etiam ad gentiles pertinere Et primo proponit ipſum beneficium. Secūdo modum adipiſcendi ibi. Miſit deus ſpiritum ⁊c̄. Tertio manife
ſtat eius fructum. ibi. Itaqꝫ iam non eſt ⁊c. Dicit ergo: ꝙ beneficium adoptionis filiorum dei non ſolum perti net ad eos qui ſub lege erant ſed etiā ad gentiles. Et iō dicit. Quoniam eſtis filij dei id eſt ꝙ ſitis filij dei iſta d̓ cauſa factum ē quia non ſolum iudei ſed etiā omnes alij qui in filium dei credunt adoptantur in filios. ⁊c̄. Ioh. primo. Dedit eis poteſtatem filios dei fieri ⁊c̄. Modus autē adipiſcendi illud donum eſt per miſſionē ſpiritus filij dei in corda veſtra. Auguſtinus autē dicit ꝙ chriſtꝰ in carne exiſtens p̄dicauit iudeis prīcipaliter: gentibus autē perfunctorie. Roma. 15. Dico chriſtum ieſum mi niſtruꝫ fuiſſe circūciſionis ⁊c. Et ideo quicquid pertinet ad ſtatū iudeorum conuenienter attribuit̉ chriſto. Et qꝛ poſſent dicere iſti galathas non eſſe adoptatos in filios dei cum xp̄s ex eis carnem non ſumpſerit nec eis predi cauerit. vnde nō videbant̉ in aliquo xp̄o coniungi. Ideo apoſtolus modū huius adoptionis demonſtrans dicit. ꝙ ⁊ ſi nō fuerunt coniuncti xp̄o ẜm carnem ſcꝫ quantum ad gentē neqꝫ ẜm predicationē: tamē fuerunt coniuncti per ſpiritū ⁊ ex hoc adoptati ſunt in filios dei. Unde cō uerſio gentilium ſpecialiter attribuit̉ ſpūi ſancto. Et iō petrus quādo fuit reprehenſus ꝙ a iudeis iuiſſet predi care gentilibus excuſauit ſe per ſpiritū ſanctum dicens. Act̉. 11. Non poſſe reſiſtere ſpiritui ſancto cuius inſtin ctu hoc fecerit. Et ideo quia miſit deus pater ſpirituꝫ fi lij ſui in corda noſtra iudeorum ſcꝫ ⁊ gentilium coniun gimur chriſto: ⁊ per hoc adoptamur in filios dei. Sꝫ ſci endū eſt ꝙ ſi alicubi in ſcriptura inuenitur ſpūs ſanctus mitti a patre. Ioh. 14. Paraclitus autem ſpiritus ſan ctus quem mittet pater. ⁊cͣ. Aliquando vero a filio Io. 15. Cum venerit paraclytus quē ego mittam vobis ⁊c. Nihilominus tamen ſpiritus ſanctus cōmunis ē patri ⁊ filio ⁊ ab vtroqꝫ procedit ⁊ ab vtroqꝫ datur. Et ideo ē ꝙ vbicunqꝫ inuenitur ꝙ pater mittat ſpiritum ſanctum fit mentio de filio ſicut in premiſſa auctoritate dicitur queꝫ mittet pater in nomine meo. Et ſimiliter vbi dicitur mit ti a filio ſit mentio de patre. Unde dicit: quem mittā vo bis a patre. Et etiam hic cuꝫ dicit. Miſit deus pater ſpi ritum ſanctū ſtatim ſit mentio de filio cum dicit filij ſui. Nec refert ſi alicubi dicatur ſpiritus ſanctus ſoluꝫ a pa tre procedere: quia exquo filius mittit eum manifeſtum eſt ꝙ ab ip̄o procedit. Unde ſpiritus ſanctꝰ dicitur ſpiri tus filij ſicut mittentis ⁊ ſicut a quo ꝓcedit ⁊ ſicut a quo habet ſpiritus ſanctus quicquid habet ſicut ⁊ a patre. Ioh. 15. Ille me clarificabit quia de meo accipiet. ⁊c. Dicit autē in corda: quia duplex eſt generatio. Una car nalis que ſit per ſemē carnale miſſum in loco generatio nis: qd̓ quidē ſemē licet ſit quātitate paruū tn̄ virtute cō tinet totuꝫ. Alia ē ſpūalis que fit ꝑ ſemē ſpūale trāſmiſ ſum in locū ſpūalis generatiōis qui quidē locus eſt mēs ſeu cor hoīs: qꝛ in filios dei generamur ꝑ mentis reno uationem. Semen autem ſpūale eſt gratia ſpūs ſancti. pͥme Io. vlt̓. Quia natus ē ex deo nō peccat: quoniā ge neratio dei cōſeruet eum ⁊c. Et hoc ſemen eſt virtute co tinēs totā ꝑfectionē beatitudinis. Vnde d̓r. Pignus ⁊ arra beatitudinis Ephe. 1. Ezech. 39. Dabo ſpūm nouū ⁊c. ¶ Clamantē.i. clamare facientē. Abba pater. Non magnitudine vocis ſed magnitudine ⁊ feruore affectus. Tunc enim clamamus abba pater quando ꝑ affectum accendimur calore ſpiritus ſancti ad deſideriū dei. Ro. 8. Non accepiſtis ſpiritum ſeruitutis ⁊c. ¶ Abba pater ⁊c̄. Idem autem eſt in ſignificatione abba quod eſt he breum ⁊ pater quod eſt latinum ⁊ patir quod eſt grecum Et vtrūqꝫ ponit vt oſtendat ꝙ gratia ſpiritus ſancti cō muniter ſe hꝫ quātū ad vtrūqꝫ populū quātum eſt ex ſe. ¶ Conſequēter cum dicit. Itaqꝫ iam non eſt ſeruus ⁊c.

in epiſtolam ad Galathas IIII
Ponit fructum huius beneficij. Et primo quantum ad remotionē omnis mali: a quo liberamur per adoptionē ſpiritus ſancti ⁊ hec ē liberatio a ſeruitutē. Et quantum ad hoc dicit. Itaqꝫ ſcilicet quia ſpiritus clamat in nobis pater. iam a tempore gratie non eſt aliquis noſtruꝫ qui in chriſtum credimus ſeruus in timore ſcilicet ſeruiens. Ioh. 15. Iam nō dicam vos ſeruos ſed amicos. ⁊c. Ro. 8. Non accepiſtis ſpiritum ſeruitutis ⁊c. Sed ē filius. Ro. 8. Ipſe ſpiritus teſtimonium reddit ſpiritui noſtre ꝙ ſumus filij dei. Licet enim conditione ſerui ſimus qꝛ dicitur Luc̄. 17. Cum feceritis omnia que precepta ſūt vobis dicite ſerui inutiles ſumus: tamen non ſumus ſer ui maliuoli: ex timore ſcilicet ſeruientes: quia tali ſeruo debētur tortura ⁊ compedes: ſed ſumus ſerui boni ⁊ fi deles ⁊ amore ſeruientes: ⁊ ideo libertatem per filiuꝫ cō ſequimur. Ioh. 8. Si filius vos liberauerit: vere liberi eritis. ¶ Secundo ponit fructum quantum ad conſecu tionem omnis boni ⁊ quantum ad hoc dicit. Ꝙ ſi filius ⁊ heres per deum. Ro. 8. Si filij ⁊ heredes: heredes qͥ dem dei. ⁊c. Hec autem hereditas eſt plenitudo omnis boni: cum nihil aliud ſit ꝙͣ ip̄e deus ẜm illud p̄s. Domi nus pars hereditatis mee. ⁊c. Gen̄. 15. dixit ad abraam. Ego merces tua magna nimis. ⁊c. ¶ Dicit autem. Per deum: quia ſicut iudei hereditateꝫ adepti ſunt per dei re promiſſionem ⁊ iuſticiam: ita ⁊ gentiles per deum. id eſt per dei miſericordiam. Roma. 15. Gentes autem ſupra miſericordia honorare deum. ⁊c. Uel per deum. id ē per dei operationem Eſa. 26. Omnia opera noſtra operatꝰ es in nobis domine. Lectio quarta. Ed tunc quidem ignorantes deum his qui natura nō ſunt dij ſeruiebatis. Nunc autem cum cognoueritis deū: īmo cogniti ſitis a deo: quoniā cōuerti mini iterū ad infirma ⁊ egena elementa qui bus denuo ſeruire vultis? Dies obſeruatis ⁊ menſes ⁊ tempora ⁊ annos. Timeo ne for te ſine cauſa laborauerim in vobis. Eſtote ſicut ego: qꝛ ⁊ ego ſicut vos. Poſita dignitate beneficij gratie ⁊ oſtenſa per exemplū humanum: hic apoſtolus arguit galathas qui hanc gra tiam contēnebant vtpote ingrati tanto beneficio. Et pri mo arguit eos de ingratitudine. Secundo excuſat ſe ꝙ hoc nō facit ex odio ⁊ liuore ibi. Fratres obſecro vos nō me leſiſtis ⁊c. Circa primū tria facit. Primo cōmemo rat ſtatum priſtinum. Secundo extollit ⁊ cōmendat be neficium ſuſceptum ibi. Nūc autē cognoueritis ⁊c. Ter tio exaggerat peccatū cōmiſſum ibi. Qūo conuertimini ⁊c. Dicit ergo. Sed tunc ⁊c. Quaſi dicat. Nunc eſtis fi lij ⁊ heredes per deum: ſed tunc quidem cuꝫ gentes eſſe tis. Ephe. 5. Eratis aliquando teuebre. ⁊c̄. Ignorantes deum per infidelitatem ſeruiebatis cultu latrie his qui natura nō ſunt dij ſed opinione hominū. pͥmo Coꝝ. 12. Cum gentes eſſetis ad ſimulachra muta pro vt duceba mini euntes. ⁊c. Roma. pͥmo. Seruierunt creature poti us ꝙͣ creatori. ⁊c. Hoc autem qd̓ dicit. Qui natura non ſunt dij ē ad cōfutationē arrianorum dicentium chriſtū dei filiū non eſſe deū per naturaꝫ. Qd̓ ſi verum eſſet non eſſet ei exhibendus cultus latrie. ⁊ quicunqꝫ exhiberet ei eſſet idolatra. Sed poteſt obijci quia nos adoramus carnem ⁊ humanitatē xp̄i. Ergo ſumus idolatre. Sꝫ di cendum ē ꝙ licet adoremus carnē ſeu humanitatem xp̄i adoramus tamē eam vt vnitam perſone diuini verbi qd̓
quidem verbū eſt ſuppoſitū diuinū. Unde cum adoratio debeatur ſuppoſito diuine nature: quicquid in xp̄o ado ratur abſqꝫ errore fit. ¶ Conſequenter cū dicit. Nūc au tem cum cognoueritis ⁊c. Cōmemorat acceptū benefici um. Quaſi dicat. Si ignorantes eratis ⁊ peccabatis to lerari poterat: nam ceteris paribus grauius ē peccatum in xp̄iano ꝙͣ in gentili. Sed nunc cum cognoueritis deū id eſt ſitis conducti ad dei cognitionē. ⁊ grauius pecca tis ꝙͣ olim ſeruiendo ⁊ ponendo ſpem in his in quibus non debetis. Iere. 31. Omnes cognoſcent me. ⁊c̄. Sed hoc qd̓ dicit: immo cogniti eſtis a deo: videtur cōtrarie tatem habere cum deus ab eterno oīa cognouerit. Ecc. 43. Domino eniꝫ deo anteqͣꝫ crearentur omnia ſūt agni ta ⁊c. Sed dicēdū hoc cāliter eē dictū vt ſit ſenſus: īmo cogniti eſtis a deo. id eſt deus fecit ꝙ vos cognoſceretis eū. Sic em̄ deus dicitur cognoſcere inquantum ē cauſa cognitionis noſtre. Et ideo quia ſupra dixit. Cū cogno ueritis deum que fuit vera locutio ſtatim corrigit eā per figuratā: quia non poſſimus deū cognoſcere ex nobis ni ſi per ipſum. Ioh. pͥmo: Deum nemo vidit vnqͣꝫ ſed vni genitus qui eſt in ſinu patris ⁊c. ¶ Conſequēter expro brat peccatum cōmiſſum dicens. Quomō conuertimi ni ⁊cͣ. Et primo exaggerat eorum peccatum. Secundo oſtendit īminens periculū. ibi. Timeo ne forte. ⁊c. Ter tio reducit eos ad ſalutis ſtatū ibi. Eſtote ſicut ego. ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo proponit peccatum cō miſſum. Secundo de peccato cōmiſſo eos cōuincit ibi. Dies obſeruatis ⁊c. Sciendum ē autē ꝙ hec littera du pliciter legitur. Vno modo quia iſti galathe a fide con uertebantur ad idolatriam: ⁊ ideo dicit. Quomodo con uertimini a fide iterum.i. denuo. 2. Pet̓. 2. Meliꝰ erat eis vitam veritatis non cognoſcerē ꝙ poſt ⁊c. p̄s. Con uerſi ſunt retrorſuꝫ. ⁊c. Ad elementa ſcꝫ mundi q̄ ſunt ī firma per ſe ſubſiſtere nō valētia: qꝛ in nihiluꝫ deciderēt niſi ea manus cuncta regentis teneret: ẜm illud Heb̓. 1. Portans omnia verbo virtutꝭ ſue ⁊c. Et egena qui egēt deo ⁊ ſeipſis ad inuicem ad complementum vniuerſi. qͥ bus ſcꝫ elementis denuo.i. iterum ſeruire vultis ſeruitu te ſcꝫ latrie. Probatio huius manifeſte apparet quia ob ſeruatis dies ſcꝫ fauſtos ⁊ infauſtos ⁊ menſes ⁊ tempo ra ⁊ annos.i. conſtellatiōes ⁊ curſum corporū celeſtiuꝫ: que omnia ortum habent ab idolatria. Contra qd̓ dicit̉ Iere. 10. A ſignis celi nolite metuere que gentes ⁊c. Et ꝙ obſeruationes hmōi male ſint ⁊ contra cultū chriſtia ne religionis patet: quia diſtinctio dierum menſuū an norum ⁊ tēpoꝝ attenditur ẜm curſuꝫ ſolis ⁊ lune. Et iō tales temporū diſtinctiones obſeruantes venerant̉ cor pora celeſtia ⁊ diſponūt actus ſuos ẜm iudiciū aſtroruꝫ. que nullam directam impreſſionem habent in volunta te hominis: ⁊ in his que dependēt a libero arbitrio. Et ex hoc īminet graue periculum. Vnde dicit. Timeo ne forte ſine cauſa id eſt inutiliter laborauerim in vobis. Et ideo cauenduꝫ eſt fidelibus talia obſeruare: ſed nulla de bet eſſe eis ſuſpitio harum rerum: quia proſpere pōt ce dere quicquid ſub dei deuotione ſimpliciter agitur. Sꝫ nunquid licet in aliquo curſum ſtellarū ſeruare? Dicen dum eſt ꝙ corpora celeſtia quorundam quidem effectuū cauſa ſunt ſcilicet corporalium ⁊ in iſtis licet ipſoꝝ cur ſum attendere: quorundam autem non ſunt cauſa. ſcilicꝫ eorum que dependent a libero arbitrio ſeu a fortuna vel infortunio: ⁊ in iſtis ſeruare curſum aſtroruꝫ pertinet ad idolatriam. Sed licet hec lectura ſuſtineri poſſit: non ta men eſt ẜm intentionem apl̓i. Cū em̄ ip̄e in tota prece denti ſerie huiꝰ epl̓e ⁊ ī ſequēti arguat galathas de hoc ꝙ a fide tranſtulerunt ſe ad obſeruātiā legꝭ iō magꝭ ad ꝓ poſitū expōit̉ de hoc ꝙ ad legales obſeruantias ꝯuertūt̉

Explanatio ſancti Thome
Unde dicit. Cum cognoueritis deum per fideꝫ. quomo do conuertimini a fide ad elementa: id eſt ad litteralem legis obſeruantiam que dicitur elementa. quia fuit pri ma inſtitutio diuini cultus. Elementa dico infirma: qꝛ non perficit iuſtificando. Hebreo. 7. Neminem ad per fectum adduxit lex. Egena quia non confert virtutes ⁊ gratiam adiuuando per ſe. Sed quid eſt quod dicit cō uertimini. Et videtur hoc inconuenienter dictum. Si militer ⁊ hoc ꝙ dicit denuo. Nam iſti nec iudei fuerant nec al̓s legalia ſeruauerant. Ad quod dicendum ē ꝙ cul tus iudeorum medius eſt inter cultum chriſtianoꝝ ⁊ gē tilium. Nam gentiles colebant elementa ip̄a tanꝙͣ viua quedam. Iudei vero elementis quidem non ſeruiebant ſed deo ſub ip̄is elementis inquantum obſeruationibus corporalium elementorum deo cultum exhibebāt. ſupra eodem. Sub elementis huiꝰ mundi eramus ſeruientes Chriſtiani vero ſeruiūt deo ſub chriſto. id eſt in fide xp̄i. Quando autem aliquis peruenit ad terminum tranſac to medio ſi iterum redire velit ad mediū: idem videt̉ ac ſi velit redire ad principium. Et ideo apoſtolus quia iſti iam peruenerant ad terminum ſcꝫ ad fideꝫ chriſti: ⁊ nūc redierunt ad mediū ſcꝫ ad cultum iudeorū. inde eſt ꝙ ꝓ pter quandam conformitatem medij ad principiū dicit eos conuerti ad elementa ⁊ denuo eis ſeruire. Et ꝙ ita ſit: probat cū dicit. Dies obſeruatis iudaico ritu ſcilicet ſabbata: ⁊ decimū primi menſis ⁊ huiuſmodi que dicun tur in glo. Menſes. id eſt neomenias vt primū ⁊ ſepti mum menſem. vt habet̉ Leuit̓. 23. Tēpora ſcꝫ egreſſio nis de egypto. ⁊ ꝙ hieroſolymā tribꝰ vicibus veniebāt per ſingulos annos. Itē annos iubilei ⁊ ſeptimū annuꝫ remiſſionis. Et ex hoc ſequitur periculum. quia ex hoc nihil prodeſt fides xp̄i. Unde dicit. Timeo ne forte ſine cauſa.i. inutiliter in vobis laborauerim. infra. 5. Si cir cuncidimini xp̄s vobis nihil proderit. ¶ Conſequenter cum dicit. Eſtote ſicut ego. ⁊c. reducit eos ad ſtatum ſa lutis. Quaſi dicat. Ita timeo ne forte ſine cauſa labora uerim in vobis. ſed ne ita ſit eſtote ſicut ego. Hoc ī glo. tripliciter legitur. Primo modo ſic. Eſtote ſicut ego.ſ. legē deſerētes ſicut ego dimiſi. Secūdo modo ſic. Eſto te ſicut ego errorē.ſ. priſtinū corrigentes ſicut ego erro rem meū correxi. Et hoc poteſtis quia ego ſupple ſuꝫ ſi cut vos ⁊ tamē de errore meo correctus ſum. Tertio mo do ſic. Eſtote ſicut ego. ſcꝫ ſine lege viuentes: quia ego ſupple qui legem habui ⁊ in lege natus ſum. modo ſum ſicut vos ſupple fuiſtis ſcꝫ ſine lege. Lectio quarta. Ratres obſecro vos: nihil me leſi fſtis. Scitis aūt qꝛ per infirmitatem carnis euangelizaui vobis iāprideꝫ ⁊ tēptationē vr̄am in carne mea non ſpreui ſtis neqꝫ reſpuiſtis: ſed ſicut angeluꝫ dei ex cepiſtis me ſicut xp̄m ieſū. Ubi ē ergo bea titudo vr̄a? Teſtimonium em̄ perhibeo vo bis quia ſi fieri poſſet oculos veſtros eruiſ ſetis ⁊ dediſſetis mihi. Ergo inimicus vo bis factus ſū verū dicens vobis? Emulant̉ vos nō bene: ſed excludere vos volunt: vt illos emulemini. Bonū autē emulamini in bono ſemꝑ: ⁊ non tm̄ cū pn̄s ſum apud vos. Poſtꝙͣ rep̄hendit apl̓s galathas: hic oſtendit ſe hoc nō ex odio feciſſe. Et primo oſtendit ſe nō habere verā cauſam odij ad eos vllā. Secūdo ꝙ nec habet cām eſtima tam. ibi. Ergo inimicus factus ſū vobis. ⁊c. Tertio aſ ſignat cauſam p̄miſſe reprehenſionis ibi. Filioli mei ⁊c. Circa primū duo facit. Prīo oſtendit ꝙ non habet cām odij ad eos. Secūdo ꝙ magis habet cām amoris. ibi. Scitis autē ꝙ per infirmitatem ⁊c. Circa primū notan dum ē ꝙ cōſuetudo ē boni paſtoris in correctione ſubdi torum aſperis dulcia miſcere: ne ſcꝫ ex nimia ſeueritate frangant̉. Luce. 10. legitur de ſamaritano ꝙ in curatio ne ſauciati infudit vinū ⁊ oleum. Ecōtra de malis paſto ribus d̓r Ezech. 34. Cū auſteritate imperabatis eis. Et ideo apl̓s ſicut bonus p̄latus oſtēdit ꝙ nō ex odio incre pat eos blande loquēdo eis ꝙͣtū ad tria. Primo quātuꝫ ad charitatꝭ nomē. Vnde dicit Fratres. pͣs. Ecce ꝙͣ bo num ⁊ ꝙͣ iocundū habitare fratres in vnū. Scd̓o ꝙͣtum ad modeſtie verbū. Vnde dicit. Obſecro vos Prouer. 18. Cū obſecrationibꝰ loquit̉ pauper. Tertio quantum ad excuſationē. Unde dicit. Nihil me leſiſtis. Et ego nō ſum talis ꝙ habeā odio illos qui me nō offendūt. ¶ Se cundo oſtēdit ſe ad eos habere cām amoris cū dicit. Sci tis autē ꝙ per infirmitatē ⁊c. Ubi tria ponit ex quibus homines ſe diligere cōſueuerunt. Primū ē mutuū ſocie tatis auxiliū: ⁊ ex hoc etiā amor in hominibus cōfirma tur. ẜm illud Luc̄. 22. Vos eſtis qui ꝑmanſiſtis mecuꝫ ⁊c. Et quantū ad hoc dicit. Scitis autē ⁊cͣ. Ubi pͥmo cō memorat tribulationē quā paſſus eſt apud eos. Secun do oſtendit qūo ei aſtiterunt ibi. Et tēptationē noſtram. ⁊c. Dicit ergo quantū ad primum. Dico ꝙ nihil me leſi ſtis āmo ſeruiuiſtis mihi. Scitis em̄.i. recordari poteri tis ꝙ euāgelizaui vobis iāpridie.i. tranſacto tēpore ꝑ in firmitatē carnis.i. cū infirmitate ⁊ afflictiōe carnis mee vel cū multis tribulationibꝰ quas patiebar a iudeis qui ſunt de carne mea me ꝑſequētibus. pͥmo Coꝝ. 2. Cū ti more ⁊ tremore multo fui apud vos. 2. Coꝝ. 12. Uirtus in infirmitate ꝑficit̉. Et hec licet infirmitas fuerit cauſa ſpernendi me ⁊ temptationis veſtre. ẜm illud Zach. 13. Percute paſtorem ⁊ diſpergent̉ ouēs. ⁊c. Vos tamē tē ptatiōem veſtrā que erat in carne mea.i. tribulationem meam que erat vobis cā temptatiōis nō ſpreuiſtis. Ecc. II. Nō ſpernas hominē in viſu ſuo. Quia vt dicit domi nus. Luc̄. 10. Qui vos ſpernit me ſpernit. ⁊c. Neqꝫ re ſpuiſtis doctrina meā ⁊ me qͥn velletis eſſe ſocij tribula tionum. Eſa. 33. Ve qui ſpernis: nōne ⁊ ipſe ſperneris. ⁊c. ¶ Secundū autē qd̓ cōfirmat inter homines dilecti onē ē mutuus amor ⁊ mutua dilectio ad inuicē. ẜm illd̓ Prouerb̓. 8. Ego diligentes me diligo. ⁊c. Et quantuꝫ ad hoc dicit. Sed ſicut angelum dei excepiſtis me. id eſt ita honorifice ſicut nunciū verba dei nūciantē. 1. Theẜ. 2. Cum accepiſſetis a nobis verbum auditus dei. ⁊cͣ. Et inde ē ꝙ predicatores dicūt̉ angeli. Malach̓. 2. Le gē requirent ex ore eius ⁊c̄. Et nō ſolū ſicut angelum re cepiſtis ſꝫ ſicut ieſum chriſtum.i. ac ſi xp̄s ip̄e veniſſet. Qui profecto in ip̄o ad eos venerat ⁊ in eo loquebatur. ẜm illud. 2. Coꝝ. vlt̓. An experimentū queritis eiꝰ qui in me loquitur xp̄s Mat. 10. Qui vos recipit me recipit ⁊c. ¶ Deinde increpat eos ꝙ ſic deteriorati erāt. Unde dicit. Ubi ē ergo beatitudo veſtra? Quaſi dicat. None ex hoc homines beatificabant vos ꝙ me honoraſtis ⁊ p̄ dicationē meam recepiſtis. Iob. 4. Ubi ē timor tuus ⁊ fortitudo tna patientia tua ⁊ perfectio viarum tuarum: ¶ Tertiū qd̓ amorem confirmat eſt mutua beneficentia Et ꝙͣtū ad hoc dicit. Teſtimoniū ꝑhibeo ꝙ ſi fieri poſſꝫ id ē iuſte fieri potuiſſet. Illud em̄ fieri pōt qd̓ iuſte ſit vl̓ ad vtllitatē eccl̓ie fuiſſꝫ Ocl̓os eruiſſetꝭ ⁊ dediſſetꝭ mihi Quaſi dicat. Ita me diligebatis ꝙ non ſolum mihi ve ſtra exteriora ſed etiam oculos veſtros dediſſetis mihi.

in epiſtolam ad Galathas IIII
¶ Conſequenter cum dicit. Ergo inimicus factus ſum vobis. ⁊c. Ponit cauſam eſtimati odij. et primo vnam ex parte apoſtoli. Secundo aliam ex parte pſeudo. ibi. Emulantur vos. ⁊c. Dicit ergo. Ex quo mihi tot bona feciſtis: eſt ne credendum ꝙ factus ſim inimicus vobis berum dicens vobis. Verbum auteꝫ hoc quod dicit du pliciter poteſt intelligi. Uno ſcꝫ modo ꝙ ip̄e habeat eos odio. Et iſto modo legitur ſic tunc. Factus ſum inimicꝰ id eſt habeo vos odio. Et ſic hoc quod ſequitur Uerū di cens vobis poteſt eſtimari vt ſignuꝫ odij quod tamen ē ſignum dilectionis. ſcꝫ dicere verum: ſuo tamen loco et tempore. Alio modo poteſt intelligi inimicus paſſiue.ſ. ꝙ ip̄e habeat̉ odio ab eis. Et tunc ſic legit̉. Ego factus ſum inimicus vobis.i. habetis me odio. ⁊ hoc ideo quia dico vobis verum: vt ſic dicens Verū vobis ponat̉ vt ſit cauſa odij. Nam homines veritatem dicentes a malis odio habentur. Veritas enī odiū parit. Amos. 5. Odio habuerunt in porta corripientē ⁊c̄. Sed contra eſt quod d̓r Prouer. 28. Qui corripit hominē gr̄am poſtea inue niet apud eum magiſꝙͣ qui per lingue blandimenta de cipit. Sed dicēdū eſt ꝙ ſolutio hec poteſt haberi ex hoc qd̓ d̓r Prouer. 9. Noli arguere deriſorem ne oderit te: argue ſapientem ⁊ diliget te. Bonitatꝭ enim ſignū eſt ſi iſte qui corripitur corripientē diligit: Et econuerſo ſi eū oderit ſignū eſt malicie. Cum enim hō naturaliter odiat illud qd̓ contrariat̉ ei qd̓ diligit: ſi tu odis eū qui corri git te de malo: manifeſtū ē ꝙ malū diligis. Si vero dili gis eum oſtendis te odire peccata. Quia enī homines a principio cum corripiunt̉ per amorē ad pctā afficiūtur inde ē ꝙ in principio peccator corripientē odit: ſed poſt ꝙͣ iam correctus ē ⁊ affectū peccati depoſuit corripientē diligit. Et ideo ſignanter in ꝓpoſita auctoritate d̓r ꝙ po ſtea inueniet gr̄am apud eū. ¶ Conſequenter cum dicit Emulant̉ vos. ⁊c. Ponit aliā cām eſtimatā ex ꝑte ſcili cet pſeudo. Et primo ponit eā. Secūdo excludit eā. ibi. Bonū autem emulamini ⁊c. Quantū autem ad pͥmum ſciendum eſt ꝙ ſicut dictum eſt ſupra quidam pſeudo ex iudeis cōuerſi circūeuntes eccleſias gentiū predicabant ſeruari legalia. Et qꝛ paulus cōtrariuꝫ dicebat. iō iſti de trahebant ei. Et hoc magis faciebant vt excluderēt pau lum ꝙͣ pro ſalute eorū. Et iō dicit apl̓s. Emulantur vos id eſt non patiunt̉ in vobis quos diligunt potius amore cōcupiſcentie ꝙͣ amicitie conſortium noſtruꝫ. Emulatio em̄i eſt zelus ex amore quocunqꝫ proueniens nō patiens conſortium in amato. Sed quia amor eoꝝ ad iſtos non erat bonus. tum qꝛ nō amabāt eos ꝓpter vtilitatē ip̄orū ſed ꝓpter cōmodū ꝓpriū. ⁊ hoc patet qꝛ volebāt exclu dere apl̓m ab eis: vtpote ꝓprie vtilitati cōtrariū: tuꝫ qꝛ hoc cedebat in damnū galatharū qꝛ querebāt in eis lu crum per qd̓ ip̄i damnificabāt̉. ideo dicit. Emulant̉ vos ſed nō bene: qꝛ nō amant bonū veſtrum. Et hoc apparet qꝛ volunt vos excludere vt emulemini illos.i. vt nulluꝫ recipiatis niſi eos. Prouer. 3. Ne emuleris hominē in iuſtum ⁊c. Et Prouer. 23. Non emuletur cor tuū pecca tores. Hoc autē excludit cōſequenter cum dicit. Bonuꝫ autem emulamini ⁊c. quaſi dicat. Non debetis eos emu lari in doctrina eorū: ſed emulamini bonū doctorē me.ſ. ⁊ hmōi. 1. Pet̓. 3. Quis ē qui vobis noceat ſi boni emu latores fueritis. Sed qꝛ aliquis pōt eſſe bonꝰ doctor in quo pōt eſſe aliquid mali: ideo addit. Emulamini dico bonū doctorem: ſed tn̄ in bono. i. in eo qd̓ bonū ē. prime Coꝝ. 14. Sectamini charitatē emulamini ſpūalia: licet autem apl̓s de ſe loquat̉ ſcd̓m glo. cū dicit. Emulamini bonū. addit tamē in bono qꝛ ſicut ip̄e dicit. pͥme Coꝝ. 4 Nihil mihi cōſcius ſum. ſed nō in hoc iuſtificatus ſum. Sed qꝛ aliqui emulant̉ doctorē bonū in ſua p̄ſentia ſolh
ideo addit ſemꝑ ⁊ nō tantū cū preſens ſum apud vos: qꝛ emulatio in bonum ē ſignū ꝙ ex amore ⁊ timore dei qui omnia videt procedat: ſi etiā in abſentia ꝑſeuerat. Col̓. 3. Serui obedite ꝑ omnia dominis veſtris. ⁊c. Lectio quinta. Ilioli mei quos iterū parturio do nec formet̉ xp̄s in vobis. Uellē aūt eſſe apud vos mō ⁊ mutare vocem meā qm̄ confundor in vobis. Supra apl̓s remouit falſaꝫ cām correctionis galathaꝝ: hic conſequenter apoſtolus dicte correctionis aſſignat cauſam verā q̄ ē dolor de eoꝝ imꝑfectione. Et iō primo dolorem cordis ex quo loquebat̉ expͥmit. Scd̓o ponit de ſideriū de manifeſtatiōe huiꝰ doloris. ibi. Uellem auteꝫ ⁊c. Tertio ponit cauſam doloris ibi. Qm̄ ꝯfundor ⁊cͣ. Solor autem iſte ex charitate ꝓcedebat. qꝛ dolebat de peccatis eoꝝ. p̄s. Vidi p̄uaricātes ⁊ tabeſcebā ⁊c̄. Et iō verbum charitatis proponit dicēs. Filioli mei. Signā ter autē nō eos filios vocat ſed filiolos vt deſignet eorū imperfectionē qua diminuti ſunt. 1. Coꝝ. 3. Tanꝙͣ par uulis in xp̄o. ⁊c̄. Sed notandū ē ꝙ puer dū eſt in ꝑturi tione dicitur filiolꝰ. Et iſti tales erant qꝛ indigebat ite rata parturitione cū tamē parentes carnales ſemel tātū parturiant filios. Et ideo dicit eis. Quos iterū parturio Nam ſemel eos parturierat in prima cōuerſione: ſed qꝛ iam auerſi erant ab eo qui eos vocauit in aliud euange lium: indigebant ꝙ iterato parturiret eos. Iō dicit par turio.i. cū labore ⁊ dolore ad luceꝫ fidei reduco. In quo apparet dolor apoſtoli. Unde cōuerſio hominis partus dicitur. Iob. 39. Incuruant̉ ad fetum ⁊ pariunt. Apoc̄. 12. Clamabat ꝑturiēs ⁊ cruciat̉ vt pareat. Et inde eſt ꝙ apoſtolꝰ ex dolore dure eos corrigit ſicut mulier ex dolo re partꝰ dure clamat. Eſa. 42. Quaſi parturiēs loquar ⁊c. Et ratio iterate parturitionis eſt: quia nō eſtis perfe cte formati. Vnde dicit. Donec xp̄s formet̉ in vobis.i. recipiatis ſimilitudinē eius quā veſtro vitio perdidiſtis. Et nō dicit formemini in xp̄o: ſed formet̉ xp̄s in vobis. vt hoc terribiliꝰ inſonet auribus eorum. Nam chriſtus per fidem formatur in corde. Ephe 3. Habitare chriſtuꝫ per fidem. ⁊c̄. Sed quando quis non habet fideꝫ forma tam: iam in eo moritur chriſtꝰ. 2. Pet̓. pͥmo. Donec di es illuceſcat. ⁊c. Et ſic ẜm hominis profectum ī fide xp̄s in homine proficit: ⁊ econuerſo ẜm defectū deficit. Quā do ergo fides in homine efficitur informis per peccatuꝫ chriſtus non eſt in eo formatus. Et ideo qꝛ in iſtis non erat fides formata: indigebāt iteruꝫ parturiri donec chri ſtus in eis formaretur per fidem que per dilectionē oꝑa tur. Uel donec chriſtus formetur in vobis.i. formoſus alijs per vos appareat. Poſſet autē aliquis dicere. Ab ſens tu dicis talia: ſed ſi eſſes apud nos hec nō diceres. ẜm illud. 2. Coꝝ. 10. Preſentia quidē corꝑis infirma ⁊ ſermo contemptibilis. ⁊c. Et ideo ponit deſiderium ma nifeſtandi dolorem ſuum aſperius dicens: Uellem aūt eſſe apud vos modo ⁊ mutarem voceꝫ meam. Quaſi di cat. Modo blandis verbis vtor vocans vos fratres et filios in abſentia. Sed ſi eſſem preſens aſperius corripe rem. Nam ſi que per litteras ſcribo nunc preſens: ⁊ ore proferrem durior eſſet correctio vtpote quia magis poſ ſem vocem obiurgantis exprimere et iraſcentis reſona re clamorem et dolorem pectoris magiſꝙͣ per litteras explicare. Et magis cor veſtrum viua vox ad confuſio nem de errore noſtro ⁊ mea turbatione moueret. Et cau ſa huius doloris eſt quia confundor in vobis. id ē eru

Explanatio ſancti Thome
beſco apud alios pro vobis. Nam ſicut Eccl̓. 22. dicitur Confuſio ē patris de filio indiſicplinato. Nā cū filius ſit res patris ⁊ diſcipulus inquātū hmōi res: magiſter gau det de bono qd̓ videt in eo relucere quaſi de bono ꝓprio ⁊ gl̓iat̉ ⁊ ecōuerſo de malo dolet ⁊ confundit̉. Un̄ qꝛ iſti mutati erāt de bono in malū. apl̓s ꝯfundebat̉ inde. Lectio ſexta. Icite mihi qui ſub lege vultis eſſe d Alegem nō legiſtis. Scriptū eſt enim qm̄ abraam duos filios habuit vnū de ancilla: ⁊ vnum de libera. Sed qui de an cilla ſcd̓m carnem natus eſt: qui aūt de libe ra per repromiſſionem. Que ſunt per alle goriam dicta. Supra apl̓s ꝓbauit dignitatē ſtatus ꝑ cōſuetudinē hu manā: hic aūt ꝓbat eā auctoritate ſcripture. Et pͥmo ꝓ ponit factū. Secūdo exponit myſteriuꝫ ibi. Que ſunt ꝑ allegoriā dicta ⁊c. Tertio cōcludit ꝓpoſitum ibi. Itaqꝫ fratres mei nō ſumꝰ ⁊c̄. Circa primū duo facit. Prīo ex citat ad attentionē. Scd̓o ꝓponit ſuā intentionem. ibi. Scriptū ē em̄. ⁊c. Dicit ergo. Dicite mihi ⁊c. Quaſi di cat. Si vos eſtis ſapientes attendite ad ea q̄ obijcio: et ſi nō poteſtis cōtradicere cedatis. Iob. 6. Reſpōdete ob ſecro abſqꝫ cōtentione ⁊c. Facio vobis aūt hanc obiecti onē. Aut legiſtis legē aut nō legiſtis. Sꝫ ſi legiſtis ſcire debetis ea que in ea ſcripta ſunt: ſed ipſa ꝓbat ſe dimit tendā: ſi aūt nō legiſtis nō debetis recipere qd̓ neſcitis. Prouer. 4. Palpebre tue p̄cedant greſſus tuos. ¶ Di cit aūt ſub lege.i. ſub onere legis. Nā ſubire aliqd̓ leue nō ē vis: ſed ſubire graue onus ſicut ē onus legꝭ magne ſtulticie ſignū eē videt̉. Act̉. 15. Hoc ē onus qd̓ neqꝫ pa tres noſtri neqꝫ nos portare potuimꝰ ⁊c. Qd̓ ē intelligē dum de illis qͥ voluūt carnaliter eē ſub lege. ¶ Cōſequē ter cū dicit. Scriptū ē em̄ ⁊c. Proponit ſuā intentioneꝫ dicēs. Ideo quero an legiſtis legē qꝛ in ip̄a continent̉ q̄ dam q̄ manifeſte dicunt legē non eē tenendā: ⁊ ſpēaliter apl̓s facit mentionē de duobꝰ filijs abrae. Et primo po nit vnū in quo cōueniūt. ſcd̓o duo in quibꝰ differūt. Cō ueniūt quidē in vno pr̄e. Un̄ dicit. Scriptū ē: qm̄ abraā duos filios habuit. Habuit etiā alios ꝙͣ iſtos duos fili os: qꝛ poſt mortē ſare alios genuit de cethura: vt dicitur Gen̄. 25. de quibus mētione nō fecit apl̓s. qꝛ nō ꝑtinēt ad hanc ſignificationē. Poſſunt tamen ꝑ iſtos duos ſcꝫ filiū ancille ⁊ filiū libere duo populi.ſ. iudeoꝝ ⁊ gentiuꝫ deſignari: ꝑ alios vero filios cethure ſciſmatici ⁊ hereti ci. Qui quidē duo populi cōueniūt in vno pr̄e: qꝛ iudei ſunt filij abraam ẜm carnē: gentiles vero ẜm imitationē fidei. Vel ſunt filij abraam.i. dei qͥ ē pater omniū. Ma lach̓. 2. Nōne deꝰ pater oīm ⁊c. Ro. 3. An iudeoꝝ tm̄. Differūt aūt in duobꝰ.ſ. in ꝯditione mr̄is: qꝛ vnꝰ eſt de ancilla. vt d̓r Gen̄. 21. nec tn̄ peccauit abraam ad eā acce dens: qꝛ acceſſit ad eā cōiugis affectu ⁊ ordinatiōe dīna. Alius autem eſt de libera ſcꝫ yſaac quem genuit ei ſara vxor ſua. Gen̄. 18. Ueniam ad te tempore iſto vita comi te ⁊ ſara vxor tua. ⁊c. Iteꝫ differūt in modo generatiōis qꝛ qui de ancilla.ſ. yſmael ẜm carnē natus ē: qui autē de libera.ſ. yſaac ꝑ repromiſſionē. Sed vitandus ē hic du plex falſus intellectꝰ Unus ne intelligatur ꝑ hoc ꝙ di cit ẜm carnem natus ē vt accipiat̉ hic caro pro actu pec cati. ẜm illud. Ro. 8. Si ẜm carnē vixeritis moriemini ⁊c. 2. Coꝝ. 10. In carne enī ambulantes nō ẜm carnem militamus. quaſi abraam peccante natus ſit yſmael Ali us intellectus vt per hoc ꝙ dicitur. Per repromiſſionē
credatur yſaac non ẜm carnem natus.i. ẜm carnale cō mixtionem: ſed per ſpiritū ſanctū. Eſt ergo dicendum ꝙ ẜm carnem id eſt ẜm naturam carnis natus eſt yſmael. Nam naturale eſt in hominibus ꝙ ex muliere iuuencu la fecunda ſicut erat agar ⁊ ſene naſcatur filius. Et ꝙ repromiſſionem.i. ſupra naturā carnis natꝰ ē yſaac. Nō enī ad hoc ſe extendit natura carnis vt ex viro ſene ⁊ ve tula ſterili ſicut fuit ſara filius naſcatur. Per iſmael ſig nificat̉ populus iudeorum: qui ẜm carnem natꝰ ē. Per yſaac vero intelligitur populus gentiū qui natus ē ẜm repromiſſionē qua ꝓmiſſum eſt abra ꝙ eſſet futurus pa ter multarum gentium. Gen̄. 22. In ſemine tuo benedi centur ⁊c. Myſterium autem exponit cū dicit. Que ſūt per allegoriam dicta. Et primo ponit modum myſterij. Secūdo exemplificat. ibi. Hec enim duo ſunt teſtamēta ⁊c. Dicit ergo. Hec que ſunt ſcripta de duobus filijs ⁊c. ſunt ꝑ allegoriam dicta.i. ꝑ alium intellectum. Allego ria enim eſt tropus ſeu modus loquendi quo aliqͥd dicit ⁊ aliud intelligitur. Vn de allegoria dicit̉ ab allos qd̓ eſt alienum ⁊ goge ductio quaſi in alienum intellectum du cens. Sed attendendū eſt ꝙ allegoria ſumit̉ aliquando pro quolibet myſtico intellectu Aliquādo ꝓ vno tm̄ ex quatuor qui ſunt hiſtoricus allegoricus miſticus ⁊ ana gogicus: qui ſūt quattuor ſenſus ſacre ſcripture. ⁊ tamē differunt quantū ad ſignificationē. Eſt em̄ duplex ſigni ficatio. Una ē ꝑ voces. Alia ē per res quas voces ſignifi cant. Et hoc ſpecialiter ē in ſacra ſcriptura ⁊ nō in alijs. Cum enim eius actor ſit deus in cuiꝰ poteſtate ē ꝙ non ſolum voces ad deſignandū accōmodet qd̓ etiam homo facere poteſt. ſed etiam res ip̄as Et ideo in alijs ſciētijs ab hominibꝰ traditis qui nō poſſūt accōmodare ad ſig nificandum niſi tantū verba: voces ſolū ſignificant. Sꝫ hoc eſt ꝓprium in iſta ſcientia vt voces ⁊ ip̄e res ſignifi cate per eas aliquid ſignificent: ⁊ ideo hec ſcientia poteſt habere plures ſenſus. Nam illa ſignificatio qua voces ſignificant aliquid ꝑtinet ad ſenſum litteralem ſeu hiſto ri cū. Illa vero ſignificatio qua res ſignificate ꝑ voces ite rum res alias ſignificant pertinent ad ſenſum myſticum Per litteralem autē ſenſū pōt aliquid ſignificari dupli citer ſcꝫ ẜm ꝓprietatē locutionis ſicut cū dico hō ridet: vel ẜm ſil̓itudinē ſeu methaphorā: ſicut cū dico pratū ri det. Et vtroqꝫ modo vtimur in ſacra ſcriptura: ſicut cuꝫ dicimꝰ quantū ad primum ꝙ ieſus aſcendit: ⁊ cum dici mus ꝙ ſedet a dextris dei quantum ad ſecūdū. Et iō ſub ſenſu litterali includitur parabolicꝰ ſeu methaphoricus Myſticꝰ autē ſenſus ſeu ſpiritualis diuidit̉ in tres Pri mo nanqꝫ ſicut dicit apl̓s lex vetus ē figura noue legis. Et ideo ẜm ꝙ ea que ſunt veteris legis ſignificant ea q̄ ſunt noue ē ſenſus allegoricꝰ. Item ẜm dionyſium in li bro de celeſti hierarchia. Noua lex ē figura future gl̓ie. Et iō ẜm ꝙ ea que ſunt in noua lege ⁊ in xp̄o ſignificant ea que ſunt in patria eſt ſenſus anagogicꝰ. Itē in noua lege ea q̄ in capite ſūt geſta ſūt exēpla eoꝝ que nos face re debemꝰ: qꝛ quecunqꝫ ſcripta ſunt ad noſtrā doctrinaꝫ ſeripta ſunt Et iō ẜm ꝙ ea que in noua lege facta ſunt in xp̄o ⁊ in his que xp̄m ſignificant ſunt ſigna eoꝝ que nos facere debemꝰ ē ſenſus moralis. Et oīm hoꝝ pꝫ exēpla Per hoc enī ꝙ dico fiat lux ad lr̄am de luce corꝑali ꝑti net ad ſenſū litteralē. Si intelligat̉ fiat lux i. naſcat̉ xp̄s in eccl̓ia ꝑtinet ad ſenſū allegoricū. Si vero dicatur fiat lux.i. vt ꝑ xp̄m introducamur ad gl̓iam ꝑtinet ad ſenſuꝫ anagogicū. Si autē dicat̉ flat lux.i. per chriſtum illumi nemur in intellectu ⁊ inflammemur in affectu pertinet ad ſenſum moralem.

in eipſtolam ad Galathas. IIII.
Lectio ſeptima. Ec enim ſunt duo teſtamēta. Unū h quidem in monte ſyna in ſeruituteꝫ generans que eſt agar. Syna enim mons eſt in arabia: qui coniūctus eſt ei que nunc eſt hieruſalem ⁊ ſeruit cum filijs ſuis. Illa autē que ſurſum eſt hieruleꝫ libera eſt que eſt mater noſtra: ſcriptum eſt enim. Le tare ſterilis que non paris. erumpe ⁊ clama que nō parturis. quia multi filij deſerte: ma gis qͣꝫ eius que habet virum. Superius poſuit apl̓us intellectum myſticū: hic aperit myſterium. Et pͥmo ꝙͣtum ad matres. Secundo ꝙͣtū ad filios ibi. Nos autem fratres ⁊c. Per duas autē matres intelligit dud teſtamēta. Et ideo primo ponit ſignificatū Secundo exponit ibi. Unum quidē in monte ⁊c̄. Dicit ergo. hee ſcꝫ due vxores: ancilla ⁊ libera ſunt duo teſta menta: vetus ⁊ nouū. Iere. 31. Feriā domui iſrael fedus nouum. Ecce nouū teſtamentū. Non ẜm pactum ⁊c. Ec ce teſtamentū vetus. Libera em̄ ſignificat teſtamentum nouū. ancilla vero vetus. Ad ſciendū autē quid ſit teſta mentum attendi debet ꝙ teſtamentum idem ē qd̓ pactū ſeu fedus eorum que teſtibus confirmant̉. Unde in ſcri ptura multotiens loco teſtamēti ponit̉ fedus vel pactū. Ubicūqꝫ autē interuenit fedus vel pactum adhibet̉ aliqͣ ꝓmiſſio. Et ideo ẜm diuerſitatē ꝓmiſſionū eſt diuerſitas teſtamētoꝝ. Duo autē ſunt nobis ꝓmiſſa. ſcꝫ tempora lia in veteri lege: ⁊ eterna in nouo Math̓. 5. Gaudete et exultate ⁊c. Hec ergo due promiſſiōes ſunt duo teſtamē ta. Unde apl̓us ꝯſequēter cum dicit. Unum quideꝫ ⁊cͣ. exponit ipſa. Et primo ꝙͣtum ad vetus. Secundo quan tum ad nouum ibi. Illa autē que ſurſum ⁊c. ¶ Ad eui dentiam autē lr̄e ſciendū eſt circa pͥmum ꝙ quilibet ci uis alicuius cinitatis dicit̉ eſſe filius illius: ⁊ ip̄a ciuitas eſt ſicut mater eius. Luc. 23. Filie hieruſalem nolite fle re ⁊c. et Tren̄. vltīo. Filij ſyon incliti ⁊c. Per hoc igit̉ ꝙ aliqui fiunt alicuius ciuitatis ciues efficiunt̉ filij eius Duplex autē eſt ciuitas dei. Una terrena ſcꝫ hieruſalem terreſtris. Alia ſpiritualis ſcꝫ hieruſalem celeſtis. ꝑ ve tus autē teſtamentū homines efficiebant̉ ciues ciuitatis terreſtris. ꝑ nouum aūt celeſtis. Et ideo circa hoc duo fa cit. Primo ꝓponit myſteriū expoſitum. Secundo expo ſitionis myſtice rationē aſſignat ibi. Syna em̄ ⁊c. Dicit ergo primo. Dico ꝙ ſignificat duo teſtamenta ſcꝫ vetus ⁊ nouū. Et quantū ad hoc dicit. Primū quidē in monte ſyna ⁊c. Ubi primo ponit̉ locus in quo datum fuit. qꝛ ad lrām in mōte ſyna vt dicit̉ Exo. 20. Cuius ẜm glo. myſti ca ratio eſt. qꝛ ſyna interpretat mandatū. Unde ⁊ ab apo ſtolo vetus lex vocat̉ lex mandatoꝝ Ephe. 2. Mons aūt ſignificat ſuperbiam. Iere. 13. Anteꝙͣ offendāt pedes ve ſtri ad montes caliginoſos ⁊c. Unde ꝑ montem iſtum in quo data eſt lex ſignificat̉ ſuperbia iudeoꝝ duplex. Una qꝛ ſuperbiebāt contra deum. Deut. 31. Ego ſcio conten tionē tuā ⁊c. Alia qua ſuꝑbiebāt cōtra alias natiōes ab utentes illius qd̓ dicit̉ in psͣ. Non fecit taliter omni na tioni ⁊c. Secūdo vero ꝓponit ad quid ſit datum: qꝛ non ad faciendum liberos ſed filios matris ancille in ſeruitu tem que eſt id eſt ſignat̉ ꝑ agar: que quidem in ſeruitutē generat ſcꝫ vetus teſtamentū tripliciter ſcꝫ ꝙͣtum ad affe ctum: ꝙͣtum ad intellectum: ⁊ fructum. Quantū ad in tellectum quidē ẜm cognitionē. qꝛ in homine eſt duplex cognitio. Una libera quādo ſcꝫ rerum veritatē ẜm ſeipſam cognoſcit. Alia vero ancilla id ē ſubiecta vel amini bus figuraruꝫ. Et talis fuit cognitio veteris teſtamenti. Quantū ad affectum vero qꝛ noua lex generat affectum amoris qͥ ꝑtinet ad libertatē. Nam qui amat ex ſe mouet̉ Uetus aūt generat affectum timoris in quo eſt ſeruitus. Qui em̄ timet non ex ſe ſed ex alio mouet̉. Ro. 8. Non accepiſtis ſpūm ſeruitutis iterū in timore ⁊c. Sed ꝙͣtum ad fructū qꝛ lex noua generat filios quibꝰ debet̉ heredi tas. ſed illis debent̉ munuſcula ſicut ſeruis. Io. 8. Ser uus non manet in domo ineternū. filius manet in domo in eternum. Rationē myſterij aſſignat cum dicit. Syna em̄ mōs ē ī arabia ⁊c. Ubi prīo orit dubitatio. qꝛ cū ſyna diſtet a hieruſaleꝫ ꝑ. xx. fere dietas. videt̉ falſum ꝙ ſyna iunctus ſit hieruſaleꝫ vt hic apl̓us dicit. Sed ad hoc my ſtice reſpondet̉ in glo. ſic vt ſyna ſit in arabia. Arabia em̄ humilitas vel afilicti interpretat̉. in qua datū eſt vetus teſtamentū: qꝛ homīes quaſi ſerui ⁊ alieni ſub ea afflige bant̉ carnalibus obſeruantijs. Act̉. 15. Hoc eſt onus qd̓ neqꝫ patres noſtri neqꝫ nos ⁊c. Qui mons coniunctus ē non ꝑ ſpacij continuitatē: ſed ꝑ ſimilitudinē ei que nunc eſt hieruſalē id eſt iudaico populo. qꝛ ſicut ipſi terrena di ligunt ⁊ pro temporalibꝰ ſeruiunt ſub peccato: ita ⁊ mōs ille in ſeruitutem generabat. Sed hec nō videt̉ intentio apl̓i. Nam ipſe vult ꝙ vetus teſtamentū qd̓ in monte ſy na datum eſt ex ipſo loco ſeruitutis in ſeruitutē generet. qꝛ illud dabat̉ in ſyna non tamē ibi remanentibꝰ filijs iſ rael. ſed ꝓficiſcentibus ad terram ꝓmiſſionis. Hieruſa lem etiam generat filios ſeruitutis. ⁊ ideo ꝙͣtum ad hoc continuat̉ mons ſyna cum illa. Et hoc eſt qd̓ dicit. Qui coniunctus eſt ei ſcꝫ ꝑ continuationē itineris euntiuꝫ in hieruſaleꝫ que ſeruit cum filijs ſuis ſeruitute ſcꝫ legaliū obſeruantiarū a qua redemit nos xp̄s: ⁊ ſeruitute diuerſo rum peccatoꝝ Io. 8. Qui facit peccatū ſeruus eſt pecca ti. Et ad lrām ſeruitute romanorū qͥ eis dn̄abant̉. ¶ De inde cum dicit. Illa aūt que ſurſum eſt hieruſalē ⁊c. Hic conſequēter aperit myſteriū de libera. Et primo exponit myſterium. Secundo inducit ꝓphetiam ibi. Scriptū eſt enim ⁊c. Primū quidē poteſt dupliciter intelligi ẜm ꝙ hanc matrē poſſumꝰ intelligere. Vel illam ꝑ quā genera mur que eſt eccleſia militans. Uel illam matrē in cuiꝰ fi lios generamur q̄ eſt eccleſia triumphās. 1. Pe. 1. Rege nerauit nos in ſpem viuam ⁊c. Sic ergo generamur in p̄ ſenti eccleſia militante vt ꝑueniamꝰ ad triūphantē. Hoc ergo modo illud exponentes a quattuor deſcribit̉ mater noſtra ſcꝫ a ſublimitate cum dicit. Surſum eſt. Secūdo a nomine cum dicit. Hieruſalē. Tertio a libertate cuꝫ di cit. Libera eſt. Quarto a fecūditate cū dicit. Mater no ſtra. Eſt ergo ſublimis ꝑ apertā dei viſionē: ⁊ ꝑ perfectā dei fruitionem. ⁊ hoc ꝙͣtum ad eccleſiā triūphantē. Eſa. 6. Uidebis ⁊ afflues ⁊cͣ. Col̓. 3. Que ſurſum ſunt ſapite ⁊cͣ. Item ſublimis ꝑ fidem ⁊ ſpem. ꝙͣtum ad eccleſiā mi litantem. Phil̓. 3. Noſtra conuerſatio in celis eſt. Can̄. z. et. 8. Que eſt iſta que aſcendit ⁊c. Sed eſt etiam paci fica: qꝛ hieruſalem id eſt viſio pacis. Qd̓ quidē competit eccleſie triūphanti vt habenti pacem ꝑfectam. psͣ. Qui poſuit fines tuos pacem ⁊c. Eſa. 32. Sedebit populus meus in pulchritudine pacis. Item cōpetit eccleſie mili tanti que in xp̄o pacē habens quieſcit. Io. 16. In me pa cem habebitis. Eſt etiā libera Ro. 8. Ipſa creatura libe rabit̉. ⁊c. Quantū ad triūphantē ⁊ ꝙͣtum ad militantem Apoc. 21. Uidi ciuitatē ſanctā hieruſalē ⁊c. Sed fecūda eſt: qꝛ mater nr̄a. Militās quidē vt generās: triūphans vt in cuius filios generamur. psͣ. Nunqͥd ſyon dicet ho mo ⁊c̄. Eſa. 60. Filij tui de longe venient. ⁊c̄. Scriptuꝫ eſt em̄ Eſa. 54. Scd̓m em̄ ſeptuaginta hic ponit̉ ꝓphe tia ꝑ quā pͥmo ꝓbat̉ libertas matris predicte. Secundo
C

Explanatio ſancti Chome
eius fecūditas ibi. Quia multi filij ⁊c̄. ¶ Sciendum eſt autē circa primū ꝙ in muliere fecunda pͥmo quidem eſt triſticia in pariendo. Scd̓o ſubſequit̉ gaudiū in ſuſcepta prole ẜm illud Io. 16. Mulier cum parit ⁊c̄. Sed muli er ſterilis nec patit̉ in partu nec gaudet in prole. Difre rūt aūt parere ⁊ ꝑturire. qꝛ ꝑturire dicit conatū ad ꝑtuꝫ: parere vero dicit eductionē fectus iam facti. In parturi tione ergo dolorem experit̉ fecunda: ⁊ in partu gaudium ſterilis autē dolore parturitionis ⁊ gaudio partus priua tur. Sed hec duo ꝓpheta inducit ſterili dicens. Letare ſterilis ⁊c. Ubi loquit̉ de hieruſalem quā dicit liberā ſi gnificataꝫ ꝑ ſaram ſterilem. Nam eccleſia ſterilis erat ſcꝫ eccleſia militans gentiū que non offerebat filium deo ſꝫ diabolo. Vnde ad babilonem dicit̉ Eſa. 47. Sterilitaſ ⁊ viduitas venerunt tibi. ⁊cͣ. Et eccleſia triūphans ante paſſionem xp̄i ſterilis erat. qꝛ non generabant aliqui in fi lios eius ꝑ introitum glorie niſi in ſpe. Poſita enim erat romphea ante ianuam paradiſi vt nullus intrare poſſet. Huic ergo ſterili dicit̉. Letare que non paris ⁊cͣ. qͣſi di cat. Steriles vt dictum eſt nō dolent de partu: ſed de eo ꝙ non pariunt. 1. Reg. 1. Cum eſſet anna amaro aīo ⁊cͣ. Sed tu letaberis in multitudine filioꝝ. Eſa. 60. Tūc di latabit̉ ⁊ mirabit̉ cor tuum id eſt leticiā mentis extra oſtē dens. Duo em̄ ſunt in ꝑtu: ſcꝫ dolor ex eruptione reticu lorum quibꝰ cōtinet̉ fetus in matrice ⁊ clamor ex ipſo do lore. Et ideo dicit. Tu que non parturis ſcꝫ eccleſia mili tans que non conaris ad partū per deſideriū: ⁊ triūphās que non parturis dolendo. Vel qꝛ nondū venit tempus recipiēdi filios erumpe id eſt leticiā quā interius habes manifeſta exterius ⁊ clama voce laudis. Eſa. 58. Clama ne ceſſes ⁊c̄. Et hec duo ad libertatem pertinent ſcꝫ cla mare ⁊ erūpere. ſic ergo apparet libertas matris. ¶ Se quit̉ fecūditas. Quia multi filij ⁊cͣ. Sed cum ſupra di ctum ſit eccleſiam liberam ſignificari ꝑ ſaram: videt̉ eſſe dubium an ſara fuerit deſerta. Ad qd̓ ſciendū eſt ꝙ de ſerta fuit ab abraam vt hic dicit̉ non ꝑ diuortiū: ſed ꝙͣtuꝫ ad opus carnale. Nā abraā vacabat quidē operi carnali non ꝓpter concupiſcentiā: ſed ꝓpter prolē ſuſcipiendā. Cum ergo innotuit ei ſaram ſterileꝫ eſſe deſeruit eam nō frangens coniugalem thorū. ſed qꝛ non vtebat̉ ea ab illo preciſe tempore quo ſara introduxit ei ancillam. Per qd̓ datur intelligi ꝙ eccleſia gentium deſerta erat a xp̄o. qꝛ nonduꝫ venerat xp̄s. ⁊ ꝙ eccleſia triūphans deſerta erat ab hominibꝰ quibꝰ ad eam nondū patebat acceſſus. Hu ius ergo deſerte ſcꝫ eccleſie gentiū ſunt multi filij id eſt plures magis ꝙͣ eius ſcꝫ ſinagoge q̄ habet virū ſcꝫ moy ſen. I. Reg. 2. Sterilis peperit plurimos et q̄ multos fi lios habebat ⁊c.. Et hoc veniente ſponſo.ſ. xp̄o a qͦ deſer ta erat non dilectione ſꝫ partu poſtpoſito. Lectio octaua. Os autē fratres ẜm iſaac promiſſio n nis filij ſumus. Sed quomō tūc is qͥ ẜm carnem natus fuerat ꝑſequebat̉ eum qui ẜm ſpiritum: ita ⁊ nunc. Sed quid dicit ſcriptura. Eijce ancillam ⁊ filium eius Non enim heres erit filius ancille cum filio libere. Itaqꝫ fratres non ſumus ancille filij: ſed libere. qua libertate nos chriſtus libe rauit. Expoſito myſterio ad matres: hic exponit illud ꝙͣtuꝫ ad filios. Et pͥmo ponit filorū diſtinctionē. Secundo infert principalem cōcluſionē ibi. Itaqꝫ frates mei ⁊c. Diſtin ctionem aūt filioꝝ ponit ꝙͣtum ad tria. Primo ꝙͣtum ad
modū originis. Scd̓o ꝙͣtuꝫ ad affectū dilectionis ibi. Sꝫ quomō tunc ⁊c. Tertio ꝙͣtū ad ius hereditatis ibi. Sed quid dicit ſcpͥtura ⁊c. Modus autē originis qͦ aliqui na ſcunt̉ filij abrae ē duplex. qͥdā origine carnali ſicut iſma el de ancilla. quidam aūt non carnali origine ſicut iſaac de libera. non ꝙ naturali opere natus non fuerit. ſed qͥa ſicut dictum eſt ſupra naturalem virtutē carnis fuit vt de vetula ſterili filiꝰ naſceret̉ Per hos autē filios intelligit̉ duplex populus. Nam ꝑ yimaelem intelligit̉ populꝰ iu deorū qui caranali ꝓpagatione eſt ab abraam deriuatꝰ. Per iſaac autē populus gentiū qui ꝑ imitationē fidei ab abraā deſcendit. Et iō dicit. Nos autē frēs ſcꝫ fideles tā iudei ꝙͣ gētiles ẜm iſaac.i. ī ſil̓itudīe iſaac ꝓmiſſionis fi lij ſumꝰ facti abrae Gen̄. 12. Ro. 9. Qui ſunt filij ꝓmiſ ſiōis eſtimant̉ in ſemine. Sꝫ nota ꝙ filij carnis abrae ad lr̄am ſunt iudei. myſtice autē qui ꝓpter carnalia ⁊ tem poralia bona ad fidem veniuūt. ẜm affectum autē diſtin guunt̉. qꝛ qui natus erat ẜm carneꝫ ꝑſequebat̉ illum qui natꝰ erat ẜm ſpūm. ¶ Sed hic eſt queſtio. Primo qꝛ nō legit̉ ꝙ iſmael ꝑſecutionē aliquaꝫ fecerit contra iſaac. ſꝫ ꝙ tantum luſerit cum eo. Gen̄. 21. Cum vidiſſet ſara filiū ancille agar ludentem ⁊c. Rn̄ſio. dicendum eſt ꝙ apl̓us illum ludum dicit ꝑſecutionem. qꝛ ludus magni ad par uum eſt quedā illuſio. cū maior cum paruo ludens inten dit eum decipere. Uel etiam vt dicūt quidā iſmael coge bat iſaac adorare imagines luteas qͣs faciebat. Per hoc aūt docebat eum auerti a cultu vnius dei qd̓ eſt magna ꝑſecutio. cum maius malum ſit inferre mortē ſpūaleꝫ ꝙͣ corporalē. Qd̓ tn̄ ideo ī Gen̄. appellat̉ ludus. qꝛ ſub ſpe ludi hoc faciebat. ¶ Eſt etiam queſtio quō filij ẜm carnē ꝑſecuti fuerint ⁊ ꝑſequant̉ filios ẜm ſpūm. Sed ad hoc eſt reſponſio: qꝛ a principio pͥmitiue eccleſie iudei perſe cuti ſunt xp̄ianos. vt patet in actibus apl̓orū: ⁊ facerent etiam nunc ſi poſſent. Nunc etiā carnales ꝑſequūt̉ in ec cleſia ſpūales viros etiam corporaliter: illi ſcꝫ qͥ querunt gloriā ⁊ temporalia lucra in eccleſia. Vnde dicit̉ in glo. Omnes qui in eccleſia terrenā facultatem querūt a dn̄o ad hunc yſmaeleꝫ ꝑtinent. Ipſi ſunt qui contradicūt ſpi ritualibus ꝓficientibꝰ ⁊ detrahunt illis ⁊ habent labia iniqua ⁊ linguas doloſas ⁊ ſubdoloſas. Spūalit̓ aūt ꝑ ſequunt̉ ſpūales filios ſuꝑbi ⁊ ipocrite. Nam aliquando aliqui manifeſte carnales ⁊ mali culpaꝫ ſuā recognoſcen tes bonis ſe humiliant. fatui vero bonitatem quā ipſi nō habent ꝑſequūt̉ in alijs. ¶ Eſt etiam queſtio. qꝛ heretici quos nos ꝑſequimur dicunt ſe natos ẜm ſpūm: nos vero ẜm carneꝫ. Sed dicendū eſt ꝙ duplex eſt ꝑſecutio. Una bona qua aliqͥs ꝑſequit̉ alium vt reducat eum ad bonum ⁊ hanc viri iuſti faciunt malis ⁊ ſpūales carnalibus. Vel vt eos corrigant ſi conuerti volunt. Uel ſi obſtinati ſunt in malo deſtruāt ne gregem dn̄i inficiant. Alia ꝑſecutio eſt mala: qua quis ꝑſequit̉ alium vt ꝑuertat ad malum. Et hanc qui ẜm carnem nati ſunt faciūt his qui nati ſunt ẜm ſpūm. Quātū vero ad ius hereditatis diſtinguunt̉ ꝑ auctoritatem ſcpͥture Gen̄. 21. Eijce ancillam ⁊ filiū eius In quo dat̉ intelligi ꝙ iudei ⁊ ꝑſecutores fidei xp̄iane ⁊ etiā carnales ⁊ mali xp̄iani eijciēt̉ a regno celeſti. Mat. 8. Multi venient ab oriente ⁊c. Apoc. 22. Foris canes ⁊ venefici ⁊c. Ancilla etiam id eſt malicia ⁊ ipſum pecca tum eijciet̉. Ecc̓. 18. Om̄e opus corruptibile in fine de ficiet. Et ratio horum ſubdit̉: qꝛ non erit heres filius an cille cum filio libere. In mundo em̄ iſto boni ſunt malis ꝑmixti. ⁊ mali bonis. Can̄. 2. Sicut lilium inter ſpinas. ⁊c. Sed in eterna patria nō erunt niſi boni. Iudic. II. di citur ad Iepte. Heres in domo patris noſtri eſſe non po teris: qꝛ de adultera natus es. Quam quid ē libertateꝫ habemus a chriſto. Unde dicit. Qua libertate ⁊c. Io. 8

in eipſtolam ad Galathas. V.
Si filius vo liberauerit: vere liberi eritis. Capitulū quintū. Tate ergo ⁊ nolite iterum iugo ſeruitutis cōtineri. Ecce ego pau lus dico vobis: quoniam ſi circū cidimini: chriſtus vobis nihil ꝓ derit. Teſtificor autē rurſus omni homini circumcidenti ſe: quoniā debitor eſt vniuer ſe legis faciende. Euacuati eſtis a xp̄o. qͥ in lege iuſtificamini a gr̄a excidiſtis. Supra oſtendit apl̓us ꝙ ꝑ legem non eſt iuſticia: hic ve ro reducit eos ab errore ad ſtatum rectitudinis. Et pͥmo ꝙͣtum ad diuinā. Secundo ꝙͣtum ad humanā.§. ca. ibi. Et ſi preoccupatus fuerit homo ⁊cͣ. Circa primū duo fa cit. Primo ꝓponit āmonitionē. Secundo eius rationeꝫ aſſignat ibi. Ecce ego paulus ⁊c. Et in āmonitione etiaꝫ duo ponit. Quoꝝ vnum eſt inductiuū ad bonū. Secun dum eſt ꝓhibitiuū a malo. Inducit quidem ad bonū cuꝫ dicit. State ergo. qͣſi dicat. Exquo ꝑ xp̄m liberati eſtis a ſeruitute legis: ſtate firma fide ⁊ fixo pede ꝑmanentes in libertate. Sic ergo cum dicit ſtate. inducit ad rectitu dinem. Qui em̄ ſtat rectus eſt. j. corin. 10. Qui ſe exiſti mat ſtare ⁊c. Inducit etiā ad firmitatē.ī. corin. 15. Sta biles eſtote ⁊ immobiles ⁊c. Eph̓. vltimo. Sate ſuccin cti lumbos veſtros ⁊c. Prohibet vero ⁊ retrahit a malo cum ſubdit: Nolite iterum iugo ſeruitutis contineri id eſt non ſubijciamini legi que in ſeruitutē generat. De qͦ iugo dicit̉ act̓. 15. Hoc eſt onus quod neqꝫ patres noſtri neqꝫ nos ⁊cͣ. A quo tamē per xp̄m liberati eſtis. Eſa. 9. Uirgam humeri eius ⁊c. Ideo autē addit. Iteruꝫ. nō qꝛ prius ſub lege fuerint. ſed qꝛ vt Hieronymus dicit. poſt euangelium ſeruare legalia adeo peccatum eſt ſicut ſerui re idolatrie. Vnde quia iſti idolatre fuerant ſi ſubijciant ſe iugo circūciſionis ⁊ aliarum legaliū obſeruationū qͣſi ad eadem reuertunt quibus antea in idolatria ſeruierāt. Scd̓m auguſtinum vero vt ſupra dictum eſt circa legali um obſeruantias triplex tempus diſtinguit̉. ſcꝫ tempus ante paſſionem. ante gratiam diuulgata. ⁊ poſt gr̄atiam diuulgatam. Poſt ergo gratiam diuulgatā ſeruare lega lia eſt peccatum mortale etiam ipſis iudeis. Sed in tem pore medio ſcꝫ ante gratiam diuulgatam poterant quidē abſqꝫ pccō etiā illi qͥ ex iudeis cōuerſi fuerant legalia ſer uare dum tamen in eis ſpem non ponerent: conuerſis ve ro ex gentilibus non licebat ea ſeruare. Quia ergo gala the ex iudeis non erant. ⁊ tamē legalia ſaruare voleb āt ⁊ ponebant in eis ſpem. ideo reuertebant̉ in iugum ſer uitutis. Nam huiuſmodi obſeruatio erat eis ſicut idola tria inquantū non recte ſentiebant de xp̄o: credentes ab ipſo ſine legalibus ſalutem conſequi non poſſe. ¶ Dein de cum dicit. Ecce ego ⁊c. exponit predicta duo. ⁊ pͥmo ſecundum. ſecundo primū ibi. Nos aūt ſpiritu ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo oſtendit quid ſit iugum ſeruitu tis quod non debent ſubire. Secundo ꝓbat ibi. Euacua ti eſtis ⁊c. Circa primū duo facit. Primo oſtendit iuguꝫ illud eſſe valde nociuum. Secundo valde oneroſum ibi Teſtificor autem ⁊c. Nociuum quideꝫ eſt iugum legis. qꝛ aufert dominice paſſionis effectuꝫ. Et ideo dicit. No lite contineri iugo ſeruitutis. quia ecce ego paulus qui ſupple voce auctoritatis dico ⁊ bene. quoniā ſi circūcidi mini chriſtus vobis nihil ꝓderit id eſt fides chriſti. Sed contra Actt̉. 16. dicit̉ ꝙ paulus circumcidit timotheuꝫ. ergo fecit ꝙ chriſtus ei nihil ꝓdeſſet. ergo decepit eum.
Reſpondeo dicendū eſt ẜm Hieronymū ꝙ paulus non circumcidit timotheum quaſi legem ſeruare intenderit. ſed ſimulauit ſe circumcidere faciendo opus circumciſio nis. Nam ẜm ipſum apl̓i ſimulatorie ſeruabant legalia ad vitandum ſcandalum fidelium ex iudeis. Faciebant autem actus legalium non tamen cum intentione ſeruan di legalia. ⁊ ſic non exibant a fide. Undenon decepit ti motheum. Scd̓m vero auguſtinū dicendum eſt ꝙ apo ſtoli ẜm veritatem ſeruabant legalia ⁊ cuꝫ intentione ea ſeruandi. quia ẜm apoſtoloꝝ ſententiam licebat fidelibꝰ ex iudeis illo tempore ſcꝫ ante diuulgatam ipſa ſeruare. Et ideo quia timotheus fuit ex matre iudea circumcidit eum apoſtolus cum intentione ſeruandi legalia. Quia vero galathe ponebant ſpem in legalibus poſt gratiā di uulgatam. quaſi ſine eis gratia non ſufficeret ad ſaluteꝫ: ⁊ ideo ea ſeruare volebāt. ideo dicit eis apoſtolꝰ. Si cir cumcidimini ⁊c. Sequebat̉ em̄ ex hoc ꝙ non reputarent chriſtum in cuius ſignum data fuit circumciſio. Gen̄. 17 Ut ſit in ſignum federis inter me ⁊ vos ⁊c. Qui ergo cir cumcidebant̉ credebant adhuc ſignum durare. ⁊ tunc ſi gnatum nondum veniſſe. ⁊ ſic excidebant a chriſto. Sic ergo patet onus legis eſſe nociuū. ¶ Eſt etiā valde one roſum. quia obligat ad impoſſibile. ⁊ hoc eſt quod dicit. Teſtificor autē. ⁊c. Quaſi dicat. Dico ꝙ ſi circumcidi mini chriſtus vobis nihil proderit. Sed adhuc teſtificor omni homini ſcꝫ iudeo ⁊ gentili ⁊c. Nam quicūqꝫ profi tetur in aliqua religione facit ſe debitorem omniū que ad obſeruantiam illius religionis ꝑtinent. Et ſicut dicit au guſtinus. Nunꝙͣ fuit aliqua religio ſine aliquo viſibili ſi gno. ad quod obligarent qui in ipſa religione viuunt. ſi cut in religione chriſtiana ſignum viſibile eſt baptiſma. ad quod omnes chriſtiani tenent̉ quo ad cultum. Gbli gant etiam ad omnia que ad cultum chriſtiane religio nis ꝑtinent. Signum autē religionis moſayce fuit circū ciſio. Quicūqꝫ ergo circumcidebat ſe obligabat̉ ad om nia legalia ſeruanda ac implenda. ⁊ hoc eſt quod dicit. Debitor eſt vniuerſe legis faciende. Iac. 2. Qui offen dit in vno factus eſt oīm reus. Quā tamē nullus ſerua re poterat ẜm illud act̓. 15. Hoc ē onus qd̓ neqꝫ pr̄es nr̄i neqꝫ nos portare potuimꝰ ⁊c. Sꝫ dato ꝙ aliqͥs circum cideret̉. ergo ẜm p̄dicta obligat ſe ad ſeruandum legalia ſed hoc eſt peccatum mortale: ergo tenet̉ peccare morta liter. ⁊ ſic videt̉ eſſe ꝑplexus. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ eadem conſcientia durante tenet̉ ſeruare legalia. puta ſi aliquis haberet cōſcientiā ꝙ niſi circumcideret̉ peccaret mortaliter. ⁊ circumciſus ipſa conſcientia durante pecca ret mortaliter ſi non obſeruaret legalia. cuius ratio eſt qꝛ habere ꝯſcientiā de re aliqͣ faciēda nihil aliud eſt ꝙͣ ꝙ fa ciat contra deum niſi illud faciat. Facere autē contra de um eſt peccatum. Sic ergo dico ꝙ niſi faceret hoc ad qd̓ inducit ꝯſcīa peccaret. nō qͥdē ex genere oꝑis. ſed ex in tentione operantis. Et ſimiliter ſi facit peccat. qꝛ huiuſ modi ignorātia nō excuſat cū ſit ignorātia iuris: nec tn̄ ē ꝑplexus ſimpliciter ſed ẜm quid. qꝛ poteſt deponere erro neam conſcientiā. Et hoc modo hic apl̓us teſtificat̉ om̄i circumcidenti ſe ꝙ tenēt̉ ad ſeruandum legem. ¶ Conſe quenter cuꝫ dicit. Euacuati eſtis ⁊c. probat que dixit ſcꝫ ꝙ non debent accipere legis obſeruantiam ratione dam ni iam preſentis: quod eſt duplex. Vnuꝫ eſt amiſſio chri ſti. Secundū eſt amiſſio gratie xp̄i. Primū eſt cauſa ſecū di ibi. Qui in lege ⁊c. Dicit ergo euacuati ⁊c. Quaſi di cat. Vere chriſtus vobis nihil proderit. qꝛ euacuati eſtiſ a chriſto. id eſt habitatione chriſti. Secundū damnū eſt amiſſio gratie. ideo dicit. A gratia excidiſtis. qui ſcꝫ pri us eratis pleni gratia chriſti. quia de plenitudīe eius ac cepimus omnes. Io. 1. De plenitudine eius nos omnes
C ij

in epiſtolam ad Galathas. V.
cuāgelizet vobis p̄terꝙͣ qd̓ euāgelizauimꝰ vobis anathe in aſit Phil̓. 2. Implete gaudium meum vt idem ſapia tis ⁊c. Et hoc ex auxilio diuino. ⁊ ideo dicit. In domino deo ſcꝫ operante. 2. corin. 3. Fiduciam talem habemꝰ ꝑ chriſtum ad deum ⁊c. ⁊ dominus dabit vobis ſapere ẜm ſobrietatem catholice veritatis psͣ. Bonum eſt confide re in domino ⁊c. ¶ Quantum autem ad cōturbantes di cit. Qui autem conturbat ⁊c. id eſt qui remouet vos a de bito ordine vt ſcꝫ a ſpūalibꝰ conuertamini ad corporalia: cum debeat eſſe contrarium.i. corin. 15. Nō prius quod ſpūale eſt: ſed quod animale eſt deinde quod ⁊c. Et cum talis ordo ſit peruerſus vt dicit̉ ſupra. 3. Sic ſtulti facti eſtis: vt cum ſpiritu ceperitis ⁊c. ideo portabit iudicium id ē cōdemnationeꝫ ſuſtinebit. Sicut em̄ qui inducit ali quem ad bonum remuneratur. Dan̄. 12. Qui ad iuſtici am erudiunt plurimos quaſi ſtelle in perpetuas eternita tes ⁊c. ita qui inducit aliquem ad malum cōdemurat̉ Io ſue. 7. Quia turbaſti nos exturbet te dominꝰ in hac die. Deut̓. 27. Maledictus qui errare facit cecum in itinere Et hoc quicūqꝫ eſt ille id eſt quantecūqꝫ ſit auctoritatis: non parcet̉ ei. Sed Porphirius ⁊ Iulianus in hoc rep̄ hendunt paulum preſumptionē dicentes ꝙ hoc dixit la cerans petrum cum ſupra in faciem ſe reſtitiſſe ſcripſerit vt ſit ſenſus. quicūqꝫ ſit ille id eſt etiam ſi petrus eſſet pu nietur. Sed vt auguſtinus dicit nō eſt credendū ꝙ pau lus cum maledicto de eccleſie principe loqueret̉ cū ſcri ptum ſit Exo. 22. Principem populi tui nō maledices. Nec etiam ꝙ petrus ſic offenderit ꝙ eſſet dignus condē natione. Dicit ergo apoſtolus de quodam alio qui de iu dea veniens dicebat ſe fuiſſe diſcipuluꝫ magnoꝝ apoſto lorum. ⁊ ſub iſta auctoritate corrumpebat galathas ipſe cum alijs falſis predicatoribus ſupra. 2. Propter ſubin troductos falſos frates ⁊c. ¶ Conſequenter cum dicit. Ego autē fratres ⁊c. remouet impedimentū ex parte ſua Et primo ponit ſui excuſationem. Secundo eorum qui eum infamabant obiurgatiōem ibi. Vtinam ⁊ abſcindan tur ⁊c. Excludit autem falſum quod ei imponebatur. ⁊ pͥmo aliquid pertinens adipſum tantum. Secundo ali quid pertinens ad omnes ibi. Ergo euacuatum eſt ⁊c̄. Sciendum eſt circa primum ꝙ pſeudo galathis excuſan tibus ſe de eo ꝙ non ſeruabant legalia. qꝛ ita edocti erāt ab apoſtolo ⁊ dicebāt ꝙ apoſtolus deceperat eos ⁊ con firmabant dicentes paulum predicaſſe in iudea ⁊ docuiſ ſe legalia debere ſeruari. Et ideo excuſat ſe de hoc apo ſtolus dicens. Ego autem fratres ſi circumciſionem ad hūc predico ſicut imponunt mihi pſeudo: quid adhuc ꝑ ſecutioneꝫ patior ſcꝫ a iudeis. ī. corin. 4. Perſecutionē patimur ⁊cͣ. Nam iudei ſpecialiter ꝓpter hoc perſeque bant̉ paulum ꝙ predicabat legalia non debere ſeruari. Act. 21. dicit Iacobꝰ paulo. Audierunt de te quia diſſen ſionem doceas a moyſe eorum qui per gentes ſunt iude orum dicens eos non debere circumcidere filios ſuos ⁊cͣ Patet ergo ꝙ non eſt verum quod mihi imponunt: alio quin ꝑſecutiones adhuc non paterer. Falſum eſt etiam id quod mihi imponūt ꝑ id quod communiter eſt apud alios: quia ſi circumciſionem predico euacuatum eſt ſcā dalum crucis. Nam nō ſolū ego ſed etiam oēs apoſtoli p̄ dicamus chriſtum crucifixum. Iudeis quidem ſcandalū ⁊c̄. vt dicit̉. ī. cor. 1. Et de hoc maxīe ſcandalizant̉. qꝛ p̄ dicamus ꝙ ꝑ crucem chriſti legalia euacuant̉. Si ergo predico circumciſionem euacuatum eſt ſcandalum id eſt non erit ſcandalum apud iudeos vltra de cruce. Naꝫ pa tienter ſuſtinerent immo libenter vellēt ꝙ predicaremꝰ crucem ⁊ legalia ſimul debere ſeruari. Vel ẜm Auguſti num euacuatum eſt ſcandalum crucis id eſt euacuata eſt
crux que eſt ſcandalum. Quaſi dicat. Crux perdidit effe ctum ſuum et virtutem ſupra. 2. Si enim ex lege eſſet iu ſticia: ergo chriſtus gratis mortuus eſt. Dicit auteꝫ apo ſtolus ſpecialiter euacuatum eſt ⁊c. vt det intelligere ꝙ ꝓpter hoc iudei occiderunt chriſtum quia legalia nō ſer uabat: ⁊ ea nō eſſe ſeruanda docebat. Io. 9º. Non eſt hic homo a deo qui ſabbatum non cuſtodit: ¶ Conſequēter obiurgat pſeudo qui eum infamauerant dicens. Vtinaꝫ ⁊ abſcindantur ⁊c. Quaſi dicat. Ipſi conturbant vos in hoc ꝙ volunt vos circumcidi. ſed vtinam non ſolum cir cūcidant̉. ſed totaliter caſtrent̉. Sed contra Ro. 12. Be nedicite ⁊ nolite maledicere. ⁊cͣ. Ad hoc ē duplex reſpō ſio. Prima eſt ꝙ non maledixit apoſtolus eis: ſed potiꝰ benedixit. quia optauit eis vt ſpūaliter caſtrentur vt ſer uarent ſpiritualem caſtitatem caſſando cerimonilia ẜm il lud Matth̓. 19. Sūt quid am eunuchi qui ſe caſtrauerūt ꝓpter regnum celorum. Secundo ꝙ optat eis ſterilita tem prolis quam habēt eunuchi vt ſcꝫ non genrent. Vn de ait vtinā ⁊ abſcindant̉ ⁊c. id eſt vim gerandi perdant in vobis vel alijs. Et hoc merito quia generant filios in errorem ⁊ redigunt eos in ſeruituteꝫ legis. Oſee. 9. Da eis vuluam ſine liberis ⁊ vbera arentia. Lectio tertia. Os enim in libertateꝫ vocati eſtis u I fratres: tantum ne libertateꝫ in oc caſionem detis carnis: ſed per cha ritatem ſpiritus ſeruite inuicem. Omnis enim lex in vno ſermone impletur. diliges proximum tuum ſicut teipſum. Ꝙ ſi inui cem mordetis ⁊ comeditis: videte ne ab in uicem conſumamini. Propoſito exemplo ſtandi ⁊ remoto eius impedimento: hic innuit modum ipſius. Et primo ponit modum ſtan di. Secundo exponit ibi. Omnis enim lex ⁊c. Circa pri mum tria facit. Primo ponit conditionem ſtatus. Secū do remouet abuſum ſtandi. Tertio innuit ſtandi modū. Conditio quidem ſtandi eſt libertas. Omnis em̄ ſtatus conditio pertinet ad ſeruitutem vel ad libertateꝫ. ſed ſta tus fidei chriſti ad quem inducit apoſtolus ad libertateꝫ pertinet: ⁊ eſt ipſa libertas. Et ideo dicit. Vos enim ⁊cͣ. quaſi dicat. Recte conturbant vos: quia abducūt a me liore in peiꝰ. qꝛ vos vocati eſtis ſcꝫ a deo ī libertatē gra tie. Ro. 8. Non accepiſtis ſpiritum ſeruitutis iterum in timore. ſed accepiſtis ſpiritum adoptionis filiorum ⁊c̄. ſupra. 4. Non ſumus ancille filij: ſed libere ⁊c. Vos in quā qui liberi eſtis per chriſtum volunt ducere in ſerui tutē. Abuſus aūt ſtatus eſt ſi in deterius prolabat̉ et li bertas ſpiritus ꝑuertat̉ in ſeruituteꝫ carnis. Galathe au tem iam liberi erant a lege. Sed ne credāt eis licere pec cata cōmitttere que lex ꝓhibebat. ideo apoſtolus ſubdit abuſum libertatis dicens: Tantum ne ⁊c. Quaſi dicat. Liberi eſtis ita tamen ꝙ non abutamini libertace veſtra impune vobis peccandum eſſe arbitrātes.ī. corin. 8. Ui dete ne forte hec licentia veſtra offendiculum fiat infir mis. Modus autem ſtandi eſt per charitatem. Vnde di cit. Sed ꝑ charitatem ſpiritus ⁊cͣ. Status autem totus eſt in charitate ſine qua homo nihil eſt. ī. corī. 13. Et ẜm diuerſos gradus charitatis diſtinguunt̉ diuerſi ſtatus. Sic ergo ſtatus gratie eſt non per affectum carnis: ſed ꝑ charitatem ſpiritus id eſt que procedit a ſpirituſancto ꝑ quem debemus inuicem eſſe ſubiecti ⁊ ſeruire infra. 6. Alter alterius onera portate ⁊cͣ. Ro. 12. Honore inuicē preuenientes ⁊c. Sed cum ſuperius dicat ꝙ ſint vocati
C iij

Explanatio ſancti Thome
accepimus ⁊c. Et Eccͣ. 21. Cor fatui quaſi vas confractū ⁊ oē in ſapientiam non tenebit̉. Uos dico qui inlege iu ſtificamini id eſt creditis iuſtificari a gratia ſcꝫ habenda future beatitudinis. Uel etiam a iam habita excidiſtis. Apoc. 2. Memor eſto vnde excideris et age penitentiā. Lectio ſecunda. Os auteꝫ ſpiritu ex fide ſpem iuſti na cie expectamus. nam in chriſto ieſu neqꝫ circumciſio aliquid valet neqꝫ prepucium: ſed fides que per charitatē ope ratur. Currebatis bene. qͥs vos impediuit veritati non obedire? Nemini conſenſeritis Perſuaſio hec non eſt ex eo qui vocat vos. Modicum fermentum totam maſſam corrū pit. Ego confido in vobis in domino ꝙ ni hil aliud ſapietis. Qui autē conturbat vos portabit iudicium quicūqͣꝫ eſt ille. Ego aūt fratres ſi circumciſioneꝫ adhuc predico: qͥd adhuc perſecutionem patior. Ergo euacua tum eſt ſcandalum crucis. Utinam abſcin dant̉ qui vos conturbant. Explicauit apoſtolus ſecundū documentū ſcꝫ ꝙ nō eſſet ſubeundum iugum ſeruitutis legis: hic autem redit ad primum oſtendens ꝙ ſtare debent. Et pͥmo ꝓponit ſtan di exemplum. Secundo remouet ſtationis impedimen tū ibi. Currebatis ⁊c. Tertio aſſignat ſtandi cauſam ibi. Uos em̄ in libertateꝫ ⁊c̄. Circa primū duo facit. Primo ꝓponit ſtandi exemplum. Secūdo cauſam eius aſſignat ibi. Nam in xp̄o ieſu ⁊cͣ. Dicit ergo. Qui in lege volūt iuſtificari: chriſtus eis nihil prodeſt. quia exeidunt a gra tia. Sed nos ſcꝫ apoſtoli ſtamus ꝑ ſpem: quia ſcꝫ expe ctamus ſpem iuſticie id eſt iuſticiam ⁊ ſpem ſcꝫ eternam beatitudinem. 1. Pe. 1. Regenerauit nos in ſpem viuaꝫ ⁊c. Uel ſpem iuſticie. id eſt chriſtum per quem eſt nobis ſpes iuſticie. quia ꝑ eum iuſtificamur. Phil̓. 3. Saluato rem expectamus ⁊c. 1. corin. 1. Qui factus eſt nobis ſapi entia ⁊ iuſticia ⁊ ſanctificatio et redemptio ⁊c. Uel ſpem iuſticie id eſt ſpem que eſt de iuſticia: vt iuſtificemur non ꝑ legem ſed per fidem. Ro. 3. Arbitramur hominē iuſti ficari ꝑ fidem ſine operibus legis. Vel ſpem iuſticie id ē rem ſperatam in quam tendit iuſticia ſcꝫ vitam eternam 2. Ti. vltimo. In reliquo repoſita eſt mihi corona iuſti cie. ⁊c. Et hoc ex fide. quia iuſticia dei eſt ꝑ fidē ieſu chri ſti vt dicit̉ Ro. 3. Que quidē fides non eſt ab homine: ſꝫ a ſpūſancto qͥ eā inſpirat. Ro. 8. Accepiſtis ſpm̄ filioꝝ in qͦ clamamꝰ abba pater ⁊c. Sicut gͦ fides eſt ex ſpū: ita ex fide eſt ſpes. ex ſpe iuſticia ꝑ quam peruenimus ad vitaꝫ eternam. Hec autem ſpes non venit ex circūciſione neqꝫ ex gentilitate. quia nihil faciunt ad hoc. Et ideo dicit: Nam in chriſto ieſu id eſt in his qui ſunt in fide chriſti. neqꝫ circumciſio neqꝫ prepucium. ⁊cͣ. id eſt indifferentia ſunt. ſed fides non informis ſed ea que per dilectionem operatur. Iac̄. 2. Fides ſine operibus mortua eſt ⁊c. Nā fides eſt cognitio verbi dei Eph̓. 3. Habitare chriſtum ꝑ fidem ⁊c̄. Et hoc verbuꝫ nec perfecte habet̉ nec cognoſci ſ tur niſi etiam habeat̉ amor quē ſpirat. Hic ſunt duo du bia circa gloſam. Primū eſt ꝙ dicit preputium ⁊ circū ciſionē eſſe indifferētia cum ſupra dixerit. Si circumcidi ſ j mini chriſtus vobis nihil proderit. Sed dicendum eſt ꝙ ex genere operis ſunt indifferentia ſciliꝫ illis qui non ponunt ſpem in eis. ſed ex intentione operantis nō ſunt in i l differentia. Nam ponētibus in eis ſpem mortifera ſunt. ī Secundū dubium eſt de hoc qd̓ dicit ꝙ illi qui non credunt peiores ſunt ꝙͣ demones. cum demones credant et contremiſcant. Reſpondeo. dicenduꝫ eſt ꝙ peiores qui dem ſunt ex ſpecie operis ſed non quantū ad affectū. Nā demonibus diſplicet hoc qd̓ credunt: nec etiam eſt tanta nequitia voluntatis in homine qui non credit quanta in demone qui odit ꝙ credit. ¶ Conſequenter cum dicit. Currebatis bene ⁊c. agitur de impedimēto ſtationis. Et primo ponit impedimentū. Secundo docet eius remoti onem ibi. Remini conſenſeritis ⁊c. Impedimentum ſta tionis eorum magnū erat ⁊ nociuum. nam tanto aliquid eſt magis nociuū quanto maius bonum priuat. Quādo ergo aliquis multis bonis ſpūalibus priuat̉ ſignū eſt ha buiſſe magnum impedimentū. Et ideo vt oſtendat eos apoſtolus magnum impedimentū habuiſſe cōmemorat eis bona ſpūalia que amiſerunt cū dicit: Currebatis be ne ⁊c. ſcꝫ per opera fidei formate: ꝑ charitatem que inſti gat ad currendum. psͣ. Uiam mandatorū tuorum cucur ri cum dilataſti cor meum. Et hoc quidē fuit olim in vo bis: ſed dum ſic currebatis eſtis impediti. Et ideo ſubdit Quis vos faſcinauit de quo dictum eſt ſupra tertio cap. ⁊ ideo ſuperſedeo ad preſens. Quis ergo vos faſcinauit id eſt impediuit veritati ſcꝫ euangelice non obedire. Et hoc congrue dicit. Nam obedire eſt voluntatis applican de ad conſenſum precipientis. ⁊ ideo fides eſt volunta tis ⁊ intellectꝰ. oportet ergo voluntati fidei obedire. hoc autem eſt ꝙ gratia fidei chriſti ſufficiat ad ſaluteꝫ ſine le galibus obſeruantijs. ¶ Excludit autē impedimentū cū dicit. Nemini ⁊c. ⁊ hoc ex triplici parte. Primo ex parte eorum. Secundo ex parte dei ibi. Ego confido ⁊c. Teri tio ex parte apoſtoli ibi. Ego autē fratres ſi ⁊c. Ex parte eorū cum dicit. Nemini ⁊c. Ubi primo oſtendit quid re quirat̉ ex parte eoꝝ vt vitent hoc impedimentū ſcꝫ ꝙ ne mini pſeudo deinceps conſentiant. ⁊. theſſal̓. 5. Non ſi mus noctis neqꝫ tenebrarū ⁊c. Ephe. 5. Nolite cōmuni care operibus infructuoſis tenebrarum ⁊cͣ. Et. 2. Ti. 2. Et ſermo eoruꝫ vt cancer ſerpit ⁊c. Ex quo dat̉ intelligi ꝙ nondum erant corrupti: ſed ſollicitabant de hoc. Se cundo aſſignat rationem huius cuꝫ dicit. Perſuaſio em̄ ⁊c. Et hec eſt duplex. Prima quia homo cum dat ſe ali cui nihil debet facere niſi qd̓ vtile dixerit ſibi. Sed vos traditi eſtis chriſto. ergo nihil debetis audire vel conſen tire niſi his que ſunt ab ipſo. ergo hec ꝑſuaſio qͣ vos vo lunt mittere ſub iugo legis. quia non ex eo ſcꝫ ex deo qui vos vocauit ad vitam: ſed ex diabolo inquantū ſcꝫ defici ens eſt. Et ideo non conſenſeritis eis. Uel non ex eo id ē contra ipſum. Secunda ratio eſt qꝛ poſſet dici ꝙ non eſt magnum ſi paucis conſentiat̉ cum ex hoc non ſit pericu lum. ⁊ ideo dicit ꝙ non ē eis conſentiendū: nec eoruꝫ in ſidie ſunt contemnende. ſed debent principijs obſtare. quia modicum fermentum ⁊cͣ. id eſt illi pauci qui vobis perſuadēt: Uel hec ꝑſuaſio parua in principio totā maſ ſam corrumpit. id eſt congregationē fidelium. Leuit. 2. Nec quicꝙͣ fermenti ac mellis adolebitur in ſacrificio do mini. ¶ Conſequenter cum dicit. Ego conſido in vobis ⁊c. remouet impedimentū ex parte dei qͥ auxiliuꝫ ad hoc prebet. ⁊ ponit duplex auxilium. Unum quantū ad ſedu centes. Aliud quantū ad conturbantes ibi. Qui autem cōturbant ⁊c. Dicit ergo ego cōfido ⁊c. qͣſi dicat. Dixi ꝙ non conſentiretis pſeudo. ⁊ confido in vobis. 2. cori. 7. Gaudeo ꝙ in omnibus confido in vobis. Heb̓. 6. Con fidimus autē de vobis dilectiſſimi ⁊ meliora viciniora ſa luti. Confido inquā in hoc ſcꝫ ꝙ nihil aliud ſapietis ꝙͣ quod vos docui ſupra. 1. Licet nos aut angelus de cęlo

Explanatio ſancti Thome
in libertatem. quid eſt ꝙ modo dicit ſeruite inuiceꝫ. Ad quod dicendum eſt ꝙ hoc exigit charitas vt inuicem ſer uiamus ⁊ tamē libera eſt. Sciendū eſt tamē ꝙ ſicut phi loſophus dicit: liber eſt qui eſt tauſa ſui. ſeruus autem eſt cauſa alterius vel vt mouentis vel vt finis. quia ſeruꝰ nec a ſe mouet̉ ad opus. ſed a domino ⁊ ꝓpter vtilitateꝫ domini ſui. Charitas ergo quantū ad cauſam mouenteꝫ libertatem habet. quia a ſe ꝯperat̉. 2. corin. 5. Charitas chriſti vrget nos ſpontanee ſcꝫ ad operandū. Seruus au tem eſt cum poſtpoſitis ꝓprijs vtilitatibus acomodat ſe vtilitatibus proximoꝝ. ¶ Conſequenter cum dicit. Om nis lex ⁊cͣ. exponit que dixit. ⁊ primo de dilectionē. Se cundo de libertate non danda in occaſionem carnis ibi. Spiritu ambulate ⁊cͣ. Circa primuꝫ monet ad charitatē ſectandam. Primo ꝓpter vtilitateꝫ quā conſequimur in impletione. Secundo ꝓpter damnū charitatis neglecte qd̓ incurrimus ibi. Ꝙ ſi inuicem ⁊c. Vtilitas autē quaꝫ cōſequimur in impletione charitatis maxima eſt. quia in ea implemꝰ totā legē. Et iō dicit. Oīs em̄ ⁊c. qͣſi dicat. Ideo charitas eſt habenda. quia om̄is lex in vno ſermo ne implet̉ ſcꝫ in vno precepto charitatis Ro. 13. Qui di ligit proximū legeꝫ impleuit. Et in eodem capitulo dici tur. Plenitudo legis eſt dilectio. Et ideo dicit. 1. Ti. 1. Finis precepti eſt charitas. Sed contra. qꝛ dicit̉ Mat. 12. In his duobus mādatis ſcꝫ de dilectione dei ⁊ ꝓxi mi tota lex pendet ⁊ ꝓphetę. Non ergo in vno precepto tantum implet̉. Reſpondeo. dicendum eſt ꝙ in dilectio ne dei includit̉ dilectio ꝓximi. 1. Io. 4. Hoc mandatum habemus a deo vt qui diligit deum diligat ⁊ fratrem ſu um. Et econuerſo ꝓximū diligimus ꝓpter deum. imple tur ergo tota lex in vno precepto charitatis. Precepta enim legis reducunt̉ ad illud preceptum. Nam om̄ia pre cepta vel ſunt moralia vel cerimonialia vel iudicialia. Moralia quidem ſunt precepta decalogi quorum tria pertinēt ad dilectionem dei. alia ſeptem ad dilectionem proximi. Iudicialia autem ſunt vt quicūqꝫ furat aliquid reddat quadruplum. ⁊ his ſimilia que ſimiliter ad dile ctionem proximi pertinēt. Cerimonialia vero ſunt ſacri ficia ⁊ huiuſmodi que reducunt̉ ad dilectionem dei. Et ſic patet ꝙ omnia in vno precepto charitatis implentur Diliges proximū tuū ſicut teipſum. ⁊ eſt ſcpͥtum Leuit. 19. Dicit autem ſicut teipſum non quantū teipſum. quia homo ẜm ordinem charitatis magis debet ſe diligere ꝙͣ alium. Exponitur autem tripliciter. Uno modo vt refera tur ad veritatem dilectionis. Amare enim eſt velle bo num alicui. Et ideo dicimur amare aliquem cui volumꝰ bonum. ⁊ etiam bonum illud quod ei volumus: ſed diuer ſimode. quia cum volo bonum mihi me diligo ſimplici ter propter me. bonum autem illud quod mihi volo dili go non propter ſe ſed propter me. Tunc ergo diligo pro ximū ſicut meipſum id eſt eodē modo qͦ meipſum qn̄ vo lo ei bonum propter ſe. non quia eſt mihi vtilis vel dele ctabilis. Secundo modo vt referat̉ ad iuſticiaꝫ dilectio nis. Unaqueqꝫ enim res eſt illud quod potiſſimum eſt in ea. potiſſimū autē in in homine eſt intellectus et ratio. il le ergo diligit ſe qui vult ſibi bonum intellectus ⁊ ratio nis. Tunc ergo diligis proximum ſicut teipſum quādo vis ei bonum intellectus ⁊ rationis. Tertio modo vt re feratur ad ordinem ſcilicet vt ſicut te diligis propter de um: ita ⁊ proximum propter ipſum diligas ſcilicet vt ad deum perueniat. ¶ Conſequenter cum dicit. Ꝙ ſi inui cem ⁊c. inducit ad charitatem ſectandam ex damno: qd̓ incurrimus ſi eam negligamus. Vbi loquitur galathis adhuc quaſi ſpiritualibus abſtinens a commemoratione manifeſtorum inuidorum: ⁊ eorum quę minora videntur
mentionem facit ſcꝫ de vitijs lingue. Et ideo dicit. Ꝙ fi inuicem ⁊c. Quaſi dicat. In dilectione omnis lex imple tur. ꝙ ſi vos inuicem mordetis id eſt in parte famam pro ximo detrahendo aufertis. qui enim mordet non totum accipit: ſꝫ partē. Et comeditis id eſt totā famā aufertis ex totaliter detrahendo confunditis. Nam qui comedit to tum abſorbet. Iac. 4 Nolite detrahere alterutrum frēs mei ⁊c. Si ita inquā charitatem negligitis videte dam num quod imminet vobis ſcilicet ꝙ ad inuicem cōſuma mini. Phil̓. 3. Uidete canes videte malos operarios ⁊c. Eſa. 49. Et vane fortitudinem meam conſumpſi ⁊cͣ. Nā ſicut Auguſtinus dicit. Vitio contentionis ⁊ inuide per nicioſa iurgia inter homines nutriunt̉: quibus conſumi tur ſocietas ⁊ vita. Lectio quarta. Ico aūt in chriſto. Spiritu ambu d Alate et deſideria carnis non perfici 3 etis. Caro enim concupiſcit aduer ſus ſpiritum: ſpiritus autem aduerſus car nem. Hec em̄ ſibijnuicem aduerſant̉: vt non quecūqꝫ vultis illa faciatis. Poſtꝙͣ apoſtolus manifeſtauit in quo conſiſtit ſtatus ſpi ritualis: qꝛ ſcilicet in charitate: conſequōter hic agit de cauſa ſtatus ſcilicet de ſpirituſancto. quē dicit eſſę ſequē dum. Vbi ponit triplex beneficium ſpirituſſancti. Quo rum primum eſt liberatio a ſeruitute carnis. Secundum eſt liberatio a ſeruitute legis. Et tertium eſt collatio vi te ſeu ſecuritas a damnatione mortis. Secundum ibi. Ꝙ ſi ducimini ⁊c. Tertium ibi. Si ſpiritu viuimus ⁊cͣ. Circa primum duo facit. Primo ponit primum benefici um ſpiritus. Secundo beneficij neceſſitatem oſtendit ibi. Caro em̄ ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ debetis per chari tatem ſpiritus inuicem ſeruire. quia nihil prodeſt ſine charitate. Sed hoc dico in chriſto id eſt per fidem chri ſti. Spiritu ambulate id eſt mente et ratione. Quādoqꝫ enim mens noſtra ſpiritus dicitur ſcd̓m illud Ephe. 4. Renouamini ſpiritu mētis veſtre. et. 1. Corin. 4. Pſal lam ſpiritu pſallaꝫ et mente. Uel ſpiritu ambulate id eſt ſpirituſancto proficite bene operando. Nam ſpirituſſan ctus mouet ⁊ inſtigat corda ad bene operandum. Ro. 8 Qui ſpiritu dei aguntur ⁊cͣ. Ambulandum eſt ergo ſpi ritu id eſt mente vt ipſa ratio ſiue mens legi dei concor det. vt dicitur Roma. 7. Sed ſpiritus humanus per ſe vanus eſt ⁊ niſi regatur aliunde fluctuat hac atqꝫ illac vt dicitur Eccͣ. 34. Et ſicut parturientis cor tuuꝫ fantaſias patitur: niſi ab altiſſimo fuerit emiſſa viſitatio ⁊c. Vnde de quibuſdam dicitur Ephe. 4. Ambulant in vanitate ſenſus ſui. ⁊c. Non ergo perfecte ſtare poteſt ratio hu mana niſi ſcd̓m ꝙ ē recta ſpū diuīo. Et ideo dicit apoſto lus. Spiritu ambulate id eſt per ſpiritumſanctum regē tem ⁊ ducentem quem ſequi debemus ſicut demonſtran tem viam. Nam cognitio ſupernaturalis finis nō eſt no bis niſi a ſpirituſancto.ī. corin. 2. Oculus non vidit nec auris audiuit nec in cor hominis aſcendit ⁊c. ¶ Et ſequi tur. Nobis autē reuelauit deus per ſpiritum ſuum. Iteꝫ ſicut inclinantem. Nam ſpirituſſanctus inſtigat ⁊ incli nat affectum ad bene volendum. Roma. 8. Qui ſpiritu dei aguntur ⁊c. psͣ. Spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam. Ideo autem ſpiritu ambulandū eſt. quia liberat a corruptione carnis. ¶ Un̄ ſequit. Et deſideria carnis nō perficietis id ē delectatiōes carnis qͣs caro ſug gerit: hoc deſiderabat apl̓s dicēs. Ro. 7. Infelix ego ho quis me liberabit de corpore mortis huiꝰ? gratia dei ⁊cͣ.

in epiſtolam ad Galathas. V.
Et poſtea concludit in octauo capitulo. Nihil ergo dam natiōis eſt his qui ſunt in xp̄o ieſu: qui non ſcd̓m carnem ambulāt. Huius rationē ibidem ſubiūgit dicens: Quia lex ſpiritus vite in xp̄o ieſu liberauit me a lege ⁊c. Et hoc eſt ſpeciale deſideriū ſanctorū vt non perficiant deſideria ad que caro inſtigat. ita tamē ꝙ in hoc non includant̉ de ſideria que ſunt ad neceſſitatē carnis: ſed que ſunt ad ſu perfluitatē. ¶ Conſequēter cum dicit. Caro enim cōcupi ſcit ⁊c. ponit neceſſitatē huius beneficij que eſt ex impu gnatione carnis ⁊ ſpiritus. ⁊ primo ponit ip̄am impugna tionē. Secūdo manifeſtat eam per euidēs ſignū. ibi. Hec enim inuicē aduerſant̉ ⁊c. Dicit ergo. Receſſariuꝫ eſt ꝙ per ſpiritū carnis deſideria ſuperetis. Nam caro cōcupi ſcit aduerſus ſpiritū. Sed hic videtur eſſe dubiū quia cū concupiſcere ſit actus anime tantū: non videt̉ ꝙ compe tat carni. Ad hoc dicendū eſt ſcd̓m Auguſt. ꝙ caro dici tur concupiſcere inquantū anima ſcd̓m ip̄am carnem con cupiſcit: ſicut oculus dicit̉ videre cum potius anima per oculum videat. Sic ergo anima per carnem concupiſcit quādo ea que delectabilia ſunt ſcd̓m carnē appetit. Per ſe vero anima cōcupiſcit quando delectat̉ in his que ſunt ſcd̓m ſpiritū: ſicut ſunt opera virtutū ⁊ contemplatio diui noꝝ ⁊ meditatio ſapiētie. Sapien̄. 6. Concupiſcētia ita qꝫ ſapientie deducet ad regnum perpetuū ⁊c. Sed ſi caro concupiſcit per ſpiritū quomodo cōcupiſcit aduerſus eū? In hoc ſcilicꝫ ꝙ cōcupiſcentia carnis impedit cōcupiſcen tiam ſpiritus. Cum em̄ delectabilia carnis ſint bona que ſunt infra nos. delectabilia vero ſpiritꝰ bona que ſunt ſu pra nos. contingit ꝙ cum anima circa inferiora que ſunt carnis occupat̉: retrahitur a ſuperioribus que ſunt ſpiritꝰ Sed videt̉ etiam dubiū de hoc ꝙ dicit ſcilicꝫ ꝙ ſpiritus cōcupiſcit aduerſus carnem. Si em̄ accipiamus hic ſpiri tum pro ſpirituſancto cōcupiſcentia autem ſpirituſſancti ſit cōtra mala. conſequēs videtur ꝙ caro aduerſus quam cōcupiſcit ſpiritus ſit mala. ⁊ ſic ſequitur error manichei. Reſpondeo: dicendū eſt ꝙ ſpiritus nō concupiſcit aduer ſus naturā carnis ſed aduerſus eius deſideria que ſcilicꝫ ſunt ad ſuperfluitatē. Vnde ⁊ ſupra dictuꝫ eſt. Deſideria carnis ſcilicꝫ ſuperflua nō perficietis. In neceſſarijs eniꝫ ſpiritus nō contradicit carni. quia vt dicit̉ Ephẜ. 5. Ne mo carnem ſuam odio habuit. ¶ Conſequēter cum dicit. Hec enim ⁊c. ponit ſignū compugnatiōis. Quaſi dicat. Experimēto patet ꝙ contra ſeinuicē pugnant ⁊ aduerſan tur in tantū vt non quecūqꝫ vultis bona ſcꝫ vel mala illa faciatis. id eſt facere permittamini. Rom̄. 7. Non quod volo bonū hoc ago ſed quod ⁊c. Non tamē tollitur liber tas arbitrij. Cum em̄ liberum arbitriū ſit ex hoc ꝙ habet electionē in illis: eſt libertas arbitrij que electiōi ſubſunt Non autē omnia que in nobis ſunt ſimpliciter ſubſunt no ſtre electioni ſed ſcd̓m quid. In ſpeciali em̄ poſſum vita re hūc vel illum motū concupiſcētie ſeu ire. ſed in genera li omnes motus ire vel cōcupiſcentie vitare nō poſſumus et hoc propter corruptionē fomitis ex primo peccato in troductā. ¶ Sed notandū eſt ꝙ quattuor ſunt genera ho minū circa concupiſcentias quorum nullus facit quecūqꝫ vult. nam intemperati qui ex ꝓpoſito ſequūtur carnales paſſiones ſcd̓m illud Prouerb̓. 2. Letant̉ cum malefece rint. faciūt quidem quod volūt inquantū ipſas paſſiones ſequūtur. ſed inquantū ip̄a eoꝝ ratio remurmurat ⁊ ei diſ plicet faciunt que nō volunt. Incontinentes autē qui ha bent propoſitū abſtinendi ⁊ tamen a paſſionibus vincunt faciūt quidem quod nō volunt inquantuꝫ ip̄as paſſiones contra eoꝝ propoſituꝫ ſequūtur. ⁊ ſic intemperati faciunt plus de eo quod volūt. Continētes autem qui vellēt om nino non cōcupiſcere faciūt quod volunt dū non concupi
ſcunt. ſed quia omnino nō concupiſcere nō poſſunt faciūt quod nolunt. Temperati vero quod volūt quidem faciūt inquantū in carne domata non cōcupiſcunt. ſed quia non ex toto domari poteſt quin in aliquo repugnet ſpiritui ſi cut nec malitia in tantū creſcere poteſt quin ratio remur muret. ideo cū aliquando cōcupiſcunt: faciūt quod nolūt plus tamen de eo quod volunt. Lectio quinta. Uod ſi ſpiritu ducimī non eſtis ſub lege. Manifeſta ſunt autem opera carnis. que ſunt fornicatio. immun dicia. impudicitia. luxuria. ydolorum ſerui tus. veneficia. inimicitie. contentiōes. emu lationes. ire. rixe. diſſenſiones. ſecte. inuidie homicidia. ebrietates. cōmeſſationes. et his ſimilia que predico vobis ſicut predixi: quo niam qui talia agunt: regnum dei non con ſequentur. 3 Poſtꝙͣ oſtendit apoſtolus ꝙ per ſpiritū liberamur a de ſiderijs carnis: hic cōſequēter oſtendit ꝙ per ip̄m libera mur a ſeruitute legis. Et primo proponit beneficiū ſpiri tus. Secūdo manifeſtat per effectuꝫ. ibi. Manifeſta ſunt opera carnis ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ ſi ſpiritu ambuletis non ſolum deſideria carnis nō perficietis: ſed quod plus eſt ſi ſpiritu ducimini quod fit quādo facitis quod ſpiritꝰ ſuggerit vt director ⁊ gubernator: non autem id ad quod ſenſus ⁊ affectus proprius infligat nō eſtis ſub lege. p̄s. Spiritus tuus bonus deducet me in terrā rectam. Non quidē vt coactor ſed vt gubernator. Ex his autem verbis vult hicronymus ꝙ poſt aduentū xp̄i nullus habens ſpi ritum ſanctum tenet̉ ſeruare legem. ¶ Sed ſciendū eſt ꝙ hoc quod dicit: Si ſpiritu ducimini iam nō eſtis ſub lege poteſt referri ad precepta legis vel cerimonialia vel mo ralia. Si quidē referat̉ ad cerimonialia ſciendū eſt ꝙ ali ud eſt ſeruare legē. aliud eſt eſſe ſub lege. Seruare legem eſt facere opera legis nō habēdo ſpem in eis. ſed eſſe ſub lege eſt ponere ſpem in operibus legis. In primitiua au tem eccleſia erāt aliqui iuſti ſeruantes legem: ſed non ſub lege inquantum ſeruabant opera legis ſed non erant ſub lege quaſi in eis ſpem ponentes. Sic etiam xp̄us ſub le ge fuit. ſupra quarto. Factum ſub lege ⁊c. Et ſic excludi tur opinio hieronymi. Si autem referatur ad moralia ſic eſſe ſub lege poteſt intelligi dupliciter. vel quantū ad ob ligationem. ⁊ ſic omnes fideles ſunt ſub lege. quia omni bus data eſt. Vnde dicitur. Math. 5º. Non veni ſoluere legem ⁊c. Vel quantū ad coactionem. ⁊ ſic iuſti non ſunt ſub lege quia motus et inſtinctus ſpirituſſancti qui eſt in eis eſt proprius eorum inſtinctus. Nam caritas inclinat ad illud idem quod lex precipit. Quia ergo iuſti habent legem interiorem ſponte faciunt quod lex mandat ab ip̄a non coacti. Qui vero voluntatem male faciendi habent comprimuntur tamen pudore vel timore legis iſti cogun tur. Et ſic iuſti ſunt ſub lege obligante tantū non cogente ſub qua ſūt ſolum iniuſti. 2ᵉ. corinth. 3º. Ubi ſpiritus do mini ibi libertas. 1ᵉ. tymoth. 1º. Iuſto non eſt lex poſita. ſcilicet cogens. ¶ Conſequenter cum dicit: Manifeſta ſunt autem opera ⁊cͣ. Probat que dixit per effectum. Et primo ponit opera carnis que contrariantur ſpiritui ſancto. Secūdo oſtendit quomodo opera ſpiritus non ꝓ hibent̉ a lege ibi. Aduerſus huiuſmodi ⁊c. Circa primuꝫ

Explanatio ſancti Thome
duo facit. Primo ponit opera carnis que prohibētur a le ge. Secūdo ponit opera ſpiritus que ab ea non prohiben tur. ibi. Fructus autē ⁊c̄. Circa primū duo facit. Primo proponit opera carnis. Secūdo ſubdit nocumentū quod ex his ſequit̉. ibi. Que predico ⁊c. Dubitat autem circa primū. Primo quidem de hoc ꝙ apoſtolus hic quedam ponit que nō pertinent ad carnem que tamē dicit eſſe ope ra carnis ſicut ydoloꝝ ſeruitus ſecte emulatiōes ⁊ huiuſ modi. Reſpondeo: dicendū eſt ſcd̓m auguſt. lib. 4. de ci. dei cap. 2. Ꝙ ſcd̓m carnē viuit quicūqꝫ viuit ſcd̓m ſeip̄m Unde caro hic accipit̉ pro toto homine. Quicquid ergo prouenit ex inordinato amore ſui dicit̉ opus carnis. Vel dicendū eſt ꝙ aliquod peccatū poteſt dici carnale duplici ter ſcꝫ quantū ad conſumatione. ⁊ ſic dicunt̉ carnalia illa tantū que conſumant̉ in delectatiōe carnis. ſcꝫ luxuria et gula. Et quantū ad radicem et ſic omnia peccata dicūtur cornalia inquantū ex corruptiōe carnis anima aggraua tur. vt dicit̉ Sapien̄. 9. Ex quo intellectus debilitatus fa cilius decipi poteſt ⁊ impedit̉ a ſua perfecta operatione. Unde ⁊ ex hoc ſequūtur vitia ſcilicet hereſes ſecte et alia huiuſmōi. Et hoc modo dicit̉ ꝙ fomes eſt principiū om niū peccatoꝝ. ¶ Secūdo dubitat̉. quia cum apoſtolus di cat qui talia agūt regnum dei nō conſequent̉. ⁊ nullus ex cludat̉ a regno dei niſi ꝓ peccato mortali. ſequit̉ ergo ꝙ omnia que enumerat ſint peccata mortalia. Cuiꝰ contra riū videt̉. quia inter iſta enumerat multa: que nō ſunt pec cata mortalia. ſicut eſt cōtentio emulatio ⁊ huiuſmōi. Re ſpondeo: dicendū eſt ꝙ om̄la hec enumerata ſunt aliquo modo mortalia. ſed quedā quidem ſcd̓m genus ſuū ſicut homicidiū fornicatio ydoloꝝ ſeruitus ⁊ huiuſmodi. que dam vero ſcd̓m ſuam conſūmationē ſicut ira cuius conſu matio eſt in nocumentū proximi. Vnde ſi accedit conſen ſus de ip̄o nocumēto eſt peccatū mortale. Et ſimiliter cō meſtio ordinat̉ ad delectationē cibi. ſed ſi in huiuſmōi de lectationibus ponat quis finem ſuū peccat mortaliter. et ideo nō dicit comeſtiones ſed comeſſatiōes. ⁊ ſimiliter in telligendū eſt de alijs ſimilibus. ¶ Tercio dubitat̉ de or dine ⁊ numeratiōe eorum. circa quod dicendū eſt ꝙ cum apoſtolus in diuerſis locis diuerſa vitia et diuerſimode enumerat nō intendit enumerare omnia vitia et ſcd̓m ar tem: ſed illa tantū in quibus habundant ⁊ in quibus ex cedunt illi ad quos ſcribit. Et ideo in eis nō eſt querenda ſufficientia ſed cauſa diuerſitatis. ¶ His ergo habitis ſci endū eſt ꝙ apoſtolus enumerat quedam vicia carnis que contingūt circa ea que non ſunt neceſſaria vite. quedam vero circa ea que ſunt neceſſaria vite. Circa primū ponit quedā vicia que ſunt hominis ad ſeip̄m. quedā quantum ad deum. quedā contra proximū. Contra ſeip̄m ſunt quat tuor que ideo primo ponit quia manifeſte ex carne proce dunt. quoꝝ duo pertinent ad actū carnalem luxurie. ſcili cet fornicatio que eſt quādo ſcilicꝫ accedit ſolutus ad ſolu tam. vel quantū ad naturalē vſum luxurie. Aliud eſt im mūdicia quantū ad vſum contra naturā. Epheẜ. 5. Om nis fornicotor aut immūdus ⁊c. 2º. corinth. 13. Qui non egerūt penitentiam ſuper immūdicia ⁊ fornicatione ⁊ im pudicitia ⁊c. Alia duo ordinant̉ ad ip̄os actus. Unū ſcili cet exterius ſicut tactus aſpectus oſcula ⁊ huiuſmodi. Et quantū ad hoc dicit. Impudicitia. Ephe. 4. Qui deſpe rātes ſemetip̄os tradiderūt impudicitie ⁊c. Aliud interi us ſcilicꝫ in cogitatiōibus immūdis Et quantū ad hoc di cit. Luxuria. 1ᵉ. Tymoth. 5º. Cum enim luxuriate fue rint in xp̄o nubere volūt ⁊c. ¶ Contra deum ponit duo. quoꝝ vnū eſt per quod impedit̉ ab hoſtibus dei cultus di uinus. Et quantū ad hoc dicit. Ydoloruꝫ ſeruitus. 1ᵉ. co rinth. 10. Neqꝫ ydolatre efficiamini ⁊c. Sapien̄. 14. Infandoꝝ enim ydoloꝝ cultura omnis mali cauſa eſt et ini tiū ⁊ finis. Aliud eſt per quod initur pactū cum demoni bus. Et quantū ad hoc dicit. Ueneficia que fiūt per magi cas artes. ⁊ dicunt̉ venelicia a veneno quia fiunt in nocu mentū hominū. 1ͤ. corinth. 10º. Nolo vos fieri ſocios de monioꝝ Apoc. vlt. Foras canes ⁊ venefici ⁊c. ¶ Contra proximū autem ponit nouē. quorum primū eſt inimicitia. vltimū vero homicidiū: quia ab hoc deuenitur ad illud. Primū ergo eſt inimicitia in corde: que eſt odiū erga pro ximū. Math. 10. Inimici homīs domeſtici eius. Et ideo dicit. Inimicitie. Ex hac autem orit̉ diſſenſio in verbis. Et ideo dicit. Contentiōes que eſt impugnatio veritatis cum cōfidentia clamoris. Puerb̓. 20. Honor eſt homini qui ſe ſeparat a contentōibus. Secundū eſt emulatio que cōſiſtit in hoc ꝙ ad idem obijciendū contendit. Vnde di cit. Emulatiōes que ex contentiōe orluntur. Terciū eſt ex hoc ꝙ vnus impedit̉ per aliū ad rem eandem tenden tem ⁊ ex hoc iraſcit̉ contra eum. ⁊ ideo dicit. Ire. Iaco. I. Ira enim viri ⁊c. Epheẜ. 4. Sol non occidat ſuper iracū diam veſtram. Quartu cum ex ira animi peruenit̉ ad per cuſſiones. Et quantū ad hoc dicit. Rixe. Prouerb̓. 4º. Odium ſuſcitat rixas. Quintū ex his ſcilicꝫ diſſenſiones ⁊ ſi quidē in rebus humanis ſint dicunt̉ diſſenſiones quā do ſcilicꝫ partes fiunt in eccleſia. Rom̄. 16º. Obſeruetis eos qui diſſenſiones ⁊ offendicula preter doctrinā ꝙͣ vos didiciſtis faciūt et declinate ab illis. Si in rebus diuinis ſic dicunt̉ ſecte. id eſt hereſes. 2º. petri. 2º. Introducēt ſe ctas perditiōis ⁊c̄. ⁊ ibidem. Sectas non metuūt intro ducere blaſphemātes. Ex his autem ſequit̉ inuldia quan do illi quos emulant̉ proſperant̉. Iob. 5. Paruulū occi dit inuidia ⁊c. Ex his autem ſequūtur homicidia cordis ⁊ operis. 1ᵉ. Ioh. 4. Qui odit fratrem ſuū homicida eſt Quantū vero ad vicia que pertinēt ad inordinationē cir ca vite neceſſaria ponit duo. Unū quantū ad potum. Vn de dicit. Ebrietates ſcilicꝫ aſſidue. Luce. 21. Attēdite ne grauent̉ corda veſtra crapula ⁊ ebrietate ⁊c. Aliud vero quantū ad cibum. ⁊ quantū ad hoc dicit. Comeſſatiōes. Rom̄. 13. Non in cōmeſſatiōibus ⁊ ebrietatibus. Lectio ſexta. Ructus autem ſpiritus eſt charitas I gaudium. pax. patiētia. benignitas bonitas. longanimitas. māſuetudo. fides. modeſtia. continentia. caſtitas. Poſitis operibus carnis: hic conſequēter apoſtolus ma nifeſtat opera ſpiritus. Et primo manifeſtat ea. Secūdo oſtendit qūo lex ſe habet ad opera ſpiritus ⁊ ad opera car nis. ibi. Aduerſus huiuſmōi ⁊c. Circa primū enumerat bona ſpiritualia que nomīat fructus. Ex quo incidit que ſtio. quia illud dicit̉ fructus quo fruimur. Sed actibꝰ no ſtris nō debemus frui ſed deo ſolo. ergo huiuſmodi actus quos enumerat hic apoſtolus nō debēt dici fructus. Iteꝫ glo. dicit ꝙ huiuſmodi opera ſpiritus ſunt ꝓpter ſe appe tenda. quod autē propter ſe appetit̉ non refert̉ ad aliud. ergo virtutes ⁊ earū opera nō ſunt referenda ad beatitu dinē. Reſpondeo: dicendū eſt ꝙ fructus dicit̉ dupliciter. ſcilicet vt acquiſitus. puta ex labore vel ſtudio. Sapi. 3º. Bonorum laboꝝ glorioſus eſt fructus. Et vt ꝓductus ſi cut fructus producit̉ ex arbore. Mathei. 7º. Non poteſt arbor bona fructus malos facere. opera autem ſpiritus dicuntur fructus non vt adepti ſed vt producti. Fructus autem qui eſt adeptus habet rationem vltimi finis. non autem fructus productus. Nihilominus tamen fructus ſic acceptus duo importat. ſcilicet: ꝙ ſit vltimum pro

in epiſtolam ad Galathas. V
ducētis ſicut vltimū quod producit̉ ab arbore eſt fructus eius. ⁊ ꝙ ſit ſuaue ſiue delectabile. Cantico. 2º. Fructus eius dulcis gutturi meo. Sic ergo opera virtutū ⁊ ſpiri tus ſunt quid vltimū in nobis. Nam ſpirituſſanctꝰ eſt in nobis per gratiā per quā acquirimus habitū virtutum et ex hoc potētes ſumus operari ſcd̓m virtutē. Sunt etiam delectabilia. Rom̄. 6. Habetis fructū veſtrū in ſanctifica tione. id eſt in operibus ſanctificatis. et ideo dicūtur fru ctus. Dicunt̉ etiā flores reſpectu future beatitudīs. quia ſicut ex floribus accipit̉ ſpes fructus: ita ex operibus virtutū habet̉ ſpes vite eterne ⁊ beatitudinis. Et ſicut in flo re eſt quedā inchoatio fructus: ita in operibus virtutum eſt quedā inchoatio beatitudinis. que tunc erit quādo co gnitio ⁊ caritas perficient̉. Et per hoc patet reſpōſio ad il lud quod ſecūdo obijcit̉. Nam aliquid poteſt dici ꝓpter ſe appetendū dupliciter quia lypropter poteſt deſignare cauſam formalē vel finalē. Opera virtutū propter ſe ſunt appetēda formaliter ſed nō finaliter. quia habēt in ſeip̄is delectationē. Nam medicina dulcis appetit̉ ꝓpter ſe for maliter. quia habet in ſe vnde ſit appetibilis ſcꝫ dulcedi nem que tamē appetit̉ propter finem ſcꝫ propter ſanitatē Sed medicina amara nō eſt appetenda ꝓpter ſe formali ter quia nō delectat ratiōe ſue forme. ſed tamen ꝓpter ali ud appetit̉ finaliter ſcꝫ ꝓpter ſanitateꝫ que eſt finis eius. ¶ Ex his apparet ratio quare apoſtolus effectus carnis vocat opera. fructus autē ſpiritus vocat fructus. Dictuꝫ eſt enim ꝙ fructus dicit̉ aliquod finale ⁊ ſuaue ex re ꝓdu ctum. Quod autē producit̉ ex aliquo preter naturaꝫ eius non habet rationē fructus ſed quaſi alterius germinis. Opera autē carnis ⁊ peccata ſunt preter naturā eorū que deꝰ nature noſtre inſeruit. Deus em̄ humane nature que dam ſemina inſeruit ſcꝫ naturalē appetitū boni ⁊ cognitio nem. ⁊ addidit etiā dona gratie. Et ideo quia opera virtu tum ex his naturaliter ꝓducunt̉ fructus dicunt̉ non autē opera carnis. Et ꝓpter hoc apoſtolus dicit. Ro. 6. Quē ergo fructū habuiſtis tūc in illis in quibus nunc erubeſci tis. Patet ergo ex dictis ꝙ fructus ſpiritus dicūtur ope ra virtutū ⁊ quia habent in ſe ſuauitatē ⁊ dulcedinē ⁊ qꝛ ſunt quoddā vltimū productū ſcd̓m conuenientiā donoꝝ ¶ Accipit̉ autē differentia donoꝝ. beatitudinū. virtutū. ⁊ fructuū ad inuicē hoc modo. In virtute em̄ eſt conſide rare habitū ⁊ actum. Habitus autē virtutis perficit ad be ne agendū. Et ſi quidē perficiat ad bene operandū huma no modo dicit̉ virtus. Si vero perficiat ad bene operan dum ſupra modū humanū dicitur donū. Unde ph̓us ſu pra cōes virtutes ponit virtutes quaſdā heroycas. puta ꝯgnoſcere inuiſibilia dei ſub enigmate eſt ꝑ modū huma nu. Et hec cognitio pertinet ad virtutē fidei. Sed cogno ſcere ea perſpicue et ſupra humanū modū pertinet ad do nū intellectus. Actus autē virtutis vel eſt perficiēs. ⁊ ſic eſt beatitudo. vel eſt delectās ⁊ ſic eſt fructus. Et de iſtis fructibus dicit̉ Apoc. 22º. Ex vtraqꝫ parte lignū vite affe rens fructus duodecī ⁊c̄. Dicit ergo fructus ſpiritus qui ſcꝫ cōſurgit in anima ex ſeminatiōe ſpiritualis gratie: eſt caritas ⁊c. Qui quidē ſic diſtinguūtur. quia fructus aut perficit interiꝰ aut exterius. Primo ergo ponit illos qui perficiūt interius. Secūdo illos qui perficiūt exterius ibi Bonitas ⁊c. Interius autē homo perficit̉ et dirigit̉ ⁊ cir ca bona ⁊ circa mala. 2ᵉ. corinth. 6º. Per arma iuſticie a dextris ⁊ a ſiniſtris. Circa bona autē perficiūt primo qui dem in corde per amorē. Nam inter motus naturales pri mus eſt inclinatio appetitꝰ nature ad finē ſuū. ita primus motuū interioꝝ eſt inclinatio ad bonuꝫ que dicit̉ amor. ⁊ ideo primus fructus eſt caritas. Rom̄. 5. Caritas dei dif fuſa eſt in cordibꝰ noſtris ⁊c. ⁊ ex caritate perficiunt̉ alie. ⁊ ideo dicit apoſtolus Coll̓. 3º. Super omnia caritatē habentes ⁊c. Ultimus aūt finis quo homo perficit̉ interius 3 eſt gaudiū quod procedit ex preſentia rei amate. Qui au tē habet caritatē iam habet quod amat. 1ͤ. Ioh. 4. Qui manet in caritate in deo manet ⁊ deus in eo. Et ex hoc cō ſurgit gaudiū. Phil̓. 4. Gaudete in domino ſemper ⁊c̄. Gaudiū autem debet eſſe perfectū. Et ad hoc duo requirunt̉. Primo vt res amata ſufficiēs ſit amanti ꝓpter ſuā perfectionē. Et quantū ad hoc dicit pax. Tūc enim amās pacem habet quādo rem amatā ſufficienter poſſidet. Can tico. vlti. Exquo facta ſum corā eo quaſi pacem reperiēs ⁊cͣ. Secūdo vero vt aſſit perfecta fruitio rei amate quod ſi militer per pacē habet̉. quia quicquid ſuperueniat ſi per fecte aliquis fruat̉ re amata puta deo: nō poteſt impediri ab eius fruitiōe. p̄s. Pax multa diligētibus legem tuā ⁊ nō eſt illis ſcandalū. Sic ergo gaudiū dicit caritatis frui tionē ſed pax caritatis perfectionē: per que homo interiꝰ perficit̉ quantū ad bona. Circa mala etiā perficit ſpiritus ſanctus ⁊ ordinat. ⁊ primo cōtra malū quod perturbat pa cem que perturbat̉ per aduerſa. ſed ad hoc perficit ſpiritꝰ ſanctus per patientiā que facit aduerſa patiēter tolerare. Et ideo dicit. Patientia. Luc. 21. In patiētia veſtra poſ fidebitis animas veſtras. Iaco. 1º. Patiētia opus perfe ctum habet. Secūdo contra malū impediens gaudiū eſt dilatio rei amate ad quod ſpiritꝰ opponit longanimitatē que expectatiōe non frangit̉. Et quantū ad hoc dicit Lon ganimitas. Abac. 2ꝰ. Si mora fecerit expecta eum. quia ⁊c. 2ᵉ. corinth. 6. In longanimitate ⁊cͣ. Et ideo dicit do minus Math. 10. Qui perſeuerauerit vſqꝫ in finem ⁊c. ¶ Conſequēter cū dicit. Bonitas ⁊c. Ponit fructus ſpi ritus qui perficiūt quantū ad exteriora. Hominis autē ex teriora ſunt vel id quod eſt iuxta ip̄m. vel id qd̓ eſt ſupra ip̄m. vel id quod eſt infra ip̄m. Iuxta ip̄m eſt proximus. ſupra ip̄m deus. infra ip̄m natura ſenſitiua ⁊ corpus. Sic ergo quantū ad ꝓximū. perficit primo quidē in corde per rectam ⁊ bonā voluntatē. Et quantū ad hoc dicit. Boni tas. id eſt rectitudo ⁊ dulcedo animi. Si em̄ homo om̄es alias potētias bonas habeat nō poteſt dici bonus homo niſi habeat voluntatē bonam ſcd̓m quā omnibꝰ alijs be ne vtit̉. Cuius ratio eſt. quia bonū dicit aliquod perfectū Eſt autē duplex perfectio. Prima ſcꝫ que eſt ip̄m eſſe rei Secūda vero eſt eius operario. et hec eſt maior ꝙͣ prima. Illud ergo dicit̉ ſimpliciter perfectum quod pertingit ad perfectā ſui operationē que eſt ſecūda eius perfectio. Cū ergo homo per voluntatē exeat in actum cuiuſlibet potē tie: voluntas recta facit bonū vſum omniū potentiarū. et per cōſequens ip̄m hominē bonum. Et de hoc fructu di cit Epheẜ. 5. Fructus aūt lucri eſt in omni bonitate ⁊c. Secūdo vero in opere: vt ſcilicꝫ ſua cōmunicet ꝓximo. ⁊ quantū ad hoc dicit. Benignitas. id eſt largitas rerū. 2º corinth. 9. Hylarē enim datorē ⁊c. Benignitas enim di cit̉ quaſi bona igneitas que facit hoīem fluere ad ſubueni endū neceſſitatibus alioꝝ. Sapien. 1. Benignus eſt eniꝫ ſpiritus ſapiētie ⁊c. Collo. 3º. Induite vos ergo ſicut ele cti dei ſancti ⁊ dilecti viſcera miſericordie benignitatē ⁊cͣ Item vt patiēter ſuſtineat proximi moleſtias. ⁊ quantuꝫ ad hoc dicit. Manſuetudo. Math. 11. Diſcite a me quia ⁊c. Prouerb̓. 3º. Manſuetis dabit gratiam. Ad id vero quod eſt ſupra nos ſcilicꝫ deus ordinat ſpiritus per fidē. vnde dicit Fides: que eſt cognitio quedā inuiſibiliū cum certitudine. Gen̄. 15º. Credidit abraam deo ⁊ reputatuꝫ eſt ei ad iuſticiā. Heb. 11. Accedentē ad deum oportet cre dere ⁊c. Et ideo Eccle. 1. Beneplacitū eſt deo fides ⁊ mā ſuetudo ⁊c. Ad id quod eſt infra nos ſcꝫ corꝑa dirigit ſpi ritus. ⁊ primo ꝙͣtum ad actus exteriores corꝑis qd̓ ſit per modeſtiaꝫ que ip̄is actibus ſeu dictis modū imponit. Et quantū ad hoc dicit. Modeſtia. Philippen. 4. Mode

Explanatio ſancti Thome
ſtia veſtra ⁊c. Secūdo vero quantū ad appetitū ſenſitiuū interiorē. ⁊ quantū ad hoc dicit. Continētia que etiam a licitis abſtinet et caſtitas que licitis recte vtit̉ ſcd̓m glo. Uel aliter continētia dicit̉ ex eo ꝙ licet homo impugnēt̉ a prauis cōcupiſcentijs: tamen per ratiōis vigorem ſe te net ne abducat. ⁊ ideo continētie nomen ſumptū eſt ab eo ꝙ aliquis in impugnatiōe tenet ſe. Caſtitas vero dicit̉ ex eo ꝙ quis nec impugnat̉ nec abducit̉. et dicit̉ a caſtigan do. Nam illū dicimus bene caſtigatū qui in omnibus or dinate ſe habet. ¶ Circa hoc dubitant̉ duo. Primo quia cum fructus ſpiritus aduerſent̉ operibus carnis. videt̉ ꝙ apl̓s debuerit ponere tot fructus ſpiritꝰ quot poſuit ope ra carnis quod nō fecit. Ad quod dicendū eſt ꝙ ideo non fecit quia plura ſunt vitia ꝙͣ virtutes. ¶ Secūdo dubitat quia fructus ſpiritus hic poſiti non reſpondent operibus carnis. Ad hoc dicendū eſt ꝙ apoſtolus non intendit hic tradere artē virtutū ⁊ vitiorum ⁊ ideo nō ponit vnum cō tra aliud ſed aliqua enuerat de iſtis: ⁊ aliqua de illis ẜm ꝙ expediens videt̉ pręſenti intentiōi. nihilominus tamē ſi diligenter conſideret̉ aliqualiter ſibi cōtra reſpondent. Nam fornicatiōi que eſt amor illicitus cōtra reſpondet ca ritas. immūdicie vero impudicitie ⁊ luxurie que ſunt car nales illecebre ⁊ ex fornicatiōe proueniūt contra ponitur gaudiū quod eſt ſpiritualis delectatio cōſequens ex cari tate vt dictū eſt. Ei vero quod eſt ydoloꝝ ſeruitus contra ponit̉ pax. Ei vero qd̓ dicit veneficia ⁊c. vſqꝫ ad diſſenſio nes patiētia longanimitas ⁊ bonitas. Ei vero quod dicit̉ ſecte contra ponit̉ fides. Ei vero quod dicit̉ inuidie. beni gnitas. Ei autē quod dicit̉ homicidia. māſuetudo. Ei qd̓ dicit̉ ebrietas. comeſſatiōes ⁊ his ſimilia: cōtra ponit̉ mo deſtia continētia et caſtitas. Lectio ſeptima. Duerſus huiuſmodi non eſt lex. qui autem ſunt xp̄i. carnem ſuam cruci fixerunt cum vitijs ⁊ cōcupiſcentijs. Si ſpiritu viuimꝰ: ſpiritu ambulemus. Nō efficiamur inanis glorie cupidi: inuiceꝫ pro uocantes: inuicē inuidentes. Enumeratis operibus carnis ⁊ ſpiritus: hic ꝯſequēter ex vtriſqꝫ cōcludit ꝙ qui ſpiritū ſequūtur nō ſunt ſub lege: ⁊ vtit tali ꝓbatiōe. Ille eſt ſub lege quꝫ eſt obnoxius legi. i. qͥ facit ꝯtraria legi. Sed illi qui agunt̉ ſpū non faciūt oꝑa ꝯtraria legi. ergo nō ſūt ſub lege. Prīo ergo oſtēdit ꝓpo ſitū ex parte operū ſpiritus. Secūdo ex parte operum car nis. ibi. Qui autē ſunt ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ qui agun tur ſpiritu nō faciunt opera cōtraria legi. quia faciūt ope ra ſpiritus et aduerſus huiuſmodi nō eſt lex. id eſt contra opera ſpiritus. ſed ſpiritus docet ea. Nam ſicut lex exteri us docet opera virtutū: ita et ſpiritus interius mouet ad illa. Rom̄. 7. Condelector em̄ legi dei ſcd̓m interiorē ho minē ⁊c. Aut faciūt opera carnis ⁊ hec in his qui ſpiritu dei aguntur non ſunt cōtraria legi. Unde dicit. Qui xp̄i ſunt. id eſt qui ſpiritū dei habēt. Nam Rom̄. 8. Qui ſpi ritum dei nō habet hic non eſt eius. Illi ergo ſpiritu dei agunt̉ qui ſunt xp̄i. Ilri inꝙͣ carnem ſuam crucifixerūt ⁊c. non autē dicit vitia ⁊ cōcupiſcentias vitant: quia bonus medicus tūc bene curat quādo adhibet remedia ꝯtra cau ſam morbi. Caro autē eſt radix vitioꝝ. Si ergo volumus vitare vitis oportet domare carnē. 1º. corinth. 9. Caſtigo corpus meū ⁊cͣ. Quia vero caro domat̉ per vigilias ieiu nia ⁊ labores. Eccl̓. 33º. Seruo maliuolo tortura ⁊ cōpe des ⁊c. Ad hec autē opera mouent̉ ex deuotionē quā ha bent ad xp̄m crucifixū. ideo ſignanter dicit. Crucifixerūt. id eſt xp̄o crucifixo ſe ꝯformauerūt affligēdo carnē ſuā ⁊c̄.
L Roman̄. 6º. Uetus homo noſter ſimul crucifixus eſt ⁊c. ſupra ſecūdo. Vt deo viuam xp̄o confixus ſum cruci ⁊c. Quia vero nō crucifigūt carnem deſtruendo naturā quia nemo carnem ſuā odio habuit. vt dicit̉ Epheẜ. 5º. Sed quantū ad ea que contrariant legi. ideo dicit. Cuꝫ vitijs id eſt cū peccatis ⁊ cōcupiſcentijs. id eſt paſſionibus qui bus anima inclinat̉ ad peccandū. Non em̄ bene crucifi git carnē qui etiam paſſionibus locuꝫ non aufert. Aliter cū ratio nō ſemꝑ inuigilet ad peccata vitandū vt oportet poſſet quādoqꝫ cadere. Eccl̓. 18. Poſt cōcupiſcentias tu as non eas ⁊c. Rom̄. 13º. Carnis curam ne feceritis ⁊c. ¶ Conſequēter cū dicit. Si ſpiritu viuimus ⁊c. ponit ter ciū beneficiū ſpirituſſancti quod cōfert vitaꝫ. Et primo po nit beneficiū ſpiritus dei. Secūdo excludit vitia ſpiritus mūdi ibi. Non efficiamur ⁊c. Dicit ergo cōnumerans ſe eis quibus ſcribit. Dico ꝙ debemus ambulare per ſpiri tum quia ⁊ per ip̄m viuimus ⁊ nō per carnem. Rom̄. 4. Debitores ſumus nō carni ⁊c. Si ergo ſpiritu viuimus: debemus in omnibꝰ ab ip̄o agi. Sicut em̄ in vita corpora li corpus nō mouet̉ niſi per animā per quā viuit. ita in vi ta ſpirituali om̄is motus noſter debet eſſe a ſpiritu ſancto Ioh. 6. Spiritus eſt qui viuificat. Actu. 17. In ip̄o viui mus mouemur ⁊ ſumus. Et ne ea que dicta ſunt de ſpiri tu intelligant̉ de ſpiritu mūdi de quo dicit̉. 1ᵉ. corinth. 2. Nos autē non ſpiritū huius mūdi accepimus. Ideo hoc cōſequēter remouet apoſtolus dicēs. Non efficiamur ⁊c. Ubi tria excludit ꝓpria ſpiritus mūdi. ſcꝫ inanē gloriam iracundiā ⁊ inuidiā. quibus tribus ꝯuenienter aptari po teſt nomē ſpiritus. Significat em̄ ſpiritus quandā infla tionē. Vnde ſcd̓m hoc illi dicunt̉ magni ſpiritus qui ſunt inflati per inanē gloriā. Eſa. 25. Spiritus robuſtoꝝ qua ſi turbo impellēs parietē ⁊c. Et quantū ad hoc dicit. Nō efficiamur inanis glorie cupidi. id eſt glorie ſecularis Cū enim vanū ſit quod nec ſolide firmat̉ nec veritate fulcitur nec vtilitate amat̉. ideo gloria huiꝰ mundi vana eſt: quia caduca ⁊ nō ſolida. Eſa. 40. Omnis caro fenū ⁊c. ⁊ quia falſa eſt. 1. Macha. 2. Gloria hominis peccatoris ſtercus ⁊ vermis. Sed vera gloria eſt in proprijs bonis hominis que ſunt bona ſpiritualia. ⁊ hāc habent ſancti. 2º. corint. Gloria noſtra hec eſt teſtimoniū conſcientie noſtre ⁊c. Et quia inutilis ⁊ infructuoſa. Nam quātamcūqꝫ gloriaꝫ habeat quis ex teſtimonio ſeculariū non poteſt ꝓpter hoc cōſequi finem ſuū quem conſequit̉ teſtimonio dei. 1ͤ. coꝝ 1º. Qui gloriat̉ in dn̄o gloriet̉ ⁊c. Non autē dicit. nō ha beatis inanē gloriam. ſed nō efficiamini cupidi. quia glo ria ſequit̉ aliquādo fugientes eam. ⁊ ſi oportet recipi non tamen amet̉. Item ſignificat impetuoſitatē. Prouer. 27 Impetū cōcitati ſpiritus ferre quis poterit? Et ſignificat iracundiā. Et quantū ad hoc dicit. Inuicē ꝓuocantes ſcꝫ ad contentionē vel litem vel alia illicita. Rom̄. 13º. Non in contentiōe ⁊ emulatōe ⁊c. Item eſt ſpiritus triſticie de quo dicit̉ Prouerb̓. 17. Spiritus triſtis exficcat oſſa. Et quantū ad hoc dicit. Inuicē inuidentes. Prouerb. 14. Putredo oſſium inuidia ⁊c̄. Cuiꝰ ratio eſt. quia ip̄a ſola creſcit ex bono. Capitulum ſextum. Ratres: ⁊ ſi preoccupatus fuerit homo in aliquo delicto: vos qui ſpiritales eſtis huiuſmodi īſtrui te in ſpiritu lenitatis: conſiderās teip̄m ne ⁊ tu tempteris. Alter alterius one ra portate ⁊ ſic adimplebitis legem xp̄i. Nā ſi quis exiſtimat ſe aliquid eſſe cum nihil ſit

in epiſtolam ad Galathas. VI
ipſe ſe ſeducit. Opus auteꝫ ſuū probet vnuſ quiſqꝫ: ⁊ ſic in ſemetip̄o tantum gloriam ha bebit ⁊ non in altero. Unuſquiſqꝫ enizonus ſuum portabit. Poſtꝙͣ apoſtolus reduxit galathas ad ſtatū veritatꝭ quā tum ad res diuinas. hic conſequēter reducit eos quantū ad res humanas: inſtruens eos qualiter ſe habeāt ad ho mines. Et primo qualiter ſe habeāt ad rectos. Secundo quomō ad peruerſos ibi. Videte qualibꝰ litteris ⁊cͣ. Cir ca primū tria facit. Primo docet qualiter ſuꝑiores ſe ha beant ad inferiores. Se cūdo qualiter equales ad coequa les ibi. Alter alteriꝰ ⁊c. Tercio qualiter inferiores ad ſu periores ibi. Cōmunicet autē is ⁊c. Circa primū duo fa cit. Primo ponit ammonitionē. Secūdo aſſignat ammo nitiōis rationē. ibi. Conſiderās teip̄m ⁊c. Quia ergo de peccatis multa dixerat ne aliqͥs a peccato īmunis in pec catores deſeuiret. ideo āmonitionē de māſuetudine ⁊ mi ſericordia eis proponit dicēs: Fratres ⁊ ſi preoccupatus fuerit homo ⁊c. Ubi tria ponit que faciūt ad ammonitio nē. Primū eſt ſurreptio. naꝫ quādo aliqui ex malitia pec cāt minus digni ſunt venia. Iob. 34. Qui quaſi de indu ſtria receſſerūt ⁊c. Sed quādo aliquis p̄occupat tempta tiōibus ⁊ inducit̉ ad peccandū: facilius debet ei venia cō cedi. ⁊ ideo dicit. Et ſi preoccupatus fuerit ⁊c. id eſt im prudēter lapſus vt nequeat vitare. Secundū eſt peccato rū paucitas. Naꝫ aliqui ex cōſuetudine peccāt. Oſee. 4. Maledictū ⁊ mendaciū ⁊ homicidiū ⁊ furtū ⁊ adulteriuꝫ inundauerūt et ſanguis ſanguinē tetigit ⁊c. Et contra ta les ſeuerius eſt agendū. Et hoc excludit̉ cū dicit. In ali quo: quaſi nō vſu quottidiano peccans. Terciū eſt pecca toꝝ qualitas. Nam quedā peccata cōſiſtunt in tranſgreſ ſione. quedā vero in omiſſione. Grauiora autē ſunt prima ſecūdis. quia illa opponūtur preceptis negatiuis que ob ligāt ſemper ⁊ ad ſemper: hec vero opponūtur preceptis affirmatiuis que cū non obligēt ad ſemper nō poteſt ſciri determinate quādo obligant. Vnde dicit̉ in p̄s. Delicta quis intelligit ⁊cͣ. Et quantū ad hoc dicit. Delicto. Vel ſcd̓m glo. Delictū eſt peccatū ex ignorātia. His ergo pre miſſis ad miſericordiā eos qui corrigunt monet ⁊ hi ſunt ſpirituales ad quos pertinet correctio. Vnde dicit. Vos qui ſpiritales eſtis huiuſmōi inſtruite. 1ᵉ. corint. 2º. Spi ritualis iudicat om̄ia ⁊ ip̄e a nemine iudicat̉ ⁊c. Et huiꝰ ratio eſt. quia rectum iudiciū habet de omnibus qui circa vnūquodqꝫ recte diſpoſitus eſt. ſicut qui ſanū guſtum ha bet recte iudicat de ſapore. Solus aūt ſpiritualis bene di ſpoſitus eſt circa agenda. ⁊ ideo ip̄e ſolus de eis bene iu dicat. Sed quia nomē ſpiritus rigorem quēdam ⁊ impul ſum deſignat. ſcd̓m illud Eſaie. 25º. Spiritus robuſtoꝝ quaſi turbo impellēs parietē ⁊c. non eſt credendū ꝙ viri ſpirituales ſint nimis rigidi in corrigēdo. Nam hoc ſpiri tus huius mūdi facit. ſed ſpirituſſanctus ſuauitatē quan dam ⁊ dulcorē efficit in homīe. Sapi. 12º. O ꝙͣ bonus ⁊ ſuauis eſt ſpiritꝰ tuus dn̄e ⁊c. Et ideo dicit. In ſpiritu le nitatis. p̄s. Corripiet me iuſtus in miſericordia ⁊c. Con tra quod dicit̉ de quibuſdā Ezech. 34. Cū auſteritate im perabatis eis ⁊c. Dicit autē inſtruite ⁊ corrigite. quia lo quit̉ de preoccupatis ⁊ delinquētibus qui indigēt inſtru ctione. Vel quia om̄is peccans eſt ignorās. Prouer. 14 Errāt qui operant̉ malū. Rationē autē ammonitiōis ſub dit dicēs: Conſiderās teip̄m ⁊c. Quaſi dicat. Ita fiat vt dixi. quia ⁊ tu fragilis es. nam quādiu in hac vita morta li ſumus: proni ſumus ad peccandū. Nihil autē ita fran git homīs ſeueritatē in corrigendo ꝙͣ timor ꝓprij caſus. Eccl̓. 3i. Intellige que ſunt ꝓximi tui ex teip̄o. ¶ Qualiter autē ſe habeāt ad equales oſtendit dicēs: Alter alteri us ⁊c. Et primo ꝓponit ammonitionē. Secūdo aſſignat eius rationē. ibi. Et ſic adimplebitis ⁊c̄. Tercio excludit ammonitiōis implende impedimentū. ibi. Naꝫ ſiquis exi ſtimat ⁊c. Ammonet aūt ad mutuā ſupportationē dicens Alter alterius onera portate. Et hoc tripliciter. Vno mo do defectū alterius corporalē ſeu ſpiritualē pacienter tole rando. Rom̄. 15. Debemus autē nos firmiores ⁊c. Alio modo neceſſitati mutue ſubueniēdo ⁊c. Rom̄. 12. Neceſ ſitatibus ſanctoꝝ cōmunicantes ⁊c. Tercio modo ꝓ pe na ſibi debita ſatiſfaciendo oratiōibus ⁊ bonis operibus. Prouer. 18. Frater qui iuuat̉ a fratre ⁊c. Ratio autē am monitiōis eſt adimpletio legis xp̄i que ſimiliter eſt chari tas. Rom̄. 13. Plenitudo legis eſt dilectio. Vnde dicit. Et ſic adimplebitis legē xp̄i. id eſt caritatē. Dicit̉ autē ca ritas ſpecialiter lex xp̄i triplici ratiōe. Primo qꝛ per hoc diſtinguitur lex noua a lege veteri. Nam illa eſt timoris: hec vero amoris. Unde auguſtiꝰ dicit. Parua differētia eſt veteris legis ⁊ noue: timor ⁊ amor. Secūdo quia per caritatē ſpecialiter xp̄us legem ſuā ꝓmulgauit. Ioh. 13. In hoc cognoſcēt omnes quia mei eſtis diſcipuli ſi dile ctionē ⁊c. Et iterū. Mandatū nouū do vobis vt diligatis inuicē ⁊c. Tercio quia ip̄am impleuit xp̄s ⁊ exemplū eaꝫ implendi nobis reliquit. Nam ip̄e ex caritate peccata no ſtra tulit. Eſa. 53º. Vere languores noſtros ip̄e tulit. 1ᵉ. petri. 2ꝰ. Qui peccata noſtra pertulit in corꝑe ſuo ſuper lignū ⁊c̄. Iſa. 40. Fetas ip̄e portabit. Sic ergo debemꝰ alter alterius onera portare ex caritate vt ſic impleamꝰ le gem xp̄i. ¶ Impedimentū autē implende ammonitiōis p̄ dicte eſt ſuperbia. Ideo hoc excludēs dicit. Nam ſiquis exiſtimat ⁊c. Et primo vituperat ip̄am ſuperbiā. Secūdo oſtendit modū vitandi eam. ibi. Opus autē ſuū ⁊c̄. Ter cio vitandi rationē aſſignat ibi. Unuſquiſqꝫ em̄ ⁊c. Dicit ergo. facite vt dixi. Sed cōtingit aliquem onus alterius nō portate. quia prefert ſe alijs. Unde dicebat ille Luce I8. Non ſum ſicut ceteri hominū ⁊c. Et ideo dicit. Nam ſiquis exiſtimat ſe aliquid eſſe. id eſt in mente ſua ſuperbe iudicat ſe magnū eſſe in comparatiōe peccātis cum nihil ſit ex ſe quia quicquid ſumus hoc eſt ex gratia dei ſcd̓m il lud apoſtoli. 1ᵉ. corinth. 15. Gratia dei ſum id quod ſum. Qui inꝙͣ tale aliquid facit ip̄e ſe ſeducit. id eſt a veritate ſe diuidit. Eſa. 40. Omnes gētes quaſi nō ſint ⁊c. Luc. 17. Cum om̄ia bene feceritis dicite: ſerui inutiles ſumus. ⁊c. Remediū autē vitandi eſt proprioꝝ defectuū cōſidera tio. Nam ex hoc ꝙ aliquis alienos ⁊ nō ſuos defectus cō ſiderat. videt̉ ſibi aliquid eſſe in comparatiōe ad alios in qͥbus defectus intuet̉ ⁊ ſuos nō ꝯſiderans ſuperbit. Et iō dicit. Opus aūt ſcꝫ interius ⁊ exteriꝰ. ſuū. id eſt propriū. ꝓbet. id eſt diligenter examinet vnuſquiſqꝫ. 1ͤ. corint. 11. Probet ſeip̄m homo ⁊c. Et ſic in ſeip̄o. id eſt in ꝓpria cō ſcientia gloriā habebit. id eſt gloriabit̉ ⁊ gaudebit. 2ᵉ. co rinth. L. Gloria noſtra hec eſt teſtimoniū conſcientie no ſtre. Et nō in altero. id eſt nō in laude alterius. Vel ſic. in ſemetip̄o. id eſt per ea que ſui ip̄ius ſunt gloriā habebit. id eſt gloriabit̉ in conſideratiōe ſui et non in altero. id eſt non in cōſideratione alterius. 2º. corinth. 12. Libēter glo riabor in infirmitatibꝰ meis ⁊c. Uel in ſemetip̄o. id eſt in deo qui in eo habitat gloriabit̉. id eſt eius erit gloria ⁊ nō in altero ꝙͣ in deo. 2ᵉ. corinth. 19. Qui gloriat̉ in domīo gloriet̉. Ratio vitandi ſuperbiā eſt premiū vel pena vni cuiqꝫ ꝓ merito vel demerito reddēda. Vnde dicit. Unuſ quiſqꝫ enim onus ſuū portabit. Quod videt̉ contrariū ei quod dixerat. Alter alterius onera portate. Sed ſciendū eſt ꝙ ibi loquit̉ de onere ſuſtinende infirmitatis qd̓ debe mus mutuo portare. hic loquit̉ de onere reddende rōnis quod quilibet ꝓ ſe portabit ſiue ſit onus premij ſiue pens

Explanatio ſancti Thome
Nam onus aliquādo quideꝫ pondus pene: aliquādo pre mij ſignificat. 2º. corinth. 4. Eternū glorie pondus ope rat̉ ⁊c. Eſa. 3. Dicite iuſto quoniā bene: quoniā fructū ad inuentionū ſuaꝝ comēdet ve impio in malū ⁊c̄. Si aūt di cant̉ aliqui rationē reddere ꝓ alijs. puta prelati ꝓ ſubdi tis ẜm illud Ezech. 3. Sanguinē eius de manu tua requi ram ⁊c. Et heb. vlti. Obedite prepoſitis veſtris. ipſi em̄ peruigilāt quaſi rationē reddituri pro animabus veſtris nō eſt contrariū dicto apoſtoli quia nō puniūtur ꝓ pecca tis ſubditoꝝ ſed pro ꝓprijs que in cuſtodia ſubditoꝝ cō miſerūt. Eſt ergo vitanda ſuperbia ⁊ peccatū. quia vnuſ quiſqꝫ onus ſuū.i. menſurā gratie ſue offeret deo in die iu dicij tanꝙͣ manipulos bonoꝝ operū. p̄s. Venientes autē venient cū exultatiōe Et hoc quantū ad bonos. vel onus ſuū portabit.i. penam ꝓ ꝓprio peccato. Lectio ſecunda. Ommunicet auteꝫ is qui cathetizat̉ c verbo ei qui ſe cathetizat in omnibꝰ A bonis. Nolite errare: deus non irri detur. Que em̄ ſeminauerit homo hec ⁊ me tet: quoniā qui ſeminat in carne ſua: de car ne ⁊ metet corruptionē. qui autē ſeminat in ſpiritu de ſpiritu metet vitam et ernam. Bo nū autem facientes non deficiamus. tempo re eniꝫ ſuo metemus non deficientes. Ergo dum tempus habemus operemur bonuꝫ ad omnes: maxime autē ad domeſticos fidei. Poſtꝙͣ apl̓s oſtendit qualiter ſuperiores ſe habeāt ad in feriores ⁊ equales equalibꝰ. hic ꝯſequenter oſtendit qua liter inferiores ſe habeāt ad ſuperiores dicens: inferiores debere ſuperioribꝰ miniſtrare ⁊ obſequi. Et circa hoc tria facit. Primo monet vt miniſtrēt prompte. Scd̓o vt mini ſtrent perſeuerāter ibi. Bonū autē facientes nō deficiamꝰ ⁊c. Tercio vt miniſtrent cōmuniter ibi. Ergo dū tempus habemus ⁊c. Circa primū duo facit. Primo ponit moni tionē miniſterij. Scd̓o excuſationē excludit ibi Nolite er rare ⁊c. Dicit ergo dictum eſt ſupra quomō ſuperiores ſe debeāt hacere ad inferiores ſcꝫ leniter corripiendo ⁊ in: ſtruendo. nūc autē reſtat videre qualiter inferior ſuperio ri obſequat̉. ⁊ ideo dicit. Communicet aūt qui cathetizat̉ id eſt docet̉ verbo dei ei qui ſe cathetizat.i. qui eū docet. Cōmunicet inꝙͣ in oībus bonis. Sed notandū eſt ꝙ di ſcipulus poteſt dupliciter cōmunizare ſe docēti. Primo vt accipiat bona doctoris ⁊ ſic dicit̉. Cōmunicet is qui ca thetizat̉.i. cōmune ſibi faciat quod eſt docētis eū imitan do. 1º. corinth. 11. Imitatores mei eſtote ⁊c. Sed quia cō tingit doctores aliqn̄ minus bona facere. ideo nō ſunt in hoc imitādi. Et ideo ſubdit. In oībus bonis. Math. 23. Quecūqꝫ dixerint vobis ſeruate ⁊ facite: ẜm opera eoruꝫ nolite facere. Scd̓o vt cōmunicet bona ſua docenti. Hoc enim a dn̄o precipit̉. 5ͤ. corinth. 9º. vbi dicit̉. Qui euāge lio ſeruiūt de euangelio viuāt. Unde Mat. 10. Dignus eſt operarius cibo ſuo. Et luce. 10. Dignus eſt operari us mercede ſua: ⁊ apoſtolꝰ dicit. xᵉ. corinth. 9. Si vobis ſpiritualia ſeminamꝰ ⁊c. Et ideo hic dicit Cōmunicet au tem is ⁊c. id eſt doctor doctori in oībus bonis que habet. nam etiā temꝑalia bona quedā dicunt̉ Eſa. 1. Si volueri tis ⁊ audieritis me bona terre comedetis. Math. 7º. Si vos cū ſitis mali noſtis bona data ⁊c. Dicit aūt in oībus quia nō ſolum cōmunicare debet indigēti ſed ⁊ ſcientiā ⁊ conſiliū potentiā ⁊ quicquid agat generaliter debet ꝓxi mo cōicare. 1ᵉ. petri. 4º. Unuſquiſqꝫ ſicut accepit gratiā
in alterutrū illam admīſtrantes ⁊c. De iſta cōmunicatōie dicit̉ Ro. 12. Neceſſitatibus ſanctoꝝ cōicantes. Eccl̓. 14 In diuiſionē ſortis da ⁊ accipe. ¶ Conſequēter cū dicit. Nolite errare ⁊c. Excuſationē excludit. ⁊ primo excludit eam. Scd̓o rationē excluſionis aſſignat. ibi. Que em̄ ſe minauerit ⁊c. Dicit ergo nolite errare deus nō irridetur. Quod quidē dupliciter intelligi poteſt ẜm duas premiſ ſas expoſitiōes. Scd̓m primā quidem ſic. Tu dicis ꝙ de bemus imitari doctores etiā in bonis: ſed nō poſſum eos imitari niſi in his que faciūt. Nihil autē video in ip̄is ni ſi malū. ergo debeo eos imitari in malo. Sed hoc exclu dit dicens: Nolite errare deus nō irridet̉. Quaſi dicat er ror eſt hoc dicere. Nam mala prelatoꝝ non excuſant nos Non em̄ ſunt ſubditis in exemplū niſi in his in quibꝰ imi tant̉ xp̄m qui eſt paſtor abſqꝫ peccato. vnde ⁊ ſignāter di cit. Ioh. 10. Ego ſum paſtor bonus ⁊c. ⁊ apl̓us. 1ᵉ. corin. 4. ⁊. II. dicit Imitatores mei eſtote ſicut ⁊ ego xp̄i. Qua ſi dicat. In his me imitamini in quibus ego imitor xp̄m. Et ſi per mala prelatoꝝ excuſatis vos apud hoīes: tamen deus nō irridet̉.i. non poteſt falli. Iob. 13º. Aut decipier vt homo fraudulētijs veſtris. Vnde dicit̉ Prouer. 3. De luſores ip̄e deludet. Scd̓m aūt ſecundā expoſitionē ſic in troducit̉. Poſſent em̄ dicere pauperes ſumꝰ: nihil habe mus quod cōmunicare poſſimuſ. Sed hoc excludit dicēs Nolite errare.i. nemo excuſatū vane ſe exiſtimet pauper tatē pretendēdo. deus non irridet̉.i. nō poteſt falli. Scit enim corda noſtra nō ignorat facultates. Excuſatio veriſi milis hominē poteſt latere vel placare: deū non poteſt fal lere. Rationē aūt huius aſſignat dicēs: Que em̄ ſemina uerit homo ⁊c. Et primo in generali. Scd̓o in ſpeciali ibi Quoniā qui ſeminat ⁊c. Dicit ergo ẜm primā expoſitio nē vere erratis hoc credentes: quia deus reddet ſingulis ꝓ meritis ꝓprijs. Nam que ſeminauerit homo: hec me tet.i. ẜm oꝑa ſua bona vel mala parua vl̓ magna p̄miabit̉ vel puniet̉. Scd̓m autē ſcd̓aꝫ expoſitionē que ſemīauerit hō. i. ẜm beneficia ſua parua vel magna ⁊ ꝙͣtū ad qͣlitatē opeꝝ ⁊ ꝙͣtuꝫ ad ꝙͣtitatē beneficioꝝ premiabit̉. 2ᵉ. coꝝ. 9. Qui parce ſeminat parce ⁊ metet ⁊c̄. Rationē aūt ſpecia liter aſſignat dicēs: Quoniā qui ſeminat in carne ſua ⁊c. que quidē ratio habet duas partes ẜm duas ſeminatiōes carnis ⁊ ſpiritus. Primo ergo agit de ſeminatiōe carnis Ubi videndū eſt quid ſit ſemīae in carrne. Scd̓o quid eſt de carne metere corruptionē. Seminare quideꝫ in carne eſt operari ꝓ corpore vel ꝓ carne. ſicut ſi dicā ego multū expendi in iſto hoīe.i. multa feci ꝓ eo. Ille ergo in carne ſemīat qui ea que facit etiā ſi que bona videant̉ facit in fo( mentū ⁊ vtilitatē carnis. De carne autē metere corruptio nē quia ſemen fructificat vt plurimū ẜm conditionē terre Unde videmus ꝙ in aliquibꝰ terris ſemen frumēti dege nerat in ſiliginē vel in aliquod aliud. Conditio auteꝫ car nis eſt vt ſit corruptibilis. ⁊ ideo qui in carne ſeminat. i. ſtudiū ſuū ponit ⁊ opera oportet ꝙ ip̄a corrumpant̉ ⁊ pę reant. Eccl̓. 14. Omne opus corruptibile in fine perdet̉. Ro. 8. Si ẜm carnē vixeritis moriemī. Scd̓o agit de ſe minatiōe ſpiritus dicēs: Qui autē ſeminauerit in ſpiritu id eſt ordinat ſtudiū ſuū ad ſeruitutē ſpiritus ex fide ⁊ cari tate ſeruiēdo iuſticie. metet quidē de ſpiritu ẜm conditio nē eius. Conditio autē ſpiritus eſt ꝙ ſit actor vite. Ioh̓. 6. Spiritus eſt qui viuificat. Non aūt cuiuſcūqꝫ vite ſed vite eterne cū ſpiritus ſit īmortalis. ⁊ ideo mētet de ſpiri tu vitā eternā. Prouer. I. Seminanti iuſticiā merces fi delis quia nunꝙͣ deſiccat̉. Sed nota ꝙ cū agit de ſemina tione carnis dicit. In carne ſua quia caro eſt nobis de na tura noſtra. ſed cū loquit̉ de ſemine ſpiritus nō dicit ſuo. quia ſpiritus nō eſt nobis a nobis ſed a deo. ¶ Deinde cū dicit. Bonū autē facientes ⁊c. monet ad miniſterij perſe

in epiſtolam ad Galathas. VI.
uerantiam. qꝛ non ad horam tantū ſed ſemꝑ debemꝰ be nefacere. qd̓ quidem poteſt referri ad ea que dicta ſunt ſcꝫ ad ſuperiores ⁊ ad equales ⁊ ad inferiores. quaſi di cat. Quicūqꝫ ſumꝰ ſiue prelati erga ſubditos: ſiue equa les erga eqͣles. ſiue ſubditi erga prelatos bonū facientes non deficiamus ſcꝫ in bene operando: qꝛ non deficiemꝰ in metendo. Ecc̄. 9. Quodcumqꝫ poteſt manus tua fa cere inſtanter operare..1. corin. 15. Stabiles eſtote ⁊ im mobiles. Et merito non eſt deficiendū: qꝛ expectamꝰ re muneratiorem eternam ⁊ indeficientem. Unde ſubdit. Tempore enim ſuo metemus indeficiētes. Unde dicit Auguſtinus. Si homo non impoſuerit finem operi nec deus imponet remunerationi. Math̓. 25. Ibunt hi ad vitam eternam. Sed nota ꝙ dicit. Tempore ſuo quia ſicut agricola non ſtatim de illo quod ſeminat fructum colligit: ſed tēpore congruo. Iac. vltīo. Agricola expe ctat glorioſuꝫ fructū t̓re patienter ferens donec accipiat temporaneū ⁊ ſerotinum. ⁊cͣ. De iſta meſſione dicit̉. 2. corin. 9. Qui ſeminat in benedictionibꝰ de benedictio nibus ⁊ metet vitā eternā. ¶ Deinde cū dicit. Ergo dū tempus habemus ⁊c. monet ad miniſtrandū cōmuniter dicens. Quia metemus non deficientes. Ergo dū tem pus habemus id eſt in hac vita que eſt tempus ſeminan di Io. 9. Me oportet operari opera eius qͥ miſit me do nec dies eſt venit nox. ⁊c. Ecc̄. 9. Quodcūqꝫ poteſt ma nus tua facere inſtanter oꝑare: qꝛ nec opus nec ratio nec ſcientia nec ſapientia erūt apud inferos quo tu ꝓperas. Dum inquā illud habemꝰ operemur bonū ⁊ hoc ad oēs ſcꝫ homines qui iuncti ſunt nobis in diuina ſimilitudi ne inquantum omnęs ad imaginē dei facti ſumus. Sed contra Ecc̄. 12. dicit̉. Da iuſto ⁊ ne recipias peccatoorē. Non ergo debemus operari bonum ad omnes. Reſpon deo. dicendum eſt ꝙ in peccatore duo ſunt: natura ſcꝫ ⁊ culpa. Natura quidē eſt in eo amāda et ſuſtentāda etiā inimici. Mat. 5. Diligite inimicos vr̄os ⁊c. Culpa ve ro in eo eſt expellenda. Sic ergo dictū eſt. Da iuſto ⁊c. vt ſcꝫ peccatori non ideo benefacias: qꝛ peccator eſt: ſed qꝛ homo. Unde auguſtinus. Non ſis ad iudicanduū re miſſus nec ad ſubueniendū inhumanus. Perſequamur ergo in malis ꝓpriaꝫ iniquitatē: miſereamur in eiſdē cō munē conditionē. ¶ Sed qꝛ non poſſumus om̄ibus be nefacere ordinem benefaciendi ſubdit dicens: Maxime aūt ad domeſticos fidei qui ſcꝫ magis nobis iunguntur ſcꝫ non ſolum natura: ſed etiā fide ⁊ gratia. Eph̓. 2. Nō eſtis hoſpites ⁊ aduene: ſed eſtis ciues ⁊c. ergo omnibꝰ impendenda eſt miſeri cordia. ſed preponendi ſunt iuſti qͥ ſūt ex fide. qꝛ. 1. Ti. 5. dicit̉. Qui ſuorū maxīe domeſti corum curam non habet: fidem negauit ⁊ eſt infideli de terior. ¶ Sed dubitat̉ hic vtrum liceat plus vnum dili gere ꝙͣ alium. Ad quod ſciendū ꝙ amor poteſt dici ma ior vel minor dupl̓r. Uno mō ex obiecto. Alio mō ex in tenſione actus. Amare em̄ aliquē eſt velle ei bonū. Po teſt ergo aliquis aliū magis alio diligere. aut qꝛ vult ei maius bonum qd̓ eſt obiectum dilecionis. aut qꝛ magis vult ei bonum id eſt ex intenſiori dilectione. Quantū gͦ ad primū omnes equaliter debemus diligere. qꝛ omni bus debemꝰ velle bonū vite eterne. Sed quantū ad ſe cundum non oportet ꝙ omnes equaliter diligamus: qꝛ cuꝫ intenſio actus ſequat̉ principiū actionis: dilectionis autē pͥncipium ſit vnio ⁊ ſimitudo: illos intenſius ⁊ ma gis debemus diligere qui ſunt nobis magis ſimiles et vniti. Lectio tertia. Idete qualibus litteris ſcripſi vo bis mea manu. Quicūqꝫ enim vo
lunt placere in carne: hi cogunt vos circum cidi: tantum vt crucis chriſti ꝑſecutionem non patiant̉. Neqꝫ em̄ qui circumcidunt̉ le gem cuſtodiunt. ſꝫ volunt vos circūcidi: vt in carue veſtra glorient̓. Poſtꝙͣ apoſtolus monuit galathas qualiter ſe habeant ad homines rectos ⁊ iuſtos: hic docet quomodo ſe habe ant ad hereticos ⁊ puerſos. Et pͥmo inſinuat modū ſcri bendi monitionē. Secūdo ipſam monitionē ſubiungit. ibi. Quicūqꝫ em̄ ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ cōſuetu do erat apud hereticos deprauādi ⁊ falſificandi ſcriptu ras canonicas necnon ⁊ ꝑmiſcendi aliqua eoruꝫ que he reſim ſapiant. ꝓpter hoc conſuetudo fuit ab apl̓o ſerua ta ꝙ qn̄ aliqͣ ꝯtra eos ſcribebat in fine lr̄e aliqͣ ſcriberet vt deprauari nō poſſet. ⁊ ita innoteſceret eis de eius cō ſcientia ꝓceſſiſſe ſicut.. corin. vltimo dicit. Salutatio mnea manu pauli. Totamem̄ epiſtolā ꝑ alium eo dictan te ſcribi faciebat et poſtea in fine aliqͥd ꝓpria manu ad debat. Et ẜm hūc modū ea que ſequunt ab iſto loco ſcri pſit paulus manu ꝓpria. Unde dicit. Uidete qualibus lr̄is ſcripſi vobis manu ꝓpria: vt ſcꝫ predicta firmiꝰ te neatis: vt ſcientes a me hanc epl̓am miſſam magis obe diatis. Sic ergo prelati debent ꝓpria manu ſcribere vt qd̓ docent verbo ⁊ ſcripto oſtendant exemplo. Ideo di citur Eſa. 49. In manibꝰ id eſt in operibꝰ meis deſcri pſi te ⁊c. Exo. 32. dicit̉ de moyſe. ꝙ deſcendit portans duas tabulas lapideas ſcriptas digito dei. ¶ Monitio nem aūt ſubiungit dicens: Quicūqꝫ em̄ placere volunt ⁊cͣ. Et pͥmo apꝑit ſeducentiū intentionē. Secūdo oſten dit ſuam intentionē eis eſſe contrariā. ibi. Mihi aūt ab ſit gloriari ⁊c. Tertio ſubdit ſuam āmonitionē ad ſubdi tos ibi. Quicūqꝫ hanc regulā ⁊cͣ. Circa pͥmū duo facit. Primo apperit ſeducentiū malaꝫ intentionē. Secundo ꝓbat qd̓ dicit ibi. Neqꝫ em̄ circumciſionē ⁊cͣ. Circa pri mū ponit vnum factum ⁊ duas intentiones adinuice or dinatas. Factū aūt erat iſtoꝝ qui circūciſionē inducebāt ⁊ ex hoc duo intendebant. Unū ꝓpter aliud ſcꝫ vt place rent inde iudeis ex hoc ꝙ carnales obſeruantias legis it nroducebant in eccleſia gentium: ⁊ hoc eſt quod dicit. Quicūqꝫ volūt placere ſcꝫ iudeis infidelibꝰ: in carne id eſt in carnalibus obſeruantijs: hi cogunt vos circumci di. non coactione abſoluta: ſed quaſi ex conditione dicē tes. Quia niſi circūcidamini non poteritis ſalui fieri. vt habet̉ Act̉. 15. Intendebant autē ex hoc vlterius quan dam ſecuritateꝫ habere. Iudei em̄ ꝑſequebant̉ diſcipu los xp̄i ꝓpter p̄dicationē crucis.i. corin. 1. Nos autē p̄ dicamus chriſtū crucifixum. ⁊c. Et hoc qꝛ ꝑ predicatio nem crucis euacuabant̉ legalia. Nā ſi apl̓i ſimul cū cru ce xp̄i p̄dicaſſent debere ſeruari legalia: nullam ꝑſecuti onem iudei apl̓is intuliſſent. Un̄ dicebat ſupra. 5. Ego autē fratres ſi adhuc circumciſioneꝫ p̄dico: quid adhuc ꝑſecutionem patior. ⁊c. Vt ergo non haberent ꝑſecuti onem a iudeis: inducebāt circūciſionē. Et ideo dicit. Et etiam hoc ꝓpter hoc tantū faciunt: vt crucis xp̄i ꝑſecu tionem non patiant̉ que ſcꝫ ꝓ cruce xp̄i infert̉. Uel hoc etiā faciebant ad vitandam ꝑſecutionē non ſolum iude orum: ſed etiam gentiliū infidelium. Nam romani impe ratores Gaius ceſar ⁊ Octauianus auguſtus ꝓmulga uerunt leges vt iudei vbicūqꝫ eſſent ꝓprio ritu ⁊ ꝓprijs cerimonijs deſeruirent. Et ideo quicūqꝫ in chriſtum cre debat ⁊ circumciſus non erat ꝑſecutionibus tam genti lium ꝙͣ iudeorum fiebat obnoxius. Vt ergo non inquie tarent̉ de fide chriſti et in quiete viuerent: cogebāt eos circumcidi ẜm ꝙ habet̉ in gloſa. ¶ Sed qꝛ poſſent dice
L

xplanatio ſancti Thome
re pſeudo ꝙ non ꝓpter hoc circumciſionē inducunt. ſꝫ zelo legis ſolum. ideo hoc excludens probat quod dixit cum dicit ſic. Neqꝫ em̄ qui circumcidunt̉ ⁊c. Cōſtat em̄ ꝙ ſi ꝓpter legis zelum aliquos ad legis obſeruātias in ducerent mandarent etiam legem in alijs impleri. Sed neqꝫ illi qui circūcidunt̉ neqꝫ pſeudo in alijs ſcꝫ in mo ralibus que potiora ſunt in lege ⁊ in alijs obſeruantijs legem cuſtodiunt. Io. 7. Nemo ex vobis facit legē. nō ergo ex zelo legis circumciſionē inducunt. Ro. 2. Cir cumciſio quideꝫ ꝓdeſt ſi legem obſerues. Sed ideo vo lunt vos circūcidi vt in carne veſtra id eſt in carnali ve ſtra circūciſione glorient̉ apud indeos eo ꝙ tam multos ꝓſelitos faciant. Matth̓. 23. Ve vobis ſcribe ⁊ phariſei qui circuitis mare ⁊ aridam vt faciatis vnū ꝓſelitū ⁊c. Lectio quarta. Ihi autē abſit gloriari niſi in cru ce domini noſtri ieſu chriſti. ꝑ quē H mihi mūdus crucifixus eſt et ego mundo. In chriſto enim ieſu neqꝫ circumci ſio aliquid valet neqꝫ prepucium: ſed no ua creatura. Poſtꝙͣ apoſtolꝰ expoſuit prauam ſeducentiū intentiōꝫ: hic inſinuat ſuam. Et pͥmo ponit ſuā intentionē. Secun do oſtendit intētionis huius ſignū ibi. Per quē mūdus ⁊c. Tertio rationem intentionis aſſignat ibi. In chri ſto ieſu. ⁊cͣ. Dicit ergo intentio ſeducentiuꝫ apparet. qꝛ illi gloriant̉ in carne. ſed ego aliam gloriam quero ſcꝫ in cruce xp̄i. Et hoc ē qd̓ dicit. Mihi abſit gloriari ⁊c̄. Ui de ꝙ vbi mūdi ph̓us erubuit ibi apl̓us theſaurū reppe rit. Qd̓ illi viſum eſt ſtulticia: apoſtolo factum eſt ſapiē tia ⁊ gloria vt dicit auguſtinus. Unuſquiſqꝫ em̄ in ea re gloriat̉ ꝑ quam reputat̉ magnꝰ. Sic qui reputat ſe ma gnum in diuitijs gloriat̉ in eis. et ſic de alijs. Qui em̄ in nullo alio ſe magnū reputat niſi in chriſto gloriat̉ ī ſo lo xp̄o. Talis auteꝫ erat apl̓us. Unde dicebat ſupra. 2. Uiuo ego iam non ego: viuit vero in in me chriſtus. Et ideo non gloriat̉ niſi in xp̄o: pręcipue autē in cruce chri ſti. ⁊ hoc quia in ipſa inueniunt̉ omnia de quibꝰ homi nes gloriari ſolent. Nam gloriant̉ aliqui de magnorum puta regum aut principū amicitia. ⁊ hoc maxime apl̓us inuenit in cruce. qꝛ ibi oſtēdit̉ euidens ſignū diuine ami citie. Ro. 5. Cōmendat autē ſuam charitatē deus in no his. ⁊c. Nihil em̄ ſic charitateꝫ ſuā ad nos oſtendit ſicut mors xp̄i. Unde gregoriꝰ. O ineſtimabilis dilectio cha ritatis vt ſeruū redimeres filium tradidiſti. Item glori antur aliqui de ſcientia. Et hanc apl̓us excellentiorē in uenit in cruce I. corin. 2. Non em̄ eſtimaui me aliquid ſcire inter vos niſi ieſum chriſtum ⁊cͣ. Nam in cruce eſt ꝑfęctio totius legis ⁊ tota ars bene viuendi. Item glori ant̉ aliqui de potentia: ⁊ hanc apl̓us maximā habuit ꝑ crucem.ι. corin. 1. Verbū crucis pereuntibꝰ ſtulticia eſt. his aūt qͥ ſalui fiunt id eſt nobis virtus dei eſt. Item glo riant̉ aliqͥ de libertate adepta. ⁊ hanc apl̓us cōſecutus ē ꝑ crucē. Ro. 6. Uetus noſter homo crucifixus eſt vt vl tra non ſeruiamus peccato. Item aliqͥ gloriant̉ in aſſum ptione ad aliqd̓ magnū collegiū. Sed ꝑ crucē xp̄i aſſu mimur ad collegiū celeſte. Col̓. 1. Pacificans ꝑ ſangui nem crucis eius ſiue q̄ in celis ſiue q̄ in terris ſunt. Iteꝫ quidā gloriant̉ in triūphali ſigno victorie. Sꝫ crux triū phale ſignū eſt victorie xp̄i contra demones. Col̓. 2. Ex polians principatus ⁊ poteſtates traduxit ꝯfidenter: pa lam triūphans illos ⁊cͣ. Sap̄. 14. Benedictū lignū per qd̓ ſit iuſticia. ¶ Signum aūt ſue intentionis ſubdit di cens: Per quem mihi mundus ⁊cͣ. qꝛ autē hoc quod di
cit. Mihi abſit gloriari niſi in cruce ⁊cͣ. eſt ꝓpoſitio exce ptiua includens vnam affirmatiuā ⁊ aliā negatiuā. ideo duplex ſignū ponit ꝓbans vtrāqꝫ ꝓpoſitionē. Et primo quidē ꝓbat negatiuā ſcꝫ ꝙ nō gloriat niſi in cruce ⁊ hoc cum dicit. Per quē mihi mundus cruclfixus eſt ⁊c. It lud em̄ in quo quis gloriat̉ non eſt mortuū in corde eiꝰ: ſed magis illud qd̓ cōtemnit. psͣ. Obliuioni datus ſum tanꝙͣ mortuus a corde. Manifeſtū eſt autē ꝙ mundꝰ et oīa que in mūdo ſunt mortua erāt in corde pauli. Phil̓. 3. Om̄ia arbitratus ſuꝫ vt ſtercora vt chriſtū lucrifacerē. Ergo non gloriat̉ in mundo neqꝫ in his q̄ in mūdo ſunt ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Vere in nullo alio glorior niſi in cru ce xp̄i ꝑ quē ſcꝫ chriſtū crucifixū mihi mundus crucifixꝰ ē id ē mortuꝰ ē in corde meo vt nihil in eo cupiā. ¶ Se cundo probat affirmatiuā ſcꝫ ꝙ in cruce xp̄i gloriatur di cens ſe crucifixum mundo. Qui em̄ gloriat̉ in aliquo: il lud in ſe pretendit ⁊ manifeſtare deſiderat. ſed apl̓us ni hil in ſe pretendit nec manifeſtare deſiderat: niſi qd̓ ꝑti net ad crucem xp̄i. ⁊ ideo tantum in ea gloriat̉. ⁊ hoc eſt qd̓ dicit. Et ego mundo ſcꝫ ſum crucifixus. quaſi dicat. Porto inſignia crucis ⁊ ſum reputatus vt mortuus. Et ideo ſicut mundus horret crucem chriſti: ita horret me. Col̓. 3. Mortui em̄ eſtis ⁊ vita veſtra abſcondita eſt cū xp̄o in deo ⁊cͣ. ¶ Rationē aūt quare non in alio gloriat̉ oſtendit ſubdens: In xp̄o em̄ ieſu ⁊c. In illo ſiquidē ma xime gloriat̉ qd̓ valet ⁊ adiuuat ad coniungenduꝫ xp̄o. hoc em̄ apl̓us deſiderat ſcꝫ cum xp̄o eſſe. Et qꝛ non va let ad hoc ritus iudaicus nec gentiliū obſeruantia: ſed crux xp̄i ſolum: ideo ſolum in ea glorial̓. ⁊ hoc eſt quod dicit. In xp̄o neqꝫ circumciſio aliqͥd valet id eſt ritus iu daicus: neqꝫ p̄pucium id eſt gentilitatis obſeruantia ſcꝫ ad iuſtificandū ⁊ ad inngendū xp̄o: ſed ad hoc valet no ua creatura. Qd̓ qͥdē patet ex his q̄ dicta ſunt ſupra. 5. quaſi eiſdem verbis. In xp̄o enim ieſu neqꝫ circumciſio aliquid valet neqꝫ prepuciū: ſed fides que ꝑ dilectioneꝫ operat̉. Fides ergo charitate formata eſt noua creatura Creati nāqꝫ ⁊ ꝓducti ſumus in eſſe nature ꝑ adam. ſed illa quidē creatura vetuſta iam erat ⁊ inueterata. ⁊ ideo dn̄s ꝓducens nos ⁊ conſtituens in eſſe gratie fecit quā dam nouam creaturā. Iac. 1. Vt ſimus initium aliquod creature eius. Et dicit̉ noua qꝛ ꝑ eam renouamur in vi tam nouam ⁊ ꝑ ſpūmſanctū. psͣ. Emitte ſpūm tuū ⁊ crea bunt̉. ⁊ renouabis faciem terre. Et ꝑ crucē xp̄i. 2. corin. 5. Si qua eſt in xp̄o noua creatura ⁊c. Sic ergo ꝑ nouā creaturam ſcꝫ ꝑ fidem xp̄i ⁊ charitatē dei que diffuſa eſt in cordibus noſtris renouamur ⁊ xp̄o coniūgimur. Lectio quinta. T quicūqꝫ hanc regulaꝫ ſecuti fu lerint: pax ſuper illos ⁊ miſericor Adia ⁊ ſuꝑ iſrael dei. De cetero ne mo mihi moleſtus ſit. Ego enim ſtigmata domini ieſu in corpore meo porto. Gratia domini noſtri ieſu chriſti cuꝫ ſpiritu veſtro fratres. Amen. Aperta intentione ſeducentiuꝫ ⁊ inſinuata ſua: hic con ſequenter apl̓us monet eos. ⁊ pͥmo ad ſui imitationem. Secūdo vt deſiſtant ab eius moleſtatione ibi. De cetero nemo ⁊c. Tertio implorat eis gratie auxiliū ad p̄dictoꝝ impletionē. Dicit ergo pͥmo. Intentio mea eſt vt nō ni ſi in cruce xp̄i glorier: qd̓ ⁊ vos debetis facere. qꝛ quicu qꝫ hanc regulam quā ego ſcꝫ teneo ſecuti fuerint ſcꝫ hac rectitudinem gloriandi. 2. corin. 10. Nō in īmenſum glo riamur: ſed ẜm menſuram regule. ⁊c̄. Pax ſuꝑ illos ſcꝫ

Prologus in epiſtolam ad Epheſio
gloriantes: qꝛ nō niſi in xp̄o gloriant̉. pax inquā qua qͥe tent̉ ⁊ ꝑficiant̉ in bono. Pax em̄ eſt tranquillitas men tis. Can̄. 8. Exquo facta ſum coram illo quaſi pacē rep periens. Col̓. 3. Pax xp̄i exultet in cordibus veſtris in qͣ ⁊c. Et miſericordia ꝑ quā liberent̉ a peccatis. Tren̄. 3. Miſericordie dn̄i ꝙ non ſumus conſumpti. Sap̄. 4. Gratia dei ⁊ miſericordia in ſanctos eius ⁊ reſpectus in electos illius. Qui ſunt ſcꝫ ſunt iſrael. Ro. 2. Nō em̄ qͥ in manifeſto iudeus. Ille ergo eſt iſrael dei qͥ eſt ſpūalit̓ iſrael coram deo. Io. I. Ecce vere iſraelita in quo dolus non eſt. Ro. 9. Non em̄ om̄es qͥ ſunt ex iſrael hi ſunt iſ raelite ⁊cͣ. ſed qͥ filij ſunt ꝓmiſſionis exiſtimant̉ in ſemi ne. Vnde ⁊ ipſi gentiles facti ſunt iſrael dei ꝑ mētis re ctitudineꝫ. Iſrael rectiſſimus interp̄tat̉ Gen̄. 32. Iſrael erit nomen tuum ⁊c. ¶ Conſequēter cum dicit. Decete ro nemo mihi ⁊c. monet vt deſiſtant a ſui moleſtatione. Et pͥmo ponit āmonitionē. Secūdo rationē eiꝰ aſſignat ibi Ego eī ſtigmata. Dicit gͦ. De cetero nemo ⁊c. qd̓ pōt dupl̓r exponi. Uno mō vt decetero accipiat̉ ī vi vniꝰ di ctionis vt ſit fenſus. Decetero id eſt āmodo. Alio mō vt accipiat̉ in vi duaꝝ dictionū vt ſit ſenſus. de reſiduo ne mo ⁊c. Quaſi dicat. ego glorior tm̄ in cruce: de omnibꝰ alijs nemo mihi moleſtus ſit. qꝛ ego de nullo curo. Sꝫ pͥma melior eſt. Ꝙ autē dicit. Nemo mihi moleſtus ſit poteſt referri ad pſeudo qui moleſti erant apl̓o mouendo queſtiones et murmurando de obſeruantijs legalibus. psͣ. Ego dum mihi moleſti eſſent ⁊c. Uel poteſt referri ad auditores non recte ſentientes vt dicat̉. Nemo mihi moleſtꝰ ſit.i. nullus auditor exhibeat ſe mihi talē vt rur ſum in eo neceſſitatem habeā laborandi. ſcꝫ aliter ſenti endo ꝙͣ doceam. ¶ Rationē aūt horum aſſignat dicens: Ego em̄ ſtigmata ⁊c. Stigmata em̄ ꝓprie ſunt quedam note impreſſe alicui cum ferro candenti. ſicut cum ſeru ab aliquo dn̄o ſignat̉ in facie vt nullus eum ſibi vendi cet: ſed quiete dimittat dn̄o ſuo. cuius ſtigmata portat. Hoc etiaꝫ mō apl̓s dicit ſe ſtigmata dn̄i portare qͣſi inſi gnitus ſit vt ſeruꝰ xp̄i. Et hoc qꝛ portabat inſignia paſ ſionis xp̄i patiens ꝓ eo multas tribulationes in corpore ſuo. ẜm illud. 1. Re. 2. Chriſtus paſſus eſt ꝓ nobis vo bis relinquens exemplū ⁊cͣ. 2. corin. 4. Semꝑ mortifi cationē dn̄i ieſu in corpore noſtro circumferentes ⁊c. Et ẜm hoc dupliciter poteſt continuari ad premiſſa. Uno modo vt dictum eſt. Nemo mihi moleſtus ſit: nam ego porto inſignia dn̄i noſtri ieſu xp̄i in corꝑe meo. ⁊ ſic nul lus ſuꝑ me ius habet niſi xp̄s. Alio modo. Nemo mihi ⁊c. qꝛ ego habeo multos alios conflictus ⁊ ſtigmata q̄ in ꝑſecutionibꝰ quas patior me moleſtant. ⁊ graue eſt ad dere afflictioneꝫ afflicto. Vnde conquerit̉ Iob. 16. Con ſcidit me vulnere ſuꝑ vulnꝰ. Sꝫ pͥma melior eſt. ¶ Im plorat autē auxiliuꝫ gratie dei dicens. Gratia dn̄i noſtri ieſu ⁊c. ꝑ quam predicta implere poſſitis ſit cum veſtro id eſt cum ratione veſtra: vt veritatem intelligatis. Vel cum ſpū veſtro quo ſcꝫ debetis legem obſeruare. et non carnaliter. Ro. 8. Non em̄ accepiſtis ⁊cͣ. ¶ Explicit aurea expoſitio doctorꝭ angelici ſancti Tho me de aquino ordinis fratrū p̄dicatorū in epiſtolam ſan ctiſſimi Pauli apl̓i ad galathas.
Incipit ſolennis explanatio eiuſdem ſan ctiſſimi doctorꝭ Thome de aquino ordinis fratruꝫ predicatorū in epiſtolā eiuſdē apl̓i ſancti Pauli ad Epheſios. Do ConAi maui columnas eius. psͣ. Si cut dicit ſapiens: Non minor eſt virtus ꝙͣ querere parta tu eri. Ideo non īmerito cōmen datur apoſtolꝰ: qꝛ ⁊ ſi epheſi os in fide nō fundauit: tn̄ fun datos in fide confirmauit: vt pſe loquens de eccleſia ephe ſioꝝ vere poſſit dicere: Ego cōfirmaui columnas eius. Ego videlicet iſraelita natione: chriſtianꝰ religiōe: apo ſtolꝰ dignitate. Iſraelita dico natiōe. Nam ⁊ ego iſrae lita ſum ex ſemine abra de tribu benimin. 2. Corin. 11. Item chriſtianus religione Gal̓. 2. Ego em̄ ꝑ legē mor tuus ſum legi vt deo viuā: xp̄o confixus ſum cruci. viuo ego iam non ego: viuit vero in me xp̄us. Ꝙ autē nunc viuo in carne in fide viuo filij dei. Item apoſtolꝰ digni tate.1. corin. 15. Ego ſum minimus apl̓oꝝ. De his tribꝰ 2. corī. 11. Iſralite ſunt ⁊ ego. Semen abrae ſunt ⁊ ego. miniſtri xp̄i ſūt ⁊ ego. vt minꝰ ſapiēs dico plꝰ ego. Talis debꝫ eē p̄dicator ſapīe ſalutarꝭ ſcꝫ iſraelita qͦ ad ꝯtempla tionē dei. chriſtianus qͦ ad religionē fidei. apl̓us quo ad auctoritatem officij. Ego gͦ iudeus ꝑ ſcripturā querens deum ꝑ fidem: apl̓us dei ꝑ imitationē ꝯfirmaui. ⁊c̄. Cō firmaui ne a fide vacillaret: ſicut artifex ꝯfirmat edificiū ne cadat. Un̄ dictū eſt petro Luc. 22. Et tu aliqn̄ con uerſus cōfirma fratres tuos. Qd̓ fecit paulus. Vnde ei cōpetit illd̓ Iob. 4. Uacillātes ꝯfirmauerūt ẜmōes tui: Ne p̄ſeudo timerent: ſicut epiſcopꝰ cōfirmat puerū ad ro burꝯtra puſillaminitatē. Un̄ dictū ē d̓ dauid ī psͣ. Inue ni dauid ſeruū meum: oleo ſancto meo vnxi eum. manꝰ em̄ mea auxiliabit̉ ei. ⁊ brachiū meū confortabit eum ni hil ꝓficiet inimicus in eo. ⁊c. psͣ. Verbo dn̄i ꝑ paulum ſcripto: celi id eſt epheſij firmati ſunt ⁊c. ſcꝫ ne premium glorie amitterent ſicut prelatus vel princeps confirmat donū ne poſtea auferat̉. psͣ. Me autē ꝓpter innocentiā ſuſcepiſti ⁊ confirmaſti me in conſpectu tuo ineternum. Has confirmationes petebat pſalmiſta dicens: Confir ma hoc deus qd̓ operatus es in nobis ⁊c. Has ꝓmitte bat apoſtolus. 2. theſſal̓. vltimo. Fidelis autē deus eſt qui cōfirmabit vos ⁊ cuſtodiet a malo. Ego ergo confir maui columnas eius id eſt fideles eccleſie epheſiorū. Fi deles em̄ eccleſie dicunt̉ columue: qꝛ debēt eſſe recti ere cti ⁊ fortes. Recti ꝑ fidem. erecti ꝑ ſpem. fortes ꝑ chari tatem. Recti ꝑ fidem: fides em̄ oſtendit rectam viam ve niendi ad patriam. Vnde ſignificat̉ ꝑ columnā nubis de qua. Exo. 13. Dn̄s autē precedebat eos ad oſtendendaꝫ viā ꝑdiē in colūna nubis. Fides em̄ ad modū nubis ha bet obſcuritatem: qꝛ cum enigmate diſſolutionē: qꝛ eua cuat̉: humiditatē qꝛ excitat ad deuotionē. Recti ꝑ ſpem Spes enim dirigit ad ſuperna. Unde ſignificat̉ ꝑ colū nam fumi de qua dicit̉ Iudic. 20. Uiderūt quaſi colum nam fumi de ciuitate aſcendenteꝫ. Spes enim ad modū fumi ex igne id eſt ex charitate ꝓuenit: in altum aſcēdit in fine deficit id eſt in gloria. Fortes ꝑ charitatē. Fortis em̄ eſt vt mors dilectio vt dicit̉ Can̄. 8. Unde ſignificat̉ per columnā ignis qui omnia conſumit. de quo ſap̄. 18. Ignis ardentem columnā ducem habuerūt ignote vie. Sicut em̄ ignis illuminat diaphana. examinat metalla.
D ij

Explanatio ſancti Thome
exterminat minat intentionē. ⁊ omnia vitia exterminat. Iam appa ret que ſit cauſa huius epiſtole efficiens: qꝛ paulus qd̓ notat̉ ibi. Ego. Finalis qꝛ cōfirmatio qd̓ notat̉ ibi. Co firmaui. Que materialis: qꝛ epheſij. qd̓ notat̉ ibi. Co lumnas eius. Formalis patet in diuiſione ept̓e ⁊ modo agendi. Huic epiſtole premittit gloſator prologum ſiue argumentū. vbi principaliter duo facit. Primo deſcri bit eos. Secundo rōnem ⁊ modum ſcribendi ſubdit ibi Hos collaudat apl̓us ⁊c. Epheſinos vero quibꝰ ſcribit deſcribit a tribus. Primo a regione: qꝛ epheſij ſunt aſy ani ab aſya minore. Secundo a religione: qꝛ hi accepe runt verbuꝫ veritatis chriſtiane. Tertio a ſtabilitate: qꝛ perſtiterunt in fide. Primū reſpicit patriā. Scd̓m gra tiam. Tertium ꝑſeuerantiam. Hos collaudat apoſtolꝰ ⁊cͣ. Hic ſubdit etiam rationeꝫ ⁊ modū ſcribendi. vbi im plicat quattuor. Primo ſcripture rōnem. Secūdo acto rem qui eſt apoſtolus ſcribens. Tertio locum a quo ſcri bit: qꝛ a roma de carcere. Quarto nuncium ꝑ quem ſcri bit qꝛ ꝑ titicum diaconem. lr̄a ſatis patet. Capitulum primū. Aulus apoſtolus ieſu chriſti per voluntatem dei omnibus ſanctis qui ſunt epheſi: ⁊ fide libꝰ in chriſto ieſu. Gratia vo dis ⁊ pax a deo patre noſtro dn̄o ieſu chri ſto. Benedictꝰ deus ⁊ pater domini noſtri ieſu chriſti qui benedixit nos in omni bene dictione ſpirituali in celeſtibus in chriſto. ſicut elegit nos in ipſo ante mundi conſtitu tionem: vt eſſemus ſancti ⁊ immaculati in conſpectu eius in charitate. Qui predeſti nauit nos in adoptionē filiorū ꝑ ieſum chri ſtū in ipſum ẜm ꝓpoſitū voluntatis ſue in laudē glorie gratie ſue. Hanc epiſtolam ſcribit apoſtolus ad epheſios. Epheſij ſunt aſiani ab aſia minore que eſt pars grecie. hi non fue runt ꝑ apoſtolū Paulum in fide fundati: ſed confirmati Iam enim anteꝙͣ veniret ad eos erant conuerſi vt habe ri poteſt act̓. 19. Factum eſt cum apollo eſſet corinthi ⁊cͣ Poſt conuerſionē vero ſuam ⁊ apl̓i confirmationē in fi de ꝑſtiterunt nec pſeudo receperunt. Non ergo rep̄hen ſione: ſed conſolatione digni erant. Ideo paulus eis nō increꝑatoriam: ſed cōſolatoriaꝫ ſcribit epiſtolam. Scri bit aūt ab vrbe roma ꝑ titicū. Intentio vero eius eſt eos In bonis habitis confirmare ⁊ ad altiora ꝓuocare. Mo dus autē agēdi patet in diuiſione epl̓e. Primo ergo po nit ſalutationē in qua ſuum affectum ad eos demoſtrat. Secundo narrationē in qua eos in bonis habitis cōfir mat ibi. Benedictus deus ⁊c. vſqꝫ ad quartū capitulū. Tertio exhortationē in qua eos ad vlteriora bona ꝓuo cat a capitulo quarto vtqꝫ ad locū illum capitulo. 6. De cetero fratres confortamini in dn̄o. ⁊c̄. Quarto epl̓e cō cluſionem in qua eos ad certamen ſpūale confortat a lo co illo. Decetero vſqꝫ in finem. In ſalutatione pͥmo po nit̉ ꝑſona ſalutans. Secundo ꝑſone ſalutate ibi. Sanctꝭ omnibus ⁊c. Tertio forma ſalutationis ibi. Gratia vo bis ⁊c. In prima primo nominat ꝑſonam ibi. Paulus. Secūdo ꝑſone auctoritatem ibi. Apl̓us xp̄i. Tertio au ctoritatis datorem ibi. Per voluntatē dei. Dicit ergo Paulus apl̓us. Paulus nomen eſt humilitatis: apl̓us
vero nomē ē dignitatꝭ. qꝛ qͥ ſe humiliat exaltabit̉ Luc. 14. et. 18. Apl̓s inꝙͣ xp̄i ieſu nō ſathane ſicut pſeudo. 2. corin. I1. Non eſt ergo magnū ſi miniſtri eius ſcꝫ ſatha ne tranſfigurent̉ velut miniſtri iuſticie ⁊c. Apoſtolꝰ inꝙͣ ⁊ hoc non meis meritis: ſed ꝑ voluntatem dei. Econtra eſt in multis Oſee. 8. Ipſi regnauerunt ⁊ non ex me ⁊c. Sanctis om̄ibus ſcꝫ qui ſunt epheſi ⁊ fidelibus. ſupple ſcribit. Uel ego paulus ſcribo ſanctis exercitio virtutuꝫ quoad mores. Fidelibꝰ rectitudine cognitionis quo ad fidem. Uel ſanctis id eſt maioribꝰ ⁊ ꝑfectis. fidelibꝰ id ē minoribus ⁊ imꝑfectis. fidelibus inꝙͣ in hoc ſcꝫ in chri ſto non in ſectis ſuis. ¶ Gratia vobis ⁊ pax ⁊c. Hic ſub ditur ſalutationis forma in qua implicant̉ tria. ſcꝫ donū quodlibet gratificantia. doni ſufficientia. ibi. Gratia vo bis ⁊ pax. datoris potentia ibi. A deo patre. mediatoris excellentia ibi. Et dn̄o ieſu xp̄o. Tunc enim gratum eſt donum quādo ſufficiens eſt qd̓ dat qn̄ a potente datur. vt quādo a rege vel principe dat̉. quādoⁱ ꝑ ſolennē nun cium datur vt ꝑ filiuꝫ. Dicit ergo. Gratia ſcꝫ iuſtificatio nis a culpa. ⁊ pax id ē tranquillitas mentis ⁊ reconcilia tio ad deum quo ad liberationē a debita pena ꝓ offenſa vobis ſupple ſit ex hoc ſcꝫ a deo patre noſtro a quo bona cuncta ꝓcedunt Iac. I. Omne datum ꝯptimū ⁊c̄. Et do mino ieſu xp̄o ſine quo nulla bona dant̉. Ideo fere om̄eſ orationes finiunt̉ ꝑ dn̄m noſtrū ieſum xp̄m. Spūmſan ctum non nominat: qꝛ cum ſit nexus patris ⁊ filij intelli gitur in extremis. vel intelligit̉ in donis ſibi appropria tis q̄ ſunt gratia ⁊ pax. ¶ Deinde cū dicit. Benedictus deꝰ ⁊c. hic gratias agendo eos in bono confirmat. ⁊ hoc tribus modis. Primo ratiōe ſumpta ex parte xp̄i a quo multa bona adepti ſunt capitulo iſto. Secundo ratione ſumpta ex parte ipſorū qui de preterito ſtatu malo ad bo num tranſlati ſunt capitulo ſecūdo ibi. Et vos cum eſſe tis mortui ⁊c. Tertio ratione ſumpta ex parte apl̓i cuius miniſterio ⁊ diligentia in bono ſtatu poſiti ꝯfirmati ſunt capitulo tertio ibi. Huius rei gratia ⁊cͣ. Iterum pͥma in tria diuidit̉. qꝛ pͥmo gratias agendo tangit beneficia ge neraliter. Secundo beneficia exhibita ipſis apl̓is ſpeci aliter ibi. Que ſuꝑabundauit in vobis ⁊c̄. Tertio bene ficia exhibita ipſis epheſijs ſpecialiter ibi. In quo ⁊ vos cum audiſſetis ⁊c. Beneficia vero exhibita generaliter humano generi tangit ſex. Primū benedictionis in cer titudine future beatitudinis ibi. Benedictus ⁊c. Secū dum electionis in p̄ordinata ſeparatione a maſſa ꝑditio nis ibi. Sicut elegit vos in ipſo ⁊c. Tertium p̄deſtina tionis in preordinata aſſociatione cum bonis ſcꝫ cum fili is adoptionis ibi. Qui predeſtinauit nos ⁊c̄. Quartuꝫ gratificationis in collatione gratie ibi. In quo gratifica uit nos ⁊c. Quintum redemptionis in liberatione a pe na id eſt a diaboli ſeruitute ibi. In quo habemus redē ptionem ⁊c. Sextum remiſſionis in deletione culpe ibi. Remiſſionē peccatoꝝ ⁊c. Circa beneficiū benedictionis tangit duo. Primo preconiū qd̓ debet impendi ibi. Ge nedictus deus ⁊c̄. Secundo beneficiuꝫ ꝓpter qd̓ debet impendi ibi. Qui benedixit nos ⁊c. Dicit ergo benedi ctus ſcꝫ a me a vobis ⁊ ab alijs ſcꝫ corde ⁊ ore ⁊ opere id eſt laudatus deus ⁊ pater id ē ille qui eſt deus ꝑ eſſentia diuinitatis. ⁊ pater ꝓpter ꝓprietatem generationis. In cidit autē copulatio non ratione ſuppoſitionis. qꝛ idem eſt ſuppoſituꝫ: ſed ratione ſignificationis eſſentialiter I relatiue. Pater inꝙͣ dn̄i noſtri ieſu chriſti id eſt filij qui eſt dn̄s noſter ẜm diuinitatem. ieſus xp̄s ẜm humanita tem. Qui ſcꝫ deus benedixit nos in ſpe in preſenti: ſꝫ in futuro benedicet in re. Ponit autē preteritū ꝓ futuro ꝓ pter certitudinē. Benedixit inꝙͣ nos licꝫ noſtris meritiſ maledicos. In omni henedictione ſpūali ſcꝫ quantuꝫ ad

in epiſtolam ad Epheſios I
aīaꝫ ⁊ ꝙͣtū ad corpꝰ. Tūc em̄ erit corpꝰ ſpūale. 1. cor. 15. Seminat̉ corpꝰ aīale: reſurget corpꝰ ſpūale. Benedicti on inꝙͣ habita in celeſtibꝰ id ē in celo. Et hoc in chriſto id eſt ꝑ xp̄m vel in chriſto operante. Ipſe em̄ eſt qui con formabit corpus humilitatis noſtre ⁊c. Phil̓. 3. Ualde appetenda eſt benedictio hec. Et ratione efficientis: qꝛ eſt qui benedicit. Et ratione materie qua nos benedicit Et ratione forme: qꝛ in om̄i benedictione ſpūali benedi cit. psͣ. Ecce ſic benedicetur homo qui timet dominuꝫ. ¶ Deinde cum dicit. Sicut elegit nos ⁊c. tangit̉ benefi cium electionis: vbi cōmendat̉ electio iſta. qꝛ libera ibi. Sicut elegit nos in ipſo. qꝛ eterna ibi. Ante mundi cōſti tutioneꝫ. qꝛ fructuoſa ibi. Ut eſſemus ⁊c. qꝛ gratuita ibi In charitate. Dicit ergo. ita benedicet nos non noſtris meritis: ſed ex gratia xp̄i. ſicut elegit nos ⁊ gratis a maſ ſa perditionis ſeparandos p̄ordinauit nos in ipſo id eſt ꝑ chriſtum. Io. 15. Non vos me elegiſtis: ſed ego elegi vos ⁊c. Et hoc ante mūdi conſtitutionē id eſt ab eterno anteꝙͣ fieremus. Ro. 9. Cum nondum nati fuiſſent ⁊cͣ. Elegit inꝙͣ non qꝛ ſancti eſſemus: qꝛ nec eramus. ſed ad hoc elegit nos vt eſſemꝰ ſancti virtutibꝰ ⁊ īmaculati a vitijs. Utrūqꝫ em̄ facit electio ẜm duas ꝑtes iuſticie psͣ. Declina a malo ⁊ fac bonū. Sancti inꝙͣ in cōſpectu eiꝰ id ē interius in corde vbi ipſe ſolus cōſpicit. 1. Reg. 16. Deus autem intue̓t̉ cor. Uel in conſpectu eius id eſt vt eum inſpiciamus: qꝛ viſio eſt tota merces ẜm auguſtinū Et hoc fecit non noſtris meritis: ſed in charitate ſua vel noſtra que nos formaliter ſanctificat. ¶ Deinde cum di cit. Qui p̄deſtinauit ⁊c. ſubdit̉ tertium beneficiū ſcꝫ p̄ deſtinationis in p̄ordinata aſſociatione cōmunis. Vbi circa p̄deſtinationē implicat ſex. Primo actum eternuꝫ ibi Predeſtinauit. Scd̓o temporale obiectuꝫ ibi. Nos. Tertio preſens cōmodū ibi. In adoptionē ⁊c. Quarto fructum futurū ibi In idipſum. Quinto modū gratuitū ibi. Scd̓m ꝓpoſitū ⁊c. Sexto effectū debitū ibi. In lau dem glorie ⁊c. Dicit ergo. Qui ſcꝫ deꝰ p̄deſtniauit nos id eſt ſola gratia preelegit in adoptionē filioruꝫ id eſt vt aſſociaremur cuꝫ alijs filijs adoptionis in bonis que ha bituri ſunt. Ideo dicit in adoptionē filioruꝫ. Ro. 8. Nō em̄ accepiſtis ſpūm ſeruitutis iterum in timore: ſed acce piſtis ſpūm adoptionis filiorum. Et infra. Adoptioneꝫ ſiliorum expectantes. Quia vero illud qd̓ fit ignituꝫ: ꝑ ignem hoc oportet fieri: qꝛ nihil conſequit̉ ꝑtipationem alicuius niſi ꝑ id quod eſt ꝑ naturā ſuam tale. Ideo ado ptionem filioꝝ oportet fieri ꝑ filium naturalem. ⁊ ideo addit apoſtolꝰ. Per ieſum xp̄m. Et hoc eſt tertiū qd̓ tan gitur in iſto beneficio ſcꝫ mediator alliciēs. Gal̓. 4. Mi ſit deus filium ſuū factum ex muliere factum ſub lege vt eos qui ſub lege erant redimeret: vt adoptionem filiorū reciperemus. Et hoc in idipſum id eſt inquantū ei cōfor mamur ⁊ in ſpū ſeruimus. 1. Io. 3. Uidete qualē chari tatem dedit nobis deus vt filij dei nominemur ⁊ ſimus. Et ſequit̉ ibidem. Et ſcimus quoniā cum apparuerit ſi miles ei erimꝰ. Ubi notandū eſt ꝙ duplex ē ſimilitudo predeſtinatoꝝ ad filium dei. Quedā imꝑfecta que eſt ꝑ gratiam. ⁊ dicit̉ imꝑfecta Primo quidē quia ſolum eſt ẜm reformationē anīe de qua Col̓. 3. Reformamini ſpi ritu mentis veſtre ⁊ induite nouum hominē ⁊c̄. Secun do qꝛ etiaꝫ ẜm animā habet quandā imperfectionē. Ex parte em̄ cognoſcimus vt dicit̉.ī. corin. 13. Alia vero ſi militudo erit perfecta que erit in gloria ⁊ quantū ad cor pus. Phil̓. 3. Reformabit corpus humilitatis noſtre cō figuratum ⁊c. Et ẜm animā. qꝛ cum venerit quod ꝑfectū eſt eua cuabit̉ quod ex parte eſt.1. corin. 13. Ꝙ ergo di cit apoſtolus ꝙ predeſtinauit nos in adoptionē filiorum poteſt referri ⁊ ad imꝑfectam aſſimilationeꝫ filij dei que
habetur in hac vita ꝑ gratiam: ſed melius eſt ꝙ referat̉ ad ꝑfectam filij dei aſſimilationem que erit in patria. de qua adoptione dicit̉ Ro. 8. Ingemiſcimus adoptioneꝫ filiorum dei expectantes. Cauſa predeſtinationis diui ne nō eſt neceſſitas ex parte dei: nec debitum ex parte p̄ deſtinatorum: ſed magis eſt ẜm ꝓpoſitum voluntatis ſue. In quo quarto cōmendat̉ illud beneficium: quia ex amore puro ꝓueniens. qꝛ predeſtinatio ẜm rationem p̄ ſupponit electionē: ⁊ dilectio dilectionē. Duplex tamē hic cauſa huius beneficij immenſi aſſignat̉. Una effici ens que eſt ſimplex dei voluntas ibi. Scd̓m ꝓpoſitū vo luntatis ſue Ro. 9. Cuius vult miſeret̉: ⁊ queꝫ vult in durat Iac 1. Voluntarie enim nos genuit verbo verita tis ſue. Alia vero cauſa eſt finalis que eſt vt laudemus ⁊ cognoſcamꝰ bonitatē dei que notat̉ ibi. In laudē glo rie gratie ſue. Et hoc iterū eſt a quo cōmendat̉ iſtud ex cellens beneficium ſcꝫ ſeruitium ſibi conueniēs. Cauſa enim diuine predeſtinationis eſt voluntas mera dei. fi nis vero cognitio eius bonitatis. ¶ Unde notanduꝫ eſt ꝙ dei voluntas nullo modo habet cauſam: ſed eſt pͥma cauſa omniū. Nihilominus tamē poteſt ei aliqua ratio aſſignari dupliciter ſꝫ. Uel ex parte volentis. ⁊ ſic que dam ratio diuine voluntatis eſt eius bonitas que eſt ob iectum voluntatis diuine ⁊ mouet eam. Vnde ratio om nium eorum que deus vult eſt diuina bonitas. ꝓuer. 16 Uniuerſa ꝓpter ſemetipſum operatus eſt deus. Ex par te autem voliti ratio diuine voluntatis poteſt eſſe aliqd̓ eſſe creatū: ſicut duꝫ vult coronare petrum: qꝛ legittime certauit. ſed hoc non cauſa volendi: ſed eſt cauſa ꝙ ita fi at. ¶ Sciendū tamē eſt ꝙ effectus ſunt ratio voluntatis diuine ex parte voliti: ita ſcꝫ ꝙ effectus prior ſit ratio vl terioris. ſed tamē cum venitur ad primū effectum nō po teſt vltra aſſignari aliqua ratio illius effectus niſi volun tas diuina: puta deus vult hominē habere manū vt ſer uiat rationi. ⁊ hominē habere rationē. qꝛ voluit eum eē hominē. ⁊ hominē eſſe voluit ꝓpter perfectionē vniuer ſi. Et quia hic eſt primus effectus in creatura non poteſt aſſignari aliqua ratio vniuerſi ex parte creature: ſꝫ ex ꝑ te creatoris que eſt diuina voluntas. Ergo ẜm hunc mo dum nec p̄deſtinatiōis poteſt ex parte creature ratio ali qua aſſignari. ſed ſolum ex parte dei. Nam effectus pre deſtinationis ſunt duo: ſcꝫ gratia ⁊ gloria. Effectuū aūt qui ad gloriam ordinant̉ poteſt quidē ex parte voliti aſ ſignari ratio ſcꝫ gratia. puta petrum coronauit quia le gittime certauit. ⁊ hoc qꝛ fuit firmatus in gratia. ſed gra tie que eſt primus effectus non poteſt aliqua ratio aſſi gnari ex parte hominis ꝙ ſit ratio p̄deſtinationis: quia hoc eſſet ponere ꝙ principium boni operis ſit in homi ne ex ſeipſo ⁊ non ꝑ gratiam quod eſt hereſis pelagiana que dicit pͥncipiuꝫ boni operis eſſe ex parte noſtra. Sic ergo patet ꝙ ratio predeſtinationis eſt ſimplex dei volū tas. quod dicit apoſtolus ẜm ꝓpoſitum volūtatis ſue. ¶ Qualiter autem intelligat̉ ꝙ deus omnia facit ⁊ vult ꝓpter ſuam bonitatem. ſciendū eſt ꝙ aliqua operari ꝓ pter fiuem poteſt intelligi dupliciter. Uel ꝓpter finem adipiſcendum. ſicut infirmus accipit medicinam ꝓpter ſanitatem. Uel ꝓpter amorē finis diffundendi ſicut me dicus operatur ꝓpter ſanitatem alteri cōmunicandam. Deus autē nullo exteriori a ſe bono indiget. ſcd̓m illud psͣ. Bonorum meorum non indiges. Et ideo cum dicit̉ ꝙ deus vult ⁊ facit omnia ꝓpter bonitatem ſuam: non intelligit̉ ꝙ faciat aliquid ꝓpter bonitatem ſibi cōmuni candam. ſed propter bonitatem in alios diffundendaꝫ. Cōmunicat̉ autem diuina bonitas creature rationali ꝓ prie. vt ipſa rationalis creatura eam cognoſcat. Et ſic om̄ia que deus in creaturis rationalibus facit creat ad
D iij

Explanatio ſancti Thome
laudem ⁊ gloria ſuam. ẜm illud Eſa. 43. Omnem qui inuocat nomen meum in gloriam meam creaui eum. vt ſcꝫ cognoſcat bonitatem: ⁊ cognoſcendo laudet eam. Et ideo ſubdit apoſtolus: In laudem glorie gratie ſue. id eſt vt cognoſcat quantū deus ſit laudandus ⁊ glorifican dus. Non dicit autem. in laudem iuſticie. Nam iuſticia ibi locum habet vbi inuenit̉ debitū vel etiam redditur. qd̓ autem predeſtinat̉ ad vitam eternam non eſt debituꝫ vt dictum eſt. ſed gratia pure gratis data. Nec ſolum di cit glorie: ſed addit gratie qͣſi glorioſe gratie que eſt gra tia in qua oſtendit̉ magnitudo gratie que conſiſtit etiam in magnitudine glorie ⁊ in modo dandi. quia nullis me ritis precedentibus: ſed adhuc immeritis exiſtentibus eam dat. Unde Ro. 5. Cōmendat autem deus ſuā cha ritatem in nobis. quoniam ſi cum adhuc peccatores eſ ſemus chriſtus pro nobis mortuus eſt ⁊cͣ. Et parū poſt Cū inimici eſſemꝰ recōciliati ſumꝰ deo. Patet gͦ ꝙ p̄de ſtinationis diuine nulla alia cauſa eſt nec eſſe pōt ꝙͣ ſim plex dei volūtas. Un̄ patet etiā ꝙ diuine volūtatis p̄de ſtinantꝭ nō ē alia rō ꝙͣ diuīa bonitas filijs cōmūicāda. Lectio ſecunda. N qua gratificauit nos in dilecto filio ſuo in quo habemꝰ redem ptioneꝫ per ſanguinem eius re miſſionē peccatoꝝ ſcd̓m diuitias gr̄e eius. Hic ponit apoſtolus quartum beneficium preſentis ſcꝫ gratie. Circa quod facit duo. Primo tangit huiꝰ bene ficij collationem. Secundo oſtendit conferendi modum ⁊ conditionem ibi. In quo habemus redemptioneꝫ ⁊cͣ. Dicit ergo primo. Ego dico ꝙ predeſtinati ſumꝰ in ado ptionem filiorū in laudem glorie gratie ſue. ⁊ dico gra tiam in qua gratificauit nos ⁊c. Circa quod ſciendum ē ꝙ idem eſt aliquid eſſe gratum alicui ⁊ eſſe dilectum ei. Ille enim eſt mihi gratus queꝫ diligo. Cum ergo deus dilexerit nos ab eternonam elegit nos ante mundi con ſtitutionem in charitate ſicut dictum eſt. quomodo ergo in tempore gratificauit? Et dicendū eſt ꝙ illos quos ab eterno in ſeipſo dilexit in tempore: ꝓut ſunt in naturis ꝓprijs gratificat. ⁊ illud quidē quod ab eterno eſt factū non eſt. quod vero in tempore eſt fieri dicit̉. Unde dicit hic apoſtolus. Gratificauit id eſt gratos fecit ꝙ ſimus di gni dilectione ſua. 1. Io. 3. Uidete qualem charitatē de derit nobis deus pater: vt filij dei nominemur ⁊ ſimus. Conſueuit autē diſtingui duplex gratia: ſcꝫ gratis data que ſine meritis datur Ro. 11. Si autē gratia iam non ē ex operibus: alioquin gratia iam non eſt gratia. Et gra tia gratum faciens que nos facit deo gratos ⁊ acceptos de qua dicit̉ hic. Notandum eſt autem ꝙ aliqui diligū tur ꝓpter alium: ⁊ aliqui ꝓpter ſeipſos. Cum enim ali quem multum diligo: diligo illum ⁊ quicquid ad illum ꝑtnet. nos autem a deo diligimur ſed non ꝓpter noſip ſos. ſed in eo qui per ſeipſum dilectus eſt patri. Et ideo apoſtolus addit. In dilecto filio pro quo ſcꝫ nos diligit inquantū ſumus ei ſimiles. Dilectio enim fundat̉ ſuper ſimilitudine. Unde dicit̉ Eccͣ. 13. Omne animal diligit ſibi ſimile. Filius autem eſt per naturā ſuam ſimilis pa tri. Et ideo principaliter ⁊ per ſe dilectus eſt. ⁊ ideo na turaliter ⁊ excellentiſſimo modo eſt patris dilectꝰ. Nos autem ſumus filij ꝑ adoptionem inquantū ſcꝫ ſumus cō formes filio eius. Et ideo quandā participationē diuini amoris habemus. Io. 3. Pater diligit filiū ⁊ omnia de dit in manu eius. qui credit in filium habet vitam eter nam. Col̓. 1. Tranſtulit nos in regnum filij dilectionis ſue. ¶ Deinde cum dicit. In quo habemus redemptionem ⁊c. Ponit modum ipſius. Circa hoc autem duo fa cit. Quia primo proponit modum ex parte chriſti. Se cundo ex parte dei ibi. Scd̓m diuitias gratie eius ⁊c. Ex parte xp̄i ponit duplicem modū. nam xp̄s ꝑ duo nos gratificauit. Sunt em̄ duo in nobis que repugnant gra tificationi diuine. ſcꝫ peccati macula: ⁊ pene noxa. Et ſic mors repugnat vite. peccatum auteꝫ repugnat iuſticie: ita vt ꝑ hoc elongati a dei ſimilitudine deo grati non eſ ſemus. Sed ꝑ xp̄m nos gratificauit. Primo quidē abla ta pena. ⁊ quantū ad hoc dicit ꝙ in xp̄o habemus redē ptionem ſcꝫ a ſeruitute peccati. 1. Pe. 1. Non em̄ auro ⁊ argēto redempti eſtis: ſed precioſo ſanguine ⁊c. apoc. 5. Redemiſti nos deo in ſanguine tuo. Secundo dici mur redempti: qꝛ a ſeruitute in qua ꝓpter peccatū deti nebamur: nec ꝑ nos plene ſatiſfacere poteramus ꝑ xp̄m liberati ſumus: qꝛ moriendo ꝓ nobis ſatiſfecit deo patri ⁊ ſic abolita eſt noxa culpe. Vnde dicit. In remiſſioneꝫ peccatorum. Io. 1. Ecce agnus dei: ecce qui tollit pecca ta mundi. Luc̄. vltimo. Oportebat xp̄m pati ⁊ reſurge re a mortuis die tertia ⁊ predicari in nomine eius penitē tiam ⁊ ręmiſſionem peccatorū. ¶ Modus autē ex parte dei ponit̉ cum dicit. Scd̓m diuitias. ⁊c. Quaſi dicat ꝙ deus gratificans nos non ſolum culpam remiſit nobis: ſed filium ſuum dedit qui ꝓ nobis ſatiſfecit. fuit ex ſuꝑ abūdanti gratia qua voluit ꝑ hoc honorem humane na ture conſeruare: dum quaſi ꝑ iuſticiam homines a ſerui tute peccati ⁊ mortis voluit liberare ꝑ mortem filij ſui. Et ideo dicit. Scd̓m diuitias gratie eius. Quaſi dicat. Hoc ꝙ redempti ſumus ⁊ gratificati ſumus ꝑ ſatiſfacti onem filij eius fult ex abūdanti gratia ⁊ miſericordia ꝓ ut immeritis tribuit̉ miſericordia ⁊ miſeratio. Hec autē que dicta ſunt proſecuti ſumus ẜm expoſitionem gloſe. que quidem expoſitio videt extorta: quia idem contine tur in vno quod in alio. Nam idem eſt dictū elegit nos: ⁊ predeſtinauit nos. Et idem dicit̉ ꝑ hoc ꝙ dicit. vt eſſe mus ſancti ⁊ immaculati. Et ꝑ hoc ꝙ dicit in adoptio nem filiorum. Propter qd̓ ſciendum eſt ꝙ eſt conſuetu do apoſtoli vt cum loquit̉ in aliqua difficili materia que immediate ſequunt̉ ſunt premiſſorum expoſitio. nec eſt ibi inconculcatio verborum: ſed expoſitio. ⁊ hunc mo dū ſeruat hic apoſtolus. Vnde ſeruato eodem verboruꝫ pondere aliter a principio diuidamus ⁊ dicamꝰ ꝙ pars iſta. Benedictus deus ⁊c. diuidit̉ primo in tres partes. quia apl̓us pͥmo reddit gratiarū actionē ibi. Bendictus deus ⁊c. Secundo recitat omniū beneficiorū ſimul lar gitionē ibi. Qui benedixit nos in om̄i benedictione ſpi rituali ⁊c. Tertio ponit diuinorū beneficioꝝ in ſpecia aꝑtam expreſſionem ibi. Sicut elegit ⁊c. Et hec diuidit̉ in duas partes. qꝛ primo beneficia diſtincte exprimit. Secundo ea exponit ibi. Qui predeſtinauit nos ⁊c. Ex plicat autē beneficia Primo quantū ad electionē. Se cūdo quantū ad ea que ſequunt̉ ibi. Vt eſſemꝰ ſancti ⁊c̄ Exponit autē pͥmo de electione. Eſt em̄ duplex electio. ſcꝫ preſentis iuſticie Io. 6. Rōne duodecim vos elegi? ⁊ vnus ex vobis diabolus eſt. Et de hac apl̓us nō inten dit hic. qꝛ iſta non fuit ante mundi conſtitutionē. ⁊ ideo ſtatim manifeſtat de qua intelligit: qꝛ ſcꝫ de eterna pre deſtinatione ꝓpter qd̓ dicit. Predeſtinauit nos ⁊cͣ. Et qꝛ dixit in xp̄o ſcꝫ vt xp̄o eſſemus ſimiles ⁊ conformes ẜm ꝙ adoptamur in filios. ideo ſubdit. In adoptione fi liorū ꝑ ieſum xp̄m. Hoc vero ꝙ dixit. In charitate expo nit cū dicit. In qͦ habemus redemptionem ꝑ ſanguinem eius. Quaſi dicat. Nos habemus ⁊c. Quod vero dicit Et immaculati exponit cū dicit. In remiſſionē peccato rum. Hoc vero ꝙ dicit. In conſpectu eius. exponit d cens. In laudē glorie gratie ſue.

in epiſtolam ad Epheſios. I.
Lectio tercia. Ue ſuperabūdauit in nobis in om q ni ſapientia ⁊ prudentia: vt notum faceret nobis ſacramentum volun tatis ſue ſcd̓m beneplacituꝫ eius quod pro poſuit in eo in diſpenſatione plenitudinis temporum inſtaurare omnia in xp̄o que in celis ⁊ que in terra ſunt in ip̄o. Poſitis beneficijs cōmuniter omnibꝰ collatis: hic apo ſtolus ponit beneficia ſpecialiter apoſtolis collata. Di uidit̉ autē hec pars in duas. quia primo ꝓponit benefi cia ſingulariter apoſtolis collata. Secūdo oſtendit cau ſam eoꝝ. ibi. In quo ⁊ nos ſorte vocati ⁊cͣ. Circa primū tria facit. quia primo ꝓponit ſingularia apoſtoloꝝ bene ficia quantū ad excellentiā ſapientie. Secūdo quantuꝫ ad ſpecialē reuelationē ſacramenti abſcōditi. ibi. Vt no tum facerēt ⁊c. Tercio exponit quod ſit illud ſacramen tū ibi. Scd̓m beneplacitū ⁊c. Dicit ergo primo. Dico ꝙ ſcd̓m diuitias gratie eius omnes fideles cōmuniter tam vos ꝙͣ nos habemus redemptionē ⁊ remiſſionē peccato rū per ſanguinē xp̄i. que quidem gratia abūdauit in no bis. id eſt abundantius fuit ꝙͣ in alijs. Ex quo apparet temeritas illoꝝ vt non dicam error qui aliquos ſanctos preſumūt comparare apoſtolis in gratia ⁊ gloria. Mani feſte em̄ patet ex verbis iſtis ꝙ apl̓i habent gratiā maio rem ꝙͣ aliqui alij ſancti poſt xp̄m ⁊ virginē matrem. Si vero dicat̉ alios ſanctos tantū mereri poſſe ꝙͣtuꝫ ⁊ apo ſtoli meruerūt ⁊ per conſequens tantam gratiā habere. Dicendū eſt ꝙ bene argueret̉ ſi gratia pro meritis dare tur quia ſi ita eſſet iam nō eſſet gratia vt dicit̉. Rom̄. 11. Et ideo ſicut deus preordinauit aliquos ſanctos ad ma iorem dignitatē ita ⁊ abundantiorē gratiā eis infudit ſi cut xp̄o homini: quē ad vnitatē perſone aſſumpſit contu lit̓ gratiā ſingularē. Et glorioſam virginē mariā quaꝫ in matrē elegit: ⁊ quantū ad aīam ⁊ quantū ad corpus gra tia impleuit. Et ſic apoſtolos ſicut ad ſingularē dignita tē vocauit: ita ⁊ ſingularis gratie priuilegio dotauit ꝓ pter quod dicit apl̓us Rom̄. 8. Noſipſi primitias ſpiri tus habētes. Glo. Tempore prius ⁊ ceteris abundanti us. Temerariū eſt ergo alique ſanctū apoſtolis cōpara re. Superabūdauit ergo gratia dei in apoſtolis in omni ſapiētia. Nam apoſtoli prepoſiti ſunt eccleſie ſicut paſto res. Iere. 3º. Dabo vobis paſtores ſcd̓m cor meū et pa ſcent vos ſcientia ⁊ doctrina. Duo autē ſpectant ad pa ſtores. ſcꝫ vt ſint ſublimes in cognitiōe diuinoꝝ ⁊ indu ſtrij in actione religionis. Nam ſubditi inſtruendi ſunt in fide ⁊ ad hoc neceſſaria eſt ſapiētia que eſt cognitio di uinoꝝ. ⁊ quantū ad hoc dicit. In omni ſapiētia. Luce. 21. Ego dabo vobis os ⁊ ſapientiā cui non poterūt reſi ſtere nec cōtradicere omnes aduerſarij veſtri. Item gu bernādi ſunt ſubditi in exterioribus ⁊ ad hoc neceſſaria eſt prudētia. Math. 10. Eſtote ergo prudentes ⁊c. Sic ergo apparet beneficiū apoſtoloꝝ quantū ad excellentiā ſapientie. ¶ Sequit̉ eorum beneficiū quantū ad excellē tiam reuelationis. ibi. Vt notū faceret ſacramentū ⁊cͣ. Quaſi dicat. Sapiētia noſtra nō eſt vt ſciamus naturas rerum ⁊ ſyderū curſus ⁊ huiuſmodi: ſed in ſolo xp̄o. 1ᵉ. corinth. 2º. Non em̄ iudicaui me ſcire aliquid inter vos niſi xp̄m ieſum ⁊c. Unde hic dicit. Ut notū faceret ſacra mentū. id eſt ſacrū ſecretū. ſcꝫ myſteriū incarnationis qd̓ fuit ab initio abſconditū. Cauſam autē huius ſacramen ti abſconditi ſubdit dicēs: Volūtatis. Nam effectus fu turi nō cognoſcunt̉ niſi cognitis cauſis ſuis ſicut eclipſiꝫ futurā non cognoſcimus niſi cognoſcēdo cauſam eius.
Cum ergo cauſa myſterij incarnatiōis ſit voluntas deiꝫ quia propter nimiā caritatē quā deus habuit ad homi nes voluit incarnari. Io. 3. Sic em̄ deus dilexit mūduꝫ vt filiū ſuū vnigenitū daret. Voluntas autē dei occultiſ ſima eſt. 1ͤ. corint. 2º. Que dei ſunt nemo nouit niſi ſpi ritus dei. Cauſa ergo incarnatiōis occulta fuit niſi qui bus deus reuelauit per ſpiritū ſanctū ſicut apoſtolus di cit. 1ᵉ. corinth. 2º. Dicit ergo vt notū faceret ſacramen tū. id eſt ſacrū ſecretū quod ideo eſt ſecretū quia volūta tis ſue. Mat. 11. Confiteor tibi dn̄e pater celi ⁊ terre qꝛ abſcondiſti hec a ſapiētibus ⁊ prudentibus: ⁊ reuelaſti ea paruulis. Item col̓. 1. Myſteriū quod abſconditū fu it a ſeculis ⁊ generatiōibus. nunc autem manifeſtatū eſt ſanctis eius qͥbus voluit deus notas facere diuitias glo rie ſacramēti huius. ¶ Quid aūt ſit hoc ſacram entū ex ponit dicens: Scd̓m beneplacitū ⁊c. Que quidē ſenten tia intricata eſt. ⁊ debet ſic conſtrui. Ut notū faceret ⁊cͣ. Quod quidē ſacramentū eſt inſtaurare omnia in xp̄o.i. per xp̄m. Omnia dico que in celis ⁊ que in terris ſunt. Inſtaurare inꝙͣ in eo ſcꝫ xp̄o cum diſpenſatōe plenitudi nis tempoꝝ. ⁊ hoc ſcd̓m beneplacitū eius. Vbi tria tan git. ſcꝫ ſacramēti cauſam. temporis congruitatē. ⁊ ſacra menti vtilitatē. Cauſam quoddāmodo tangit cū dicit. Scd̓m beneplacitū. Licet autē quicquid deo placet bo nū ſit: hoc tamen beneplacitū dei anthonomanice bonū dicit̉. quia per ip̄m ad perfectaꝫ fruitionē bonitatis per ducimur. pͣsͣ. Beneplacitū eſt domīo ſuper timentes eū Rom̄. 12. Vt probetis que ſit volūtas dei bona ⁊ bene placens ⁊ perfecta. Congruitas temporis fuit in diſpen ſatiōe plenitudinis de qua dicit̉ Gal̓. 4. Ubi venit ple nitudo temꝑis miſit deus filiū ſuū factū ex muliere. Vn̄ de apoſtolꝰ hic excludit queſtionē friuolā quā gentiles querere conſueuerūt. vt enim dicit̉ Iob. 24. Ab omni potēteⁱ non ſunt abſcondita temꝑa. Unde ſicut omnia or dinat ⁊ diſpenſat: ita ⁊ tempora diſpenſando ⁊ accomo dando ea effectibus quos ꝓducit ſcd̓m congruentiā eo rū ſicut autē alijs effectibus ab eo ꝓductis tempora or dinata ſunt: ita ⁊ certū tempus preordinauit ab eterno myſterio incarnatōis. quod quidē tempus ſcd̓m glo. exi ſtens fuit poſtꝙͣ homo cōuictus fuit de ſua inſipiētia an te legem ſcriptā. dum ſcꝫ creaturas colebat vt creatorē. vt dicit̉. Ro. 1. Dicentes ſe eſſe ſapiētes ſtulti facti ſunt. Et de potētiā per legē ſcriptā quam implere nō poterat vt ſic homines aduentū xp̄i de ſua ſapiētia et virtite nō preſumentes nō contemerēt: ſed quaſi infirmi ⁊ quod dāmodo ignari ip̄m auidius affectarēt ¶ Et effectus hu ius ſacramēti eſt inſtaurare omnia. Nam inquantū facta ſunt ꝓpter hominē omnia reſtaurari dicunt̉. Amos. 9. Suſcitabo tabernaculū dauid qd̓ cecidit et reedificabo aperturas muroꝝ eius. ⁊ ea que corruerant inſtaurabo. Omnia inꝙͣ que in celis. id eſt angelos. nō ꝙ pro ange lis mortuus ſit xp̄us: ſed quia redimēdo hominē reinte grat̉ ruina angeloꝝ. p̄s. Implebit ruinas ⁊c. Ubi cauē dus eſt error origenis ne per hoc credamus angelos dā natos redimendos eſſe per xp̄m vt ipſe finxit. Et que in terris inquantū celeſtia terrenis pacificat. Col̓. 1. Paci ficās per ſanguinē crucis eius ſiue que in terris ſiue que in celis ſunt. Quod eſt intelligendū quantū ad ſufficiē tiā. ⁊ ſi oīa non reſtaurent̉ quantū ad efficatiā. Lectio quarta. N quo etiam nos ſorte vocati ſumꝰ predeſtinati ſcd̓m propoſituꝫ eius qui operatur omnia ſcd̓m conſiliuꝫ voluntatis ſue: vt ſimus in laudem glorie eius nos qui ante ſperauimus in xp̄o. .

Explanatio ſancti Thome
Supra poſuit apoſtolus abundantiā gratie quā ipſe et alij apoſtoli a xp̄o receperūt. ne aūt crederet aliquis eos ꝓprijs meritis eam recepiſſe: ideo cōſequenter oſtendit ꝙ gratis eam receperūt vocati a deo non proprijs meri tis. Diuidit̉ autem pars iſta in tres. quia primo ꝓponit gratuitā vocationē. Secūdo voluntariā dei predeſtina tionē. ibi. Predeſtinati ſcd̓m propoſitū eius ⁊c̄. Tercio vtriuſqꝫ finem ibi. Vt ſimus in laudē glorie eius ⁊c. Di cit ergo. Dixi ꝙ huiuſmōi gratia ſuperabūdauit in no bis ⁊ ꝙ in xp̄o omnia reſtaurata ſunt. In quo etiā. id eſt per quem xp̄m nos ſorte ſumus vocati. id eſt nō noſtris meritis ſed diuina electiōe Col̓. 1. Gratias agentes deo ⁊ patri qui dignos nos fecit in partē ſortis ſanctoꝝ in lu mine ⁊c. p̄s. In manibus tuis ſortes mee. ¶ Ad huius autē intellectū ſciendū eſt ꝙ multa fiunt inter homines que fortuita vident et contingentia que tamē ſunt ſcd̓m diuinā prouidentiā ordinata. Sors nihil aliud eſt ꝙͣ ex quiſitio ꝓuidentie diuine de aliquo cōtingenti ⁊ huma no. Unde auguſti. ſuper illud p̄s. In manibus tuis ſor tes mee dicit ꝙ ſors non eſt aliqd̓ malū ſed in rebus du hijs diuinā exquirens voluntatē. Eſt autem in ſortibus triplex peccatū vitandū. Primū quidem ſuperſtitiōis. nam omnis vana ⁊ illicita religio ſuperſtitio eſt. Tunc ergo in ſortibus incurrit̉ peccatum illicite ſuperſtitiōis quādo in eis init̉ aliquod pactum cū demonibus. Vnde dicit̉. Ezech. 21. Stetit rex babilonis in biuio. in capite duarū viarum diuinationē querens cōmiſcens ſagittas interrogauit ydola. exta cōſuluit. Commiſcere em̄ ſagit tas ad ſortilegiū pertinet ⁊ interrogare ydola ad ſuper ſtitionē. Et ibi ſortilegiū damnat̉ inter peccata ad ſuper ſtitionē pertinentia. Secūdo vitandū eſt peccatū tem ptatiōis dei. nam quādiu per ſe homo aliquid poteſt fa cere ⁊ ſcire quid debeat facere. ſi tūc a deo ſorte vel ali quo alio tali explorat quid facere debeat: deū temptat. Quādo autē neceſſitas imminet neqꝫ ip̄e per ſeip̄m iu uari poteſt tūc licite a deo inquirit quid facere debeat. 2 Parali. 20. Cū ignoremus quid agere debeamus: hoc ſolū habemus reſiduū vt oculos noſtros dirigamus ad te. Tercio vitandū eſt peccatū vanitatis: quod fit ſi de inutilibus et impertinētibus ad nos inquiramus: puta de futuris cōtingentibus. Unde dicit̉ Actu. 1. Non eſt veſtrū noſce temꝑa vel momenta que pater poſuit in ſua poteſtate. Poteſt ergo ſcd̓m hoc triplex ſors accipi. ſcꝫ quedā diuiſoria. quedā cōſultoria. ⁊ quedā diuinatoria Diuiſoria eſt cū aliqui diuidentes hereditatē ⁊ concor dare nō valentes mittūt ſortes. puta anulū vel quartā: vel aliquod tale dicentes: ille cuicūqꝫ euenerit habebit partē iſtam in hereditate. Et huiuſmodi ſortes poſſunt mitti licite. Prouerb̓. 18. Contradictōes cōprimit ſors ⁊ inter potētes quoqꝫ dijudicat. id eſt inter volentes di uidere. Conſultoria autē fit quādo quis dubitans qͥd fa cere debeat cōſulit deū mittens ſortes. Ione. I. dicit̉ Ꝙ quādo ſuperuenit tempeſtas illa in mari cōſuluerūt de um ſortē mittentes. vt ſcirēt cuius peccato tempeſtas il la veniſſet. Et hic modus licitus eſt maxime in neceſſita tibus ⁊ in electiōibus poteſtatū ſeculariū. Vnde faciunt rotulos de cera in quoꝝ quibuſdā ponūt aliquas cartas ⁊ in quibuſdū non. quos buſſulos vocant. vt illi quibus veniūt buſſoli cū cartis habeant voces in electiōe. Sed hoc ante aduentū ſpirituſſancti apoſtoli fecerūt etiam in electiōe ſpirituali. Actu.1. quādo ſors cecidit ſuper ma thiam. ſed hoc poſt aduentū ſpirituſſancti amplius non licet in predictis electiōibus. quia hoc faciendo iniuria ret̉ ſpiritui ſancto. Credendū eſt enim ꝙ ſpirituſſanctꝰ ꝓuidet eccleſie ſue de bonis paſtoribus. Ande poſt ad uentū ſpirituſſancti quādo apoſtoli elegerūt ſeptē dyaconos non miſerūt ſortes. Et ideo in nulla electione ec cleſiaſtica hoc mō licet. Diuinatoria autē ſors eſt inqui ſitio de futuris ſoli diuine cognitioni reſeruatis. Et hec ſemper habet vanitatē admixtā nec poteſt ſine vicio cu rioſitatis fieri. Quia ergo ſors nihil aliud eſt ꝙͣ inquiſi tio rerū que ex diuina voluntate fiūt: gratia autē eius ex ſola diuina volūtate dependet. Inde eſt ꝙ gratia diui ne electiōis dicitur ſors: quia deus per modū ſortis ẜm occultā prouidentiā non ex alicuius meritis per gratiā internā vocat. ¶ Deinde cū dicit. Predeſtinati ⁊c. po nit voluntariā dei predeſtinationē de qua dicit̉ Ro. 8. Quos predeſtinauit hos ⁊ vocauit Cuius quidē prede ſtinatiōis ratio nō ſunt merita noſtra: ſed mera dei volū tas. ꝓpter quod ſubdit. Scd̓m propoſitū eius. Ro. 8º. Scimus quoniā diligentibus deuꝫ omnia cooperant̉ in bonū his qui ſcd̓m propoſitū vocati ſunt ſancti. Ꝙ autē ſcd̓m propoſitū predeſtinauerit ꝓbat. quia non ſolū hoc. ſed etiā omnia alia que deus facit operat ſcd̓m conſiliuꝫ volūtatis ſue. p̄s. Omnia quecūqꝫ voluit dominꝰ fecit. Eſa. 46. Conſiliū meū ſtabit ⁊ omnis volūtas mea fiet Non autē dicit ſcd̓m voluntatē. ne credas ꝙ ſit irratio nabilis. ſed ſcd̓m conſiliū id eſt ſcd̓m voluntatē ſuā que eſt ex ratione. non ſcd̓m ꝙ ratio importat diſcurſum ſed ſcd̓m ꝙ deſignat certam ⁊ deliberatā voluntatē. ¶ Alti mo autē tangit finem vtriuſqꝫ. ſcꝫ predeſtinatiōis ⁊ vo cationis. ſcꝫ laudē dei. Unde dicit. Vt ſimus in laudeꝫ glorie eius nos qui ante ſperauimus in xp̄o ⁊ per nos q̄ credimus in xp̄o laudet̉ gloria dei. Eſa. 55. Montes et colles cantabunt coram vobis laudē. Laus autē glorie dei vt dicit Ambro. eſt cū multi acquirunt ad fidē. ſicut gloria medici eſt cum multos acquirit ⁊ curat. Eccl̓. 2º. Qui timetis dn̄m ſperate in illū ⁊ in oblectatiōe veniet vobis miſericordia. Lectio quinta. A quo ⁊ vos cum audiuiſſetis ver bū veritatis euangeliuꝫ ſalutis ve ſtre in quo ⁊ credentes ſignati eſtis ſpiritu promiſſionis ſancto qui eſt pignus hereditatis noſtre in redemptionē acquiſi tionis in laudem glorie ipſius. Poſtꝙͣ enarrauit apoſtolꝰ beneficia collata cōmuniter omnibus fidelibus et exhibita ſpecialiter apoſtolis: hic autē enumerat beneficia ip̄is epheſijs collata. Diuidit̉ autē pars iſta in duas: quia primo ꝓponit beneficia eis exhibita. Secūdo inſinuat affectum ſuū ex ip̄is benefici is excitatū ibi. Propterea ⁊ ego audiens ⁊c. Prima ite ruꝫ in tres diuidit̉ ſcd̓m tria beneficia eis exhibita. quia primo ꝓponit beneficiū predicatiōis. Secūdo beneficiū cōuerſionis ad fidē ibi. In quo ⁊ credentes ſignati eſtis ⁊c. Tercio beneficiū iuſtificatōis. ibi. Signati eſtis ⁊c. Dicit ergo quantū ad primū. In quo ſcꝫ xp̄o ⁊ vos cum audiuiſſetis. id eſt cuius beneficio et virtute audiuiſtis verbū predicatiōis inquantū ipſe xp̄us ad vos predica tores miſit Rom̄. 10. Quomodo audiēt ſine predicāte. quomodo vero predicabūt niſi mittant. Item eodem in fra. Ergo fides ex auditu: auditus autē per verbuꝫ dei. Eius ergo beneficio audiūt qui predicatores eis mittit. Luce. 11º. Beati qui audiūt verbum dei ⁊ cuſtodiūt il lud. Hoc verbum predicationis tripliciter commendat apoſtolus. Primo a veritate cum dicit. Verbum veri tatis. Quippe quia accipit originem a chriſto. de quo dicit̉ Iohannis. 17ꝰ. Sermo tuus veritas eſt. Iacobi. .1º. Voluntarie genuit nos verbo veritatis ſue. Secūdo

in epiſtolam ad Epheſios I
quia eſt annūciatio bona. Vnde dicit. Euangeliū quod quidem annūciat ſummū bonū ⁊ vitam eternā. ⁊ antho nomaſice verbū fidei euangeliū dicit̉. quaſi annunciatio ſummi boni. Eſa. 52. Quā pulchri pedes annūciantis ⁊ predicātis pacem annūciantis bonū predicantis ſalu tem. Eodē. 41. Super montē excelſum aſcende tu qui euangelizas ſyon. Et hoc eſt ꝙͣtuꝫ ad futura bona. Ter tio deſcribit̉ quantū ad bona preſentia quia ſaluat. Un de dicit. Salutis noſtre. id eſt quod creditū dat ſalutē. Rom̄. ι. Non em̄ erubeſco euangeliū. virtus em̄ dei eſt in ſalutē omni credenti. 1ᵉ. corinth. 15. Rotū autem vo bis facio fratres euangeliū quod predicaui vobis quod ⁊ accepiſtis in quo ⁊ ſtatis per qd̓ ⁊ ſaluamini. ¶ Quā tum autē ad beneficiū conuerſionis ad fidem dicit. In quo ſcꝫ xp̄o. id eſt in cuiꝰ operatiōe vos credentes ſigna ti eſtis. Quod quidē beneficiū ideo ponit̉ fidei quia fi des neceſſaria eſt audientibus. Fruſtra enim quis audi ret verbū veritatis ſi nō crederet. Et ip̄m credere eſt per xp̄m. infra ſecūdo. Gratia em̄ ſaluati eſtis per fidem. Et hoc nō ex vobis donū enim dei eſt. ¶ Quantū vero ad beneficiū iuſtificatiōis dicit. Signati eſtis. Et hoc per ſpiritū ſanctū qui datus eſt vobis de quo dicit tria ſcꝫ ꝙ eſt ſignū. ⁊ ꝙ eſt ſpūs ꝓmiſſionis. ⁊ ꝙ eſt pignus here ditatis. Signū quidē eſt inquantū per eum infundit̉ ca ritas in cordibus noſtris: qua diſtinguimur ab his qui nō ſunt filij dei. ⁊ quantū ad hoc dicit. Signati eſtis. id eſt diuiſi a grege dyaboli. infra. 4. Nolite cōtriſtare ſpi ritū ſanctū dei in quo ſignati eſtis ⁊c. Sicut em̄ homīes gregibus ſuis apponūt ſigna vt ab alijs diſtinguant̉ ita dn̄s gregem ſuū. id eſt populū ſpirituali ſigno voluit ſi gnari. Dn̄s autem populū peculiarem habuit in veteri quidē teſtamento iudeos. Ezech. 34. Vos autē greges mei greges paſcue mee homīes eſtis Vnde p̄s. Nos au tem populꝰ eius ⁊ oues paſcue eius. Sed qꝛ hic grex in paſcuis coporalibus paſcebat̉. ſcꝫ in doctrīa corporali ⁊ in bonis temporalibꝰ Eſa. I. Si volueritis ⁊ audieritis me bona terre comedetis. ideo eū dominus corporali ſi gno ſcꝫ circūciſionis ab alijs ſeparauit ⁊ diſtinxit. Gen̄. 17. Eritqꝫ pactum meū in carne veſtra. Prius autē di cit̉. Circūcidetis carnē prepucij veſtri vt ſit ſignū fede ris inter me ⁊ vos. In nouo autē teſtamento gregeꝫ ha buit populū chriſtianū. xᵉ. petri. 2º. Conuerſi eſtis nunc ad paſtorē ⁊ epiſcopū animarū veſtrarū. Ioh. 10. Oues mee vocē meam audiēt ⁊c. Sed grex iſte paſcit̉ in paſcu is ſpiritualibus bonis. ideo eū ſigno ſpirituali ab alijs dn̄s diſtinxit: hoc autē eſt ſpiritus ſanctus per queꝫ illi qui xp̄i ſunt diſtinguūtur ab alijs qui nō ſunt eius. nūc autē ſpiritus ſanctus amor eſt. ergo tūc ſpirituſſanctus datur alicui quando efficit̉ amator dei ⁊ ꝓximi. Rom̄. 5. Caritas dei diffuſa eſt in cordibus noſtris per ſpiritū ſanctū ⁊c. Signū ergo diſtinctiōis eſt charitas que eſt a ſpirituſancto. Io. 13. In hoc cognoſcēt omnes quia mei diſcipuli eſtis ſi dilectionē habueritis ad inuicē. Spiri tus ergo ſanctus eſt quo ſignamur. ¶ Spiritus vero ꝓ miſſionis dicit̉ duplici ratiōe. Primo quia ꝓmiſſus eſt fidelibus. Ezech. 36. Spiritū nouū ponam in medio ve ſtri. Et ęzechiel̓. 37. Dabo vobis ſpiritū nouū. Secūdo quia dat cum quadā promiſſione. ex hoc enim ip̄o ꝙ da tur nobis efficimur filij dei. Nam per ſpiritūſanctū effici mur vnū cum xp̄o. Rom̄. 8. Siquis autē ſpiritū dei nō habet hic non eſt eius. ⁊ per ꝯſequens efficimur filij dei adoptiui ex quo habemus promiſſionē hereditatis eter ne quia ſi filij ⁊ heredes. Rom̄. 8. ¶ Tercio dicitur pi gnus inquantū facit certitudinē de ꝓmiſſa hereditate. Nam ſpirituſſanctus inquantū adoptat in filios dei eſt ſpiritus ꝓmiſſionis: et ip̄emet eſt ſignum promiſſionis
adipiſcende. Sed vt dicit̉ in glo. Alia littera habet qui eſt arra hereditatis. et forte melius quia pignꝰ eſt aliud a re pro qua dat̉ ⁊ redditur poſtꝙͣ ille qui pignuſ recepit rem ſibi debitā habet. Arra auteꝫ non eſt aliud a re pro qua datur nec reddit̉ quia datur de ip̄o precio quod nō eſt auferendū ſed complendū. Deus autē dedit nobis ca ritatē tanꝙͣ pignus per ſpiritūſanctū qui eſt ſpiritus ve ritatis ⁊ dilectionis. Et ideo huiuſmodi nō eſt aliud ꝙͣ quedā particularis ⁊ imperfecta participatio diuine ca ritatis ⁊ dilectiōis. Que quidem non eſt auferenda ſed perficiēda. ideo magis proprie dicit̉ arra ꝙͣ pignus. ta men poteſt nihilominus ⁊ pignus dici. Nam per ſpiritū ſanctū deus nobis diuerſa dona largit̉. quorum quedaꝫ manent in patria vt caritas que nunꝙͣ excidit. 1º. corin. 13. Quędā vero propter ſui imperfectionē non manent ſicut fides et ſpes que euacuabuntur vt ibidem dicitur. Sic ergo ſpirituſſanctus dicitur arra per reſpectum ad ea que manent: pignus vero per reſpectum ad ea que euacuabuntur. Ad quid autem ſignati ſimus ſubdit di cens: In redemptionē. Nam ſi aliquis de nouo aliqua animalia acquireret et adderet gregi ſuo imponeret eis ſigna acquiſitiōis illius. xp̄us autem acquiſiuit populū ex gentibus. Ioh. 10. Alias oues habeo que nō ſunt ex hoc ouili ⁊ illas oportꝫ me adducere ⁊c. Et ideo impreſ ſit eis ſignū acquiſitiōis. 1ᵉ. petri. 2º. Gens ſancta popu lus acquiſitiōis. Act. 20. Quā acquiſiuit ſanguine ſuo Sed quia xp̄us acquiſiuit populū iſtuꝫ non ſic ꝙ nunꝙͣ fuerit ſuus: ſed quia aliquādo fuerat ſuus ⁊ opprimebat a ſeruitute dyaboli in quā peccando ſe redegit. ideo non dicit ſimpliciter acquiſiuit. ſed addit in redemptionem. Quaſi dicat. Non ſimpliciter de nouo acquiſiti ſed qua ſi a ſeruitute dyaboli per ſanguinē eius redempti. 1. pe tri. 1º. Non corruptibilibus auro et argento redempti eſtis ⁊c. Acquiſiuit ergo xp̄us nos redimēdo non ꝙ ac creſcat inde aliquid deo quia bonoꝝ noſtroruꝫ non indi get. Iob. 35. Si iuſte egeris quid donabis ei: aut quid de manu tua recipiet? Ad quid autem acquiſiuerit nos xp̄us ſubdit. In laudem glorie ip̄ius. id eſt vt ip̄e deus laudet̉. Eſaie. 43. Qui inuocat nomen meū in gloriam meam creaui eum. Lectio ſexta. Ropterea ⁊ ego audiens fidem ve p ſtram que eſt in xp̄o ieſu: ⁊ dilectio nem in omnes ſanctos: nō ceſſo gra 2 tias agens pro vobis memoriam veſtri fa ciens in orationibus meis: vt deus domi ni noſtri ieſu xp̄i pater glorie det vobis ſpi ritum ſapientie ⁊ reuelatiōis in agnitioneꝫ eius. illuminatos oculos cordis veſtri: vt ſciatis que ſit ſpes vocatiōis eius ⁊ que di uitie glorie hereditatis eiꝰ in ſanctis ⁊ que ſit ſuperueniens magnitudo virtutis eius in nos qui credimus. Poſtꝙͣ enumerauit apoſtolus beneficia epheſijs colla ta per xp̄m: hic oſtendit quomō affectus ſuus creuit ad eos. Diuidit̉ auteꝫ hec pars in tres partes. quia primo premittit̉ bonoꝝ que audiuitde eis comemoratio. Secū do de perceptis beneficijs gratiarum debita actio. ibi. Non ceſſo gratias agens ⁊c. Tercio ſubditur pro futu ris beneficijs eius oratio ibi. Memoriam veſtri faciens ⁊c. Bona autem que de eis audiuit ſunt duo. Unū quo ordinant̉ ad deū: ⁊ hoc eſt fides. ⁊ quantū ad hoc dicit.

xplanatio ſancti Thome
Et propterea: Et ego audiens fidem veſtram que eſt in xp̄o ieſu. que quidē facit habitare deum in homine infra tercio. Habitare xp̄m per fidē in cordibus veſtris. Item corda purificat. Act. 15. Fide purificans corda eoꝝ Itē ſine lege iuſtificat Rom̄. 3. Arbitramur iuſtificari homi nē per fidem ſine operibus legis. Secundū quo ordinā tur ad proximū ⁊ hoc eſt dilectio. ⁊ quantū ad hoc dicit Et dilectionē. id eſt opera caritatis. que quidē dilectio eſt ſpirituale ſignū ꝙ homo ſit diſcipulus xp̄i. Ioh. 13º. In hoc cognoſcēt omnes quia mei eſtis diſcipuli ſi dilē ctionē ⁊c. Et ibidē. Mandatū nouū do vobis vt diliga tis inuicē ⁊c. Dilectionē dico in omnes ſanctos. Nā om nes quos ex caritate diligimus debemus eos diligere: vel ideo quia ſancti ſunt. vel vt ſancti ſint. Gala. vltimo Dum tempus habemus operemur bonū ad omnes: ma xime autē ad domeſticos fidei ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Non ceſſo ⁊c. agit apl̓us gratias de bonis et beneficijs huiuſmodi auditis dicēs: Non ceſſo gratias agens ⁊c̄. Contra quia nō ſemper poterat cōtinue pro eis gratias agere. Reſpondeo. apoſtolus dicit nō ceſſo. id eſt horis debitis. vel nō ceſſo quia affectus gratias agendi ꝓ vo bis ſine ceſſatiōe habitualiter eſt in me. Col̓. 1. Non ceſ ſamus ꝓ vobis orantes ⁊ poſtulātes ⁊c. Rom̄. 1º. Sine intermiſſione memoriā veſtri facio ſemper in oratiōibus meis. ¶ Conſequēter orat apl̓us pro beneficijs eis in fu turū concedendis ⁊ quantū ad hoc dicit. Memoriā ve ſtri ⁊c. Et hec diuidit̉ in tres. quia primo ꝓponit quedā que eis petit. Secūdo exponit ea ibi. In agnitiōe eius ⁊c. Tercio oſtendit exemplar ⁊ formaꝫ illoꝝ. ibi. Scd̓m operationē potentie ⁊c. Dicit ergo quantum ad primū. Non ſolū gratias ago quantū ad beneficia preterita que recepiſtis. ⁊ quantū ad bona audita de vobis. ſed etiam oro vt omnino in futurū accreſcāt. memoriā veſtri faciēs in oratiōibus meis ꝓ his. ſcilicꝫ vt deus dn̄i noſtri ieſu xp̄i pater glorie ⁊c. ¶ Ubi ſcienduꝫ ꝙ dn̄s noſter ieſus xp̄s ⁊ deus ⁊ hō eſt. Et inquantū hō eſt deū habet cum ſit cōpoſitus ex anima ⁊ corpore. quoꝝ vtriqꝫ cū ſint cre ature competit deū habere. ſcd̓m autē ꝙ deus eſt patrē habet. Ioh. 20. Aſcendo ad patrē meū ⁊ patrē veſtrū. deum meū ⁊ deū veſtrū. Similiter etiā ſcd̓m ꝙ eſt deus eſt gloria patris. Heb. 1. Qui cū ſit ſplendor glorie ⁊cͣ. Eſt etiā gloria noſtra quia ip̄e eſt vita eterna. 2. Io. vlti mo. Sinius in vero filio eius: hic eſt verus deus ⁊ vita eterna. Sic ergo dicit vt deus dn̄i noſtri iheſu xp̄i ſcd̓m ꝙ eſt homo ⁊ pater glorie.ſ. xp̄i qui eſt gloria eiꝰ. Pro uer. 23. Gloria patris filius ſapiens ⁊c. Et glorie noſtre inquantū dat omnibus gloriā. ¶ Deinde cū dicit. Dei vobis ⁊c. ponit ea que petit que ſunt duo. Ubi ſciendū eſt ꝙ quedā ſunt dona cōmunia omnibus ſanctis. ſcꝫ il la que ſunt neceſſaria ad ſalutē. vt fides ſpes caritas. et hec habebāt vt iam patet. Alia aūt ſunt dona ſpecialia ⁊ quantū ad hoc pro eis orat. primo quidē pro dono ſa piētie. ⁊ quantū ad hoc dicit. Vt det vobis ſpiritū ſapiē tie quē nullus poteſt dare niſi deus. Sapi. 9. Senſum autē tuū quis ſciet niſi tu dederis ſapientiā ⁊ miſeris ſpi ritū ſanctū tuū de altiſſimis. Secūdo orat ꝓ dono intel lectus. ⁊ hoc conſiſtit in reuelatiōe ſpiritualiū ſecretorū ꝓpter quod dicit. Et reuelatiōis que etiā a ſolo deo eſt. Daniel̓. 2. Eſt deus in celis reuelās myſteria. ¶ Expo nit aūt que ſint iſta que petit. ⁊ primo quod pertinet ad donū ſapientie. Secūdo quod pertinet ad donū intelle ctus ibi. Vt ſciatis que ſit ſpes ⁊c. Ad donū autē ſapiē tie pertinet cognitio diuinoꝝ. Vnde petere donū ſapiē tie eſt petere ꝙ habeāt cognitionē dei. Et hoc petit ibi. In agnitiōeꝫ dei ⁊c. Quaſi dicat. Hoc peto vt per ſpiri tū ſapiētie habeatis illuminatos oculos cordis veſtri in
agnitiōeꝫ. ſcꝫ clariorē eius. ſcꝫ del. p̄s. Illumīa oculos meos ⁊c. Hoc eſt cōtra eos qui habēt oculos illumina tos tantū ad temporalia cognoſcēda cum magis tamen ſit neceſſariū ⁊ etiā glorioſum cognoſcere deū. Iere. 9º. Non gloriet̉ ſapiens in ſapientia ſua ⁊ nō gloriet̉ diues in diuitijs ſuis: ſed in hoc gloriet̉ qui gloriat̉ ſcire ⁊ no ſce me. Ad donū autem intellectus tria pertinentia po nit. Unū quantū ad ſtatū preſentē. ⁊ duo quantū ad fu turū. Ad ſtatū vero preſentē pertinet ſpes que eſt neceſ ſaria ad ſalutē. Rom̄. 8. Spe eniꝫ ſalui facti ſumus ⁊c̄. ⁊ quantū ad hoc dicit. Vt ſciatis que.i. quanta ſit ſpes vocatiōis eius. id eſt virtus ſpei. ⁊ de quāta re ſit. Que quidē ⁊ maxima eſt quia de maximis. 1ᵉ. petri. 1. Rege nerauit nos in ſpem viuā per reſurrectionē iheſu xp̄i ex mortuis ⁊c. Et maxima virtutū. Heb. 6. Fortiſſimū ſo latiū habeamus qui cōfugimus ad tenenda propoſitam ſpem quā ſicut anchorā habemus anime ⁊c. Sed quia ea que ſperamus ſunt de futura vita. ideo alia duo perti nent ad vitā futurā. vnū quidē pertinet ad omnes iuſtos cōmuniter quod eſt premiū eſſentiale Et quantū ad hoc dicit. Et que diuitie glorie ⁊c. Ubi ponit quattuor ad il la dona pertinentia. Primū eſt ꝙ ſunt copioſiſſima. et quantū ad hoc dicit. Diuitie. Prouerb̓. 1. Abundantia perfruet̉ terrore maloꝝ ſublato. p̄s. Gloria ⁊ diuitie in domo eius ⁊c. Prouerb̓. 8. Mecū ſunt diuitie ⁊ gloria ⁊c. Secūdo ꝙ ſunt clariſſima. Et quantū ad hoc dicit. Glorie. Rom̄. 2. Gloria autē ⁊ honor ⁊ pax omni operā ti bonū ⁊c. Tercio ꝙ ſunt ſtabiliſſima ⁊ ꝙͣtuꝫ ad hoc di cit: Hereditatis. Ea em̄ que hereditaria ſunt ſtabiliter poſſident̉. Eccl̓. 31. Stabilita ſunt bona illius in domio psͣ. Dn̄s pars hereditatis mee ⁊ calicis ⁊c̄. Quarto ꝙ erūt intima. Et quantū ad hoc dicit. In ſanctis. Rom̄. 8. Non ſunt cōdigne paſſiones huiꝰ temporis ⁊c. 2º. cō ripth. 4. Supra modū in ſublimitate glorie pōdus ope rat̉ in nobis. Aliud quod ponit pertines ad futurā glo riā eſt quod ſpecialiter pertinet ad apoſtolos. Vnde di cit. Et que ſit ſupple. ſciatis ſupereminens magnitudo virtutis eius ſcilicꝫ in bonis. Quaſi dicat. Licet omni bus ſanctis abūdanter diuitias glorie tribuat: ſuperemi nentius tamen tribuet apl̓is. Magnitudo em̄ virtutis oſtēdit̉ in effectu. Vnde quāto magis effectus virtutis diuine in aliqͦ inuenit̉. tāto ibi virtus diuina maior oſtē dit̉: licet in ſeip̄a ſit vna ⁊ indiuiſa. Et ideo quia maior effectus virtutis diuine eſt in apoſtolis. ideo magnitu do virtutꝭ erit in eis. Et ꝙ maior ſit in eis effectus oſtē dit ſubdens. Qui credidimus id eſt qui ſumus primitie credentiū. 2º. corinth. 4. Nos credidimus ꝓpter quod ⁊ loquimur ſciētes ꝙ ille qui ſuſcitauit ieſum ⁊ nos cuꝫ ieſu ſuſcitabit. ꝓpter quod dicebat. 2ᵉ. thimo. 1º. Scio cui credidi ⁊ certus ſum ⁊c. Ideo illi inter vos per quos alij inſtructi ſunt ⁊ vozati ad fidem. ſicut doctores pree minentius premiabunt̉. quia vt dicit̉ in glo. quoddā in crementū glorie habebunt ſūmi doctores vltra illud qd̓ cōmuniter omnes habebūt. ꝓpter quod Danie. 12. do cti aſſimulant̉ ſplendori firmamēti. ſed doctores aſſimū lant̉ ſtellis. Qui autē docti fuerint quaſi ſplendor firma mēti. ⁊ qui ad iuſticiā erudiūt multos quaſi ſtelle in per petuas ęternitates. Lectio ſeptima. Ecundū operationē potentie vir tutis eius quaꝫ operatus eſt in xp̄o L ſuſcitans illum a mortuis ⁊ conſti tuens ad dexteram ſuaꝫ in celeſtibus ſuper omnem principatū ⁊ poteſtatem ⁊ virtuteꝫ

in epiſtolam ad Epheſios. I.
⁊ dominationē ⁊ omne nomen quod nomi natur non ſolum in hoc ſeculo: ſed etiam in futuro. Enumeratis beneficijs que apoſtolus cōferenda optat epheſijs in futuꝝ: hic conſequēter ponit formā ⁊ exem plar. Sicut autem vita xp̄i eſt forma ⁊ exemplar iuſticie noſtre: ita ⁊ gloria ⁊ exaltatio xp̄i eſt forma et exemplat glorie ⁊ exaltatiōis noſtre. Ideo hic apoſtolus duo facit quia primo ꝓponit formā exaltatiōis beneficij ⁊ donoꝝ in generali. Secūdo manifeſtat eam in ſpeciali. ibi. Su ſcitans illū a mortuis ⁊c̄. Forma autē ⁊ exemplar opera tionis diuine in nos eſt operatio diuina in xp̄o. Et quan tū ad hoc dicit. Scd̓m operationē. id eſt ad ſimilitudinē operatiōis potentie virtutis eius. id eſt virtuoſe poten tie dei quā operatus eſt in xp̄o exaltans caput illud. ſuꝑ ple ita virtuoſe operabit̉ ī nobis. Phil̓. 3º. Saluatorē expectamus dn̄m noſtrū ieſum xp̄m qui reformabit cor pus humilitatis noſtre ⁊cͣ. Nos autē exaltari ad ſimili tudinē exaltationis xp̄i frequēter legimus in ſcriptura. Rom̄. 8. Si cōpatimur et glorificemur. Item Apoc̄. 3. Qui vicerit dabo ei ſedere mecū in throno meo ſicut et ego vici ⁊ ſedi cū patre meo in throno eius ¶ Conſequē ter explicat formā ⁊ exemplar in ſpeciali: manifeſtans ea que pertinent ad exaltationē xp̄i. loquēdo de xp̄o inquā tum eſt homo dicēs: Suſcitans illū ⁊c. Circa quod tria beneficia ponit exaltatiōis xp̄i. Primū eſt tranſitus de morte ad vitā. ⁊ quantū ad hoc dicit. Suſcitans illuꝫ a mortuis. Secundū eſt exaltatio ad gloriam altiſſimā. et quantū ad hoc dicit. Conſtituens illū ad dexterā ſuam. Terciū eſt ſublimatio ad potentiā maximā. ⁊ quantum ad hoc dicit. Et omnia ſubiecit ſub pedibus eius. Dicit ergo quantū ad primū. dico ꝙ hoc erit ẜm operationē qͣ oꝑatus eſt in xp̄o.ſ. deus pr̄ eadē virtute quā hꝫ cū xp̄o Unde ⁊ ipſe xp̄s ſeip̄m reſuſcitauit ⁊ deꝰ pr̄ eū reſuſcita uit. Ro. 3. Si ſpūs eius qui ſuſcitauit ieſum a mortuis hītat in vobis: qͥ ſuſcitauit ieſuꝫ a mortuis viuificabit ⁊ mortalia corpora veſtra. Quantū vero ad ſecundū dicit Conſtituens illū ⁊c̄. Que quidē celſitudo glorie poteſt tripliciter conſiderari. ſcꝫ per comparationē ad deū. per comparationē ad corporales creaturas. ⁊ per compara tione ad creaturas ſpūales. Si ergo conſideret̉ per con parationē ad deū. ſic ꝯſtitutꝰ eſt ad dexterā ſuā. que qui dem dextera nō eſt intelligēda pars corporalis. quia vt dicit̉ Ioh. 4. Spiritus eſt deus. ſed metaphorice dici tur: vt ſicut per dexteraꝫ intelligit̉ nobilior ⁊ virtuoſior pars homīs: ita cū dicimus xp̄m ieſum conſtitutū ad de xteram dei intelligat̉ ſcd̓m humanitatē cōſtitutus in po tioribꝰ bonis patris. et ſcd̓m diuinitatē intelligat̉ equa lis patri. Unde p̄s. Dixit dn̄s domino meo: ſede a dex tris meis ⁊c. Item marci vlti. Et dn̄s quidē ieſus poſt ꝙͣ locutus eſt eis aſſumptus eſt in celū ⁊ ſedet ad dexte ram dei. In comparatiōe vero ad corporales creaturas dicit in celeſtibus. Nam corpora celeſtia tenēt ſupremū locū in comparatiōe ad alia corpora. infra quarto. Qui deſcendit ip̄e eſt ⁊ qui aſcēdit ſuper omnes celos. In cō pa ratiōe vero ad ſpirituales creaturas. Primo ſpeciali ter. Secūdo quantū ad omnia cōmuniter. ibi. Et ſuper omne nomen ⁊c. ¶ A hoꝝ autem intelligentiā ſcienduꝫ eſt ꝙ nouē ſunt ordines angeloꝝ: quoꝝ quatuor apoſto lus tangit hic. qui quidē ſunt medij. Nā ſupra eos ſunt tres ſuperiores ſcꝫ throni cherubin ⁊ ſeraphin Sub eis autē ſunt duo inferiores ſcꝫ archangeli ⁊ angeli. Qui qͥ dem nouē ordines diſtinguūtur in tres ierarchias. id eſt ſacros principatus. In quaꝝ qualibet aſſignant̉ tres or dines. ſed in aſſignatiōe ordinū hierarchie prime cōuęniūt omnes doctores in hoc ſcꝫ ꝙ ſupremus ordo ip̄ius ſit ſeraphin. ſecūdus cherubin. tertiꝰ throni. In aſſigna tione vero ordinū aliarum duarū hierarchiarū ſcꝫ medie ⁊ infime diſcordāt dyoniſius ⁊ gregorius. Nam dyoni ſius in ſupremo ordine medie hierarchie ponit domina tiones. In ſecūdo virtutes. In tercio poteſtates deſcen dēdo. In ſupremo vero ordine infime hierarchie poſuit principatus. In ſecūdo archangelos. In tercio angelos Et hec aſſignatio ordinū concordat littere preſenti. Nā apoſtolus aſcendendo incipit a ſupremo infime hierar chie: qui eſt ſeptimus. Gregorius autem aliter ordinat. quia ponit principatus in medio dominationū ⁊ poteſta tū quod pertinet ad ſecūdum ordinē medie hierarchie. virtutes vero ponit in medio poteſtatū et archangelorū quod pertinet ad ſupremū ordinē infime hierarchie. Et hec aſſignatio etiā fulcimentū habet ex verbis apoſtoli. Col̓. 3. vbi dicit. Siue throni ſiue dominatōes ſiue prin cipatus ſiue poteſtates. vbi illos ordines enumerat de ſcendēdo. Sed reſeruata ordinatiōe gregorij vſquequo legamus epiſtolā ad col̓. ad preſens viā dyoniſij magis competentē preſenti littere ꝓſequemur. ¶ Ad cuiꝰ in tellectū ſciendū eſt ꝙ poteſt cōſiderari tripliciter ordo re rum. Primo quidē ſcd̓m ꝙ ſunt in prima omniū cauſa: ſcꝫ in deo. Secūdo vero ſcd̓m ꝙ ſunt in cauſis vniuerſa libus. Tercio ſcd̓m determinationē ad ſpeciales effectꝰ ⁊ quia omnia que fiūt in creaturis miniſtrant̉ per ange los. ideo ſcd̓m triplicē acceptionē ordinis rerum diſtin guūtur tres angelice hierarchie: ad quarū vnā pertinet accipere ratiōes rerū in ip̄o rerum vertice ſcꝫ deo. ad ali am vero pertinet accipere ratiōes rerū in cauſis vniuer ſalibus. ad aliā vero in ꝓprijs effectibus. Nam quanto mentes angelice ſunt ſuperiores: tanto diuinā illumina tionē in maiori vniuerſalitate recipiūt. Et ideo ad ſupre mā hierarchiā pertinet adminiſtratio rerū in compara tione ad deū. Propter qd̓ ordines hierarchie iſtius de nominant per comparationē ad deū. quia ſeraphin dicū tur ardentes ⁊ vniti deo per amorē. Cherubin vero qua ſi lucētes inquantū ſupereminēter diuina ſecreta cogno ſcunt. Throni vero inquantū in eis deus ſua iudicia ex ercet. De iſtis tribus ordinibus nullā facit hic apoſtolꝰ mentionē. Ad mediā hierarchiā pertinet rerū admīſtra tio per cōparationē ad cauſas vniuerſales. vnde deno minant̉ ordines hierarchie illius nominibus ad poteſta tem pertinētibus cū cauſe vniuerſales ſint virtute ⁊ po teſtate in inferioribꝰ ⁊ particularibꝰ. Ad poteſtates au tem que habēt vniuerſale regimen tria pertinent. Pri mo ꝙ ſit aliquis per imperiū dirigens. Secundo ꝙ ſint aliqui qui impedimēta executiōis repellant. Tercio ꝙ ſint aliqui qui ordinent qualiter alij imperiū exequant̉. Horū autem primū pertinet ad dominatiōes que vt di cit dyoniſius ſunt libere ab omni ſubiectiōe nec ad exte riora mittunt̉. ſed eis qui mittunt̉ imperāt. Secūduꝫ ve ro pertinet ad virtutes que prebent facilitatē ad imperi um implendū. Terciū vero pertinet ad poteſtates impe riū exequentes. Ad infimā autē hierarchiā pertinet ad miniſtratio rerū in comparatōe ad ſpeciales effectus. vn̄ de nominibꝰ ad eos pertinētibus nuncupant̉. Vnde an geli dicunt̉ illi qui exequūtur ea que pertinēt ad ſaluteꝫ ſinguloꝝ. Archangeli vero qui exequūtur ea que perti nent ad ſalutem ⁊ vtilitatem magnoꝝ. Principatus ve ro dicunt̉ illi qui preſunt ſingulis prouincijs. ¶ His er go expoſitis xp̄us ſuper omnes eſt. De his vero quattu or apoſtolus ſpecialē mentionē facit. Cuius ratio eſt: qꝛ hoꝝ quattuor ordinū nomina a dignitate imponunt̉. et quia agit de dignitate xp̄i. ideo hic ſpecialiter eos nomi nat vt oſtendat xp̄m omnē dignitatē creatam excedere

Explanatio ſancti Thome
¶ Conſequēter cum dicit. Et omne nomen qd̓ nomina tur ⁊c. oſtendit xp̄m exaltatū eſſe cōmuniter ſupra omnē creaturā ſpiritualē. dixerat enim ſupra xp̄m eſſe exalta tū ſuper omnes creaturas ſpirituales que a poteſtate de nominant̉. Sed quia preter illos angeloꝝ ordines in ſa cra ſcriptura quidā alij ordines celeſtiū ſpirituū inueniū tur. ſcꝫ ſeraphin. Eſaie. 6. ⁊ cherubin. Ezech. 10. ⁊. 1ι. ⁊ 41. ⁊ throni. in p̄s. Et de iſtis nō fecerat mentionē. ideo oſtendit xp̄m ẜm ꝙ homo ſupra omnes huiuſmōi ordi nes eſſe exaltatū. ꝓpter quod ſubiūgit dicens. Et ſuper omne nomen ⁊c. id eſt nō ſolū ſuper principatus ſed ſuꝑ omne nominabile. ¶ Sciendū eſt em̄ ꝙ nomen imponi tur ad cognoſcendū rem. vnde ⁊ ſignificat rei ſubſtantiā cū ſignificatū nominis ſit diffinitiua ratio rei. Cum ergo dicit. Et oē nomen qd̓ noīat̉ dat intelligere ꝙ exaltatꝰ eſt ſupra omnē ſubſtantiaꝫ de qua poteſt haberi noticia ⁊ nomine cōprehendi. Qd̓ dico vt excludat̉ ſubſtantia diuinitatis que incōprehenſibilis eſt. Unde glo. dicit. Supra omne nomē.i. nomīabile. Et ne intelligat̉ ꝙ ſit ſupra nomen dei. ideo ſubdit. Quod nominat̉. Naꝫ ma ieſtas diuina nullo noīe cōcludi vel nomīari poteſt. Ad dit aūt non ſolū in hoc ſeculo ſed etiā in futuro. qꝛ mul ta fiūt in hoc ſeculo que noticia cōprehendimus ⁊ nomi namus. quedā tamen ſunt in futuro ſeculo que hic com prehendi nō poſſunt: nec etiā nominari: quia vt dicit̉. 1º corinth. 13º. Exparte cognoſcimꝰ ⁊ exparte ꝓphetamꝰ. Nominant̉ tamē hec a beatis que ſunt in futuro ſeculo. Huiuſmodi autē ſunt de quibus dicit apl̓s. 2º. corinth. 12. ꝙ audiuit audiuit archana verba que nō licet homi ni loqui. Et tamen ſuper hec omnia exaltatus eſt xp̄us. Phil̓. 2. Dedit illi nomen qd̓ eſt ſuper omne nomen. Lectio octaua. T omnia ſubiecit ſub pedibus eiꝰ: ⁊ ip̄m dedit caput ſupra omneꝫ ec cleſiam qui eſt corpus ip̄ius ⁊ pleni tudo eius qui oīa in omnibus adimplet̉. Supra egit apl̓us de exaltatione xp̄i et quantū ad eius tranſitū de morte ad vitā in illa particula. Suſcitās illū ⁊c. ⁊ de eius exaltatiōe ad gloriā altiſſimā. in illa parti cula. Et cōſtituens ad dexterā ⁊c. hic agit de eius exal tatiōe quantū ad poteſtatē maximā. Circa quod duo fa cit. qꝛ primo agit de xp̄i poteſtate reſpectu totius creatu re. Scd̓o de eius poteſtate reſpectu eccleſie. ibi. Et ip̄m dedit ⁊c. Dicit ergo ꝙ reſpectu totius creature habet vniuerſalē poteſtatē quia omnia ſubiecit. ſcꝫ deus pater ſub pedibus eius. ¶ Ubi ſciendū eſt ꝙ hoc quod dicit. Sub pedibus. poteſt accipi dupliciter. Uno modo vt ſit locutio figuratiua et ſimilitudinaria. vt ſcꝫ per hoc det intelligi ꝙ omnis creatura totaliter eſt ſublecta poteſt a ti xp̄i. Illud em̄ eſt a nobis omnino ſubiectū quod pedi bus cōculcamus. Et de iſta poteſtate dicit̉ Math. vlti. Data eſt mihi oīs poteſtas in celo ⁊ in terra. Heb. 2. In eo em̄ ꝙ ei omnia ſubijciunt̉ nihil dimiſit nō ſubiectū ei Alio modo vt ſit locutio methaphorica. Naꝫ per pedes intelligit̉ infima pars corporis. per caput vero ſuprema Licet autē in xp̄o diuinitas ⁊ humanitas nō habeāt ra tionē partis. tamen diuinitas que eſt ſupremū in xp̄o in telligit̉ per caput. Fͤ. corinth. 11. Caput vero xp̄i deus. humanitas vero que infima eſt intelligit̉ per pedes p̄s. Adorabimꝰ in loco vbi ſteterūt pedes eius Eſt ergo ſen ſus ꝙ oīa creata nō ſolū ſubiecit pater xp̄o inquantū eſt deus cui ab eterno oīa ſunt ſubiecta ſed etiā humanitati eius. Aduertendū eſt autē hic ꝙ xp̄o ſubijciunt̉ aliqua dupliciter. quia quedā voluntarie ⁊ quedā inuolūtarie. Hoc autē origenes nō intelligens ſumpſit ex hoc verbo
apoſtoli occaſionē erroris dicēs. ꝙ omnia que ſubijciū tur xp̄o participāt ſalutē quia ip̄e eſt vera ſalus. Et ideo dixit ꝙ om̄es demones ⁊ dānati aliquādo ſaluabunt̉ vt ſubijciant̉ ſub pedibus xp̄i. hoc autē eſt cōtra ſententiā dn̄i. Math. 25º. Diſcedite a me maledicti in ignē eter nū qui paratus eſt dyabolo ⁊ angelis eius. ⁊ cōcludit in fine capituli. Ibūt hi in ſuppliciū eternū. Dicendū eſt ex go ꝙ omnia ſubiecit ſub pedibus eius. ſed quedā volun tarie tanꝙͣ ſaluatori: puta iuſtos qui in vita preſenti im plent voluntatē dei. ⁊ iſti ſubijciunt̉ ei vt impleat eoruꝫ de ſideriū ⁊ voluntatē expectantes illud qd̓ dicit̉ de ho nis Prouer. 10. Deſideriū ſuū iuſtis dabit̉. Quedā ve ro ſubijciunt̉ ei inuite tanꝙͣ iudici vt xp̄s de his ſuā vo luntatē faciat. Et iſti ſunt mali de quibus poteſt intelli gi illud Luce. 19. Uerūtamen inimicos meos illos qui noluerūt me regnare ſuper ſe. adducite huc ⁊ interficite corā me. ¶ Deinde cū dicit Et ip̄m dedit caput ⁊c. agit de poteſtate xp̄i reſpectu eccleſie. Circa qd̓ tria facit. qꝛ primo ponit habitudinē xp̄i ad eccleſiā. Secūdo habitu dinē eccleſie ad xp̄m. Tercio exponit illaꝫ habitudinē. Quantū ad primū dicit. Et ip̄m dedit deus pater caput ſuper omnē eccleſiā ſcꝫ tam militantē que eſt hominū in preſenti viuentiū ꝙͣ triumphantē que eſt ex hominibus ⁊ angelis in patria. xp̄us enim ẜm quaſdā cōmunes ra tiōes caput eſt etiā angeloꝝ. Col̓. 2. Qui eſt caput om nis principatus ⁊ poteſtatis. ſed ẜm ſpeciales rationes eſt xp̄us caput hominū ſpiritualiter. Nam caput tripli cem habitudinē habet ad mēbra. Primo quidē quo ad preeminentiā in ſitu. Secūdo quo ad diffuſionē virtutū quia ab eo omnes ſenſus deriuant̉ in mēbra. Item quo ad ꝯformitatē in natura. Sic ergo quantū ad preeminē tiā ⁊ quantū ad diffuſionē xp̄us eſt caput angeloꝝ. Nā xp̄us preeſt angelis etiā ẜm humanitatē. Heb. 1. Tan to melior angelis effectus quāto pre illis differētius no men hereditauit. Item xp̄s etiā ẜm ꝙ homo angelos il lūinat ⁊ in eis influit vt dyoniſius ꝓbat ex verbis Eſaie 63. ſcꝫ. Quis eſt iſte qui venit de edō ⁊c. dicēs hec ver ba eſſe ſupremoꝝ angeloꝝ. Quod autē ſequit̉. Ego qui loquor iuſticiā. dicit eſſe verba xp̄i eis immediate reſpō dentis. Ex quo dat̉ intelligi ꝙ non ſoluꝫ inferiores ſed etiā ſuperiores angelos xp̄us illuminat. Quantū auteꝫ ad nature conformitatē xp̄s non eſt caput angeloꝝ quia nō angelos apprehendit ſed ſemen abrae. vt dicit̉ Heb. 1º. Sed eſt caput hominū tantū. Canti. 4º. Uulneraſti cor meū ſororⁱ mea. ſcꝫ per naturā ⁊ ſponſa per gratiam. Quantū ad habitudinē eccleſie ad xp̄um dicit. Que eſt corpus eius. ſcꝫ inquantū eſt ei ſubiecta et recipit ab eo influentiā ⁊ habet naturā conformē cū xp̄o. 5ᵉ. corint. 12 Sicut em̄ corpus vnuꝫ eſt ⁊ habet multa mēbra: omnia autē membra corporis cū ſint multa vnuꝫ corpus ſunt: ita ⁊ xp̄us. vt em̄ in vno ſpiritu omnes nos vnū corpus baptizati ſumus. ¶ Exponit autē quod dixit que eſt cor pus ip̄ius ſubdens. Et plenitudo eius ⁊c. Querēti em̄ cur in corpore naturali ſint tot mēbra. ſcꝫ manus pedes os ⁊ huiuſmodi. reſpondet̉ hoc eſſe ideo vt deſeruiāt di uerſis operatiōibus anime. quarū ip̄a poteſt eſſe cauſa ⁊ principiū et que ſunt virtute in ip̄a. Nam corpus eſt fa ctū ꝓpter animā ⁊ non ecōuerſo. Vnde ẜm hoc corpus naturale eſt quedā plenitudo anime. niſi em̄ eſſent mē bra cū corpore cōpleta nō poſſet anima ſuas operas ple ne exercere. Similiter itaqꝫ eſt hoc de xp̄o ⁊ de eccleſia. Et quia eccleſia eſt inſtituta ꝓpter xp̄m dicit̉ ꝙ eccleſia eſt plenitudo eius ſcilicꝫ xp̄i. id eſt vt omnia que virtute ſunt in xp̄o quaſi quoddāmodo membris ipſius eccleſie impleant̉ duꝫ ſcꝫ om̄es ſenſus ſpirituales ⁊ dona ⁊ quic quid poteſt eſſe in eccleſia que oīa ſuperabundāter ſunt

in epiſtolam ad Epheſios II
in chriſto ab ipſo deriuentur in mēbra eccleſie ⁊ perficiā tur in eis. Unde ſubdit. Qui oīa in omnibus adimple tur ſcilicet dum hunc quidē qui eſt membrū eccleſie fa cit ſapientē ẜm perfectā ſapientiā que eſt in ipſo. illū ve ro iuſtū ẜm perfectā iuſticiam ⁊ ſic de alijs. Capitulū ſecundū. T vos cū eſſetis mortui delictis et peccatis veſtris in quibus ali quando ambulaſtis ſcd̓m ſeculū mundi huius: ſcd̓m principē po teſtatis aeris huius: ſpiritus qui nunc ope ratur in filios diffidentie: in quibꝰ ⁊ nos ali quando conuerſati ſumus in deſiderijs car nis noſtre faciētes voluntatē carnis ⁊ cogi tationū: ⁊ eramꝰ natura filij ire ſicut ⁊ ceteri. Supra enumerauit apoſtolus beneficia humano generi per chriſtū cōmuniter exhibita: hic apoſtolus cōmemo rat eadē per comparationē ad eorū ſtatū preteritū. Sta tus autē eoꝝ preteritus dupliciter ꝯſiderari poteſt. Pri mo quidē quantū ad ſtatum culpe. Secundo quantū ad ſtatū gentilitatis eoꝝ. Apoſtolus ergo duo facit. quia pͥ mo cōmemorat beneficia quātū ad primū ſtatū eis exhi bita. Secundo cōmemorat ea per comparationē ad ſta tum ſecūdū ibi. Propter quod memores eſtote ⁊c. Pri ma iteꝝ in duas. quia primo recitat apoſtolus ſtatū cul pe ipſoꝝ. Secundo beneficiuꝫ gratie iuſtificationis ibi Deus autē qui diues eſt ⁊c. Prima iteꝝ in duas. qꝛ pͥ mo cōmemorat ſtatū culpe quantū ad gentiles. Secūdo quantū ad iudeos ibi. In quibus ⁊ nos omnes ⁊c. Pri ma iteꝝ in duas. quia primo premittit beneficij genera litatē. Secundo ſubdit huius neceſſitatē ibi. Cum eſſe tis mortui ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ deus magnifice ope ratur in fidelibus ẜm operationē potentie virtutis eius quā operatus eſt in chriſto: ⁊ hoc ꝙ ſuſcitauit illū a mor tuis. ſcd̓m hanc ergo operationē ad huius operationis exemplū conuiuificauit nos vite ſcilicet gratie de morte peccati. Oſee. 6. Uiuificauit nos poſt duos dies in die tertia ſuſcitabit nos ⁊c. Col̓. 3. Si conſurrexiſtis cū chri ſto que ſurſum ſunt ⁊c. Neceſſitatē vero huius beneficij oſtendit cum dicit: Cum eſſetis mortui ⁊c̄. Ubi optime deſcribit eoꝝ culpam. Primo quantū ad multitudinem quia cū eſſetis mortui ſcilicet morte ſpirituali que peſſi ma eſt. psͣ. Mors peccatoꝝ peſſima. Peccatū em̄ mors dicitur. quia per ipſum homo a deo qui eſt vita ſeparat̉. Iohan. 14. Ego ſum via veritas ⁊ vita. Mortui inꝙͣ in delictis ⁊ peccatis veſtris. Ecce multitudo. In delictis quidem quantū ad obmiſſa. psͣ. Delicta quis intelliget ⁊c. Et peccatis quantū ad cōmiſſa in quibus aliquando ambulaſtis. Quod ideo dicit vt multitudinē peccatoꝝ exaggeret. Nam aliqui ſi ad horā mortui ſunt in pecca tis ⁊ in delictis. ceſſant tamē aliquando ⁊ peccare deſi ſtunt. ſed iſti de malo in peius ꝓcedentes ⁊ ambulantes proficiebant. Simile habet̉ Phil̓. 3. Ml̓ti em̄ ambulāt quos ſepe dicebā vobis: nunc autē ⁊ flens dico. Ier. 2. Ambulauerunt poſt vanitatē ſuā ⁊ vani facti ſunt. Se cundo quantū ad cauſam que ponit̉ duplex. Vna ex ꝑte huius mundi qui alliciebant̉ a rebus mundi. ⁊ quantuꝫ ad hoc dicit. Scd̓m ſeculū mundi huius id eſt ẜm ſecula rem vitā rerū mundanaꝝ que vos alliciunt. r. Iohan. 2 Si qͥs diligit mundū non eſt charitas patris in eo. Pro pter quod premittit. Nolite diligere mundū. Alia cau ſa eſt ex parte demonū quibus ſeruiebant: de quibꝰ dici tur Sap. 14. Infandoꝝ idoloꝝ cultura omnis mali cau
ſa eſt ⁊ initiū. Et quantū ad hoc dicit. Et ſcd̓m principē poteſtatis. Quā quidē cauſam deſcribit triplicit̓. Pri mo quidē quātum ad poteſtatē dicens: Scd̓m principe poteſtatis. id eſt poteſtatē exercentē. non ꝙ habeat eaꝫ naturaliter: cum nec dominꝰ nec creator ſit ex natura ſed inquantū dominat̉ hominibus qui ſe ei peccādo ſubijci unt. Iohan. 12. Nunc princeps huius mundi eijciet̉ fo ras. Et. 14. Uenit princeps huius mūdi ⁊ in me nō ha bet quicꝙͣ. Secundo quātum ad habitationē. quia aerꝭ huius id eſt qui habet poteſtatē in hoc aere caliginoſo. ¶ Ubi ſciendum eſt ꝙ de iſtis demonibus duplex ē opi nio apud doctores. Quidā em̄ dixerunt demones qͥ ce ciderunt non fuiſſe de ſupremis ordinibus. ſed de īferio ribus qui preſunt corporibus inferioribus. Conſtat au tem totā creaturā corporalē adminiſtrari a deo miniſte rio angelorū. Et hec eſt opinio Iohannis damaſceni ſci licet ꝙ primus eoꝝ qui ceciderunt preerat ordini terre ſtrium quod forte ſumptū eſt ex dicto platōnis qui pone bat quaſdā ſubſtantias celeſtes ſeu mundanas. Et ſcd̓m hoc exponentur hec ꝙ dicit aeris huiꝰ. id ē ad hoc crea ti vt preſiderent aeri huic. ¶ Alij vero volunt ⁊ melius ꝙ fuerint de ſupremis ordinibus ita ꝙ hoc quod dic̄ ae ris huiꝰ ſit ad oſtendendū ipſum aerē eſſe habitationem ipſoꝝ in penā eoꝝ. Vnde iudas in ſua canōica dicit. an gelos vero qui non ſeruauerunt ſuū principatū ſed dere liquerunt ſuū domiciliū in iudiciū dei magni vincul̓ eter nis ſub caligine reſeruauit. Ratio autē quare nō ſtatim poſt eoꝝ caſum retruſi ſunt in infernuꝫ ſed dimittunt̉ in aere. eſt quia deus noluit ꝙ ipſis peccantibus eoꝝ crea tio totaliter fruſtraretur. ⁊ ideo dedit eos hominibꝰ in ex ercitiū quo bonis preparent coronā: malis autē eternaꝫ mortē. ⁊ quia vſqꝫ ad diē iudicij eſt nobis tempus belli ⁊ merendi. ideo vſqꝫ tunc in aere permanebunt. poſt di em vero iudicij retrudentur in infernū. ¶ Aduertenduꝫ etiā ꝙ vna littera habet ſpiritus: ⁊ ſic eſt gtī caſus ⁊ po nitur ſingulare pro plurali. Quaſi dicat ſpirituuꝫ. Alia littera habet ſpiritū ⁊ tunc eſt accuſatiui caſus. vt dicat̉ ẜm principē ſpiritū id eſt qui princeps ē. ſpiritꝰ. ¶ Ter tio ꝙͣtum ad operationē ibi cum dicit. Qui nunc operat̉ in filios diffidentie id eſt in illos qui a ſe repellūt fructuꝫ paſſionis chriſti qui erant filij diffidentie Vel qꝛ de eter nis non habent fidem nec ſpem ſalutis per xp̄m. Et in ta libus princeps poteſtatis aeris huius libere operat̉ du cens eos quo vult. de quibus infra. 4. dicitur. Qui de ſperantes ſemetipſos tradiderunt īpudicitie in operatio nem īmundicie. Vel diffidentie id eſt de quibus eis ē dif fidendū id eſt qui ex malicia peccant. in quibꝰ princeps huius mundi etiā operat̉ ad nutū. De his em̄ qͥ ex igno rantia ⁊ infirmitate peccant nō eſt diffidenduꝫ nec in eis princeps iſte operat̉ ad nutū. Sed contra. de nemine eſt deſperandū ꝙͣdiu viuit. Reſpondeo dicēdū eſt ꝙ de ali quo poteſt eſſe duplex ſpes. Vna ex parte hominis. alia ex ꝑte diuine gratie. Et ſic de aliquo poteſt deſperari ex ꝑte ſua: de quo tamē deſperādū nō eſt ex ꝑte dei. ſic̄ de ſperandū erat de lazaro iacente in ſepulchro ꝙ reſurgeⁱ ret ex ꝑte ſua: de quo tn̄ deſperandū nō erat ex ꝑte dei a quo reſuſcitatus eſt. De illis gͦ qͥ ex malicia ſunt multuꝫ in peccatis dimerſi ſi attendatur eoꝝ virtꝰ deſperari pōt. psͣ. Infixus ſum in limo ꝓfundi ⁊ nō eſt ſubſtantia. Nō tamē ſi attendat̉ virtus diuina. De iſtis autē filijs diffi dentie dicit̉ infra. 5. Nemo vos ſeducat inanibus verb̓. Propter hoc em̄ venit ira dei in filios diffidētie. ¶ De inde cū dicit In qͥbus ⁊ nos omnes ⁊c. Cōmemorat apo ſtolus ſtatū culpe ꝙͣtum ad iudeos: oſtendens eos om̄es in peccato fuiſſe ẜm illud Ro. 3. Cauſati ſumus iudeos ⁊ grecos omnes ſub peccato eſſe. Attendenda eſt tamē
E

Explanatio ſancti Thome
differentia circa hoc. quia apoſtolus agens de culpa gē tiliū aſſignauit duas cauſas culpe fuiſſe. Unaꝫ ſcilicet ex parte mūdi. aliā ex parte demonuꝫ quos colebāt. Quia ergo iudei erant ſimiles gentilibus in ſtatu culpe ꝙͣtum ad primā cauſam. nō autē ꝙͣtū ad ſcd̓am. ideo apl̓us non facit mentioneꝫ de culpa eoꝝ niſi ꝙͣtum ad cauſam que eſt ex parte mundi. Circa qd̓ tria facit. Primo cōmemo rat eoꝝ culpam ꝙͣtum ad peccatū cordis. Secūdo ꝙͣtuꝫ ad peccatū operis. Tertio ꝙͣtum ad peccatum originis. Peccatum vero cordis inſinuat per deſideria carnis. et ꝙͣtum ad hoc dicit. In quibus ſcilicet peccatis ⁊ delictꝭ nos omnes ſcilicet iudei aliquando conuerſati ſumꝰ agē tes vitam noſtrā in deſiderijs carnis noſtre id eſt carna libus. Tit̓. 3. Eramus em̄ aliquando ⁊ nos inſipientes ⁊ increduli: errantes ⁊ ſeruientes deſiderijs ⁊ voluptati bus varijs ⁊c. Ro. 13. Carnis curā ne feceritis in deſide rijs. Peccatū vero operis inſinuat cū dicit. Faciētes vo luntates ⁊c. Peccatū em̄ operis nihil aliud eſt ꝙͣ expreſ ſio interioris concupiſcentie. Eſt autē quedam concupi ſcentia carnis: ſicut ſunt concupiſcentie naturales. puta cibi per quā conſeruat̉ indiuiduū: ⁊ venereoꝝ ꝑ quā con ſeruatur ſpecies. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Facientes volun tates carnis. id eſt ea in quibus caro delectat̉. Rom̄. 8. Qui autē in carne ſunt deo placere non poſſunt. Que dam vero eſt concupiſcentia cognitionis eoꝝ ſcilicꝫ que non veniūt ex deſiderijs carnis ſed ex ipſo appetitu ani me vt honoris ambitio ⁊ proprie excellentie ⁊ huiuſmo oi. Et quantū ad hoc dicit. Et cogitationū. id eſt exequē tes illas concupiſcentias que cauſantur ex inſtinctu co gitationū noſtraꝝ. Peccatū vero originis īſinuat dicēs: Et eramus natura filij ire. Quod quidē peccatū ex pri mo parente nō ſolum in gentiles: ſed etiā in iudeos trāſ funditur. Ro. 5. Sicut per vnū hominē in hunc mundū peccatū intrauit ⁊ per peccatū mors. ita ⁊ in omnes ho mines mors pertranſiuit in quo omnes peccauerunt Et ſic homines per baptiſmū mundantur a peccato origīa li ſolum ꝙͣtuꝫ ad perſonas ꝓprias vnde generant filios baptizandos ita circūciſio mundabat ab originali perſo nas ſolū ſed generabant adhuc circūcidendos. Et hoc ē quod dicit. Eramꝰ natura id eſt per originē nature. Nō quidē nature vt natura eſt. quia ſic bona eſt ⁊ a deo: ſed nature vt vitiata eſt filij ire id eſt vindicte pene ⁊ gehen ne. ⁊ hoc ſicut ceteri id eſt gentiles. Lectio ſecunda. Eus aūt qui diues eſt in miſericor d dia propt̓ nimiā charitateꝫ ſuā qua dilexit nos: ⁊ cum eſſemus mortui peccatis: conuiuificauit nos in chriſto cuiꝰ gratia eſtis ſaluati ⁊ conreſuſcitauit ⁊ conſe dere fecit in celeſtibꝰ in chriſto ieſu: vt oſtē deret in ſeculis ſuperuenientibus abundā tes diuitias gratie ſue in bōitate ſuper nos in chriſto ieſu. Poſtꝙͣ exaggerauit apoſtolꝰ ſtatū culpe inficientis: hic cōmendat beneficiū gratie iuſtificantis. Circa quaꝫ duo facit. Primo ipſum beneficiū pōit. Secundo ſeipſuꝫ ex ponit ibi. Gratia em̄ eſtis ⁊c. Beneficiū autē illud heſcri bit quātum ad tres cauſas. Primo quantū ad cauſaꝫ ef ficientē. Secundo quātum ad cauſam formaleꝫ. Tertio ꝙͣtum ad cauſam finalē. Efficiens autē cauſa beneficij di uini iuſtificantis eſt charitas dei. Et quātum ad hoc dic̄ Deus autē qui diues eſt in miſericordia ꝓpter nimiam
charitatē. Dicit autē ꝓpter nimiā charitatē. quia dile ctionis diuine poſſumus conſiderare quadruplicē boni tatē ⁊ efficientiā. Primo quia nos in eſſe ꝓduxit. Sap̄. 11. Diligis em̄ omnia que ſunt ⁊ nihil odiſti eoꝝ que fe ciſti ⁊c. Decundo quia ad ymaginē ſuā nos fecit ⁊ capa ces beatitudinis ſue. Deut̓. 33. Cuꝫ eo ſanctoꝝ milia in dextera illius ignea lex dilexit populos omnes ſancti in manu illius ſunt. Tertio quia homines per peccatū cor ruptos reparauit. Iere. 31. In charitate perpetua dilexi te ideo ⁊cͣ. Quarto quia ꝓ ſalute noſtra filium ꝓprium dedit. Iohan. 3. Sic deus dilexit mundū vt filium ſuuꝫ vnigenitū daret. Unde gregorius. O ineſtimabilis dile ctio charitatis vt ſeruū redimeres filiū tradidiſti. Dici autē qui diues ē in miſericordia. quia cū amor hominis cauſatur ex bonitate eius qui diligitur: tūc homo ille di ligit ex iuſticia inꝙͣtum iuſtum eſt ꝙ talē amet. Quādo vero amor cauſat bonitatē in dilecto. tunc eſt amor ꝓce dens ex miſeri cordia. Amor autē quo deꝰ amat nos cau ſat in nobis bonitatē. ⁊ ideo miſericordia ponit̉ hic quaſi radix amoris diuini Eſa. 63. Largitus eſt in eis ẜm in dulgentiam ſuam ⁊ ẜm multitudinē miſericordiaꝝ ſua rum Ibidem. Ml̓titudo viſceꝝ tuoꝝ ⁊ miſerationū tua rum ſuper me. Dicit̉ autē deꝰ diues in miſericordia. qꝛ habet eam infinitā ⁊ indeficientē: quod non habꝫ homo In tribus em̄ homo miſeretur cū termino ⁊ limitatione Primo quidem largiendo beneficia tēporalia. ⁊ hec mi ſericordia eſt finita non excedens limites ꝓprie faculta tis. Tob̓. 4. Quō potueris ita eſto miſericors. Sed de us diues eſt etiā in omnibus qui inuocant illū vt dicitur Ro. 10. Secundo eſt finita miſericordia hominis. qꝛ nō remittit niſi offenſaꝫ ꝓpriā: ⁊ in hoc etiā modus eſſe de bet vt ſcilicet non ſic paſſim remittat vt ille cui remittit efficiat̉ procatior ꝓnior ⁊ facilior ad iteꝝ offendendum. Ecc̄s. 8. Etem̄ quia nō ꝓfertur cito contra malos ſentē tia abſqꝫ timore vllo filij hominum ꝑpetrant mala. Deo aūt nihil nocere poteſt. ⁊ ideo poteſt omnē offenſam re mittere. Ioh. 35. Si peccaueris quid ei nocebis? Et pa rum poſt. Porro ſi iuſte egeris quid donabis ei? Ter tio homo miſeretur penā remittendo ⁊ in hoc etiā ē mo dus ſeruandus ſcilicet vt non facias cōtra legis ſuperio ris iuſticiā. Deus autē penā omniū remittere poteſt cuꝫ non aſtringatur aliqua ſuperiori lege. Iob. 34. Quem conſtituit alium ſuper terrā ⁊ quē poſuit ſuper orbē quē fabricatus eſt? Sic ergo miſericordia dei eſt infinita. qͥa non coartatur anguſtijs diuitiaꝝ: neqꝫ timore nocumen ti reſtringitur: ⁊ neqꝫ lege ſuperioris. ¶ Cauſa vero ex emplaris beneficij eſt. quia in chriſto collata eſt. Et ꝙͣtū ad hoc dicit. Cum eſſemus mortui peccatis conuiuifica uit nos xp̄o ⁊c. Ubi tangit triplex beneficiū. ſcilicet iuſti ficationis reſurrectionis a mortuis: ⁊ aſcenſionis in celu per que tria chriſto aſſimilantur. Dicit ergo quātum ad primū vt legatur littera ſuſpenſiue. Deus autem qui di ues eſt ⁊c. Cum eſſemus mortui peccatis conuiuificauit nos xp̄o. id eſt ſimul viuere facit cum xp̄o. Oſee. 6. Ui uificabit nos poſt duos dies ⁊c. Conuinificauit inꝙͣ hic ſcilicet per vitā iuſticie. psͣ. Qui poſuit animā meaꝫ ad vita. ⁊ hoc in xp̄o id eſt per gratiaꝫ xp̄i. cuius ſcilicet xp̄i gratia eſtis ſaluati. Ro. 8. Spe enim ſalui facti ſumus. Quantū vero ad ſcd̓m dicit: Et conreſuſcitauit nos cuꝫ xp̄o ꝙͣtum ad animā in re ⁊ ſpe ꝙͣtum ad corpus. Ro. 8. Qui ſuſcitauit ip̄m a mortuis viuificabit ⁊ mortalia cor pora noſtra ⁊c. ¶ Quantū vero ad tertiū dicit. Et conſe dere fecit in celeſtibus in chriſto ieſu ſcilicet nunc ꝑ ſpeꝫ ⁊ tandeꝫ in futuro in re. quia vt dicitur Iohan. 12. Abi ego ſum illic ⁊ miniſter meus erit ⁊c. Itē Apoc̄. 3. Qui vicerit dabo ei ſedere mecum in throno meo: ſicut ⁊ ego

in epiſtolam ad Epheſios II
vici ⁊ ſedi cū patre meo in throno eius. Utit̉ autē in his apoſtolus p̄terito ꝓ futuro: enuncians tanꝙͣ iam factum quod futurū eſt pro certitudine ſpei. Sic ergo conuiuifi cauit quantū ad animā tandē reſuſcitabit quātum ad cor pus. conſedere fecit quantū ad vtrūqꝫ. ¶ Cōſequent̓ cuꝫ dicit. Vt oſtenderet ⁊cͣ. Oſtendit cauſam finaleꝫ collati beneficij. quod quidē poteſt duplicit̓ legi. quia ſecula ſu peruenientia vel poſſunt accipi in vita iſta vel in vita fu tura. Si em̄ accipiant in vita iſta tunc ſeculū eſt quedaꝫ menſura temporis: ⁊ periodus vnius generatiōis vt di catur ſic. Dico ꝙ nos qui ſumus primitie dormientium conuiuificauit in xp̄o: ⁊ hoc vt oſtenderet in ſeculis ſuꝑ uenientibus id eſt in his qui futuri ſunt poſt nos abūdā tes diuitias gratie ſue. ⁊ hoc non meritis noſtris: ſed bo nitate ſua que eſt ſcilicet ſuꝑ nos in chriſto ieſu id eſt per xp̄m ieſum. 1. Thi. 1. Ieſus xp̄s venit in hunc mundum peccatores ſaluos facere: quoꝝ primꝰ ego ſum: ⁊ id̓o mi ſert cordiā conſecutus ſum: vt in me oſtenderet xp̄s om nem patientiā ad informationē illoꝝ qui credituri ſunt illi in vitam eternā. Sic ergo deꝰ largitus eſt ſanctis pͥ mitiuis abundantia dona gratie vt poſteri facilius con uertantur ad xp̄m. Uel poteſt aliter accipi ſeculū ſcilicet in alia vita de quibus dicitur Ecc̄. 24. Et vſqꝫ ad futu rum ſeculum non deſinam. Sed licet ibi ſit vnū ſeculuꝫ quia ibi eſt eternitas. dicit tamē in ſeculis ſuꝑuenienti bus ꝓpter multitudinē ſanctoꝝ participantiū eternita tem. vt dicantur ibi tot ſecula quot ſunt eternitates par ticipate. De his ſeculis dicitur in psͣ. Regnum tuuꝫ re gnum omniū ſeculoꝝ. Dicit ergo ẜm hunc ſenſum. dico ꝙ viuificauit nos in ſpe ſcilicet per chriſtum vel in gra tia: vt oſtenderet in ſeculis ſuperueniētibꝰ id eſt in alia vita cōpleret abundantes diuitias gratie ſue. id eſt abū dantē gratiā quā etiā in hoc mundo duꝫ multa dimittit peccata ⁊ maxima dona concedit. dicit Que quidē ſuꝑ abundat in vita alia. quia ibi indeficienter habet. Ioh̓. 10. Ego veni vt vitā ſcilicet gratie habeant in hoc mun do ⁊ abundantiꝰ habeāt ſcilicet glorie in patria. Et hoc in bonitate ſua. psͣ. Quam bonus iſrael deus. Tren̄ 3. Bonus eſt dominus ſperantibus in eū: anime querenti illum. Et hoc ſupra nos. id eſt ſupra noſtrum deſideriuꝫ ſupra noſtrū intellectū: ⁊ ſupra capacitatē noſtram Eſa. 64. Otulus non vidit deus abſqꝫ te que preparaſti ex pectantibꝰ te. Et hoc in chriſto ieſu id eſt per xp̄m ieſum quia ſicut gratia nobis confertur per chriſtum: ita ⁊ glo ria que eſt gratia conſumata. psͣ. Gratiā ⁊ gloriaꝫ dabit dominus. Per ip̄m em̄ beatificamur ꝑ quē iuſtificamur Dicit autē. Vt oſtenderet. quia thezaurus gratie in no bis eſt occultus: quia habemus ipſum in vaſis fictilibꝰ vt dicit̉. 2. coꝝ. 4. ⁊. i. Iohā. 3. Uidete qualē charitatē dedit nobis pater vt filij dei nominemur ⁊ ſimꝰ. Et pa rum poſt. Nunc filij dei ſumus ⁊ nondum apparuit ⁊c. Sed ille thezaurus occultꝰ quia nondū apparuit: in ſe culis ſuperuenientibus oſtendet̉. quia in patria oīa erūt nobis aperta: que ad manifeſtam ſanctoꝝ gloriam perti nent. Ro. 8. Non ſunt condigne paſſiones huius tēpo ris ad futuram gl̓iam que reuelabit̉ in nobis. Lectio tertia. Ratia em̄ eſtis ſaluati per fidem et g hoc non ex vobis. Dei em̄ donū eſt non ex operibus: vt ne quis glorie tur. Ipſius em̄ ſumus factura creati in chri ſto ieſu in operibus bonis: que preparauit deus vt in illis ambulemus. Supra cōmemorans apoſtolus beneficiū dei quo libera
ti ſumus a peccato interpoſuerat ꝙ gratia xp̄i eramꝰ ſal uati. nunc autē illud probare intendit. Circa quod duo facit. Primo em̄ ꝓponit intentionē ſuam. Secūdo ma nifeſtat ꝓpoſitum ibi. Et hoc non ex nobis ⁊c. Dicit er go primo Bene dixi cuius gratia eſtis ſalūati. Et certe adhuc dico ſecure. Enim ꝓ quia eſtis ſaluati gratia.1. coꝝ. 15. Gratia dei ſum id quod ſum. Ro. 3. Iuſtificati per gratiā ipſius. Idem em̄ eſt ſaluari ⁊ iuſtificari. Salꝰ enim importat liberationē a periculis. Vnde perfecta ſa lus hominis erit in vita eterna quando ab omnibus peri culis īmunis erit. ſic nauis dicitur eſſe ſaluata quādo ve nit ad portū. Eſa. 60. Occupabit ſalꝰ muros tuos ⁊ por tas tuas laudatio. Huius autē ſalutis ſpem ſuſcipiūt ho mines dum in preſenti iuſtificantur a peccato. ⁊ ẜm hoc dicuntur ſaluati eſſe ẜm illud Ro. 8. Spe em̄ ſaluati ſu mus. Hec autē ſaluatio gratie eſt per fidem xp̄i Concur rit em̄ ad iuſtificationē impij ſimul cū infuſiōe gratie mo tus fidei in deuꝫ in adultis. Luc̄. 8. Uade in pace fides tua te ſaluum fecit. Ro. 6. Iuſtificati em̄ ex fide pacem habeamus. ¶ Deinde cū dicit. Et non ex nobis ⁊c. Mr nifeſtat quod dixerat. ⁊ primo ꝙͣtū ad fidem que eſt fun damentū totius ſpiritualis edificij. Secundo quātuꝫ ad gratiam ibi. Ipſius em̄ ſumus factura ⁊c. Circa pͥmum excludit duos errores. quorum primꝰ eſt quia dixerat ꝙ per fidem ſumus ſaluati. poſſet quis credere ꝙ ip̄a fides eſſet a nobis. quia credere in noſtro arbitrio conſtitutum eſt. Et ideo hoc exeludens dicit. Et hoc non ex nobis. Non em̄ ſufficit ad credendū libeꝝ arbitriū. eo ꝙ ea que ſunt fidei ſunt ſupra rationē. Ecc̄. 3. Plurima ſupra ſen ſum hominis oſtēſa ſunt tibi..1. cor. 2. Que dei ſunt ne mo nouit niſi ſpiritꝰ dei ⁊cͣ. Et ideo ꝙ homo credit hoc non poteſt ex ſe habere niſi deus det. ſcd̓m illud Sap̄. 9 Senſum autē tuū quis ſciet niſi tu dederis ſapientiaꝫ et miſeris ſpiritūſanctū tuuꝫ de altiſſimis. Propt̓ qd̓ ſub dit. Dei em̄ donū eſt ſcilicet ipſa fides. Phil̓. 1. Vobis autē donatū eſt pro xp̄o nō ſolū vt in eū credatis: ſed etiā pro eo patiamini. ⁊.1. coꝝ. 12. Alij em̄ datur fides in eo dem ſpiritu. Secundo excludit aliū errorē. Poſſet em̄ aliquis credere ꝙ fides daretur nobis a deo merito ope rum precedentiū. ⁊ ad hoc excludendum ſubdit. Nō ex operibus ſcilicet precedentibus hoc donū meruimꝰ ali quando ꝙ ſaluati ſumus: quoniā hoc eſt ex gratia vt ſu pra dictū eſt ẜm illud Ro. 11. Si autē gratia iam non ex operibus. alioquin gratia iam nō eſt gratia. ¶ Subdit autē rationē quare deus ſaluat homines per fideꝫ abſqꝫ meritis precedentibus. Vt ne quis gloriet̉ in ſeipſo: ſed tota gloria in deum referatur. psͣ. Non nobis domīe nō nobis ⁊c. 1. coꝝ. 1. Ut non gloriēt̉ omnis caro in conſpe ctu eius. ex ipſo autē vos eſtis in xp̄o ieſu. ¶ Deinde cū dicit Ipſius em̄ factura ſumus ⁊c. Manifeſtat quod di xerat quantū ad gratiā. Circa quod duo facit. Prīo ma nifeſtat gratie infuſionē. Secundo declarat gratie p̄de ſtinationē ibi. Que preparauit deus ⁊c. Duo autē ad ra tionē gratie pertinent que etiā iā dicta ſunt. quoꝝ pͥmuꝫ eſt. vt id quod eſt per gratiā non inſit homini per ſeip̄m vel a ſeipſo. ſed ex dono dei. Et quātū ad hoc dicit. Ipſi us em̄ factura ſumus. quia ſcilicet quicquid boni nos ha hemus non eſt ex nobiſipſis ſed ex deo faciente. psͣ. Ip̄e fecit nos ⁊ non ip̄i nos. Deut̓. 32. Nonne ip̄e eſt pat tu us qui poſſedit fecit ⁊ creauit te. Et continuat̉ īmediate cū precedenti vt dicat̉. Ne quis gloriet̉ ꝙ ſcilicet ipſius factura ſumus. Vel poteſt continuari cuꝫ eo quod ſupra dixerat. Gratia em̄ ſaluati ſumus. ¶ Secundo pertinet ad rationē gratie vt non ſit ex operibus precedentibꝰ et hoc exprimitur in hoc ꝙ ſubdit. Creatura. Eſt em̄ crea re aliquid ex nihilo facere. Vnde quando aliquis iuſtifiE ij

Explanatio ſancti Thome
catur ſine meritis precedentibus dici poteſt creatus qͣſi ex nihilo factus. Hec aūt actio ſcilicet creatio iuſticie fit virtute chriſti ſpiritūſanctū dantis. Propter quod ſub dit. In chriſto ieſu id eſt per chriſtum ieſum. Gal̓. vltīo. In xp̄o em̄ ieſu neqꝫ circūciſio aliquid valet neqꝫ prepu tium: ſed noua creatura. psͣ. Emitte ſpiritū tuū ⁊ creabū tur. ¶ Ulterius non ſolū datur nobis habitus virtutis ⁊ gratie: ſed interius per ſpiritū renouamur ad bn̄ ope randū. Vnde ſubdit. In operibꝰ bonis. quia ſcilicꝫ ipſa bona opera ſunt nobis a deo Eſa. 36. Omnia em̄ opera noſtra operatus es in nobis Et quia quos predeſtinauit hos ⁊ vocauit ſcilicet per gratiā vt dicit̉ Ro. 8. ideo ſub dit de predeſtinatione dicens: Que ſcilicet bona opera preparauit deus. Nihil em̄ aliud eſt predeſtinatio ꝙͣ p̄ paratio beneficioꝝ dei inter que beneficia computant̉ et ipſa bona opera noſtra. Dicitur autē deus nobis p̄para re inꝙͣtum diſpoſuit ſe nobis datuꝝ. psͣ. Paraſti cibum illoꝝ ⁊c. ¶ Sed ne aliquis intelligeret bona opera ſic eſ ſe nobis preparata a deo: vt nihil ad illa per libeꝝ arbi trium cooperaremur. ideo ſubdit. Vt in illis ambulemꝰ Quaſi dicat. Sic nobis ea preparauit vt ea noſipſi nob̓ per liberum arbitriū impleremus. Dei enim adiutores ſumus vt dicitur.1. coꝝ. 3. Propter quod dicebat de ſe ipſo apl̓us 1. coꝝ. 15. Gratia eius in me vacua non fuit: ſed abundantius omnibus laboraui. non ego autē ſꝫ gra tia dei mecū. ¶ Signāter autē dicit Ambulemꝰ. vt de ſignet boni operis profectum ẜm illud. Ioh̓. 12. Ambu late dum lucem habetis infra. 5. Vt filij lucis ambulate Lectio quarta. Ropter qd̓ memores eſtote ꝙ aliqn̄ p vos qui gentes eratis in carne qͥ di I cebamini prepuciū ab eo que dici tur circūciſio in carne manifeſta: qui eratis illo in tēpore ſine xp̄o alienati a cōuerſatio ne iſrael ⁊ hoſpites teſtamentoruꝫ ꝓmiſſio nis ſpem nō habentes ⁊ ſine deo in hoc mū do. Nunc autem in chriſto ieſu vos qui ali quādo eratꝭ lōge facti eſtꝭ ꝓpe ī ſāguīe xp̄i. Proſecuto beneficio dei gentilibus exhibito ꝙͣtum ad liberationē a peccato: hic recitat apl̓us beneficiū eis ex hibitū in liberatione a ſtatu gētilitatis. Circa quod duo facit. Primo cōmemorat conditionem ſtatus preteriti. Secundo recitat beneficia eis exhibita in ſtatu preſenti ibi. Nunc aūt in xp̄o ieſu ⁊c. Circa primū duo facit. Pri mo cōmemorationis ſtatus preteriti ponit exhortationē. Secundo ipſemet ſtatus p̄teriti declarat conditionē ibi Quia aliquando ⁊c. Dicit ergo. Propter quod vt ſcili cet aduertere poſſitꝭ ꝙ omnia ſint nobis data ex dei gra tia memores eſtote. Deut̓. 9. Memento ⁊ ne obliuiſca ris quomodo ad iracundiā ꝓuocaueris dominū deū tuū ⁊cͣ. Deut̓. 16. Memineris diei egreſſiōis tue de egypto omnibus diebus vite tue. Secundo cū dicit. Quia ali quando. Cōmemorat p̄teriti ſtatus conditionē. ⁊ primo quantū ad mala que habebāt. Secūdo quantū ad bona quibus priuabantur ibi. Qui eratis illo tēpore ⁊c. Cir ca primū ponit tria mala. Primo gētilitatis crimē quo idolis ſeruiebant. cum dicit. Quia aliquando vos gen tes eratis.1. coꝝ. 12. Scitis quoniā cū gentes eſſetis ad ſimulachra muta ꝓut ducebamini euntes. Quidā vero libri habent. Vos qui gentes eratis. ⁊ tunc pendet con ſtructio vſqꝫ ibi. Nunc aūt in xp̄o ieſu ⁊c. ¶ Secundo re citat eoꝝ carnalem conuerſationē cū dicit. In carne id ē carnaliter viuentes Ro. 8. Qui autē in carne ſunt deo
placere non poſſunt. ¶ Tertio recitat contemptus eorū vilipenſionē qua a iudeis vilipendebantur. Unde dicit. Qui dicebam ini prepuciū id eſt incircūciſio ab ea ſcilicꝫ circūciſione que dicitur circūciſio manifeſta in carne id ē a iudeis tali circūciſione circumciſis. Et dicit manufa cta. ad differentiā circūciſionis ſpiritualis: de qua dicit̉ Col̓. 2. In quo circūciſi eſtis circumciſione non manufa cta in expoliatione corporis carnis: ſed circūciſione xp̄i. Et ſequitur parum poſt. Aos cū mortui eſſetis in delictꝭ ⁊ prepucio carnis veſtre conuiuificauit cū illo cōdonans vobis omnia ⁊c. ¶ Deinde cum dic̄ Qui eratis illo ī tē pore ⁊c. Cōmemorat bona quibus priuabantur. ⁊ pͥmo participatione ſacramentorum. Secundo dei cognitiōe ibi. Et ſine deo in hoc mundo. Circa primum ponit tria ſacramenta quorum ꝑticipatione priuabantur. Primo chriſti dignitate. Vnde dicit. Qui eratis illo tēpore ſi ne chriſto. id eſt ſine promiſſione chriſti: que facta eſt iu deis. Iere. 23. Suſcitabo dauid germē iuſtū ⁊c. Zach̓. 9. Exulta ſatis filia ſyon: iubila filia hieruſaleꝫ. ecce rex tuus venit tibi iuſtus ⁊ ſaluator. ¶ Secundo tangit ſo cietatē ſanctoꝝ qua priuabantur quādiu in gētilitate ꝑ manebant cū dic̄. Aliēati a cōuerſatione iſrael. quia ſci licet iudeis cū gentilibꝰ nō erat licitū conuerſari. Deut̓. 7. Non inibis cum eis fedus: non miſereberis eoꝝ: ne qꝫ ſociabis cū eis coniugia ⁊c. Ioh̓. 4. Non em̄ contun tur iudei ſamuritanis. ¶ Et quantum ad illos qui in iu haiſmo recipiebantur contēptibiliter cum fiebant ꝓſeliti Unde ſubditur. Et hoſpites teſtamentoꝝ. Quaſi dicat Huiuſmodi proſeliti quando conuertebātur ad iudeos ⁊ fiebant proſeliti. non ſicut ciues ſed ſicut hoſpites reci piebantur ad ꝑcipiendum teſtamenta dei. Dicit autē te ſtamentoꝝ. quia iudeis vetus teſtamentū erat exhibitū ⁊ nouum erat ꝓmiſſum. quia vt dicitur Ecc̄. 44. Te ſtamētum ſuū confirmauit ſuper caput iacob. Quod po teſt intelligi de veteri teſtamento. Promiſerat em̄ deus dare aliud teſtamentū Baruch. 2º. Statuā illis teſtamē tum alteꝝ ſempiternū. Hoc autē reddidit illis quoꝝ ad optio eſt filioꝝ dei ⁊ gloria ⁊ teſtamentū. vt dicit̉ Ro. 9. ¶ Ponit etiā aliud beneficiū quo priuabant̉. ſcilicꝫ ſpeꝫ futuroꝝ bonoꝝ cū dicit. Promiſſionis ſpem non haben tes. qꝛ vt d̓r Gal̓. 3. Abrae dicte ſunt ꝓmiſſiones ⁊ ſemī eius. ¶ Ulterius ponit ſummā dānificationē qua dam nificabantur. ſcilicet dei cognitionem ibi. Et ſine deo in hoc mundo id eſt ſine cognitione dei. psͣ. Notꝰ in iudea deus. non autē notus gentibus vt dicit̉.i. theẜ. 4. Nō in paſſione deſiderij ſicut ⁊ gentes que ignorant deū qd̓ tamen intelligitur de cognitione que eſt per fidem. Naꝫ de cognitione natutali dicitur. Ro. 1. Qui cum cogno uiſſent deum: non ſicut deum glorificauerunt ⁊c. ¶ Cō ſequenter cū dicit: Nunc autē in xp̄o ⁊c̄. Cōmemorat be neficia eis exhibita in ſtatu conuerſionis per xp̄m. Circa quod duo facit. quia primo oſtendit quomodo facti ſunt participes bonoꝝ quibus ante priuabant̉. Secūdo oſtē dit ꝙ ad illa bona non ſicut hoſpites: ſed ſicut ciues reci piuntur ibi. Ergo non eſtis hoſpites ⁊c. Prima iterum in duas. quia primo cōmemorat huiuſmodi beneficia in generali Secundo in ſpeciali ibi. Ipſe em̄ eſt pax noſtra ⁊c. Dicit ergo primo. dixi ꝙ in illo tēpore eratꝭ ſine xp̄o alienati a conuerſatione iſrael. Nūc autē id ē poſtꝙͣ con uerſi eſtis ad xp̄m. vos qui eſtꝭ in chriſto. id eſt qui ei ad heretis per fidem ⁊ charitatē. 1. Ioh̓. 4. Qui manet in charitate in deo manet: ⁊ deus in eo. Gal̓. vltio. In xp̄o enim ieſu neqꝫ circūciſio aliquid valet: neqꝫ prepucium. ſed noua creatura. Vos inꝙͣ qui aliquando eratis loge. id eſt elongati a deo. non loco ſed merito. psͣ. Longe a peccatoribus ſalus. ⁊ a conuerſatione ſanctorū ⁊ partici

in epiſtolam ad Epheſios II
patione teſtamentorū. vt dictū eſt. Statim facti eſtis ꝓ pe deo ſcilicet ⁊ ſanctis eius ⁊ teſtamentis Eſa. 6. Filij tui de longe venient ⁊c. Mar. 8. Quidam em̄ ex eis ſci licet gentilibus de longe venerunt ſcilicet de regiōe diſ ſimilitudinis ⁊ ſtatu gentilitatis. vos autem modo facti eſtis prope. ſcilicet in ſanguine chriſti id eſt per ſangui nem eius: quo vos chriſtus attraxit. Ioh̓. 12. Ego ſi ex altatus fuero a terra omnia traham ad meipſum Et hoc propter nimiam charitatē: que potiſſime in morte crucis māifeſtatur. Iere. 31. In charitate ꝑpetua dilexi te. ideo attraxi te miſerans. Lectio quinta. Pſe em̄ eſt pax noſtra qͥ fecit vtra qꝫ vnum ⁊ mediū parieteꝫ macerie ſoluens inimicitias in carne ſua: le gem mandatoruꝫ decretis euacuans vt du os condat in ſemetipſo in vno nouo homīe faciēs pacē vt reconciliet ambos in vno cor pore deo per crucē interficiens inimicitias in ſemetipſo: ⁊ veniens euangelizauit pacē vobis qui longe fuiſtis ⁊ pacem his qͥ ꝓpe quoniam per ipſum habemus acceſſum am bo in vno ſpiritu ad patrem. Cōmemoratis beneficijs collatis ipſis epheſijs in gene rali per chriſtum: hic ea cōmemorat in ſpeciali Circa qd̓ duo facit. Primo oſtendit quomodo appropinquauerūt populo iudaico Secundo qualit̓ ꝓpinquiores facti ſunt deo. Secunda ibi Vt reconciliet ambos ⁊c. Prima ite rum in tres. quia primo oſtēdit cauſam appropinquatio nis. Secundo modū. Tertio finem. Secūda ibi. At me dium parietē ⁊c. Tertia ibi. Vt duos ⁊c̄. Cauſa autem appropinquationis eſt chriſtus. propt̓ quod dicit: Ip̄e eniꝫ eſt pax noſtra ⁊c. Et eſt emphatica locutio ad maio rem rei expreſſionē. Quaſi dicat. Bene dico ꝙ facti eſt) prope. ſed hoc factum eſt per chriſtum. quia ipſe eſt pax noſtra id eſt cauſa pacis noſtre. Unde dicebat Ioh̓. 14. Pacem meam do vobis. Hic aūt modus loquendi fieri conſueuit quando totum quod eſt in effectu dependet ex cauſa. ſicut cum dicimus de deo: ꝙ ipſe eſt ſalus noſtra. quia quicquid ſalutis eſt in nobis cauſatur a deo. Quia ergo quicquid pacis eſt in nobis cauſatur a chriſto: ⁊ per conſequens quicquid appropinquatiōis. quia homo qn̄ pacificatus eſt cū alio ſecure poteſt ambulare ſeu appro pinquare ad ipſum. Ideo dicit ꝙ eſt pax noſtra. Nam in cius natiuitate angeli annunciauerunt pacem. Luc̄. 2. Gloria in altiſſimis deo: ⁊ in terra pax ⁊cͣ. Ipſo etiā chri ſto in corpore exiſtente: mundus maximā pacem habuit qualem ante non habuerat. psͣ. Orietur in diebus eius iuſticia ⁊c. Ipſe etiam reſurgens pacē annuciauit Luc̄. vltimo. dixit eis Pax vobis. ¶ Sequit̉ Qui fecit vtrā qꝫ vnum. quia ſcilicet chriſtus vtrumqꝫ populū: videli cet iudeorum colentium deum veꝝ ⁊ gentiliū ab huiuſ modi dei cultura alienatoꝝ coniunxit in vnum. Iohan. 10. Alias oues habeo q̄ nō ſunt ex hoc ouili ⁊c. vſqꝫᵗ ibi. Et fiet vnū ouile ⁊ vnꝰ paſtor. Ezech̓. 37. Rex vnus erit omnibus imperans ⁊c. Modus autē appropinquatiōis oſtenditur cū ſubdit: Mediū parietē ⁊c. Hic autem mo dus eſt per remotionem eius quod diuidebat. Debemꝰ autem ad intellectū littere ymaginari vnū magnū cam pum ⁊ multos homines ibi congregatos. in quo quideꝫ per medium protendatur ⁊ eleuet̉ vnus paries diuidēs
eos ita ꝙ non videatur populus vnus ſed duo. Quicū qꝫ ergo remoueret parietem coniungeret illorū hominū congregationem in turbam vnā ⁊ efficeretur populꝰ vnꝰ Sic intelligendū eſt. qd̓ hic dicitur. Mundus em̄ iſte ē ſicut ager. Math̓. 13. Ager eſt mundus. hic autē ager.ſ. mundus plenus eſt hominibus. Gen̄. 8. Creſcite ⁊ mul tiplicamini ⁊ replete terrā. In iſto autē agro eſt paries. quia quidam ſunt ex vna parte: quidam ex alia. hic au tem paries poteſt dici lex vetus ẜm carnales obſeruanti as in qua iudei concluſi cuſtodiebantur. vt dicit̉ Gal̓. 3. Sub lege cuſtodiebamur concluſi in eam fidē que reue landa erat. Can̄. 2. Ipſe ſtat poſt parietē noſtrū. quia vi delicet chriſtus per veterem legem figurabat̉. xp̄s autē hunc parietē remouit: ⁊ ita cum nullum remaneret int̓ ſticium factus eſt populus vnus iudeoꝝ ⁊ gentium. Et hoc eſt quod dicit. Dico ꝙ fecit vtraqꝫ vnuꝫ. hoc modo ſcilicet ſoluens mediū parietē. Parietem dieo macerie non muri. Tunc em̄ eſt paries macerie quando lapides in eo non conglutinantur cemento: nec ad hoc erigitur vt duret imperpetuū ſed vſqꝫ ad tempus prefinitū. Vetꝰ ergo lex eſt paries niacerie propter duo. Primo qꝛ non conglutinabatur charitate: que eſt quaſi cementū cōglu tinans ſingulos ſibi inuicē: ⁊ omnes ſimul xp̄o. infra. 4 Solliciti ſeruare vnitatem ſpiritus in vincl̓o pacis. Ve tus em̄ lex: eſt lex timoris inducens homines per penas ⁊ cōminationes ad obſeruantias mandatoꝝ. Et ſi qui il lo tempore legis eam ex charitate obſeruabant iam per tinebant ad nouum teſtamentū. vt dicit Augꝰ. quod eſt lex amoris. Ro. 8. Non em̄ accepiſtis ſpiritū ſeruitutis iterum in timore ⁊cͣ. Secundo vetus lex eſt paries ma cerie. quia non fuit data vt perpetuo duraret ſed vſqꝫ ad tempus prefinitū Gal̓. 4. Quanto tempore heres par uulus eſt nihil differta ſeruo cum ſit dominus omnium: ſed ſub tutoribus ⁊ actoribus eſt vſqꝫ ad prefinitū tem pus a patre ita ⁊ nos cuꝫ eſſemus ⁊c̄. ¶ Sed hic incidit queſtio. quia dicit parietē macerie ſoluens. contrarium dicitur. Matth̓. 5. Non veni ſoluere legem ſed adimple re. Reſpondeo dicendum eſt ꝙ in veteri lege erant pre cepta moralia ⁊ cerimonialia. Moralia quideꝫ precepta chriſtus non ſoluit ſed adimpleuit: ſuperaddendo conſi lia ⁊ exponendo ea que ſcribe ⁊ phariſei male intellige bant. Und̓ dicebat Matth̓. 5. Niſi abundauerit iuſticia veſtra plus ꝙͣ ſcribaꝝ ⁊c. Et iteꝝ dictuꝫ eſt ātiquis Di liges proximum tuum ⁊ odio habebis inimicum tuum. Ego autē dico vobis. Diligite inimicos veſtros ⁊c. Ce rimonialia vero precepta ſoluit quidem quantū ad eorū ſubſtantiam. ſed adimpleuit quantū ad illud quod figu rabant adhibens figuratum figure. Eſt ergo intelligēdū quod hic dicit ſoluens. ſcilicet quantum ad obſeruantiā legis carnalis. Et ſoluere hoc ſcilicet parietem macerie eſt ſoluere inimicitias que erant inter iudeos ⁊ gentiles quia iſti volebant legē ſeruare: illi vero minime. ex quo oriebatur inter eos ira ⁊ inuidia. Sed certe has inimici tias chriſtus ſoluit in carne ſua aſſumpta. Nam in eiꝰ na tiuitate ſtatim pax hominibus annunciata eſt. Luc̄. 2. Uel in carue ſua ſcilicet īmolata. quia vt dicitur infra. 5 Tradidit ſemetipſum pro nobis oblationeꝫ ⁊ hoſtiam. In quo quidem ſacrificio impleta ſunt omnia illa ſacrifi cia ⁊ ceſſauerunt. Hebre. 10 Una em̄ oblatione conſum mauit in ſempiternū ſanctificatos. ¶ Quid autē ſit iſte paries inſinuat dicens: ꝙ eſt lex mandatoruꝫ. Quaſi di cat. Soluens parietē ⁊ hoc legem mandatorum ⁊c. Di cit̉ aūt lex vetꝰ lex mandatoꝝ. nō qꝛ alie leges mādatꝭ ca reāt. Noua em̄ lex mādata habꝫ Ioh̓. 14. Mādatū no uum do vob̓. Sꝫ ꝓpt̓ duo. Prīo qͥdē ꝓpt̓ magnū nume rū mandatoꝝ legaliū intātū ꝙ ab oībꝰ ẜuari nō poſſunt.
E iij

Explanatio ſancti Thome
ẜm illud Act̉. 15. Hoc eſt onus quod neqꝫ nos neqꝫ pa tres noſtri portare potuimus Iob. 11. ꝙ multiplex ſit lex eius ⁊c. Uel dicitur Mandatorum. id eſt factoꝝ. Rom̄. 3. Ubi eſt ergo gloriatio tua? Excluſa eſt. Per quā legē Factoꝝ? Non. ſed per legem fidei. Unde ſicut baptiſmꝰ Iohannis dicitur baptiſmus aque: quia tantum exteriꝰ mundabat: interius autē non ſanctificabat. ita ⁊ lex vetꝰ dicitur lex factorum. quia precipiebat tantuꝫ quid facere deberent: ſed non conferebat gratiā per qua ad legē im plendam iuuarentur. Lex vero noua dirigit in agendis precipiendo: ⁊ iuuat adimplendo gratiam conferendo. Euacuans dico ſicut imperfectū euacuatur per perfectū ⁊ vmbra per veritatem.1. coꝝ. 13. Cum autē venerit qd̓ perfectum eſt euacuabitur quod ex parte eſt. ſcilicet im perfectio ⁊ vmbra veteris legis. de qua Hebre. 10. Um bram em̄ habens lex futuroꝝ bonorum ⁊cͣ. Et hoc decre tis id eſt preceptis noui teſtamenti per que excludit̉ lex. Leuit̓. 26. Comedetis vetuſtiſſima veteꝝ. id eſt prece pta legis nature ſimul cum noua lege preceptis eiꝰ ſuſce ptis vetera proijcietis ſcilicet cerimonialia precepta ve teris legis quantū ad eoꝝ ſubſtantiā vt dictū eſt. ¶ Fi nem vero appropinquationis oſtendit dicens. Vt duos. condat in ſe ⁊c. Qui quidem finis eſt: vt duo populi effi ciātur vnus populus. Que autē vniuntur oportet vniri in aliquo vno. ⁊ quia lex diuidebat nō poterant in lege vniri. chriſtus auteꝫ in lege ſuccedens ⁊ fides eius ſicut veritas figure eos in ſemetipſo ꝯdidit. Ioh̓. 17. Vt ſint vnum ſicut ⁊ nos vnum ſumꝰ. Matth̓. 18. Vbi em̄ ſunt duo vel tres congregati in nomīe meo: ibi ego ſuꝫ in me dio eorum. Et hoc in vno nouo homine faciens pacē. id eſt in ſemetipſo chriſto qui dicitur nouus homo propter nouum modum ſue conceptionis. Iere. 31. Creauit dn̄s nouum ſuper terrā: femina circūdabit virum. Item pro pter nouitatem gratie quam cōtulit. Gal̓. vltio. In xp̄o enim ieſu neqꝫ circumciſio aliquid valet: neqꝫ prepuciū: ſed noua creatura. infra. 4. Renouamini ſpiritu mētis veſtre: ⁊ induite nouum hominē qui ⁊cͣ. Item propt̓no ua iandata que attulit. Iohan. 13. Mandatum nouum do vobis: vt diligatis inuicem ⁊cͣ. Et licet iſta videat eſ ſe intentio apoſtoli. tamē in gloſa paries duplicatur. qꝛ ex parte iudeorum ponitur lex quaſi obſtaculum. ex par te vero gentium eſt idolatria. ¶ Conſequenter cū dicit: Ut reconciliet ambos ⁊cͣ. Oſtendit qualiter deo appro pinquauerunt. Circa quod duo facit. Primo maifeſtat eorum reconciliationē ad deū. Secundo ponit māifeſta tionē reconciliationis ibi. Et veniens euangelizauit ⁊cͣ. ¶ Sciendum eſt ꝙ dilectio proximi eſt viā ad paceꝫ dei quia vt dicitur. r. Iohan. 4. Qui enim nō diligit fratrē ſuum quem videt: deum quem non videt quomodo po teſt diligere? Et Aug. dicit ꝙ nullus putet habere pacē cum chriſto ſi diſcors fuerit cum chriſtiāo. Primo ergo ponit pacem hominū inuicem factā per chriſtum. ⁊ exin de pacem hominum ad deum: propter quod dicit. Vt re conciliet ambos iam vnitos ſcilicet in vno corpore eccle ſie ſcilicet in chriſto. Ro. 22 Ml̓ti vnū corpꝰ ſumꝰ in xp̄o. Reconciliet inꝙͣ deo per fidem ⁊ charitatem. 2. coꝝ. 5. Deus erat in chriſto mundum reconcilians ſibi. Et hoc fecit per crucem: interficiēs inimicitias in ſemetipſo. qꝛ iudeorum ⁊ gentilium que erant per legem inimicitias interfecit: implens figuras veteris teſtamenti. ſed inimi citias que erant inter deum ⁊ homines per peccatū int̓ fecit in ſemetipſo. quando per mortē crucis deleuit pec catum. Gal̓. 1. Qui dedit ſemetipſum pro peccatis no ſtris. Hēbre. 10. Chriſtus ſemel oblatus eſt ad multorū exhauriendā peccata. Dicit ergo interficiens inimiciti as id eſt peccata in ſemetipſo in īmolatione corporis ſui.
Col̓. 1. Pacificās ꝑ ſanguinē crucꝭ eiꝰ ſiue q̄ ī cel̓ ſiue q̄ d terris ſunt. Ro. 5. Cum inimici eſſemus reconciliati ſu mus deo per mortem filij eiꝰ. Item col̓. 1. In chriſto cō placuit omnem plenitudinē habitare ⁊ per eum reconci liare omnia in ipſo. Quia ergo chriſtus ſatiſfecit ſuffici enter pro peccatis noſtris. conſequēs fuit vt ſoluto pre cio fieret reconciliatio. Manifeſtationē vero huius recō ciliationis ponit dicens: Et veniens euangelizauit ⁊c. Ponit autē primo pacis ſeu reconciliationis annuncia tionem. Secundo pacis cauſam ⁊ rationem ibi. Quoni am per ipſum habemus acceſſum ⁊c̄. Eſt ergo manifeſta dei reconciliatio ad hominem per chriſtū. quia ipſe xp̄s non ſolum reconciliauit nos deo ⁊ interfecit inimicitias ſed etiam veniens ſcilicet in carne euangelizauit id ē an nunciauit pacem. Uel veniens poſt reſurrectionē quan do ſtetit in medio diſcipl̓oꝝ ⁊ dixit eis Pax vobis. Lu ce vltīo. ⁊ Ioh̓. 20. Eſa. 61. Ad ānūciādū miſit me ⁊cͣ. Et. 52. Quā pl̓hri pedes ſupra mōtes annūciātꝭ ⁊ p̄di cātꝭ pace̓ ānūciātꝭ bonū p̄dicātis ſalutē ⁊c. Euāgelizauit inꝙͣ non vni populo tantū ſed vobis gentibus qui lōge fuiſtis. quibus ⁊ ſi non in perſona propria tamē per apo ſtolos ſuos annunciauit pacē. Matth̓. vltimo. Euntes ergo docete omnes gentes baptizantes ⁊c. Eſa. 33. Au dite qui longe eſtis que fecerim ⁊ cognoſcite ⁊c. Et pa cem his qui prope ſupple annunciauit xp̄s in ꝑſona pro pria. Ro. 15. Dico em̄ chriſtum ieſum miniſtrum fuiſſe circūciſionis propter veritatem dei ad confirmandas ꝓ miſſiones patrū. Eſa. 54. Ecce accola vēiet qui nō erat mecū aduena quondam ciuis adiūgetur tibi. ¶ Cauſam autē pacis ⁊ formam oſtendit dicens: Quoniā per ipſuꝫ habemus acceſſum ambo id eſt duo populi in vno ſpiri tu. id eſt vniti vnione ſpirituſſancti. īfra. 4. Solliciti ſer uare vnitatē ſpūs ⁊c̄. j. coꝝ. 12. Hec aūt oīa oꝑat̉ vnꝰ at qꝫ idē ſpūs. Sic aūt habemꝰ acceſſum ad patrē ꝑ xp̄ꝫ qͦ niā xp̄s operat̉ ꝑ ſpiritūſanctū. Ro. 8. Si qͥs aūt ſpiritū xp̄i nō habet h̓ nō eſt eius. ⁊ ideo qͥcqͥd fit ꝑ xp̄ꝫ ſcꝫ ꝑ hoc etiā qd̓ dic̄ ad patrē. intelligēdū ē ꝙ etiā ꝑtinet ad totaꝫ trinitatē. qꝛ ꝓpt̓ eſſentie vnitatē in patre eſt filiꝰ ⁊ ſpiri tuſſanctus. ⁊ in ſpirituſancto pat̓ ⁊ filius. Ideo cū dicit ad patrē. ſpecialit̓ oſtēdit ꝙ qͥcqͥd filiꝰ hꝫ a pr̄e habet. et ab eo etiā ſe habere recognoſcit. Lectio ſexta. Rgo iam non eſtis hoſpites ⁊ adue ne: ſed eſtis ciues ſanctoruꝫ ⁊ dome ſtici dei: ſuperedificati ſuper funda mentum apoſtolorum ⁊ prophetarum ipſo ſummo āgulari lapide xp̄o ieſu: in quo om nis edificatio conſtructa creſcit in templuꝫ ſanctum in domino. In quo ⁊ vos coedifica mini in tabernaculū dei in ſpirituſancto. Oſtenſo ſupra ꝙ ad ſpiritualia bn̄ficia ſiml̓ admiſſi ſunt gentiles cū iudeis: hic on̄dit ꝙ in illis bn̄ficijs gentiles nō ſunt minoris dignitatꝭ ꝙͣ ſint ip̄i iudei: ſꝫ eque plena rie ad xp̄i bn̄ficia ſunt admiſſi. Circa qd̓ duo fac̄. qꝛ pͥmo ꝓpōit intētū. Secūdo māifeſtat ꝓpoſitū ꝑ exēplum ibi. Suꝑedificati ⁊c. Circa pͥmū duo facit. Prīo excludit id qd̓ erat ī ſtatu p̄terito a ſtatu pn̄ti Scd̓o ꝯcludit id qd̓ cō petit pn̄ti ſtatui ibi. Sꝫ eſtis ciues ⁊c. qꝛ gͦ apl̓s ꝯclude do inducit hoc qd̓ dic̄ Ergo iā ⁊c. Cōſiderādū ē ꝙ ſimi litudo ſeqͥtur ex p̄miſſis. Prīo qͥdē ex hoc ꝙ ambo ꝯiun cti ſunt d̓o recōciliati. Scd̓o ꝙ ābo hn̄t acceſſum in vno ſpū ad pr̄em. Quia ergo ſiml̓ ſunt configurati toti trini tati. patri ad quem habent acceſſum. filio ꝑ quē. ſpiritui

in epiſtolam ad Epheſios II
ſancto ī quo vno accedunt. In nullo ergo deficiūt a ſpi ritualium bonorum participatione. ¶ Ad intellectū au tem littere ſciendum eſt ꝙ collegium fidelium quādoqꝫ in ſcripturis vocatur domus. ẜm illud pͥme Thymo.3. Ut ſcias quomodo in domo dei oporteat te cōuerſari q̄ ē dei eccleſia. Quandoqꝫ autem vocatur ciuitas: ẜm il lud p̄s. Hieruſalem que edificatur vt ciuitas. Ciuitas enim habet collegium polliticum: domus autem ycono nomicū: inter que quidem duplex differentia inuenitur: Nam qui ſunt de collegio domus cōmunicant ſibi ī acti bus priuatis: qui vero ſunt de collegio ciuitatis cōmiun cant ſibi in actibus publicis. Item qui ſunt in collegio domus reguntur ab vno qui vocatur pater familias: ſed qui ſunt in collegio ciuitatis reguntur a rege. Ita enim eſt pater familias in domo ſicut rex in regno. Sic igitur collegium fidelium aliquid habet de ciuitate: ⁊ aliquid de domo. Ged ſi conſideretur rector collegij pater eſt. Mat. 6. Pater noſter qui es in celis ⁊c. Iere 3. Patrē vocabis me ⁊ poſt me ingredi non ceſſabis: ⁊ ſic collegi um ē domus. Si vero ipſos ſubditos conſideres ſic ciui tas eſt quia cōmunicant ſibi in actibus precipuis ſcilicꝫ fidei ſpei ⁊ charitatis. Et hoc modo ſi fideles conſiderē tur in ſe eſt collegium ciuitatis. Si vero rector collegij attendatur ē collegium domus. Et ideo apoſtolus duo verba ponit hic ſcilicet hoſpites ⁊ aduene. Hoc enī ſunt hoſpites ad domum qd̓ aduene ad ciuitatē. Hoſpes em̄ dicitur quaſi extraneus a domo. Eccl̓. 29. Uita neꝙͣ ho ſpitandi de domo in domum. Aduena vero eſt qui extra neus venit ad ciuitateꝫ. Ac ſi dicat apoſtolus Olim era tis extranei a collegio fidelium ſicut hoſpites ad domuꝫ ⁊ aduene ad ciuitatem. quemadmodū ⁊ ꝓſeliti ad legeꝫ veterem ſed nunc non eſt ita quia iaꝫ non eſtis hoſpites ⁊c. Eſa. 54. Ecce accola veniet qui non erat mecū aduē na quondam ciuis adiungetur tibi. ¶ Conſequenter cū dicit. Sed eſtis ciues ſanctorum ⁊c. eoncludit qd̓ conue nit ſtatui preſenti dicens. Sed eſtis ciues ſanctoruꝫ ⁊cͣ. Quaſi dicat. Quia collegium fidelium dicitur ciuitas in comparatione ad ſubditos: ⁊ domus in comparatio ne ad rectorem: collegium ad quod vocati eſtis eſt ciui tas ſanctorum ⁊ domus dei. p̄s. Glorioſa dicta ſunt de te ciuitas dei. Unde Auguſtinus. Duas ciuitates faci unt duo amores. Nam amor dei vſqꝫ ad contemptū ſui ſcilicet hominis amantis facit ciuitatem hieruſalem ce leſtem. amor vero ſui vſqꝫ ad contemptum dei facit ciui tatem babylonis. Quilibet ergo vel eſt ciuis ſanctoruꝫ ſi diligit deum vſqꝫ ad contemptum ſui. Prouerb̓. vlti mo. Omnes domeſtici eius veſtiti ſunt duplicibus. Si vero diligit ſe vſqꝫ ad contemptum dei ē ciuis babylo nis. ¶ Conſequenter cum dicit. Superedificati. ⁊c. ma nifeſtat propoſitum. Conſuetum eſt in ſcripturis ꝙ in fi gura que methonomia dicitur continēs ponat̉ ꝓ ꝯtēto: ſicut quandoqꝫ domꝰ ꝓ his q̄ ſunt ī domo. Secūdū hūc ergo modū loquit̉ apl̓s de his qui ſūt in domo dei.ſ. de fidelibus: ſicut de vna domo et comparat eos edificio. Et circa hoc duo facit. quia primo proponit intentum Secundo oſtendit ꝙ huius edificij participes facti ſunt ipſi epheſij ibi. In quo ⁊ vos coedificamī ⁊c̄. Circa pri mum duo facit. Primo proponit huius edificij funda mentum. Secundo ip̄ius conſtructioneꝫ ſeu complemē tum ibi. In quo omnis edificatio conſtructa ⁊cͣ. Funda mentum autem ponit duplex. Unum ſecundarium ⁊ al ud principale. Secundarium quidem fundamentū ſunt apoſtoli ⁊ prophete. Et quantum ad hoc dicit eos non eſſe hoſpites ſed ciues: quia iam pertinent ad edificium ſpirituale vtpote ſuperedificati ſupra fundamentum apo ſtolorū ⁊ prophetaꝝ id eſt qui ſūt apoſtoli ⁊ prophete.i.
ſuꝑ doctrinā eoꝝ. Uel aliter ſupra fūdamētū apl̓oꝝ ⁊ ꝓ phetarū.i. ſupra xp̄m qui ē fundamentū apoſtoloꝝ ⁊ ꝓ phetarum. Quaſi dicat. In eodem fundamento ſuper edificati eſtis in quo apl̓i ⁊ prophete ſunt edificati: qui ex iudeis fuerunt. Hec autē expoſitiones due tantū quo ad verba differunt ſed prima cōuenientior eſt: quia ſi alia conuenientior eſſet: tunc pro nihilo adiungeret: Ip̄o ſū mo angulari lapide chriſto ieſu: cum ipſe ieſus ſit ſum mum fundamentum. Secundū ergo primum modū ma gis conſonat: ita tamen ꝙ precipuus lapis ⁊ ſummum fundamentum ſit chriſtus. Quantum vero ad ſententi am nihil differunt qꝛ idem ē dicere chriſtū eē fundamen tum ⁊ doctrinam apoſtolorum ⁊ prophetaruꝫ. cum chri ſtum tantuꝫ non ſeip̄os predicauerint. vnde accipere eo rum doctrinam eſt accipere chriſtum crucifixum. prime Coꝝ. pͥmo. Nos autem predicamus chriſtum crucifixū. primo Pet̓. pͥmo. Quibus reuelatum ē quia non ſibi ipſis. ⁊c. Item prime Coꝝ. 2. Nos autem ſenſum chri ſti habemus. ¶ Notandum ē ꝙ apoſtoli dicuntur fun damenta. p̄s. Fundamenta eius in montibus ſanctis. Eſa. 54. Fundabo te in ſaphiris. id eſt in celeſtibus vi ris. Expreſſe autem dicuntur fundamenta. Apoc̄. 21. Murus ciuitatis habens fundamenta duodecim. et in ipſis nomina duodecim apoſtolorum. Qui intantum di cuntur fundamenta inquantum eorum doctrina chriſtū annunciat. Mat. 16. Super hanc petram edificabo ec cleſiam meam. Dicit autem apoſtolorum ⁊ prophetarū vt deſignet ꝙ vtraqꝫ doctrina ē neceſſaria ad ſalutem. Mat. 13. Scriba doctus in regno celorum ſimilis ē ho mini patrifamilias qui profert de theſauro ſuo noua et vetera. Item vt oſtendat concordiam inter vtranqꝫ ad alterandum idem ē vtriuſqꝫ fundamentū. Nam qd̓ pro phete predixerunt futurum apoſtoli predicauerūt factuꝫ Roma. pͥmo. Paulus ſeruus ieſu chriſti vocatus apo ſtolus ſegregatus in euangelium dei: qd̓ ante promiſe ſerat per prophetas ſuos. ¶ Principale vero fundamē tum tantum ē chriſtus ieſus: ⁊ quantum ad hoc dicit. Ipſo ſummo. ⁊c. Abi tria dicit de eo ſcilicet ꝙ ſit lapis. ꝙ angularis. ⁊ ꝙ ſummus. Lapis quidem ē propter fū damenti firmitatem. Unde dicitur Mat. 7. Ꝙ domus que fundata erat ſupra petram firmiter edificata erat in tantum ꝙ nec pluuia nec flumina nec venti potuerunt eam deſtruere. Non ſic autem de domo fundata ſuper arenam. Daniel̓. 2. Lapis abſciſus de monte ſine mani bus. Angularis autem dicitur propter vtriuſqꝫ coniun ctionem. Nam in angulo duo pariētes vniuntur. Sic in chriſto populus iudeorum ⁊ gentium vniti ſunt. p̄s. La pidem quem reprobauerunt edificantes hic factus ē in caput anguli. Act̉. 4. Hic eſt lapis qui reprobatus ē a vobis edificantibus qui factus eſt in caput anguli ⁊ non ē in aliquo alio ſalus. Et hoc idē de ſe introducit. Mat. 21. Nunꝙͣ legiſtis in ſcripturis. Lapidem quem repro bauerunt edificantes hic factus eſt in caput anguli. ⁊cͣ. Summus autē dicit ꝓpter dignitatis celſitudinē Eſa. 82. Ecce ego mittam in fundamentis ſion lapidē angu larem probatū precioſū in fundamento fundatum. Sed at ē in fundamento ſpirituali ⁊ in edificio materiali. Mate riale nāqꝫ edificium fundamentū habet in terra. Et ideo oportet vt prīcipaliꝰ fundamētū ſit magꝭ infimū. Spūa le vero edificiū fūdamētū hꝫ in celo. ⁊ iō oꝫ ꝙ fundamē tū ꝙͣto ē pͥncipaliꝰ tāto ſit ſublimiꝰ: vt ſic imaginemur ci uitatē quādā deſcēdētē de celo cuiꝰ fundamētū in celo exiſtens edificiū dimiſſū ad nos videat̉ inferiꝰ: ẜm illud Apoc̄. 21. Uidi ciuitatē hierl̓m deſcendentē de celo. ⁊cͣ. ¶ Conſequenter cum dicit. In quo omnis edificatio ⁊c. agit de conſtructione edificij In qualibet autem edificij

Explanatio ſancti Thome
conſtructione quattuor requiruntur. Primo edificij fun datio. Secundo cōſtructio. Tertio augmētatio. Quar to conſumatio: Que quidem breuiter tangit cum dicit: In quo ſcꝫ fundamēto qui chriſtus ē principaliter ⁊ do ctrina apoſtolorum ⁊ prophetarum ſecundario: quia vt dicit̉ pͥme Coꝝ. 3. Fundamentū aliud nemo poteſt pone re p̄ter id ⁊c. Secundo vero tangit ſecundum cum dicit Omnis edificatio conſtructa. Et quidem ſi intelligatur allegorice deſignat ipſam eccleſiā: que tunc conſtruitur quādo homines ad fidem conuertunt̉. Si autē morali ter intelligatur ſignificat animā ſanctam ⁊ tunc eiuſmo di edificatio conſtruitur qn̄ bona opera ſuꝑedificātur ſu per xp̄m. Prouerb̓. 14. Sapiens mulier edificat domū ſuā. pͥme Coꝝ. 3. Unuſquiſqꝫ videat quomō ſuꝑedificet. In hoc ergo fundamēto. ſcꝫ chriſto omnis edificatio ſpi ritualis conſtruit̉ iudeorū vel gentilium a deo ꝑ auctori tatē. p̄s. Niſi dominꝰ edificauerit domum. ⁊cͣ. Heb̓. 3. Omnis nanqꝫ domus fabricatur ab aliquo: qui autē om nia creauit deus ē. Sed inſtrumentaliter conſtruit̉ edifi cium vel ab homine qui ſeip̄m edificat vel a p̄latis. Ter tium tangit cum dicit. Creſcit in templum ⁊cͣ. qd̓ qͥdem ſit quando multiplicant̉ qui ſalui fiunt. Act̉. 6. Uerbuꝫ domini creſcebat ⁊ multiplicabat̉ numerus diſcipulorū in hieruſalem valde. Creſcit etiam quādo homo creſcit in bonis operibꝰ. Et in gratia creſcit quantuꝫ ad hoc ꝙ ſit templū ſanctū. Templū em̄ a deo inhabitat̉ ⁊ iō opor tet ꝙ ſit ſanctū. p̄s Sanctificauit tabernaculū ſuū altiſſi mus. Et quia nos debemus inhabitari a deo vt deus in nobis habitet: ad hoc nos parare debemus vt ſancti ſi mus. pͥme Coꝝ. 3. Neſcitis quia templū dei eſtis ⁊ ſpūs dei habitat in vobis. Apoc̄. 12. Ecce tabernaculum dei cum hominibus ⁊ habitabit cum eis. Sed nunqͥd ſtatiꝫ a principio cū charitatem habemus templū dei ſumus. Reſpondeo dicendū ē ꝙ ſic. Et quātomagis proficimꝰ. tanto magis deus habitat in nobis. Et ideo ad hoc edifi ciū Quarto requirit̉ ꝑfectio ⁊ conſūmatio qd̓ oſtēdit cū dicit. In domino. ¶ Cōſequēter cū dicit. In quo ⁊ vos ⁊cͣ. oſtendit quomo gentiles facti ſunt participes huius edificij dicens. In quo ſcꝫ edificio nō ſolum ſuꝑedificā tur iudei: ſed etiam vos epheſij edificamini.i. ad ſimili tn̄dinē aliorum edificamini. pͥme Pet̓. 2. Ad quē acce dentes lapidē viuū ab hoībus quidē reprobatum: a deo autē electum ⁊ honorificatū ⁊ ip̄i tanꝙͣ lapides viui ſuꝑ edificamini domos ſpūales. Et ideo ſubdit. In habita culum dei. vt ſcꝫ deus in vobis inhabitet per fidem. in fra. 3. Habitare xp̄m per fidem in cordibus veſtris. Hoc autem nō poteſt fieri ſine charitate: quia qui manet ī cha ritate in deo manet ⁊cͣ. pͥme Io. 4. Charitas autē datur nobis per ſpūm ſanctū. Ro. 5. Charitas dei diffuſa ē in cordibus noſtris per ſpūm ſanctū qui datus ē nobis. iō ſubdit. In ſpiritu ſancto. Capitulum tertiū. Uius rei gratia ego paulus vin ctus xp̄i ieſu pro vobis gentibuſ ſi tamen audiſtis diſpenſationē gr̄e dei que data eſt mihi in vobis qm̄ ſcd̓m reuelationē notū mihi factū eſt ſacramētuꝫ ſicut ſupra ſcripſi in breui ꝓut poteſtis le gentes intelligere prudentiaꝫ meā in mini ſterio xp̄i qd̓ alijs generatiōibus nō ē agni tum filijs hominū: ſicuti nunc reuelatū eſt ſanctis apoſtolis eius ⁊ prophetis in ſpiritu eſſe gentes coheredes ⁊ concorporales ⁊ cōparticipes ꝓmiſſionis in chriſto ieſu per euangelium. Supra cōmemorauit apoſtolus multa dei beneficia hu mano generi ⁊ ip̄is apoſtolis collata: hic cōmemorat ſpe cialia beneficia ſibi tradita. Primo ergo proponit inten tionem ſuā in generali. Secundo exponit ꝑ partes ī ſpe ciali ibi. Quoniā ẜm reuelationē ⁊c. Circa pͥmum duo facit. Primo ponit ſuam conditionem ꝙͣtū ad patientia ⁊ tribulationes quas ꝑtulit. Scd̓o quantū ad dona gre tie que deus ſibi contulit ibi. Si tamen audiſtis ⁊c. Di cit ergo. Dixi in quo ⁊ vos coedificamini ⁊c. Huius rei gratiā.i. vt edificemini ⁊ cōuertamini ad xp̄m: ego pau lus qui tantus ſum: quia apl̓s ieſu xp̄i ⁊ magiſter getiuꝫ in fide ⁊ veritate nunc vinctus ſum rome. Nam hāc epi ſtolam de vrbe ſcripſit vbi in vinculis tenebat. 2. Thy. 2. Laboro vſqꝫ ad vincula quaſi me operans. infra. 4. Obſecro vos itaqꝫ ego paulus vinctus in dn̄o. Ex quo apparet eius tribulatio ⁊ paſſio in ſqualore carceris. Sꝫ quia pena nō facit martyrē ſed cauſa. ideo addit ſuarum tribulationū cām. Duplex ē autē cā pro qua quis marty rij cām proſequit̉. Una ſi patiat̉ pro fide xp̄i vel pro qua cunqꝫ alia virtute. 1. Pet̓. 4. Nemo veſtrum patiatur quaſi homicida aut fur aut maledicus aut alienoꝝ appe titor: ſi autem vt xp̄ianus nō erubeſcat. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Uinctus chriſti ieſu. Alia ſi patiat̉ ꝓ eccl̓ie vtilita te. Et quantum ad hoc ait. Pro vobis gentibꝰ.i. tantū intendo conuerſionē vr̄am ⁊ verbum ſalutis vobis pre dico ꝙ traditus ſuꝫ carceri. 2. Coꝝ. pͥmo. Tribulamur pro vr̄a exhortatione ⁊ ſalute. Col̓. pͥmo. Nunc gaudeo in paſſionibus pro vobis. ¶ Conſequenter cū dicit. Si tamen audiſtis ⁊c. ponit donū gratie ſibi cōmiſſū. Qua ſi dicat. Dico ꝙ ſum ꝓ vobis gentibus vinctus. Si ta men audiſtis.i. intellexiſtis diſpenſationē gratie q̄ data ē mihi pro vobis. Qd̓ pōt intelligi dupliciter. Uno mo do vt diſpenſatio accipiat̉ paſſiue: ⁊ ſit ſenſus: ſi tamē au diſtis diſpenſationem gratie ⁊c̄. i. ſi intellexiſtis ꝙ mihi hoc donum ſcꝫ apl̓atus in gentibus ē diſpenſatum. Nā vt dicitur infra. 4. Unicuiqꝫ data ē gratia ẜm menſurā donationis xp̄i. At infra. Ipſe dedit quoſdam quidem apl̓os: quoſdam autem prophetas ⁊c. Vnde mihi diſpē ſatū ē a domino xp̄o.i. venit in ſortem gratia dei hec vt in vobis fructum faciam. Col̓. pͥmo. Factus ſum ego mi niſter ⁊c. Dico diſpenſationem dei que data ē mihi ī vo bis. id eſt eorum diſpenſatio tradita ē mihi. Alio mō vt diſpenſatio accipiat actiue vt ſit ſenſus. Si tn̄ audiſtis diſpenſationē. ⁊c. i. ſi intellexiſtis ꝙ mihi datū ſit vt do na gr̄e diſpenſem ꝑ cōionem ſacramentoꝝ ⁊ hoc in vob̓ pͥme Coꝝ. 4. Sic nos exiſtimet hō vt miniſtros xp̄i. ¶ Conſequenter cū dicit. Quoniā ẜm reuelationeꝫ ⁊c. manifeſtat cōditionem ſuam per partes ⁊ in ſpāli. Circa qd̓ duo facit. quia primo ponit qd̓ pertinet ad dignitatē officij ſcꝫ diſpenſationē gratie. Secundo fllud qd̓ perti net ad experientiā patientie ſcꝫ tribulationes ibi. Qua propter peto ne deficiatis ⁊c. Prima iterū in duas. Pri mo oſtendit gratie diſpenſationem ꝙͣtum ad diuerſoruꝫ myſteriorū cognitionem. Secundo quantum ad lp̄lorū executionem ibi. Cuius factus ſum miniſter ⁊c. Prima iterum in duas. Primo ponit myſteriorum xp̄i ſibi da tam cognitionem. Secundo exponit qd̓ ſit iſtud myſte rium ibi. Eſſe gentes coheredes ⁊c. Circa cognitionem ſuam tria ponit. Primo ꝙ ſit certa. Secūdo ꝙ ſit plena Tertio ꝙ ſit excellens. Certa quidem ē quia non ē per humanā induſtriā nec ꝑ humanā intentionē q̄ falli pōt. Sap. 9. Cogitationes enim mortalium timide ⁊ incerte

N EPIIIOIAII AC DDDeTIOS IrI
prouidentie noſtre. Sed per legem diuinā que certiſſi ma eſt. Et ideo dicit. Quoniam ẜm reuelationem. ⁊cͣ. Gal̓. primo. Neqꝫ enim ego ab homine accepi illud ne qꝫ didici. ſꝫ per reuelationē ieſu chriſti. 2. Coꝝ. 3. Nos vero reuelata facie gloriā domini ſpeculantes. ⁊c. ¶ Itē plena ē. quia perfecte reuelatum eſt mihi: ⁊ cōmitto ve ſtro iudicio quia ego in verbis paucis hoc expreſſi: in qͦ bus cognoſcere poteſtis ꝙ perfectam cognitionem ha beam de myſterijs fidei. Et quantum ad hoc dicit. Si cut ſcripſi in breui id ē in paucis verbis ⁊ aperte eo mo do vt poteſtis legentes iutelligere. Can̄. 4. Fauus di ſtillans labia tua. ⁊c̄. Labium quidem breue quid ē. Et ſic labia doctoris ſunt fauus diſtillans quādo breuibus ⁊ paucis verbis multa ⁊ magna inſinuat. Sed attende vt dicit Auguſtinus ꝙ debet intendere hoc doctor ꝙ.ſ. intelligat̉. Et ꝙͣdiu ad hoc laborat verba ſua non ſūt ſu ꝑflua ſed ſi poſtꝙͣ intelligit̉ eis īmoratur ſuperflua ſunt eius verba. Dicit autē prudentiā meam: ẜm illud Pro uerb̓. 9. Scientia ſanctoꝝ prudentia. Que quidem non ē mundana ſed diuina ⁊ celeſtis ꝓpter qd̓ dicit. In my ſterio xp̄i. Eſt etiam excellens quia ſolis apoſtolis ē re ue lata. Unde ſubdit. Qd̓ alijs generationibus nō ē ag nitum. Licet enim miſteria xp̄i prophetis ⁊ patriarchis fuerint reuelata: nō tamē ita clare ſicut apoſtolis. Nam ꝓphetis ⁊ patriarchis fuerunt reuelata in quadaꝫ gene ralitate ſed apl̓is manifeſtata ſunt ꝙͣtum ad ſingulares ⁊ determinatas circumſtantias. Hoc autem qd̓ dicit ꝙ alijs generationibus ⁊c. poteſt dupliciter exponi. Uno modo vt per generationes tempora generationū accipi piantur. iuxta illud p̄s. Dn̄atio tua in omni generatiōe ⁊ generationē. Et tunc ē ſenſus ꝙ alijs generationibus id ē temporibꝰ nō ē agnitum filijs hominū.i. rationali bus creaturis ſcꝫ nec hominibus nec angelis. Mat. II. Abſcondiſti hec a ſapientibus ⁊ prudentibꝰ ⁊ reuelaſti ea paruulis. Sicuti reuelatum ē nunc ſanctis apoſtolis eius ⁊ ꝓphetis noui teſtamenti interpretantibꝰ ſcriptu ras ⁊ explanantibus legem. Luc̄. 8. Uobis datum ē no ſce myſteriū regni dei. ceteris autem ⁊c. Luc̄. 10. Beati oculi qui vident que vos videtis. Et infra. Dic̄o auteꝫ vobis ꝙ multi reges ⁊ ꝓphete voluerunt videre q̄ vos videtis ⁊ nō viderunt ⁊c. Alio modo poteſt exponi vt ꝑ generationes accipiant̉ hoīes generati. ẜm illud. Mat. 23. Venient hec omnia ſuꝑ generationem iſtam. ⁊cͣ. Et tunc ē ſenſus ꝙ alijs generationibus id ē hominibꝰ ī p̄ cedentibus generationibus generatis nō ē cognitū. ⁊cͣ. ſicut prius. Unde Eſa. 53. Quis credidit auditui nr̄o ⁊ brachium domini cui reuelatū ē? Sed hoc quidem ſacra mentum fidei reuelatum ē aliquibus patribus veterꝭ te ſtamēti. ẜm illud Io. 8. Abraam pater veſter exultauit vt videret diē meum vidit ⁊ gauiſus ē. Et etiam ꝓphe tis ẜm illud Ioel̓. ⁊. Poſt hec effundaꝫ de ſpiritu meo ſuper omnē carnem ⁊ prophetabunt filij vr̄i ⁊ filie vr̄e. Sed eis quidem reuelatum ē in quadam generalitate. apoſtolis vero clare ⁊ perfecte. Et hoc propter tria. Pri mo quia ipſi apl̓i habuerunt reuelationem immediate a filio dei. ẜm illud Ioh. i. Unigenitus filius qui ē in ſinu patris ipſe enarrauit. Prophete vero ⁊ patres veteris teſtamēti ipſi edocti ſunt per angelos vel per aliquas ſi militudines. Vnde dicitur Eſa. 6. Volauit ad me vnus de ſeraphin ⁊ in manu eius calculus quem. ⁊cͣ. Et ideo ipſi apl̓i clarius acceperunt. Secundo quia non in figu ris ⁊ in enigmaribus: ſicut ꝓphete viderunt. ſed reuela ta facie gloriā domini ſpeculantes. Luce. 10. Beati ocu li qui vident que vos videtis. Tertio quia apoſtoli con ſtituti fuerunt executores ⁊ diſpe ſatores huius ſacramē ti: ⁊ ideo oportebat ꝙ melius ip̄i eſſent inſtructi ꝙͣ alij.
IS III Ioh. 4. Alij laborauerunt ⁊ vos in labores eorū introi ſtis. ¶ Conſequenter cum dicit. Eſſe gentes. ⁊cͣ. mani feſtat quod ſit illud ſacramentū. Circa quod ſciendum ē ꝙ iudei triplicem prerogatiuam habebāt reſpectu genti lium ſcꝫ promiſſionis hereditatis. Roma. 4. Nō enim per legem promiſſio abrae aut ſemini eius vt heres eſſet mundi: ſed per iuſticiam fidei. p̄s. Dominus pars here ditatis mee ⁊c̄. Item per ſpecialem a gentibus alijs in ſtructionem. Deutero. 7. Te elegit dominus deꝰ tuus vt ſis ei populus peculiaris de cunctis populis qui ſunt ſuper terram. Unde p̄s. Nos autē populus eius ⁊ oues paſcue eiꝰ. Can̄. 6. Un̄a eſt colūba mea: ꝑfecta mea. ⁊cͣ. Item per xp̄i promiſſionē. Gen̄. 12. In te benedicēt̉ vni uerſe cognatiōes terre. Hec autem tria gentes nō habe bant: ſupra. 2. Qui eratis illo tempore ſine xp̄o alienati a conuerſatione iſrl̓. Sed ad hec tria recepti ſunt ꝑ fideꝫ Primo quidē quantū ad partipationem hereditatis. ⁊ quantū ad hoc dicit. Coheredes ſcꝫ ipſis iudeis in here ditate celeſti. Mat. 8. Multi ab oriente ⁊ occidente ve nient ⁊ recumbent cuꝫ abraam yſaac ⁊ iacob in regno ce lorum. ⁊c. Secundo ad ſpeciale collegium fidelium. Et quantum ad hoc dicit. Concorporales.i. in vnum corpꝰ Ioh. 10. Alias oues habeo que nō ſunt ex hoc ouili.i. gentes: ⁊ illas oportet me adducere ⁊ vocem meam au dient ⁊ fiet vnum ouile ⁊ vnus paſtor. Tertio ad partici pationem gratie repromiſſe. Et quantū ad hoc dicit. Et compartīcipes ſcꝫ promiſſionuꝫ q̄ facte ſunt abrae. Ro. 15. Dico autem chriſtum fuiſſe miniſtrum circūciſionis propter veritatem dei ad confirmādas promiſſiones pa trum: gentes autem ſuper miſericordia honorare deum. Et hec omnia conſecute ſunt gentes non per moyſen ſꝫ in chriſto. Ioh. pͥmo. Lex per moyſen data ē: gratia et veritas per ieſum xp̄m facta eſt. 2. Pet̓. pͥmo. Per quē maxima ⁊ p̄cioſa nobis promiſſa ⁊c̄. Item nec per imple tionem legis: quia hoc ē iugum qd̓ neqꝫ patres noſtri ne qꝫ nos portare potuimꝰ. vt dicitur Act̉. 15. Sed ꝑ euan geliuꝫ per quod omnes ſaluantur. Roma. pͥmo. Nō em̄ erubeſco euangelium. Uirtus enim dei eſt in ſalutē om ni credenti. pͥme Coꝝ. 15. Notum vobis facio euangeli um quod predicaui vobis quod ⁊ accepiſtis in quo ⁊ ſta tis ꝑ quod ⁊ ſaluamini. Lectio ſecunda. ſ Uius factus ſuꝫ e go miniſter ſcd̓m donū gratie dei q̄ data eſt mihi ſcd̓ꝫ operationem virtutis eius. Mihi enim omnium ſanctorum minimo data eſt gratia hec in gentibus euangelizare inue ſtigabiles diuitias xp̄i ⁊ illuminare omnes que ſit diſpenſatio ſacramenti abſconditi a ſeculis in deo qui omnia creauit. Poſtꝙͣ oſtendit apoſtolus eſſe ſibi gratiam diſpenſataꝫ quantū ad miſteriorum diuerſorum cognitionē: hic oſtē dit hoc idem quantum ad ipſorum miſteriorum executi onem. Et circa quod duo facit. Prīo cōmemorat auxili um gratie preſtitum ſibi ad exequendum. Secūdo oſten dit ſibi cōmiſſum officium miniſterij ibi. Mihi omnium ſanctorum minimo ⁊c. Prima in duas. Primo tangit miniſteriorum diuinorū executionē. Secundo oſtendit auxilium ſibi datum ad exequendum. ibi. Secūdū donū gratie ⁊c. Executio autē diuinoꝝ ſibi cōmiſſa ē ꝑ modū miniſterlj: ⁊ quantum ad hoc dic̄. Dico ꝙ hoc mīſteriuꝫ ē mihi cōmiſſū ſcꝫ gentes eſſe coheredes ꝑ euangelium

Explanatio ſancti Thome
per qd̓ gentes participes fiunt promiſſionis dei in chri ſto ieſu cuius ego paulus factꝰ ſum miniſter ⁊cͣ. Quaſi dicat. Non ego impleo vel exequor vt a me vel vt meū: ſed ſicut miniſterium quod dei eſt. Act̉. 9. Uas electio nis ē mihi iſte ⁊c. Vnde apoſtolus 1. Coꝝ. 4. Sic nos exiſtimet homo vt miniſtros xp̄i ⁊ diſpenſatores mīſte riorum dei. ¶ Deinde cum dicit. Secundum donū gra tie ⁊c. tangit auxiliū ſibi preſtitum ad miniſteriorū exe cutionem. Huiuſmodi autē auxiliū duplex fuit. Unum quidem ip̄a facultas exequendi: aliud ip̄a operatio ſiue actualitas. Facultatem autem dat deus infundendo vir tutem ⁊ gr̄am per quas efficitur homo potens ⁊ aptus ad operandum: ſed ip̄am operationem confert inquantū operatur in nobis interius mouendo ⁊ inſtigando ad bo num. Et ideo hoc accipiens apl̓s a deo dicit quantuꝫ ad pͥmū. Dico ꝙ factꝰ ſū mīſter ſꝫ certe nō meis meritꝭ nec virtute ꝓpria: ſed ẜm donū gratie dei que data ē mihi. quia.ſ. idoneus efficior ad executionem diuinoꝝ miniſte rioꝝ qui fui prius perſecutor 1. Coꝝ. 15. Plus omni bus laboraui nō ego ſed gratia dei mecum. Quantū ad ſecundū dicit. Scd̓m oꝑationē quā deus efficit inꝙͣtum virtus eius operat̉ in nobis ⁊ velle ⁊ perficere ꝓ bona voluntate. Poteſt auteꝫ hoc aliter exponi ẜm glo. vt qd̓ dictū eſt modo referat̉ ad precedentia: vt.ſ. dicat̉ ꝙ eſſe gentes coheredes ⁊ cōcorporales ⁊ cōparticipes ꝓmiſ ſionis eiꝰ.ſ. dei patris. hoc quidem donū dedit deꝰ gen tibus in xp̄o. id eſt per xp̄m ⁊ hoc ẜm operationem vir tutis. ⁊ per hoc ꝙ potenter operatus eſt ſuſcitando xp̄m a morte. ¶ Conſequenter cū dicit. Mihi ſanctorum mi nimo. ⁊c. on̄dit officiū cōmiſſū. cuius quidē cōmiſſionis gratia cōmendatur ex tribus. Primo quidem ex perſo ne ſue cōditione. Secūdo ex cōmiſſoꝝ magnitudine ibi. Euangelizare inueſtigabiles ⁊cͣ. Tertio ex fructus vti litate ibi. Vt innoteſcat ⁊c. Cōmendat̉ igitur officium ſi bi cōmiſſum: ex perſone conditione. Si em̄ rex aliquis aliquod quidem magnū officiū alicui magno principi et excellenti cōmitteret nō multū ei magnā gratiam faceret quantū ad hunc magnū in magno officio: ſed ſi magnuꝫ ⁊ arduiſſimū officium alicui paruo cōmittat. multū eum iganificat ⁊ magnaꝫ gr̄am facit ei: ⁊ tanto magis ꝙͣto officij excellentia excedit ip̄m. Secundū ergo hūc modū paulus gr̄am ſibi cōmiſſi officij cōmendat dicēs. Mihi omniū ſanctoꝝ minimo data eſt gratia hec. Et vocat ſe minimū non ex poteſtate ſibi cōmiſſa: ſed ex cōſideratiōe ſtatus p̄teriti. pͥme Coꝝ. 15. Ego ſum minimꝰ apoſtolo rum qui nō ſum dignus vocari apl̓s: quoniā perſecutus ſum eccl̓iam dei. Eſa. 60. Minimus erit in mille ⁊ par uulus in gentē fortiſſimam. Et hoc in gentibus. id eſt in ter gentes. Gal̓. 2. Qui em̄ operatus ē petro in apoſto latum circūciſionis: operatus eſt ⁊ mihi inter gētes. Et cū cognouiſſent gr̄am dei q̄ data eſt mihi inter gentes. ⁊c. Secundo cōmendat̉ hmōi cōmiſſionis gr̄a ex officij magnitudine qd̓ ē reuelare ⁊ manifeſtare ſecreta dei que ſunt magna ⁊ occulta: puta de magnitudine xp̄i ⁊ de ſa lute fideliū facta ꝑ eum. De his autē duobꝰ ē totum euā gelium. Quantū ad primū dicit. Euāgelizare ⁊c. Qua ſi dicat. Hec gratia data ē mihi vt annūciem bonū. pͥme Coꝝ. j. Non miſit me xp̄us baptizare ſed euangelizare. Et ibidem. 9. Ue enim mihi ſi non euangelizauero. Et hoc inueſtigabiles xp̄i diuitias que ſunt vere diuitie. ſu pra. 2. Deus autem qui diues ē in miſericordia ⁊cͣ. Ro. 2. An diuitias bonitatis eius ⁊ patientie ⁊ longanimita tis contemnis. ⁊cͣ. Ro. 10. Diues in omnes qͥ inuocant illum. Quaſi dicat. Diuitie iſte vere inueſtigabiles ſūt quia tanta eſt miſericordia eius ꝙ intelligi vel inueſtiga ri nō poſſet. Eſa. 33. Diuitie ſalutis ſapiētia ⁊ ſciētia timor domini ip̄e theſaurus eius ſcꝫ xp̄i: qꝛ in xp̄o abu̓dā tiſſime fuit timor domini. Eſa. II. Replebit eum ſpiritꝰ timoris dn̄i. In xp̄o enim ſunt omnes theſauri ſapientie ⁊ ſcientie abſconditi. Col̓. 2. Et hec ſunt inueſtigabiles quia. perfecte ſapientia ⁊ ſcientia xp̄i inueſtigari nō poſ ſ ſunt. Iob. 11. Reperies forſan veſtigia dei ⁊ vſqꝫ ad per fectum omnipotentem? Quaſi dicat. Non. Nam ꝑ crea turas in quibus relucet veſtigiū creatoris perueniri nō poteſt ad perfectam eius cognitionē. Huiuſmodi autem diuitias ſtupens admiratur apoſtolus. dicens. Roma. II. O altitudo diuitiarum ſapientie. ⁊ ſcientie dei quam. ⁊cͣ. Eccl̓. pͥmo. Sapientiā dei precedentem omnia quis inueſtigabit? ¶ Quantum ad ſecundū. id eſt ad manife ſtandum ſalutem fidelibus ex xp̄o prouenientem dicit. Illuminare omnes non ſolum iudeos ſed etiaꝫ gentiles per predicationē ⁊ miracula. Eccl̓. 24. Illuminabo om nes ſperantes in domino. Act̉. 9. Uas electiōis eſt. ⁊cͣ. Mat. 5. Vos eſtis lux mundi. Illuminare inꝙͣ quantuꝫ iu me eſt omnes.ſ. credere volētes. 2. Thy. 2. Qui oēs homines vult ſaluos fieri ⁊ ad agnitionē veritatis veni re. Ad hoc.ſ. vt intelligant que ſit diſpenſatio ſacramen ti: quia nihil valent iſta niſi diſpenſent. Quaſi dicat. de hoc illuminabo.ſ. ꝙͣ mirabilis ⁊ ex quanta dilectione ſit facta adimpletio archane redemptionis. Huiuſmōi aūt diuitie inueſtigabiles per xp̄m vobis diſpenſate ſūt. Sꝫ qꝛ dici poſſet iſtud qd̓ dicis ⁊ ſi ſit magnū omnes tamen hoc ſciunt. ideo ad hoc reſpondet apoſtolus dicēs ꝙ nō quia abſcondita a ſeculis. Ubi ſciendū ē ꝙ omnia q̄ ſunt in effectu latent virtute in ſuis cauſis: ſicut in virtute ſo lis cōtinent̉ oīa que ſunt in generabilibꝰ ⁊ corruptibili bus. Sed tamē ibi quedā ſunt abſcondita quedā manife ſta. Nam calor ē manifeſte in igne. aliquoꝝ vero rō que occulto modo ꝓducit latet in eo. Deus autē ē omnium rerū cā efficiens: ſed producit quedā quorū ratio poteſt cē manifeſta illa ſcꝫ que mediantibꝰ cauſis ſecūdis ꝓdu cit. Aliqua vero ſunt in eo abſcondita illa ſcꝫ que imme diate per ſeip̄m producit. Et quia ſacramentuꝫ humane redemptionis per ſeip̄m operatus ē deus: ideo in eo ſo lo hoc ſacramentū ē abſconditū. Et hoc ē qd̓ dicit. Ab ſcondita a ſeculis in deo.i. in ſola notitia dei. Inueſtiga re autē ſecreta prime cauſe maximū ē. pͥme Coꝝ. 2. Sa pientiā loquimur inter ꝑfectos. Sapīam vero nō huius ſeculi neqꝫ principū huiꝰ ſeculi qui deſtruunt̉ ſed loqui mur dei ſapientiā in myſterio que abſcondita ē quā pre deſtinauit deꝰ ante ſecula qui inꝙͣ oīa creauit. Lectio tertia. T innoteſcat principibus ⁊ poteſta v tibus in celeſtibus per eccleſiā mul tiformis ſapientia dei ſcd̓m p̄finiti onem ſeculorum quā fecit in xp̄o jeſu domi no noſtro: in quo habemus fiduciā ⁊ acceſ ſum in cōfidentia per fidem eius. Poſita dignitate officij ex magnitudine cōmiſſoruꝫ: hic commendat apoſtolus officij dignitatem ex vtilitate ef fectus: que quidem eſt renelatio magnarum rerum ma gnis perſonis. Sunt autem circa hoc tria conſideranda Primo quidem quibus ſit reuelatum: ⁊ quantū ad hoc dicit. At innoteſcat principibus ⁊c. Secundo per quem reueletur qꝛ per eccleſiam. Tertio quid reueletur: quia multiformis ſapiētia dei. Ad cuius quidē ſapientie de ſcriptionē quattuor tāgit apl̓s. Prīo eiꝰ multiplicitatē ibi. Multiformis ſapīa dei. Scd̓o modū multiplicitatꝭ ibi. Prefinitiōꝫ ſeculoꝝ. Tertio multiplicitatꝭ auc̄tatē.

in epiſtolam ad Epheſios III
Unde ſubdit. Quam fecit dominus in xp̄o ieſu domīo noſtro Quarto auctoris effectum. ibi. In quo habemus fiduciam ⁊ acceſſum. Eſt ergo ſapientia que reuelatur multiformis ⁊ hec quidē multiformitas tangit̉. Iob. 11. Utinā deus loqueret̉ tecuꝫ ⁊ apperiret labia ſua tibi vt oſtenderet tibi ſecreta ſapientie: ⁊ ꝙ multiplex ſit lex eiꝰ ⁊c. Gap̄. 7. Eſt enī in illa ſcꝫ ſapiētia diuina ſpūs intel ligentie ſanctus vnicus ⁊ multiplex ⁊c. Mult iplex ſcꝫ ī effectibꝰ: vnicus ſcꝫ in eſſentia. ¶ Modus aūt multipli citatis reuelate ſcīe ē ẜm p̄finitionē ſeculoꝝ.i. diſtinctio nem ⁊ determinationē diuerſorum tempoꝝ. Deus eniꝫ ordinat alia eſſe in vno tempore: alia ī alio: ⁊ ẜm hoc hu iuſmodi ſapientia multiformis dicit̉ ẜm p̄finitionē ſecu lorū quia diuerſa tempora diuerſis ornat effectibꝰ. Au ctor autē huius multiplicatis ē xp̄s. Unde dicit. Quam fecit deus in xp̄o ieſu dn̄o nr̄o.i. per xp̄m. Ipſe enim mu tat tempora ⁊ ſtatuꝫ eoꝝ. Heb̓. 1. Multipharie multiſqꝫ modis ⁊c. per quē fecit ⁊ ſecula. Pōt autē hoc qd̓ dicit quem fecit deus. ⁊c̄. referri vel ad eternā p̄deſtinationē Nam ip̄am fecit pater ī filio ſuo. ſupra pͥmo. Elegit nos in ip̄o ante mūdi cōſtitutionem vt eſſemus ſancti. Ipſe em̄ filius ē ſapientia patris. Nihil autē diffinit vel pre ordinat aliquis niſi per ſapientiā. Uel poteſt referri ad p̄ deſtinationis eterne cōpletionem quā deus pater ꝑ filiū cōſūmauit. 1. Coꝝ. 10. In quos fines ſeculorū deuener̄t Supple ſumus. ¶ Effectus aūt auctoris ē magnitudo fructꝰ qui nobis a xp̄o ꝓuenit. qd̓ ponit̉ cū dicit. In quo habemus fiduciā ⁊c. Circa qd̓ duo facit. Primo ponit que recepimus. Secūdo appropriatū ꝑ qd̓ recepimꝰ ibi Per fidē eiꝰ. Bona autē que recepimus ſunt duo. Unū qd̓ pertinet ad ſpem obtinendi. ⁊ quantum ad hoc dicit In quo ſcꝫ xp̄o habemus fiduciā ſcꝫ veniendi ad celum ⁊ eternā hereditatē. Io. 16. Confidite ego vici mundū. 2. Coꝝ. 3. Fiduciā talem habemꝰ ꝑ xp̄m ad deū. Aliud bonū ꝑtinet ad obtinendi facultatē. ⁊ ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit Et acceſſum ſcꝫ habemꝰ. Heb. 4. Adeamꝰ cū fiducia ad thronū glorie eiuſ. Iere. 3. Patrē vocabis me ⁊ poſt me ingredi nō ceſſabis. Ro. 5. Per quē acceſſū habemꝰ ꝓ fidem in gratia iſta in qua ſtamus ⁊ gloriamur ī ſpe gl̓ie filioꝝ dei. Per quid autē hec dent̉ nobis ſubdit dicens Per fidē eius ſcꝫ xp̄i. Ro. 5. Iuſtificati ex fide pacē ha beamus ad deū ꝑ dn̄m noſtrū ieſum xp̄m. Vt ergo bre uiter cōprehendamꝰ dico ꝙ reuelata ē ſapiētia dei mul tiformis varietatis ẜm diſtinctionē ⁊ p̄finitionē ſeculoꝝ que dedit nobis fiduciam ⁊ acceſſum ad pr̄em ꝑ fidē eiꝰ Quibus autē reuelata ſit iſta multiformis ſapientia dei oſtendit ⁊ tunc ſumit̉ iſta littera ſuperius dimiſſa. Vt in noteſcat principibus ⁊ poteſtatibus ex qua apparet ma gnitudo. Et qꝛ etiā in terris ſūt pͥncipes ⁊ poteſtates ad dit. In celeſtibus.i. in celo vbi nos erimus. ¶ Notāduꝫ ē autē hic ꝙ principes ⁊ ptātes ſunt duo ordines qui ex ip̄orū nominę p̄eminentiam in operando deſignāt. Po teſtas ordinat ad reprimendū impedimenta ſalutis: ſed ordo pͥncipatuū p̄eſt ⁊ iniungit ad bene exequendū. Ꝙ aūt ad ordinē pͥncipatus ꝑtineat regulare pꝫ ꝑ illud p̄s. Preuenerunt pͥncipes cōiuncti pſallentibꝰ ⁊c̄. Iteꝫ pͥn cipes iuda duces eoꝝ ⁊c. Ꝙ autē ad poteſtates ꝑtineat repͥmere pꝫ Ro. 13. Vis autē nō timere ptāteꝫ. bonū fac ⁊ habebis laudē ex illa: dei enī miniſter ē tibi in bonum ſi aūt malefeceris time. Non em̄ ſine cauſa gladium por tat ⁊c. Magni ergo ſunt quibꝰ innoteſcit qꝛ ſanctis an gelis per quos dirigunt̉ ⁊ defendunt̉ ſancti. Per quid aut eis innoteſcat multiformis ſapiētia dei ſubdit dicēs Per eccl̓iam qd̓ quidē habet magnā difficultatē. Nam glo. habet.i. ꝑ apoſtolos in eccl̓ia p̄dicantes. Unꝰ qui dem intellectus eſſe poteſt ꝙ ſcꝫ angeli didicerūt ab apo
ſtolis: ⁊ hoc videt̉ quandā rōnem habere. videmꝰ enim ꝙ in celo inter angelos ſuꝑiores qui īmediate a deo illu minant̉: illuminant ⁊ docet inferiores angelos qui nō ī mediate illuminant̉ a deo. Nō videt̉ ergo irrationabile ꝙ apl̓i qui īmediate a deo ſunt edocti. ẜm illud Io. pͥmo. Unigenitus filiꝰ qui ē in ſinu patris ip̄e enarrauit vt do ceant angelos. Sed hoc quidē ſatis ſufficienter dici poſ ſet niſi aliud occurreret. Cū em̄ in xp̄o ſint due nature. diuina ſcꝫ ⁊ humana. Edocti quidē ſunt apl̓i a xp̄o im mediate ꝙͣtum ad humanam naturā. Angeli autem īme diate naturam diuinā vident: etiā inferiores al̓s nō eēnt beati cū in ſola viſione diuine eſſentie rōnalis creature beatitudo cōſiſtat. Nō eſt ergo cōueniens nec rō aliqua vt dicamus ſanctos qui ſunt in patria doceri a ꝙͣtūcūqꝫ perfectis viatoribus. Nam licet inter natos mulierū nō ſurrexit maior iohanne baptiſta: tamē qui ē in regno ce ᵐ lorū maior eſt illo: vt dicitur Mat. 11. Dicere autē ꝙ de mones doceantur ab hominibꝰ. hoc abſqꝫ p̄iudicio cre dibile ē. Sed ꝙ beati qͥ immediate verbū conſpiciūt qd̓ eſt ſpeculum ſine macula in quo relucent oīa: a viatori bus doceant dici nō debet nec conueniens videt̉. Dicē dum ē ergo ꝙ innotuit angelis per eccl̓iam.i. per apl̓os p̄dicantes vt dicit glo. nō ꝙ angeli hoc didicerint ab eis ſed in eis. Nam ſicut dicit Augꝰ. ſuꝑ Gen̄. ad litteram Deus anteꝙͣ creaturas crearet: ante dico ordine nature non ordine temporis cum ẜm tempus ſimul omnia crea ta ſint rōnes rerum naturaliū indidit mentibus angelo rum: quo fit vt angeli dupliciter res naturales cognoſce rent: qꝛ cognouerūt eas in verbo: ⁊ hec cognitio dicitur matutina. Itē cognouerūt eas in naturis ꝓprijs: ⁊ hec dicit̉ cognitio veſpertina. ¶ Ulterius notandū ē ꝙ ſunt quedam rationes myſteriorum gratie totam creaturam excedentes ⁊ huiuſmodi rationes nō ſunt indite menti bus angelorum: ſed in ſolo deo ſunt occulte. Et ideo an geli non cognoſcunt eas in ſeip̄is: nec etiam in deo ſꝫ co gnoſcunt eas ẜm ꝙ in effectibus explicantur. Cum igi tur rationes pertinentes ad multiformem ſapientiā dei ſint huiuſmodi ſcꝫ in ſolo deo abſcondite: ⁊ poſtmodum in iſtis forinſecis effectibus explicate: manifeſtum eſt ꝙ angeli eas nec in ſeip̄is nec in ip̄o verbo nec etiā ab apo ſtolis nec a viatoribus alijs cognouerūt ſed in ip̄is apo ſtolis explicatas prius in mente diuina latentes cogno uerunt: ſicut domus que eſt in mente artificis vel conce ptu de dono facienda: nullus ſcire poteſt ꝙͣdiu latet ī mē te: niſi ſolum illē qui ſolus illabitur animabus ſcꝫ deus ſed poſtꝙͣ conceptus eſt iam in effectu extrinſeco expli catus quia domus iam facta eſt: ſic aliquis de domo iaꝫ facta que prius latebat in mente artificis edocetur. non autem edocetur per domum ſed in domo. Unde iam re ſtat vt aliter exponatur hoc quod dicit. Vt īnoteſcat pͥn cipibus ⁊c. vt illa coniunctio vt accipiatur nō cauſaliter ſed quodāmodo conſecutiue ⁊ legatur ſic Illuminare q̄ ſit diſpenſatio ſacramenti abſconditi a ſeculis in deo qui omnia creauit ita tamē abſconditi vtª innoteſcat princi pibꝰ: ⁊ id eſt iſtud ſacramentum ita fuit abſconditum in deo ꝙ inde innotuit principibus ⁊ poteſtatibus non ab eterno ſed a ſeculo quia omnis creatura principium. ha bet. Et hoc non per eccleſiam terrenam ſed celeſtem: qꝛ ibi eſt vera eccleſia que eſt mater noſtra ⁊ ad quā tendi mus ⁊ a qua noſtra eccleſia militans eſt exemplata. Et ſic li per deſignat ordinem nature tantum vt dicatur per eccleſiam celeſtem. id eſt de vno in aliud. ſicut dicitur il lud factum eſt notum per totum regnum vel ciuitatē: qꝛ noua currunt ab vno in aliū ẜm ꝙ verba currunt ſic̄ d̓r Act̉.9. de ſuſcitatiōe thabite beghine ſcī petri. Notū āt factum eſt ꝑ vniuerſam yopen ⁊ crediderunt multi. ⁊c

Explanatio ſancti Thome
Magiſter tn̄ aliter recitat lecturā auguſtini hoc mō. Il luminare q̄ ſit diſpenſatio ⁊c. ⁊ hoc ꝑ eccl̓iam.i. oēs qui ſunt in eccl̓ia terrena: ſed hoc nō ē ẜm intentionē augu ſtini. ¶ Hic poſſet queri vtrū angeli a pͥncipio mundi co gnouerīt myſteriū incarnatiōis. Reſpōdet magiſter di cens ꝙ angelis maioribꝰ notū fuit ſed nō minoribꝰ. Un̄ ip̄i ſcꝫ minores angeli interrogant. Eſa. 63. Quis ē iſte qui venit de edom tinctis veſtibus de boſra? Sed opīo hec ē contra beatū dionyſiū. Dionyſius em̄ duas inter rogationes angeloꝝ de xp̄o factas ex ſacra ſcriptura acci pit. Unā ex p̄s. Quis eſt iſte rex glorie. Itē accipit aliā ex Eſa. 63. Quis eſt iſte qui venit de edom ⁊c̄. Prima autē interrogatio ẜm eum ē inferiorū angelorū. Secun da ſupremorum qd̓ patet: quia prime non deꝰ reſpondet̉. ſed alius. Vnde dicit. Dominꝰ virtutum ip̄e eſt rex gl̓ie. ſecunde vero reſpondet ip̄e deus īmediate. Ande dicit Ego qui loquor iuſticiā ⁊ ꝓpugnator ſum ad ſaluādum. Uult ergo dionyſius ꝙ vterqꝫ aliquid ignorauerunt. ⁊ vterqꝫ aliquid ſciuerunt: qꝛ a principio oēs ſciuerūt my ſterium incarnationis in generali: ſed rōnes in ſpeciali didicerūt tempore ꝓcedente ſeu ꝓceſſu tꝑis ẜm ꝙ ī ef fectibus extrinſecis explicabant̉. Lectio quarta. Ropter qd̓ peto ne deficiatis in tri bulationibꝰ meis in vobis que eſt gl̓ia veſtra. Huiꝰ rei gratia flecto ge nua mea ad patrē domini noſtri ieſu chriſti ex quo omnis paternitas in celis ⁊ in terra nominat̉: vt det vobis ſcd̓m diuitias glorie ſue virtutem corroborari per ſpiritum eius in interiore xp̄m habitare per fidem in cor dibꝰ veſtris: in charitate radicati ⁊ fundati Poſtꝙͣ egit apl̓s de dignitate officij qd̓ ꝑtinet ad ſuam cōditionem: hic conſequēter agit de his que ꝑtinent ad ſuā afflictionem ſcꝫ de paſſionibꝰ ſuis. Circa qd̓ duo fa cit. Primo exhortat̉ eos ne pro ſuis tribulationibꝰ con turbent̉ ſed habeant patientiā. Secūdo qꝛ ad hoc ꝙ hō nō cōturbet̉ neceſſariū ē diuinū auxiliū. p̄mittit orationē vt impleant hoc ꝑ diuinā gr̄am ibi. Huius rei gr̄a. ⁊c̄. Dicit ergo primo. ex magnitudine officij mei ⁊ firmita te eius quā habeo ꝑ fidē xp̄i accidit ꝙ tribulationes pa tior nec me cōturbant nec a xp̄o auellere poſſunt. Ro. 8 Quis nos ſeparabit a charitate xp̄i. tribulatio ⁊cͣ. Qua ſi dicat. Nihil. Propter qd̓ induco vos ⁊ peto ne defici atis in tribulatiōibꝰ meis. ne.ſ. occaſiōe tribulationum meaꝝ deficiatis oīno a fide ⁊ ab oꝑibꝰ bonis. Heb̓. 12. Nō fatigemī animis vr̄is deficientes. Dico aūt ꝙ vos nō debetis deficere qꝛ ſunt ꝓ vobis.i. ꝓ vtilitate vr̄a. 2. Coꝝ. 1. Siue tribulamur ꝓ vr̄a exhortatiōe ⁊ ſalute: ſi ue cōſolamur ꝓ vr̄a cōſolatiōe ⁊ ſalute: que operat tole rantiā paſſionū earūdē quas ⁊ nos patimur vt ſpes nr̄a firma ſit ꝓ vobis ſciētes quoniā ſicut ſocij paſſionū eſtis ſic eritis ⁊ cōſolationū. Vel dicit ꝓ vobis.i. ꝓ vr̄a ꝓba tione Sap̄. 3. Tanꝙͣ auꝝ ī fornace ꝓbauit electos dn̄s. ⁊c. Que ē gl̓ia vr̄a.ſ. ſi nō deficiatis ſed ſtetis fortes in tribulationibꝰ. Nā qui ꝑſeuerauerit vſqꝫ ī finē ⁊c̄. Alio mō que ē gl̓ia vr̄a.i. tolerātia paſſionū nr̄aꝝ eſt pro vo bis ad gl̓iam in hoc ꝙ deꝰ expoſuit apl̓os ſuos ⁊ ꝓphe tas tribulationibꝰ ⁊ paſſiōibꝰ ꝓpter ſalutē veſtrā. Oſee 6. Propterea dolaui ī ꝓphetis ⁊ occidi eos ⁊c̄. 2. Coꝝ. pͥmo. Gl̓ia veſtra ſumꝰ ſicut vos noſtra. ⁊c. ¶ Cōſequē ter cū dicit. Huiꝰ rei gr̄a ⁊c̄. implorat eis auxiliū ꝑ ora tionē vt ꝑ exhortationē ſuā ꝓficiāt. Et pͥmo or̄one p̄mit
tit. Secūdo quaſi ſecurus de exauditione gratias agit. ibi. Ei aūt qui potens eſt ⁊c. Iteꝫ pͥma in tres qꝛ primo ꝓponit or̄onis obiectū. Secūdo or̄onis intentū ibi. Ut det vobis ẜm diuitias ⁊c. Tertio or̄onis fructum. ibi. Vt poſſitis cōprehendere ⁊c. Oratio aūt reddit̉ exaudi bilis ꝑ humilitatē. p̄s. Reſpexit in or̄onem humiliū ⁊cͣ. Eccl̓. 35. Oratio humiliantis ſe nubes penetrabit. ⁊c. Et ideo ſtatim or̄onem ſuā ab humilitate incipit dicens Huius rei gr̄a.ſ. ne deficiatꝭ a fide flecto genua mea ad patrē. ⁊cͣ. Qd̓ ē ſignū humilitatis ꝓpter duo. Prīo qꝛ qui genua flectit quodāmodo paruificat ſe ⁊ ſubijcit ſe ei cui genua flectit. Vnde ꝑ huiuſmōi oſtendit̉ recognitio ꝓprie fragilitatis ⁊ paruitatis. Secūdo qꝛ in genu ē for titudo corꝑis. Qn̄ ergo quis genua flectit ꝓteſtat debi litatē ſue virtutis. Et inde ē ꝙ exteriora ſigna corpora lia exhibent̉ deo ad cōuerſionē ⁊ exercitiū ſpūs ⁊ anime interioris. 2. Paralip. vlt̓. in or̄one manaſſes. Flecto genua cordis mei ⁊c. Eſa. 45. Mihi curuabit̉ oē genu. ⁊c. ¶ Deinde deſcribit or̄onis obiectū qd̓ eſt deꝰ. ⁊ de ſcribit eū ex duobꝰ. Prīo ex affinitate. Scd̓o ex auctori tate. Ex affinitate em̄ erigimur ad orandū cū fiducia. Et ꝙͣtū ad hoc dicit. Ad pr̄eꝫ dn̄i noſtri ieſu xp̄i.ſ. cuiꝰ nos filij ſumus. Iac̄. 1. Omne datū optimū ⁊cͣ. Eſa. 63. Tu em̄ domine pater noſter. ⁊c. Ex auctoritate autē confir matur obtinendi qd̓ petimus fiducia qꝛ ip̄e ē ex quo oīs paternitas in celo ⁊ in terra noīatur. ¶ Hic poſſet queri vtrū in celo ſit paternitas. Poſſet dici breuiter ꝙ in ce lo. i. in deo hel in diuinis ē paternitas q̄ ē pͥncipium oīs paternitatis. Sed de hac nō querit̉ ad p̄ſens: qꝛ cuilibꝫ fideli nota ē. Sꝫ querit̉ vtrū in celis.i. vtrum in angelis ſit aliqua paternitas. Ad hoc dico ꝙ paternitas ē tantū in viuentibus ⁊ cognoſcentibꝰ. Eſt autem duplex vita. Una ẜm actū. alia ẜm potentiā. Uita quidē ẜm potētiā ē habere opera vite in potentia. Unde dormiens quātū ad actus exteriores dicit̉ viuere in potentia. Uiuere au tem ẜm actū ē qn̄ exercet quis oꝑa vite in actu. Sic aūt nō ſolū qui dat potentiā vite pater ē eius cui dat: ſed qui dat actū vite ille etiā pater dici pōt. Quicūqꝫ ergo indu cit aliquē ad aliquē actū vite: puta ad bene operandum intelligendū: volendū: amādū pater eius dici pōt. pͥme Coꝝ. 4. Nam ſi deceꝫ milia pedagogoꝝ habeatis ī xp̄o ſed nō multos patres ⁊cͣ. Cū ergo inter angelos vnꝰ al terū illuminet ꝑficiat ⁊ purget ⁊ iſti ſint actus hierarchi ci: manifeſtū ē ꝙ vnus angelus ē pater alterius ſicut ma giſter ē pater diſcipuli. ¶ Utrū autē paternitas que ē in celis ⁊ in terra deriuet̉ a paternitate que ē in diuinis du bitat̉ ⁊ videt̉ ꝙ non qꝛ noīa ſic imponimꝰ ẜm ꝙ res no minatas cognoſcimꝰ. Quicqͥd aūt cognoſcimꝰ ē ꝑ crea turas: ergo noīa impoſita a nobis rebus ip̄is plus ⁊ pri cōueniūt creaturis ꝙͣ ip̄i deo. Rn̄deo ⁊ dico ꝙ nomen alicuius rei noīate a nobis dupliciter pōt accipi: qꝛ vel ē exp̄ſſiuū vel ſignificatiuū conceptus intellectus qꝛ vo ces ſunt note vel ſigna paſſionū vel cōceptuū qui ſunt in aīa: ⁊ ſic nomē prius ē in creaturis ꝙͣ in deo. Aut inquā tū eſt manifeſtatiuū quidditatis rei noīate exteriꝰ. ⁊ ſic ē prius in deo. Unde hoc nomē paternitas ẜm ꝙ ſignifi cat ꝯceptionē intellectus noīantis rem: ſic per prius in uenit̉ in creaturis ꝙͣ in deo. qꝛ ꝑ prius creatura innote ſcit nobis ꝙͣ deus: ſcd̓m autē ꝙ ſignificat ipſā rē noīata ſic ꝑ prius eſt in deo ꝙͣ in nobis: quia certe omnis virtꝰ generatiua in nobis eſt a deo. Et ideo dicit. Ex quo om nis paternitas in celo ⁊ in terra nominatur. Quafi di cat. Paternitas que eſt in ip̄is creaturis eſt quaſi nomi nalis ſeu vocalis: ſed illa paternitas diuina qua pr̄ dat totam naturam filio abſqꝫ omni imperfectiōe eſt vera pa ternitas. ¶ Conſequenter cum dicit. Ut bet vobis. ⁊cͣ.

in epiſtolam ad Epheſios III
oſtendit orationis intentū. Et primo facit hoc Secundo oſtendit per quid poſſet īpetrare ſuū propoſitū ibi. Per ſpiritum eius ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ peto ne deficiatis ſed ſtetis viriliter. Scio tamē ꝙ hoc ex vobis facere nō poteſtis ſine dono dei. ideo peto vt det vobis. Iacob̓. 1. Omne datuꝫ optimū ⁊c. Et hoc quidem ẜꝫ diuitias glo rie ſue. id eſt ẜm copiaꝫ maieſtatis eius ⁊ magnificentie. psͣ. Gloria ⁊ diuitie in domo eiꝰ. ꝓuerb̓. 8. Mecū ſunt diuitie ⁊ gloria Diuitie inꝙͣ que faciunt virtutē corrobo rari. Eſa. 4ο. Qui dat laſſo virtutē. ⁊ his qui nō ſunt: fortitudinem ⁊ robur multiplicat. Et hoc in interiori ho mine. quia niſi in interioribus fortificetur homo: facilit̓ ab hoſte ſuperatur. Eſa. 9. Confirmet illud ⁊ corroborꝫ in iudicio ⁊ iuſticia amodo ⁊ vſqꝫ in ſēpiternū. ¶ Tūc re ſumatur illa ꝑticula interpoſita ſcilicꝫ per ſpiritu in qua oſtendit per quid obtinere poteſt quod petit. Ipſe enim ſpiritus qui roborat eſt ſpiritus fortitudinis: ⁊ eſt cauſa non deficiendi in tribulationibus. quē obtinemus per fi dem que eſt fortiſſima. quia fides eſt ſubſtantia rerū ſpe randarū. id eſt facit in nob̓ ſubſiſtere res ſperandas. Vn de. 1. Pe. 4. Cui reſiſtite fortes in fide Et ideo ſubiūgit. Habitare xp̄m per fidem. Et hoc in cordibus veſtris.1. Pe.3. Dominū autē xp̄m ſanctificate in cordibus veſtrꝭ Per quod? Dico ꝙ non ſolū per fidem que vt donuꝫ eſt eſt fortiſſima. ſed etiā per charitatē que eſt in ſanctis. Et ideo ſubdit In charitate radicati ⁊ fūdati.1. cor. 13. Om nia ſuffert: omnia credit: omnia ſperat: omnia ſuſtinet: charitas nunꝙͣ excidit. Can̄. vltimo. Fortis eſt vt mors dilectio. Vnde ſicut arbor ſine radice ⁊ domus ſine fun damēto defacili ruit: ita ſpirituale edificiū niſi ſit in cha ritate fundatū ⁊ radicatū durare non poteſt. Lectio quinta. T poſſitis cōprehendere cuꝫ omni bus ſanctis que ſit latitudo ⁊ longi tudo ⁊ ſublimitas ⁊ profundū. Sci re etiā ſupereminenteꝫ ſcientie charitatem xp̄i: vt impleamini in omnē plenitudinem dei. Ei autē qui potens eſt omnia facere ſu perabundanter qͣꝫ petimus aut intelligimꝰ ẜm virtutē que operatur in nobis. ipſi glo ria in eccl̓ia et in chriſto ieſu in omnes gene rationes ſeculi ſeculorum Amen. Supra on̄dit apoſtolus petitionis ſue ꝓ epheſijs ⁊ ora tionis intentū. ſcilicet corroborationeꝫ ſpiritus in fide ⁊ charitate: hic conſequent̓ oſtendit eoꝝ que petit fructuꝫ corroborationis que eſt per fidem ⁊ charitate que eſt q̄ dam cognitio. Ideo primo ꝓponit ipſam noticiā. Secū do ipſius noticie ſeu cognitionis efficaciā ibi Vt implea mini in omni plenitudine dei. Dicit ergo. Ita ſitis cha riſſimi in charitate radicati ⁊ fundati vt poſſitis cōpre hendere ⁊c. qd̓ quidem dupliciter legi poteſt. primo mo do vt magis ſequatur intentionē apoſtoli. ¶ Sciendum eſt ergo ꝙ tam in futuro ꝙͣ in preſenti cognitio dei ē no bis neceſſaria. nam in futuro gaudebimus ⁊ de cogniti on dei: ⁊ de cognitione aſſumpte humanitatis. Iohā. 17. Hec eſt vita eterna vt cognoſcāt te. ⁊ cet̓a. Iohannis I0. Ingredietur ſcilicet in contēplationem diuinitatis: ⁊ egredietur ſcilicet in cōtemplationē humanitatis. ⁊ pa ſcua inueniet. Et quia fides eſt inchoatio illiꝰ future co gnitionis. quia eſt ſubſtantia rerum ſperandarum ⁊c. vt dicitur Heb̓. 11. Quaſi iā in nobis res ſperandas ꝑ mo dum cuiuſdam inchoationis facit ſuſtinere. Inde eſt ꝙ
tfides noſtra in his duobus conſiſtit. ſcilicet in diuinita ē ⁊ humanitate xp̄i. 1. coꝝ. 2. Non enim iudicaui me ſci re inter vos niſi ieſum chriſtum ⁊c. Secundū hoc ergo p̄ mo premittit eis cognitionē diuiuitatis. Secūdo cogni tionem miſteriorū humanitatis ibi. Scire etiā ſuꝑemi nentē ſcientie ⁊cͣ. Cognitionē autem dei manifeſtat eis ſub his verbis. Vt poſſitis ⁊c. Quaſi dicat. Corrobora mini per fideꝫ ⁊ charitatē. quia ſi ſic eſtis peruenietis ad vitā eternam: vbi habebitis deum preſentē ⁊ perfecte eū cognoſcetis. Ꝙ autē deus manifeſtet̉ amanti patꝫ Ioh̓. 14. Qui diligit me diliget̉ a patre meo: ⁊ ego diligā eū ⁊ manifeſtabo ei meipſum. Ꝙ vero manifeſtetur creden ti patet ꝓut dicitur Eſa. 7. ẜm aliā litteram. Niſi credi deritis non intelligetis. Oportet em̄ ẜm fidem ⁊ chari tatem vt corroboremini vt poſſitis comprehendere. Vbi ſciendum eſt. ꝙ comprehendere qn̄qꝫ ponitur pro inclu dere. ⁊ tunc oportet ꝙ cōprehendens contineat in ſe to taliter cōprehēſum. Quandoqꝫ autē ponitur ꝓ appre hendere. ⁊ tunc dicit remotionē diſtantie: ⁊ inſinuat ꝓ pinquitatem. Primo autē modo a nullo intellectu crea to deus cōprehendi poteſt. Iob. 11. Forſitan veſtigia dei cōprehendes ⁊ vſqꝫ ad perfectū omnipotentē reperies? Quaſi dicat. Non. quia ſic poſſet eum perfecte cogno ſcere quantū cognoſcibilis eſt Et de hac cognitione non intelligitur quod hicitur. Vt poſſitis cōprehendere. ſed ſecundo modo ⁊ eſt vna de tribus dotibus. ⁊ de hac loqͥ tur apoſtolus cum dicit. Vt poſſitis cōprehendere id eſt deum habere preſentē ⁊ preſentialit̓ cognoſcere. Phil̓. 3. Sequor autē ſi quō cōprehendā in quo ⁊c. Et hec cō prehenſio eſt cōmunis omnibus ſanctis eius. Ideo ſub dit. Cum omnibus ſanctis. psͣ. Gloria hec eſt omnibus ſanctis eius. Talibus auteꝫ dicitur illud.1. coꝝ. 9. Sic currite vt cōprehēdatꝭ ⁊c. ¶ Que ſit latitudo ⁊c. Notā dum ꝙ verba iſta videntur ortū habere ex verbis. Iob. II. Forſan inquit veſtigia dei cōprehendes? Quaſi di cat incōprehenſibilis eſt. Huius autē incōprehenſibili tatis cauſam aſſignat dicens: Excelſior celo eſt ⁊ quid fa cies. Profundior inferno eſt: ⁊ vnde cognoſces. Longi or terra menſura eius ⁊ latior mari. Ex quo videt̉ ꝙ iob oſtendat eū eſſe in cōprehenſibilem: attribuēs ei quadru plicē differentiā dimenſionum. His em̄ verbis alludēs apoſtolus dicit: Vt poſſitis cōprehendere que ſit latitu do ⁊cͣ. Quaſi dicat. Habeatis tantā fidem ⁊ charitatem vt poſſitis tandem cōprehendere quod cōprehenſibile ē Et hoc modo exponit dyoniſſus. Non eſt tamen aliquo modo intelligendum has dimenſiones corporalit̓ eſſe in deo. quia ſpiritus eſt deus vt dicitur Ioh̓. 4. ſunt tamē in deo metaphorice. Vnde per latitudinē deſignat dimē ſio ſeu extenſio virtutis ⁊ ſapientie diuine ſuper omnia. Ecc̄. 1. Effudit illā ſcilicet ſapientiā ſuper om̄ia oꝑa ſua Per longitudinē deſignat̉ eterna eius duratio. psͣ. Tu autē dn̄e ineternū permanes. ⁊ psͣ. Domū tuam dn̄e de cet ſanctitudo in longitudine dieꝝ. Per ſublimitatē vl̓ celſitudinē vero perfectio ⁊ nobilitas nature eius q̄ in ī finitū excedit omnē creaturā. psͣ. Excelſus ſuꝑ om̄es gē tes dn̄s Et ꝓfundū id ē incōprehēſibilitas ſapiētie eius Ecc̄. 7. Alta ꝓfunditas ſcilicet ſapientie diuine qͥs īue niet eaꝫ? Sic ergo patet ꝙ finis fidei ⁊ charitatis noſtre eſt vt ꝑueniamus ad perfectā dei cognitionē qua cogno ſcamus infinitā ſue virtutis extenſionē: eternā ⁊ infinitā eius durationē: ſue perfectiſſime nature celſitudinē: ſue ſapientie profunditatē ⁊ incōprehenſibilitatē eo modo ſi cut eſt attingendū. ¶ Conſequenter quia adhuc alia co gnitio eſt neceſſaria ſcilicet cognitio miſterioꝝ humani tatis ideo ſubdit. Scire etiā ſuꝑeminētē ſciētie ⁊cͣ. Ubi ſciendū eſt ꝙ quicqͥd eſt in miſterio redēptiōis humane

Ex planatio ſancti Thome
⁊ incarnationis xp̄i totū eſt opus charitatis. Naꝫ ꝙ in carnatus eſt: ex charitate ꝓceſſit ſupra. 2. Propter nimi am charitatē ſuā qua dilexit nos ⁊cͣ. Ꝙ vero mortuꝰ fuit ex charitate proceſſit. Ioh̓. 15. Maiorē hac dilectiōe ne mo habet ⁊c. infra. 5. Xp̄s dilexit nos ⁊ tradidit ſemet ipſum pro nobis oblationē ⁊ hoſtiā deo. propt̓ hoc dicit gregorius. O ineſtimabilis dilectio charitatis vt ſeruū redimeres filiū tradidiſti. Et ideo ſcire charitatē xp̄i eſt ſcire omnia miſteria incarnationis xp̄i ⁊ redemptiōis no ſtre que ex īmenſa charitate dei ꝓceſſerunt: que quideꝫ charitas excedit omnē intellectū creatū ⁊ omniū ſcienti am: cum ſit incōprehenſibilis cogitatu. Et ideo dic̄. Su pereminentē ſcientie ſcilicet nature ⁊ omnis intellectus creati. Phil̓. 4. Et pax dei que exuperat omnē ſenſum Charitatē xp̄i id eſt quā deus pater fecit ꝑ xp̄m. 2. cor. 5 Deus erat in xp̄o mundum reconciliās ſibi. ¶ Alio mo do poteſt legi vt referatur ad perfectionē charitatis no ſtre. Quaſi dicat. Corroboramini in charitate radicati ⁊ fundati: ⁊ hoc vt poſſitis cōprehendere nō ſolū cogno ſcendo cū omnibus ſanctis. quia hoc donū ſcilicet chari tatis cōmune eſt omnibus. cū nullus poſſit eſſe ſanctꝰ ſi ne charitate vt dicitur Ephe 3. Poſſitis inꝙͣ cōprehen dere que ſit latitudo ſcilicet charitatis que ſe extedit vſ qꝫ ad inimicos. psͣ. Latū mādatū tuū nimis. Lata ē em̄ charitas ad ſuam diffuſionē. psͣ. Eduxit me in latitudi nem dn̄s. Longitudo aūt eius attendit̉ ꝙͣtum ad ſui ꝑ ſeuerantiā quia nunꝙͣ deficit ſed hic incipit ⁊ perficitur in gloria.1. coꝝ. 13. Charitas nunꝙͣ excidit. Can. vltīo. Aque multe non potuerunt extinguere charitatē. Sub limitas autē eius attendit̉ ꝙͣtuꝫ ad intentionē celeſtiū: vt ſcilicet deus nō diligat̉ ꝓpter temporalia. quia huiꝰ modi charitas eſſet infirma: ſed vt diligatur ꝓpter ſe tā tū. Iob. 40. In ſublime erigere ⁊ eſto glorioſus. Pro fundū vero attenditur ꝙͣtum ad originē ipſius charitatꝭ Nam hoc ꝙ deum diligimus non eſt ex nobis ſed a ſpi rituſancto. quia vt dicitur Ro. 5. Charitas dei diffuſa ē in cordibus noſtris per ſpiritumſanctū ⁊c. Hoc ergo ꝙ vnus habet charitatē longā latam ſublimē ⁊ profundaꝫ ⁊ alius non: venit ex profundo diuine predeſtinationis. Eccl̓. 1. Profundum abyſſi quis dimenſus eſt? Ergo vt poſſitis cōprehendere id eſt perfecte conſequi cū omnibꝰ ſanctis que ſit latitudo vt extendatur charitas veſtra vſ qꝫ ad inimicos. que ſit longitudo vt ſcilicet nunꝙͣ defici at que ſit ſublimitas vt ſcilicet ꝓpter ſeip̄m deus diliga tur ⁊ profundum ſcilicet predeſtinationis ⁊c. ¶ Sciēdū eſt autē hic ꝙ xp̄s in cuius poteſtate fuit eligere genus mortis quod vellet: qꝛ ex charitate mortem ſubijt. elegit mortē crucis in qua predicte quatuor dimenſiones ſunt Ibi eſt latitudo ſcilicet in ligno trāſuerſo: cui affixe ſunt manus. quia opera noſtra debent per charitatem dilata ri vſqꝫ ad inimicos. psͣ. Eduxit me in latitudinē dominꝰ Ibi eſt longitudo in ligno erecto cui innitit̉ totum corpꝰ quia charitas debet eſſe perſeueratiua que ſuſtinet ⁊ ſal uat hominē. Matth̓. 10. Qui autē ꝑſeuerauerit vſqꝫ in finē hic ſaluus erit. Ibi eſt ſublimitas in ligno ſuperiori cui caput inheret. quia ſpes noſtra debet eleuari ad eter na ⁊ diuina.1. coꝝ. 11. Caput viri xp̄s eſt. Ibi etiā eſt ꝓ fundū in ligno quod latet ſub terra ⁊ ſuſtinet crucē: ⁊ tā men non videtur. quia profunduꝫ amoris diuini ſuſtinet nos: nec tamē videtur. quia ratio predeſtinatiōis vt di ctū eſt excedit intellectū noſtrū. Sic ergo debemus com prehendere virtutē charitatis noſtre ⁊ xp̄i ⁊ adhuc ſcire charitatē xp̄i ſupereminentē ſcientie ſcilicet humane. qͥa nullus poteſt ſcire ꝙͣtum xp̄s dilexit nos. vel ſcire etiam charitatē ſcientie xp̄i. id eſt que habel̓ cum ſcientia xp̄i. Charitatem dico ſuꝑereminentē alij charitati que eſt ſine ſcientia. Sed nunquid eſt verū ꝙ chari tas que eſt cū ſcientia ſuperemineat charitati que eſt ſine ſcientia. ⁊ vi detur ꝙ non. quia ſic malus theologus eſſet ſuꝑeminē tioris charitatꝭ ꝙͣ ſancta vetula. Reſpōdeo dico ꝙ hoc intelligitur de ſcientia afficiente Nam ex vi cognitionis inducitur ad magis diligendū. quia ꝙͣto deus magis cō gnoſcitur: tanto ⁊ magis diligitur. Propter quod pete bat Auguſtinus nouerim te nouerim me. Vel hoc dicit̉ propter quoſdam qui habent zelū dei: ſed non ẜm ſcien tiam. Talium em̄ charitati ſuꝑeminet charitas cū habe tur ſcientia chriſti. ¶ Conſequenter cū dicit. Vt implea mini ⁊c. Ponit cognitionis diuine efficaciā dicens: Vt impleamini in omnē plenitudinē dei id eſt vt habeatꝭ ꝑ fectā participationē omniū donorum dei. vt ſcilicet h̓ ha beatis plenitudinē virtutū ⁊ poſtea beatitudinis q̄ qͥdeꝫ efficit charitas. Ecc̄. 24. Tranſite ad me omnes qui co cupiſcitis me ⁊c. ¶ Cōſequent̓ ſequitur illa pars. Ei au tem qui potens ⁊c. In qua apoſtolꝰ agit deo gratias de ſue petitionis exauditione. Circa quod tria facit. qꝛ prīo ponit poteſtatē dei qua poſtula tā concedit. Secūdo po teſtatis exemplū ibi. Scd̓m virtutē que operat̉ in nobis ⁊c. Tertio materiā gratiarūactionis ibi. Ipſi gloria ⁊cͣ. Poteſtatē aūt dei deſcribit infinitā dicens Ei aūt ſcilicꝫ deo chriſto ⁊ deo patri qui potens eſt omnia facere ⁊cͣ. Exod̓.15. Omnipotens nomē eius. Ro. vltimo. Ei au tem qui potens eſt vos confirmare iuxta euangeliuꝫ ⁊c̄. Et hoc ſuperabundanter facere in nobis om̄ia ꝙͣ ſciamꝰ petere per affectū aut intelligere per intellectū. ⁊ hoc eſt quod dicit ꝙͣ petimus aut intelligimus. ¶ Exemplū au tem huiuſmodi abundantie in nobis exhibite oſtēdit di cens: Scd̓m virtutē quā operat̉ in nobis. Quaſi dicat. Apparet ſi attendamus ea que operatus eſt in nobis ſci licet hominibus. Nam nec affectus: nec intellectus hu manus potuiſſent conſiderare vel intelligere vel petere a deo ꝙ fieret homo: ⁊ ꝙ homo efficeret̉ deus ⁊ conſors nature diuine. que tamen ẜm virtutē operat̉ in nobis. et hoc in incarnatiōe filij ſui. 2. Pet̉. 1. Vt per hoc efficia mini diuine conſortes nature. Vnde de his dicit̉. Eccl̓. 18. Quis ſufficiet enarrare opera illius? Quis em̄ inue ſtigabit magnalia illius. virtutē auteꝫ magnitudinis qͥs annunciabit? Vel operatus eſt in nobis ſcilicet apoſtol̓ quibus dedit gratiā euangelizandi inueſtigabiles diui tias xp̄i ⁊ illuminare omnes que ſit diſpenſatio ſacramē ti abſconditi a ſeculis in deo vt dictū eſt ſupra eodē cap. ¶ Materia autē gratiarūactionis dicit̉ eſſe duplex bene ficiū quod nobis contulit deus. Primū eſt eccleſie inſti tutio. Secundū eſt filij incarnatio. Dicit ergo Ipſi ſcili cet deo patri gloria ſit ſupple in eccleſia id eſt ꝓ his que fecit in eccl̓ia quā īſtituit quo ad primū in xp̄o id eſt per chriſtū vel pro xp̄o quē nob̓ dedit. Ipſi inꝙͣ ſit gloria vt glorioſus appareat nō ſolū ī preſenti ſed in omnes gene rationes ſeculi ſeculoruꝫ. id eſt ſeculi omnia continentis i. Thy. 1. Regi autem ſeculoruꝫ īmortali inuiſibili ſoli deo honor ⁊ gloria in ſecula ſeculorum Amen. Capitulū quartū. Bſecro itaqꝫ vos ego vinctus in o domino: vt digne ambuletis vo catione qua vocati eſtis cū omni humilitate ⁊ manſuetudine: cuꝫ patientia ſupportantes inuicē in charitate Solliciti ſeruare vnitatē ſpiritus in vincū lo pacis. Unum corpus ⁊ vnus ſpiritus ſi cut vocati eſtis in vna ſpe vocationis vre.

nepiſtolam ad Epheſios IIII
Supra cōmemorauit apoſtolꝰ diuina beneficia: per que vnitas eccleſie cōſtituit̉ ⁊ conſeruat̉: hic monet eos apo ſtolus ad permanendū in eccleſie vnitate. Circa qd̓ duo facit. quia primo monet eos vt in ipſa vnitate ꝑſeuerent Secundo inſtruit eos quō in ea permaneāt: ibi. hoc er go dico ⁊ teſtificor in domino ⁊c. Itē prima in duas. qͥa primo monet eos ad ſeruandā eccleſiaſticā vnitatē. Se cundo proponit ipſius eccleſiaſtice vnitatis formam ibi. Unus dominus. vna fides ⁊c. Prīa iteꝝ in tres. Prīo premittit quedā inductiua ad ſeruandā eccleſiaſtica ve ritatē. Secundo ponit monitionē ibi Cū omni humilita te ⁊c. Tertio oſtendit monitionis finē ibi. Solliciti ſer uare ⁊c. Inducit aūt ex tribus ad ſeruandā eccleſiaſticā vnitatē. Primo ex charitatis affectu. Secundo ex com memoratione ſuoꝝ vinculoꝝ. Tertio ex conſideratione diuinoꝝ. Charitatis autē affectū inſinuat ꝑ obſecratiōeꝫ Unde dicit. Itaqꝫ exquo tot beneficia a dn̄o recepiſtꝭ ob ſecro vos cū tamē imperare poſſem: ſed propter humili tatē magis obſecro. ꝓuerb̓. 18. dicitur Cū obſecrationi bus loquit̉ pauꝑ. Ite propter charitatē que magis mo uet ad opus ꝙͣ timor. philemon̄ 1. Fiduciā habēs ī xp̄o ieſu imperandi tibi quod ad rē pertinet ꝓpter charitatē magis obſecro ⁊c. Ex cōmemoratiōe vero ſuoꝝ vincl̓oꝝ inducit eos dicens: Ego vinctus in domino Ex quibus inducit eos propt̓ tria. Primo quia amicus magis cōpa titur amico afflicto ⁊ nitit in pluribus facere voluntateꝫ ſuam: vt vel ſic eum conſolet̉. Ecc̄. 12. Non agnoſcet̉ in bonis amicus ⁊ non abſcondet̉ a malis inimicus. In bo nis viri inimici illius in triſticia: ⁊ in malicia illius ami cus agnitus eſt. Secūdo quia apoſtolus ipſe vincula pa tiebatur ꝓ ipſoꝝ vtilitate. ⁊ ideo inducit eis ad memori am quaſi volens eos obligare. 2. coꝝ. 1. Siue aūt tribu lamur ꝓ veſtra exhortatione ⁊ ſalute: ſiue conſolamur ꝓ veſtra conſolatione: ſiue exhortamur ꝓ veſtra exhortatio ne ⁊ ſalutē: que operat̉ tolerantiā earundē paſſionuꝫ qͣs nos patimur Tertio qꝛ vt ſupra dictū eſt cap̄. 3. in illa ꝑ te Que eſt gloria veſtra. huiuſmodi erāt eis ad magnaꝫ gloriā dū deus ꝓ eis amicos ⁊ electos ſuos expoſuit tri bulationibus ꝓ ipſoꝝ ſalute. Et ideo addit. In dn̄o id ē ꝓpter dn̄m. Vel erant ad gl̓iam apl̓i ꝙ nō vt fur aut ho micida: ſed vt chriſtianus: ⁊ ꝓpt̓ dn̄m noſtꝝ ieſum xp̄m vinculatus erat. Ezech̓.3. Ecce data ſunt ſuꝑ te vincula ⁊ ligabunt te in eis ⁊c. ¶ Ex conſideratione vero diuīo rum beneficioꝝ inducit eos dicēs: Vt digne ambuletis vocatione qua vocati eſtis. id eſt attendētes dignitatem ad quā vocati eſtis ambuletis ẜm qd̓ ei cōuenit. Si eniꝫ quis vocatus eſſet ad nobile regnū indignū eſſet ꝙ face ret opera ruſticana. Sic monet epheſios apl̓s. Quaſi di cat Vocati eſt vt ſitꝭ ciues ſcōꝝ ⁊ domeſtici dei vt dictū ē ſupra cap̄. 2. n̄ ē gͦ dignū vt faciatꝭ oꝑa t̓rena: nec vt de mundanis curetis. Ideo dicit: Digne ⁊c. Col̓. 1. Ambu letis digne deo per om̄ia placētes. Phil̓. 1. Digne euā gelio chriſti cōſeruamini. ⁊ quare? quia vocauit vos de tenebris in admirabile lumē ſuū. 1. Pe. 2. ¶ Conſequē ter cū dicit: Cū omni humilitate ⁊c. Ponit modum ſue monitionis dicens: Quō digne poterūt ambulare. Po nit ergo quatuor virtutes ⁊ excludit qͣtuor vitia eis op poſita. Primū autē vitiū quod excludit eſt ſuꝑbia. dum enim vnus ſuꝑbiens vult alij preeſſe: ⁊ alius ſimilit̓ ſu perbus non vult ſubeſſe cauſatur diſſenſio in ſocietate ⁊ tollitur pax. Vnde ꝓuer. 13. Inter ſuperbos ſemper iur gia ſunt. Ad quod excludendū dicit: Cum omni humili tate ſcilicet interiori ⁊ exteriori. Ecc̄. 3. Quanto magnꝰ es humilia te in omnibꝰ ⁊c. Phil̓. 2. In humilitate ſu periores inuicē arbitrantes. Iac̄. 4. Deus ſuperbis re ſiſtit: humilibꝰ aūt dat gratiā. Secundū eſt ira. Iracūdi
em̄ ſunt ꝓpinqui ad iniuriā inferendā verbis vel factis exquo turbationes oriunt̉. ꝓuerb̓. 15. Uir iracūdꝰ ꝓuo cat rixas. qui patiens eſt mitigat ſuſcitatas. Ad hoc ex cludendū dicit: Manſuetudine. que mitigat rixas ⁊ pa cem conſeruat. ꝓuerb̓. 3. Manſuetis dabit gratiaꝫ. psͣ. Manſueti autē hereditabunt terrā. Ecc̄. 3. Fili in man ſuetudine opera tua perfice ⁊ ſuper gloria hominū dili geris. Tertiū eſt in patientia. Quādoqꝫ em̄ aliquis hu milis eſt ⁊ manſuetus in ſe: abſtinens a moleſtijs inferē dis. nō tamē patient̓ ſuſtinet moleſtias ſibi illatas vl̓ ac ceptat. Ideo ſubdit. Cū patiētia ſcilicꝫ aduerſoꝝ. Iac̄. 1. Patientia autē opus perfectū habet. Eccl̓. 2. In hu militate tua patiētiā habe. Hebre. 10. Patiētia vobis neceſſaria eſt vt voluntatem dei facientes ⁊cͣ. Quartuꝫ eſt inordinatus zelus. Cum em̄ inordinate zelantes oīa que vident iudicāt: nec tempus nec locū ſeruantes. con citatur turbatio in ſocietate. Gal̓. 5. Si mordetis inuicē ⁊ comeditis: videte ne inuicē cōſummamini. Et ideo di cit: Supportantes inuicē in charitate ſcilicet mutuo ſu ſtinentes defectus aliorū. ⁊ hoc ex charitate: quia quan do deficit aliquis non debet ſtatim corrigi: niſi aſſit locꝰ ⁊ tempus: ſed miſericordit̓ expectari: quia charitas om nia ſuſtinet.1. coꝝ. 13. Non aūt debent huiuſmodi defe ctus ſupportari ex negligentia vl̓ ex conſenſu ⁊ familia ritate carnali vel amicitia ſed ex charitate. Gal̓. 6. Alter alterius onera portate ⁊c. Ro. 15. Debemus nos firmio res imbecillitates infirmoꝝ ſuſtinere. ¶ Conſequent̓ cū dicit. Solliciti ſeruare ⁊c. Oſtendit monitionis finem. qui quidē eſt vt ſeruetur vnitas īter fideles. Circa quod tria facit. Primo ponit ipſam vnitatē que eſt finis. Se cundo deſcribit modum vnitatis ibi. In vinculo pacis. Tertio ponit rationem ſeruande vnitatis ibi. Sicut vo cati eſtis ⁊c. Dicit ergo primo. Dico ꝙ digne ambule tis ⁊c. Et hoc faciatis ſolliciti ſeruare vnitatē ſpiritus. Eſt autē duplex vnitas. Una ad malefaciendū que ē ma la ſcilicet carnis. Eccl̓. 11. A ſcintilla vna augetur ignis ⁊ ab vno doloſo augetur ſanguis. Alia ē vnitas ſpiritꝰ que eſt bona ad faciendū bonū. psͣ. Ecce ꝙͣ bonū ⁊ ꝙͣ io cundū ⁊c. Ioh̓. 17. Vt ſint vnū ſicut ⁊ nos vnum ſumꝰ. Modus autē ſeruande vnitatis eſt in vincl̓o pacis Cha ritas em̄ eſt coniunctio animorū. Nulla auteꝫ coniūctio ſtare poteſt niſi ligetur aliquo vinculo. Eodē modo nec coniunctio animoꝝ per charitatē ſtare poteſt: niſi liget̉. Huiuſmodi autē veꝝ ligamen eſt pax que eſt tranquilli tas modi ſpei ⁊ ordinis. qn̄ ſcilicet vnuſquiſqꝫ habet qd̓ ſuum eſt. Propt̓ quod dicit. In vincl̓o pacis. psͣ. Qui poſuit fines tuos pacē ⁊c. Que quidem pax ſeruat̉ ꝑ iu ſticiā Eſa. 32. Opus iuſticie pax Eccl̓. 6. Ne accidieris in vinculis eius. Et quare? quia certe vt dicitur ibidem Uincula illius alligatura ſalutaris. Nunc autē qꝛ in ho mine eſt duplex vnitas. Vna ſcilicet mēbrorum ad inui cem ſimul ordinatoꝝ. Alia corporis ⁊ anime tertium cō ſtituentiū. Apoſtolus autē loquitur hic de vnitate eccle ſie ad modū vnitatis que eſt in homine. ideo ſubiungit. Unum corpus. quaſi dicat. Ligemini vinculo pacis vt ſitis vnum corpus. ꝙͣtum ad primam vnitatē. vt ſcilicꝫ omnes fideles ſint ordinati ad inuicē ſicut membra vnū corpus conſtituentia. Ro. 12. Multi vnū corpus ſumꝰ in chriſto ⁊c. Et vnus ſpiritus. quantū ad ſecundū ſcili cet ſpiritualem conſenſum per vnitatem fidei ⁊ charita tis. Vel vnum corpus quo ad proximū: ⁊ vnus ſpiritus quo ad deum. quia qui adheret deo vnus ſpiritus eſt. 1. coꝝ. 6. ¶ Deinde cū dicit. Sicut vocati eſtis ⁊cͣ. Sub dit rationē huius vnitatis. quia ſicut videmus ꝙ quan do aliqui ſunt vocati ſimul ad aliquid pariter habendū ⁊ mutuo percipiendum ſolent ſimul etiam manere ⁊ ſi F ij
F ij

Explanatio ſancti Thome
mul ire. ita ſpiritualiter dicit: Quia vos eſtis vocati ad vnum ſcilicet finale premium ideo debetis ſimul cū vni tate ſpiritus ambulare in vnā ſpem vocationis. Hebre. z. Fratres facti vocationis celeſtis participes.1. coꝝ. I. Uidete vocationem veſtram ⁊c. Sed poſſet aliquis di cere. Quis vocauit nos ⁊ ad quid? Reſpondet̉. 1. Pe. 5. Deus autē omnis gratie qui vocauit nos in eternam gloriam ſuam ⁊c̄. vbi eſt beatitudo veſtra. Apocal̓. 19. Beati qui ad cenā nuptiaꝝ agni vocati ſunt. Lectio ſecunda. Nus dominus: vna fides: vnuꝫ ba ptiſma. Unus deus et pater omni um qui ſuper om̄es et per omnia et in omnibus nobis. Poſita eoruꝫ exhortatione pro ſeruāda eccleſiaſtica vni tate: in hac parte apoſtolus formam dicte vnitatis ipſis epheſijs inſinuat. Ubi ſciendum eſt ꝙ cuꝫ eccleſia dei ſit ſicut ciuitas eſt aliquod vnū ⁊ diſtinctū cū non ſit vnum ſicut ſimplex. ſed ſicut compoſitum ex diuerſis partibus Et ideo apoſtolus duo facit. Primo oſtendit id quod ē commune eccleſie. Secundo oſtendit id quod eſt diſtin ctum in ipſa ibi. Unicuiqꝫ aūt noſtruꝫ data eſt gratia ⁊c. In qualibet autē ciuitate ad hoc vt ſit vna: quatuor de bent eſſe communia ſcilicet vnꝰ gubernator: vna lex: ea dem inſignia: ⁊ idem finis: hec autē quatuor dicit apo ſtolus eſſe in eccleſia. Dicit ergo. Dico ꝙ debetis habe re vnum corpus ⁊ vnum ſpiritum. quia eſtis in vnitate eccleſie que eſt vna. Prīo quia habet ducem vnum ſcili cet chriſtum. Et quantū ad hoc dicit. Unus dominꝰ non plures: pro quorum diuerſis volūtatibus oporteat vos diſcordare. Dicitur enim Hebreoꝝ 3. Chriſtꝰ eſt tanꝙͣ filiꝰ in domo ſua Act̓. 2. Certiſſime ergo ſciat omnis do mus iſrael. quia dn̄m eum ⁊ xp̄m deus fecit ieſum quē vos crucifixiſtis.i. coꝝ. 8. Unus dn̄s noſter ieſus xp̄s. Zacha. 14. In illa die erit dominus vnus ⁊ nomen eius vnum. Secundo quia lex eius eſt vna. Lex enim eccle ſie ē lex fidei. Ro. 3. Ubi eſt ergo nūc gloriatio tua? Ex cluſa ē. Per quam legē? Factorum? Non. ſed per lege̓ fidei. Sed fides quandoqꝫ ſumitur pro ipſa re credita ẜꝫ illud Hec eſt fides catholica ⁊c.i. iſta debēt credi Quā doqꝫ vero ſumitur pro habitu fidei quo creditur in corde Et de vtroqꝫ poteſt hoc dici. De primo vt ſit ſenſus vna eſt fides id eſt ideꝫ iubemini credere ⁊ eodem modo ope rari. quia vnum ⁊ idem eſt quod creditur a cunctis fide libus Vnde vniuerſalis ſeu catholica dicit̉. vnde. ī. cor. I. Idipſum dicatis id eſt ſentiatis omnes ⁊cͣ. Alio mo do vna eſt fides id eſt vnus habitꝰ fidei quo credit̉. vna inꝙͣ non numero ſed ſpecie. quia idem debet eſſe in cor de omnium. Et hoc modo idem volentiū dicitur vna vo luntas. ¶ Tertio eadem ſunt inſignia eccleſie ſcilicet ſa cramenta chriſti inter que primuꝫ eſt baptiſma: quod eſt ianua omnium aliorū. Et ideo dicit. Unū baptiſma. Di citur autem vnuꝫ triplici ratiōe. Primo quia baptiſma ta non differunt ẜm baptizantes. quia a quocunqꝫ confe ratur vniformē virtutem habet. quia qui baptizat interi us vnus eſt ſcilicet chriſtus. Iohan. 1. Super quem vi deris ſpiritum deſcendentē ⁊ manentē ſuper eo: hic eſt qͥ baptizat in ſpirituſancto. Secundo dicitur vnum. qꝛ da tur in nomine vnius ſcilicet trinitatis. Matth̓. vl. Ba ptizātes eos in nomīe patris ⁊ filij ⁊ ſpirituſſancti. Ter tio quia iterari non poteſt. Penitentia autē matrimoni um euchariſtia ⁊ extrema vnctio: iterari poſſunt. non au tem baptiſmus. Hebreoꝝ. 6. Impoſſibile eſt eos qui ſe mel ſunt illuminati per baptiſmū ⁊ guſtauerunt donum
celeſte ⁊ participes facti ſunt ſpirituſſancti. guſtauerunt nihilominus bonū dei verbum virtuteſqꝫ ſeculi venturi ⁊ prolapſi ſunt per peccatum. renouari rurſus ad penitē tiam. Non iteratur autē vel propter caracterem: vel qͥa cauſa eius non iteratur. Romanoꝝ. 6. Conſepulti enim ſumus cum illo per baptiſmum in mortē ⁊c. Nunc auteꝫ chriſtus ſemel pro peccatis mortuꝰ ē vt dicitur. 1. Pe. 3. ¶ Quarto in eccleſia eſt idem finis qui eſt deus. Filius em̄ ducit nos ad patrem.ī. coꝝ. 15. Cū tradiderit regnū deo ⁊ patri cū euacuauerit omnem principatum ⁊ virtu tem ⁊ poteſtatem oportet autem illuꝫ regnare ⁊c̄. Et ꝙͣ tum ad hoc ſubiungit dicens: Unus deus ⁊c. Ubi pͥmo ponit apoſtolus eius vnitatem. Secundo eius dignita tem ibi. Qui eſt ſuper omnes ⁊c. Circa primum duo di cit. Primuꝫ pertinet ad naturam diuinam. Vnde dicit. Unus deus. Deut̓. 6. Audi iſrael dominus deus tuus vnus eſt. Aliud pertinet ad eius beniuolentiā ad nos et ad pietatem. Vnde dicit. Et pater omniuꝫ Eſa. 63. Tu domine pater noſter ⁊ redēptor noſter. Malach̓. 2. Nū quid non pater vnus omniū noſtrū? nūquid non deꝰ crea uit nos? Dignitatem autē eius commendat ex tribꝰ. Ex altitudine diuinitatis cum dicit. Qui eſt ſuper omnes. psͣ. Super omnes gentes dominus ⁊c. Ex amplitudine eius poteſtatis cum dicit. Per omnia. Iere. 23. Celum ⁊ terram ego impleo ⁊c. psͣ. Omnia ſubieciſti ſub pedi bus eius ⁊c. Luc̄. 10. ⁊ Matth̓. 1. Om̄ia mihi quippe tradita ſunt. quippe quia per ipſum facta ſunt. Iohā. 1. Sed modo quo dicitur Sap̄. 11. Om̄ia in numero ⁊ pō dere ⁊ menſura diſpoſuiſti. Itē ex largitate gratie cū di cit. In omnibus vobis ſcilicet per gratiā. Iere. 14. Tu autem in nobis es domine ⁊cͣ. Sed primum appropriat patri qui eſt fontale principiuꝫ diuinitatis ⁊ omnes crea turas excellit. Secundū filio qui eſt ſapientia attingens a fine vſqꝫ ad finem fortit̉. Sap̄. 8. Tertiū vero ſpiritui ſancto qui replet orbem terrarum. Sap̄. i. Lectio tertia. Nicuiqꝫ autē noſtrum data eſt gra v tia ſcd̓m menſuram donationis xp̄i Propter quod dicit: Aſcendens in altum captiuā duxit captiuitateꝫ: dedit do na hominibus. Ꝙ autē aſcendit quid ē ni ſi quia ⁊ deſcendit primum in inferiores ꝑ tes terre. Qui deſcēdit: ipſe eſt ⁊ qui aſcen dit ſuper omnes celos vt adimpleret oīa. Supra oſtendit apoſtolus eccleſiaſticam vnitatem quā tum ad id quod in eccleſia eſt commune: hic idem oſten dit quantum ad hoc ꝙ ſingulis fidelibus membris ec cleſie eſt propriū et ſpeciale. Circa quod tria facit. qꝛ pri mo proponit diſtinctionem. Secundo inducit ad hoc au ctoritatem ibi. Propter quod dicit ⁊c. Tertio ponit au ctoritatis expoſitionem ibi. Ꝙ autē aſcendit ⁊c. Dic̄ ex go Habemus in eccleſia vnum deum: vnam fidem ⁊cͣ. ſꝫ tamen diuerſas gratias diuerſis particulariter collatas habemus. quia vnicuiqꝫ noſtrum data eſt gratia. Quaſi dicat Nullus noſtruꝫ eſt qui nō ſit particeps diuine gra tie ⁊ communionis. Iohannis. i. De plenitudine eiꝰ om nes accepimus gratiaꝫ pro gratia. Sed certe iſta gratia non eſt data omnibus vniformiter ſeu equaliter: ſed ſcd̓ꝫ menſuram donationis chriſti id eſt ẜm ꝙ chriſtus eſt da tor ⁊ eam ſingulis menſurauit. Romanoꝝ. 12. Habētes donationes ẜm gratiam que data eſt nobis differentes. Hec differentia non eſt ex fato: nec a caſu: nec ex meritor ſed ex donatione chriſti. id eſt ẜm ꝙ chriſtus nobis con

in epiſtolam ad Epheſios IIII
menſurauit. Ipſe em̄ ſolus recepit ſpiritum non ad men ſuram. Ioh̓.1. ceteri auteꝫ ſancti ad menſurā recipiunt. Ro. 12. Unicuiqꝫ ſicut deus diuiſit menſurā fidei.i. cor. z. Anuſquiſqꝫ propriā mercedē accipiet ⁊c. Matth̓. 25. Anicuiqꝫ ẜm propriā virtutē ⁊c. Quia ſicut in poteſta te xp̄i eſt dare vel non dare: ita dare tantum vel minus. ¶ Sequitur Propter quod dicit ⁊c. hic ponit quandaꝫ auctoritatē aſſumptā de psͣ. ⁊ refertur ad hoc quod dixit Scd̓ꝫ menſurā donationis xp̄i. vbi tria facit. Primo cō memorat xp̄i aſcenſionē. Secundo humani generis libe rationē. Tertio ponit̉ donoruꝫ ſpiritualiū collationem. Partes conſequentur ſe. Oſtendit ergo primum dicēs ſic. Propt̓ quod ſcilicet ſignificandū dicit ſcilicet ꝓphe ta dauid in psͣ. Aſcendens xp̄s in altum ⁊c̄. Michee.2. Aſcendit ante eos pandēs iter ⁊c. Iob. 39. In altū alas erigit ⁊c. Aſcendens inꝙͣ ſed non ſolusˡ. quia captiuam duxit captiuitateꝫ. eos ſcilicet quos dyabolus captiua uerat: humanū em̄ genus captiuatū erat ⁊ ſancti in cha ritate decedentes qui meruerunt gloriam in captiuitate oyaboli detinebātur quaſi captiui in lymbo Eſa. 5. Du ctus eſt captiuus populus meus ⁊c. Hanc ergo captiui tatem xp̄s liberauit ⁊ ſecum duxit in celū. Eſa. 49. Nū quid tolletur a forti preda aut quod captum fuerit a ro buſto ſaluabitur ac ſaluū poterit eſſe. quia hec dicit dn̄s Equidē ⁊ captiuitas a forti tolletur ⁊ quod ablatū fuerit a robuſto ſaluabitur. Sed certe hoc non verificatur ſolū ꝙͣtum ad iam mortuos ſed etiā quantū ad viuentes qui captiui tenebantur ſub peccato quos a peccato liberans ſeruos fecit iuſticie vt dicitur. Ro. 6. Et ſic quodammo do eos in captiuitatem duxit non ad perniciē ſed ad ſalu tem. Luce. 5. Ex hoc iā homīes eris capiēs. Nō ſolū au tem homines a captiuitate eripuit ⁊ ſue ſeruituti ſubiecit ſed etiā eos ſpiritualibus bonis dotauit. Unde ſubdit̉: Dedit dona hominibus ſcilicet gratie ⁊ glorie. psͣ. Gra tiam ⁊ gloriam dabit dominus. 2. Pe. 1. Per quē ⁊ p̄ cioſa nobis promiſſa donauit ⁊c. Nec eſt contrariū quod in littera precedenti dicitur. Accepit dona in hominibꝰ quia certe ipſe dedit vt deus ⁊ accepit vt homo in fideli bus ſicut in membris ſuis. Dedit in celo ſicut deus ⁊ ac cepit in terra ẜm modum loquēdi quo dicitur. Matth̓. 25. Qd̓ vni ex minimis meis feciſtꝭ mihi feciſtꝭ. ¶ De inde cum dicit. Ꝙ autem aſcendit ⁊c. Exponit propoſi tam auctoritatē ⁊ primo quantū ad aſcenſionē. Secun do quantū ad materiam donatiōis ibi. Et ipſe dedit ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo oſtendit quomodo deſcē dit ibi. Qui deſcendit. Secundo quomodo aſcendit ibi Qui aſcendit ⁊c. ¶ Circa primū conſiderandū eſt ꝙ cū chriſtus vere ſit deus inconueniens videbatur ꝙ ſibi cō ueniret deſcendere: quia nihil eſt deo ſublimius. Et id̓o ad hanc dubitationē excludendam ſubdit apoſtolꝰ. O auteꝫ aſcendit quid eſt: niſi quia ⁊ deſcendit primuꝫ ⁊c̄. Ac ſi diceret. Ideo poſtea dixi ꝙ aſcendit. quia ipſe pri mo deſcenderat vt aſcenderet: aliter enim aſcendere non potuiſſꝫ. Quo autē deſcendit ſubdit dicens: quia in in feriores partes terre. Quod poteſt intelligi dupliciter. Uno modo vt per inferiores partes terre intelligant̉ iſte partes terre in quibus nos habitamus: que dicunt̉ infe riores eo ꝙ ſunt infra celū ⁊ aerē. In has aūt partes ter re dicitur deſcendiſſe filius dei nō motu locali ſed aſſum ptione inferioris ⁊ terrene nature ẜꝫ illud Phil̓. 2. Ex inauiuit ſemetipſuꝫ ⁊c. Alio modo poteſt intelligi de ī ferno qui etiam infra nos eſt. Illuc em̄ deſcendit domi nus ẜm animaꝫ vt inde ſanctos liberaret. Et ſic videtur hoc eis conuenire quod dixerat. Captiuam duxit capti uitatem Iach̓. 9. Tu quoqꝫ in ſanguine teſtamenti qui eduxiſti vīctos tuos de lacu in quo nō erat aqua. Apoc̄.
10. Uidi alium angelum fortē deſcendenteꝫ de celo ⁊c. Exod̓. 3. Vidi afflictionē populi mei qͥ eſt in egypto ⁊c. Et ſequitur. Et deſcendi liberare eum. ¶ Deinde cū di cit. Qui deſcendit ⁊c̄. Manifeſtat eius aſcenſionem ꝙͣ tum ad tria. Primo quantū ad perſonā aſcendentis cuꝫ dicit. Qui deſcendit ipſe eſt qui aſcendit ⁊c. In quo de ſignatur vnitas perſone dei ⁊ hominis. Deſcendit enim ſicut dictum eſt filius dei aſſumendo humanam naturaꝫ aſcendit autē filius hominis ẜm humanam naturam ad vite īmortalis ſublimitatem. Et ſic eſt idem filius dei qͥ deſcendit: ⁊ filius hominis qui aſcendit. Iohan. 3. Ne mo aſcendit in celum niſi qui deſcendit de celo filius ho minis qui eſt in celo. vbi notatur ꝙ humiles qui volūta rie deſcendunt ſpiritualiter deo ſublimante aſcendunt. quia qui ſe humiliat exaltabitur. Luce. 14. ⁊ 18. Secū do oſtendit terminum aſcenſionis cū dicit: Super om̄es celos. psͣ. Qui aſcendit ſuper omnes celos ad orientem Nec ſolum intelligendum eſt ꝙ aſcēderit ſuꝑ omnes ce los corporales: ſed etiam ſuper omnē ſpiritualē creatu ram. ſupra cap̄. i. Conſtituēs illū ad dexterā ſuā in cele ſtibus ſuper omnem principatum ⁊ poteſtatē ⁊ viruteꝫ ⁊ dominationē ⁊ omne nomē quod nominat̉ ⁊c. ¶ Ter tio ponit aſcenſionis fructum cum dicit: Vt adimpleret omnia. id eſt omne genus hominum ſpiritualibꝰ bonis repleret. psͣ. Replebimur in bonis domꝰ tue. Ecc̄. 24. A generationibꝰ meis adimplemini. Ul̓ vt adimpleret omnia. id eſt vt ad effectum perduceret om̄ia que de ip̄o erant ſcripta Luce vlti. Oportet impleri omnia que ſcri ꝑta ſunt in lege ⁊ prophetis ⁊ pſalmis de me. Lectio quarta. T ipſe dedit quoſdam quidē apo ſtolos. quoſdam autē ꝓphetas. ali os vero euangeliſtas. alios autē pa ſtores ⁊ doctores ad conſummationem ſan ctorum in opus miniſterij in edificationem corporis chriſti: donec occurramus omnes in vnitatē fidei ⁊ agnitionis filij dei in virū perfectuꝫ. in mēſurā etatis plenitudīs xp̄i. Hic exponit apoſtolus quod ſupra dixerat de donatione donorum. Circa quod duo facit. Primo oſtendit ꝙ do minus ſingulis fidelibus dedit donoꝝ diuerſitatē. Secū do oſtendit illorum donorū fructū ⁊ vtilitatē ibi. Ad cō ſummationem ſanctorū ⁊cͣ. Et quia per dona chriſti di uerſi ſtatus ⁊ munera in eccleſia deſignantur. conſiderā dum eſt ꝙ inter dona chriſti primo ponit apoſtolos. Un de dicit. Et ipſe dedit quoſdā quideꝫ apoſtolos. Luc̄. 6 Elegit ex ipſis quos ⁊ apoſtolos nominauit.i. coꝝ. 12. Quoſdam quidem poſuit in eccleſia: primuꝫ apoſtolos Secundo ꝓphetas. Tertio doctores. Quarto virtutes Apoſtoli primo loco ponūtur. quia ipſi priuilegiati fue runt in omnibus donis xp̄i. Habuerunt em̄ plenitudinē gratie ⁊ ſapientie quidem ꝙͣtum ad reuelationē diuino rum miſterioꝝ. Luce vlti. Aperuit eis ſenſum vt intel ligerent ⁊c. Mar. 4. ⁊ Luc̄. 8. Vobis datū eſt noſce mi ſterium regni dei ⁊c. Iohā. 15. Omnia que audiui a pa tre meo nota feci vobis. Habuerunt etiam copiā eloq̄n tie ad annunciandum euangelium. Luce. 21. Dabo vo bis os ⁊ ſapientiam cui non poterunt reſiſtere ⁊ contra dicere omnes aduerſarij veſtri. Matth̓. vltimo. Euntes in mundum vniuerſum predicate ⁊c. Habuerunt etiam prerogatiuam auctoritatis et potentie quantum ad curā dominici gregis Iohā. vltimo. Paſce oues meas. 2. co rinth̓. 10. De poteſtate noſtra quaꝫ dedit nobis deus in
F iij

OlAATO AACCI MHOMe
edificationem non in deſtructionē veſtram ⁊c. Ideo apo ſtolus ſubiungit hic tres gradus eccleſiaſticos ẜm parti cipationē ſingulorum premiſſorum. Nam ꝙͣtuꝫ ad reue lationem diuinorum miſteriorum ſubdit Quoſdam au tem prophetas qui prenunciatores fuerunt incarnatio nis chriſti de quibus dicitur. 1. Pe. 1. Prophete qui de futura in vobis gloria prophetauerunt. Matth̓. 11. Om nes enim prophete ⁊ lex vſqꝫ ad Iohannem propheta uerunt. Sed apoſtoli prophetantes fuerunt poſt aduen tum chriſti gaudia vite future. Apocalipẜ. 1. Beatus qͥ legit ⁊ audit verba prophecie huius ⁊c̄. Item exponen tes antiquorum prophetarum prophecias.1. corin. 14. Emulamini ſpiritualia magis autem vt ꝓphetetꝭ. Mat thei. 23. Ecce ego mitto ad vos ꝓphetas ⁊ ſapiētes ⁊cͣ. ¶ Quantum vero ad annuciandum euangelium ſubdit Alios vero euangeliſtas qui ſcilicet habent officium p̄ dicandi euangelium. vel etiā conſcribendi ꝙͣuis non eſ ſent de principalibus apoſtolis. Romanoꝝ. 10. Quam ſpecioſi pedes euangelizantiū pacem ⁊c. Eſa. 41. Dabo hieruſalem euangeliſtam. ¶ Quantum vero ad curam eccleſie ſubdit. Alios autem paſtores curā ſcilicet domi nici gregis habentes. Et ſub eodem addit. Et doctores ad oſtendendum ꝙ proprium officiū paſtorum eccleſie ē docere ea que pertinent ad fidem ⁊ bonos mores. Diſpē ſare autem temporalia non pertinet ad epiſcopos q̄ ſunt apoſtolorum ſucceſſores ſed magis ad dyaconos. Actu um. 6. Non eſt equum nos derelinquere verbū dei: ⁊ mi niſtrare menſis. Tit. 1. Amplectentē eum qui ẜꝫ doctri nam eſt. fidelem ſermoneꝫ. Dicitur de epiſcopo. Iere. 3. Dabo vobis paſtores iuxta cor meū ⁊ paſcent vos ſci entia ⁊ doctrina. ¶ Deinde cum dicit. Ad conſummati onem ſanctorum ⁊c. Oſtendit fructum predictorum do norum ſeu officioruꝫ. Et circa hoc duo facit. quia primo aſſignat fructum. Secundo oſtendit qualiter fideles ad hunc fructum poſſent aduenire ibi. Vt iam non ſimꝰ par uuli ⁊c̄. Prima iteruꝫ in duas. Primo proponit effectū proximū. Secundo oſtendit fructū vltimum ibi. Donec occurramus omnes ⁊cͣ. Effectus autem proximus predi ctorum donorum ſeu officiorum poteſt attendi quantuꝫ ad tria. Uno modo quantuꝫ ad ipſos qui ſunt in officijs cōſtituti quibus ad hoc ſunt collata dona ſpiritualia: vt miniſtrent deo ⁊ proximis. Et quantū ad hoc dicit. In opus miniſterij per quod ſcilicet procuratur honor dei: ⁊ ſalus proximorum.ī. coꝝ. 4. Sic nos exiſtimet homo vt miniſtros chriſti ⁊c. Eſa. 61. Miniſtri dei dicetur vo bis. Alio modo quantū ad perfectionem iam credentiū cum dicit: Ad conſummationē. id eſt perfectionem ſan ctorum. id eſt eoꝝ qui iam ſunt ſanctificati per fidē chri ſti. Etenim ſpecialiter debent intendere prelati ad ſub ditos ſuos vt eos ad ſtatum perfectionis perducant vn de ⁊ ipſi perfectiores ſunt: vt dicit Dioniſius in eccleſia ſtica hierarchia. Hebre. 6. Ad perfectionē feramur ⁊cͣ. Eſa. 10. Conſummatio abbreuiata inundabit iuſticiam. Conſummationē em̄ ⁊ abbreuiationē dn̄s deus exerci tuum faciet ⁊c. ¶ Tertio quantū ad conuerſionē infide lium ⁊ quantuꝫ ad hoc dicit. In edificationem corporis xp̄i id eſt vt conuertant infideles ex qͥbus edificat̉ eccl̓ia chriſti. que eſt corpus eius. 1. coꝝ. 14. Ad edificationeꝫ ⁊ exhortationem ⁊ conſolationē. Et ſequitur ibidē. Nā maior eſt qui prophetat ꝙͣ qui linguis loquitur: niſi for te interpretetur vt eccleſia edificationē accipiat. Et ibi dem. Omnia ad edificationem fiant. ¶ Deinde cum di cit. Donec occurramus ⁊c̄. Aſſignat fructum vltimum. Et poteſt intelligi dupliciter. Uno modo de fructu ſim pliciter vltimo: qui erit in reſurrectione ſanctorū. Et ẜm hoc duo tanguntur. Primo quidem congregatio refurgentium ⁊ corporalis ⁊ ſpiritualis. Corporalis quidem erit congregatio in hoc ꝙ omnes ſancti reſurgentes cō gregabunt ad chriſtum. Matth̓. 24. Ubicūqꝫ fuerit cor pus illuc congregabunt̉ ⁊ aquile. Et quantū ad hoc di cit. Donec occurramꝰ omnes ⁊c̄. Quaſi dicat. vſqꝫ ad hoc extenditur predictuꝫ miniſteriū ⁊ conſummatio ſan ctorum: ⁊ edificatio eccleſie: donec in reſurrectiōe occur ramus chriſto. Matthei. 25. Ecce ſpōſus venit exite ob uiā ei Amos. 4. Prepara te in occurſum dei tui iſrael. ⁊cͣ. Et etiam occurramus nobis inuicem.i. theẜ. 4. Si mul rapiemur cum illis in nubibus obuiam chriſto in ac ra. Philipenẜ 3. Si quo modo occurram ad reſurrectio nem que eſt ex mortuis. Spiritualis autem congregatio attenditur quantū ad meritum quidem ẜm fidem. ⁊ ꝙͣtū ad hoc dicit. In vnitatem fidei. ſupra eodem. Unus do minus vna fides ⁊c. Item ſupraⁱ in eodē. Solliciti ſerua re vnitatem ſpiritus ⁊c̄. Quantū vero ad primū ẜm dei perfectam viſionem ⁊ cognitionem de qua.i. corinthio rum. 13. Tunc cognoſcam ſicut ⁊ cognitus ſuꝫ. Et quā tum ad hoc dicit. Et agnitionis filij dei. Iere. 31. Om nes enim cognoſcent me. ¶ Secundo ponit predictum fructum quantum ad perfectionem reſurgentiū. Et pri mo ponit ipſam perfectionem cum dicit. In virum perfe ctum. Ubi non eſt intelligendum ſicut quidam intellexe runt. ꝙ ſcilicet femine mutentur in ſexum virilem in re ſurrectione. quia vterqꝫ ſexus permanebit non quidē ad cōmixtionem ſexuum que tunc decetero non erit ſcd̓ꝫ il lud Matthei. 23. In reſurrectione eniꝫ non nubent ne qꝫ nubentur: ſed ſunt ſicut angeli. Sed ad perfectionem nature ⁊ glorie dei qui talem naturā condidit. Dicit er go virum perfectum ad deſignandum omnimodam per fectionem illius ſtatus.i. corinthioꝝ. 13. Cū venerit qd̓ perfectum eſt euacuabitur quod ex parte eſt. Et propter hoc vir magis ſumitur ẜm ꝙ diuiditur contra puerum. ꝙͣ ſcd̓m ꝙ diuiditur contra feminam. Secundo oſten dit exemplar huius perfectionis cum dicit. In menſurā etatis plenitudinis chriſti. Ubi conſiderandū eſt. ꝙ cor pus chriſti verum eſt exemplar corporis miſtici. vtrūqꝫ enim conſtat ex pluribus membris in vnū collectis. Cor pus autem chriſti fuit perductum ad plenam etatem vl rilem. ſcilicet trigintatrium fere annorum in qua mortu us fuit. Huiuſmodi ergo etatis plenitudini conformabit̉ etas ſanctorum reſurgentium: in quibus nulla erit imꝑ fectio nec defectus ſenectutis. Philipenẜ. 3. Reforma bit corpus humilitatis noſtre configuratum corpori cla ritatis ſue. ¶ Alio modo poteſt intelligi de fructu vlti mo preſentis vite: in qua quidem ſibi occurrunt omnes fideles ad vnam fidem ⁊ agnitionem veritatis. Iohan. 10. Alias oues habeo que non ſunt de hoc ouili ⁊c̄. In qua perficitur etiam corpus chriſti miſticum ſpirituali fectione ad ſimilitudinem corporis chriſti veri. Et ſcd̓mi hoc totum corpus eccleſie dicitur corpus virile ſcd̓m ii lam ſimilitudinem qua vtitur apoſtolus. Galathas. 4. Quāto tēpore heres paruulꝰ eſt nihil differt a ſeruo ⁊cͣ. Lectio quinta. T iam non ſimus paruuli fluctuan tes ⁊ circumferamur omni vēto do ctrine in nequicia hominuū. in aſtu cia ad circūuentionem erroris Ueritate au tem facientes in charitate creſcamus in illo per omnia qui eſt caput chriſtus: ex quo to tum corpus compactum ⁊ connexū per om nem iuncturam ſubminiſtratiōis ſcd̓m ope

in epiſtolam ad Epheſios IIIo
rationem in menſuram vniuſcuiuſqꝫ mem. bri augmentum corporis facit: in edificati onem ſui in charitate. Poſita donoꝝ ſpiritualiuꝫ diuerſitate ⁊ fructu eoꝝ: hic oſtendit apoſtolus quō ad fructū illum perueniamꝰ Cir ca quod duo facit. Prīo duo impedimēta remouet. Se cūdo modū veniendi docet ibi. Veritateꝫ facientes ⁊c. Dicit ergo: bene dictum ē ꝙ hic ē fructus vltimus iſto rum donorū ꝙ ſcꝫ occurramꝰ domino in virū perfectum ⁊cͣ. Ergo oportet nos videre vt iam nō ſimus paruuli ſꝫ certe viri perfecti quia ꝙͣdiu aliquis ē puer non ē perfe ctus vir. Oportet ergo ꝙ deſerat puericiam qui domīo debꝫ occurrere. Sic faciebat apl̓s. pͥme Coꝝ. 13. Quan do factus ſum vir enacuaui ea q̄ erant paruuli. Conditio autē pueri ē ꝙ non ē fixus vel determinatus in aliquo ſed credit omni verbo. Si ergo volumꝰ exhibere nos vt viros ꝑfectos oportet ꝙ deſeramꝰ cogitationē fluctuan tem id ē inſtabilem. Et hoc ē qd̓ dicit. Fluctuantes. pri me Coꝝ. 14. Nolite paruuli effici ſenſibus ſed malicia paruuli eſtote. Dicunt̉ autē fluctuantes a fluctu quia ta les ad modū fluctus nō ſunt firmi ī fide. Iac̄. pͥmo. Qui enī hēſitat ſimilis ē fluctui maris qui a vento mouet et circumfertur. Nunc aūt neceſſe ē nos ſtabiles eſſe ⁊ non fluctuare. Et quia ventus ē praua doctrina: de qua meri to dicitur Prouer. 25. Uentus aquilo diſſipat pluuias. Mat. 7. Deſcendit pluuia: venerūt flumina: flauerunt venti ⁊ irruerūt in domū illam ⁊ cecidit ⁊ fuit ruina eius magnā. Ideo dicit. Et nō circumferamini omni vento doctrine ⁊c. Quaſi dicat. Nulla doctrina ꝑuerſa ꝑflan te ad cōmotionem cordis ⁊ ruinaꝫ ſpiritualis edificij de bemus moueri quia non eſt bona doctrina: qd̓ patet ex tribus. Primo ex eius principio ꝙ eſt nequicia homi num: ideo non eſt bona doctrina ſed falſa ⁊ neꝙͣ quā do gmatizat aliquis ad perditionem animaruꝫ: vt obtineat principatum: ſi cut doctrina arrij nequiſſimi qui crepuit medius vt de ip̄o poſſit exponi illud. Eccl̓. 31. Teſtimo nium nequicie eius verum eſt. Item talis doctrina per uerſa ē quod patet. Secundo ex eius proceſſu qui ē aſtu cia: quia cum dolo id ē vnum intendit ⁊ aliud ſimulat ꝓ pter quod apoſtolus dicit. ſcd̓e Coꝝ. ii. Timeo ne ſicut ſerpens euam ſeduxit aſtucia ſua: ita corrumpantur ſen ſus veſtri ⁊ excidant a ſimplicitate que ē in chriſto ieſu. Tertio patet hoc idem ex effectu: quia effectus talis do ctrine ē ad circumuentionem erroris non ad denarios: vel alia temporalia acquirenda: ſed ad ſeminandos erro res ſeducunt ⁊ circumueniunt tales doctores: de quibꝰ dicitur. ſcd̓e Thy. 3. Mali homines ⁊ ſeductores profi cient in peius errantes ⁊ in errorem mittentes. ¶ Dein de cum dicit. Ueritatem autem facientes ⁊c. oſtenſis im pedimentis per que a fructu donorum ſpiritualium im peditur quis hic on̄dit qualiter ad fructum debitum per uenitur. Et arguit ſic. Statim dictum ē ꝙ ſi volumꝰ ad ſpiritualium donorum fructum peruenire oportet vt iā non ſimus paruuli ⁊c. Sed tamdiu ſumꝰ paruuli ꝙͣdiu virilem ſtatū nō attingimus ac creſcimꝰ. ergo nobis ne ceſſarium ē vt creſcamus. Et hoc ē quod dicit Ueritatē autem facientes ⁊c. Duo ergo facit. Primo oſtendit in quo debemus creſcere. Secundo per quem ibi. In illo per omnia ⁊c. Dicit ergo quantum ad primum veritatē facientes creſcamus: ⁊ hoc in duobꝰ ſcilicet in bono ope re ⁊ forma boni operis que duo ſunt: veritas ⁊ charitas. Ceritas autem quandoqꝫ dicitur omne opus bonum. vt Thob. pͥmo. In captiuitate tamen poſitus viam ve ritatis non deſeruit. Faciamus ergo veritatem ſcꝫ omne opus bonum vel veritatem doctrine quia non ſuffice re nobis debet audire vel docere veritatē: ſed oportet fa cerę: ꝓpter hoc dicebat apoſtolus prime Thy. 4. Hoc em̄ faciēs ⁊ teip̄m ſaluuꝫ facies ⁊ eos qͥ te audiunt. Eſto te ergo factores verbi ⁊c. vt dicitur Iac̄. pͥmo. Quia fa ctores iuſtificabunt̉: vt habetur Ro. 2. Et hoc ſi fiat in charitate que ē forma boni operis. pͥme Coꝝ. 16. Utrili ter agite ⁊ confortetur cor veſtrum ⁊ omnia opera vr̄a ī charitate fiant. Quia certe aliter nihil valerent. prime Coꝝ. 13. Si tradidero corpus meum ita vt ardeam cha ritatem autem non habuero nihil mihi prodeſt. Sed qꝛ in via dei non progredi ē regredi: ideo ſubdit apoſtolus Ut creſcamus in illo. ⁊cͣ. vbi tria facit. Primo oſtendit auctorem noſtri augmenti. Secundo eius veritatē Ter tio modum augmenti. Secunda ibi. Exquo totum cor pus. Tertia ibi. Scd̓m operationem in menſuram vni uſcuiuſqꝫ membri. Dicit ergo. Creſcamus in illo ſcilicꝫ chriſto. de quo pͥme Pet̓. 2. In eo creſcatis in ſalutem. In illo inꝙͣ qui ē caput noſtrum chriſtus: ⁊ in eccleſia q̄ ē corpus ip̄ius: vt dicitur Col̓. pͥmo. Creſcamus inꝙͣ nō in poſſeſſionibus: ſicut dicitur Iob. pͥmo. Poſſeſſio eiꝰ creuit in terra: ſed in ſpiritualibus. Nec in vno tantum: ſed per omnia: id ē in omni bono fructificantes ⁊ creſcē tes. pͥme Coꝝ. 10. Omnia in gloriam dei facite. ⁊cͣ. Et ibi ſequitur. Sicut ⁊ ego per omnia omnibꝰ placeo. De hoc commendat corinthios apoſtolus dicēs. pͥme Coꝝ. II. Omnia precepta inquit mea tenetis. ¶ Conſequēter cum dicit. Ex quo totū corpus ⁊c. oſtendit veritatē xp̄i per quem creſcere debeamus. ¶ Ubi ſciendū ē ꝙ corpꝰ naturale tria habet.ſ. cōpactionē mēbroꝝ adinuicem: li gatiōeꝫ per neruos ⁊ mutuā ſubmīſtratiōeꝫ. 1. Coꝝ. 12. Si dixerit pes quoniaꝫ nō ſū manꝰ nō ſū de corpore: nō ideo nō ē de corpore. Et ſi dixerit auris quoniam nō ſuꝫ oculus nō ſum de corpore ⁊c. Si totum corpus eſt odo ratus vbi auditus. Spiritualiter ergo ſicut vnū corpus efficitur ex multis his tribꝰ modis ſcꝫ per compactionē ſeu adunationem: ꝑ ligationem ⁊ per mutuā operationē ⁊ ſubuentionē: ita vt omnia que ſunt a capite corporali. ſcꝫ compactio: neruorum ligatio: ad opus motio fluunt a capite noſtro xp̄o in corpore eccleſie Et primo cōpactō ꝑ fidem. Unde dicit. Ex quo ſcꝫ xp̄o qui eſt caput noſtrū vt modo dictum eſt: totum corpꝰ compactum ē id eſt co adunatum. p̄s. Diſperſiones iſrael congregabit. Abac. 2. Congregabit ad ſe omnes gentes ⁊ coaceruabit ad ſe omnes populos. De hoc dicitur Col̓. 2. Caput ex quo totum corpꝰ per nexus ⁊ coniunctiones ſubminiſtratum ⁊ conſtructum creſcit in augmentū dei. Secundo fluit a chriſto capite in corpꝰ eccleſie ſue myſticum connexio ⁊ colligatio quia oportet adunata aliquo nexu vel vinculo necti vel colligari. Et ꝓpter hoc dicit. Et connexuꝫ per omnem iuncturā ſubminiſtrationis: id eſt per fidē ⁊ cha ritatē que conneetunt ⁊ coniungunt mēbra corporis my ſtici ad mutuā ſubminiſtrationē. Eccl̓. 39. Omnia ope ra domini bona ⁊ omne opus hora ſua ſubminiſtrabit. Unde ip̄e apoſtolus confidēs de iſta mutua ſubminiſtra tione que ē inter membra eccleſie per diuinā cōiunctio nē dicebat Phil̓. pͥmo. Scio enim ꝙ in hoc proueniet ī ſalutē per noſtram or̄onem ⁊ ſubminiſtrationem ſpiritꝰ ieſu chriſti. Tertio a capite xp̄o in membris vt augmen tentur influitur virtus actualiter operandi. Vnde dicit Scd̓m menſurā vniuſcuiuſqꝫ membri augmentum cor poris faciens. Quaſi dicat. Non ſolum a capite noſtro chriſto ē membrorum eccleſie cōpactio per fidem nec ſo la cōnexio vel colligatio per mutuam ſubminiſtiationeꝫ charitatꝭ: ſꝫ certe ab ip̄o ē actual̓ mēbroꝝ oꝑatio ſiue ad opꝰ morio ẜꝫ mēſurā ⁊ competentiā cuiuſlibet membri.

Explanatio ſancti Thome
Unde dicit ꝙ facit augmentum corporis ẜm operatiōeꝫ ⁊ menſuram vniuſcuiuſqꝫ membri debite menſurati: qꝛ non ſolum per fidem corpus myſticum cōpaginatur nec ſolum per charitatem ſubminiſtrationem connectentem augetur corpus: ſed per actualem motionem ad operati onem quā deus facit in nobis. Unde Eſa. 26. Oīa ope ra noſtra operatus eſt deus: qui in omnibus operatur vt dicitur pͥme Coꝝ. 12. Et hec expoſitio concordat gloſa tori Sꝫ ad quid augmentat deus vnumquodqꝫ mēbrū? vt corpus edificet. ſupra. 2. In quo omnis edificatio con ſtructa creſcit in templum ſanctum in domino: in quo et vos coedificamini ⁊c. Unde pͥme Coꝝ. 3. Dei edificatō eſtis. Et hec oīa fiunt in charitate: quia vt dicitur pͥme Coꝝ. 8. Charitas edificat. Uel in charitate facit deus hec omnia id eſt ex mera dilectione. Iere. 31. In charita te perpetua dilexi te. ideo attraxi te miſerans. Rurſuſqꝫ Edificabo ⁊ edificaberis. Hoc eſt ergo qd̓ dicit. In edifi cationem ſui in charitate. Lectio ſexta. Oc ergo dico ⁊ teſtificor ī dn̄o vt iā h nō ambuletis ſicut ⁊ gentes ambu lant in vanitate ſenſus ſui: tenebriſ obſcuratū habētes intellectū. alienati a vi ta dei ꝑ ignorantiā q̄ ē in illis ꝓpter cecita tē cordis ip̄oꝝ: qui deſperantes ſemetip̄os tradiderūt impudicicie in operationē īmū dicie omnis in auariciam. Supra monuit apl̓s epheſios vt manerent in eccl̓iaſtica vnitate deſcribēdo modum eius ⁊ formam: in hac parte docet eos viā per quā poſſint manere in eccleſiaſtica vni tate. Et primo facit hoc. Secundo oſtendit poteſtatem hanc adimplenda precepta in fine epiſtole ibi. Decete ro fratres confortamī. ⁊c. Prima in duas. Primo pro ponit precepta ad omnes. Secundo pertinentia ad ſin gulos gradus eccleſie ibi. Mulieres viris ſuis ſubdite ſint ⁊c. Prima in duas. Primo proponit quedā prece pta generalia ad que reducuntur omnia alia. Secundo ponit ſpēalia ibi. Propter qd̓ deponētes mendaciū ⁊cͣ. Prima iterū in duas quia cum intentio apoſtoli ſit eos reuocare a veteri cōſuetudine ad nouā chriſti doctrinam Primo oſtendit doctrinā xp̄i eſſe cōtrariam antique per uerſitati gentilitatis. Scd̓o inducit eos vt eā deponant ⁊ eā que chriſti eſt aſſumant ibi. Deponite vos ẜm pͥſti ſtinam ⁊c. Prima in duas: quia primo deſcribit cōuerſa tionē gentilium. Secundo oſtendit ꝙ ei contrariat̉ do ctrina chriſti ibi. Vos autē nō ita ⁊c̄. Prima ī tres. Pri mo hortat̉ eos vt declinēt cōuerſationē gentilium. Se cundo deſcribit eam quantū ad interiorē animū ibi. Te nebris obſcuratū ⁊c. Tertio quantū ad exteriorē modū ibi. Qui deſperātes ⁊c. Dicit ergo ad hoc ꝙ poſſitis ī plere ea que dicta ſunt: dico.i. nō obſecro vt prius: ſꝫ di co ⁊ teſtificor hoc qd̓ dixi Gal̓. 5. Teſtificor aūt oī homi ni rurſum circūcidenti ſe quoniam debitor ē vniuerſe le gis faciende. 2. Thy. 4. Teſtificor corā deo ⁊ xp̄o ieſu ⁊cͣ. Et quid? Vt iam ſcꝫ tēpore fidei ⁊ cōuerſiōis ad xp̄m quia iam vos mundi eſtis. Io. 15. Non ambuletis.i. vi uatis. Gal̓. 5. Si ſpiritu viuimus ſpū ⁊ ambulemus ⁊c. Et hoc ſicut gentiles ambulant. prime Coꝝ. 12. Scitis quoniam cum gētes eſſetis ad ſimulacra muta prout du cebamī euntes ⁊cͣ. Non ſic igitur ambuletis Prouerb. pͥmo. Fili mi ne ambules cum eis: prohibe pedē tuum a ſemitis eorum ⁊cͣ. ¶ Conſequenter cum dicit. In vanitate ſenſus ſui. reddit cauſam huius ꝓhibitionis. Ubi notandum eſt ꝙ cum ambulare ſpūaliter ſit proficere ẜꝫ illud. Eſa. 26. Rectꝰ callis iuſti ad ambulādū ⁊cͣ. Gen̄. 17. Ambula coraꝫ me ⁊ eſto ꝑfectꝰ. d̓r abrae. Ad hoc er go. vt hō iuſte ambulet.i. ſpūaliter ꝓficiat oportet tria q̄ in ip̄o ſunt regulari ⁊ ordinari. In homīe enim eſt rō iu dicans de particularibus agendis. Itē intellectus vni uerſalium pͥncipiorum qui eſt ſinderiſis. tertio lex diui na ſeu deus. Quandocunqꝫ ergo aliquis ẜm iſta tria ſi bi inuicem ordinata dirigit̉: ita ꝙ actio ordinet̉ ẜm iudi cium rōnis: ⁊ hec ſcꝫ rō iudicet ẜm intellectum rectū vel ſindereſim: ⁊ hec ſcꝫ ſindereſis ordinetur ẜm legē diui nam: tunc actio eſt bona ⁊ meritoria. Sed vita gentiliū nō eſt talis īmo deficit in predictis tribus. quia pͥmo de ficit a rōne iudicante quia ambulant in vanitate ſenſus ſui. Senſus aūt eſt vis apprehenſiua per quā iudicamꝰ ſingularia. Unde aliquis homo rectus dicitur quando bene iudicat de agendis. Sed ſenſus iſtr quandoqꝫ eſt rectus: quandoqꝫ ē vanus. Rectus dicitur quādo debi ta regula regit̉ qua venit ad debitū finem. Uanus auteꝫ quando indebita regula ductus nō venit ad debitū finē Sap̄. 13. Uani ſunt oēs homīes in quibus nō ſubeſt ſci entia dei ⁊cͣ. Ro. 1. Euanuerunt in cogitatiōibus ſuis. ⁊c. Iere. 2. Ambulauerūt poſt vanitates ſuas ⁊ vani fa cti ſunt ⁊c. Quare? quia certe rō iſtorū in agendis nō di rigebat̉ ab intellectu illuminato ſed erroneo. Et hoc eſt qd̓ ait. Tenebris obſcuratū habentes intellectū. Ro. 1. Obſcuratū eſt inſipieus cor eorum. p̄s. Neſcierunt ne qꝫ intellexerunt: in tenebris ambulant. Et rō ē qꝛ tales nō ſunt ꝑticipes diuini luminis ſeu legis diuine illumi nantis ⁊ regulātis: ꝓpter qd̓ ſubdit. Alienati a vita dei id ē a deo qui eſt vita anime. Io. 14. Ego ſum via veri tas ⁊ vita. Vel a vita dei.i. a charitate ⁊ gr̄a ſpūali qua anima viuit formaliter Ro. 6. Gratia autē dei vita eter na. Iſti autem erant ſine ſpe vite eterne qꝛ ponebāt mor talitatē anime contra fidē ⁊ ꝓphetiā. Sap̄. 2. Neſcierūt ſacramenta dei neqꝫ ſperauerūt mercedē iuſticie neqꝫ iu dicauerūt honorē animaꝝ ſanctarum ⁊cͣ. Uel a vita dei id ē a vita ſancte viuendi que ē per fidem. Gal̓. 2. Uiuo ego iā nō ego ⁊cͣ. Iuſtus aūt ex fide viuit: vt dicit̉ Ro. pͥmo. Vel que ē per charitatē. pͥme. Io. 3. Nos ſcimus quia tranſlati ſumus de morte ad vitam quoniam diligi mus frēs ⁊c. Nō ſic autē iſti ſed magis alienati. ¶ Mo dum autē huius alienationis tangit ſcꝫ ignorantiaꝫ nō ſtellaꝝ vel curſus ſyderuꝫ ſed nature diuine. pͥme Coꝝ. 15. Ignorantiam quidem dei quidam habent quia certe tunc ſolū in iudea notus erat deꝰ: ſed modo vt d̓r Act̉. 17. tēpora huius ignorantie deſpiciens deus tunc an nunciat hominibꝰ vt omnes vbiqꝫ penitentiā agant̉ ⁊cͣ. Huius aūt ignorantie deus nō erat cā quantū de ſe erat quia vt d̓r Roma. pͥmo. Deus illis reuelauit: ſed certe cauſa erat illis propter cecitatē cordis ipſoꝝ. Et vere di cit cecitatē ꝙ ex creaturis nō poterāt venire in noticiam creatoris: qꝛ vt dicit̉ Gap̄. 2. Excecauit eos malicia eo rum ⁊ neſcierunt ſacramēta dei neqꝫ mercedem ſperaue runt iuſticie. Et hoc ē qd̓ ſequitur. Qui deſperates. ⁊cͣ. Abi oſtendit apoſtolus quales erant in exteriort conuer ſatione quoniā ſine ſpe ⁊ hoc quia alienati avita. Iob. 7 Deſperaui nequaꝙͣ vltra iam viuaꝫ ⁊c. Iere. 18. Deſpe rauimus poſt cogitatiōes noſtras ibimus: ⁊ vnuſquiſqꝫ poſt prauitates cordis ſui malefaciemꝰ. Et hoc ē quod ſe quit̉. Tradiderūt ſemetip̄os impudicicie ⁊c. Et hoc le gl poteſt dupliciter vl̓ ſeparatim vt dicatur in auaricia: id eſt quia auari erant. Roman̄. primo. Repletos omni iniquitate et malicia: fornicatione. auaricia. ⁊c. Hebreo rum. 13. Sint mores ſine auaricia. ⁊cͣ. Quia vt dicitur

in epiſtolam ad Epheſios IIII
Eccl̓. 10. Auaro nihil ē ſceleſtiꝰ Propter qd̓ Abbac. 2. Ue qui congregat auariciā malaꝫ domui ſue ⁊c. Poteſt etiam legi coniunctim cum precedentibus: vt dicatur In auaricia id eſt auare ita vt ſit modificās precedentia. Et ẜm hoc aggrauat eoꝝ vitā tripl̓r. qꝛ pͥmo peccauer̄t nō ex paſſione ſed potiꝰ ex electōe. Un̄ dicit. Tradide rūt ſemetip̄os īpudicicie. Quaſi dicat. Nō paſſionibus vel infirmitate peccauerūt ſed ſemetip̄os tradiderūt ⁊cͣ. Iudith. 7. Sponte tradamꝰ nos oēs ppl̓o holofernis. ⁊c. 2. Coꝝ. 12. Nō egerūt pnīam ſuꝑ īmundicia ⁊ forni cationē ⁊ īpudicicia quā geſſerūt. Scd̓o ex actuali effre natiōe. i. Pet̓. 2. Poſt carnē in cōcupiſcentiā īmundi cie ambulāt ⁊c. Et iō dicit. In oꝑatiōeꝫ oīs īmundicie. Ezech̓.14. Iſti poſuerūt īmūdicias ſuas in cordibꝰ ſuis ⁊c. Tertio aggrauat̉ eoꝝ pctm̄ ex cōtinuatiōe: qꝛ inceſ ſanter peccabāt Oſee. 4. Fornicati ſūt ⁊ nō ceſſauerunt qm̄ dn̄m reliquerūt. Un̄ dicit. In auaricia.i. ardenter ⁊ inſaciabilit̓. 2. Pet̓. 2. Oculos habētes plenos adulte rij ⁊ inceſſabilis delicti: pellicientes aīas inſtabiles cor exercitatū auaricie habētes maledictiōis filij ⁊cͣ. Lectio ſęptima. Os aūt non ita didiciſtis xp̄m ſi ta mē illū audiſtis ⁊ ī ipſo edocti eſtis ſicut ē veritas ī ieſu Deponite vos ſcd̓m priſtinā cōuerſationē veterē homineꝫ qui corrūpitur ſcd̓m deſideria erroris. Re nouamini aūt ſpū mentis vr̄e ⁊ induite no uum hominē qui ſcd̓m deuꝫ creatus ē in iu ſticia ⁊ ſanctitate. Oſtenſa ꝑuerſitate gentilis cōuerſatiōis: hic on̄dit apl̓s ꝙ doctrina xp̄i totalit̉ cōtraria ē iſti cōuerſationi ⁊ ſtatui Et qꝛ ꝑuertētes qͥdā doctrinā xp̄i dixerūt nō eē aliā vitā. poſt iſtā: ſꝫ aīam mori cū corꝑe vt aīalia: iō apl̓s oſtendit Prīo doctrinā xp̄i cōtrariā eſſe vite ⁊ ſtatui precedenti. Scd̓o on̄dit cōditiōes debitas doctrine xp̄i ibi. Deponi te vos ⁊c. Dicit ergo. Ita dictū ē ꝙ illi deſperantes ⁊c̄. vos aūt nō ita audiuiſtis xp̄m ſcꝫ eē imitandū. Qūo er go. Ip̄i em̄ vos a deo didiciſtꝭ vt diligatꝭ inuicē Theẜ. 4. Itaqꝫ frēs ſtate ⁊ tenete traditiōes quas credidiſtis Et Theẜ. 2. Qūo tenebimꝰ. Et. 1. Theẜ. 2. Qm̄ cum accepiſſetis a nobis verbū auditꝰ dei accepiſtis illud nō vt verbū hoīm ſed ſicut ē vere verbū dei ⁊c. Col̓. 2. Ra dicati ⁊ ſuꝑedificati in ip̄o ⁊ cōfirmati in fide ſicut didici ſtis abundātes in illo in gr̄aꝝactione. Et hoc certe ſi tn̄ illū audiſtis qꝛ auditus deſeruit diſciplinę. Si ꝓ quia. Quia hec ē ānūciatio quam audiſtis: vt dr. 1. Io. 1. Et hoc ꝙͣtū ad p̄dicatōeꝫ fidei Eccl̓. 24. Qui audit me nō cōfundet̉ Prouer. 15. Auris q̄ audit increpatiōes vite ī medio ſapiētū cōmorabit ⁊cͣ. ¶ Et in illo edocti eſtis ſcꝫ qūo ꝑtinētia ad fidē ſūt cuſtodiēda ⁊ adīplenda. Mar. vlt. Fecerunt ſicut erāt edocti ⁊cͣ. Et hoc ſicut ē ꝟitas. Quaſi dicat. Si audiuiſtis fidē xp̄i p̄dicari ⁊ qūo p̄di cata debeant adimpleri eſtis edocti ſicut ieſus de quo p̄ dicat̉ vobis qͥ ē veritas. ¶ Vos aūt nō ita.ſ. oꝫ ambula re ſicut aliqui deſperātes. Sed quō? Subdit. Deponite vos ⁊c. Que qͥdem lr̄a pōt legi dupl̓r. Uno mō vt dicat̉ deponere: ⁊ tunc cōſtruit̉ cū p̄cedentibꝰ ſic. ita ē veritas in qua edocti eſtis in ieſu deponere vos ⁊c̄. Si aūt dicat̉ deponite: q̄ lr̄a cōius habet̉. dicemꝰ ꝙ qꝛ cōtraria ē ⁊ vi ta ⁊ doctrina gentiliū vite ⁊ doctrine ieſu in qua edocti eſtis reſtat vt deponatis ⁊c. Duo ergo facit qꝛ cū primo extirpanda ſint vitia ꝙͣ inſerant̉ virtutes. Primo docet eos ſtatū priſtine ac veteris cōuerſatiōis deponere. Secundo nouū ſtatū ieſu aſſumere ibi. Renouamī aūt ſpū. ⁊c. Dicit ergo deponite ⁊cͣ. vbi tria ſūt cōſiderāda. Pri mo qͥd intelligit̉ ꝑ veterē hoīem. Dicunt aliqͥ ꝙ hic ho vetus exterior: nouꝰ vero d̓r interior. Sꝫ dicendum ē ꝙ hō vetus d̓r tam interior ꝙͣ exterior qͥ ſubijcit̉ vetuſtati ꝙͣtū ad aīam ꝑ pctm̄ ⁊ ꝙͣtū ad corpꝰ. qꝛ mēbra corporis ſunt arma peccati. Et ſic ſubiectus hō pctō ẜm aīam et corpus d̓r vetus hō ẜm ꝙ illa vetuſta ſūt q̨̄ ſunt ī via cor ruptiōis vel in ip̄o corrūpi. qꝛ qd̓ antiquat ⁊ ſeneſcit ꝓ pe interitū ē. vt d̓r Heb. 8. Et ſic hō ſubiectus pctō d̓r ve tus. qꝛ ē in via corruptiōis ꝓpter qd̓ ſubdit. Qui corrū pit̉ ẜm deſideria erroris. Nā vnūqd̓qꝫ corrūpit̉ cū rece dit ab origine nature ſue. Natura aūt hoīs ē vt deſideri um eius tendat ad id qd̓ ē ẜm rōnem. Perfectio autē et bonū rōnis ē veritas. Qn̄ ergo rō tendit ad errorē ⁊ de ſideriū ex hoc errore corrūpit̉. tūc vetus hō d̓r. Dicit au tē ẜm deſideria ſcꝫ mala. Ro. 13. Carnis curā ne feceritꝭ in deſiderijs. pͥme Thy. 6. Deſideria multa ⁊ nociua et inutilia q̄ mergunt hoīem in interitū ⁊ ꝑditionē ⁊c. Qꝛ aūt hec deſideria in quibuſdā trahunt̉ ex infirmitate. in quibuſdā vero ex malicia ſicut in illis qui dicūt deuꝫ ꝓ uidentiā nō hr̄e. iō dicit. Erroris qꝛ in talibus errātibuſ corrūpit̉ intellectus ⁊ affectus. Vel ẜm deſideria errorꝭ id ē q̄ hoīes faciunt errare. ẜm illud Sap̄. 2. Hec cogi tauerūt ⁊ errauerūt ⁊c. Prouer. 14. Imprudentia ſtul toꝝ erratis. Sꝫ quō deponendus ſit docet apl̓s dicens. Col̓. 3. Expoliantes vos veterē hoīeꝫ cū actibus ſuis. ⁊c. Nō ergo ſubſtātialit̓ dꝫ deponi vel expoliari ſꝫ ſoluꝫ qͦ ad oꝑa mala vel cōuerſationē. 1. Pe. 2. Cōuerſatiōeꝫ vr̄am inter gētes habētes bonā. pͥme Thy. 4. Exēplū eſto fideliū in verbo ⁊ cōuerſatione. ¶ Deinde cuꝫ dicit Renouamī ⁊c. oſtendit ꝙ debemus nouuꝫ ſtatum īdue re. circa qd̓ tria facit. Prīo on̄dit ꝑ qd̓ conſeqͥ poſſimus hāc nouitatē. Secundo in qͦ hec nouitas ꝯſiſtat. Tertio q̄ ſit. Quātuꝫ ad pͥmuꝫ dic̄. Renouamī ſpiritu. ⁊cͣ. vbi notādum ē ꝙ lꝫ ſpūs multiplicit̓ dicat̉. in hoīe tamē tri plex ſpūs inuenit̉.ſ. ſpūs ſanctus. pͥme Coꝝ. 3. Neſcitis ꝙ tēplum dei eſtis ⁊ ſpūs dei habitat in vobis. Itē ſpūs rōnalis. Gal̓. 5. Caro cōcupiſcit aduerſus ſpm̄. Itē ſpi ritus fantaſticus. Oſee. 14. Scitote iſrael ſtultū ꝓphe tam inſanū viꝝ ſpiritalē.i. fantaſticū. Hoc ergo qd̓ dicit Spū mentis ſumit̉ ꝓ ſpiritu ſcō. Dicit autē cām renoua tiōis eē ſpm̄ ſcm̄ qui habitat ī mente nr̄a. Gal. 4. Mi ſit deus ſpm̄ filij ſui in corda ⁊c. p̄s. Emitte ſpm̄ tuum ⁊ creabunt̉ ⁊c. Vel pōt accipi ſpūs ꝓ ſpiritu rōnali. ⁊ tunc ſpūs idem eſt ꝙ mens nr̄a ⁊ eſt ſimile huic qd̓ d̓r Col. 2 In expoliatiōe corꝑis carnis.i. corꝑis q̄ eſt caro. ita hic ſpū mentis.i. ſpū q̄ eſt mens. hoc aūt dicit qꝛ in nobis ē aliꝰ ſpūs qͥ nō ē mens: qͥ ſcꝫ ē cōis nobis ⁊ brutis. Dicit aūt: renouamī ſpū mentis: qꝛ illud qd̓ non ē corruptū eſt nouū nec renouatiōe indiget. Nā ſi adā corruptꝰ nō fuiſ ſet renouatiōe nō indiguiſſet nec nos etiā. Sed qꝛ corru ptus fuit renouatiōe indiguit ⁊ eiꝰ poſteriores. Et iō oꝫ renouari nos in pn̄ti ẜm aīam ⁊ in futuro ẜm corpus qn̄ corruptibile hoc induit incorruptionē ⁊ mortale īmor talitateꝫ: vt d̓r.1. Coꝝ. 15. Dicit ergo renouamī ſpū hic ſcꝫ qꝛ niſi in pn̄ti ſpūs renouet̉ nūꝙͣ corpꝰ eiꝰ īnouabitur. Uel pōt exponi ſpū mentis.i. mēte vr̄a ſpūali facta. ⁊ in idē redit. In quo aūt hec renouatio cōſiſtat quantū ad ſe cundū ſubdit eū dicit. Induite nouū hoīem ⁊c. Hic ad uertēdū eſt ꝙ ſicut vniuſcuiuſqꝫ rei primū vetuſtatis pͥn cipium fuit adam per quem peccatuꝫ in omnes intrauit ita principiuꝫ primū nouitatis ⁊ renouatiōis xp̄s ē qꝛ ſic̄ in adam oēs moriunt̉: ita ⁊ in xp̄o om̄s viuificabuntur. Unde Gal̓. vl. In xp̄o ieſu neqꝫ circūciſio neqꝫ p̄pucium aliqͥd valet ſꝫ noua creatura. Induimī ergo dn̄m noſtrū

Explanatio ſancti Thome
ieſum xp̄m. Ro. 13. Que aūt ſit renouatio on̄dit cū dicit: Qui ẜm deū creatꝰ ē ⁊c. Hoc aūt pōt intelligi triplicit̓. Uno mō ſic vt lyqui referat̉ ad ſpm̄.i. ſpūs qͥ ē mēs nr̄a ⁊ creatꝰ eſt a deo ſcꝫ in originali iuſticia ſcꝫ ī ſui nouita te. Uel recreatus noua creatiōe vt eſſet iuſtus. ſupra. 2. Creati in xp̄o ieſu in oꝑibus bonis. Vel ly qͥ pōt referri ad nouum hoīem ſcꝫ xp̄m Et tunc cōſtruet̉ ſic. Qui crea tus ē.i. formatꝰ in vtero virginis ẜm deū.i. nō ſemīe hu mano ſꝫ ſpū ſcō. Vel creatꝰ ē ẜm eſſe gr̄e ⁊ plenitudinis ⁊ hoc in iuſticia quo ad hoīes in ſcītate quo ad deum: et hoc veritatis nō falſitatis. Luc̄. 2. In ſcītate ⁊ iuſticia. Uel vt ſcītas ſit ī corde. veritas ī ore: iuſticia in oꝑe. Lectio octaua. Ropter qd̓ deponentes mendaciuꝫ loquimini veritatē vnuſquiſqꝫ cum proximo ſuo: qm̄ ſumus inuicē mē bra. Ir̄aſcimini ⁊ nolite peccare. Sol nō oc cidat ſuper iracundiam veſtram. Nolite lo cum dare diabolo. Supra poſita generali monitiōe vt nouitatē induerent: hic apl̓s ponit p̄cepta ſpālia. Circa qd̓ duo facit. Prīo ī hibet eis pctā interiora corrūpentia ſpm̄. Scd̓o pctā ex teriora q̄ corrūpunt carnē ibi. Fornicatio aūt ⁊c. Prīa ī duas. Prīo ꝓhibet pctā q̄ ī deordinatiōe ꝓpria cōſiſtūt Scd̓o pctā qͥ cōſiſtunt ī deordinatione alteriꝰ ibi. Oīs ſermo malꝰ ⁊c. Prīa iteꝝ in tres: qꝛ pͥmo ꝓhibet pctm̄ corrūpens rōnale. Scd̓o pctm̄ deordinās iraſcibilē ibi. Iraſcimī ⁊ nolite peccare ⁊c. Tertio pctm̄ ꝑtinēs ad cō cupiſcibilē ibi. Qui furabat̉ ⁊c. Circa pͥmum tria facit. rīo qꝛ vnū iſtoꝝ ꝓhibet. Scd̓o inducit ad aliud. Ter tio rōnem aſſignat. Prohibet ergo illud. pͥmo qd̓ ad ve terē hoīeꝫ ꝑtinet ita vt iſta lr̄a ſit expoſitiua huiꝰ qd̓ p̄di xerat. Induite nouū hoīeꝫ: ad quē induendū pͥmo ꝓhi bet mēdaciū qꝛ ꝑ hoc pctm̄ oris: corrūpit̉ veritas rōnis. Un̄ dicit. Propt̓ qd̓ ſcꝫ nouū hoīeꝫ induendū deponen tes mendaciū: qꝛ vt d̓r in p̄s. Perdes om̄s qui loquunt̉ mendaciū.ſ. ꝑnicioſū. ¶ Et poſtea inducit ad nouitateꝫ dicens Zach̓. 4. Loqͥmini veritateꝫ vnuſqͥſqꝫ cū ꝓximo ſuo. Et quare? Qm̄ ſumꝰ inuicē mēbra. Mēbra em̄ ſe inuiceꝫ diligūt ⁊ ſe iuuāt mutuo ī veritate. Ro. 12. Unū corpꝰ ſumꝰ in xp̄o: ſinguli aūt alter alterius membra. ¶ Sequit̉. Iraſcimī ⁊c. vbi ꝓhibet pctm̄: corrūpens ira ſcibileꝫ. Circa qd̓ tria facit. Prīo ponit monitiōeꝫ. Se cūdo eā exponit ibi. Sol nō occidat ⁊c̄. Tertio rōnem reddit ibi. Nolite locū ⁊c. Monitiōeꝫ aūt ponit cū dicit. Iraſcimī ⁊c. Qd̓ pōt exponi dupl̓r. qꝛ duplex ē ſpēs ire quedā bona: q̄dā mala. Mala qͥdem qn̄ inordinate ten dit in vindictā ſcꝫ contra iuſticiā: bona vero qn̄ in vindi ctā debitā qn̄ ſcꝫ qͥs iraſcit̉ qn̄ oꝫ cū qͥbus ⁊ ꝙͣtū oportet. Et de vtraqꝫ pōt exponi. Si de mala: ſic eſt ſenſus. Nō p̄cipit ſꝫ ꝑmittit. Quaſi dicat. Si ſic eſt ꝙ motus ire in ſurgat qd̓ humanū eſt nolite peccare.i. nolite perducere ad effectū ꝑ ꝯſenſū. pͥme Coꝝ. 10. Temptatio vos nō ap p̄hendat niſi hūana qꝛ certe qui alit̓ iraſcit̉ fratri ſuo reꝰ erit iudicio: vt d̓r Mat. 5. De hac ira monebat Ioſeph fratres ſuos Gen̄. 45. Ne iraſcimī in via. Si aūt expo nat̉ de bona ſic tenet nō ſolum ꝑmiſſiue vt pͥmo ſed im peratiue: iraſcimī ſcꝫ cōtra pctā vr̄a: qm̄ duplex eſt vin dicta quam hō appetit. Una de ſeip̄o peccāte: ⁊ ſic pnīa eſt quedā vindicta quā hō facit ⁊ capit de ſeip̄o. Et hec eſt bona ira: ⁊ de hac dicit̉ īperatiue. Iraſcimī ſcꝫ cōtra pctā vr̄a: ⁊ nolite peccare ſcꝫ decetero: nec talia ꝯmittere ꝯtra q̄ iteꝝ oporteat iraſci. Mō credūt aliqͥ ꝙ hō ſecure poſſit ſibi jpſi iraſci ꝓpter pctā ſua ſed nō ꝓximo ſuo pro
pter ſua ſed nō eſt ita ſicut contra ſeipſum poteſt quis ira ſci propter peccata propria ita proximo ſuo proter ſua ergo iraſcimini cōtra vitia aliena: ⁊ hoc cum zelo. Nu meri. 25. Phinees auertit iram meam a filijs iſrl̓: quia zelo meo cōmotꝰ eſt cōtra eos. Sic helyas. 3. Regꝭ. 19. Zelo zelatꝰ ſū ꝓ dn̄o deo exercituū quia dereliq̄rūt pac tū dn̄i filij iſrl̓ ⁊c. Et nolite peccare p̄ueniendo rōneꝫ ſed potiꝰ ſeqn̄do. Iac.i. Sit aūt oīs hō velox ad audienduꝫ tardus aūt ad loqn̄dū ⁊ tardus ad irā ⁊cͣ. ¶ Sequitur: Sol nō occidat ⁊c. vbi exponit qd̓ dixerat ⁊ ẜm tres p̄ dictas expoſitiōes pōt triplicit̓ exponi. quia ſi de mala ira tunc ſic. Sol ⁊c. i. nō ꝑſiſtatis in ira ꝯcepta: ſed ante ſolis occaſum deponatis qꝛ lꝫ ꝑmittat̉ motus ꝓpter fra gilitatē nō ꝑmittit̉ mora. Si de bona ⁊ hoc ꝯtra pctā ꝓ pria: tunc ſic. Sol id ē xp̄s. Mal̓. 4. Oriet̉ vobis timen tibꝰ nomē meū ſol iuſticie ⁊c. Nō occidat ſuꝑ iracūdiam vr̄am.i. ſuꝑ pctā vr̄a: ꝓ quibꝰ iteꝝ oporteat vos iraſci: ⁊ voſmet inter ip̄os punire. Si cōtra pctā aliena ſic acci pit̉ ſol.ſ. rōnis. Eccl̓. 12. Memēto creatoris tui ī diebus iuuētutis tue anteꝙͣ veniat tp̄s afflictionis ⁊ appropin quēt āni de quibus dicas. Nō mihi placēt anteꝙͣ tene breſcat ſol ⁊c̄. Sol nō occidat ſuꝑ iracūdiā vr̄am.i. obte nebret̉ dictamē rōnis. Iob. 5. Uiꝝ ſtultū interficit iracū dia. ¶ Sequit̉. Nolite locuꝫ dare dyabolo: vbi aſſignat rōnem monitiōis. Dyabolus em̄ hꝫ locū in nobis ꝑ pec catū vel ꝑ cōſenſū. Io. 13. Cū diabolus iā miſiſſet in cor vt traderet eū iudas ⁊c. Et ſequit̉ ibidē ꝙ poſt buccellā introiuit in eū ſathanas. Nūc aūt hmōi paſſiones multū inclināt ad cōſenſū ⁊ maxime qn̄ ꝑuertūt iudiciū rōnis. ⁊ hoc ſpēaliter facit ira q̄ cōſiſtit in accenſione ſanguinis q̄ quidē rōne velocitatis ſui motus p̄cedit iudiciū rōis. Et qꝛ ſic nobis ꝑturbatis diabolus īcipit locū hr̄e ī nob̓ iō dicit. Nolite locū dare diabolo. Quaſi dicat. Nō ꝑſe ueretis in ira qꝛ ꝑ hoc datis locū diabolo. qꝛ totꝰ diabo lus iracūdus ē. p̄s. Liberator meꝰ de inimicis meis ira cundis. Intrat aūt hoīem cū furore ⁊ ira. Apoc̄. 12. De ſcendit diabolus ad vos habēs irā magnā. Hoc aūt non pōt facere ſaltē in aīa ꝙͣdiu hō iuſtus ē. Hec aūt iuſticia ꝑ iram amittit̉ qꝛ ira viri iuſticiā dei nō oꝑat̉: vt d̓r Iac. pͥmo. Si ergo nō vultis locū dare diabolo ſaltē in aīa: ſol non occidat ſuꝑ iracundiam veſtram. Eccl̓e. 11. Au fer iram a corde tuo. Lectio nona. Ui furabat̉ iā nō furet̉: magis aūt laboret: operādo manibꝰ ſuis quod bonū ē: vt habeat vnde tribuat ne ceſſitatē patienti. Omnis ſermo malus ex ore veſtro nō procedat: ſed ſi quis bonꝰ ad edificationē fidei: vt det gr̄am audientibꝰ. Excluſa ſupra vetuſtate hoīs quātū ad vim rōnalē ⁊ ira ſcibilē: hic prohibet eā quātū ad cōcupiſcibilē ꝓueniētē ex eoꝝ inordinata ꝯcupiſcētia. Circa qd̓ duo facit. Pri mo ꝓhibet ꝯcupiſcibilis vetuſtatē. Scd̓o hortat ad eiꝰ nouitatē ibi. Magis aūt laboret ⁊cͣ. Ad vetuſtate auteꝫ ꝯcupiſcibilis ꝑtinet furtū qd̓ ꝓuenit ex corrupto ⁊ inor dinato appetitu rei tēporalis. Iō dicit. Qui furabatur: iā nō furet ⁊c. Quaſi dicat. Qui habebat cōcupiſcibileꝫ corruptā ⁊ vetuſtā ex corrupto appetitu rerū tēporaliuꝫ īa nō furet̉.ſ. ſi vult ꝯcupiſcibilē renouare: qꝛ vt dicitur Eccl̓. 5. Suꝑ furem cōfuſio. ꝓpter hoc d̓r Exo. 20. Nō rurtū facies. Et qꝛ aliquis poſſet ſe excuſare pre pauꝑta. te. ideo dicit. Magis laboret ⁊c. ſicut ip̄e fecit apl̓us vi dr Act̉. 20. Argentū ⁊ aurū nullius cōcupiui aut veſteꝫ voſip̄i ſcitis quoniaꝫ ad ea que mihi opus erant ⁊ his qͥ

ī epiſtolam ad Epheſios IIII
mecum ſunt miniſtrauerūt manꝰ iſte. ⁊c. Itē. 2. Theẜ. 3. Ip̄i em̄ ſcitis quē admodum oporteat vos imitari nos qm̄ nō inquieti fuimus inter vos neqꝫ gratis panē man ducauimus ab aliquo ſed in labore ⁊ fatigatiōe nocte ac die laborantes ne quē veſtrū grauaremijs ⁊c. Vnde no tandū ē ꝙ opus manuale ad tria inducit̉. Prīo ad neceſ ſitatē victus acquirendaꝫ. Gen̄. 3. In ſudore vultus tui veſceris pane tuo. Et iō qui nō habet vnde licite viuat tenet manibꝰ laborare. 2. Theẜ. 3. Si qͥs nō vult oꝑari nō manducet. Quaſi dicat. Sicut qui nō comedit ī ne ceſſitate peccat: ita ⁊ ſi nō laborat. Et ſic ponit̉ hic ad ex cludendū furtū. Quandoqꝫ vero inducit̉ contra ociū qꝛ multa mala docuit ocioſitas. Eccl̓. 33. Et iō qui habent vitam ocioſaꝫ tenent̉ manibꝰ laborare. 2. Theẜ. 3. Au diuimus quoſdā inter vos ambulare inquiete nihil ope rantes ſed curioſe agentes. His autē qui huiuſmōi ſunt denunciamus ⁊ obſecramꝰ in dn̄o ieſu xp̄o vt cū ſilentio operantes ſuū panē māducent. qn̄qꝫ enī inducit̉ ad car nis macerationē ⁊ domationē. Vnde ponit̉ īter alia oꝑa cōtinentie. 2. Coꝝ. I1. In laboribus: in vigilijs: in ieiu nijs ⁊c. Triplex ergo ē rō iniungendi laborē corporaleꝫ ſed prima oībus neceſſaria eſt ⁊ hoc de neceſſitate prece pti qꝛ alijs modis poteſt excludi ociū: ſimiliter ⁊ laſciuia carnis pōt alio mō domari ⁊ refrenari ⁊ ſufficit qūocūqꝫ fiat. ¶ Sequit̉ qd̓ bonū eſt. qd̓ dupliciter pōt intelligi. Uel in vi accuſatiui ⁊ ſic conſtruet. Magis autē laboret operando manibꝰ ⁊ quidē non illicita: ſed qd̓ bonum ē. Gal̓. vlt. Bonū autē facientes nō deficiamꝰ. Eſa. primo Quieſcite agere peruerſe diſcite bene facere. Vel pōt in telligi in vi noīatiui laboret ⁊c. qd̓ bonū eſt: quaſi hec ſit rō quare laborandū ē. Quaſi dicat. Nō ſolū ē neceſſariū laborare: īmo etiā bonū eſt laborare vt laborās poſſit vi uere ⁊ vt habeat vnde tribuat neceſſitatē patienti. Ecc. 29. Fenerare ꝓximo tuo in tēpore neceſſitatis illius ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Omnis ſermo malus ⁊c̄. Ponit per tinentia ad veterē hominē in deordinatiōe ad aliuꝫ: ⁊ fa cit duo: quia pͥmo ꝓhibet vetuſtatē ⁊ inducit nouitatem Secūdo inducit exemplū in principio qͥnti capituli ibi. Eſtote ergo ⁊c. Ad ꝓximū autē pōt quis male ſe habere dupliciter. Uno modo ledendo eum verbis malis. Alio modo malis exēplis quo ꝓhibet primū. Scd̓o ſecundū ibi. Et nolite contriſtare ⁊c. Prima iterū in duas. Pri mo ꝓhibet vetuſtatē. Scd̓o inducit ad nouitatē ibi. Sꝫ ſi quis ⁊c. Dicit ergo. Oīs ẜmo malus ⁊cͣ. Sermo oris pretendit ⁊ annunciat que ſunt in anima: qꝛ voces ſūt no te paſſionū anime. Ille ē bonꝰ ſermo qui indicat bonam diſpoſitionē interiorē. malus vero qui malā. Triplicit̓ aūt homo ordinat̉ interius ſcꝫ ad ſe: vt ſcꝫ omnia ſintra tioni ſubiecta: ad deū vt rō ſit ei ſubdita ad ꝓximū quā do diligit eum vt ſeip̄m. Eſt ergo qn̄qꝫ ſermo malus qn̄ indicat hominē inordinatū in ſe: ⁊ hic ē ſermo falſus eiꝰ qui aliud loquit̉ aliud intēdit. ⁊ ſimiliter ſermo inutilis ⁊ vanus. Itē eſt ſermo malus qui indicat hoīem inordi natum contra deū ſicut ꝑiuria blaſphemie ⁊ hmōi. Iteꝫ qn̄ ē cōtra ꝓximū ſuuꝫ ſicut iniurie doli ⁊ fallacie. Et iō dicit. Oīs ſermo malus ex ore vr̄o nō ꝓcedat. Oīs ꝟo equipollet huic ſigno nullꝰ. Sap̄. 1. Cuſtodite ergo vos a murmuratiōe q̄ nihil prodeſt ⁊ a detractiōe parcite lin gue qꝛ ſermo obſcurus inuacuū nō ibit. qꝛ certe deū non pterit oīs cogitatꝰ ⁊ nō abſcondit ſe ab eo vllus ſermo: vt d̓r Eccl̓. 42. Nunc ergo vos deponite omnē iram in dignatiōem maliciā: plaſphemiā: turpē ſermonē de ore vro. Col̓. z. ¶ Sequit̉. Sed ſi quis bonꝰ eſt ⁊c. inducit ad nouitatē qꝛ ſermo bonꝰ bene dicendꝰ eſt ꝓ loco ⁊ tē pore. Prouer. 15. Sermo oportunꝰ ē optimꝰ. Si quis er gd̓ loquit̉ quaſi ſermones dei. 1. Pet̓. 4. Et ad quid
ſubdit. Ad edificationem fidei.i. vt corroboret̉ fides in cordibus infirmoꝝ. 1. Coꝝ. 14. Oīa ad edificationē fi ant. ⁊ hoc vt det gr̄am audientibꝰ ſcꝫ ſi talis bonus ſer mo ſit ꝓbatus vel talis ſermo eſt conferens. qꝛ frequen ter homo ex bono ſermone: ⁊ ꝑ virtutē boni ſermonis au diti cōpūctus diſponit̉ ad gr̄am. Act̉. 10. Adhuc loquē te petro verba hec cecidit ſpūs ſanctꝰ ſuꝑ oēs qui audie bant verbū. Sic loquebat̉ dn̄s: de quo d̓r Luc̄. 4. Mi rabant̉ ex verbis gr̄e q̄ ꝓcedebant de ore ipſiꝰ Eccl̓. 10. Uerba oris ſapientis gratia. Lectio decima. T nolite contriſtare ſpm̄ ſanctū dei in quo ſignati eſtis in die redempti onis. Oīs amaritudo ⁊ ira ⁊ indig natio ⁊ clamor ⁊ blaſphemia tollat̉ a vobis cū omni malicia. Eſtote autem inuicē beni gni: miſericordes: donantes inuicē ſicut er deus in xp̄o donauit vobis. Supra monuit apl̓s abſtinere a ꝟbis infectiuis: hic mo net abſtinere a verbis ⁊ factis turbatiuis ſeu contriſtati uis ꝓximoꝝ. Circa qd̓ duo facit. Prīo ꝓhibet qd̓ perti net ad vetuſtatē. Scd̓o ꝑſuadet qd̓ ꝑtinet ad nouitateꝫ ibi. Eſtote aūt inuicē benigni ⁊c. Prima iteꝝ in duas. qꝛ pͥmo ꝓhibet qd̓ ad vetuſtatē ꝑtinet ī generali. Scd̓o in ſpēali. ibi. Omnis amaritudo ⁊cͣ. Dicit ergo. Nolite contriſtare ſpirituꝫ ⁊c. Contra. ſpiritus ſanctus eſt deus in quo nō cadit paſſio aliqua nec triſticia. Rn̄deo ſpūs ſanctꝰ d̓r ꝯtriſtari qn̄ ꝯtriſtat̉ ille in quo ē ſpūs ſanctꝰ Lu ce. 10. Qui vos ſpernit me ſpernit. Eſa. 63. Ip̄i autē ad iracūdiā ꝓuocauerūt eū ⁊ afflixerūt ſpm̄ ſcm̄ eiꝰ ⁊ conuer ſus ē eis ī inimicū Vel dicendū eſt ꝙ ē methaphorica lo cutio. Sicut em̄ deꝰ d̓r iraſci ꝓpter ſil̓itudinē effectꝰ ita etiā d̓r cōtriſtari: qꝛ ſicut qn̄ aliquis cōtriſtat̉ recedit a cō triſtante: ita ſpūs ſcūs a peccante. Et ſic ē ſenſus. Noli te cōtriſtare ſpm̄ ſcm̄ dei.i. nolite eū fugare vl̓ expellere ꝑ pctm̄i. Sap̄. 1. Spūs ſanctꝰ em̄ diſcipline effugiet fictū ⁊ aufert ſe a cogitationibꝰ q̄ ſunt ſine ītellectu ⁊ corripie tur a ſuꝑueniente iniqͥtate. Igit̉ nō ē cōtriſtandꝰ ſpūs ſā ctus ⁊ hoc ꝓpt̓ bn̄ficiū Iō ſubiūgit. In qͦ ſignati eſtis.i. reformati eſtꝭ ⁊ ab alijs diſtīcti Qui aūt hēbit hoc ſignū ſecū hēbit vitā eternā. Iō ergo ē cuſtodiēdꝰ ⁊ nullo mo do ꝯtriſtādus qꝛ ſine eo nō ē vita eterna. 2. Coꝝ. 1. Qui ſignauit nos deꝰ ⁊ dedit nobis pignus ſpūs. Et qn̄? In die redēptiōis.i. baptiſmi. Io. 3. Niſi qͥs renatꝰ fuerit ex aqͣ ⁊ ſpū ſcō ⁊c. Act 1. Vos baptizabimī ſpū ſcō nō poſt multos hos dies. Dicit aūt redēptiōis qꝛ ī baptiſmo fit hō ꝑticeps redēptōis facte ꝑ xp̄m. ¶ Sequit̉. Oīs ama ritudo ⁊c. Vbi on̄dit in ſpāli q̄ ꝑtinēt ad vetuſtatē. Qn̄ qꝫ em̄ homo contriſtat amicū ſuum ex ira: aliqn̄ ex indu ſtria. Sꝫ in ira ē triplex gradus: qꝛ in corde ſicut qͥ tātuꝫ interiꝰ iraſcit̉. In ꝓlatiōe: ſicut qͥ dicit racha. In contu melie ꝓlatione ſicut qͥ dicit fatue. Prīo ergo ponit qd̓ ꝑ tinet ad irā cordis. Scd̓o qd̓ ꝑtinet ad inordinatā ꝓlati onē. Tertio qd̓ ꝑtinet ad ꝯtumeliam. In ira aūt cordis iſta ſe cōſequunt̉. Prīo qꝛ ira ē effectꝰ triſticie ⁊ hec ī ſa cra ſcpͥtura d̓r amaritudo. 1. Re. 1. Cū eēt āna amaro aīo ⁊ oraret deū flēs ⁊c Et iō dicit oīs amaritudo ⁊c. q̄ ē per memoriā iniurie p̄terite Eccl̓. 21. Nō ē ſenſus vbi abuu dat amaritudo. Scd̓o qꝛ ſtatim appetit vindictā. iō dic̄. Et ira q̄ ē appetitꝰ vindicte. Iac̄. i. Ira enī viri dei iuſti ciam non operat. Et qꝛ iratꝰ indignū reputat qd̓ ei ꝑcat ⁊ indignū eſſe ꝙ ſine punitione tranſeat. ideo ſequitur. Et indignatio. Sed quantū ad inordinatā prolationem

Explanatio ſancti Thome
ſic ē clamor. Eſa. 5. Expectaui vt faceret iudiciū: ⁊ ecce iniquitas ⁊ iuſticia ⁊ ecce clamor. Ideo dicit. Et clamor Similiter ⁊ blaſphemia vel cōtra deū vel cōtra ſanctos Leuit̓. 24. Quicunqꝫ blaſphemauerit nomen domini morte moriat. Ideo dicit. Et blaſphemia Et addit. Tol latur a vobis cū omni malicia ſcꝫ operis. 1. Pet̓. 2. De ponentes omnē maliciā ⁊ omnē dolum ⁊ ſimulationem. ¶ Deinde cum dicit. Eſtote autē. ⁊c. ponit pertinentia ad nouitatē contrariam paſſionibꝰ p̄miſſis: contra ama ritudinē benignitatē. Vnde dicit. Eſtote aūt inuicē be nigni qꝛ benignus ē ſpiritus ſapientie. ⁊c. Unde dicit. Miſericordes. Luc̄. 6. Eſtote ergo miſericordes ſicut ⁊ pater veſter miſericors ē. Contra indignationē cōdona tionē. Vnde dicit. Donantes inuicē. Col̓. 3. Donantes vobiſmetip̄is ſi quis aduerſus aliquē habet querelam ſi cut deus donauit vobis. Ro. 8. Qui etiam ꝓprio filio ſuo nō pepercit. Et paulopoſt ſequit̉. Qūo non etiā cuꝫ illo nobis omnia donauit. Capitulū quintū. Stote ergo imitatores dei ſicut filij chariſſimi: ⁊ ambulate in dile ctione ſicut ⁊ xp̄s dilexit nos: et tradidit̉ ſemetip̄m ꝓ nobis obla tionē ⁊ hoſtiā deo in odorē ſuauitatis. Poſita exhortatione ad benignitatē ⁊ miſeri cordiā que ſunt effectus charitatis: hic oſtendit eis exemplū. Cir ca qd̓ duo facit. Primo inducit eos ad imitationē exm plaris.ſ. dei. Secūdo oſtendit in quo debent ip̄m imita ri. ibi. Et ambulate ⁊c. Dicit ergo. Dixi ꝙ debetis do nare inuicē ſicut ⁊ deus in xp̄o donauit vobis ergo eſto te imitatores dei: qꝛ hoc neceſſariū eſt licet difficile ſit. Eccl̓. 2. Quid ē inꝙͣ homo vt poſſit ſequi regē factoreꝫ ſuū? Nunꝙͣ tamē perficiet̉ natura humana niſi in cōiun ctione ad deū. Unde Iob. 23. Ueſtigia eius ſecutꝰ ē pes meus: ergo imitandus ē qūo habemus poſſibilitatē: qꝛ ad filiū ꝑtinet patrem imitari. Et ideo ſubdit. Sicut filij patrē ſcꝫ per creationē. Deutero. 32. Nonne ip̄e ē pater tuus qui poſſedit ⁊ fecit ⁊ creauit te. Et addit. Chariſſi mi quos ſcꝫ elegit ad ꝑticipationem ſuijp̄ius. ¶ Sequi tur. Et ambulate. ⁊c. Ubi primo ponit imitandi moduꝫ qꝛ in charitate. Scd̓o oſtendit īmenſe charitatis ſignuꝫ ibi. Et tradidit ⁊c̄. Ꝙ ergo ſimus filij chariſſimi hoc fa cit charitas dei. Ro. 8. Nō enī accepiſtis ſpūm ſeruitu tis iterū in timore ſed accepiſtis ſpūm adoptionis filiorū in quo clamamꝰ abba pater. Ip̄e em̄ ſpūs teſtimoniū red dit ſpiritui noſtro ꝙ ſumus filij dei. Debemꝰ ergo ip̄m in dilectione imitari. Et dicit ambulate.i. ſemꝑ ꝓficite. Gen̄. 15. Ambula corā me ⁊ eſto ꝑfectus. Et hoc in dile ctione qꝛ dilectio ē tale bonū in quo debet hō proficere: ⁊ tale debitū qd̓ debet homo ſemꝑ ſoluere. Ro. 13. Ne mini quicquā debeatis niſi inuiceꝫ diligatis. Vel in di lectione q̄ ē via ſequēdi deū magis de ꝓpinquo. prime Coꝝ. 13. Adhuc excellentiorē viā vebis demonſtro. Si linguis hominū loquar ⁊ angelorū ac. Col̓. 3. Suꝑ oīa hec charitatē habētes ⁊c. Et hoc exemplo xp̄i. Un̄ ſub dit. Sicut ⁊ xp̄s dilexit nos. Iō. 13. Cū dilexiſſet ſuos qͥ erantin mundo in finē dilexit eos. ¶ Et qꝛ ẜm gregoriū ꝓbatio dilectionis exhibitio eſt operis. ideo ſubdit. Et tradidit ſemetip̄m ꝓ nobis. Apo. 1. Dilexit nos ⁊ lauit nos a peccatis nr̄is. Gal̓. 2. In fide viuo filij dei qui di lexit me ⁊ tradidit in mortem ſemetip̄m ꝓ me. Eſa. 53. Tradidit in mortē animā ſuam. ⁊c. ¶ Hec aūt mors fu it nobis vtilis ⁊ neceſſaria: ideo ſubdit. Oblationē ⁊ hoſtiam ⁊c. Loquit̉ autē hic apl̓s more veteris legis ī qua vt dicit̉ Leuit̓. 4. quādo quis peccauerat offerri debe bat ꝓ eo hoſtia ⁊ oblatio que dicit̉ ꝓ peccato. Item qn̄ quis agebat gratias deo vl̓ aliqͥd cōſequi volebat opor tebat offerri hoſtiā pacificam. vt dicit̉ Leuit̓. 3. Que qͥ dem erat in oblationē ſuauiſſimi odoris dn̄o. vt dicitur ibidem. Hec autē facta ſunt per xp̄m: qꝛ vt a pctīs mun daremur ⁊ gloriā cōſequeremur tradidit ſemetip̄m pro nobis in oblationē per ea que in vita geſſit. Eſa. 53. Ob latus ē qꝛ ip̄e voluit ⁊c̄. Et hoſtiā pro petcato. ⁊ hoc in odorē ſuauitatis. Alludit auteꝫ huic qd̓ dicit Leuit̉.3. Sed certe ille odor nō erat tunc deo acceptus ẜm ſe ſed ẜm ſuā ſignificationē inquantū ſignificabat oblationem odoriferam corporis xp̄i filij dei. Gen̄. 2. Eece odor filij mei ſicut odor agri pleni. Can̄. 1. Trahe me poſt te cur remus in odorē vnguentoꝝ tuoꝝ. Sic aūt debemꝰ nos ſacrificare deo ſpūaliter. p̄s. Sacrificiū deo ſpūs. ⁊cͣ. Lectio ſecunda. Ornicatio aūt ⁊ oīs īmundicia aut auaricia nec nominet̉ in vobis ſicut decet ſctōs: aut turpitudo: aut ſtul tiloquiū: aut ſcurrilitas que ad rē nō ꝑtinet ſed magis gratiarūactio. Supra poſita monitiōe apl̓s vt depoſita vetuſtate ephe ſij nouitatē aſſumerent ꝓhibendo vitia ſpūalia: hic pro hibet eiſdem vitia etiā carnalia. Diuidit autē in duas. Primo em̄ prohibet vetuſtatē vitiorū carnaliū. Secun do inducit ad nouitatē ibi. Videte itaqꝫ frēs ⁊c. Prima iterū diuidit̉ in tres. Primo excludit vetuſtatē vitioruꝫ Scd̓o ꝓponit penā eoꝝ. ibi. Hoc aūt ſcitote. ⁊c̄. Tertio excludit fallaciā ibi. Nemo vos ſeducat ⁊c. Prīa iterū in duas. Prīo excludit quedā vitia pͥncipalia. Secūdo excludit quedam adiuncta ibi. Aut turpitudo ⁊c. Exclu dit autē tria vitia.ſ. luxuriā naturalē que ē cum nō ſua. Unde dicit. Fornicatio ⁊c. Oſee. 4. Spūs em̄ fornica tionū decepit eos. 1. Coꝝ. 6. Fugite fornicationeꝫ. Sic faciebat iob. 31. Pepigi fedus cū oculis meis vt nec co gitarē de virgine Dicit autē fornicatio a fornice.i. arcu triūphali iuxta quos erant lupanaria. Prouerb̓. 20. Et omnis īmundicia ⁊c̄..i. omnis pollutio contra naturā ſcꝫ que nō ordinat ad generationē. Gal̓. 5. Manifeſta ſunt oꝑa carnis q̄ ſunt fornicatio īmūdicia luxuria ⁊c. Tertō excludit auariciā. Sꝫ quare hoc? Nunqͥd ē idē cū pctīs carnalibꝰ. Rn̄deo dicendū ē ꝙ nō nec totaliter diuiſa ſꝫ mediū inter ſpūalia ⁊ carnalia pctā qd̓ pꝫ ſic. In pctō ſūt duo.ſ. obiectu pctī ⁊ delectatio in obiecto. Quedā ergo ſūt pctā quoꝝ obiectū ⁊ delectatio ē ſpūalis ſic̄ ira. Naꝫ vindicta q̄ ē obiectū ire ⁊ delectatio eiꝰ ē qͥd ſpūale: ⁊ ſil̓r inanis gl̓ia. Quedā vero ſūt oīo carnalia ⁊ obiectū ⁊ de lectatio ſicut gula ⁊ luxuria: ſꝫ auaricia tenet medium qꝛ eiꝰ obiectū ē carnale ſcꝫ pecunia ſꝫ delectatio ē ſpūalis: qꝛ aīo quieſcit qͥs in pecunia ⁊ iō cōnuierat auaricia cū pctīs carnalibꝰ rōne obiecti: cū ſpūalibꝰ vero rōne dele ctatiōis. Heb̓. vlt̓. Sint mores ſine auaricia. Vel dicen dū ē ꝙ auaricia opponit̉ iuſticie: vn̄ ponit̉ ꝓ ſpē luxurie q̄ ē adulteriū qd̓ ē iniuſtus vſus mulieris alteriꝰ: ſic̄ aua ricia iniuſtꝰ vſus pecunie. Sꝫ ſupra dixit Qui furabat̉ ⁊c. hic aūt dicit ꝙ nec noīet̉ ⁊cͣ. qꝛ in pugna ſpūali vitia carnalia prīo occurrūt vīcēda qꝛ fruſtra pugnat qͥs ꝯtra ītriſeca niſi pͥmo vīcat extrīſeca ſcꝫ carnalia: ꝯtra q̄ ſꝑ re manet bellū. Et iō dic̄. Nec noīet̉ ī vobis ſic̄ decꝫ ſctōs ſ. abſtinere a factis a cogitationibꝰ ⁊ a dictis. Eſa. 41. Perdā babylonis nomē ⁊ reliqͥas ⁊ ꝓgeniē ⁊ germen.

in epiſtolam ad Epheſios V.
Eccl̓. 41. Curam habe de bono nomine: quia hoc decet ſanctos. 2ͤ. corinth. 6. In omnibus exhibeamꝰ noſmet ipſos ſicut dei miniſtros ⁊c. ¶ Sequit̉. Aut turpitudo. ⁊c. Ubi ponit quedā vitia adiuncta. Circa quod duo fa cit. Primo adiūcta vitia excludit. Secūdo ad contraria eoꝝ inducit. ibi. Sed magis gratiarūactio ⁊c. Tria er go vitia excludit ſcꝫ turpitudinē que eſt in tactibus tur pibus ⁊ amplexibus ⁊ oſculis libidinoſis. Prouerb̓. 6. Qui aūt adulter eſt ꝓpter cordis inopiā perdet animā ſuā ⁊ turpitudinē ⁊ ignominiā congregat ſibi. Iteꝫ ſtul tiloquiū. id eſt verba ꝓuocantia ad malū. Eccl̓. 9. Col loquiū illius quaſi ignis exardeſcit. ſcꝫ male mulieris. Et ſcurrilitatē. id eſt verbū ioculatoriū per quod aliqui volūt inde placere alijs. Mat. 12. De omni verbo ocio ſo quod locuti fuerint homines reddent rationē de eo in die iudicij. Et hec om̄ia ſunt mortalia inquantū ad mor talia peccata ordinant̉. qꝛ aliquid etiam ſi bonū ſit ex ge nere inquantū ad mortale ordinat̉ eſt mortale. ¶ De in de inducit ad cōtraria ſcꝫ gratiarūactiones. Vnde dicit Sed magis gratiarūactio. Eſa. 51. Gaudiū ⁊ leticia in ueniet̉ in ea gratiarūactio ⁊ vox laudis. Lectio tertia. Oc enim ſcītōte intelligētes: ꝙ om hͦ nis fornicator. aut immundus. aut auarus quod eſt ydolorum ſeruit nō habet hereditatē in regno xp̄i ⁊ dei. Ne mo vos ſeducat inanibus verbis. propter hoc enim venit ira dei in filios diffidentie. Nolite ergo effici participes eorum. Supra ꝓhibuit apl̓us peccata carnalia: hic cōminatur penam damnatiōis que peccatoribus infligit. Circa qd̓ duo facit. Primo em̄ de hoc eos certificat. Secundo ſi gillatim peccata recitat ibi. Ꝙ omnis fornicator ⁊c. Di cit ergo hoc ſcitote intelligētes. id eſt actualiter nō ſolū habitualiter ꝓ certo habete. 1ͤ. Ioh. 3º. Hec ſcripſi vo bis vt ſciatis ⁊c. Et quid? ꝙ omnis fornicator aut immū dus aut auarus: quod eſt ydoloꝝ ſeruitus nō habet he reditatē in regno xp̄i ⁊ dei. Nota ꝙ vocat hic auaritiaꝫ ydolatriā quoniā ydolatria eſt quādo honor ſoli deo de bitus impendit̉ creature. Nunc autē deo dupliciter ho nor debet̉. ſcꝫ vt in eo finem noſtrū cōſtituamus ⁊ vt in eo fiduciā noſtrā finaliter ponamꝰ. ergo qui hoc in crea turis ponit reus eſt ydolatrie. hoc autē facit auarus qui finem ſuū in re creata ponit et etiā totam ſuam fiduciaꝫ. Oſee..8. Argentū ſuū ⁊ aurum ſuū fecerūt ſibi ydola vt interirent. Et hoc quia vt dicit̉ Prouerb̓. 11. Qui con fidit in diuitijs ſuis corruet. Sed cū in alijs peccatis po nat homo finem ſuū in creatura cui amore inheret qua re etiā in illis non dicit̉ peccator ydolatrare? Reſpōdeo ydolatrare eſt aliquid exterius indebite colere Nūc au tem in alijs peccatis ponit̉ finis in interioribus quaſi in ꝓpria exaltatione. Sed qui ponit finē in diuitijs ponit in eis finem vt in re exteriori ſicut ydolatria. Sed nun quid auari honorē deo debitū exhibentes creature: rea liter ſunt ydolatre ⁊ per ſe. Dico ꝙ non: quia in morali bus actus ſeu opera iudicant̉ ex fine. Ille ergo per ſe eſt ydolatra qui intendit per ſe cultum exhibere creature. Hoc aūt non intendit auarus per ſe ſed per accidēs hoc facit inquantū ſuperflue ⁊ inordinate diligit Et quid de tali. Non habebit hereditatē. quippe quia filij et here des vt dicit̉ Rom̄. 8. Nunc autē tales nō ſunt filij qui ſic carnales ſunt. ergo hereditatē non habēt. quia vt di cit. 1ᵉ. corinth. 15. Caro ⁊ ſanguis regnū dei nō poſſide būt. id eſt deū qui dicit Ezech. 44. Ego hereditas eoꝝ
¶ Sed poſſet queri ſi hereditas iſta eſt ip̄e deus cuꝫ ſit īdiuiſibilis ⁊ impartibilis. quare dicit in regno xp̄i ⁊ de diuiſiue ac ſi hereditas iſta ſit diuiſibilis. Reſpondeo. Hereditas noſtra cōſiſtit in fruitione dei. nūc autē deus aliter ſe fruit̉ ⁊ nos eo. quia deus ſeip̄o perfecte fruit̉. qꝛ ſeip̄m perfecte cognoſcit. ⁊ totaliter diligit quantuꝫ co gnoſcibilis ⁊ diligibilis eſt. non autē ſic nos. quia licet ip̄m perfecte cognoſcamus in patria ⁊ per cōſequens di ligamus quia qui aliquid ſimplex attingit ip̄m totuꝫ cō gnoſcit: ⁊ ſi nō totaliter. ſicut lux ſolis ſi eſſet punctalis humanus oculus ip̄am totam apprehēderet non totali ter. oculus vero aquile ip̄m totaliter cōprehēderet. Sic ⁊ ſi deū perfecte cognoſcimus in patria ⁊ perfecte diligi mus: ſed ip̄m totaliter non cōprehendimus. ideo videt ibi eſſe quedā imperfectio ⁊ particularitas Et ideo dicit Xp̄i ⁊ dei coniūctim. quaſi partē cum parte ponendo. id eſt quia per xp̄m ⁊ non per aliū habet̉ hereditas. ¶ De inde cum dicit. Nemo vos ſeducat. hic excludit fallati as ſeductoꝝ. Et circa hoc duo facit. Primo eniꝫ ponit ammonitionē. Secūdo ſubiūgit ipſius rationē ibi. Era tis em̄ aliquādo tenebre ⁊c. Prima iterū in duas: quia primo monet eos vt non ſeducant̉ verbis eis credendo. Secūdo vt non cōmunicent eis mala faciēdo ibi. Et no lite cōmunicare ⁊c. Prima adhuc in duas. quia primo remouet ſeductiōes. Secūdo oſtendit ſeductionis ſignū ibi. Propter hoc em̄ venit ira dei ⁊c. Notandū eſt ergo ꝙ in vitijs carnalibus ſolū docuit cauere ſeductionē. qꝛ a principio vt hoīes poſſent libere frui ꝯcupiſcentijs cō gitauerūt inuenire rōes ꝙ fornicatiōes ⁊ hmōi venerea nō eſſent peccata. Et ideo dicit inanibus verbis: qꝛ ſine ratiōe ſunt talia verba que dicunt ꝙ huiuſmōi non ſint peccata nec excludāt a regno dei ⁊ xp̄i. Col̓. 2º. Uidete ne quis vos ſeducat per prophetiā ⁊ inanē fallatiaꝫ. Et ꝙ tales ſint ſeductores ⁊ talia verba ſeducētia oſtendit. quia niſi peccata carnalia eſſent peccata nō punirent̉ a deo. quia cū deus ſit iuſtus nō infligit penam ſine culpa. Nunc talia autē puniūtur a deo. ergo peccata ſunt. Mi norē probat cū dicit. Propter hec enim venit ira dei ſcꝫ ꝓpter peccata carnalia in filios diffidentie: vt patuit in diluuio. Gen̄. 6. Item in zodomitis. Gen̄. 19. Item tri bus beniamin fere tota ꝯſumpta fuit ꝓpter hec. Iudicū 20. Dicit autē filios diffidentie. quia ſicut peccātes dif fidunt de vita eterna. quia qui ſic faciens ſperaret vitam eternā magis eſſet preſumptio ꝙͣ ſpes que eſt certa expe ctatio future beatitudinis ex meritis ⁊c. Unde ſupra. 4 Qui deſperantes ſemetip̄os tradiderūt impudicitie in operationē immūdicie omnis in auaritia. Sap. 7. Nul lum pratū ſit quod nō pertranſeat luxuria noſtra ⁊c. Et ſequit in fine capituli. Quia tales nō ſperauerūt merce dem iuſticie ⁊c. Dicit ergo ꝙ in filios diffidentie. id eſt qui nō confidunt de gaudijs eternis venit ira dei. ſcilicꝫ propter peccata vel diffidētie. id eſt de quibus nō eſt cō fidendum quantū eſt ex parte meritoꝝ. Et ideo cōcludit Nolite effici participes eoꝝ cōmunicando. ſcꝫ eis in ta libus operibus. 2ᵉ. corinth. 6º. Que eniꝫ participatio iuſticie cū iniquitate. aut que ſocietas lucis ad tenebras aut que cōmunicatio xp̄i ad belial. aut que pars fidelis cum infideli ⁊cͣ. Lectio quarta. Ratis eniꝫ aliquando tenebre: nūc autem lux in domino. Ut filij lucis ambulate. Fructus enim lucis eſt in omni bonitate ⁊ iuſticia ⁊ veritate. Pro bantes quid ſit beneplacitū deo. Et nolite
S

Explanatio ſancti Chome
cōmunicare operibus infructuoſis tenebra rum magis autem redarguite. Supra ꝓhibuit apoſtolus peccata carnalia cōminando penam ⁊ remouēdo fallaciam: hic aſſignat rationē ſum ptam ex eoꝝ conditione. ⁊ duo facit. Proponit em̄ pri mo eoꝝ conditionē. Secūdo ex eis duas cōcluſiones in ducit. ibi. Vt filij lucis ſitis ⁊c. Ponit autē duas condi tiones. Primo preteritā. Secūdo conditionē preſentē ibi. Nunc autē lux ⁊c. Dicit ergo eratis aliquādo tene bre. id eſt excecati ignorātia ⁊ errore. ſupra quarto. Te nebris obſcuratū habentes intellectū. p̄s. Neſcierūt ne qꝫ intellexerūt in tenebris ambulāt. Item tenebroſi per peccatū. Prouerb̓. 4º. Uia impioruꝫ tenebroſa neſciūt vbi corruant. Sed notandū eſt ꝙ indeterminate non di cit tenebroſi: ſed tenebre. quia ſicut quilibet videt̉ eſſe id quod principaliter eſt in eo ſicut tota ciuitas videt̉ eſ ſe rex ⁊ quod rex facit ciuitas dicit̉ facere. ita quādo pec catū regnat in homine. tūc totus homo dicit̉ peccatuꝫ ⁊ tenebre. ¶ Sequit̉. Nunc autem lux ⁊c. Vbi ponit con ditionē preſentē. quaſi dicat. Nunc autē habetis lucem fidei. Philip. 2º. Inter quos lucetis ſicut luminaria in mūdo. Math. 5. Vos eſtis lux mūdi. Sed contra dici tur de iohāne baptiſta. Non erat ille lux. quomō ergo fi deles alij lux dicunt. Reſpondeo. Non dicunt̉ lux per eſſentiā ſed per participationē. ¶ Deinde cum dicit Vt filij lucis ambulate ⁊c. concludit duas cōcluſiones. Di xerat enim ꝙ tenebre fuerūt. ⁊ ꝙ nunc ſunt lux. Et ideo primo cōcludit vt ſe conformēt ei quod nūc ſunt. Secū do vt vitent ea que prius fuerūt ibi. Et nolite cōmunica re. Prima in duas. Primo ponit ammonitionē. Secū do eam exponit ibi. Fructus enim lucis ⁊c. Dicit ergo. quia nūc lux eſtis faciatis opera lucis. ergo vt filij lucis ambulate. Ioh. 12. Ambulate dum lucem habetis ⁊c. ¶ Hoc autē exponit cū dicit. Fructus enim ⁊c. Ambu lat autē quis vt filius lucis dupliciter. Primo quantū ad ſubſtantiā vel genus operis. Secūdo quantū ad mo dum vel intentionē facientis. Primo ergo ponit opera que oportet facere. Secūdo qua debent fieri intentione ibi. Probātes ⁊cͣ. Dicit ergo. dixi vt ambuletis vt filij lucis. fructus autē lucis eſt. id eſt opera fructi fera ⁊ cla ra. Ecl̓. 24º. Flores mei fructus honoris ⁊c. Et hoc in omni bonitate ⁊c. Ubi aduertenduꝫ eſt ꝙ omnis actus virtutis ad tria reducit̉. Nam oportet ꝙ agens ordine tur in ſe ⁊ ad proximū ⁊ ad deū. In ſe vt ſit bonus in ſe ip̄o. ⁊ ꝓpter hoc dicit. In omni bonitate. p̄s. Bonitatē ⁊ diſciplinā ⁊ ſcientiā doce me ⁊c. Item ad proximū per iuſticiā. Ideo dicit. In iuſticia. p̄s. Feci iudiciū ⁊ iuſti ciam ⁊c. Ad deū per cognitionē ⁊ confeſſionē veritatis Et ideo dicit. Et veritate. Zacha. 8º. Ueritatē tantum ⁊ pacem diligite. Vel aliter vt bonitas referat̉ ad cor. iu ſticia ad opus. veritas ad os. Supra. 4º. ⁊ Zacha. 8º. Loquimini veritatē vnuſquiſqꝫ cū proximo ſuo. ¶ De inde cum dicit. Probantes ⁊c. oſtendit qua intentione debeant operari. quia nō ex abrupto. ſed ꝓbantes id eſt ratiōe diſcernentes. Opus ſuū probet vnuſquiſqꝫ vt di citur Gal̓. 6. Et hoc quid ſit beneplacitū deo. id eſt vt in tendatis facere quod placet deo. Rom̄. 12º. Probetis que ſit volūtas dei bona ⁊ beneplacēs ⁊ perfecta. ¶ De inde cum dicit. Et nolite cōmunicare ⁊c. hortat̉ eos ne redeant ad ſtatū quem reliquerūt. quia vt dicitur Gal̓. 2º. Si em̄ que deſtruxi hec iterum reedifico. preuarica torem me cōſtituo. 2º. petri. 2º. Canis reuerſus ad ſuuꝫ vomitū ⁊ ſus lota in volūtabro luti. Diuidit̉ autem iſta pars in duas. Primo ponit monitionē. Secundo aſſi gnat rationē. ibi. Que autē in occulto ⁊c. Prima iterū
in duas. Primo monet eos ne malefaciant. Se cūdo ve mala reprehendāt. ibi. Magis autē redarguite ⁊c. Di cit ergo. Probantes quid beneplacitū eſt deo et nolite cōmunicare operibus infructuoſis tenebrarū. id eſt ope ribꝰ carnalibus ducētibus ad tenebras perpetuas. que quidē ſunt infructuoſa. quia nō habent niſi momenta neā delectationē citiſſime tranſeuntē. Rom̄. 6º. Queꝫ ergo fructū habuiſtis tūc in quibus nūc erubeſcitis. Iu de. 2º. Arbores autūnales infructuoſe bis mortue era dicate fluctus feri maris deſpumātes ſuas confuſiones ⁊c. Item tenebroſa ꝓpter turpitudinē quia cōmunicāt in eis cū brutis. Iob. 24. Oculus adulteri obſeruat ca liginem dicens: nō me videbit oculus ⁊ operiet vultum ſuū. perfodit in tenebris domos ⁊c. Iſtis ergo nolite cō municare imitando coadiuuādo conſentiēdo. Eccl̓. 13º. Que cōmunicatio homini ſancto ad carnē? Sed certe hoc nō ſufficit niſi etiā eos reprehendatis. quia vt dicit Auguſt. Aliquādo deus punit cōmunicantes inſonter quia aliqui boni nō reprehendūt malos. Eccl̓. 17. Mā dauit autē vnicuiqꝫ de ꝓximo ſuo. Et ideo dicit magis autē redarguite. 2º. thymo. 4º. Argue. obſecra. incre pa ⁊cͣ. Sed nūquid ſemper peccamus ſi non reprehēdi mus? Auguſti. Quod em̄ non reprehēdis ex timore ca ritatis: ne ſcꝫ peior efficiat̉. et ſcandalizatus affligat bo nos. nō peccas. Si autē ex timore cupiditatis. ne ſcꝫ in dignet̉ ⁊ perdas beneficia tua ſic peccas. Lectio quinta. Ue autem in occulto fiunt ab ipſis turpe eſt ⁊ dicere. Omnia autē que q arguūtur a lumine manifeſtantur. Omne enim quod manifeſtatur lumen eſt. Propter quod dicit: Surge qui dormis et exurge a mortuis ⁊ illuminabit te xp̄us. Supra poſuit apoſtolus monitiōes: hic aſſignat ratio nes earū. Duas autē monitiōes poſuit. Prima vt non cōmunicarent operibus tenebraꝝ. Secūda vt redargue rent peccatores. Scd̓m hoc ergo duo facit. Primo po nit rationē prime monitiōis. Secūdo rationē ſecunde. ibi. Omnia enim que arguūtur ⁊c. Dicit ergo. Bene di xi: nolite cōmunicare. īmo debetis ⁊ tales increpare et redarguere. Quare? Quia que in occulto fiunt ab ip̄is turpe eſt ⁊ dicere. hoc autē eſt de vitijs carnalibꝰ in qui bus eſt turpitudo magna. quia minimū eſt ibi de bonis ratiōis cum huiuſmodi actus cōmunis ſint nobis ⁊ bru tis. ¶ Sequit̉. Omnia que arguūtur ⁊c. hic ponit apo ſtolus rationē ſecūde monitiōis. ⁊ facit duo Primo em̄ ponit rationē. Secūdo aſſignat confirmatione ibi. Pro pter quod dicit ⁊c. Quantū ergo ad primū vult ꝓbare ꝙ eos deceat delinquentes arguere. et hoc probat ſic. Quicquid oſtendit malū eſſe redarguit̉. omnis enim re dargutio manifeſtatio quedā eſt. Sed omnis manifeſta tio ſit per lumen vos autē eſtis lux. ergo decet vos argu ere ⁊ eos manifeſtare. Ponit autē huius ratiōis maio rem ibi. Omnia autē que arguūtur ⁊c. Minore autē po nit ibi. Omne quod ⁊c. Ideo decꝫ eos arguere. quia vt dicit̉. 1ᵉ. corinth. 2º. Spiritualis iudicat omnia et ip̄e a nemine iudicat̉. Unde glo. ſic exponit. Omnia ſcꝫ pec cata que arguūtur a lumine. id eſt abonis ⁊ ſanclis ho minibus qui ſunt filij lucis manifeſtant̉ ſcꝫ per confeſſio nem. Prouerb̓. 28. Qui autē cōfeſſus fuerit ⁊ relique rit ea miſeri cordiā conſequet̉. Omne autē ſcꝫ maluꝫ qd̓ manifeſtat̉ per confeſſionē lumen eſt. id eſt in lumīe ver tit̉. Deinde cōfirmat hoc per auctoritatē dicens: Pro pter quod ſurge ⁊c̄. Eloſa ſic exponit. Propter hoc ꝙ

nepiſtolam ad Epheſios V
ſit lumen. dicit ſcilicꝫ ſpirituſſanctus. O tu qui dormis ſurge ⁊c. Sed hec non eſt cōſuetudo pauli. Et ideo dicē dum eſt ꝙ apl̓us introducit figurā poſitam. Eſaie. 60º. Surge illuminare hieruſalē ⁊c. dicens: Propter quod dicit ſcilicꝫ ſcriptura. Surge a negligentia boni operis. tu ſcꝫ qui dormis. Prouer. 6. Uſquequo piger dormi es. p̄s. Nunqͥd qui dormit nō adijciet vt reſurgat. Item exurge a mortuis. id eſt ab operibus mortuis ſeu morti ficantibꝰ Heb. 9. Emūdabit conſcientiā noſtrā ab operi bꝰ mortuis ⁊c. Eſa. 26. Uiuēt mortui tui interfecti mei reſurgēt. Exurge ergo ⁊ illuminabit te xp̄us. p̄s. Domi nus illuminatio mea ⁊c. Idem. Illumina oculos meos ne vnꝙͣ obdormiā in mortē. Sed nūquid poſſumus per nos reſurgere a peccato. quia dicit: Surge ⁊ illumīabit te xp̄s. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ ad iuſtificationē im pij duo requirūtur. ſcꝫ liberū arbitriū cooperans ad ſur gendū ⁊ ip̄a gratia. Et certe hoc ip̄m habet liberū arbi triū a gratia preueniēte. ⁊ poſtea meritorie operari a gra tia ſubſequente. Vnde dicit̉ Treno. vlt. Conuerte nos deus ⁊ conuertemur. Lectio ſexta. Idete itaqꝫ fratres quomodo cau teˡ ambuletis: non quaſi inſipiētes: ſed vt ſapientes: redimentes tem pus quoniā dies mali ſunt. Propterea no lite fieri imprudētes ſed intelligentes que ſit voluntas dei. Supra ꝓhibuit fallatiarū carnaliū vetuſtatē: hic horta tur ad contrariā nouitatē. Et primo hortat̉ ad nouitatē contrariā fallacie. Secūdo ad nouitateꝫ contrariā luxu rie ibi. Et nolite inebriari ⁊c. Prima in tres. Primo in ducit ad cautelā contrariā fallacie. Secūdo oſtendit no uitatē cautele ibi. Redimentes tempus ⁊c. Tercio do cet modū cautele ibi. Propterea nolite fieri ⁊c. Dicit er go itaqꝫ ſcꝫ ex premiſſis videte quomō caute ambuletis Cautio eſt quedā conditio prudentie per quā aliquis vi tat impedimēta agendoꝝ ⁊ hanc cautelā debent omnes habere. Prouerb̓. 4º. Oculi tui videāt recta ⁊ palpe bre tue precedāt greſſus tuos. Hoc autē pertinet ad ſa pientes. ⁊ ideo dicit. Non quaſi inſipiētes. qui ſcꝫ neſci unt vitare impedimēta. p̄s. Turbati ſunt omnes inſipi entes corde. ſed vt ſapiētes. Eccl̓. 2. Sapientis oculi in capite eius ſtultus in tenebris ambulat. Quidā dicūt ſi non caſte tamen caute. Sed ſic nō accipit apoſtolus. ſed dicit caute. ac ſi diceret. cauete ab omnibus cōtrarijs ca ſtitati. Neceſſitatē autē huius cautele oſtendit cū dicit. Redimētes tempus ⁊c. quod poteſt exponi dupliciter. Redimit em̄ aliquis quādoqꝫ rem ſuaꝫ dando enxenia vel aliquid ꝓ ea. ſicut dicit̉ aliquis redimere vexationē ſuam dando enxenia vel pecuniā vel quādo dimittit in iure ſuo. Dicit ergo. Totū tempus hoc eſt tempus calū nie. et ideo redimentes tempus quoniā dies mali ſunt. Exquo peccauit adam ex tūc ſemper parate ſunt inſidie impellētes ad peccatū. Non ſic autē in ſtatu innocentie in quo nō oportebat hominē ab aliquo licito abſtinere. quia in eius volūtate non erat impellēs aliquid ad pec catū. Modo autē oportet nos tempus redimere quoniā dies mali ſunt. id eſt debemus maliciā dierū vitare. diē malū precauere vt dicit̉ Eccl̓. 7. Et etiā a quibuſdā lici tis abſtinere. xᵉ. corinth. 10. Omnia mihi licent. ſed nō omnia edificāt. In hūc autem modū dicit̉ aliquis vexa tionē ſuaꝫ redimere quia dimittit aliquid de iure ſuo pe rire. Vel aliter. Redimētes tempus ⁊c̄. Contingit quā doqꝫ ꝙ aliquis per magnū tempus vite viuit in peccato
⁊ hoc eſt tempus perditū. Sed quomō redimet cum ho mo nō ſufficiat ad debita perſoluenda. Reſpondeo. Di cenduꝫ eſt ꝙ tanto magis debet vacare operibus bonis quāto prius inſtetit malis. 1ͤ. petri. 4. Sufficit em̄ pre teritū tempus ad voluntatē gentiū conſumandā his qui ambulauerūt in luxurijs. vinolentijs. deſiderijs ⁊c. ſed prima expoſitio eſt melior. ¶ Deinde cū dicit. Propte rea nolite fieri ⁊c. docet modū cautele dicens. ꝓpterea ſcꝫ vt poſſitis tempus redimere nolite fieri imprudētes. ¶ Nota ꝙ differētia eſt īter ſapientiā ⁊ prudentiā. Pru ⁊antia em̄ eſt quedā ſapientia ſed nō vniuerſalis ſapien tia. Prouer. 10. Sapiētia eſt id eſt prudentia. Sapiēs em̄ ſimpliciter dicit̉ qui habet de omnibus ordinare. ſa piens auteꝫ ẜm quid dicit̉ qui habet ordinare de his de quibus eſt ſapiēs. 1ͤ. corinth. 3º. Vt ſapiens architectꝰ fundamentū poſui. quia ſapiētis eſt ordinare. vt dicit̉. r. methaphiſice. Omnis autē ordinator reſpicit finē. Ille ergo ſimpliciter eſt ſapiens qui cognoſcit finem vel qui agit ꝓpter fineꝫ vniuerſalē ſcꝫ deū. Deutro. 4. Hec eſt em̄ ſapientia veſtra ⁊c. Sapientia em̄ eſt diuinarū reruꝫ cognitio. vt dicit Aug. 4. de trinita. Prudētia vero eſt particularis rei ꝓuidētia. quādo ſcꝫ quis ordinat facta ſua. Et ideo ſapiētia eſt viro prudentia. ꝓpter hoc ergo dicit: Nolite fieri imprudētes ſed intelligentes ⁊c. ſicut ratio ſpeculatiua ordinat de agendis ⁊ iudicat. oportet autē concluſiōes habere ⁊ iudicare per principia ⁊ ſimi liter in operabilibus. Iſtud autē primū principiū per qd̓ debemus iudicare om̄ia ⁊ regulare eſt voluntas dei. Et ideo intellectus in moralibus ⁊ diuinis debet habere ꝓ principio voluntatē dei. quia ſi hāc habeat ꝓ principio ſit prudēs intellectus. Deutro. 32. Vtinā ſaperent ⁊ in telligerēt ⁊c. hoc autē docuit dominus. Math. 6º. Fiat voluntas tua. Lectio ſeptima. T nolite inebriari vino: in quo eſt luxuria. ſed impleamini ſpirituſan Acto. loquētes vobiſmetip̄is in pſal mis. hymnis. ⁊ canticis ſpiritalibus. can tantes ⁊ pſallentes in cordibus veſtris do mino. gratias agentes ſemper pro omnibꝰ in nomine dn̄i noſtri ieſu xp̄i deo et patri. Subiecti inuicem in timore xp̄i. Supra induxit ad nouitatē cōtra vetuſtatē fallacie: hic hoc idem facit contra vetuſtatē vitioꝝ carnaliū. Vel di camus ꝙ prius reprehendit peccata carnalia quantum ad luxuriā. hic quantū ad gulā. Duo autē facit. Primo em̄ prohibet vetuſtatē. Secūdo inducit ſtatim ad noui tatē ibi Sed impleamī ⁊c. Dicit ergo: dixi ꝙ fornicatio ⁊ omnis immūdicia nō nominet̉ in vobis. ſed ad hoc ca uendū debetis a vino ſuperfluo abſtinere. quia cibus et potus ſuperfluꝰ eſt cauſa luxurie et precipue vinū quod calefacit ⁊ mouet ſpūs. Prouerb̓. 20. Luxurioſa res vi nū ⁊ tumultuoſa ebrietas Heſter. 1. Cū eſſꝫ rex hylarior ⁊ poſt nimiam potationē incaluiſſet mero ⁊c. Oſee. 4. Fornicatio ⁊ vinū ⁊ ebrietas aufferūt cor. Vnde hiero. Quē zodoma non vicit. vina vicerūt loth. Nolite ergo ⁊c. ſed impleamini ſpirituſancto. Inter omnia que mul tos ſpiritus generāt eſt vinū. vnde generat animoſitatē ⁊ facit hoīes per talenta loqui. vt dicit̉. 2. Eſdre 3º. Et ideo cōuenienter docet eos cōtra hoc repleri ſpirituſan cto qui generat feruorē deuotiōis. Ro. 12. Spiritu fer uentes. Item gaudiū ⁊ leticiā ſpiritualē. Ro. 14. Iuſti cia ⁊ pax ⁊ gaudiū in ſpirituſancto. Item facit audacter loqui. Actu. 2. Repleti ſunt oēs ſpirituſancto ⁊ ceperūt S ij
G ij

Explanatio ſancti Thome
loqui ⁊c. Et ideo qui eos loquētes audiebāt credebant eos ebrios. Sed nunquid habemus ſpiritūſanctū in no ſtra poteſtate? Reſpondeo ⁊ dico ꝙ habere ſpiritū ſan ctū eſt dupliciter vel receptiue ⁊ ſic nō eſt in noſtra pote ſtate eū recipere ſed ex dono dei eum recipimus. Ro. 5 Caritas dei diffuſa eſt in cordibus noſtris ⁊c. Uel etiaꝫ diſpoſitiue ⁊ ſic nō ſumus ſufficientes eū recipere. id eſt nos diſponere ſine gratia dei. 2ᵉ. corinth. 3º. Non ſumꝰ ſufficientes cogitare aliquid a nobis quaſi ex nobis ſed ſufficiētia noſtra ex deo eſt Vel aliquis dicit̉ recipere ſpi ritūſanctū nō tamen plenus eſſe ſpirituſancto quādo ſcꝫ habet gratiā ſpirituſſancti quantū ad aliquā ⁊ nō quan tum ad omnē hominis operationē. Tunc autē dicit̉ ple nus ſpirituſancto quādo eo vtitur generaliter. Modus autē repletiōis eſt in dilectione dei ⁊ ꝓximi. Et ideo cū dicit loquentes ⁊c. Primo tangit modum repletiōis ex parte dei. Secūdo ex parte proximi ibi. Subiecti inui cem ⁊c. Circa primū tria facit. Primo ponit̉ ſpiritualis meditatio. Secūdo ſpiritualis exultatio ibi. Cantantes ⁊c. Tercio gratiarūactio ibi Gratias agētes ⁊c. Prima in duas. quia primo ponit modū meditatiōis. Secūdo materiā eius. ibi. In pſalmis ⁊c. Dicit ergo loquentes vobis ⁊c. Eſt autē duplex locutio. Vna exterior homīs ad hominē. Alia interior hoīs ad ſeip̄m. Talis autē de bet eſſe compūctiua. Iob. 19º. Loquar in amaritudine anime mee. Item debet fieri in ſecreto. Mat. 6. Tu au teꝫ cū oraueris intra cubiculū tuū ⁊ clauſo hoſtio ora pa trem tuū. Et ſap. 8. Intrans in domū meā conquieſcaꝫ cū illa. ¶ Materiā vero meditatiōis tangit cū dicit. In pſalmis ⁊c. Pſallere eſt vti pſalterio. Et ſic in pſalmis id eſt bonis oꝑatiōibus. p̄s. Sumite pſalmū ⁊ date tym panū pſalteriū iocundū ⁊c. Et hymnis. id eſt laudibus diuinis p̄s. Hymnus oībus ſanctis eius ⁊c. Et canticis ſpiritualibus. ſcꝫ de ſpe eternoꝝ. Ro. 12. Spe gauden tes. p̄s. In decacordo pſalterio cum cantico in cythara. p̄s. Cantate dn̄o canticū nouū ⁊c. Meditemur ergo de recta operatiōe quid faciendū: de diuina laudatiōe quid imitandū: de celeſti iocundatiōe quid ⁊ quomō ſeruien dum. Sic ergo effectus ſpirituſſancti primo eſt ſacra me vitatio. Secūdo ſpiritualis exultatio. quia ex frequenti meditatiōe ignis caritatis in corde accendit̉. p̄s. Conca luit cor meū ītra me ⁊ ī meditatiōe mea exardeſcet ignis ⁊c. Et hinc generat̉ leticia ſpiritualis in corde. Et ideo dicit. Cantātes ⁊ pſallentes. id eſt vt affectus veſtri affi ciant̉ gaudio ſpirituali ad operāda bona. 1ͤ. corinth. 14 Pſallā ſpiritu: pſallā ⁊ mente. Col̓. 3. In omni ſapien tia docentes ⁊ commonentes voſmetip̄os in pſalmis et hymnis ⁊ canticis ſpiritalibus in gratia cātantes ⁊ pſal lentes in cordibus veſtris dn̄o. Ex hoc error hereticoꝝ confundit̉ dicentiū ꝙ vanū eſt cantare dn̄o cantica voca lia ſed ſpiritualia tantū. Naꝫ in laudibus eccleſie eſt ali quid per ſe cōſiderandū. ⁊ hoc eſt quod apl̓us dicit. In cordibus. Aliquid vero ꝓpter aliud. ⁊ hoc ꝓpter duo. ſcꝫ ꝓpter nos vt mens noſtra incitet ad deuotionē inte riorē. ſed ſi ex hoc aliquis cōmoueat̉ ad diſſolutionē vel gloriā inanē hoc eſt cōtra intentionē eccleſie. Item pro pter alios quia per hoc rudes efficiūtur deuotiores. 4. Regū. 3. Cūqꝫ caneret pſaltes facta eſt ſuper eū manus dn̄i. Tertius effectus eſt gratiarūactio. qꝛ ex hoc ꝙ ali quis ſic affectus eſt ad deum recognoſcit ſe oīa habere a deo. Quanto em̄ aliquis magis afficit̉ ad deū ⁊ ip̄m co gnoſcit tanto videt eū maiorē. ⁊ ſe minorē. ymmo prope nihil in cōparatione ad deū. Iob. 42. Oculus meus vi det te: iccirco me reprehendo ⁊c. Et ideo dicit. Gratias agentes ꝓ omnibus ſcꝫ donis. vel proſperis vel aduer ſis. p̄s. Benedicā dominū in om̄i tempore ⁊c. quia hec
etiā ſunt nobis in via. Iacobi.1. Om̄e gaudiū exiſtima te ⁊c. Actu. 5. Ibant apoſtoli gaudētes ⁊c. 1ͤ. theẜ. 5. In omnibus gratias agite. Sed hoc in noīe domini nō ſtri ieſu xp̄i: quia oīa bona proueniūt per eum. Rom̄.5 Pacē habemus ad deū per dn̄m noſtrū ieſum xp̄m per quē ⁊ acceſſuꝫ ⁊c. Sed addit deo inquantū actor noſter eſt per creationē. ⁊ patri quantū miſit nobis xp̄m ꝑ quē regenerauit nos. Et ſic gratias deo quantū ad bona na ture patri quantū ad bona gratie. Sed quantū ad proxi mū ponit modū repletionis dicens: Subiecti inuiceꝫ in timore xp̄i.i. non ꝓpter timorē humanū ſed xp̄i. Lectio octaua. Ulieres viris ſuis ſubdite ſint: ſi m Hut domino: quoniam vir caput eſt CImulieris: ſicut xp̄us caput eſt eccle ſie: ip̄e ſaluator corporis eius. Sed ſicut ec cleſia ſubiecta eſt xp̄o: ita et mulieres viris ſuis in oībus. viri diligite vxores veſtras ſicut ⁊ xp̄us dilexit eccleſiam ⁊ ſeip̄m tradi dit pro ea vt illam ſanctificaret: mundans eā lauacro aque in verbo vite vt exhiberet ip̄e ſibi glorioſam eccleſiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiuſmo di: ſed vt ſit ſancta ⁊ immaculata. ita ⁊ viri debent diligere vxores ſuas vt corpora ſua Supra apoſtolus poſuit precepta generalia ad omnes: hic ponit ea que pertinēt ad ſpeciales quaſdā perſonas ⁊ ſtatus. Et quia ẜm philoſophū in politicis. Domꝰ ha bet tres conexiones ſine quibus nō eſt perfecta. ſcꝫ viri ⁊ mulieris. patris ⁊ filij. dn̄i ⁊ ſerui. ideo hec tria proſe quēs inſtruit. Primo mulierē ⁊ virū. Secūdo patreꝫ et filium. cap. 6º. ibi. Filij obedite ⁊c. Tercio ſeruos ⁊ do minos ibi. Serui obedite ⁊cͣ. Prima in duas. Primo em̄ monet mulieres de ſubiectiōe. Secūdo viros de di lectiōe ibi. Viri diligite ⁊c. Prima in duas. Primo po nit ammonitionē. Secūdo eius rationē ibi. Quoniā vir caput eſt ⁊c. Dicit ergo mulieres viris ſuis ſubdite ſint. quia certe mulier ſi primatū habeat cōtraria eſt viro ſuo vt dicit̉ Eccl̓. 25. Et ideo ſpēaliter monet eas de ſubie ctione. Et hoc ſicut dn̄o: quia proportio viri ad vxorem quoddāmodo eſt ſicut ſerui ad dominū inquantū debet regi mādato domini. ſed differētia eſt in hoc ꝙ dominꝰ vtit̉ ſeruis ſuis quo ad id quod eſt ſibi vtile. ſed vir vti tur vxore ⁊ liberis ad vtilitatē communē. Et ideo dicit. Sicut dn̄o. Non ꝙ vere ſit dn̄s ſed ſicut dominus. 1ᵉ. petri 3. Mulieres ſubdite ſint viris ſuis ⁊c. ¶ Deinde ſubdit rationē ſuam. Circa quod tria facit. Primo eam ꝓponit. Secūdo exemplū inducit. ibi. Sicut xp̄us ⁊cͣ. Tercio ex exemplo intentū concludit ibi. Sed ſicut ⁊cͣ. Ratio autē hec eſt: quoniā vir eſt caput mulieris: in ca pite autē viget ſenſus viſus. Eccl̓. 2. Sapiētis oculi in capite eius. Et ideo vir debet gubernare muliere vt ca put eius. 1ᵉ. corinthio. 11º. Caput quidem mulieris vir. ¶ Deinde ponit exemplū cū dicit. Sicut xp̄us caput eſt eccleſie. ſupra pͥmo. Ip̄m dedit caput ſupra omnē eccle ſiā que eſt corpus ip̄ius. Et hoc non ad vtilitatē ſuā ſed eccleſie. quia ip̄e eſt ſaluator corporis eius. Act. 4. No eſt em̄ aliud nomen ſub celo datū hominibꝰ in quo opor teat nos ſaluos fieri. Eſa. 12º. Ecce deus ſaluator meus ⁊c. ¶ Ex hoc autē cōcludit intentionē cū dicit. Sed ſi cut ⁊cͣ. Quaſi dicat. Non eſt ꝯueniens ꝙ membrū repu gnet ip̄i capiti in aliquo. nūc autem ſicut xp̄us caput eſt

in epiſtolam ad Epheſios V.
eccleſie: ſuo mō ita vir eſt caput mulieris.; nō debet ergo mulier inobediens eſſe viro. ſed vt eccleſia ſubiecta eſt xp̄o. p̄s. Nonne deo ſubiecta erit anīa mea ⁊c. Ita ⁊ mu lieres viris ſuis. Geneẜ. 3º. Sub viri poteſtate eris. Et hoc in oībus ſcꝫ que non ſunt cōtra deū. quia dicit̉ Act. 5. Obedire oportet deo magis ꝙͣ hominibus. ¶ Dein de cū dicit. Uiri diligite vxores veſtras ⁊c. monet viros ad dilectionē vxoꝝ. Et primo facit hoc. Scd̓o aſſignat rationē huius ibi. Sicut xp̄us ⁊c. Dicit ergo. Viri dili gite vxores veſtras. quia certe ex amore quem habet vir ad vxorē magis caſte viuit et pacifice vterqꝫ ſe habet. ſi autē vir aliā diligit ꝙͣ ſuam: ſe ⁊ ſuā diſcrimini exponit. Col̓. 3ª. Uiri diligite vxores veſtras ⁊ nolite amari eſſe ad illas. Tangit autē rationē huius triplicē. Primā ſu mit ex exemplo xp̄i cum dicit. Sicut ⁊ xp̄us ⁊c. Secun dam ex parte viri ibi. Qui ſuā vxorem diligit ⁊c. Ter tiā ex ꝑte mādati diuini ibi. Propter hoc relinquet ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo ꝓponit exemplū dilectio nis xp̄i. Secūdo ſignū ibi. Et tradidit ⁊c. Tercio cōclu dit intentū ibi. Ita ⁊ viri ⁊c. Dicit ergo. Sicut et xp̄us dilexit eccleſiā. ſupra eodē. Eſtote imitatores dei ſicut fi lij cariſſimi ⁊c. Signū auteꝫ dilectiōis xp̄i ad eccleſiam oſtendit̉ quia tradidit ſemetip̄m pro ea. Gal̓. 2. Dilexit me ⁊ tradidit ſemetip̄m pro ne ⁊c. Eſa. 53. Tradidit in mortē animā ſuam ⁊c̄. Sed ad quid vt ſanctificaret eaꝫ? Heb. vlti. Ieſus vt ſanctificaret per ſuū ſanguinē popu lum ⁊cͣ. Ioh. 17. Sanctifica eos in veritate. Iſte eſt effe ctus mortis. Effectus autē ſanctificatiōis eſt mundatio eius a maculis peccatoꝝ. Ideo ſubdit dicens: Mūdans eam lauacro aque. qd̓ quidē lauacrū hꝫ virtutē a paſſio ne xp̄i. Rom̄. 6. Quicūqꝫ baptizati ſumꝰ in xp̄o ieſu. in morte ip̄ius baptizati ſumus. cōſepulti em̄ ſumus cum illo in mortē per baptiſmū. Ezechiel̓. 36. Effundā ſuper vos aquā mundā ⁊c. Zach. 13. Erit fons patens domui dauid ⁊cͣ. Et hoc in verbo vite. Qd̓ adueniēs aq̄ dat ei virtutē abſoluendi. Math. vlti. Euntes ergo docete om nes gētes baptizātes eos in noīe patris ⁊ filij ⁊ ſpirituſ ſancti. Finis autē ſanctificatiōs eſt puritas eccleſie. Iō dicit. Vt exhiberet ſibi glorioſam eccleſiā ⁊c̄. Quaſi di cat apoſtolus indecēs eſt ꝙ īmaculatus ſponſus ſponſā duceret maculatā. Et ideo ſibi exhibet eam īmaculataꝫ: hic per gratiā ſed in futuro per gloriā. Vnde dicit. Glo rioſam ſcꝫ per claritatē anime ⁊ corporis. Phil̓. 3º. Re formabit corpus hūilitatis noſtre ⁊c. Et ideo addit. Nō habentē maculam. p̄s. Ambulans in via īmaculata ⁊c. p̄s. Beati īmaculati in via ⁊c. Neqꝫ rugā. id eſt ſine de fectu paſſibilitatis. quia vt dicit Apoc. 7. Non eſurient neqꝫ ſitient amplius. Aut aliquid hmōi. Sed vt ſit ſan cta per cōfirmationē gratie ⁊ īmaculata ab omni immū ditia. Et hec omnia intelligi poſſunt de exhibitiōe que erit in futuro per gloriā. Si autē de exhibitiōe per fideꝫ tūc diceret̉ vt exhiberet ſibi ſcꝫ per fidem eccleſiā glorio ſam. quia gloria magna eſt ſequi dominū vt dicit̉ Eccl̓. 23. Non habentē maculā ſcꝫ criminis mortalis. Macu lata es in iniquitate tua. Iere. 2º. Neqꝫ rugā. id eſt du plicitatē intentionis quam nō habent qui recte coniūcti ſunt xp̄o ⁊ eccleſie. Iob. 16. Ruge mee teſtimoniū dicūt contra me ⁊c. Sed magis ſanctā per intentionē ⁊ imma culatā per omnimodā puritatē. Et hoc tercio concludit intentuꝫ dicens: Ita ⁊ viri debent diligere vxores ſuas vt corpora ſua. Lectio nona. Ui ſuam vxorem diligit ſeip̄m di ligit. Nemo enim vnqͣꝫ carnem ſuā Vodio habuit ſed nutrit ⁊ fouet eam
ſicut ⁊ xp̄s eccleſiam. quia membra ſumus corꝑis eius de carne eius ⁊ de oſſibus eius Supra induxit viros ad dilectionē vxorum ex parte xp̄i vel exemplo dilectiōis quam habet xp̄s ad eccleſiā: hic oſtendit idem ex parte ip̄iuſmet viri. Et facit duo. PPri mo ponit rationē. Secūdo confirmat eam per exemplū. ibi. Sicut ⁊ xp̄us ⁊c. Ratio eſt talis. Uir ⁊ mulier ſunt quoddāmodo vnū. vnde ſicut caro ſubdit̉ anime ita mu lier viro. ſed nullus vnꝙͣ habuit carnē ſuam odio. ergo nec vxorē. Dicit ergo. Qui ſuā vxorē diligit ſeip̄m dili git. Math̓. 19. Itaqꝫ nō ſunt duo ſed vna caro. Et ideo ſicut peccaret contra naturā qui ſeip̄m odio haberet: ita qui vxorē. Eccl̓. 25º. In tribus beneplacitū eſt ſpiritui meo que ſunt ꝓbata corā deo ⁊ hominibus. cōcordia fra trum. amor proximoꝝ. ⁊ vir ⁊ mulier bene ſibi ꝯſentien tes. Ꝙ autē ſic debeant diligere probat dicens: Quia nemo carnē ſuam vnꝙͣ odio habuit. qd̓ patet per effectū quia ꝓbatio dilectiōis exhibitio eſt operis. Nam id qd̓ pro viribus cōſeruamus diligimus. ſed quilibet nutrit ⁊ fouet carnē ſuam propter conſeruationē. 1ͤ. tymoth. vlti. Habentes autē alimēta ⁊ quibus tegamur ⁊cͣ. Sed contra. Luce. 14. Qui nō odit vxorem ⁊cͣ. nō poteſt me us eſſe diſcipulus. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ vt apo ſtolus dicit: ſic homo vxorē debet diligere ſicut ſe. ſe au tem debet homo diligere infra deū. ſic ergo vxorē debet diligere ſcꝫ infra deuꝫ. Dicit autē qui non odit vxorem nō quia precipiat eam odire quod eſſet peccatū mortale precipere: ſed precipit eam ita vt ſe diligere. nūc aūt mi nor dilectio eſt quaſi quoddā odiū reſpectu eius quod ſū me ⁊ plus diligit. ſcꝫ reſpectu dei. ita nemo carnem ſuā odit ⁊c. Sed cōtra. Qui diligit aliquē non vult nec ap petit ab eo ſeparari. ſed ſancti volunt a carne ſeparari. Rom̄. 7. Infelix ego homo quis me liberabit de corpo re mortis huius? Phil̓. 1. Deſideriū habēs diſſolui ⁊c. Preterea nullus affligit quod diligit: ſed ſancti affligūt carnē ſuam in hoc mūdo. 5ͤ. corinth. 9. Caſtigo corpus meū ⁊c. Preterea quidā occidunt ſe ſicut auditū eſt fre quēter. Item de iuda. Reſpondeo. Caro poteſt cōſide rari in ſe ⁊ ſic nō habet̉ odio: ſed naturaliter quilibet ap petit eam eſſe ⁊ fouet eam vt ſit. Vel poteſt eōſiderari ca ro inquantū eſt alicuiꝰ impeditiua quod volumus. ⁊ ſic odio quoddāmodo habet per accidens. Nam omne qd̓ volumus aut eſt bonū aūt malum. ſi bonū vel eſt vt finis vltimus ſcꝫ vita eterna: a qua impedimur per carnē. 2ᵉ. corinth. 5. Quādiu ſumꝰ in hoc corpore peregrinamur a domino. Et quia naturaliter appetimus finē noſtrū et bene eſſe nec hoc poſſumus quādiu in hac carne ſumus ideo vellemus eā abijcere. non ſicut malū odio hītū: ſed ſicut bonū minus dilectū impediens maius bonū. Et ſic exponende ſunt auctoritates ſupra inducte. Infelix ⁊cͣ. Item deſideriū habens ⁊c. vel conſimiles. Vel illud qd̓ volumus eſt bonū non vt finis ſed diſponens ad finem ſi cut ſunt habitus virtutū. hoc autem bonuꝫ impedit per carnis laſciuiā. Et ideo ſancti affligūt ⁊ macerant carnē ſuam vt ſubdat̉ ſpiritui ad repreſſionē concupiſcentiarū quia caro ꝯcupiſcit impediens acquiſitionē virtutū nos diſponentiū ad bonū vltimū. Et ideo qui ſic affligit car nem ſuam vt ſubdat̉ ſpiritui non odit eam ſed procurat bonū eius quia bonū eius eſt ꝙ ſubijciat̉ ſpiritui. ſicut bonū hominis eſt ꝙ ſubijciat̉ deo. p̄s. Mihi autē adhe rere deo bonū eſt. Et ſic intelligit̉. Cāſtigo corpus meū ⁊c. ⁊ ꝯſimiles. vnde hoc nō oportebat fieri in ſtatu inno cētie quādiu homo ſubditus fuit deo ⁊ caro totaliter ſub dita fuit ſpiritui. in qua quidē mutua ſubiectōe conſiſte bat bonū originalis iuſticie. Sed aliquando illud quod volumus eſt maluꝫ. ⁊ ideo ſicut boni carnē affligunt vel
G iij

Explanatio ſancti Thome
deponere volunt inquantū impeditiua eſt boni quod ap petūt: ita mali inquantū caro eſt impeditiua mali quod appetunt eam occidūt ⁊ ſe ſuſpendūt ſicut iudas. ¶ De inde oſtēdit ꝙ virū oportet vxorē diligere. ⁊ hoc per exē plū. Unde dicit. Sicut ⁊ xp̄s eccleſiā ſcꝫ dilexit ſicut ali qͥd ſui quia mēbra ſumus corꝑis. ſupra. 4. Sumus eniꝫ inuicē membra. Dicit autē de carne eius propter eandē participationē nature. Luce. vlti. Spiritus autē carnē ⁊ oſſa non habet ⁊c. Uel dicit de carne myſtice quantuꝫ ad debi les qui ſunt carnei. ⁊ de oſſibus eius quantū ad fortes qui ſunt oſſei. Lectio decima. Ropter hoc relinquet homo patrē et matrem ſuam ⁊ adherebit vxori ſue: ⁊ erunt duo in carne vna. Sa cramentum hoc magnū eſt. E go autē dico in xp̄o ⁊ in eccleſia: Uerūtamē ⁊ vos ſingu li vnuſquiſqꝫ vxorem ſuam ſicut ſeipſuꝫ di ligat: vxor autē timeat virū ſuum. Supra exhortatꝰ eſt apoſtolus epheſios ad amorē vxo rū dupliciter ſcꝫ exemplo dilectiōis xp̄i ad eccleſiā. item ex amore hominis ad ſeip̄m: hic tercio hortat̉ eos per au ctoritatē ſcripture. Et circa hoc tria facit. Primo aucto ritatē inducit. Secūdo eam myſtice exponit ibi. Sacra mentū hoc ⁊c. Tercio adaptat eam ſcd̓m litteralē ſenſū ad propoſitū ſuū. ibi. Verūtamen ⁊ vos ⁊cͣ. Auctoritas hec dicit̉. Gen̄. 2º. Dicta ab adam vidente vxorē ſcꝫ de coſta ſua formatā. Sed ꝯtra dicit̉ Mat. 19. ꝙ deus hoc dixit. Reſpondeo. Adam vt a deo inſpiratus hoc dixit: deus autē vt adam inſpirans ⁊ docens. Nos auteꝫ hoc idem dicimus ⁊ multa alia que dicit dominꝰ ſpiritu dei docente. Vnde dicit̉. Mathei. 10. Non enim vos eſtis qui loquimini ⁊c. ¶ Notandū hic eſt ꝙ in predicta au ctoritate triplex ꝯiunctio viri ad mulierē deſignat. Pri ma per affectū dilectionis qꝛ eſt tantus affectus vtriuſqꝫ vt patres relinquāt. 2. Eſdre. 9. Diligit homo vxorem ſuam magis ꝙͣ patrem ⁊ multi dementes facti ſunt pro pter vxores ſuas ⁊c. ibi multa. Hoc autem naturale eſt quia appetitus naturalis eſt cōcors debite actiōi. Con ſtat autē ꝙ omnibus agentibus ſuperioribus ineſt ap petitus vt propinēt ⁊ cōicent inferioribus. Et ideo amor naturalis ineſt eis verſus inferiora. Et quia homo reſpe ctu patris ⁊ matris eſt inferior non ſuperior. ideo ad vxo rem cuius eſt ſuperior ⁊ ad filios naturaliter plus affici tur ꝙͣ ad parentes. ⁊ etiam quia vxor ſibi coniūgitur ad actum generatiōis. ¶ Secunda coniūctio eſt per cōuer ſationē. Vnde dicit. Et adherebit vxori ſue ⁊c. Eccl̓. 25 In tribus beneplacitū eſt ſpiritui meo ⁊c. ¶ Tercia eſt per carnalē coniunctionē ibi. Et erunt duo in carne vna id eſt in carnali opere. In qualibet enim generatione eſt virtus actiua ⁊ paſſiua. ſed in plantis vtraqꝫ eſt in eodē. in perfectis autē diſtinguūtur. Et ideo in actu genera tionis ita ſe habēt maſculus ⁊ femina in animalibus ſi cut in plantis toto corpore. ¶ Conſequēter exponit eaꝫ myſtice ⁊ dicit ſacramentū hoc magnū eſt. id eſt ſacre rei ſignū ſcilicet coniūctionis xp̄i ⁊ eccleſie. Sapientie. 6º. Non abſcondā a vobis ſacramentū dei. ¶ Notandū eſt hic ꝙ quattuor ſacramenta dicunt̉ magna. ſcilicet bapti ſmus ratiōe effectus quia delet culpam ⁊ aperit ianuam paradiſi. Confirmatio ratiōe miniſterij. quia ſolū a pon tificibus ⁊ non ab alijs confert̉. Euchariſtia ratiōe con tinentie quia totum xp̄m continet. Item matrimoniū ra
tione ſignificatiōis quia ſignificat coniūctionem xp̄i ⁊ ec cleſie. Et ideo ſi myſtice exponat̉ debet ſic exponi litte ra precedens. propter hoc relinquet homo patreꝫ ⁊ ma trem ſcilicet in ſempiternuꝫ. Reliquit inquā patrem in quantū eſt miſſus in mundū ⁊ incarnatus. Ioh. 16. Exi ui a patre ⁊ veni in mundū ⁊c. Et matrē ſcilicꝫ ſynago gam. Iere. 12. Reliqui domū meam ⁊ dimiſi heredita tem meā ⁊c. Et adherebit vxori ſue eccleſie. Math. vl timo. Ecce vobiſcū ſum omnibus diebus ⁊c. ¶ Conſe quenter argumentat̉ ſcd̓m ſenſum litteraleꝫ exponendo predictū exemplum. Quedam eniꝫ ſunt in ſacra ſcriptu ra veteris teſtamenti: que tantum dicūtur de xp̄o ſicut il lud. p̄s. Foderunt manus meas ⁊c̄. et illud Eſaie. 7º. Ecce virgo concipiet ⁊c. Quedam vero de xp̄o et alijs exponi poſſunt. ſed de xp̄o prīcipaliter. de alijs vero in figura xp̄i ſicut predictū exemplum. Et ideo primo expo nendum eſt de xp̄o ⁊ poſtea de alijs. Et ideo dicit. Ue rumtamen ⁊ vos ſinguli vnuſquiſqꝫ vxorē ſuam diligat Quaſi dicat. De xp̄o dicitur principaliter tamē implen dum eſt in alijs ⁊ ſi figuraliter in figura xp̄i. Dicit auteꝫ Sicut ſemetip̄m: quia ſicut vnuſquiſqꝫ ſe diligit in ordi ne ad deum: ita debet vxorē diligere non inquantū tra hit ad peccatū. Luce. 14º. Si quis venit ad me ⁊ non odit patrem ⁊ matrē ⁊ vxorem ſuaꝫ ⁊c. ¶ Sequit̉. Non poteſt meus eſſe diſcipulus. Sed quid de vxore? vxor autē virum timeat. ſcꝫ timore ⁊ reuerentie ⁊ ſubiectiōis quia debet ei eſſe ſubiecta. Capitulum ſextum. Ilij obedite parentibus veſtris in domino. Hoc enim iuſtum eſt Honora patrem tuum ⁊ matrem tuam quod eſt mandatuꝫ primū in promiſſione vt bene ſit tibi ⁊ ſis longenꝰ ſuper terram. Et vos patres nolite ad ira cundiam prouocare filios veſtros: ſed edu cate illos in diſciplina ⁊ correctione dn̄i. Supra monuit virum ⁊ vxorem que eſt vna connexio fa milie: hic monet patrem ⁊ filios que eſt ſecūda connexio domus Et primo facit monitionē quomodo filij ſe debe ant habere ad parentes. Secundo quomodo econuerſo patres ad filios ibi. Nolite ⁊c. Prima in duas. Primo proponit monitionē. Secundo oſtendit rationem. ibi. Hoc enim eſt iuſtū ⁊c. Dicit ergo. Filij obedite ⁊c. No tandum eſt hic ꝙ patres debent naturaliter inſtruere fi lios moribus: filij autem inſtruentibus parentibus na turaliter debent eis obedire. Col̓. 3º. Filij obedite ſcili cet patribus per omnia. hoc eſt enim beneplacitū domi no ⁊c. Dicit autem in domino: quia non eſt obedienduꝫ parentibus nec alicui in his que ſunt contra deū. Actu. 5. Obedire oportet deo magis ꝙͣ hominibus. Et per hoc ſoluitur auctoritas modo allegata. Luce. 14º. Si quis venit ad me ⁊ non odit patrem ⁊c. quia hoc intelli gitur inquantū ſunt contra deum. Rationē autem aſſi gnat ex duobus ſcilicet ex iuſticia ⁊ vtilitate. ꝙ auteꝫ ſit iuſtum patet ac probatur. quia lex diuina nihil mandat niſi iuſtum. p̄s. Iuſticie domini ⁊c. Sed hoc mādat lex diuina. Exodi. 20º. ⁊ Deutrono. 5º. Honora patrem tuum ⁊ matrem tuam ⁊c. Eccl̓. 3º. Qui timet deum ho norat patrem ⁊c. Honor autem importat exhibitionem reuerentie his qui ſupra nos ſunt. Sed quia parentes habemus ſupra nos vtitur nomine honoris. Dicit er go. Hoc enim iuſtum eſt. Honora patrem tuum et ma

in epiſtolam ad Epheſios VI. I
trem ⁊c. Eccleẜ. 3º. Qui honorat patrem ſuum vita vi uet longiore Item qui obedit patri refrigerabit matreꝫ. Et hoc intelligit̉ tripliciter ꝙ filij debēt parentes hono rare. qꝛ debent eis reuerentiam ſicut maioribꝰ: obedien tiam ſicut inſtructoribꝰ: ſuſtentamenta ſicut nutrientibꝰ cum fortes erant. ¶ Deinde aſſignat dignitatē huius p̄ cepti dicens. Quod eſt mandatū pͥmū. Contra. īmo mā datum primū eſt ꝙ eſt colendus vnus deus. Reſpōdeo Mandata continent̉ in duabus tabulis. Prima conti net ea que ordinant̉ ad deum. Secunda ea que ad proxi mū. ⁊ in hac ſecunda pͥmum mandatū eſt de honore pa rentum. Et hoc duplici de cauſa. Primo qꝛ in illa ſecū da tabula nullum eſt p̄ceptū affirmatiuū niſi iſtud. qꝛ na turale eſt nobis vt parentibus ſeruiamus. non aūt ſic ali is proximis. ideo nullum aliud affirmatiuū. Sed natu ra dictat vt nō inferat homo ꝓximis nocumentū. ⁊ ideo ꝓhibet̉. quia ergo primū plus et pͥus habet de debitor ideo primū. Secundo qꝛ deus honorandus eſt ſicut pͥn cipium noſtri eſſe. ⁊ quia parentes ſunt etiam pͥncipium noſtri eſſe. quia vt dicit̉ ſexto ethicorum. Tria habemuſ a parentibꝰ: ſcꝫ eſſe: viuere: ⁊ diſciplinā. ideo cōueniēs eſt vt poſt mandata ordinata ad deum pͥmum eſſet ordi natum ad parentes. Vel pͥmum quo ad ꝓmiſſionē: quia iſti ſoli addit̉ ꝓmiſſio. Et huius eſt duplex ratio. Una ē qꝛ homines in alijs que agunt querunt vtilitatē ꝓpriā. ⁊ qꝛ a parentibus iam ſenibus nullam expectant vtilita tem niſi a deo ꝓuenientem. Secunda ratio eſt ne aliqͥs credat ꝙ honoratio parentū nō ſit meritoria. qꝛ natura lis eſt. ideo addit vt ſis longeuus ſuper terram. In vete ri auteꝫ teſtamento promittebant̉ ꝓmiſſiones tempora les: quia populus ille paruulꝰ erat. ideo gratioſe inſtru endus ſub pedagogo ſicut paruulus. Tamē in illis par uis munuſculis populum illum paruū docentibus figu rabant̉ magna bona ſcꝫ ſpiritualia. Et iō poteſt hoc re ferri ẜm ſenſum litteralem ad bona temporalia. Et ſic di cit in ꝓmiſſione vt bene ſit tibi id eſt vt bonis promiſſis abundes. Nam qui gratus eſt in minoribus beneficijs: meret̉ maiora recipere: maxima autē beneficia habemuſ a parentibus ſcꝫ eſſe nutrimentū ⁊ diſciplinaꝫ. Quādo ergo quis gratus eſt his: ſit dignus vt maiora recipiat. Et ideo dicit. Vt bene ſit tibi. qꝛ vt dicit̉. 1. Ti. 4. Pie tas ad oīa vtilis eſt ꝓmiſſionē habens vite que nunc eſt ⁊ future. Et ideo addit: Vt ſis longeuus ſuper terrā: qͣſi ſupra gradꝰ vite quā habes a parētibꝰ. ꝓuer. 3. Lōgitu do dierū in dextera eiꝰ ⁊ ī ſiniſtra illiꝰ diuitie ⁊ gl̓ia. Sꝫ contra. Multi deuoti parentibus cito moriunt̉. Et ideo ſciendū ꝙ hec temporalia nō ſunt bona abſolute: niſi in quātū ordinata ad ſpūalia. ⁊ iō intantū hoī bona inꝙͣtuꝫ ꝑ ea iuuat̉ ad ſpūalia. Un̄ fortuna non eſt dicenda bona ſi eſt impediens a virtute. Et ideo longitudo vite intan tum eſt bona inꝙͣtum ad ſeruitia dei ē ordinata. Et ideo qn̄qꝫ ſubtrahit̉ ne impediat Sap̄. 4. Raptus eſt ne ma licia mutaret intellectum eius. Uel poteſt referri ad ſen ſum ſpiritualē vt ſis logenus in terra viuentiū. psͣ. Spi ritus tuus bonus deducet me in terram rectam: ꝓpter nomem tuum domine viuificabis me. ¶ Conſequenter inſtructis filijs inſtruunt̉ parentes. Circa quod duo fa cit. Primo ponit vnum ꝓhibitiuū. Secundo aliud in ductiuum ibi. Sed educate eos ⁊cͣ. Dicit ergo. Et vos patres nolite ꝓuocare filios veſtros ad iracundiam: nō ꝙ in omnibus aſſentiatis voluntati eorum. Ubi notan dum eſt ꝙ alius eſt pͥncipatus patris ad filium ⁊ domini ad ſeruū. qꝛ dn̄s vtit̉ ſeruo ſuo ad vtilitatē ꝓpriā. ſꝫ pa ter vtitur filio ad vtilitatē filij. Et ideo eſt neceſſe ꝙ pa tres inſtruant filios ꝓpter vtilitatē ſuam non tamen niI mis arcendo aut ſubijciendo. Et ideo dicit̉ Col̓. 3. Pa tres nolite ad indignatiōꝫ ꝓuocare filios veſtros vt ſcꝫ nō puſillo animo fiant. qꝛ talis ꝓuocatio nō animat ad bonum. Quomodo ergo ſubdit. Sed educate illos in diſciplina ſcꝫ verboruꝫ et correctione ſcilicet verboꝝ id eſt corripite eos et educate vt ſeruiant domino. Vel in diſciplina eos ad bonuꝫ inducendo. et correccione a ma lis retrahendo. Lectio ſecunda. Erui obedite dominis carnalibꝰ cū timore ⁊ tremore ī ſimplicitate cordis vr̄i ſicut xp̄o: nō ad oculuꝫ L ſeruientes: quaſi hominibus placentes: ſed vt ſerui chriſti facientes voluntateꝫ dei ex animo cum bona voluntate ſeruiētes ſicut domino ⁊ non hominibus: ſcientes quoniā vnuſquiſqꝫ quodcūqꝫ fecerit bonuꝫ: hoc re cipiet a domino ſiue ſeruus ſiue liber. Et vos domini eadem facite illis remittentes minas: ſcientes quia ⁊ illorum ⁊ veſter do minus eſt in celis. ⁊ perſonarū acceptio nō eſt apud deum. Inſtructis duabus connexionibus ſcilicet viri ⁊ mulie ris patris et filij: hic inſtruit connexionem ſerui ad do minum. Et circa hoc facit duo. Primo inſtruit ſeruum. Secundo dominum ibi. Et vos domini. ⁊c. Iterum pri ma in tres. Primo enim ponit monitionem. Secundo exponit eam ibi. Non ad oculum ſeruientes ⁊c. Tertio oſtendit retributionem ibi. Scientes quoniā vnuſquiſ qꝫ ⁊c. Iterum prima in tres. Quia primo monet ad obe dientiam. Secundo ad reuerentiam. Tertio ad cordis ſimplicitatem. Secūda ibi. Cum omni timore ⁊c. Ter tia ibi. In ſimplicitate ⁊c. Monet em̄ eos ad obediētiaꝫ ex imperio domini. Unde dicit. Serui obedite domi nis carnalibus. Monet eos ad reuerentiā dicens. Cum omni timore. Malach̓ 1. Si ego dominus vbi eſt timor meus? Item cum tremore exterius. psͣ. Seruite domi nō in timore. ⁊c. Item in ſimplicitate. Sap̄. 1. In ſimpli citate cordis veſtri ⁊c. Luc̄. 12. Fidelis ſeruus ⁊c. Iob i. Nunquid conſideraſti ſeruum meum Iob. ⁊c. Et pau lopoſt. Uir ſimplex ⁊c. Sic enim ſeruiendum eſt chriſto Unde dicit. Sicut chriſto. Sap̄. 1. In ſimplicitate cor dis querite illum. ι. paral̓. 29. Domine deus in ſimpli citate cordis mei letus obtuli vniuerſa. Dicit etiaꝫ. Si cut chriſto. quia a domino chriſto eſt ꝙ dominꝰ aliquid poſſit. Ro. 13. Qui poteſtati reſiſtit: dei ordinationi re ſiſtit. Et ideo ſeruiendum eſt eis ſicut chriſto. in his que non ſunt contra fidem nec contra ipſum. Exponit auteꝫ In ſimplicitate. ⁊ primo remouet quod ſimplicitati con trariatur. Secundo docet modum conuenientē ibi. Fa cientes voluntatem dei ⁊c. Contrarium autem ſimplici tatis eſt ꝙ ſeruus habeat oculum ad dominum ⁊ non ad complacentiam domini. Talis enim ſeruus non habet ſimplicitatem ⁊ rectam intentionem. Et ideo hoc prohi bet dicens: Non ad oculum ſeruientes ſcilicet domino propter lucrum temporale tantum quaſi hominibus pla centes id eſt complacere volētes. Gal̓. 1. Si adhuc ho minibus placerē: chriſti ſeruus non eſſem. Sed vt ſerui chriſti. Coloſſen̄. 3. Domino chriſto ſeruite. Et quomo do? Facientes voluntatem dei. ſcilicet implendo man

Explanatio ſancti Thome
lata eius opere. psͣ. Facientes verbum ilius ſicut xp̄us Io. 6. Deſcendi de celo. non vt facerē volūtatē meā: ſed voluntatem eius qͥ miſit me. Hec eſt em̄ volūtas eius qͥ miſit me ſcꝫ vt obediam hominibus ꝓpter deuꝫ Et ideo dicit. Sicut ſerui xp̄i. ⁊ ſicut ſeruientes dn̄o non homi nibus ſcꝫ nō ꝓpter ſe ſed ꝓpter dominū. Quō? Ex aīo. Col̓. 3. Quodcūqꝫ facitis ex animo operamini ſicut dn̄o ⁊ nō hominibus. Item cum bona voluntate ⁊ recta intē tione Col̓. 4. Stetis ꝑfecti ⁊ pleni in om̄i volūtate dei. ¶ Deinde ſubiūgit remunerationē dicens. Scientes ꝙ a domino ⁊cͣ. 1. I. 5. Scripſi vobis vt ſciatis ⁊c. Qm̄ vnuſquiſqꝫ ſiue ſeruus ſiue liber ſine ꝑſonarum accepti on. Non em̄ eſt ꝑſonarum acceptio apud deum Gal̓. 3. Non eſt ſeruus neqꝫ liber: non eſt maſculus neqꝫ femina oēs em̄ vos vnū eſtis ī xp̄o ieſu. Act̓. 10. In veritate cō peri quoniā non eſt perſonaꝝ acceptor deus. ſed in om̄i gente qui timent deum ⁊ operatur iuſticiam ⁊cͣ. Eccͣ. 9. Quodcūqꝫ poteſt facere manꝰ tua inſtanter operare ⁊c̄ ¶ Percipiet a dn̄o ꝓ remuneratiōe. Col̓. 3. Sciētes ꝙ a domino accipient retributioneꝫ hereditatꝭ. ¶ Deinde cum dicit. Et vos dn̄i. ⁊cͣ. inſtruit domnios ⁊ facit duo. Primo ponit monitionē. Secūdo ſubdit rōem ibi. Sci entes qꝛ et illorum ⁊cͣ. Dicit ergo. Et vos domini eadeꝫ faciatis. eadem ſcꝫ idemptitate ꝓportionis. vt ſicut illi ex animo ⁊ bona volūtate: ita ⁊ vos faciatis Eccͣ. 33. Si eſt tibi aliquis ſeruus fidelis: ſit tibi ſicut animā tua. Re mittentes minas non ſoluꝫ verba vel flagella. Et quare Rationē ſubdit dicēs. Scientes qꝛ ⁊ illorū ⁊ veſter do minus eſt in celis. Nam idē dn̄s omniū. Ro. 10. Quaſi dicat. conſerui eſtis. ⁊ ideo debetis vos bene habere ad eos Matth̓. 18. Oportuit ⁊ te miſereri ꝯſerui tui. Non eſt perſonaꝝ acceptio apud deum. Ro. 2. Idem dicitur Lucͣ. 20. Nō accipis ꝑſonā hoīm Act̉. 10. idem. Lectio tertia. Ecetero fratres ꝯfortamini in do mino ⁊ in potentia virtutis eius. d Induite vos armaturā dei vt poſ ſitis ſtare aduerſus inſidias diaboli. qm̄ nō eſt nobis colluctatio aduerſus carnē ⁊ ſan guinem: ſed aduerſus principes ⁊ poteſta tes. aduerſus mundi rectores tenebrarum harum contra ſpiritualia nequitie in cele ſtibus. Supra poſuit apl̓us multa p̄cepta generalia ⁊ ſpecialia ad deſtruendā vetuſtatem peccati ⁊ induendā nouitatē. gratie: hic on̄dit qua virtute debent vti ad precepta hec implenda: qꝛ fiducia auxilij diuini. Circa qd̓ duo facit. Primo ponit monitionē. Secundo in ſpeciali explicat eam ibi. Quia non eſt nobis colluctatio ⁊cͣ. Prima in duas qꝛ pͥmo oſtendit de quo debemus cōfidere ſicut de interiori. Secundo oſtendit de quo debemus confidere ſicut de exteriori ibi. Induite vos ⁊c. Illud autē interiꝰ de qͦ debemus cōfidere eſt auxiliū diuinū. Et ideo dicit. Decetero fratres confortamini Iere. 17. Benedictꝰ vir qui cōfidit in domino ⁊ erit dominꝰ fidūcia eius ⁊c. Du plici autē ratione confidit quis de aliquo. Una eſt qꝛ ad eū ꝑtinet ſua defenſio. Alia eſt qꝛ potens eſt ⁊ paratꝰ eſt euꝫ defendere. Et hec duo ſunt in deo reſpectu creature ſue. qꝛ cura eſt deo de vobis vt dicit̉. 1. Pe. vltīo. Oēm ſollicitudinē vr̄am ꝓijcientes in eū. qm̄ ipſi cura eſt. de vobis. Itē ipſe potēs ē ⁊ promptꝰ auxiliari. Et iō dicit. De cetero fratres ⁊c. Quaſi dicat. Poſtꝙͣ vos inſtruxi confortamini non in vobis ſed in domino qui curam ha
bet de vobis. psͣ. Mihi autē adherere deo bonū eſt ⁊cͣ. Eſa. 35. Dicitę puſillanimes confortamini ⁊c. Iere. 20. Dominꝰ mecuꝫ eſt tanꝙͣ bellator fortis. idcirco qui me perſequuntur cadent ⁊cͣ. Et in potentia ⁊c. Luc̄. 1. Qui potens eſt. Et licet in deo virtus ⁊ potētia ſint idem. tn̄ qꝛ virtus eſt vltimū de potentia ⁊ quaſi perfectio poten tie. ideo dicit. In potentia virtutis eius id eſt in potētia virtuoſa Phil̓. 4. Omnia poſſum in eo qui me confor tat Iob. 17. Pone me iuxta te ⁊ cuiuſuis manꝰ pugnet contra me. Sed poſſet dici. ſi deus poteſt ⁊ vult dehemꝰ eſſe ſecuri. Ideo reſpondens dicit ꝙ nō: īmo debet qui libet facere qd̓ in ſe eſt. qꝛ ſi inermis iret ad bellum quan tūcūqꝫ rex protegeret eum eſſet in periculo. Et ideo dicit Induite vos armaturā dei id ē dona ⁊ virtutes. Ro. 13. Abijciamus ergo opera tenebraꝝ ⁊ induamur arma lu cis ⁊c. Col̓. 3. Induite vos ergo ſicut electi dei ſancti et dilecti viſcera miſericordie benignitatē: humilitatē: mo deſtiam ⁊c. qꝛ ꝑ virtutes homo ꝓtegit̉ contra vitia. Sꝫ contra: qꝛ dominꝰ eſt rex ita potens ꝙ nullus poteſt euꝫ impugnare. Reſpondeo. verū eſt ꝑ violentiam: ſed ꝑ in ſidias ⁊ fallaciam impugnat eum diabolus in membris ſuis non in ſe. qꝛ vt dicit̉ Eccͣ ij. Multe ſunt inſidie do loſi ⁊c̄. Et ideo ſubdit. Vt poſſitis ſtare contra inſidias diaboli. 1. Pe. 5. Sobrij eſtote ⁊ vigilate ⁊c. psͣ. Inſidi atur in abſcondito quaſi leo ⁊c. ¶ Conſequēter cum di cit. Quia nō eſt nobis colluctatio ⁊c. explicat in ſpecia liⁱ monitionem. Et pͥmo de inſidijs inimicoꝝ. Secundo de armatura ſumenda ibi. Preterea accipite ⁊c. Tertio de fiducia xp̄i habenda ibi. Per oīm orationeꝫ. ⁊c. De ſcribit autē inſidias: qꝛ quando aliqͥs hoſtis iminet ſi ſit debilis: ſtultus: ⁊ huiuſmodi non eſt multum cauenduꝫ nec timendū de eo. Sed quādo eſt potens: nequā: ⁊ cal lidus tunc eſt timēdus. Hec tria ſunt in diabolo. Prīo qꝛ nō eſt debilis. Et ꝓpter hoc dicit ꝙ nō eſt nobis col luctatio aduerſus carnē ⁊ ſanguinē ⁊c. Per carnē ⁊ ſan guinem intelligunt̉ duo vitia carnis.1. corin. 15. Caro ⁊ ſanguis regnum dei non poſſidebunt. Et homines car nales. Gal̓. 1. Continuo nō acquieui carni ⁊ ſanguini id eſt hominibus carnalibꝰ. Dicit ergo. Non eſt nobis col luctatio ⁊c. qd̓ videt̉ eſſe falſuꝫ qualitercūqꝫ accipiat̉: qꝛ vt dicit̉ Gal̓. 5. Caro concupiſcit aduerſus ſpūm ⁊c. psͣ. Multi qui ꝑſequunt̉ me. Reſpondeo dupliciter. Prīo vt dicamus. Non eſt nobis colluctatio aduerſus ⁊cͣ. ſuꝑ ple tm̄ qͥn etiā aduerſus diabolū. Ul̓ qꝛ actio q̄ inſtrumē to attribuit̉ eſt pͥncipalit̓ agētis. Et ſic accipit̉ illd̓. Ro. 9. Non eſt volentis neqꝫ currentis: ſed miſerentis dei. Quaſi dicat. ꝙ vultis aliqͥd vel facitis a vobis nō ē. ſꝫ aliunde ſcꝫ a deo. ſic hic. Non eſt nobis colluctatio. ⁊cͣ. id eſt ꝙ nos impugnent ſcꝫ caro et ſanguis hoc non eſt eorum principaliter: ſed a ſuperiore mouente ſcꝫ a diabo lo. ¶ Conſequēter deſcribit̉ a potentia: qꝛ aduerſus pͥn cipes et poteſtates tenebraꝝ haꝝ Io. 14. Uenit em̄ pͥn ceps huiꝰ mūdi ⁊c. Dicit̉ aūt pͥnceps mūdi nō creatiōe: ſed imitatione mūdanoꝝ. Io. 1. Et mūdus eū nō cogno uit id ē pͥncipes mūdani. Ul̓ dicit̉ p̄nceps qͣſi pͥmatū ca piens. Un̄ pͥncipes qͣſi pͥmi duces ad aliqͥd. psͣ. Princi pes cōiuncti pſallentibꝰ Gen̄. 23. Princeps dei es apd̓ nos. Ad poteſtatem autē ꝑtinet iuſticiam exercere. In ꝙͣ tum ergo aliqͥ demones inducunt aliquos ad rebellan dum deo dicunt̉ pͥncipes. inquantū vero habent poteſta tem puniendi illos qui eis ſubijciunt̉ dicuuỉ poteſtates Lūc. 22. Hec eſt hora veſtra ⁊ poteſtas tenebrarum ⁊c. Sꝫ cū ex ordinibꝰ om̄ibus ceciderint aliqͦ quare mētio nem facit apl̓us de illis duobus ordinibꝰ denominans demones. Reſpeondeo. In nomībus ordinuꝫ ſunt tria. In quibuſdam em̄ importatur ordo ad deuꝫ. in quibuſ

in epiſtolam ad Epheſios VI.
dam vero poteſtas. in quibuſdā vero dei miniſterinꝫ. in nominibꝰ em̄ cherubin ⁊ ſeraphin ⁊ thronoꝝ importat̉ conuerſio ad deum. Demones autē auerſi ſunt a deo. et ideo eis non competūt hec nomina. Item quedā nomīa important ordinē ad miniſteriū dei ſicut angeli ⁊ archā geli. ⁊ iſta etiā noīa non competunt demonibus niſi cuꝫ adiuncto ſcꝫ ſathane. Tertio etiam qꝛ virtutes et dn̄ati ones important ordinē ad ſeruitiū dei. ideo eis non cō ueniunt hec nomina. ſed tm̄ iſta duo q̄ cōmunia ſunt bo nis ⁊ malis ſcꝫ pͥncipatus ⁊ poteſtates. Sunt ergo ⁊ po tentes ⁊ magni. ideo habent magnū exercitū contra quē habemus pugnare aduerſus mundi rectores tenebrarū harum ſcꝫ peccatorū. ſupra. 5. Eratis em̄ aliquādo tene hre ⁊c. qꝛ quicqͥd eſt tenebroſum totuꝫ eſt de ordine iſto rum ⁊ ſubiectū eis. Gloſa. Mali homīes ſunt equi: dia holi equites. ergo occidamus ⁊ equos poſſideamꝰ Io. 1 At tenebre eum non cōprehenderunt. ¶ Sunt etiā aſtu ti: qꝛ contra ſpūalia nequitie id eſt cōtra ſpūales neqͥtias. emphatice loquendo ꝑ qd̓ intelligit̉ plenitudo nequitie Dicit autē ſpūalia nequitie qꝛ quanto eſt altior ẜm natu ram tanto quādo conuertit̉ ad malum eſt peior ⁊ nequi or. Unde ph̓us dicit ꝙ homo malus eſt peſſimꝰ anima lium. Et ideo dicit. ſpūalia nequitie. qꝛ ſpūales ⁊ neqͥſ ſimi ſunt. Et dicit in celeſtibus duplici de cauſa. Vel vt on̄dat virtutē ⁊ auanthagiū quā tangit ſuꝑandi nos. qꝛ nos in t̓ra: ipſi aūt ī alto ſcꝫ ī aere iſto caliginoſo. ⁊ iō ha bent partem meliorē Luc. 8. Volucres celi comederunt illud. Vel dicit in celeſtibus. qꝛ ꝓ celeſtibus eſt iſta pu gna ⁊ hoc debet animare nos ad pugnā. Lectio quarta. Ropterea accipite armaturaꝫ dei vt poſſitis reſiſtere in die malo: ⁊ in omnibus perfecte ſtare. State ergo ſuccincti lumbos veſtros in veritate: ⁊ induti loricam iuſticie ⁊ calciati pedes in p̄ parationem euangelij pacis. In omnibꝰ ſu mentes ſcutum fidei in quo poſſitis omnia tela nequiſſimi ignea extinguere: ⁊ galeam ſalutis aſſumite: ⁊ gladium ſpūs quod eſt verbum dei. Supra expoſuit apl̓us qd̓ dictū ē d̓ inſidijs diaboli: hic monet nos de armatura ſumēda. Et circa hoc facit duo Primo concludit ex premiſſis armature neceſſititatem. Secūdo armoꝝ diuerſitatē deſcribit ibi. State ergo ⁊cͣ Dicit ergo. habetis hoſtes malos nequiſſimos ⁊ poten tes ⁊ ꝓ re ardua pugnantes. qꝛ ꝓ celeſtibus: propte rea accipite armaturā dei id eſt armemini ſpūalibus armis. 2. corin. 10. Arma militie nr̄e nō ſunt carnalia: ſꝫ poten tia deo ad deſtructionē munitionū ⁊c. Et hoc vt poſſitis reſiſtere. 1. Pe. 5. Cui reſiſtite fortes in fide. ⁊c. Iac. 4. Reſiſtite diabolo ⁊ fugiet a vob̓. Quātomagꝭ em̄ ei ce dit̉ tanto plus inſeqͥt̉. ¶ In die malo. Et hoc ꝓpt̓ mala q̄ in die fiunt. ſupra. 5. Redimentes tēpus qm̄ dies ma li ſunt. Ecc̄. 7. Diem malam precaue ⁊c. Item accipite non ſolum ad reſiſtendū: ſed etiam ad ꝓficiendū. Et in omnibus ꝑfecti ſtate id eſt in aduerſis ⁊ proſperis īmo biliter ſtatē. Iac. 1. Sitis ꝑfecti in nullo deficiēces. De hoc. I. Pe. 1. Perfecti ſperate in eam que offert̉ vobis gratiam ⁊c. Sed nunqͥd om̄es debent perfecti eſſe. Re ſpondeo. duplex eſt ꝑfectio. Una ſufficientie quā habet hō ẜm ꝙ eſt neceſſariū ad ſalutē ſicut illd̓. Diliges dn̄m deum tuum ex toto corde tuo. quaſi dicat. Vt nihil ſit in
corde tuo quod ſit contra deuꝫ. Et hoc eſt de neceſſitate ſalutis. Iac. 1. Vt ſitis ꝑfecti ⁊ integri in nullo deficien tes ⁊c. Alia eſt perfectio totalis abundātie q̄ eſt ꝑfectio patrie que eſt conſūmata gloria in hoc ꝙ ꝑfectus totalit̓ inhereat deo. Matth̓. 22. In reſurrectione neqꝫ nubent neqꝫ nubent̉: ſed ſunt ſicut angeli dei in celo. Et de hac loq̄bat̉ apl̓us Phil̓. 3. Nō ꝙ iam acceperim aut ꝙ iam ꝑfectus ſim. Et paulopoſt. Fratres ego non arbitror me comprehendiſſe. Alia eſt media ſcꝫ cōſilij qua homo ni titur ſe abſtrahere ab his ⁊ ire ad illas. ¶ Deinde cū di cit. State ergo ⁊c. Deſcribit diuerſitatē armoꝝ. Eſt aūt triplex genus ſpūalium armoꝝ ad ſimilitudinē corpora lium. quorum quedam ſunt ſimilia indumento ad tegen dum. quedā vero ad ꝓtegenduꝫ: ⁊ quedā ad impugnā dum. Indumēto autē tria ſunt neceſſaria. Primo ꝙ cin gatur. Et quātū ad hoc dicit. State ergo ſuccincti lum bos veſtros ⁊c. Sed prius induit ſe homo ꝙͣ ſe cingat. Apoſtolus autē accipit hec ẜm ordinē armature ſpūalis In bello autē ſpūali prius eſt neceſſe cōcupiſcentias car nis reſtringere ſicut vicinꝰ hoſtis eſt pͥus vincendꝰ. hoc autē fit ꝑ reſtrictionem lumborū in quibꝰ viget luxuria qd̓ ſit ꝑ temperantiā que gule ⁊ luxurie contrariat̉ Luc. 12. Sint lumbi veſtri precincti ⁊c. Iob. 38. Accinge ſi cut vir lumbos tuos. ⁊c. Sed in veritate id ē in rectitu dine intentionis non ſimulate. Alia lr̄a habet in chari tate.i. corī. vltimo. Om̄ia veſtra in charitate fiant. Se cundo monet vincere cupiditates rerum. Duplex auteꝫ inuenit̉ armatura contra eas: ſcꝫ iuſticia ⁊ abrenūciatio rerum temporaliū. Et ideo pͥmo p̄cepit vt eas non iniu ſte vſurpemꝰ qd̓ facit iuſticia. Et ideo dicit. Induite lo ricam iuſticie ſcꝫ ꝑ quam homo abſtinet a rebus alienis Dicit̉ autē iuſticia lorica: qꝛ ſicut lorica tegit mēbra: ita iuſticia virtutes om̄es. Sap̄. 5. Induet ꝓ thorace iuſti ciam ⁊ accipiet ꝓ galea iudicium certū. Item vt rerum temporalium curam ſuꝑfluā deponamꝰ. qꝛ dum his ni mis intendimꝰ nō habemꝰ pedes paratos ad diuina ne gocia ⁊ myſteria annūcianda. Et ꝓpter hoc dicit. Cal ciati pedes id eſt affectꝰ diſpoſiti in p̄paratione euāgelij pacis. In ſignuꝫ huiꝰ miſit apl̓os dn̄s. Marci. 6. calci atos ſandalijs q̄ habent ſubtus ſoleas ꝑ quod ſignificat̉ eleuatio mentis a terrenis ⁊ apperti ſunt ſuperius: ꝑ qd̓ ſignificat̉ promptitudo ad diuinā ſapientiā. Dicit auteꝫ pacis. qꝛ ꝑ euangeliuꝫ pax nobis annūciat̉. Matth̓. 10. In quācūqꝫ domū intraueritis dicite pax huic domui. Item ſecundo ſunt arma ad ꝓtegendū. Duo autē in no bis ſunt ꝓtegenda que ſunt principia vite. ſcꝫ pectus in quo eſt cor. ⁊ caput in quo eſt cerebruꝫ. Pro pectore aūt eſt ſcutum. Et ideo dicit. In omnibꝰ ſumentes ſcutū fi dei. qꝛ ſicut ſcutū ſupponit̉ om̄ibꝰ armis: ita fides om̄i bus alijs virtutibꝰ. Alia ſunt em̄ arma virtutū moraliū ſcꝫ temꝑantie id eſt ſuccinctio lumboꝝ ⁊ iuſticie id ē in duitio lorice. ſed hoc genus armoꝝ ſcꝫ ſcutum eſt virtu tis theologice ſcꝫ fidei. qꝛ ſicut ꝑ ſcutū repellūt̉ tela: ita ꝑ fidem om̄ia contraria ⁊ habet̉ victoria. Heb̓. 11. San cti ꝑ fidem vicerūt regna. Sed ꝑ virtutes morales vin cimꝰ poteſtates terrenas. Et ideo ait. In qͦ poſſitis oīa tela ignea nequiſſimi extinguere. ſcꝫ diaboli: cuius tela ſunt quedā īmiſſiones ꝑ angelos malos. Ignea ſunt qꝛ adurētia prauis ꝯcupiſcētijs. psͣ. Suꝑcecidit ignis ⁊cͣ. Hec aūt ꝑ fidem extinguunt̉ q̄ tēptationes pn̄tes ⁊ tran ſitorias extinguit ꝑ bona ſpūalia et̓na que ꝓmittit ſacra ſcriptura. Vnde dominus Math̓. 4. diabolo temptanti proijciebat ⁊ opponebat auctoritates ſacre ſcripture. Et ſic debemꝰ facere: ſi temptat de gula ẜm illud Deut. ę. Non in ſolo pane viuit homo. Uel illud. Nō eſt regnū dei eſca ⁊ potus. Ro. 14. Si de luxuria Nō mechaberꝭ

Explanatio ſancti Thome
Si de furto. Non furtum facies. ⁊ ſic de alijs. Dicit̉ aūt ſcutum fidei. qꝛ ſicut ꝓtegit totum pectus: ita fides de bet eſſe in pectore. Spes autē dicit̉ galea. qꝛ ſicut galea eſt in capite: ita caput virtutū moraliū eſt finis. ⁊ de hoc eſt ſpes ſcꝫ de fine. Ec ideo dicit̉. Et galeaꝫ ſalutis aſſu mite. ¶ Item tertio ſunt arma ad pugnandū. qꝛ non ſo lum ſufficit ſe defendere: ſed etiam aduerſariū impugna re. Hoc autē ſicut fit ꝑ gladium corporaliter: ita ꝑ ver bum dei qd̓ ē ſpūſſancti ſpūaliter. Et ꝓpt̓ hoc dicit. Et gladium ſpūs quod eſt verbuꝫ dei ſcꝫ aſſumite Heb̓. 4. Uiuꝰ ē ẜmo dei ⁊ efficax ⁊ penetrabilior om̄i gladio an cipiti ꝑtingēs vſqꝫ ad diuiſionē aīe ⁊ ſpūs. Et predica tio dicitur gladius ſpūs: qꝛ non penetrat vſqꝫ ad ſpiritū niſi ducat̉ a ſpūſancto. Matth̓. 10. Non enim vos eſtis qui loquimini. ſed ſpiritus patris veſtri qui loquit̉ in vo bis. Sic ergo habemus arma quibꝰ defendamur a car nalibus hoſtibus ſcꝫ a gula ⁊ luxuria qd̓ ſit ꝑ temperan tiam ibi. State ergo ſuccincti lumbos veſtros ⁊c. Item quibus vincamꝰ cupiditates terrenas ſcꝫ arma iuſticie: que abſtinere nos faciunt ab illlcitis ibi. Induti loricaꝫ iuſticie. Et puritatem affectus ſeu paupertatē q̄ nos re trahit etiam a licitis ibi. Calciati pedes ⁊c. Item habe mus arma quibus ꝓtegamur ab erroribꝰ ſcꝫ arma fidet ibi. In omnibꝰ ſumentes ſcutū fidei. Et etiam ab hoſti bus generꝭ humani ibi. Quo ſcꝫ ſcuto fidei poſſitis oīa tela nequiſſimi ignea extinguere. Item habemus arma quibus in bonis ſpūalibus confirmamur ſcꝫ arma ſpei. ibi. Et galeā ſalutis aſſumite. Galea ponit̉ ī capite ſicut ſpes in fine. Nunc autē caput virtutū moraliū eſt ipſe fi nis de quo eſt ſpes. Vnde nihil eſt aliud galeaꝫ ſalutis aſſumere ꝙͣ ſpem de vltimo fine habere. Item habemꝰ arma ad impugnandū ipſos demones ſcꝫ gladium ſpūs qd̓ eſt verbum dei qd̓ ſit frequenter in ſermonibꝰ in qui bus verbū dei penetrans corda peccatoꝝ expellit cōge riem peccatoꝝ ⁊ demonum. Lectio quinta. Er omnē orationē et obſecrationeꝫ orantes omni tempore in ſpiritu ⁊ in ipſo vigilantes in om̄i inſtantia ⁊ obſecratione ꝓ omnibus ſanctis ⁊ ꝓ me: vt detur mihi ſermo in apertione oris mei cum fiducia notum facere myſteriū euange lij ꝓ quo legatione fungor in catena iſta. ita vt in ipſo audeam ꝓut oportet me loqui. Ut autē ⁊ vos ſciatis que circa me ſunt qͥd agam: om̄ia vobis nota faciet tychicus cha riſſimꝰ frater ⁊ fidelis miniſter in dn̄o: quē miſi ad vos in hocipſuꝫ vt cognoſcatis que circa nos ſunt ⁊ conſolentur corda veſtra. Pax fratribus ⁊ charitas cū fide a deo pr̄e noſtro ⁊ domino ieſu chriſto. Gratia cū om nibus qui diligunt dn̄m nr̄m ieſum xp̄m in incorruptione Amen. Supra poſuit apl̓us que dixerat de inſidijs ⁊ armatu ris: hic exponit illud de cōfirmatione ⁊ confortatione in potentia dei ⁊ hoc ſit ꝑ orationē dei ſuꝑ auxilio diuino. Facit autē tria primo monet eos ad orandum ꝓ ſeipſis. Secundo ꝓ alijs. Tertio ꝓ ipſomet apl̓o. ¶ Circa pri mum ponit ſeptem cōditiones orationis. Primo ꝙ de bet eſſe perfecta. Vnde dicit. Omnē orationē qd̓ ſit cuꝫ
in omnibus recurrit quis ad orationē vel orat ꝓ om̄i bo no. Secūdo ꝙ ſit humilis nō preſumptuoſa. psͣ. Reſpe xit in orationē humiliū ⁊c. Qd̓ ſit qn̄ homo non putat ſe exaudiri ꝓpter merita ſua ſcꝫ ꝓpter miſericordiā diuinā Et ideo dicit. Obſetrationē ſed ꝑ ſacre rei acceptioneꝫ. Phil̓. 4. In omni oratione ⁊ obſecratione cū gratiaruꝫ actione petitiones veſtre innoteſcant apud deū. Tertio ꝙ ſit continua ibi. Om̄i tempore..1. theſſal̓. 5. Sine in termiſſione orate. in omnibꝰ gratias agite. psͣ. Benedi cam dominū in omni tempore ſcꝫ ſtatuto. Quarto ꝙ ſit deuota. qꝛ in ſpiritu. 1. corin. 14. Pſallā ſpū pſallam et mente id eſt non vt vagus. Quinto ꝙ ſit vigilans ibi. Uigilantes. 1. Pe. 4. Eſtote prudētes ⁊ vigilate in ora tionibus. Sexto ꝙ ſit inſtans ibi. In om̄i inſtātia Ro. 12. Orationi inſtantes. ⁊c. Septimo caritatiua vt ſcꝫ fi at ꝓ omnibus alijs ſanctis. 1. Ti. 2. Obſecro em̄ primū omniū fieri obſecrationes orationes poſtulationes gra tiarumactiones ꝓ om̄ibꝰ homībꝰ ⁊c. ¶ Deinde vltimo ꝓ ſe. Et ꝓ me inquit. Vbi tria petit ꝓ ſe que cuilibet p̄ dicatori ſunt neceſſaria ſcꝫ ꝙ os aperiat: ⁊ ad predicādū ſe preparet ꝙͣtum in ſe eſt: vt detur ſibi gratia. Et vt hec tria ſibi dent̉ petit vt oret̉ ꝓ ſe dicēs. Vt det̉ mihi ſermo in aꝑtione oris mei. Non em̄ potero loqͥ niſi qd̓ dederit mihi dn̄s. dicebat ille balaā Numeri. 22. Un̄ dominus Matth̓. 10. Non em̄ vos eſtis qͥ loquimini: ſed ſpūs ⁊c. Unde dicit̉ ibidē. Dabit̉ em̄ vobis in illa hora qͥd loqͣ mini. Hoc aūt dictū pͥmo ponit hic apl̓us vt det̉ inqͥt mi hi ſermo in apertione oris mei. Col̓. vlti. Orātes ſimul ⁊ ꝓ nobis vt deus aperiat nobis hoſtiū ſermonis. Et ad qͥd paule? Rn̄det. vt ſcꝫ poſſim cum fiducia notū facere euangelij myſteriū ꝓ qͦ legatione fungor in catena. Et hoc eſt ſecundū qd̓ petit. qꝛ nō ſolū eſt neceſſariū p̄dica catori vt det̉ ei ſermo in aꝑtione oris ſeu ſcīa. ſꝫ vt ẜmo nem ſibi datū p̄dicet audacter ⁊ cum fiducia. Et hoc eſt qd̓ dicit. Cū fiducia ⁊c. Et ſic p̄dicabāt apl̓i de qͥbꝰ act̓. 4. Ꝙ loq̄bant̉ cum fiducia verbū dei. Cōmendat auteꝫ apl̓us officiū p̄dicationis ab excellētia ⁊ altitudine. Un̄ dicit. Myſteriū euangelij. Scd̓o oſtendit ꝙ ꝓ ip̄o libē ter ſuſtinuit tribulatiōꝫ ⁊ ignominiā. Vnde dicit. Pro quo legatione fungor in catena. De his duobus ſimul Col̓. vltimo. Vt deus aperiat nobis hoſtiū ſermonis ad loquendū myſteriū xp̄i. ꝓpter quod ⁊ vinctus ſum. Et quia vt dicit̉ Eccͣ. 20. Ex ore fatui reprobat̉ ꝑabola. nō em̄ dicit eam tempore ſuo. ideo apl̓us non ſolū petit ꝙ det̉ ſibi ſermo ſeu p̄dicandi ſcientia: ſꝫ et gratia loquēdi cū fiducia vt ſcꝫ non deſiſteret ab incepto ꝓ catenis qui bus catenatus erat ab incepto ⁊ cōmiſſo ſibi officio fidu cialiter ⁊ fideliter ꝓſequendo. ſed tertio petit vt det ſibi temporis ſeu modi congruentia. quia tempus loquendi ⁊ tempus tacēdi vt dicit̉ Eccͣ.3. Et ideo dicit. Vt in ip̄o audeam ꝓut oportet me loqui ⁊ certe in omnibꝰ modui ⁊ qualitas facit gratum. Et hoc idem petebat apoſtolꝰ Col̓. vltimo. Vt manifeſtem illud ita vt oportet me loqͥ. quia vt dicit̉ prouer. 15. Sermo oportunus optimus. ¶ In fine aūt huius epl̓e apl̓us ſtatum ſuū epheſijs ma nifeſtat cū dicit. Vt aūt vos ſciatis ⁊c. Ubi prīo facit qd̓ dictū ē. Scd̓o eos more ſolito ſalutat ibi. Pax fr̄ibꝰ ⁊cͣ In prīa ꝑte tria fac̄. Prīo ponit̉ ſtatus ſui manifeſtatio ibi. Vt aūt vos ſciatꝭ ⁊c. Scd̓o diſcipl̓i nūciantis multi plex cōmēdatio ibi. Tithicus frater meꝰ chariſſimꝰ ⁊ fi delis ⁊c. Tertio oſtēdit finē ꝓ quo eis manifeſtat ſtatū ſuuꝫ: qꝛ eſt ipſoꝝ conſolatio ibi. Et conſolet̉ corda veſtra Dicit ergo vt aūt vos ſciatis q̄ circa me ſunt. quid agā. om̄ia nota vobis faciet ⁊c. Quaſi dicat apl̓us. Pro my ſterio euangelij ꝓ quo catenatus ſum volo ꝙ ſciatis ꝙ catena ⁊ omnes tribulatiōes et om̄ia ſupplicia q̄ in cre

in epiſtolam ad Philippenſes r
dito officio inferunt̉ non me angunt: nec cor mutant nec puertunt interius: nec attingūt. ſed certe ſic ago de iſtis ꝙ om̄ia circa me ſunt non intra. Et qꝛ nō poſſum ire ad ānunciandū vobis vtpote catenatus. omnia nota faciet vobis Tichicus frater meus chariſſimus et fidelis mi niſter in dn̄o. Et ideo ſecure credatis ei de om̄ibꝰ Lucͣ. 12. Quiſputas eſt fidelis ſeruꝰ et prudēs ⁊c̄. Et iſte cer te eſt talis queꝫ miſi ad vos in hocipſum vt cognoſcatis quę circa nos ſunt. Et hec eſt diſcipuli cōmendatio. Et ad quid? Vt conſolet corda veſtra. ¶ Deinde cum dicit Pax fratribus ⁊c. ponit apl̓us conſuetā ſalutationē. Et aduertendū eſt ꝙ licet gratia precedat pacem et charita tem mutuā hominū ad ſeinuicē et ad deum quo ad col lationem. qꝛ non eſt pax impijs dicit dn̄s. tn̄ quo ad exe cutionem et gratie et veritatis et charitatis cōſeruatio nem pax precedit ſuo modo. Et ideo pͥmo optat eis pa cem ad ſeinuicem et charitatē ad deum dicens. Pax fra tribus et charitas cū fide. Et qꝛ licꝫ pax et charitas mul tum faciāt ad gratie conſeruationē: tamē qꝛ ſemꝑ ſuppo nunt ipſaꝫ gratiā ſine qua haberi nō poſſunt. ideo optat eis grām. Vnde dicit. Gratia vobis cuꝫ om̄ibꝰ qͥ diligūt dn̄m noſtrū ieſum chriſtum. Amen. ¶ Explicit mirabilis lectura glorioſiſſimi doctoris ſancti Thome de aquino ordinis predicatorum ſuꝑ epl̓a ſan ctiſſimi apl̓i Pauli ad Epheſios. Incipit deuotiſſima explanatio eiuſdeꝫ an gelici doctoris ſancti Thome aquinatis or dinis fratrū predicatoꝝ ſuper epl̓a eiuſdē ſanctiſſimi apl̓i Pauli ad Philippenſes. Prologus UI1Orū e mita quaſi lux ſplendens ⁊c. Prouer. 4. In hac auctorita te deſcribit̉ vita ſanctoꝝ ex tri bus. Ex eoruꝫ artitudine ibi. Semita. qꝛ Matth̓. 7. Arta eſt via ⁊c. Iob. 28. Semitam ignorauit auis ⁊c̄. Ex clarita te ibi. Lux ſplendens. Eph̓. 5. Eratis aliquādo tenebre ⁊c̄. Iuſti em̄ ſunt lucentes ⁊ ideo eorum via eſt lucida. Ex ꝓfectu qꝛ ſemꝑ creſcit.1. Pe. 2. In eo creſcatis ⁊c. Et hoc vſqꝫ ad ꝑfectuꝫ diem ſcꝫ glorie. 1. corin. 13. Cum venerit qd̓ perfectum eſt eua cuabitur ⁊c. Econuerſo malorum via lata obſcura tene broſa ⁊ deficiens. Vnde prouer. 4. ſubdit̉. Uia imꝑio um tenebroſa ⁊c̄. Et Matth̓. 7. Lata porta ⁊ ſpacioſa via q̄ ducit ad perditionem ⁊c. Ex his verbis trahi pōt materia huiꝰ epl̓e. Erant em̄ in xp̄i recta ſemita tribula tiones multas ꝓ xp̄o ſuſtinentes. Item illuminati ꝑ fi dem. Infra. 2. Inter qͦs lucetis ⁊c. Item ꝓficiebant vt patet ꝑ totā epl̓am. Item cōueniēter poſt epl̓aꝫ ad ephe ſios in qͣ fit inſtructio qualit̓ ſeruāda ſit eccleſiaſtica vni tas. hi ꝓponunt̉ in exemplū ſeruāde eccleſiaſtice vnita tis qͥ optime eam ſeruauerunt. Capitulū primū. Aulus ⁊ Timotheus ſerui ieſu chriſti om̄ibus ſanctis in xp̄o ie ſu qui ſunt philippis cum epiſco pis ⁊ diaconibus. Gratia vobis
⁊ pax a deo patre noſtro ⁊ domino ieſu chri ſto. Gratias ago deo meo in omni memoria veſtri ſemꝑ in cunctis orationibus meis ꝓ omnibus vobis in gaudio deprecationē fa ciens ſuꝑ cōmunicatione veſtra in euange lio chriſti a prima die vſqꝫ nunc: confidens hocipſum qui cepit in vobis opus bonum: ꝑficiet vſqꝫ in diem chriſti ieſu. Sicut eſt mi hi iuſtum hoc ſentire ꝓ omnibus vobis eo ꝙ habeam vos in corde ⁊ in vinculis meis ⁊ in defenſione ⁊ cōfirmatione euangelij ſo cios gaudij mei om̄es vos eſſe. Diuidit̉ autē hec epl̓a in ſalutationē ⁊ epiſtolatē narra tionē. Secunda ibi. Gratias ago ⁊cͣ. Circa primū tria fa cit. Quia primo deſcribunt̉ ꝑſone ſalutantes. Secūdo perſone ſalutate ibi. Omnibus ſanctis ⁊c. Tertio bona optata ibi. Gratia vobis ⁊c. Circa primuꝫ pͥmo ponunt̉ perſone ſalutantes. Secundo eorū conditio ibi. Serui. ⁊c. Circa primū pͥmo ponit̉ ꝑſona pͥncipalis cum dicit: Paulus. Et interpretat̉ paulus quaſi modicꝰ. In quo notat̉ eius humilitas Eſa. 60. Minimus erit in mille ex paruus in gentem fortiſſimā Secūdo ibi. Timotheus. ponit̉ perſona adiuncta: qꝛ fuerat eorū predicator. infra. 2. Neminem enim habeo tam vnanimē qui ſincera affe ctione ꝓ vobis ſollicitus ſit. ¶ Deinde cum dicit: Ser ui. ⁊c. ponit̉ conditio eorū. 2. corin. 4. Non em̄ noſmet ip̄os predicamꝰ: ſꝫ ieſum xp̄m dn̄m nr̄m. nos aūt ſeruos veſtros ꝑ ieſum ⁊c̄. Sed contra Io. 15. Iam non dicam vos ſeruos ⁊c. Reſpondeo duplex eſt ſeruitꝰ ẜm dupli cem timorē. Timor em̄ pene cauſat malam ſeruitutē. et de hac intelligit̉ dictū illud p̄miſſuꝫ Io. 15. Timor ꝟo caſtꝰ cauſat ſeruitutē reuerētie. et de hac loquit̉ apl̓s hic Perſone ſalutate ſunt oēs de eccl̓ia philipenſi id ē mi nores. Un̄ dicit. Om̄ibꝰ ſcīs qͥ ſunt philippis. q̄ eſt ciui tas quā philippꝰ condidit. Et dicit ſanctis. et hoc ꝓpt̓ baptiſmū Ro. 6. Quicūqꝫ baptizati ſumꝰ in xp̄o in ipſiꝰ morte baptizati ſumus ⁊c̄. Maiores aūt tangit dicens. Cū epiſcopis ⁊c. ¶ Queſtio eſt quare minores p̄ponit maioribus. qꝛ prius eſt populus ꝙͣ prelatus. Ezech̓. 34 Nonne greges paſcunt̉ a paſtoribus? Greges em̄ paſcē di ſunt a paſtoribus non econuerſo. Item cur intermit tit preſbyteros. Reſpondeo. dicendum eſt ꝙ compre hendunt̉ cum epiſcopis: qꝛ in vna ciuitate non ſunt plu res epiſcopi. Unde dicēs in plurali dat intelligere etiā preſbyteros. Et tamē eſt alius ordo: qꝛ ex ipſo euange lio hoc legit̉ ꝙ poſt deſignationē duodecim apoſtoloruꝫ quoꝝ perſonas gerūt epiſcopi deſignauit ſeptuaginta duos diſcipulos quorū locum ſacerdotes tenent. Diony ſius etiam diſtinguit epiſcopos ⁊ ſacerdotes. ſed in prin cipio licet ordines fuerint diſtincti: nō tamē nomina or dinum. ¶ Deinde ponit bona optata ibi. Gratia ⁊c. Et ſunt duo que includunt om̄ia. Primū eſt gratia dei re mittens peccata. Ephe. 2. Gratia ſaluati eſtis ⁊c. Ulti mū eſt pax hominis. psͣ. Qui poſuit fines tuos pacē ⁊c. Et ꝑ conſequēs optat bona media. ⁊ hoc a deo pr̄e Iac. 1. Omne datū optimū: ⁊ om̄e donū perfectū deſurſuꝫ ē deſcendens a pr̄e luminū ⁊c. Itē ꝑ meritū humilitatis xp̄i. Et iō addit. Et dn̄o ieſu xp̄o. Io. 1. Gr̄a ⁊ veritas ꝑ ieſuꝫ xp̄m facta ē. Eph̓. 2. Ipſe eī ē pax nr̄a ⁊c. ¶ Cōſe quent̓ ponit epl̓areꝫ narrationē. Et circa hoc duo facit. Primo quia agit gratias de preteritis. Secūdo hortat̉ ad profectum in futurum ibi. Scire autem vos volo ⁊c̄.

Explanatio ſancti Thome
Circa pͥmum pͥmo premittit gratiaꝝ actionē ꝓ eis. Se cundo materiā eius ibi. Super cōmunicatione ⁊c. Gra tias aūt agit adiuncto gaudio ⁊ deprecatione. Et iō hec tria tangens dicit. Gratias deo noſtro. Gratias agere ē recognoſcere gratiam ſibi factam.i. theſſal̓. vltimo. In omnibꝰ gratias agite. ⁊c. ¶ In omni memoria: qꝛ in eis nihil occurrit apl̓o qd̓ non eſſet dignum gratiarū actio ne. Et hoc eſt valde magnū. ꝓuer. 10. Memoria iuſti cū laudibus ⁊c. ¶ Pro omnibꝰ Eſa. 60. Populus aūt tuus omnes iuſti in ꝑpetuū ⁊c̄. Agit ergo gratias ꝓ eo rum bono. orationem ⁊ deprecationem ꝓ cuſtodia. totū tn̄ ꝓ gaudio. 1. Reg. 12. Abſit aūt a me hoc peccatuꝫ in dn̄o vt ceſſem orare ꝓ vobis. ¶ Deinde cum dicit. Su per cōmunicatiōe ⁊cͣ. tangit de materia triū predictoꝝ. Et pͥmo ponit materiā gratiarūactionis. Secundo gau dij de futuris ibi. Cōfidens ⁊c. Tertio deprecatiōis ibi. Teſtis ⁊c. Dicit ergo. Suꝑ cōmunicatione ſcꝫ quā cō municaſtis doctrine euangelij credendo ⁊ opere implē do. Hec eſt em̄ vera cōmunicatio Heb̓. vltimo. Benefi centie autē ⁊ cōmunionis nolite obliuiſci ⁊cͣ. ¶ A pͥma die. ⁊c. Eccͣ. 27. Homo ſanctus in ſapiētia manet ſicut ſol ⁊cͣ. Et hocipſum confidens de vobis gaudeo: qꝛ qui cepit ⁊c. Iere. 17. Maledictus homo qui confidit in ho mine. ⁊ ponit carnem brachium ſuū. Benedictus vir q̄ confidit in dn̄o ⁊ erit dn̄s fiducia eius. ⁊ hoc in virtute dei. Et ideo dicit. Cepit ⁊c. Io. 15. Sine me nihil pote ſtis facere. Qd̓ eſt contra pelagianos qui dicunt princ: pium boni operis eſſe ex nobis: ſꝫ conſumationē ex deo. Sed hoc non eſt verum. qꝛ principiū boni operis in no bis eſt cogitare de bono. ⁊ hocipſuꝫ eſt a deo. 2. corin. 3. Non ꝙ ſufficientes ſimus cogitare aliqͥd a nobis quaſi ex nobis ⁊c. ¶ In diem xp̄i ieſu quo remunerabit ſingu los. 2. Ti. vltimo. In reliquo repoſita eſt mihi corona iuſticie quā reddet mihi dn̄s ⁊c. 1. corin. 1. Confirmabit vos vſqꝫ in finem ſine crimine ⁊c. ¶ Ratio gaudij ponit̉ cum dicit. Sicut eſt mihi ⁊c. qꝛ ſcꝫ iuſtum eſt qꝛ congau detis mihi de bonis meis. Eo ꝙ habeaꝫ vos ⁊cͣ. Quaſi dicat. habeo de vobis hanc conſcientiaꝫ tales vos eſſe. ideo gaudeo vt ſcꝫ gaudeatis de his de quibꝰ ⁊ ego. qd̓ eſt in vinculis meis. qꝛ tunc ꝓ xp̄o fuit ligatus de qͦ gau debat Iac. 1. Omne gaudium exiſtimate fratres mei cū in varias temptationes incideritis: ſcientes ⁊c. Act̉. 5. Ibant apl̓i gaudentes a cōſpectu concilij. quoniā digni habiti ſunt ꝓ nomine ieſu contumeliā pati ⁊c. ¶ Et in defenſione ⁊ confirmatione euangelij ſcꝫ audacter predi cando contra tirannos ⁊ hereticos. Et qꝛ ꝯfirmabat euā geluim in cordibus fideliuꝫ Act̉. 18. Perambulans ex ordine galatiam regionem ⁊ frigiam: confirmans om̄es diſcipulos. Vel aliter ẜm glo. In corde id eſt deſiderio vt ſocij ſitis ſempiterni gaudij. Io. 16. Gaudium veſtrū nemo tollet a vobis. Et hoc non poteſt abſtrahi a corde meo. qꝛ etiam in vinculis exiſtens: ⁊ intentus confirma tioni ⁊ defenſioni euangelij ſollicitudo de vobis non re cedit de corde meo. Capitulum primū. Eſtis enim mihi eſt deus quō cupiam omnes vos eſſe in vi ſceribꝰ ieſu chriſti. Et hoc oro t vt charitas veſtra magꝭ ac ma gis abundet in omni ſcientia ⁊ in omni ſen ſu: vt ꝓbetis potiora: vt ſitis ſinceres ⁊ ſine offenſa. in diem chriſti: repleti fructu iuſti cie ꝑ ieſum chriſtum in gloriam ⁊ laudē dei
Scire autem vos volo fratres qꝛ que circa me ſunt: magis ad profectū venerunt euan gelij: ita vt vincula mea manifeſta fierēt in chriſto in omni pretorio ⁊ in ceteris omni bus: vt plures ē fratribus in domino confi dentes in vinculis meis abundantiꝰ aude rent ſine timore verbum dei loqui. Quidā quidem ⁊ ꝓpter inuidiam ⁊ contentioneꝫ. quidam autē ⁊ ꝓpter bonam voluntatem chriſtum predicant. Quidam ex charitate ſcientes quoniā in defenſione euangelij po ſitus ſum. Quidā autē ex contentione chri ſtum ānunciant nō ſincere: exiſtimātes p̄ſ ſuram ſe ſuſcitare vinculis meis. Poſita materia gaudij de ſpe futura: hic oſtendit ſuꝑ qͦ deprecationeꝫ ꝑ eis facit. Eprimo premittit ſuū deſide rium qd̓ oſtendit̉ om̄ino feruens. Secundo materiā de precationis ibi. Et hoc oro ⁊cͣ. Et qꝛ cordis deſiderium ſoli deo eſt manifeſtum: ideo inuocat deum teſtem ꝙ ꝓ eis deprecet̉ cum deſiderio. Iob. 16. Ecce in celo teſtis meus eſt ſcꝫ deus ⁊cͣ. Quomō cupiam vos ſcꝫ ego exi gtens in viſceribus ieſu xp̄i. Uel quō cupiam vos eſſe in is. quaſi dicat. Cupiam veſtram ſalutē ⁊ participatio nem viſceroſe charitatis chriſti Luc. 1. Per viſcera mi ſericordie dei ⁊cͣ. qͣſi dicat. qꝛ ad ꝓfūda ⁊ intima cordis virtꝰ amoris ꝑtingit. Uel cupiam vt ſitis in viſceribus ieſu chriſti vt ipſum intime diligatis vt ⁊ diligamini ab eo. in hoc em̄ vita hominis conſiſtit. ¶ Deinde cum di cit. Et hoc oro ⁊c. ponit deprecationē ⁊ tria bona optat Primo quantū ad interiorē charitatis augmentū. Affe ctus em̄ interior ꝑficit̉ ꝑ charitatē. ⁊ ideo non habenti charitatē optandū eſt vt habeat. habēti vero vt ꝑficiat̉. Un̄ dicit vt charitas ⁊cͣ. Pro augmento aūt charitatis orandus eſt deus. qꝛ ſolus deus hoc in nobis operat̉. 2. corin. 9. Potens eſt autē deus omnē gratiam abunda re facere in vobis vt in omnibus ſemꝑ omnē ſufficien tiam habentes abundetis in omne opus bonum ⁊cͣ. Et hoc neceſſariū vt petamus ⁊ nos. qꝛ Matth̓. 5. Niſi abū dauerit iuſticia veſtra pluſꝙͣ ſcribaꝝ ⁊ phariſeoꝝ nō in trabitis in regnum celorum ⁊c. ¶ Secundo quantū ad intellectum. Vnde dicit. In ſcientia. Sed nunquid ex charitate ꝓuenit ſcientia? Sic. qꝛ dicit̉. 1. Io. 2. Et vos vnctionem quā accepiſtis ab eo manet in vobis. et non neceſſe habetis vt aliquis doceat vos. ſed ſic vnctio do cet vos de omnibꝰ ⁊c. Item charitas eſt ſpūs de quo di citur Io. 16. Cum venerit ille ſpūs veritatis docebit voſ omnē ⁊c. Cuius ratio eſt qꝛ qui habet habitū ſi rectus ē habitus: ſequit̉ inde rectum iudiciū de his que ꝑtinent ad illum habitum: ſi vero corruptus falſum. Sicut circa venerea temꝑatus habet bonū iudiciū. intemꝑatus no: ſed falſum. Om̄ia autē que a nobis fiunt ſunt informan da charitate. ⁊ ideo habens charitatē habet rectum iu dicium: ⁊ quantū ad cognoſcibilia. Et ſic dicit: In ſciē tia qua ſcꝫ agnoſcat veritateꝫ ⁊ inherat circa ea que ſunt fidei. Hec eſt ſcientia ſanctoꝝ. de qͣ dicit̉ ſap̄. 10. Et quā tum ad operabilia ⁊ ſic dicit. In omni ſenſu. Qui ē vis cognoſcitiua circa exteriora obiecta. Et ꝓpriū eius ē vt ſtatim iudicet de ꝓprio ſenſibili recte. Et ideo hoc nomē tranſlatum eſt ad interius iudiciū rationis. Unde ſenſa tiⁱ dicunt̉ habere rectum iudiciū circa agibilia. Sap̄. 1. Sentite de dn̄o in bonitate ⁊c. Sap̄. 6. Logitare gͦ de illa ſenſus eſt cōſumatus ⁊c. Sed hic ſenſus debet eſſe

in epiſtolam ad Philippenſes I.
nontantū conſideratiuus ſed etiam diſcretiuus inter bo num ⁊ malum ⁊ inter bonū ⁊ melius. Unde ſubdit. Ut ⁊cͣ. ¶ Nota ꝙ charitas ꝑficit ſenſum vt ꝓbet bona: ſed ꝑfecta chritas vt ꝓbet meliora.1. Corin. 12. Emulami ni meliora cariſmata. et infra ca. 14. Sectamini charita tem ⁊c. Et ideo dicit. potiora. ¶ Tertio ꝙͣtum ad effe ctum. Et pͥmo ponit īmunitatem a malo. Secundo per fectioneꝫ in bono. Primū in hoc qd̓ dicit. Et ſitis ſince res. Eſt em̄ duplex peccatum vitandū. ſcꝫ interioris cor ruptionis qua homo corrumpit̉ in ſe. ⁊ hoc excludit̉ per ſinceritatē. 1. Corin. 5. In azimis ſinceritatis ⁊c. Aliud eſt in ꝓximo ſcꝫ offenſa. Et ideo dicit. Sine offenſa. x. Corin. 4. Sine offenſione eſtote iudeis ⁊ gentibꝰ et ec cleſie dei ſicut ⁊ ego ⁊c. Et. 2. Corin. 6. Nemini dantes vllam offenſionē ⁊c. In diem chriſti ieſu id eſt ſemꝑ xp̄o et Matth̓. 24. Qui ꝑſeueraū erit vſqꝫ in finem hic ſal uus erit. Quantū ad gratiam dicit. Repleti fructu iuſti cie vt oꝑa iuſticie quidā fructꝰ ſint. Ro. 6. Habetis fru ctum veſtrum in ſancificatione ⁊c. Uel fructu iuſticie id eſt p̄mio iuſticie ſcꝫ corona. 2. Ti. 4. In reliquo repoſi ta eſt mihi corona iuſticie ⁊c. Sap̄. 4. Bonorū em̄ labo rum glorioſus ē fructus ⁊c. Et hoc habet̉ ꝑ xp̄m qꝛ om nia que facimus ſunt bona ꝑ ipſum. Io. 15. Sine me ni hil poteſtis facere ⁊c. Et hec faciēda ſunt hoc fine ſcꝫ in laudem dei. qꝛ ex operibus ſanctorū deus clarificat̉ vn̄ alij ꝓrumpunt in laudem dei. psͣ. Laudate dn̄m in ſan ctis eius ⁊c. Iere. 33. Erit mihi in nomen ⁊ in gaudiū et in laudem ⁊ in exultationē cunctis gentibꝰ terre que au dierint omnia bona. ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Scire aūt ⁊cͣ. admonet ad futura. Et pͥmo ponit exempla exequen da ⁊ vitanda. Secundo concludit moralem monitioneꝫ in quarto capitulo ibi. Itaqꝫ fratres mei chariſſimi ⁊cͣ. Circa primū duo facit. qꝛ primo oſtendit que ſunt imitā da. Secūdo que ſunt vitanda tertio capº. ibi. Decetero ⁊cͣ. Item pͥma diuidit̉ in duas. qꝛ pͥmo inducit ſe eis imi t̓andū. Secundo alios: ſecūdo cap. ibi. Si qua ergo ⁊cͣ. Item pͥma in tres. qꝛ pͥmo ponit in exemplū ꝓfectuꝫ ſu um. Secundo gaudium qd̓ habet ex ꝓfectu ibi. Quid em̄ ⁊c. Tertio fructum ex ꝓfectu ſuo ibi. Scio enim ⁊c̄. Itē pͥma in duas. Prīo p̄mittit ꝓfectū. Secūdo modū ibi. Ita vt vincula mea ⁊c. Dicit ergo. Monui vos ad ꝓ fectum et vt formā habeatis ꝓfectum meū ſcire vos vo lo et que circa me ſunt exterius. qꝛ tribulationes et ſi ex terius eſſent non īmutabant interius: ſed magis ad pro fectum venerunt. qꝛ ex eis fides predicata magis ꝓfecit. 2. Corin. 1. Siue tribulamur ꝓ veſtra exhortatione ⁊ ſa lute. ſiue conſolamur ꝓ veſtra conſolatione ⁊c. Et oſten dit ꝓfectū Prīmo quantū ad ſe. Secundo ꝙͣtum ad ali os ibi. Vt plures ⁊c. Quantū ad ſe quidē manifeſtū fue rat ꝙ talia ꝓ xp̄o pateret̉ conſtanter: ita vt vincula qd̓ ē glorioſum ꝓ chriſto. 1. Pe. 4. Nemo veſtrum patiatur quaſi homicida aut fur aut alienoꝝ appetitor: ſi auteꝫ vt chriſtianus non erubeſcat ⁊cͣ. In omni pretorio ſicut in curia cęſaris ⁊c. Ex parte vero alioruꝫ fides creſcebat in cōmuni. Un̄ dicit. Vt plures ⁊c. 1. Machab̓. 6. De ele phantibus. Ecc̄. 10. Scd̓m iudiceꝫ populi ſic ⁊ miniſtri eius ⁊c. ꝓuer. 22. Iuſtus quaſi leo confidens abſqꝫ ter rore erit ⁊c. Ex parte tn̄ aliorum eſt diuerſitas: qꝛ quidā bene loquebant̉: quidā male. ⁊ qui bene: quidā ex gene rali charitate: et quidā ex ſpeciali amore ad apl̓um. Et qͥ male quidā ex generali malicia: quidā ex ſpeciali odio ad apl̓um. Sed vt mihi videt̉ apoſtolus duplicem oſten dit cauſam ꝓpter quā quidam p̄dicabant: Primo ꝓpt̓ inuidiam. Et ideo apoſtolꝰ eorum prauā intentionē oſtē dit dicens: Quidā quideꝫ ⁊ ꝓpter inuidiam ⁊cͣ. Iac. 3. Abi zelus ⁊ contentio ibi inconſtantia et om̄e opus prauum.j. Corin. 3. Cum ſit inter vos zelus ⁊ cōtentio nō ne carnales eſtis ⁊c. Secundo ꝓpter amorem chriſti et euangelij. Unde dicit. Quidā ꝓpter bonā ⁊cͣ. psͣ. Be nigne fac in bona voluntate ⁊c̄. Sed apl̓us addit dicēs Quidam vero ex charitate ſcꝫ que facit bonaꝫ volunta tem ⁊c. quia vt ſupplerent defectum mei docentis predi cauerunt. ¶ Deinde apl̓us exponit qd̓ dixerat dicens ꝙ quidā non ẜm ſanam intentionem: ſed ex contentione. Corrupta eorum contentio dupliciter patuit. Uno mo do vt publice predicando turbationē facerent in populo gentili contra apoſtolum ſupra illam quaꝫ habuit. Alio modo quia credebant ꝙ paulus audiens eos vſurpare officium ſibi cōmiſſum turbaretur. ⁊ ex hoc adderet̉ af flictio afflicto. Lectio ſecunda. Uid em̄? Dum omni modo ſiue ꝑ occaſionē ſiue ꝑ veritateꝫ chriſtus q annūciet̉. ⁊ in hoc gaudeo: ſed et gaudebo. Scio em̄ quia hoc mihi ꝓueniet ad ſalutem. ꝑ veſtram orationem ⁊ ſubmi niſtrationē ſpiritus ieſu chriſti ẜm expecta tionem ⁊ ſpem meaꝫ qꝛ in nullo confundar: ſed in omni fiducia ſicut ſemper ⁊ nunc ma gnificabit̉ chriſtus in corpore meo ſiue ꝑ vi tam ſiue per mortē. Mihi enim viuere chri ſtus eſt ⁊ mori lucrum. Ꝙ ſi viuere in car ne: hic mihi fructus operis eſt ⁊ quid eligā ignoro. coartor autē e duobus deſiderium habens diſſolui et eſſe cum chriſto. multo magis melius ꝑmanere autē in carne neceſ ſarium ꝓpter vos. Supra apapoſtolus deſcripſit profectū ex ipſo ſubſecu tum: hic agit de gaudio concepto ex hoc ꝓfectu. Et po nitur pͥmo materia gaudij. Secundo ipſum gaudiū ibi Et in hoc gaudeo ⁊c. Contingit autē quandoqꝫ ꝙ aliqd̓ gaudium ꝓuenit ex bona cauſa. et hoc directe et per ſe ⁊ qn̄qꝫ ex mala cauſa. ⁊ hoc indirecte et ꝑ accidēs. Qn̄ eī eſt ex bona cauſa gaudēdū eſt de effectu et de cauſa ſicut de elemoſyna facta ꝓpter deum. Sꝫ qn̄ eſt ex cauſa ma la tunc eſt gaudendū de effectu: ſed de cauſa non. Et ſic de redemptione ꝑ xp̄m que fuit ex ſcelere iude et iudeo rum. Ita contingit in eccleſia vbi ꝓuenit vtilitas: qn̄qꝫ ꝑ bonos predicatores qͦ ad bonam intentionē. qn̄qꝫ per malos quo ad malā. ⁊ de vtroqꝫ gaudendū ē ſicut dictū eſt. Et ideo dicit. Quid em̄ ⁊c. Per occaſionēⁱ annūciat xp̄m qui non intendit hoc principaliter. ſed ꝓpter aliud puta lucrū vel gloriā ꝓuer. 18. Occaſiones querit qͥ re cedere vult ab amico. Per veritatē autē qn̄ ex recta in tentione Eſa. 36. Obſecro dn̄e memento queſo quō am bulauerim coram te in veritate ⁊ corde perfecto ⁊c̄. Sed hoc fit vtroqꝫ modo ad vtilitatem eccleſie. ideo dicit. Si xp̄s annūciet̉ ⁊c. qꝛ ſi aliud annūciaret ꝙͣ xp̄m tunc mul tum intereſſet qd̓ ſit qn̄ falſa doctrina docet̉. Augu. Pa ſtor qͥ ꝓpter veritatem ānuuciat eſt amādus. mercenari us qͥ ꝓpter lucrū eſt tolerandus: qui falſa expellendus. ¶ Deinde ponit gaudiū conſequens dicens. In hoc ſcꝫ ꝙ vincula mea manifeſta ſunt ꝓpter xp̄m et ꝙ xp̄s an nūciatur gaudeo in preſenti. Io. 14. Si diligeretis me gauderetis vtiqꝫ ⁊c. Et gaudebo in futurū Eſa. 51. Gau dium et leticiam obtinebunt ⁊c. ¶ Deinde cum dicit.

Explanatio ſancti Thome
Scio em̄ ⁊c. ponit fructum ex ꝓfectu ſuo ꝓuenientem Et pͥmo ponit ipſum fructū. Secūdo mouet quandā du bitationem ibi. Ꝙ ſi viuere ⁊c. Item pͥmo ꝓponit fru ctum. Sccundo auxiliū ipſum ꝯſequēdi ibi Per veſtrā orationē ⁊c. Tertio aſſignat materiam fructus ibi. Sed non in om̄i ⁊c. Dicit ergo. Gaudeo de his: ⁊ hoc ꝓpter fructum ꝓuenientē ex eis in ſalutē eternā Eſa. 45. Sal uatus eſt iſrael in dn̄o ſalute eterna ⁊c. Et hoc ideo. qͥa qn̄ nos aliqͣ bona facimꝰ cooꝑando ſaluti alioꝝ redun dat in ſalutē noſtrā. Si em̄ vt dicit̉ Matth̓. 18. Qui ſcā dalizauerit vnum ex his puſillis ⁊cͣ. quāta gloria dignꝰ eſt qͥ ſalutem multorū ꝓcurat. Auxiliuꝫ autē eſt triplex: ſcꝫ ex ꝑte aliorū mutua oratio. Vnde dicit. Per veſtras orationes ſcꝫ ex quibus ſpero adiuuari a deo. Iac. vltīo Orate ꝓ inuicem vt ſaluemini ⁊c. Ex parte dei de qͦ hā bemus ſpem ſalutis. Eſa. 26. A facie tua dn̄e cōcepimꝰ et qͣſi ꝑturiuimꝰ et peperimꝰ ſpm̄. Et ideo dicit. Et ſub miniſtrationē ſpūs ieſu xp̄i Ro. 8. Spūs adiuuat infir mitatē noſtraꝫ. Et loquit̉ ſimilitudinarie. qn̄ em̄ aliquis eſt debilis indiget releuāte vt ſuſtentet̉ ⁊ hoc eſt ſubmi niſtrare Et nos debiles ſumus ideo indigemꝰ ſubmini ſtratione ſpūs Io. 14. Et ſuggeret vobis om̄ia ⁊c. ſcꝫ qͣ ſi vobis ſubminiſtrādo. Item ex parte noſtra eſt ſpes in deo. qꝛ ꝓuer. 11. Qui confidit in diuitijs corruet. Opor tet gͦ ꝙ ſpes noſtra ſit in deo ⁊c. psͣ. Qui confidūt in do mino ſicut mons ſyon ⁊c. Et ideo dicit. Scd̓m expecta tionem ⁊ ſpem meam. Sed nonne ſpes eſt expectatio fu ture beatitudinis? Dicendū eſt ꝙ ſpes eſt motus appeti tus in bonum arduū. Et hoc qn̄ quis ſperat adipiſci per ſe. ſic ſpes eſt ſine expectatione. quādo autē ꝑ alium tūc eſt ſpes cum expectatione. ⁊ ſic nos expectamꝰ ſpem ha bentes aliquid conſequi ꝑ alium. psͣ. Expectās expecta ui dominū ⁊c. Ro. 8. Spe ſalui facti ſumus. Sed dicit ſcio ⁊ poſtea ſpero ⁊ expecto. Nunqͥd certa eſt hec ſpes: Reſpondet apl̓us dicens. Ita. qꝛ in nullo confundar. 1. Machab̓. 2. Om̄es qui ſperant in illo non infirmantur Ro. 5. Spes autē non confundit. Eccͣ. 2. Nullus ſpera uit in domino et confuſus eſt ⁊c. Huiꝰ pͥmo rationē aſſi gnat. Secundo exponit eam. Ratio hec ſumit̉ ex hoc ꝙ ipſe totaliter ordinat̉ ad ſeruitiū xp̄i. Quaſi dicat. Ideo hec mihi ꝓuenient in ſalutem: qꝛ totaliter ſum ad ſerui tium xp̄i. Et pͥmo ponit fiduciaꝫ. Secundo ꝑſeuerantiā. Tertio certitudinē intentionis. Dicit ergo. Sed in om̄i fiducia ⁊c. Quaſi dicat. Multi ꝑſequūt̉ me: ſed ego cō fido in deum Eſa. 12. Fiducialiter agam ⁊ nō timebo ⁊cͣ psͣ. Fiducialiter agam in eo. Sicut ſemꝑ id ē a pͥncipio conuerſionis. Act̉. 9. Quō in damaſco fiducialiter ege rit ⁊c. Ita ⁊ nunc Iob. 27. Iuſtificationē meā quā cepi tenere non deſeram. ⁊cͣ. Tertio oſtendit ꝙ ſit eius recta intentio. qꝛ magnificabit̉ ⁊c. chriſtus cum ſit verus deꝰ non poteſt in ſeipſo magnificari vel minorari: ſed in no bis id eſt in cognitione aliorum. tunc ergo quis magnifi cat chriſtū qn̄ eius cognitionem dilatat Eccͣ. 43. Quis magnificabit eum ſicuti eſt a pͥncipio. Et hoc ⁊ verbo ⁊ facto quādo magnitudo diuini effectus oſtendit magni tudinem eius. Et inter effectus mirabiles iuſtificatio ē. Hec ꝙͣdiu eſt in corde hominis latens non magnificat̉ ꝑ eam xp̄s niſi quantū ad cor illius: non ꝙͣtum ad alios: ſꝫ qn̄cūqꝫ prorumpit in exteriora ꝑ actus corporales appa rentes: tunc magnificat̉. Et ideo ait. In copore meo. In corꝑe noſtro xp̄s dupliciter magnificat̉. Uno modo in quantū corpus noſtruꝫ deputamꝰ ad obſequiū eius. mi niſteria eius corporaliter exequendo. 1. Corin. 6. Glori ficate ⁊ portate deum in corpore veſtro ⁊cͣ. Alio mō cor pus noſtrum exponendo ꝓ xp̄o. 1. Corin. 13. Si tradide ro corpus meum ita vt ardeam ⁊cͣ. Sꝫ pͥmus modus ſit
ꝑ vitam. Secundus vero ꝑ mortem. Ideo dicit. Siue ꝑ vitam qꝛ viuendo operat̉. ſiue ꝑ mortem. Ro. 14. Siue viuimus ſiue morimur dn̄i ſumus ⁊c. Qd̓ etiam intelli gi poteſt de morte ſpūali Col̓. 3. Mortificate mēbra vr̄a que ſunt ſuꝑ terram ⁊c. ¶ Deinde exponit quō mortifi cabitur ꝑ vitam ⁊ ꝑ morte dicens. Mihi viuere ⁊c. Ui ta em̄ importat motionē quandā. Illa em̄ viuere dicun tur que ex ſe mouent̉. Et inde eſt ꝙ illud videt̉ eſſe radi caliter vita homīs qd̓ eſt pͥncipiū motus in eo. Hoc autē eſt illud cui affectus vnitur ſicut fini. qꝛ ex hoc mouetur homo ad om̄ia. Vnde aliqui dicunt illud ex quo mouet̉ ad operandū vitam ſuaꝫ: vt venatores venationē. et ami ci amicū. Sic ergo xp̄us eſt vita noſtra: quoniā totū pͥn cipiū vite noſtre ⁊ operationis eſt xp̄s. Et ideo dicit apo ſtolus. Mihi viuere ⁊c. qꝛ ſolus xp̄s mouebat eum. Et mori lucrum: hic apoſtolꝰ ꝓprie loquitur. Quilibet em̄ ſibi ad lucrum reputat qn̄ vitam quā habet imperfectam poteſt perficere. Sic infirmus ad lucrum reputat ſanam vitam. Vita noſtra chriſtꝰ eſt Col̓. 3. Uita veſtra abſcō dita eſt cum xp̄o in deo ⁊c. ſed hic eſt imperfecta. 2. coꝝ. 5. Quādiu ſumus in corpore peregrinamur a dn̄o ⁊c̄. Et ideo qn̄ morimur corpore ꝑficit̉ nobis vita noſtra ſcꝫ xp̄s cui tunc preſentes ſumꝰ. psͣ. Cum dederit dilectis ſuis ſomnū. ⁊c. 2. Ti. 4. Ego em̄ iam delibor ⁊ tempꝰ mee reſolutionis inſtat ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Qd̓ ſi vi uere ⁊c. ponit dubitationē quandā circa q̄ eadicta ſunt. Et circa hoc duo facit. Primo ponit dubitationē. Secū do ſoluit eam ibi. Et hoc confidens ⁊c̄. Itē pͥma in duas qꝛ pͥmo ꝓponit dubitationē. Secundo ꝓponit ratiōes ad vtrāqꝫ partē ibi. Coartor autē ⁊c̄. Dicit ergo. Si vi uere in carne hic mihi eſt fructus ⁊c̄. verum eſt ꝙ in cor pore meo dum viuo magnificat̉ xp̄s. Ergo viuere meum in carne id eſt vita mea in carne eſt huiuſmodi fructus. Inde predicat effectum de cauſa id eſt ſi vita affert mihi hunc fructum vt xp̄s magnificel̓ vita in carne eſt bona ⁊ fructuoſa Ro. 6. Habetis fructū veſtrū in ſanctificatiōꝫ ⁊cͣ. Si gͦ ita eſt ignoro qͥd eligam vtrū mori vel viuere. Ro. 8. Nam qͥd oremus ſicut oportet neſcimꝰ ⁊cͣ. Sap̄. 9. Cogitationes enim mortaliū timide ⁊ incerte ꝓuidē tie noſtre ⁊c. Sꝫ quare dubitas? Quia coartor ⁊c. Pri mo ponit rationem ad partē vnam. Secundo ad aliam. In hoīe em̄ duplex eſt motus: nature ſcꝫ et gratie. Na ture ad non moriendū. 2. corin. 5. Nolumꝰ expoliari ſed ſuꝑueſtiri ⁊c. Io. vltimo. Et alius ducet te qͦ tu non vis ⁊c. Et gr̄e qua ſuggerit charitas q̄ mouet ad dilectionē dei ⁊ ꝓximi. Hic affectus ad diletioneꝫ dei mouet vt ſi mus cum xp̄o. Et ideo dicit. Deſideriū habens diſſolui non ſimpliciter: ſed eſſe cum xp̄o. 2. corin. 5. Audemus aūt ⁊ bonam voluntatē habemꝰ magis ꝑegrinari a cor pore et preſentes eſſe ad dn̄m ⁊c. In quo notat falſitas opinionis grecorum ꝙ anime ſanctoꝝ poſt morteꝫ non ſtatim ſunt cum xp̄o. Et hoc ideo opto: qꝛ eſt multo me lius eſſe cum xp̄o. psͣ. Quid em̄ mihi eſt in celo ⁊c. De fecit caro mea ⁊ cor meum ſcꝫ ad habendū bonum. psͣ. Melior eſt dies vna in atrijs tuis ſuꝑ milia ⁊c. Dilectio autē ꝓximi mouet ad ꝓfectū ꝓximi. ⁊ ideo dicit: Per manere autē ⁊c. id eſt neceſſaria eſt vita mea ꝓpter vtila tatem veſtram. 2. corin. 5. Siue mente excedimus deo. ſiue ſobrij ſumus vobis ⁊c. Uel aliter. Coartor ⁊ c. id eſt ex duplici parte inſurgit deſiderium diſſolui ⁊c̄. melius ⁊cͣ. Sententia non mutat̉. Sed hoc non videt̉ dubita bile ⁊ in peiorem parteꝫ declinare. Primū em̄ deſideriū excitat in nobis dilectio dei: Secundū dilectio proximi. Maius eſt deſiderium primū. Reſpondeo. dicendū du plex eſt dilectio dei: ſcꝫ dilectio concupiſcentie qua vult frui deo ⁊ delectari in ipſo. ⁊ hoc eſt bonū bonis. Itera

in epiſtolam ad Philippenſes T
eſt dilectio amicitie: qꝛ homo preponit honorem dei etiā huic delectationi qua fruit̉ deo. Et hec eſt ꝑfecta chari tas. Vnde Ro. 8. Neqꝫ mors neqꝫ vita neqꝫ angeli. ⁊cͣ. Et ſubdit nono capiᵇ. Optabam ego anathema fieri ꝓ fratribus meis ⁊c. Et hoc vt oſtendat ſe eſſe prefectioris charitatis quaſi ſit paratus ꝓpter amorē dei ⁊ gloriā ca rere delectatione viſionis dei. ⁊ ideo hoc elegit tanꝙͣ ma gis perfectum. Lectio tertia. T hoc confidens ſcio qꝛ manebo ⁊ per manebo omnibus vobis ad profectum veſtrum ⁊ gaudium fi dei: vt gratulatio veſtra abundet in chri ſto ieſu in me. ꝑ meum aduentum iteruꝫ ad vos. Tantum digne euangelio chriſti con uerſamini: vt ſiue cuꝫ venero ⁊ videro vos ſiue abſens audiaꝫ de vobis. quia ſtatis in vno ſpiritu vnanimes collaborantes fidei euangelij ⁊ in nullo terreamini ab aduerſa rijs que eſt illis cauſa perditiōis. vobis aūt ſalutis. Et hoc a deo. Quia vobis donatuꝫ eſt ꝓ chriſto non ſolum vt in eum credatis: ſed vt etiam ꝓ illo patiamini: idem certa men habentes quale ⁊ vidiſtis in me ⁊ nūc audiſtis de me Poſita dubitatione et rōnibus hincinde: hic ſoluit du bitationē. Et pͥmo quaſi eligens vnam parteꝫ prenūciat poſt futurū aduentum ſuū ad eos quantū ad ſe. Secūdo oſtendit quid requirat̉ ex parte eoruꝫ ibi. Tantū digne ⁊c. Item pͥma in tres: qꝛ pͥmo p̄mittit futurum aduentū. Secundo oſtendit fructū. Tertio illum fructū exponit. Dicit ergo. Uiuere in carne neceſſariū eſt ꝓpter vos. et hoc qꝛ mea vita eſt fructuoſa vobis. ideo ſcio hoc ſcꝫ qꝛ ꝑmanebo: ſed hoc quaſi confidens de deo. ꝓuer. 18. Iu ſtus qͣſi leo confidens abſqꝫ terrore erit ⁊c. ¶ Manebo ⁊ ꝑmanebo id eſt viuam et diu viuā. Sed contra ſtatim ē occiſus a nerone. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ epl̓a eſt fa cta vel ſcripta pͥmo anno incarceratiōis qd̓ fuit pͥmo an no neronis. Unde poſtea vixit ſeptem annis. ¶ Om̄ibꝰ vobis id eſt ad vtilitatē omniū veſtrū.1. Corin. 10. Non querens quid mihi vtile eſt. ſed qd̓ multis vt ſalui fiant. Et hoc ad ꝓfectum veſtrū id eſt vt ꝑ meam exhortatio nem ꝓficiatis in fide ⁊ gaudeatis de mea vita quā audi tis. ſꝫ magis gauderetis ſi eſſem preſens Ro. 1. Deſide ro videre vos. ⁊c. ¶ Deinde exponit qd̓ dixerat dicens. Vt gratulatio veſtra ⁊c. id eſt ſi detur vt iterum veniam ad vos: eſt vt gaudiū abundās ſim vobis Eph̓. 3. Ei aūt qui potens eſt om̄ia facere ſuꝑabundanter ꝙͣ petimꝰ aut intelligimus ⁊c. Et hoc in xp̄o ieſu: qꝛ hocipſum ꝙ gau debāt de eo erat ꝓpter xp̄m. Philem̄. Fruar te in domi nō ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Tantum digne ⁊c. oſtendit quid requirat̉ ex parte eoꝝ. Et circa hoc tria facit. quia pͥmo facit hoc. Secundo manifeſtat vtilitatem inde con ſequentē. Tertio explicat. Dicit ergo ꝙ tm̄ ex parte eo rum requirit̉ ꝙ in euangelio chriſti digne conuerſentur ſcꝫ ẜm ꝙ doctrine tali congruit.i. theſſal̓. 2. Teſtificati ſumus vt ambularetis digne deo qui vocauit vos in ſu um regnū ⁊ gloriā ⁊c. Col̓. 1. Ambuletis digne deo ⁊cͣ. ¶ At cum venero ad vos et videro vos aut abſens audi am de vobis bona. Et hoc gaudiū eſt mihi. 3. Io. 1. Ma iorum horum non habeo gratiam ꝙͣ vt audiaꝫ filios meos in veritate ambulare ⁊c. Et nūc in ſpeciali expetit ab eis: Primo vnitatem. Secundo conſtantiam ibi. Et in nullo ⁊c. Eſt autē ſanctis neceſſaria vnitas triplex. ſciliꝫ amoris. Unde dicit: Audiā de vobis ꝙ ſcꝫ ſtatis in vno ſpiritu qd̓ eſt per amoreꝫ Eph̓. 4. Solliciti ſeruare vni tatem ſpūs in vinculo pacis Et. 1. Corin. 6. Qui auteꝫ adheret domino vnus ſpūs eſt. Item concordie. Vnde dicit. Unanimes id eſt vnam voluntatem et animū ha bentes Act̉. 4. Multitudinis credentium erat cor vnū ⁊ anima vna ⁊c. psͣ. Qui inhabitare facit vnius moris in domo ⁊c. Item cooperationis. Unde dicit: Collabo rantes ⁊cͣ. vt ſcꝫ vnus adiuuet aliuꝫ. Ad hoc facit quod dicit̉. 1. Reg. 25. Cōgregatꝰ eſt iſrael vniuerſus et plan xerunt eum ſcꝫ ſamuelē ꝓuer. 18. Frater qui iuuat a fra tre quaſi ciuitas firma. ¶ Secundo expetit conſtantiam ibi. Et in nullo ⁊c. Et pͥmo inducit ad fortitudinē. Secū do ponit rationeꝫ. Dicit ergo. Et in nullo ⁊c. quia nihil poſſunt niſi quantū deus ꝑmittit. Luc. 21. Capillus de capite veſtro non peribit psͣ. Foliū eius non defluet ⁊c̄. Eſa. 51. Quis tu vt timeas ab hoīe mortali ⁊ a filio ho minis qui quaſi fenum ita areſcet. Ratio autē eſt triplex Prima ſumit̉ a fructu tribulationis. Secunda ex dono duplici dei. Tertia ab actore. Dicit ergo. Nō terreami ni: quia eſt vobis fructus: q̄ ſcꝫ perſecutio in illis ſcꝫ ꝑſe quentibus eſt cauſa perditionis. ſed vobis eſt cauſa ſalu tis Ma. 16. Qui voluerit aīam ſuam ſaluaꝫ facere ꝑdet eam ⁊c̄. Io. 12. Qui amat animā ſuam perdet eaꝫ Oſee 12. Perditio tua ex te iſrael tantūmō ex me auxiliū tuuꝫ ⁊cͣ. Et hoc a deo a quo pro munere donatum eſt vobis ꝙ ſuſtineatis tribulatiōes patiēter. ¶ Vt in eū credatꝭ. Ephe. 2. Gratia eius eſtis ſaluati. Et hoc quantū ad fi dem quod eſt magnū et primū donum. ¶ Et etiā vt ꝓ il lo patiamini qd̓ eſt magnū donū vt curam xp̄i agatis qͣſi atlethe eius Act̉. 5. Ibant apl̓i ⁊c̄. Sic ergo vtile eſt et honorificum: et ideo agatis fortiter. Tertio ex exemplo qꝛ ita tractat eoſdeꝫ ſicut nos qui ſumus p̄mitie fideliū: Et ideo dicit. Idem certamē habentes quale vidiſtis in me ſcꝫ apud vos qn̄ nudus fui verberatꝰ phulippis ꝓpt̓ phitōniſſam liberataꝫ. Act̉. 16. Et nunc audiſtis de me qͥ ſum in vinculis. ¶ Capitulū ſecundū. I qua ergo conſolatio in chri ſto: ſi quod ſolaciū charitatis. ſi qua ſocietas ſpirtus. ſi qua 3 viſcera miſerationis: implete gaudiū meum. vt idem ſapiatis: eandē cha ritatem habētes. vnanimes idipſum ſenti entes. Nihil ꝑ contentioneꝫ neqꝫ ꝑ inanem gloriam. ſed in humilitate ſuperiores ſibi inuicem arbitrantes. non que ſua ſunt ſin guli conſiderantes: ſꝫ ea que aliorū. Supra prebuit ſe in exemplū patientie et ſanctitatis: hic ad idem adducit exempla aliorum. Et pͥmo ponit exem plum chriſti. Secundo exempla ſuoꝝ diſcipuloꝝ quos ad eoruꝫ confirmationē mittere ꝓmittit ibi. Spero autē in dn̄o ⁊c. Circa primū tria facit. qꝛ pͥmo p̄mittit exhor tationem. Secundo inducit exemplū ibi. Hoc em̄ ſenti te ⁊c. Tertio concludit ꝓpoſitum ex exemplo chriſti ibi Itaqꝫ chariſſimi mei ⁊cͣ. Circa primū pͥmo ē cōſiderādū crime qͦ eos inducit Scd̓o ad quid inducit ibi. Implete gaudiū ⁊c. Utit̉ aūt circa pͥmuꝫ qͣdruplici medio. Prīo ex deuotione ad ipſum xp̄m. Sd̓co ex charitate ꝓximi. Tertio ex ſpēali ſocietate. Quarto ex miſeratiōe. Dicit
H ij

Explanatio ſancti Thome
ergo. Si qua cōſolatio ⁊c. Hec quattuor media que hic conſequenter ponunt̉ om̄ia referunt̉ ad hoc qd̓ ſubdit. Implete ⁊c. Et eſt ſenſus. Quaſi dicat. Conſolari volo in vobis. Si qua ergo conſolatio id eſt ſi quā conſolati onem mihi afferre vultis in xp̄o implete gaudiū meum. Eſa. 61. Vt ponerē fortitudinē lugentibus ſyon ⁊cͣ. 2. corin. 1. Conſolat̉ nos in om̄i tribulatione vt et ipſi poſ ſimus conſolari ⁊c. ¶ Ex parte vero charitatis fraterne dicit. Si qd̓ ſolacium charitatis ſcꝫ eſt implete gaudiuꝫ meū Gal̓. 5. Fructus autē ſpūs eſt charitas gaudiū pax ⁊c. psͣ. Ecce ꝙͣ bonuꝫ ⁊c̄. ¶ Item ex ſocietate. et hec eſt inter homīes qui cōmunicant in rebus ſicut ſocij in bel licis armis: ita boni ſpūales qͥ ſibi cōmunicāt in ſpūalibꝰ bonis. Et ideo dicit. Si quā ſocietas ſpūs ſcꝫ ē mihi ad vos: implete gaudiū meū. quaſi dicat. Exhibui ego vo bis multā conſolationē veſtram. Si ergo ſocij mei eſtis exhibete ideꝫ ⁊ vos mihi. Eph̓. 4. Solliciti ſeruare vni tatem ſpūs in vinculo pacis ⁊cͣ. ꝓuer. 18. Uir amicabi lis ad ſocietatem magis amicus erit ꝙͣ frater. ¶ Item ex miſeratione cū dicit. Si qua viſcera miſerationis. Col̓. 3. Induite vos ſicut electi dei ſancti ⁊ dilecti viſcera mi ſericordie ⁊c. ¶ Deinde ponit ea ad que inducit. et pͥmo in generali dicens. Implete ⁊c. quaſi dicat. Gaudeo in vobis ꝓpter bona que vidi et audiui de vobis. ſꝫ quādo hec ꝑficient tunc gaudium meū creſcet et tandē ꝑficiet̉. Unde illd̓ implete ꝓficiēdo in bonū. Secūdo in ſpeciali monet ad mutuā charitatē. cuiꝰ vnitas in duobꝰ ꝯſiſtit. ſcꝫ interius in affectu et exterius in effectu. 1. Io. 3. Non diligamus verbo neqꝫ lingua: ſed opere et veritate. ⁊cͣ. Prīa deſignat̉ ī obiecto charitatis cū dicit. Idē ſapite. Sapientia em̄ eſt cognitio altiſſimaꝝ cauſaꝝ. qꝛ eius eſt iudicare qd̓ nullus poteſt ſine cauſa altiſſima. Et ideo ſa pientia eſt cognitio de diuinis. Idem ergo ſapite ⁊c. qͣſi dicat. Idem ſapiatis circa ea que ſunt fidei Ro. 15. De us autē patientie et ſolacij det vobis idipſum ſapere in alterutrū ẜm ieſum chriſtū: vt vno ore honorificetis deū Sed hoc fit ꝑ charitatem eandē Col̓. 3. Suꝑ om̄ia cha ritatem habentes qd̓ eſt vinculū perfectionis. Itē ꝙͣtuꝫ ad effectum ſunt duo neceſſaria. ſcꝫ conſenſus duoruꝫ in idem ex parte affectus et iudiciū rōnis concors in eodē. Quantū ad pͥmum dicit. Unanimes ſcꝫ in agendis psͣ. Qui inhabitare facit vniꝰ moris in domo. Ro. 15. Uno ore honorificetis deum. Quantū ad ſecundū dicit. Idip ſum ſentientes. Qd̓ ita differt ab hoc qd̓ dicit. Idem ſa pite. ſicut hoc qd̓ dicit. Unanimes in charitate. Secun do monet ad humilitatē circa quā pͥmo excludit ꝯtraria humilitati. Secundo monet ad eam. Contraria autē hu militati ſunt que oriunt̉ ex ſuꝑbia: Hec autē ſunt ꝓprie exterior cōtentio. qꝛ humiles ſibi cedunt. ꝓuer. 13. Int̓ ſuperbos ſemꝑ iurgia ſunt ⁊c. Iac. 3. Ubi zelus ⁊ contē tio ibi incōſtantia et om̄e opus prauū. Aliud eſt inanis gloria. Suꝑbus em̄ inordinate appetit ſuā excellentiaꝫ etiam in opinione aliorum Gal̓. 6. Non efficiamur ina nis glorie cupidi inuicē ꝓuocantes inuicem inuidentes. ⁊cͣ. Io. 8. Ego aūt nō quero gloriā meā ⁊c. Sed in hu militate ſuꝑiores inuicem arbitrantes. Sicut em̄ ꝑtinet ad ſuꝑbiam ꝙ homo ſe extollat ſupra ſe: ita ad humilita tem ꝙ hō ſe ſubijciat ẜm ſuam menſurā. Sed quō ſupe rior poterit hoc implere? Aut em̄ nō cognoſcit ſe eſſe ſu periorē et virtutē ſuam. et ſic non eſt virtuoſus: qꝛ nō eſt prudens. Aut ſcit. et ſic non pōt alium exiſtimare ſupe riorem ſe. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ nullus eſt ſic bonꝰ quin ſit alicuius defectus. et nullus eſt ſic malꝰ quin ha beat aliqͥd boni. Vnde non oportet ꝙ eum preponat ſibi ſimpliciter. ſed ꝙͣtum ad hoc ꝙ dicat in mēte ſua. Forte in me ē aliquis defectus. qui nō eſt in illo. Et hoc oſtendit Auguſtinus in libro de virginitate quō virgo prefe rat ſibi coniugatā: qꝛ forte feruētior. Sed detur ꝙ ꝙͣtuꝫ ad om̄ia ſit ille bonus ⁊ ille malus. nihilominus tu et il le geritis duplicē perſonam ſcꝫ tui ⁊ xp̄i. Si ergo illum nō preponas rōne ſue perſone. preponas rōne lmaginis diuine Ro. 12. Honore inuicem p̄uenientes. ¶ Tertio monet ad mutuā ſollicitudinē dicens. Non que ſua ⁊cͣ. i. corin. 12. Pro ſeinuicē ſollicita ſunt mēbra ⁊c. 1. coꝝ. 13. Charitas non querit q̄ ſua ſunt. Lectio ſecunda Oc ſentite in vobis qd̓ et in chri ſto ieſu. Qui cū in forma dei eſſet non rapinam arbitratus eſt eſſe ſe equalem deo: ſed ſemetipſuꝫ exinaniuit for mam ſerui accipiens in ſimilitudinē homi num factus ⁊ habitu inuentus vt homo hu miliauit ſemetipſuꝫ factus obediēs vſqꝫ ad mortē: mortē autē crucis. Poſtꝙͣ apl̓us poſuit exhortationē ſuam: hic hortat̉ ad virtutem humilitatis exemplo chriſti. Et pͥmo inducit ad imitandū xp̄i exemplū. Scd̓o ponit eius exemplū ibi Qui cum in forma ⁊c. Dicit ergo. Sitis humiles vt di xi. ideo hoc ſentite id eſt experimēto tenete quod fuit in xp̄o ieſu. ¶ Notandum ꝙ quinqꝫ modis debemus hoc ſentire ſcꝫ quinqꝫ ſenſibus. pͥmo videre eius claritatē vt ei cōformemur illuminati Eſa. 33. Regem in decore ſuo videbūt ⁊c. 2. corī. 3. Nos autē om̄es renelata facie glo riam dei ſpeculantes ⁊c. Secūdo audire eius ſapientiaꝫ vt beatificemur. z. Reg. 10. Beati viri tui ⁊ beati ſerui tui hi qui ſtant coram te ⁊ audiūt ſapientiam tuā ⁊c. psͣ. In auditu auris obediuit mihi ⁊c̄. Tertio odorare gras vt ad eū curramꝰ. ⁊c. Can̄. j. Trahe me poſt te curremꝰ in odorem vnguentoꝝ tuoruꝫ ⁊cͣ. Quarto guſtare dul cedinem eius pietatis vt in deo ſemyſimꝰ. psͣ. Guſtate ⁊ videte quoniā ſuauis eſt dn̄s ⁊c. Quinto tangere eiꝰ virtutem vt ſaluemur Matth̓. 9. Si terigero tm̄ fimbri am veſtimenti eius ſalua ero ⁊c. Et ſic ſentire quaſi tan gendo ꝑ operis imitationē. ¶ Deinde cū dicit. Qui cuꝫ in forma ⁊cͣ. ꝓponit exmplū xp̄i. At pͥmo premittit chri ſti maieſtatem. Secūdo ponit eius humilitatē ibi. Ge metipſum ⁊c. Tertio exaltationē ibi. Propter quod ⁊cͣ. Et pͥmo maieſtatē xp̄i p̄mittit vt magis humilitas com mendet̉. Et duo ꝓponit ꝑtinentia ad xp̄i dignitateꝫ ſcꝫ diuine nature veritatē. Secundo equalitatē ibi. Nō ra pinam ⁊c. Dicit ergo qͥ ſcꝫ xp̄s cum in forma ⁊c. Unum quodqꝫ em̄ dicit̉ ī natura generis vel ſpeciei ꝑ ſuā forma Unde forma dicit̉ natura rei. Et ſic eſſe in forma dei eſt eſſe in natura dei. ꝑ qd̓ intelligit̉ ꝙ ſit verus deꝰ. I. Io. vltimo. Vt ſimus in vero filio eius ieſu chriſto. Sed nō eſt intelligendū ꝙ aliud ſit forma dei: ⁊ aliud ipſe deus qꝛ in ſimplicibus ⁊ in materialibus idem eſt forma ⁊ id cuius eſt. ⁊ maxime in deo. Sꝫ quare potius dicit in for ma ꝙͣ in natura. Quia hoc competit nominibus ꝓprijs filij tripliciter. Dicit̉ em̄ et filius ⁊ verbū et imago. Fili us em̄ eſt qui generat̉: ⁊ finis generatiōis eſt forma. At ideo vt oſtendat ꝑfectus dei filiꝰ dicit ī forma. quaſi ha bens perfecte formā patris. Similiter verbū non eſt ꝑ fectum niſi qn̄ ducit in cognitioneꝫ nature rei. Et ſic ver bum dei in forma dei dicit̉. qꝛ habet totam natura pr̄is Similiter nec imago dicit̉ ꝑfecta niſi habeat formā culꝰ eſt imago. Heb̓. 1. Cum ſit ſplendor glorie ⁊ figura ſub ſtantie. eius ⁊c. Sꝫ nunqͥd habet eam ꝑfecte? Sic. quia non rapinam ⁊c. Quod poſſet dupliciter intelligi. Uno

in epiſtolam ad Philippenſes II.
modo ſic quia non rapinam ⁊c. quia hoc eſſet rapīaſi re feratur ad hūanitatem. ſꝫ nō loquit̉ de hoc. ſꝫ ſi dicat̉ de hūanitate hoc ē hereticū. qꝛ Io. 5. Equalē deo ſe faciēs ergo arbitrabat̉ ſe equalem deo. Repugnat etiaꝫ ratio ni: qꝛ natura dei non eſt receptibilis in materiā. Ꝙ autē aliq̓s exiſtens in natura aliqua magis vel minꝰ ꝑticipet eam eſt ex materia. ſed ibi non eſt. ergo dicendum eſt ꝙ arbitratus eſt non eſſe rapinam ſcꝫ ſe eſſe equalem deo. qꝛ eſt in forma dei: ⁊ cognoſcit bene naturā ſuaꝫ: et quia cognoſcit hoc Io. 5. Equalem ſe deo facit: ſed hoc non fuit rapina. ſicut quādo diabolus ⁊ homo volebāt ei eqͣ ri Eſa. 14. Ero ſimilis altiſſimo ⁊c. Et Gen̄. 3. Eritis ſi cut dij ⁊c. Et qꝛ hec fuit rapina. ideo ꝓ hac xp̄s venit ſa tiſfacere. psͣ. Que non rapui tunc exoluebā ⁊c. ¶ Dein de cum dicit. Sed ſemetipſum ⁊c̓. humilitatē xp̄i cōmē dat. Primo ꝙͣtum ad myſteriū incarnationis. Secūdo ꝙͣtuꝫ ad myſteriū paſſionis ibi. Humiliauit ſe ⁊c. Circa primū pͥmo ponit humilitatē. Secundo eius modū ⁊ for mam. Dicit ergo. Sed ſemetipſum ⁊c. Sed qꝛ erat ple nus diuinitate. nūqͥd ergo euacuauit ſe diuinitate? Nō. quia qd̓ erat ꝑmanſit: ⁊ quod non erat aſſumpſit. Sed hoc eſt intelligendū ẜm aſſumptionē eius qd̓ nō habuit. ſed non ẜm aſſumptionē eius qd̓ habuit. Sicut em̄ de ſcendit de celo non ꝙ deſineret eſſe in celo. ſed qꝛ ince pit eſſe nouo mō in terris: ſic etiam ſe exinaniuit: nō de ponendo naturam diuinā: ſed aſſumendo naturā huma nam. Pulchre autē dicit exinaniuit. Inane em̄ opponi tur pleno. Natura autē diuina ſatis plena eſt. qꝛ ibi eſt om̄is bonitatis perfectio. Exo. 33. Oſtendam tibi omne bonum. Natura autē humana et aīa non ſunt plena: ſed in potētia ad pleuitudinē: qꝛ eſt facta quaſi tabula raſa. Eſt ergo natura humana inanis. Dicit ergo. Exinani uit. qꝛ naturam humanā aſſumpſit. Tangit ergo primo nature humane aſſumptionē dicens: Formā ſerui acci piens. Homo em̄ ex ſua creatione eſt ſeruus dei. et natu ra humana eſt forma ſerui. psͣ. Scitote quoniā dn̄s ipſe eſt deus ⁊c. Eſa. 42. Ecce ſeruus meus ⁊c. psͣ. Tu dn̄e ſuſceptor meus es ⁊c. Cur dicit̉ conuenientiꝰ formā ſer ui ꝙͣ ſeruum? Quia ſeruus eſt nomen ipoſtaſis vel ſup poſiti quod non eſt aſſumptū: ſed natura. qd̓ enim ſuſci pitur diſtinguit̉ a ſuſcipiente. Nō ergo filius dei aſſum pſit hominē: qꝛ daret̉ intelligi ꝙ homo eſſet aliud a filio dei: cum tn̄ filius dei factus ſit homo. Accepit ergo natu ram in perſona ſua vt eſſet idem in perſona filius dei ⁊ fi lius hominis. Secundo tangit nature conformitatē di cens. In ſil̓itudinē hoīm factus ſcꝫ ẜm ſpecieꝫ. Heb̓. 2. Debuit ꝑ om̄ia fratribus aſſimilari. ⁊c. Et ſi dicas ꝙ in dn̄o ieſu xp̄o non conuenit ſpeciem accipere. verum eſt q̄ reſultet ex diuinitate ⁊ humanitate. qͣſi diuinitas ⁊ hu manitas conueniſſent in vnam naturam cōmunē. Unde ſequeret̉ ꝙ diuina natura(vt ita loqur) mutaret̉. Ter tio nature humane conditiones ponit dicens: Et habi tu inuentus vt homo: qꝛ defectus om̄es ⁊ ꝓprietates cō tinentes ſpeciem preter peccatū ſuſcepit. Et ideo habitu inuētus vt homo ſcꝫ in exteriori cōuerſatione. qꝛ eſurijt vt homo. fatigatꝰ fuit: ⁊ huiſmodi. Heb̓. 4. Temptatū ꝑ om̄ia ꝓ ſimilitudine abſqꝫ peccato. Baruch. 3. Poſt hec in terris viſus eſt: ⁊ cum hominibꝰ conuerſatus eſt. ⁊c̄. Et ſic habitum poſſumꝰ referre ad exteriores habitu dines. Uel habitu qꝛ ipſam humanitatē accepit qͣſi ha bitum. Eſt autē habitus quadruplex. Unus mutat ha bentē ⁊ ipſe non mutat̉. vt ſtultus ꝑ ſapientiā. Aliꝰ mu tatur ⁊ mutat vt cibus. Alius qui nec mutat nec mutat: vt anulus adueniēs digito. Alius qͥ mutat̉ et nō mutat vt veſtimentuꝫ. Et ꝑ hanc ſil̓itudinē natura humana in chriſto dicit̉ habitus. qꝛ ſic aduenit diuine ꝑſone ꝙ non
mutauit ipſam. ſed mutata eſt in melius: qꝛ impleta eſt gratia ⁊ veritate. Io. 1. Vidimus gloriam eius: gloriaꝫ quaſi vnigeniti a patre plenum gratie ⁊ veritatis ⁊c. Di cit ergo. In ſimilitudine hominū factus. ita tamen ꝙ nō mutat: qꝛ habitu inuentꝰ eſt vt homo. Sꝫ aduertendū eſt ꝙ ex hoc verbo habitu ⁊cͣ. aliqui errauerunt. Unde tangitur triplex opinio. 6. diſtin. z. ſententiarū. Prima eſt ꝙ humanitas xp̄i aduenit ei accidentaliter. quod eſt falſum: qꝛ ſuppoſitum diuine nature factū eſt ſuppoſituꝫ humane nature. ⁊ ideo accidentaliter non aduenit ei: ſed ſubſtantialiter. non ꝙ diuinitas naturaliter ſed ſub ſtantialiter predicet̉ de ipſo. Et ꝑ hoc etiam excluditur error fotini qui dixit ꝙ xp̄s eſſet purus homo: nō de vir gine. qꝛ dicit̉ cum in forma dei eſſet. Ergo prius in for ma dei erat ꝙͣ acciperet formā ſerui ex qua eſt minor pa tre: qꝛ nō rapinā ⁊c. Uincit̉ ergo ꝙ ꝑ formā ſerui meruit Itē excludit̉ error arrij qͥ dixit ꝙ eſſet minor pr̄e: qꝛ non rapinā ⁊c. Itē Neſtorij. qui dixit ꝙ vnio eſſet intelligen da ẜm inhabitationē inqͣtū.ſ. deꝰ inhītauit hoīeꝫ ⁊ aliꝰ ē filiꝰ hoīs. ⁊ alius filius dei. Sꝫ rabanus dicit ꝙ apl̓us incarnationē nominat exinanitionē. Conſtat autē ꝙ pa ter inhabitat ⁊ ſpūſſanctus. ergo ⁊ ipſi ſunt exinaniti qd̓ eſt falſum. Item dicit ſemetipſum exinaniuit. ergo ideꝫ eſt qui exinanitus eſt ⁊ exinaniēs. Sed huiuſmodi eſt fi lius dei. qꝛ ipſe ſemetipſum exinaniuit. ergo eſt vnio in perſona. Item Euthicetis qui dixit ꝙ ex duabus natu ris reſultat etiam vna natura. Ergo non accepit formaꝫ ſerui: ſed quandā aliam. quod eſt contra hoc. Iteꝫ valē tini qui dixit ꝙ attulit corpus de celo. Itē apollinaris qͥ dixit ꝙ non habuit animā. Sic em̄ non eſſet in ſimilitu dinē hominū factus. ¶ Deinde cum dicit. Humiliauit ſemetipſum ⁊c. cōmendat humilitatem xp̄i quo ad my ſterium paſſionis eius. Et pͥmo oſtendit humilitatē xp̄i. Secundo modū ibi. Factus obediēs ⁊c. Eſt ergo homo ſed valde magnus qꝛ idem eſt deus ⁊ homo. ⁊ tamē hu miliauit ſe Acc̄. 3. Quanto magnꝰ es humilia te in om̄i bus Matth̓. 11. Diſcite a me quia mitis ſum ⁊ humilis corde ⁊c. ¶ Modus humiliationis eſt ſignum humilita tis et obedientie. qꝛ ꝓpriū ſuꝑboruꝫ ē ſequi ꝓpriam vo luntatem. qꝛ ſuperbus querit altitudinē. Ad rem auteꝫ altam pertinet ꝙ non regulet̉ alio. ſed ipſa alia regulet. Et ideo obedientia contrariat̉ ſuperbie. Unde volens oſtendere ꝑfectionem humilitatis et paſſionis xp̄i dicit: ꝙ factus eſt obediens. qꝛ ſi fuiſſet paſſus non ex oberdiē tia: non fuiſſet ita cōmendabilis. qꝛ obedientia dat meri tum paſſionibꝰ noſtris. Sed quomō factus eſt obediēs? Non voluntate diuina: quia ipſe eſt regula. ſed volunta te humana que regulata eſt in omnibus ẜm voluntatem paternam. Matth̓ 26. Uerūtamen non ſicut ego volo: ſed ſicut tu. Et conueniēter introducit in paſſione obedi entiam. qꝛ pͥma preuaricatio eſt facta ꝑ inobedientiam. Ro. 5. Sicut em̄ ꝑ inobedientiam vnius hominis pec catores conſtituti ſunt multi: ita et per obedientiā vniuſ hominis iuſti conſtituunt̉ multi ⁊cͣ. ꝓuer. 21. Uir obedi ens loquet̉ victorias. Sed ꝙ magna ⁊ cōmendabilis ſu obedientia patet. qꝛ tunc eſt obedientia magna quando ſequit̉ imperium alterius contra motū ꝓprium. Motus autē volūtatis humane ad duo tendit. ad vitam et ad ho norem. ſed xp̄us non recuſauit mortem. 1. Pe. 3. Chri ſtus ſemel ꝓ peccatis noſtris mortuus eſt ⁊cͣ. Item non fugit ignominiam. Unde dicit. Mortem autem crucis: q̄ ē ignominioſiſſima. Sap̄. 2. Morte turpiſſima cōdem nemus eum. ⁊c. Sic ergo nec refugit mortem nec genus mortis. Lectio tertia
H iij

Explanatio ſancti Thome
Ropter quod ⁊ deus exaltauit il lum: ⁊ donauit illi nomē quod eſt ſuꝑ omne nomen: vt in nomine ie ſu omne genu flectatur: celeſtium. terreſtri um: ⁊ infernorū. ⁊ omnis lingua confiteat̉. quia dominus ieſus chriſtus in gloria eſt dei patris. Itaqꝫ chariſſimi mei ſicut ſemꝑ obediſtis non in preſentia mei tantum: ſed multomagis nunc in abſentia mea cuꝫ me tu ⁊ tremore veſtram ſalutem operamini. Deus ē em̄ qui operat̉ in vobis ⁊ velle ⁊ ꝑ ficere ꝓ bona voluntate. Supra cōmendauit xp̄i humilitatē: hic cōmendat eius premiū qd̓ ē exaltatio ⁊ gloria. Luc. 14. et. 18. Gīs qͥ ſe exaltat humiliabit̉ ⁊ qͥ ſe humuliat exaltabit̉. Iob. 22. Qui humiliatꝰ fuerit erit ī gl̓a. ⁊c. Nota triplice exalta tionē xp̄i ꝙͣtū ad gloriā reſurgētis ibi. Propt̓ qd̓ ⁊c. ꝙͣ tū ad notificationē ſue diuinitatis ibi. Et donauit ⁊cͣ: et ꝙͣtum ad reuerentiā totius creature ibi. Vt innomīe ⁊c. Dicit ergo. Propter quod ⁊ deus exaltauit illum ſcꝫ vt de morte reſurgeret. Item de mortalitate ad īmortali tatem. Ro. 6. Chriſtꝰ reſurgens ex mortuis iam nō mo ritur: mors illi vltra non dominabit̉ ⁊c. psͣ. Dextera dn̄i exaltauit me non moriar ſed viuam ⁊cͣ. Item exaltauit eum in dextris ſuis conſtituendo. Eph̓. i. Conſtituēs il lum ad dexterā ſuam in celeſtibus ſupra omnē pͥncipa tum ⁊ poteſtatem ⁊ virtutem ⁊ dn̄ationem et om̄e nomē ⁊c̄. Sꝫ verū eſt ꝙ alij exaltant̉ in gloria ⁊ in īmortalita te. ſed iſte plus quia dedit ei nomen ⁊c. Nomē autē im ponit̉ ad ſignificandū rem aliquā. ⁊ tanto nomē eſt altiꝰ quanto res ſignificata per illud eſt altior. ⁊ ideo nomen diuinitatis ē altiꝰ. psͣ. Domine dn̄s noſter ⁊c. Ergo hoc nomē vt deꝰ diceret̉ ⁊ eſſet dedit iſti ſcꝫ xp̄o pater tanꝙͣ vero deo. Sed fotinus dicit ꝙ hoc ponit̉ hic ſicut pre miū humilitatis xp̄i. et dicit ꝙ non eſt verus deus. ſꝫ ꝙ ſit ſibi data quedā eminentia creature ⁊ ſimilitudo diui nitatis qd̓ non eſt verū. qꝛ dictum eſt ſupra. Cum in for ma dei eſſet ⁊c. Dicendū ergo eſt ꝙ in xp̄o eſt duplex na tura et vnum ſuppoſitū. Hec em̄ perſona deus eſt ⁊ ho mo. et ideo poteſt hoc dupliciter exponi. Uno modo vt donauerit ei hoc nomen pater inquantū eſt filius dei. et hoc ab eterno ꝑ generationē eternam que donatio nihil eſt aliud ꝙͣ eterna eius generatio. Io. 5. Sicut pater ha bet vitam in ſemetipſo: ſic dedit ⁊ filio vitam habere in ſemeripſo ⁊c. Alio modo de xp̄o homine. ⁊ ſic pater de dit illi homini nomen vt deus eſſet: nō ꝑ naturā. qꝛ alia eſt natura dei: et alia homīs. ſed vt eſſet deus per grāꝫ non adptionis ſed vnionis: vt ſimul eſſet deus ⁊ homo. Ro. 1. Predeſtinatꝰ eſt filius dei in virtute ⁊c. ille ſcꝫ qͥ factus eſt ex ſemine dauid ẜm carnem. Et hec eſt expoſi tio auguſtini ẜm intentionē apl̓i. Simile habet̉ Act̉. 2. Certiſſime ſciat omnis domus ⁊c. Prima aūt eſt ambro ſij. Sed queris ꝙͣtum ad vtrāqꝫ expoſitionē humiliauit ⁊c Propter hoc ⁊c. premiū non p̄cedit meritū. Nō ergo eterna generatio ⁊ incarnatio eſt premiū paſſionis xp̄i. qꝛ precedūt. Sed dicendū eſt ꝙ in ſacra ſcpͥtura dicit ali qͥd fieri qn̄ īnoteſcit. Donauit ergo id ē fecit maniſeſtum mundo ꝙ hoc nomē haberet. Hoc em̄ manifeſtatū eſt in reſurrectione: qꝛ an̄ nō erat ſic nota diuītas xp̄i. Et huic cōcordat textus ſequens. quaſi nō donauerit qd̓ nō ha beret. ſed vt hoc oēs venerent̉. Et ponit̉ duplex venera tio ſcꝫ in ſubiectione operis ⁊ in confeſſione oris ibi. Et
om̄is lingua ⁊c. Dicit ergo. Et dedit illi nomē qd̓ ē ſuꝑ omne nomen. etiam ẜm ꝙ homo. Ideo ſubdit. Vt in no mine ieſu quod eſt nomen hoīs ome genu flectat̉ Phil̓. 2. et Eſa. 45. Mihi curuabit̉ om̄e genu. ⁊c. Sed hic er rauit origenes. qꝛ cuꝫ audiuit ꝙ om̄e genuflectat̉ quod eſt reuerentiā exhibere credidit futurū quandoqꝫ ꝙ om nis creatura rationalis ſiue angeli ſiue homīes ſiue de mones ſubijcerent̉ xp̄o ſubiectione charitatis. Sed con tra hoc ē illud Matth̓. 25. Ite maledicti in ignē eternū ⁊c. Sed dicendum eſt ꝙ eſt duplex ſubiectio. Una volū taria ⁊ alia inuolūtaria. Et eſt futurū ꝙ oēs angeli ſan cti xp̄o ſubijciant volūtarie. ⁊ ideo dicit om̄e genu flecta tur. Et ponit̉ ſignū ꝓ ſignato. psͣ. Adorate eum omnes angeli eius. Item ꝙ homīes. psͣ. Om̄es gentes qͣſcūqꝫ feciſti venient ⁊ adorabūt coram te domine: glorificabūt nomē tuū ⁊c. Et ꝙ demōes licet īuolūtarie. Iac. 2. De mones credunt ⁊ contremiſcunt ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Et om̄is lingua confiteat̉ ⁊c. Ponit̉ exhibitio reueren tie in confeſſione oris. Omnis lingua ſcꝫ celeſtiuꝫ terre ſtrium ⁊ infernoꝝ. Non de confeſſione laudis dicit̉ hoc reſpectu infernorum: ſed de coacta que ſit ꝑ recognitio nem dei Eſa. 40. Uidebit omnis caro pariter ꝙ os do mini locutum eſt ⁊c. psͣ. Confiteant̉ nomini tuo quoniā terribile ⁊ ſanctuꝫ eſt ⁊c. Et hoc qꝛ dn̄s ieſus chriſtꝰ ⁊c. Iſte ſcꝫ homo in gloria ⁊cͣ. Nō dicit in ſimili: qꝛ in eadē Io. 5. Omnes honorificent filium ſicut honorificant pa trem. ¶ Et notandum eſt ꝙ in pͥncipio dicit. Qui cum in forma ⁊c. Hic dicit In gloria. qꝛ futurum erat ꝙ illud qd̓ ab eterno habuit omnibꝰ īnoteſceret. vt Io. 17. Cla rifica me tu pater apud temetipſum claritate quā habui priꝰ ꝙͣ mūdꝰ fieret apd̓ te. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Itaqꝫ fra tres ⁊c. Concludit̉ exhortatio. Et circa hoc tria facit. qꝛ primo hortat̉ ad bene agendum. Secundo oſtendit quō debent agere ibi. Omnia autē ⁊c. Tertio quo fructu ibi Ut ſitis ⁊c. Item pͥma in tres. Quia pͥmo cōmemorat p̄ teritam obedientiā. Secūdo on̄dit qͥd agere debeant ibi Non in preſentia ⁊c̄. Tertio dat fiduciā adimplendi ibi Deus em̄ ⁊c. Dicit ergo. Itaqꝫ exquo xp̄s ſic ſe humili auit ⁊ ꝓpter hoc eſt exaltatus. debetis ſcire ꝙ ſi humili amini exaltabimini. ⁊ hoc debetis facere qꝛ ſemꝑ obedi ſtis. Et facit mentionem de obedientia cōmendando bo na eorum. ⁊ hoc ideo: qꝛ ꝑ obedientiam intelligit̉ om̄is virtus: qꝛ ex hoc eſt homo iuſtus ꝙ mandata dei cuſto dit. Ro. 6. Serui eſtis eius cui obediſtis ſiue peccati ad mortem ſiue obeditionis ad iuſticiam ⁊c. Item om̄e bo num quantumcūqꝫ bonum eſt ꝑ ſe per obedientiam red dit̉ melius. ꝓuer. 21. Uir obediens loquetur victorias. Item qꝛ obedientia inter alias eſt maxima. Nam offerre de rebus exterioribus eſt magnū: ſed maius ſi de corpo re. ſed maximū ſi de anima ⁊ volūtate tua quod fit ꝑ obe dientiam. 1. Reg. 15. Melior eſt obedientia ꝙͣ victime ⁊ auſcultare magis ꝙͣ offerre adipem arietuꝫ ⁊c. Sed ſi ſic feciſtis hortor vt ſic faciatis decetero. ¶ Deinde cum di cit. Ron in preſentia ⁊c. oſtendit quid agere debeant. Et pͥmo monet vt agant fideliter. qꝛ ſeruus infidelis nō ſeruit niſi qn̄ dn̄s videt. qꝛ n̄ curat niſi placere: ſꝫ fidelis ſemꝑ bene operat̉. ⁊ ideo dicit. Nō in preſentia mea tm̄ quia ſic vide̓t̉ ꝙ non faciatis ex inſtinctu bone volunta tis. Ephe̓. 6. Nō ad oculū ſeruientes quaſti hominibus placentes. ſed vt ſerui chriſti facientes voluntatem dei. ⁊ animo cum bona voluntate ſeruientes domino ⁊ non hominibus ⁊c̄. Eecundo vt humiliter ibi. Cum metu ⁊ tremore. Suꝑbꝰ em̄ non timet ſed humilis.ī. corin. 10. Qui ſe exiſtimat ſtare videat ne cadat ⁊c̄. Prouer. 28. Reatus homo qui ſemꝑ eſt pauidus. psͣ. Seruite dn̄o in timore: ⁊ exultate ei cum tremore. Tertio ſalubriter

in epiſtolam ad Philippenſes Ir
ibi. Ueſtram ſalutē operamini. Math. 10. ⁊. 24. Qui perſeuerauerit vſqꝫ in finem: hic ſaluus erit. ¶ Deinde cum dicit. Deus eſt enim ⁊c. Confirmat fiducia ⁊ exclu dit quattuor falſas exiſtimatiōes. Unam hominū credē tiū ꝙ homo per liberū arbitriū poſſit ſaluari abſqꝫ diui no auxilio. Contra hoc dicit. Deus ⁊c. Ioh. 14. Pater in me manens ip̄e facit opera ⁊c. 2. 15. Sine me nihil poteſtis facere. Alij omnino negāt liberum arbitriū. di centes ꝙ homo neceſſitatur a fato vel a prouidentia di uina. Et hoc excludit cum dicit. In vobis. quia interi us per inſtinctum mouet voluntatem ad bene operan dum. Eſaie. 26. Omnia enim opera noſtra operatus es in nobis. Tercia pelagianorū ſicut ⁊ primi dicentiū ele ctiones in nobis ſed proſecutiones operum in deo: quia velle eſt a nobis ſed perficere eſt a deo. Et hoc excludit dicens: Et velle ⁊ perficere. Romian̄. 9º. Non eſt volen tis. ſcꝫ velle ſine auxilio dei. nec currentis ſcilicet curre re. ſed miſerentis eſt dei. Quarta ꝙ deus facit omne bonum in nobis et hoc per merita noſtra. Hoc excludit cum dicit. Pro bona voluntate. ſcilicet ſua non pro me ritis noſtris: quia ante gratiam dei nihil boni meriti eſt in nobis. p̄s. Benigne fac domine in bona voluntate tua ⁊c. Lectio quarta. Mnia autem facite ſine murmu O rationibus et heſitationibus: vt ſitis ſine querela ⁊ ſimplices filij dei ſine reprehenſione in medio nationis praue ⁊ peruerſe: inter quos luce tis ſicut luminaria in mundo: verbum vite continētes ad gloriam meam in die xp̄i. qꝛ nō inuacuū cucurri: neqꝫ inuacuū laboraui Sed ⁊ ſi emulor ſupra ſacrificiū ⁊ obſequiū fidei vr̄e gaudeo ⁊ ꝯgratulor oībus vobis Idip̄m autē ⁊ vos gaudete ⁊ cōgratulami ni mihi. Spero autē in dn̄o ieſu tymotheū me cito mittere ad vos: vt ego bono animo ſim cognitis que circa vos ſunt. Neminem em̄ habeo tam vnanimē qui ſincera affectio ne pro vobis ſollicitus ſit. Oēs em̄ que ſua ſunt querūt: non que ieſu xp̄i. Experimen tū autē eius cognoſcite: qm̄ ſicut patri: filiꝰ mecū ſeruiuit in euangelio. Hūc igit̉ ſpero me mittere ad vos. mox vt videro q̄ circa me ſunt. Cōfido aūt in dn̄o. qm̄ ⁊ ipſe veni am ad vos cito. Neceſſariū autē exiſtimaui epaphroditū fratrē ⁊ cooperatorē ⁊ cōmili tonē meū: veſtrū autē apoſtolū: ⁊ miniſtrū neceſſitatis mee mittere ad vos. qm̄ quideꝫ oēs vos deſiderabat: ⁊ meſtus erat propte rea ꝙ audieratis illū infirmatū. Naꝫ ⁊ infir matus eſt vſqꝫ ad mortē ſed deus miſertus eſt eius. Non ſolū aūt eius verū etiā ⁊ mei. ne triſticiā ſuper triſticiā haberē. Feſtinan tius ergo miſi illū: vt viſo illo iterum gau deatis. ⁊ ego ſine triſticia ſim. Excipite ita qꝫ illuꝫ cū omni gaudio in dn̄o et eiuſmodi
cum honore habetote: quoniā ꝓpter opus xp̄i vſqꝫ ad mortē acceſſit. tradens animaꝫ ſuam: vt impleret̉ id quod ex vobis deerat erga meum obſequiū. Supra apl̓us induxit ad faciendū oꝑa ſalutis: hic docet eos modū faciendi. Et primo docet ip̄m modū. Secūdo aſſignat rationē eius ibi. Vt ſitis ⁊c. Docet autē dupli cem modum faciendi: vt ſcilicet ſine murmure ⁊ ſine du bitatione. Opera enim virtutum ſunt difficilima. ⁊ ni his habet locū murmuratio. 1ᵉ. corinth. 10. Neqꝫ mur muraueritis ſicut quidā eoꝝ murmurauerūt et perierūt ab extermīatore. Et ne dubitetis an fiant. Iaco. 1. Qui enim heſitat ſimilis eſt fluctui maris qui a vento mouet̉ ⁊ circumfert̉ ⁊c. Ponit autē huius rationē. ⁊ primo ex parte eoꝝ. Secūdo ex parte apl̓i ibi. Ad gloriā ⁊c. Cir ca primū ponit̉ triplex ratio. Prima in cōparatiōe ad fi deles cū dicit. Vt ſitis ſine querela. Luce. 1. Incedētes in oībus mādatis ⁊ iuſtificatiōibus dn̄i ſine querela ⁊c̄. Sine peccato aūt nullus eſſe poteſt ſed bene ſine quere la. Vnde ad hoc monet. Secūdo in cōparatiōe ad deuꝫ ibi. Simplices ⁊c. Filius em̄ eſt ſimilis patri. Deus au tē ſimplex eſt. vnde ſimplices ſimus ſicut filij dei. qd̓ eſt qn̄ intentio eſt ad vnū. Iaco. 1. Uir duplex anīo incon ſtans eſt in oībus vijs ſuis ⁊c. Math. 10. Eſtote prudē tes ſicut ſerpētes ⁊ ſimplices ſicut colūbe. Tercio in cō paratiōe ad infideles ibi. Sine reprehēſione ⁊c. i. vt bn̄ ſe habeāt ad infideles: vt ſcꝫ ſint ſine offenſiōe in medio natiōis praue quantū ad mala opera. ⁊ peruerſe quantū ad infidelitatē. Et hoc eſt qn̄ nō poteſt infamari ab eis. 1ᵉ. tymoth. 5. Nullā occaſionē date aduerſario maledi cti gratia ⁊c. Et huius ratio ponit̉. ibi. Inter quos ⁊cͣ. Quia qualitercūqꝫ mundus variet̉ luminaria celi clara manēt. Math. 5º. Vos eſtis lux mūdi. ⁊c. Lucens non quantū ad eſſentiā qꝛ ſic tantū deus lux eſt. Io. 1. Et vi ta erat lux hominū ⁊c. At vero ſancti nō ſic: Io. 1. Non erat ille lux ⁊c. Sed ſunt lux inquantū habēt aliquid lu cis illius qui erat lux hominū. ſcꝫ verbi dei irradiantis nobis. Et ideo dicit verbū vite cōtinentes. ſcꝫ verbū xp̄i Io. 6. Dn̄e ad quē ibimus? verba vite eterne habes ⁊cͣ. psͣ. Lucerna pedibus meis verbū tuū ⁊c. ¶ Deinde po nit rationē ex parte apl̓i ibi. Ad gloriā mea. Scd̓o ma nifeſtat rationē: qꝛ ſubditi debēt bene agere etiam vt ce dat in gloriā prelatoꝝ. Eoruꝫ enim eſt gloria qn̄ ſubditi ſunt bn̄ inſtructi. Prouer. 10. Filius ſapiēs letificat pa trē ⁊c. j. theẜ. 2. Vos em̄ eſtis gloria noſtra ⁊c. Et hoc in diē xp̄i. qn̄ ſcꝫ adducet ſecū fideles Et hoc ꝓpter duo eſt ad gloriā. ſcꝫ ꝓpter laborē in p̄dicatōe. ꝓpter paſſio nē mortis quā ſuſtinuit. Et iō dicit. Ꝙꝛ nō inuacuū cu curri nec inuacuū laboraui. Curſuꝫ dicit p̄dicationē ꝓ pter agilitatē. qꝛ a ierl̓m vſqꝫ ad hyſpaniā Iteꝫ labores ꝓpter cōtradictiōes ⁊ penas quas pertulit. ⁊ hoc nō in uanū. immo in multū fructū. 1ᵉ. coꝝ. 15º. Gratia eius in me vacua nō fuit. Item ꝓpter paſſionē ibi. Sed ⁊ ſi im molor. Conuertēs enim aliquos quaſi de illis quos cō uertit offert ſacrificiū deo. Sed quādoqꝫ offęrentes a ty rannis occiſi ſunt ſupra ſacrificiū ſicut habet̉ Luce. 13. Et ideo dicit. Offero deo ſacrificiū de vobis. ſed ſi con tingat ꝙ ⁊ ego ſupra hoc īmoler. id eſt occaſione ſacrifi cij cōuerſionis veſtre occidar gaudeo ꝓpter me. Iac. I. Omne gaudiū exiſtimate fratres mei cum in temptatio nes varias incideritis ⁊cͣ. Et congratulor vobis ꝙ ha betis fidem etiā cum periculo perſone mee cui et in hoc congratulamini. Et ideo dicit. Idip̄m gaudēte ⁊ cōgra tulamini mihi. Roma. 12º. Gaudere cum gaudētibus. ¶ Deinde cū dicit. Spero aūt ⁊c. ꝓponit in exemplū di

Explanatio ſancti Thome
ſcipulos ſuos. ⁊ prīo tymotheū. Scd̓o epaphroditū ibi. Reteſſariū autē ⁊c. Circa primū primo premittit miſſio nē tymothei. Scd̓o cōmendat eū ibi. Neminē ⁊c̄. Ter tio innuit tempus miſſionis ibi. Hunc igit̉ ⁊c. Dicit er go. Spero ⁊c. Notandū eſt ꝙ apl̓us ſic habuit fiduciaꝫ in deo ꝙ etiā minima attribuebat deo. 2ᵉ. coꝝ. 3. Nō ꝙ ſufficiētes ſimus cogitare aliqͥd a nobis quaſi ex nobis. ſed ſufficiētia noſtra ex deo eſt. Littera eſt plana. ¶ De inde cōmendat eū ⁊ primo ex charitate ad eos. Scd̓o ex deuotiōe ad apl̓m ibi. Experimentū ⁊c. Et ſic facit bonꝰ mediator. qꝛ illos diligit hūc venerat̉. Iteꝫ primo ponit cōmendationē. Scd̓o exponit. ibi. Omnes em̄ que ⁊c. Dicit ergo. Mitto ⁊c̓. Quia neminē ⁊c. ſcꝫ in profectū vr̄m. p̄s. Qui īhabitare facit vniꝰ moris in domo Qui ſollicitus ſit. Ro. 12. Qui preeſt in ſollicitudine. Sin cera affectiōe. qꝛ ſolū ꝓpter deū. 2ᵉ. coꝝ. 1. Ex ſincerita te ſicut ex deo corā deo in xp̄o loquimur. Ratio aūt qua re. Neminē ⁊c. qꝛ oēs que ⁊c. i. nō que ad ſalutē ꝓximo rū ⁊ ad honorē dei querūt. ſed que ad lucrū ⁊ gloriā que rūt ⁊ que ſua ſunt. Sed nūquid lucas ⁊ epaphroditꝰ et alij qui erāt cū apl̓o querebāt que ſua ſunt? Reſpōdeo. Dicendū eſt ꝙ in ſocietate apl̓i plures erāt qui hoc que rebāt qui ⁊ deſeruerūt eū. 2. tymoth. 4. Demas em̄ me dereliquit diligēs ſeculū ⁊ abijt theſſalonicā. creſcēs in galatiā. tytus in dalmaciā. lucas eſt mecuꝫ ſolus. Sed cōſuetudo eſt ꝙ aliqn̄ ſcriptura loquit̉ de nōnullis ſicut de oībus. Iere. 6. A minori quippe vſqꝫ ad maiorē oēs auaricie ſtudent. ⁊ a ꝓpheta vſqꝫ ad ſacerdotē cūcti fa ciūt dolū ⁊c. Et ideo eſt diſtributio accomoda ¶ Et qūo ſe habet ad me qꝛ per experimentū ⁊c. Quaſi eſſet ſpēa lis filius. 1. coꝝ. 4. Ideo miſi ad vos tymotheū qui eſt filius meus chariſſimus ⁊ fidelis in dn̄o ⁊c̄. Hunc ergo ſic ſollicitū pro vobis ſic mihi carū ſpero ⁊c. Sed quare nō ſtatim? Eſt ſciendū ꝙ aliter eſt de xp̄o ⁊ de alijs ſan ctis. In xp̄o em̄ eſt plenitudo gratiaꝝ. vnde habuit ſem per noticiā oīm. nō ſic alij ſancti. Unde apl̓us preuide bat aliqua de futuris circa ſe: aliqͣ ignorabat. Et ſic non reuelatū erat ſibi an deberet liberari de vinculis. ⁊ ideo dicit. Mox ⁊c. qꝛ ſi det̉ facultas perſonaliter veniā. Et ideo cōfido ⁊c. Sed liberatꝰ a vinculis nō fuit p̄s. Qm̄ tu illuminas lucernā meā dn̄e: deus meus illumīa tene bras meas. Semꝑ em̄ aliquid tenebroſuꝫ eſt in ſanctis. ¶ Deinde cū dicit. Neceſſariū ⁊c. ꝓponit in exemplum aliū ſuuꝫ diſcipulū. ſcꝫ epaphroditu. Et primo deſcribit ip̄m. Scd̓o oſtendit qūo ſuſcipiat̉. ibi. Excipite ⁊c̄. Cir ca primū duo facit. qꝛ primo cōmendat eū. Scd̓o oſten dit cauſam miſſionis ibi. Quoniā quidē ⁊c. Tercio eaꝫ exponit ibi. Naꝫ ⁊ infirmatus eſt ⁊c. Dicit ergo. Neceſ ſariū ⁊c. Nominat aūt eum fratrē ꝓpter fidē. Mat. 23. Omnes vos fratres eſtis ⁊c̄. Cooperatorē ſcꝫ in labore predicatiōis. Prouer. 18. Frater qui iuuat a fratre qua ſi ciuitas fortis ⁊c. Et cōmilitonē ⁊c. qꝛ ſimul paſſit ribu lationē. 2. tymoth. 2. Labora ſicut bonus miles xp̄i ie ſu ⁊c. Apoſtolū.i. doctorē. Hic fuit epūs philippenſiū ⁊ miſſus ab eis vt ſeruiret apl̓o. ⁊ ideo dicit. Miniſtruꝫ neceſſitatis mee. Infra. 4ꝰ. Repletus ſum acceptis ab epaphrodito quē miſiſtis in odorē ſuauitatis hoſtiā ac ceptā placentē deo ⁊c. Sed quare? ad ſatiſfaciendū deſi derio quo deſiderio ſperabat videre vos. Ro. 1. Deſide ro em̄ vos ⁊c. Item ad ſubueniendū ſue triſticie: qꝛ tri ſtis erat de veſtra triſticia qui audiuiſtis eū infirmari Et exponit cām que eſt infirmitas ſua vſqꝫ ad mortē ẜm iu diciū medicoꝝ. nō aūt ẜm ꝓuidentiā diuinā. ſed ad ho norē dei. Ioh. 1I. Infirmitas hec nō eſt ad mortē: ſed ꝓ gloria dei ⁊c. ſed deus miſertus eſt eius. p̄s. Miſerere mei deus qm̄ in firmus ſum ⁊c. Et nō ſolū ⁊c. qꝛ triſticiā temporalē ⁊ naturalē habui de afflictiōibus ſuis ſicut ⁊
xp̄s. ¶ Conſequēter cōcludit miſſionē ⁊ patet littera. et oſtendit qūo recipiat̉. ⁊ ſcd̓o huius cāꝫ. Recipiēdus eſt honorifice in dn̄o cuius eſt miniſter. Gal̓. 4º. Sicut an gelū dei excepiſtis me ſicut xp̄m ieſuꝫ. i. thymo. 5. Qui bene preſunt pb̓ri duplici honore digni habeant̉ maxīe qui laborāt in verbo ⁊ doctrīa ⁊cͣ. Et hoc ꝓpter ⁊c̄. i. ꝓ pter deū ⁊ ſalutē fideliū vſqꝫ ad mortē Ioh. 15. Maiorē charitatē nemo habet vt aīam ſuā ponat quis ꝓ amicis ſuis ⁊c. ¶ Tradēs. Io. 19. Uonus paſtor animā ſuā po nit ꝓ ouibus ſuis ⁊c. Et hoc vt impleret quod vos perſo naliter non potuiſtis circa meū obſequiū. Capitulum tertium. Ecetero fratres mei gaudete in domino. eadē vobis ſcribere mi d hi quideꝫ non pigrum vobis au tem neceſſariū. Uidete canes: vi dete malos operarios. videte conciſionem Nos eniꝫ ſumus circumciſio qui ſpiritu ſer uimus deo ⁊ gloriamur in xp̄o ieſu ⁊ non in carne fiduciam habentes: quanqͣꝫ ⁊ ego ha beo cōfidentiam in carne. Si quis alius vi detur confidere in carne ego magis circūci ſus octauo die ex genere iſrael: de tribu be niamin. hebreus ex hebreis. ſcd̓m legē pha riſeus. ſcd̓m emulationem perſequēs eccle ſiam dei ſcd̓m iuſticiam que in lege eſt con uerſatus ſine querela. Sed que mihi fue rūt lucra: hec arbitratus ſum propter xp̄m detrimenta Uerumtamen exiſtimo omnia detrimētum eſſe propter eminentem ſcien tiam ieſu xp̄i domini mei propter queꝫ om nia detrimentum feci ⁊ arbitror vt ſtercora vt xp̄m lucrifaciā vt ⁊ inueniar in illo. Propoſuit exempla que ſequi deberēt: hic oſtendit quo rū exempla debēt vitare. Et circa hoc tria facit. qꝛ prīo premittit quos vitare debēt. Scd̓o exemplū vitandi per ꝯuerſationē ſanctoꝝ ibi. Vos em̄ ⁊c. Tercio inducit ad vitandū eos quos illi reputabāt imitabiles ibi. Imitato res mei ⁊c. Iteꝝ prima pars diuidit̉ in tres particulas. qꝛ primo premittit fineꝫ huius doctrine. Scd̓o ſcriben di neceſſitatē ibi. Eadem vobis ⁊c̄. Tercio neceſſitatis rationē ibi. Uidete ⁊c. Intentio āmonitiōis eſt remoue re fideles gētes a legalibꝰ ad que quidaꝫ eos inducebāt Et ideo dicit. O fratres. ſcꝫ per fidē. decetero.i. poſtꝙͣ vos monui vt. sͣ. Gaudete in dn̄o tm̄ non in legalibꝰ ob ſeruātijs. Abac. 3. Ego aūt in dn̄o gaudebo ⁊ exultabo in deo ieſu meo ⁊c. Et hoc qꝛ eadē que dixi in pn̄tia non eſt mihi pigrū vobis ſcribere in abſentia. Verba em̄ de facili tranſeūt ſed ſcripta manēt. Ecc. 38. Sapientia ſcri be in tꝑe vacuitatꝭ ⁊c. Iude. I. Oēm ſollicitudine faciēs ſcribēdi vobis de cōi veſtra ſalute neceſſe habui ſcribe re vobis ⁊c. Ro. 15. Audactus ſcripſi vobis fres ex ꝑte tanꝙͣ in memoriā vos reducēs ⁊c̄. Et cā hꝰ neceſſitatis eſt qꝛ inſtāt ſeductores ⁊ ideo oportet inſtātius veritate ſcribere. Un̄ dicit. Uidete.i. obẜuate ⁊c. Et tria de his dicit. ſcꝫ ſeuiciā cordis irrationabilē. Un̄ dicit. Canes. Glo. Natura canis eſt vt ſtatim ex ira latret: nō ex ratio ne ſed ex cōſuetudine. Sic ⁊ illi. Eſa. 56. Canes impu. dentiſſimi neſcierūt ſaturitatē. ipſi paſtores neſciuerunt intelligentiā ⁊c. Apoc. vlti. Foris canes ⁊c. Scd̓o per

in epincolam ad MHilippenſes Ir.
III.
uerſe doctrine ſeminationē ibi. Malos operarios. qꝛ in fideliter in vinea dn̄i laborant: nec bonuꝫ ſemen in agro mittūt. Mat. 13. Inimicus homo hoc fecit ⁊c. 2. thy. 2. Cura teip̄m ꝓbabilē exhibere deo ⁊c. Tercio diſſenſio nis ibi. Conciſionē. Et hoc verbo vtit in eoꝝ ſugillatio nē. Predicant em̄ circumciſionē que nō poteſt ſtare cū gratia xp̄i. Gal̓. 5. Si circūcidimini xp̄s nihil vobis ꝓ derit. Vnde alludens vocabulo dicit. Conciſionē quaſi nō circūciſionē ſed conciſionē habeant. ¶ Deinde cū di cit. Nos aūt ⁊c. oſtendit quomō vitant̉ a ſanctis. Et pri mo quomō ab oībus. Secūdo qūo ab ipſo ibi. Qua ꝓ pter ⁊c. Dicit ergo. Ego dico ꝙ illi ſunt cōciſio ſed nos vera circūciſio. Qui ſpiritu ⁊c̄. Eſt aūt duplex circūciſio ſcꝫ corporalis ⁊ ſpūalis. Ro. 2. Non em̄ qui in manife ſto iudeus eſt: neqꝫ que in manifeſto in carne eſt circūci ſio. ſed qui in abſcondito iudeus eſt. et circūciſio cordis in ſpiritu non littera ⁊c. Circūciſio em̄ carnis eſt que eſt de ſuꝑfluo carnis. ſed circūciſio ſpiritus per quā ſpirituſ ſanctus abſcindit ſuꝑfluas interiores cōcupiſcētias. Et ideo dicit. Nos ſumus ⁊c. i. qui interius circūcidit nos deo. Ro. 2º. Teſtis eniꝫ eſt mihi deus cui ſeruio in ſpū meo in euāgelio filij eius ⁊c. 1º. coꝝ. 14. Pſallā ſpiritu pſallā ⁊ mente. orabo ſꝑiritu orabo ⁊ mēte ⁊c. Data eſt aūt circūciſio vt oſtendit Rom̄. 4. Vt ſignū fidei abrae oſtenderet̉. vt ſcꝫ eius fides oſtenderet̉ vera que fuit fi des de futuro femine. Gal̓. 3. Abrae dicte ſunt ꝓmiſſio nes ⁊c. Eſt ergo circūciſio ſignū fidei abrae de xp̄o. Ille ergo circūcidit qui interius per ſpiritūſanctū renouat̉ in xp̄o qui eſt veritas circūciſionis. Col̓. 2º. Circūciſi eſtis circūciſione nō manufacta in expoliatiōe corꝑis carnis. ſed in circūciſione xp̄i ⁊c. Et non habētes fiduciā in car ne. id eſt in carnali circūciſione qꝛ dicit̉ Io. 6. Spiritus eſt qui viuificat caro aūt nō ꝓdeſt quicꝙͣ. Sumit̉ aūt ca ro aliqn̄ in nobis ꝓ carnali cōcupiſcentia. qn̄qꝫ pro car nis cura. qn̄qꝫ pro carnis abſtinētia. ⁊ vtrūqꝫ debemus circūcidere nec in eis gloriari. ¶ Deinde cū dicit. Quā ꝙͣ ego ⁊c. ponit exemplū propriū. ⁊ primo premittit emi nentiā ſuaꝫ quā habebat in ſtatu legali. Secūdo oſtēdit quomō eam cōtempſit ibi. Sed que ⁊c. Primū ꝓponit primo in generali. Scd̓o explicat per partes ibi. Circū ciſus ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo oſtendit fidu ciā quā habuit in legalibus dicēs: Non debemus habe re fiduciā in legalibus quanꝙͣ habeā. id eſt poſſeꝫ habe re ſi vellē quia in quo quis audet inſipiētia dico: audeo ⁊ ego ⁊c. vt dicit̉. 2ᵉ. corinth. 11. Et hoc etiā excellētius quia ego magis. 2ᵉ. coꝝ. 11. Vt minus ſapiēs dico plus ego ⁊c. Et hoc totū facit vt efficatius deſtruat obſeruati ones legales. Multi em̄ contempnūt que neſciūt. ⁊ hoc nō valet. Sed tūc qn̄ aliqͥs habet ⁊ cōtempnit ⁊ nō glo riat̉ in eis. Sic ſi apl̓s nō habuiſſet locū in ſtatu legaliū poterat dici ꝙ ideo ad ſtatū euāgelij venit. Et ideo oſtē dit per hoc eminentiā ſuā in ſtatu illo. Et primo quantū ad genus. Scd̓o quantū ad ꝯuerſationē ibi. Scd̓m legē ⁊c. Quantū ad primū tripliciter. quantū ad generis ſa cramentū. quia circūciſus octaua die. Gen̄. 17. Vt ſit ſi gnū federis inter me ⁊ vos ⁊c. Et dicit octaua die. quia hec erat differētia inter ꝓſelitos ⁊ eos qui erāt de gene re abrae qꝛ illi nō octaua die ſed iam adulti qn̄ ꝯuertebā tur. ſed iſti ẜm legem octauo die. Gen̄. 17. Infans octo dieruꝫ circūcidet̉ ex vobis ⁊c. Sic ergo nō vt proſelitus ſed vt vere iſraelita fuit. Scd̓o quantū ad ip̄m genus. ⁊ primo quantū ad gentē cum dicit. Ex genere iſrael. Ex abraā enim due gentes deſcenderūt. Una per yſaac. et alia per yſmael. De primo due. Vna per eſau. ⁊ alia per iacob. Sed alie due ſcꝫ eſau ⁊ yſmaelite nō ſunt cōſecu te hereditatē. ſed ſolus lacob qui ⁊ iſrael. Ideo dicit Ex
genere iſrael. 2ᵉ. corinth. 11. Iſraelite ſunt ⁊ ego. Item quantū ad tribū qꝛ in tribū iſrael erant quidā de ancillis ſcꝫ de bala ⁊ zelfa. quidā de liberis. ſcꝫ lya ⁊ rachel. Et inter iſtos quidā ſemper erāt in cultu dei. ſcꝫ leui. iuda. ⁊ beniamin. Alie temꝑe ieroboā conuerſe ſunt ad ydo la. Et ideo tribus beniamin priuilegiata erat: qꝛ in fide ⁊ dilectiōe vxoris ⁊ in ea templū. Deutro. 33. Beniamī amātiſſimus dn̄i habitabit cōfidenter in eo. quaſi in tha lamo tota die morabit̉ ⁊ inter humeros illius requieſcet ⁊c. Gen̄. 49. Beniamī lupus rapax mane comedet pre dam ⁊ veſpere diuidet ſpolia. Quo figurabat̉ paulus qͥ fuit qn̄qꝫ cōtra eccleſiā. Tercio quantū ad nomen ⁊ lin guā cum dicit. Hebreus. Aliqui dicūt ꝙ hebreus dicit̉ ab abraā. ⁊ hoc dicit Augꝭ. ſed poſtea retractat. Sed di cit̉ ab heber. de quo Gen̄. 11. Ꝙ aūt non ab abraā patet qꝛ etiā abraā dicit̉ hebreus Gen̄. 14. Nūciauit abra he breo. Dicit glo. ſuper Gen̄. 11. ꝙ tꝑe heber diuiſum eſt labiū gentiū oīm. ⁊ illa lingua remāſit in familia heber ⁊ in cultu vnius dei. et inter oēs hebreos. natus eſt etiā ex parētibus hebreis ⁊ ideo dicit. Ex hebreis. ¶ Dein de oſtendit ſuā eminentiā quo ad cōuerſationē. Et pri mo quantū ad ſectā cum dicit. Scd̓m legem phariſeus. Apud iudeos ſiquidē erant tres ſecte. ſcꝫ phariſeoꝝ. ſa duceoꝝ. ⁊ eſſeoꝝ. Sed phariſei magis ad veritatē acce debāt. qꝛ ſaducei negabāt reſurrectionē neqꝫ angelos. neqꝫ ſpiritus. phariſei aūt vtrūqꝫ cōfitent̉. vt dicit̉ Act. 23º. Et ideo in hoc cōmendabilior eſt ſecta phariſeoꝝ. Quomō autē phariſeus fuerit dicit̉ Act. 26. Quoniā ẜm certiſſimā ſectā noſtre religionis vixi phariſeus ⁊c. Secūdo quantū ad emulationē quā habuerūt iudei: li cet nō ſcd̓m ſcientiā in perſequēdo xp̄ianos. Ideo dicit Perſequēs eccleſiā dei. Gal̓. 4º. Qui perſequebat̉ nos aliqn̄. nunc aūt euangelizat fidē quā aliqn̄ expugnabat Et act. 26. Et ego quidē exiſtimauerā me aduerſus no men ieſu nazareni debere multa cōtraria agere qd̓ ⁊ feci hieroſolymis. Et multos ſanctoꝝ ego in carceribus in cluſi ⁊cͣ. 1ᵉ. coꝝ. 15. Non ſum dignus vocari apl̓us quo niā perſecutus ſum eccleſiā dei. Tercio quantū ad inno centiā cōuerſatiōis. Ideo dicit. Scd̓m iuſticiā ⁊c. Hec iuſticia ꝯſiſtit in exterioribus. ſed iuſticia fidei eſt cordis Act. 15. Fide purificās corda eoꝝ. Nam quantū ad iu ſticiā exteriorē apl̓us innocenter vixit. At ideo dicit. Si ne querela. Non aūt ait ſine peccato. qꝛ querela eſt pec catū ſcandali ꝓximoꝝ in his que ſunt exteriora. Luce. o 1º. Incedentes in oībus mandatis ⁊ iuſtificatiōibus do mini ſine querela ⁊c. Et ideo nō eſt contrariū qd̓ dicitur Ephe. 2. In quibus ⁊ nos ambulauimus qꝛ verā iuſti ciā fidei que facit hominē purū nō habuit ſed ſolū legis. ¶ Deinde cū dicit. Sed que mihi ⁊c. oſtendit ꝯtemptū ſue eminētie in legalibus. ⁊ primo oſtendit ꝓpter quid legalia ꝯtempſit in generali Secūdo in ſpēali ibi. Verū tn̄ ⁊c. Dicit ergo Hec que fuerūt ⁊c. i. reputabā magna ſcꝫ ꝙ phariſeus ⁊c. Hec ſū arbitratus ꝓpter xp̄m mihi detrimēta. id eſt reputo ꝙ ſunt mihi in detrimentū. Le gales em̄ obſeruantie que tꝑe legis erant efficaces poſt xp̄m facte ſunt noxie. Et ideo dicit detrimenta. Et finis huiꝰ eſt xp̄us. Et ideo dicit. Propter xp̄m. Et exponit quia primo ꝓpter chriſtū cognoſcendū. Secūdo ꝓpter xp̄m adipiſcendū. Quantū ad primū dicit. Uerūtamen exiſtimo omnia detrimenta eſſe verū eſt ſi eis inniteret̉. Et hoc quod aliquādo feci reputo mihi detrimentuꝫ. et hoc ꝓpter deſideriū recte ſcientie xp̄i dn̄i mei. 1. corin. 2. Nihil reputaui me ſcire niſi ieſum xp̄m ⁊ hunc cruci fixū ⁊c. Et hoc ꝓpter eminentē ſcientiā ⁊c. quia hec ſu perat omnes alias ſcientias. Nihil em̄ melius poteſt ſci ri ꝙͣ verbū dei in quo ſunt oēs thezauri ſapientie ⁊ ſciē

Explanatio ſancti Thome
tie abſconditi. Col̓. 2. Quantū ad ſecundū dicit. Pro pter quē omnia ⁊c. Et primo oſtendit ꝙ ꝓpter xp̄m adi piſcendū contempſit legalia. Secūdo oſtendit ꝙ poſſit xp̄m adipiſci ibi. Non habes ⁊c. Dicit ergo. Omnia de trimēta facio habendo mē ad ea ſicut ad detrimentū ⁊ vi lia. ⁊ hoc vt xp̄m lucrifacerē. id eſt adipiſcar ip̄m ⁊ iūgar ei per charitatem. Lectio ſecunda. On habens meam iuſticiaꝫ que ex nlege eſt: ſed illaꝫ que ex fide eſt xp̄i Tiheſu: que ex deo eſt iuſticia in fide ad cognoſcendum illum: et virtutē reſurre ctiōis eius ⁊ ſocietatem paſſionis illius: cō figuratus morti eius. ſi quo modo occurrā ad reſurrectionem que eſt ex mortuis: non ꝙ iam acceperim: aut iaꝫ perfectus ſim. Se quor autem ſi quo modo comprehendaꝫ in quo et comprehenſus ſum a xp̄o ieſu. Fra tres ego me non arbitror comprehendiſſe. Unuꝫ autem: que quide in retro ſunt obli uiſcens. ad ea vero que ſunt priora exten dens meip̄m ad deſtinatum. perſequor ad brauiū ſuperne vocationis dei in xp̄o ieſu. Oſtendit ſupra ſe preterita lucra cōtemere ꝓpter xp̄m ⁊ oſtendit ꝙ intendebat xp̄m cognoſcere ⁊ ip̄m lucrari: ⁊ hoc intendit hic ſpecialiter exponere. Et primo quo modo deſiderat xp̄m lucrari ⁊ inueniri in eo per iuſticiā. Secūdo per paſſionis tolerantiā ibi. Configuratus ⁊c. Circa primū: primo oſtendit que ſit iuſticia quā dereli quit. Secūdo que ſit quā querit ibi. Sed illam ⁊c̄. Sci endū eſt autē ꝙ iuſticia quandoqꝫ ſumit̉ vt eſt ſpecialis virtus per quā homo ponit rectitudinē in his que ſunt ad cōmuneꝫ conuictū ⁊ ẜm ꝙ eſt in his directiua. Nam temperātia eſt circa interiores paſſiones. Iuſticia auteꝫ eſt ad alteruꝫ. Alio modo iuſticia dicit virtus generalis ẜm ꝙ homo ſeruat legē ꝓpter bonū cōmune. ⁊ hoc mo do frequēter in ſcriptura ſacra ponit̉ pro obſeruantia di uine legis. p̄s. Feci iudiciū ⁊ iuſticiā ⁊c. id eſt legē quā ſeruabat ex amore quaſi motus ex ſe. Et ſic eſt virtus. Non autē ſi alio modo. id eſt ex aliqua exteriori cauſa ſcꝫ vel ꝓpter lucra vel ꝓpter penas ⁊ ſi obſeruatio ei diſpli ceat. Et ẜm hoc eſt duplex modus iuſticie. Unus eſt iu ſticie moralis. Alius eſt iuſticie legalis per quā legē nō ex amore ſed timore ſeruat. Et ideo dicit. Non habens meā iuſticiā que ex lege eſt. quia vt dicit Augꝭ. Breuis differētia legis ⁊ euangelij eſt amor ⁊ timor. Rom̄. 8º. Non accepiſtis ſpiritū ſeruitutis iterū in timore. ſed ac cepiſtis ſpiritū adoptiōis ⁊c. Sed ſi tua eſt qūo eſt ex le ge? Reſpondet. īmo eſt mea quia humana virtute abſqꝫ habitu gratie interioris iuſtificātis facio talia opera. ſed ex lege eſt ſicut a docēte. Uel mea eſt ꝙ preſumo per me eam ſeruare. Ro. 19. Moyſes em̄ ſcripſit qm̄ iuſticiam que ex lege eſt qui fecerit hō vluet in ea. De hac iuſticia quā querit tria dicit.ſ. modū adipiſcēdi. actorē ⁊ fructū Modus eſt qꝛ nō adipiſcit̉ niſi ex fide xp̄i. Ro. 5. Iuſti ficati igit̉ ex fide pacē habeamus ad deū per dn̄m noſtrū ieſuꝫ xp̄m ⁊c̄. Ro. 3º. Iuſticia aūt dei per fidē ieſu xp̄i in oēs ⁊ ſuper oēs qui credūt in eū Actor aūt eſt deus ⁊ nō homo. Ro. 8. Deus qͥ iuſtificat. Ro. 4. Credēti aūt in eū qui iuſtificat impiū reputat̉ fides eius ad iuſtictā ẜm ꝓpoſitū gratie dei. Et iō dicit. Que ex deo eſt ⁊c. Act. 5. Et ſpūs ſanctus quē dedit deus oībus ⁊c. Fructꝰ eſt
cognitio eius ⁊ virtus reſurrectiōis eius ⁊ ſocietas ſan ctoꝝ eius. Et de hmōi duplici cognitiōe pōt eſt duplici ter agi. Uno mō ex cognitōe vie ⁊ ſic oportet tria cogno ſcere de eo. Primo eius perſonā ſcꝫ ꝙ eſt verus deus ⁊ verus homo. Et ideo dicit: ad cognoſcendū illū. Io. 14 Tanto tꝑe vobiſcuꝫ ſum ⁊ nō cognouiſtis me ⁊c̄. Scd̓o gloriā reſurrectiōis eius. Vnde dicit. Et virtutē reſur rectiōis eius.i. reſurrectionē virtuoſaꝫ factā ꝓpria vir tute. Tercio qual̓r eū imitent̉ ibi. Et ſocietate. ſcꝫ vt ei ſociemur in paſſione. i. petri. 2. Xp̄s paſſus eſt ꝓ nobis vobis relinquetis exemplū vt ſequamī veſtigia eius ⁊c. Scd̓o de cognitiōe experimentali: ⁊ incipit a poſteriori qd̓ eſt vltimū in executiōe ⁊ primū in intentiōe. Primū eſt agnitio dei per eſſentiā ad quā ducit fides. Iere. 31º. Oēs cognoſcēt me a minimo eoꝝ vſqꝫ ad maximū dicit dn̄s ⁊c. Et ideo dicit. Ad cognoſcendū illū Scd̓o qꝛ nō ſolū aīa glorificat̉ ſed ex hoc etiā corpus erit gl̓ioſuꝫ. Iō dicit. Et virtutē reſurrectiōis eius.ſ. ex qua reſurgemꝰ i. coꝝ. 15. Si xp̄s nō reſurrexit vana eſt fides noſtra ⁊c. Tercio ſocietatē qꝛ per experientiā habebimus quātuꝫ valeat ſocietas paſſionis eius. 1ͤ. coꝝ. 1. Fidelis aūt de us per quē vocati eſtis in ſocietatē filij eius ieſu xp̄i dn̄i noſtri. ¶ Deinde cū dicit. Configuratꝰ ⁊c̄. oſtendit qūo velit lucrari ⁊ inueniri in eo per tolerantiā paſſionis Et primo ponit tolerantiā. Scd̓o fructū ibi. Si qūo ⁊c. Di cit ergo. Inueniar nō ſolū habens iuſticiā ſed cōfigura tus morti eius vt patiar propter iuſticiā ⁊ veritatē ſicut xp̄s. Gal̓. vlti. Ego em̄ ſtigmata dn̄i ieſu in corꝑe meo porto. Fructus vero eſt ſi qūo ⁊c. Ex paſſionibꝰ em̄ hic toleratis hō peruenit ad gloriā. Ro. 6. Si em̄ cōplanta ti facti ſumus ſil̓itudini mortis eius: ſimul ⁊ reſurrectio nis erimus ⁊c̄. 2. thy. 2ᵐ. Si cōmortui ſumus ⁊ cōuiue mus. ſi ſuſtinemus ⁊ conregnabimꝰ. Ro. 8. Si tn̄ ꝯpa patimur vt ⁊ gl̓ificemur ⁊c. ¶ Et dicit ſi qūo ꝓpter diffi cultatē arduitatē ⁊ laborē. Mat. 7. Arta eſt via que du cit ad vitā. ⁊ pauci ſunt qui inueniūt eam ⁊c. Amos. 4. Prepara te in occurſū dei tui iſrael ⁊cͣ. xp̄s em̄ ſurrexit per potentiā ꝓpriam homo aūt non ꝓpria poteſtate ſed gratia dei. Ro. 8. Qui ſuſcitauit ieſum xp̄m a mortuis viuificabit ⁊ mortalia corꝑa veſtra ꝓpter īhabitantē ſpi ritū eius in vobis. Vel pōt intelligi de occurſu ſanctorū qn̄ occurrent xp̄o deſcendenti de celo ad iudiciū. ¶ De inde cū dicit. Non ꝙ iā ⁊c. oſtendit qūo differt̉ ſuū deſi deriū. Et primo oſtēdit qͥd de ſe ſentit. Scd̓o hortat̉ ali os vt ideꝫ de ſe ſentiāt ibi. Quicūqꝫ em̄ perfecti ⁊c. Ite rū prmna in duas. qꝛ primo oſtendit qūo deficit a perfecti on intenta. Scd̓o hoc exponit ibi. Fratres ego me ⁊c. Circa primū duo facit. Primo oſtendit ſe nō perueniſſe ad ꝑfectionē. Scd̓o ꝙ ad eā tendit ibi. Sequor aūt ⁊c̄. Tendens in aliud duo intēdit ſcꝫ adipiſci queſitū ⁊ frui illo. Fruſtra em̄ quereret ſi non eo frueret̉ ⁊ inhereret. Et ideo dicit. Non ꝙ iā acceperim ſcꝫ gloriā quā quero Sap. 5. Accipiēt regnū decoris ⁊ dyadema ſpēi de ma nu dei ſui. Aut iam ꝑfectus ſim. 1ͤ. coꝝ. 13. Cuꝫ venerit qd̓ perfectū eſt euacuabit̉ qd̓ ex parte eſt ⁊c. Sed cōtra. Eſtote perfecti. Mat. 5. ⁊ Gen̄. 17. Eſto perfectus. Re ſpondeo. Dicendū eſt ꝙ duplex eſt perfectio. ſcꝫ patrie ⁊ vie. Perfectio nanqꝫ hominis cōſiſtit in hoc ꝙ adhe reat deo per charitatē. qꝛ vnūquodqꝫ eſt perfectū ſcd̓m modū quo adheret ſue perfectioni. Anima autē poteſt adherere deo dupliciter perfecte. Uno modo: vt totam actionē referat in deū actualiter ⁊ cognoſcat vt cognoſci bilis eſt. Et hec eſt patrie. Sed inheſio vie eſt duplex. Una de neceſſitate ſalutis ad quā omnes tenent̓. ſcꝫ vt in nullo cor ſuū quis applicet ad id quod eſt cōtra deuꝫ: ſed habitualiter referat totaꝫ vitam in eū. Et iſto modo dicit dn̄s. Math. 22. Diliges dominū deum tuū ⁊c̄. Et

in epiſtolam ad Philippenſes III.
peutro. 6. Alia eſt ſupererogatiōis. quando quis vltra cōmunē ſtatum inheret deo: qd̓ ſit remouendo cor a tem poralibus. ⁊ ſic magis appropinquat ad patriā. qꝛ quan to deficit cupiditas tāto plus creſcit charitas. Quod ex go hic dicit̉ intelligit̉ de perfectione patrie. ¶ Deinde cū dicit. Sequor autē ⁊c. oſtendit conatū ad eam dicēs: Sequor ſcꝫ xp̄m. Ioh. 8. Qui ſequit̉ me nō ambulat in tenebris ⁊c. Ioh. 10. Oūes mee vocē meam audiūt ⁊ ſe quūtur. Et hoc ſi quo modo cōprehendā. 5ᵉ. corinth. 9. Sic currite vt cōprehendatis. Sed cōtra quia deus eſt in cōprehenſibilis. quia Iere. 31. dicit̉. Si menſurari po tuerit celi deſurſum ⁊ inueſtigari fundamēta terre deor ſum ⁊c. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ cōprehendere eſt in cludere ſicut domus cōprehendit nos. Item attingere ⁊ tenere. Primo ergo modo eſt incōprehenſibilis qꝛ non poteſt includi in intellectu creato cū ſit ſimpliciſſimus. quia nō perfecte vides eum nec amas ſicut eſt viſibilis ⁊ amabilis. ſicut qui neſcit demonſtrationē neſcit demon ſtratiue ſed operatiue. Deus autē perfecte ſeip̄m cogno ſcit vt cognoſcibilis eſt. Cuius ratio eſt. quia res cogno ſcit̉ ſcd̓m modū ſui eſſe ⁊ veritatis. deus aūt lux eſt ⁊ ve ritas infinita. ſed noſtrū lumen eſt finitū. Et ideo dicit. Sequor ſi quo modo cōprehendā ſcꝫ attingendo Cant. vlti. Tenui eū nec dimittā ⁊c. ¶ In quo ⁊ cōprehenſus ſum ⁊c. Quod tripliciter intelligit̉. Nam tota gloria eſt in dicta dei cōprehenſione vt ſcꝫ deus ſit preſens anime noſtre. Sed nō omnes habent equalē beatitudinē. quia quidā clarius vident ſicut etiā quidā ardentius amabūt. ⁊ plus gaudebūt. Unde quilibet habebit certā menſurā ⁊ hoc ex p̄deſtinatiōe diuina. Et ideo dicit. In quo ⁊ cō prehenſus ſum. Quaſi dicat in tali menſura intendo cō prehendere ſcd̓m ꝙ mihi diſpoſitū eſt a xp̄o. Uel ſequor vt comprehendā ſicut cōprehenſus ſum. Quaſi dicat. Ut videā eum ſicut ip̄e me videt. 1ͤ. Ioh. 3º. Videbimꝰ eum ſicuti eſt. id eſt nō per ſimilitudinē ſed per eſſentiā. Uel cōprehendā videndo xp̄m glorioſum. In quo com prehenſus ſum. id eſt in illa gloria qua apparuit quādo conuerſus ſum. ¶ Deinde cū dicit. Fratres ego ⁊c. ex ponit que dixerat ⁊ primo de defectu perfectiōis. Secū do de ſequela ibi. Unuꝫ autem ⁊c. Dicit ergo. Ego ⁊c. Quaſi dicat nō ſum ſic ſuperbus ꝙ attribuā mihi quod nō habeo ſed ſequor ⁊c. Qd̓ tripliciter legit̉. Uno mo do ſic. vnū arbitror ſcꝫ ꝙ que retro ſunt ⁊c. Vel nō arbi tror me cōprehendiſſe. ſed ꝓſequor vnū ſcꝫ ad deſtinatū. ⁊c. Uel non arbitror me cōprehendiſſe. illud ſupra. p̄s. Unā petij ⁊c. Et tūc oſtendit quid deſeruit. quia vel tē poralia lucra. vel temporalia bona. vel merita preterita quia nō debet homo cōputare deo merita preterita. Se cūdo oſtendit ad quid tendit. ſcꝫ ad ea vero ⁊c. id eſt vel que pertinent ad fidem xp̄i. vel maiora merita vel cele ſtia. p̄s. Aſcenſiones in corde ſuo diſpoſuit ⁊c. Et dicit. Extendens. Qui enim aliquid vult capere extendit ſe quantū poteſt. Sed debet cor extendere ſe per deſideriū Sap̄. 6. Concupiſcētia ſapientie ducit ad regnū perpe tuū ⁊c̄. Sed ad quid tendit? Ad deſtinatū brauiū quod eſt premiū ſolius currentis. 1ͤ. corinth. 9. Omnes qui dem currūt ſed vnus accipit brauiū. Dico autem ad hoc brauiū deſtinatū mihi a deo quod eſt ſuperne vocatiōis dei. Rom̄. 8. Quos predeſtinauit hos ⁊ vocauit ⁊c. Et hoc in xp̄o ieſu. id eſt per fidem xp̄i. Lectio tertia. Uicunqꝫ ergo perfecti ſumus hoc Ientiamus ⁊ ſi quid aliter ſapitis ⁊ hoc vobis deus reuelabit. Uerum tamen ad quod peruenimus vt idem ſapia
mus ⁊ in eadē permaneamus regula. Imi tatores mei eſtote fratres: et obſeruate eos qui ita ambulant ſicut habetis formam no ſtram. Multi enim ambulant quos ſepe di cebam vobis. nūc autem ⁊ flens dico inimi cos crucis xp̄i: quorum finis interitus. quo rum deus venter eſt et gloria in confuſione ip̄orum qui terrena ſapiunt. Noſtra autem conuerſatio in celis eſt. Unde etiam ſalua torem expectamus dominū noſtrum ieſum xp̄m qui reformabit corpus humilitatis no ſtre configuratū corpori claritatis ſue ſcd̓m operationeꝫ virtutis ſue: qua etiam poſſit ſubijcere ſibi omnia. Supra ꝓpoſuit quomodo ab vltima perfectiōe deficie bat: nūc hortat̉ alios ad idem ſentiendū. Et primo poni tur exhortatio. Secūdo quid ab eis neceſſario exigatur. ibi. Verūtamen ad qd̓ peruenimus ⁊c. Dicit ergo quicū qꝫ ⁊c. ſcꝫ quod ego ſentio ſcꝫ ꝙ nō ſum perfectus. Quo modo ergo: ſi perfecti ſumus ſentimus quaſi non perfe cti? Reſpondeo. Dicendū ꝙ perfecti perfectiōe vie ſed non perfecti perfectiōe comp̄henſionis. quādo ſcꝫ tota intentio fert actu in deū. In via vero habitualiter ꝙ ſcꝫ nihil contra deū faciamus. Et dicit. Quicūqꝫ. qꝛ quāto quis eſt perfectior tanto imperfectum magis cognoſcit. Iob. vlti. Auditu auris audiui te. nūc auteꝫ oculus me us videt te. Iccirco ip̄e me reprehēdo ⁊ ago penitentiaꝫ in fauilla ⁊ cinere ⁊c. Heb. 5. Perfectoꝝ eſt ſolidus ci bus eoꝝ qui ꝓ cōſuetudine exercitatos habēt ſenſus ad diſcretionē boni ⁊ mali. ¶ Et ſi quid aliter ⁊c. In glo. quattuor modis dicit̉. ⁊ primo ponūt̉ duo ſenſus magis litterales. Unus talis. dico ꝙ vos ſentiatis qd̓ ego ſcꝫ vos eſſe imperfectos. tamen ſi quid aliter. id eſt melius de vobis ſapitis ꝙͣ ego de me hocip̄m eſt vobis per reue lationē diuinā donatū. Et quādo altius eſt vobis reue latū aliquid qd̓ non mihi cōtradico ſed cedo veſtre reue lationi: verūtamen nolo ꝙ propter hanc reuelationē ab vnitate eccleſie diſcēdatis. ſed teneamꝰ ex vnitate illud ad quod peruenimus vt idē ſapiamus ⁊c. que vnitas ec cleſie cōſiſtit in vnitate veritatis fidei ⁊ rectitudinis bo ne operatiōis. Et vtraqꝫ ſeruanda eſt. 2ᵉ. corinth. vlti. Perfecti eſtote exhortamini: ideꝫ ſapite ⁊c. ¶ Et in ea dem regula bone vite ⁊ operatiōis. Gal̓. vlti. Quicūqꝫ hanc regulā ſecuti fuerint pax ſuper illos ⁊ miſericordia ⁊c. Uel aliter. dico etiā ſi vos ꝓpter ignorantiā vel infir mitatē aliter ſapitis ꝙͣ veritas habet ſi humiliter cōfite amini nec proterue defendatis. Math. 11. Abſcondiſti hec a ſapiētibus ⁊ prudentibus ⁊ reuelaſti ea paruulis. ⁊c. Vel aliter dico ꝙ idem ſentiamus. ſcꝫ nondū cōpre hendiſſe. ſed ſi quid aliter nūc ſapitis ꝙͣ ſapiendū ſit in futuro quia nūc videmus in ſpeculo: tunc autē facie ad faciē deus reuelabit in futuro. p̄s. Reuelabit condenſa ⁊c. Uel aliter. Vt ſapitis hic obſcure ⁊ in futuro manife ſte deus indicabit. quia fides ex deo eſt. verūtamen ⁊c. nō mutat̓. ¶ Deinde cū dicit. Imitatores ⁊c. inducit ad ſui ⁊ alioꝝ imitationē vt caueant malos. Et primo ꝓpo nit intentionē. Secūdo rationē ibi. Multi enim ⁊c. Di cit ergo quia hec reputo vt ſtercora ⁊c. In hoc imitato res ⁊c. Iohan. 10º. Vocem eius audient. Quaſi dicat. Ego ſum paſtor vos oues mee per imitationē. xᵉ. corin thio. 4º. ⁊. 11. Imitatores mei eſtote ſicut ⁊ ego xp̄i ⁊c. Et obſeruate. id eſt diligenter cōſiderate qui ita ambu

Explanatio ſancti Thome
lant ſicut ego. Et vos ſcire poteſtis ex regula ⁊ doctrina mea. 5ͤ. thymo. 4. Exemplū eſto fideliū in verbo. in cō uerſatiōe. in charitate. in fide. in caſtitate. 5ͤ. petri. 5º. Forma facti gregis ⁊ ex anīo. ¶ Deinde cū dicit. Mul ti ⁊c. Ponit ratio monitiōis. ⁊ primo ex parte vitando rum. Secūdo ex parte imitandoꝝ ibi. Noſtra autē con uerſatio ⁊c. Ne aūt hec videat̉ ex odio dicere premittit ſuam affectionē. Secūdo oſtendit quales ſunt vitandi. ibi. Inimicos ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ imitandi indigēt obſeruatiōe. quia quidam aliter incedūt. ſcꝫ de malo in peius. p̄s. In tenebris ambulant ⁊c. Quos ⁊c. vobiſcū preſens. nūc autē ⁊ flens pre cōpaſſione. Iere. 9. Quis dabit capiti meo aquā et oculis meis fontē lacrimarū ⁊ plorabo die ac nocte interfectos populi mei. Et huius rationē oſtendit dicens: Inimicos ⁊cͣ. Quos deſcribit Primo ex opere. Secūdo ex intentiōe ibi. Quoꝝ deus ⁊c. Item circa primū. Primo proponit opus. Secūdo euentū operis oſtendit ibi. Quoꝝ finis ⁊c. Opus eorū eſt exercitiū inimicitie contra crucem xp̄i. ſcꝫ dicentiū ꝙ nullus poteſt ſaluari ſine legalibus in quo euacuāt vir tutē crucis xp̄i. Gal̓. 2. Si enim ex lege iuſticia ergo xp̄s gratis. id eſt ſine vtilitate mortuus eſt. 1ͤ. corinthio. 1º. Verbū enim crucis pereūtibus quidem ſtulticia eſt: his autē qui ſalui fiunt: id eſt nobis virtus dei eſt. Et quid eueniet? Certe nobis vita per crucē xp̄i. illis autē con trariū quia incurrent mortē. Vnde dicit. Quoruꝫ finis interitus ſcꝫ mortis eterne. Iob. 28. Lapidē caliginis ⁊ vmbrā mortis diuidit ⁊c. ¶ Deinde deſcribit eos quā tum ad intentionē. Et primo manifeſtat eoꝝ intentionē. Secūdo oſtendit intentionis euentū. ibi. Et gloria ⁊cͣ. Dicit ergo. Quoꝝ deus ⁊c. Quaſi dicat. Ideo hoc diſ ſemināt ſcꝫ legalia eſſe obſeruanda ꝓpter lucrū ⁊ gloriā ꝓpriam vt ſatiſfaciāt ventri. Rom̄. vlti. Domino nō ſer uiūt ſed ſuo ventri. Et per dulces ſermōes ⁊ benedictio nes ſeducūt corda innocentiū. Eccl̓. 6. Om̄is labor ho minis in ore eius. ſed anima illius nō implebit̉. Et dicit deus: quia propriū dei eſt vt ſit principiū primū et finis vltimus. Vnde qui ꝓ fine habet aliquid illud eſt deus ſuus. Item querūt. gloriā ſuam. cōtra illud Ioh. 8. Ego gloriā meam nō quero. eſt qui querat ⁊ iudicet ⁊c̄. Sed euentus eoꝝ erit in cōfuſione. Oſee. 4º. Gloriā eoꝝ in ignominiā cōmutabo. Et hoc eoꝝ qui terrena ſapiūt. id eſt quibus terrena placent ⁊ ea querūt. Et hij confundē tur quia ſtatus eoꝝ tranſit. Rom̄. 8. Si ſcd̓m carnē vi xeritis moriemini ⁊c. Glo. Quoꝝ deus ⁊c. Dei ꝓpriuꝫ eſt iuſtificare. qui ergo in cibis iuſtificationē ponebāt: di cebant deū ventrem. Item eſt in cōfuſionē. quia in cōfu ſibilibꝰ ſcꝫ in circūciſione pudendoꝝ occiſione brutoꝝ. ¶ Conſequēter oſtendit quales ſunt imitandi. ibi. No ſtra autē conuerſatio ⁊c. Et primo deſcribit in eis cele ſtem cōuerſationē. Secūdo expectationē ibi. Unde ſal uatorē ⁊c̄. Tercio vtilitatē ibi. Qui reformabit corpus humil̓. ⁊c. Dicit ergo. Illi terrena ſapiūt: ſed non eſt ſic de nobis quia noſtra cōuerſatio perficit̉ per contempla tionē. 2º. corinth. 4ª. Non cōtemplantibus nobis que vident̉: ſed que non vident̉ ⁊c. Item per affectionē: quia ſola celeſtia diligimus. Item per operationē in qua eſt celeſtis rep̄ſentatio. 1ᵉ. corinth. 15º. Sicut portauimus ymaginē terreni: portemus ⁊ ymaginem celeſtis. Sed quare eſt ibi ꝯuerſatio? qꝛ inde expectamus optimū au xiliū. p̄s. Leuaui oculos meos in mōtes ⁊c. Math. 6. Ubi eſt thezaurus tuus ibi eſt ⁊ cor tuū ⁊c. Unde dicit. Unde expectamus ſaluatorē noſtrū. Eſa. 30. Beati om nes qui expectāt eum. Luce. 12. Similes hominibꝰ ex pectantibus dominū ſuū quando reuertat̉ a nuptijs ⁊c. Tria autē facit iſte aduentus. Primo cōmunē reſurrectionē. Ideo dicit. Reformabit corpus humilitatis. id eſt abiectiōis quia eſt mortalitati ſubiectū. Iob. 25. Ho mo putredo ⁊ filius hominis vermis. 1ᵉ. corinth. 15. Se minat̉ in corruptiōe ſurget in incorruptiōe. ſeminat̉ in ignobilitate ſurget in gloria. ſeīnat̉ in infirmitate ſurget in virtute. Hoc corpus ſic abiectuꝫ reformabit. id eſt ad formā propriā reducet. Rom̄. 8º. Qui ſuſcitauit ieſum xp̄m a mortuis viuificabit ⁊ mortalia corpora noſtra ⁊c̄. Item ſanctoꝝ imitationē. Ideo dicit. Configuratū cor pori claritatis ſue Corpus ſiquidē xp̄i eſt glorificatū per gloriā diuinitatis ſue. ⁊ hoc meruit per ſuam paſſionē. quicūqꝫ ergo participat virtutē diuinitatis per gratiā et paſſionem xp̄i imitat̉: gloriabit̉. Apoc̄. 3º. Qui vicerit dabo ei ſedere mecū in throno meo ſicut et ego vici ⁊ ſe di cū patre meo in throno eius ⁊c̄. 1ᵉ. Ioh. 3º. Similes ei erimus. Mathei. 13ꝰ. Tunc iuſti fulgebūt ſicut ſol in regno patris eoꝝ. Et hoc facit ſcd̓m operationē diuini tatis ſue. id eſt per virtutē in ip̄o per quā poſſit ſibi ſubij cere omnia. Omnes enim xp̄o ſubijcient̉. quidā quantū ad ſalutē. quidam quantū ad penā. In primis exercebit miſericordiā. In ſecundis iuſticiā. psͣ. Omnia ſubieci ſti ſub pedibus eius ⁊c. 1ᵉ. corinth. 15º. Pater ſubiecit omnia filio. Ioh. 5. Quecūqꝫ pater facit ⁊ filius ſimiſ ter facit. Capitulum quartum. Taqꝫ fratres mei chariſſimi ⁊ de ſiderantiſſimi: gaudium meum ⁊ corona mea. ſic ſtate in domino chariſſimi. Euchodiam rogo: et ſynthicen deprecor idip̄m ſapere in domi no. Etiam rogo ⁊ te germane compar. ad iuua illas que mecum laborauerūt in euan gelio cum clemente et ceteris adiutoribus meis: quoꝝ nomina ſunt in libro vite. Gau dete in domino ſemper: iterum dico gaude te. Modeſtia veſtra nota ſit oībus hoībus. Dominus em̄ prope eſt. Nihil ſolliciti ſitis ſed in omni oratione ⁊ obſecratione cuꝫ gra tiarūactione petitiones veſtre innoteſcant apud deum. Et pax dei que exuperat om nem ſenſum cuſtodiat corda veſtra ⁊ intel ligentias veſtras in xp̄o ieſu. De cetero fra tres quecunqꝫ ſunt vera. quecunqꝫ pudica. quecunqꝫ iuſta. quecunqꝫ ſancta. quecunqꝫ amabilia. quecunqꝫ bone fame. ſi qua virtꝭ ſi qua laus. diſcipline hec cogitate que ⁊ di diciſtis ⁊ accepiſtis ⁊ audiſtis ⁊ vidiſtis in me. Hec agite ⁊ deus pacis erit vobiſcum. Supra ꝓpoſuit eis exempla ſequēda: hic per ammoni tionē moralē oſtendit qualiter ſe debeāt habere. Et pri mo oſtendit qualiter ſe habeant in futurū. Secūdo com mendat eos de preterito ibi. Gauiſus ſum autē ⁊c. Cir ca primū duo facit. Primo monet ad perſiſtendū in iam habito Secūdo ad ꝓficiendū in melius ibi. Gaudete in dn̄o ſemper ⁊c. Iterū prima diuidit̉ in duas partes. Qꝛ primo inducit ad perſeuerandū in generali. Secūdo po nit ſpeciales modos ad ſingulares perſonas ibi. Eucho diā rogo ⁊c̄. Circa primū. primo cōmemorat ad eos ſuū affectū Scd̓o ponit monitionē ibi. Sic ſtate ⁊c. Affectū

in epiſtolam ad Philippenſes IIII.
autem ſuū cōmendat quintupliciter. Primo ſcd̓m am rem oſtendēs eos ſibi dilectos. Vnde dicit. Fratres. ſcꝫ per fidem. Math. 23. Omnes vos fratres eſtis. Itē per chyritatē. Unde dicit. Chariſſimi. 1ᵉ. coꝝ. 10. Chariſſi mi mihi ⁊c. Item ſcd̓m deſideriū. Vnde dicit̉. Deſiderā tiſſimi. ſupra primo. Teſtis eſt mihi deus quomō cupiā ⁊cͣ. Et dico deſiderātiſſimi. qꝛ deſidero vos: vel quia me deſideratis. Item per gaudiū. Unde dicit. Gaudiū meū At hoc ſcꝫ ꝙ eſtis boni Prouer. 10. Filius ſapiēs letifi cat patrē ⁊c. Item per rationē gaudij. Unde dicit. Co rona mea. 1. theẜ. 2. Que eſt em̄ ſpes noſtra. aut gau diū. aut corona glorie? Nonne vos eſtis; ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Sic ſtate ⁊c. ponit monitionē de perſeuerantia dicēs: Sic ſtate ⁊c. i. ſicut ego ꝑſeuerate. vel ſic ſicut ſta tis. Mat. 10. Qui perſeuerauerit vſqꝫ in finē hic ſaluꝰ erit. ¶ Deinde cū dicit. Euchodiā rogo ⁊c. ſingulares monitiōes ponit. Et primo de cōcordia. Scd̓o de ſollici tudine adiutorij ibi Etiā rogo ⁊ te ⁊c. He due mulieres ſancte miniſtrabāt ſanctis in ciuitate philippenſi. ⁊ for te erat aliqua diſcordia inter eas. ideo eas ad concordiā reuocat. 2ᵉ. coꝝ. vlti. Idem ſapite. ¶ Deinde cū dicit. Etiā rogo te ⁊c. quendā rogat vt adiuuaret quaſdā per ſonas. Et dicit cōpar. qꝛ ſocius erat predicatiōis eius. rouer. 18. Frater qui iuuat̉ a fratre quaſi ciuitas for tis. Adiuua illas ⁊c. Et ad hoc rogo oēs quoꝝ noīa ⁊c. Quod ponit ne ſi alios nō noīaret turbarent̉. Quaſi di cat. Non eſt magnū ſi nō ſcribo omniū noīa. qꝛ ſunt ſcri pta in meliori loco. Mat. 5. Gaudete ⁊ exultate ⁊c. Li ber vite ẜm glo. eſt predeſtinatio ſanctoꝝ. ⁊ hoc eſt veꝝ ẜm rem. ſed differt ratiōe. Sciendū eſt autē ꝙ olim erat cōſuetudo ꝙ qui ordinabant̉ ad aliqd̓ officiū vel digni tatē ſcribebant̉ in matricula: ſicut milites et ſenatores qͥ palatio cōſcripti erāt. Omnes aūt ſancti predeſtinati eli gunt̉ a deo ad magnū. ſcꝫ ad vitā eternā. Et hec ordinaꝫ tio eſt predeſtinatio. Conſcriptio huiꝰ ordinatiōis dicit̉ liber vite. ⁊ hec cōſcriptio eſt in memoria diuina quia in quantū ordinat predeſtinat. Inquantū vero īmobiliter ſcit. dicit̉ eſſe preſcriptio. Firma ergo noticia de prede ſtinatis dicit̉ liber vite Sed nūquid aliqui inde delent̉: Sciendū eſt ꝙ aliqui ſunt ſcripti ſimpliciter. aliqui ẜm quid. Sunt em̄ aliqui predeſtīati a deo vt habituri ſim pliciter vitā eternā. ⁊ iſti ſunt ſcripti indelebiliter. Alie vt habeāt vitā eternā non in ſe ſed in ſua cauſa inquātuꝫ ordinant̉ ad iuſticiā preſentē. ⁊ tales dicunt̉ deleri de li bro vite qn̄ excedunt a preſenti iuſticia. ¶ Deinde cū di cit. Gaudete in dn̄o ⁊c. hortat̉ eos ad proficiendū in me lius. ⁊ primo ordinat eorū animū ad ꝓficiendū in meli Secūdo actū eoꝝ ibi. De cetero ⁊c. Animū autē ordinat tripliciter. ⁊ primo quantū ad ſpirituale gaudiū. Scd̓o quantū ad ſpiritualē quietē ibi. Nihil ſolliciti ⁊c. Ter tio quantū ad pacē ibi. Et pax ⁊c. Circā primū primo de ſcribit quale debet eſſe noſtrū gaudiū. Secūdo oſtendit gaudij cauſaꝫ ibi. Dn̄s ꝓpe eſt ⁊c. Neceſſariū eſt enim cuilibꝫ volēti ꝓficere ꝙ habeat ſpirituale gaudiū Pro uerb̓. 17. Animꝰ gaudens etatē floridā facit ⁊c. Condi tiones aūt quattuor veri gaudij tangit apl̓s. ⁊ primo ꝙ debet eſſe rectū qd̓ eſt qn̄ eſt de ꝓprio bono hoīs. quod nō eſt quid creatū ſed deus. p̄s. Mihi adherere deo bo nū eſt ⁊c. Tunc aūt rectuꝫ eſt qn̄ in dn̄o. Ideo dicit. In dn̄o. Reemie. 8. Gaudiū dn̄i eſt fortitudo veſtra ⁊c. Itē ꝯtinuū. Unde dicit. Semper. 1ᵉ. theẜ. vlti. Semꝑ gau dete. Qd̓ ſit qn̄ non interrumpit̉ peccato. Tunc em̄ eſt ꝯtinuū. Aliqn̄ vero interrumpit̉ per triſticiā temporalē qd̓ ſignificat imperfectionē gaudij Cū em̄ quis perfecte gaudet nō interrumpit̉ eius gaudiū. qꝛ parū curat de re ſ parū durante. Et ideo dicit. Semꝑ. Item multiplicatū ī
debet eſſe. Si em̄ gaudes de deo imminet tibi gaudere 10 3 de eius incarnatiōe. Luce.1. Euāgelizo vobis gaudiū r̄ magnū. qꝛ natus eſt ⁊c̄. Iteꝫ vt gaudeas de actiōe Pro uerb̓. 21. Gaudiū eſt iuſto facere iudiciū ⁊c. Imminet eti a am tibi gaudiū de contemplatiōe. Sap. 8º. Non habet ā̄ amaritudinē cōuerſatio illius. Item ſi gaūdes de bono e ꝓprio īminet tibi gaudere ſimiliter de bono alioꝝ. Iteꝫ ū ſi de preſenti īminet etiā de futuro. Et ideo dicit. Iterū fi ⁊c. Item debet eſſe moderatū. ne ſcꝫ effluat per volupta . tes ſicut facit gaudiū mūdi. Et ideo dicit. Modeſtia veſtra ⁊c. Quaſi dicat. Ita ſit moderatū gaudiū veſtruꝫ ꝙ nō vertat̉ in diſſolutionē. Iudith vlti. Populus erat io l cundus ẜm faciē ſanctoꝝ ⁊c. Prouerb̓. 12. Qui ſuauis eſt viuit in moderatiōibus. ¶ Et dicit. Nota ſit oībus hoībus. Quaſi dicat. Vita veſtra ſic moderata ſit in exterioribus vt nulliꝰ offendat aſpectū. Impediret em̄ cō uerſationē veſtrā. ¶ Deinde cū dicit. Dn̄s enim ꝓpe eſt tangit̉ cauſa gaudij. Homo em̄ gaudet de ꝓpinquitate amici. Dn̄s quidē ꝓpe eſt preſentia maleſtatis. Act. 1. Non longe eſt ab vnoquoqꝫ. Itē eſt ꝓpe per inhabitātē gratiā. Iaco. 4. Appropinquate deo ⁊ appropīquabit vobis. Item per exauditiōis clementiā. p̄s. Prope eſt dn̄s inuocantibus eū. Item ad remunerandū. Eſa. 14. Prope eſt vt veniat tempꝰ eius. ⁊ dies eius nō elonga bunt̉ ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Nihil ſolliciti ⁊c. oſtendit ꝙ mens noſtra debet eſſe quieta. ⁊ primo oſtendit ſuper fluā ſollicitudinē. Scd̓o oſtendit quid loco eius in men te ſuccedat ibi. Sed in omni oratiōe ⁊c. Et ſatis ꝯueniē ter ſubdit. Nihil ſolliciti ⁊c. ad hoc qd̓ dixerat. Dn̄s ꝓ pe eſt. Quaſi dicat. Ipſe oīa tribuet. vnde non neceſſe eſt ꝙ ſitis ſolliciti. Mat. 6. Ne ſolliciti ſitis anīe veſtre quid māducetis. neqꝫ corpori veſtro quid induamini ⁊cͣ Sed cōtra. qꝛ dicit̉ Ro. 12. Qui preeſt in ſollicitudine Reſpondeo. Dicendū eſt: ꝙ ſollicitudo qn̄qꝫ importat diligentiā querendi qd̓ deeſt. ⁊ hoc eſt cōmendabile. et opponit̉ negligētie. qn̄qꝫ anxietatē animi cum defectu ſpei ⁊ timore de obtinendo id circa qd̓ ſollicitat̉. ⁊ hanc ꝓhibet dn̄s. Mat. 6. ⁊ hic apl̓us. qꝛ non debet deſpera re quī dn̄s dēt ncceſſaria. Sed loco ſollicitudinis debe mus habere recurſuꝫ ad deū. 1ᵉ. petri vlti. Omnē ſolli citudinē ꝓijcientes in eū: qm̄ ipſi eſt cura de vobis. Et hoc ſit orando. Et ideo dicit. Sed in omni ⁊c. Et cōue nienter poſtꝙͣ dixit. Dn̄s prope eſt. ſubdit de petitiōe. Nouo em̄ dn̄o venienti porrigunt̉ petitiones. Et ponit quattuor que neceſſaria ſunt in qualibet oratiōe. Ora tio em̄ importat aſcenſuꝫ intellectus in deū. Et ideo di cit. In omni oratiōe Eccl̓. 35. Oratio humiliantis ſe nu bes penetrabit ⁊c. Item debet eſſe cū fiducia impetrādi ⁊ hoc ex dei miſericordia. Dan̄. 9. Neqꝫ em̄ in iuſtifica tiōibus noſtris ꝓſternimus preces ante faciē tuā. ſed in miſeratōibus tuis multis ⁊c. Et ideo dicit. Obſecratio ne que eſt ſacra cōteſtatio per dei gratiā ⁊ eius ſanctita tē. ⁊ ideo ſe humiliātis eſt. Prouerb̓. 18. Cū obſecratio ne loquit̉ pauper. Et hoc fit cū dicimus. Per paſſionē ⁊ crucē tuā ⁊c. Quia vero ingratuſ de beneficijs acceptis indignus eſt vt alia accipiat. ideo ſubdit. Cū gratiarūa ctione. 1ͤ. theẜ. vlti. In oībus gratias agite. Et tūc pro ponit petitionē. Et ideo dicit. Petitiōes veſtre Mat. 7. Petite ⁊ accipietis. Et hec quattuor ſi bene cōſidere mus habent oēs orationes eccleſie. Primo em̄ inuocat̉ deꝰ. poſt cōmemorat̉ diuinū beneficiū. Tertio petit̉ be neficiū. Quario ponit̉ obſecratio. Per dn̄m noſtrū ⁊c. Sed notandū ꝙ dicit: petitiōes veſtre innoteſcāt apud deū. Nunquid dn̄s neſcit hoc? Ideo hoc tripliciter ex ponit̉ in glo. Primo innoteſcant. id eſt approbent̉ ante deū ⁊ appareāt quaſi digne ⁊ ſancte. p̄s. Dirigat̉ domīe

Explanatio ſancti Thome
oratio mea ſicut incenſuꝫ in ꝯſpectu tuo ⁊c. Uel innote ſcant nobiſip̄is ꝙ ſemꝑ ſint apud deū. Quaſi dicat. Nō oretis ꝓpter fauorē apoſtoli. Math. 6. Tu autē cū ora ueris intra in cubiculū tuū ⁊ clauſo hoſtio ora patrē tuū in abſcondito ⁊c. Uel innoteſcāt his qui ſunt apud deū id eſt angelis per quoꝝ miniſteriū deferunt̉ deo nō qua ſi ignorāti. ſed qꝛ intercedūt pro nobis. Apoc. 8. Aſcen dit fumus incenſoꝝ de oratiōībus ſanctoꝝ de manu an geli corā deo ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Et pax ⁊c. ordinat aīm quantū ad pace per illam dico diſpoſitū. Et hāc per modū orantis optat Pax ẜm augꝭ. eſt tranqͥllitas ordīs perturbatio em̄ ordīs eſt deſtructio pacis. Hec ordīs trā qͥllitas tripliciter ꝯſiderat̉. Primo ꝓut eſt in principio ordinis. ſcꝫ in deo. Ro. 13. Que a deo ſunt ordinata ſūt ⁊cͣ. Ab iſto ꝓfundo in quo eſt pax deriuat̉ primo ⁊ perfe ctius in beatos in quibꝰ nulla eſt perturbatio: nec culpe nec pene. ⁊ ꝯſequēter deriuat ad ſanctos viros. Et quā to eſt magis ſanctus tanto minus patit̉ perturbationem mentis. p̄s. Pax multa dilgentibꝰ legem tuā: ⁊ non eſt illis ſcandalū. ſed perfecta eſt in beatis. Eſa. vlti. Ecce ego declinabo ſuper eam quaſi fluuium pacis ⁊c. Quia vero cor noſtrū ab omni perturbatiōe nō poteſt eſſe alie nū niſi per deū: oportet ꝙ per ip̄m fiat. Vnde dicit ei Et hoc ſcd̓m ꝙ conſiderat̉ in ip̄o principio exuperat omneꝫ ſenſum creatū. quia vt dicit̉. 3c. tymoth. vlti. Luceꝫ ha bitat in acceſſibilē. Iob. 36. Ecce deus magnus vincēs ſcientiā noſtrā ⁊c. Et ẜm ꝙ eſt in patria ſuperat oēꝫ ſen ſum angeloꝝ. ſed ẜm ꝙ eſt in ſanctis exuꝑat oēm ſenſuꝫ humanū non habentiū gratiā. Apoca. 2. Uicenti dabo māna abſconditū ⁊ dabo illi calculū ⁊c. Hec ergo pax cu ſtodiat corda veſtra. id eſt affectꝰ veſtros vt in nullo de clinetis a bono Prouerb̓. 4. Omni cuſtodia ſerua cor tuū. quia ex ip̄o vita ꝓcedit. Item intelligētias veſtras ſcꝫ vt in nullo deuietis a vero. Et hoc in xp̄o ieſu. Per cuius ſcꝫ charitatē conſeruat̉ affectus a malo: ⁊ per cuiꝰ fidem intellectus perſeuerat in vero. ¶ Deinde cū dicit De cetero ⁊c. ordinat actū. ⁊ primo inducit eos ad bene agendū. vbi ponit actiōis obiectū ſcꝫ bonū quod agitur Scd̓o motiuū actus. Tertio actū. Quarto fructū actus Hec quattuor ſunt hic. Obiectū autē boni actus vel eſt obiectū cognitiōis vel affectiōis. Quantū ad intellectū eſt verū. quantū ad affectū eſt bonū. Et ideo dicit. Dece tero. id eſt exquo ſic eſtis firmati cogitate que ſunt vera per fidē. Zach. 8. Pacē ⁊ veritatē diligite ⁊c. Quan tū autē ad affectū ſciendū eſt ꝙ quedā ſunt de neceſſita te virtutis. quedā ſuperaddita. De neceſſitate ſunt tria. Primo vt integer ſit in ſe. ⁊ quantū ad hoc dicit: Que cūqꝫ pudica. id eſt caſta. Iaco. 3º. Que de ſurſum eſt ſa pientia: primū quidē pudica eſt ⁊c. Item ꝙ ſit directus ad ꝓximū Vnde dicit: Quecūqꝫ iuſta ⁊c. Mat. 5. Bea ti qui eſuriūt ⁊ ſitiūt iuſticiā ⁊c̄. Item ordinatus ad deū Unde dicit. Sancta. Luce.1. Seruiamus illi in ſancti tate ⁊ iuſticia corā ipſo oībus diebus noſtris ⁊c. Obie cta autē neceſſitatis ſunt duo. ſcꝫ ꝙ ſit inductiuū ad ami citiā. Secūdo ꝙ cōſeruatiuū bone fame. Quantū ad pri mū dicit. Quecūqꝫ amabilia. id eſt que inducūt ad mu tuā amicitiā. Eccl̓. 7. Nō te pigeat viſitare infirmū. Ex his em̄ in dilectiōe firmaberis Prouerb̓. 18. Uir amica bilis ad ſocietatē magis amicus erit ꝙͣ frater. Quantū ad ſecundū dicit. Quecūqꝫ bone fame. Multa em̄ poſ ſent fieri cū bona cōſcientia que tamen ꝓpter famā ſunt. dimittēda. Eccl̓. 41. Curā habe de bono noīe. Hoc em̄ magis permanebit ꝙͣ mille theſauri magni et precioſi. Dotiuū ad operandū eſt duplex. Primo inclinatio in terioris habitus. Secūdo exterior diſciplina ſeu inſtru ctio. Quantū ad primū dicit. Si qua virtus. id eſt habtus virtutis eſt in vobis. ſcꝫ inducat vos ad hoc. Eccl̓. 44. Diuites in virtute pulchritudinis ſtudiū haben tes pacificātes in domibus ſuis. Quantū ad ſecūduꝫ di cit. Si qua laus.i. laudabilis diſciplina. ſcꝫ eſt in vobis facite bona. p̄s. Bonitatē ⁊ diſciplinam ⁊ ſcientiā doce me ⁊c. Et exponit qualis ſit iſta diſciplina dicens: Hec cogitate ſcꝫ que didiciſtis me docēte. Math. 11. Diſcite a me qꝛ mitis ſuꝫ ⁊ humilis corde ⁊c. Et. 1ͤ. theẜ. 2. Cū accepiſſetis a nobis verbū auditus dei: accepiſtis illud nō vt verbum hominū ſed ſicut eſt vere verbū dei ⁊c. Et vidiſtis per exēpla. Sic em̄ patet motiuū actus et obie ctū. qꝛ diſciplina habet̉ per doctrinaꝫ. Vnde oportet ꝙ primo capiat. Vnde dicit. Hec cogitate. Iteꝫ ꝙ ei aſſen tiat̉. Vnde dicit. Et didiciſtis ⁊ accepiſtis. Item habet̉ per auditū ⁊ viſuꝫ. Vnde dicit. Que audiſtis ⁊ vidiſtis Bonus actus eſt duplex. ſcꝫ vnus interior qui ponit ibi Hec cogitate. 1ᵉ. tymoth. 4. Hec meditare Exterior ibi Agite. Eſa. 1. Quieſcite agere peruerſe: diſcite bene fa cere ⁊c. Fructus eſt deus ibi. Et deus pacis ⁊c. Quaſi dicat. Si hoc feceritis erit vobiſcū. 2ᵉ. coꝝ. vlti. Pacē habete. ⁊ deus pacis ⁊ dilectiōis erit vobiſcū. Lectio ſecunda. Auiſus ſum in domino vehemēter g Aquoniā tandem aliquādo reflorui ſtis pro me ſentire ſicut ⁊ ſentieba tis. Occupati autem eratis. Non quaſi pro pter penuriā dico. Ego enim didici in qui bus ſū ſufficiens eſſe. Scio ⁊ humiliari ſcio ⁊ abundare. Ubiqꝫ ⁊ in omnibus inſtitutꝰ ſum: ⁊ ſatiari. ⁊ eſurire. ⁊ abundare. ⁊ penu riam pati. Omnia poſſum in eo qui me con fortat. Uerumtamen bene feciſtis: cōmuni cantes tribulationi mee. Scitis autē ⁊ vos philippenſes ꝙ in principio euangelij quā do profectus ſum a macedonia nulla mihi eccleſia cōmunicauit in ratione dati ⁊ acce pti: niſi vos ſoli. quia ⁊ theſſalonicā ſemel ⁊ bis in vſum mihi miſiſtis. non quia quero datum: ſed requiro fructū abundantē in ra tione veſtra. Habeo autem omnia ⁊ abūdo Repletus ſuꝫ ab epaphrodito que miſiſtis in odorem ſuauitatis hoſtiā acceptam pla centē deo. Deus aūt meꝰ impleat omne de ſideriū veſtrum ſcd̓m diuitias ſuas in glo ria in xp̄o ieſu. Deo autē ⁊ patri noſtro glo ria in ſecula ſeculoꝝ amen. Salutate omnē ſanctum in xp̄o ieſu. Salutant vos omnes ſancti: maxime autem qui de ceſaris domo ſunt. Gratia domini noſtri ieſu xp̄i cum ſpi ritu veſtro amen. Superius oſtendit apl̓us qualiter fideles ſe debeāt ha bere in futuꝝ: hic cōmendat eos de preterito ſibi impen lo beneficio. Et primo ponit cōmendationē. Scd̓o ter minat epiſtolā in oratiōe ⁊ ſalutatiōe. ibi. Deus aūt ⁊cͣ. Circa primū duo facit. Primo cōmendat eos de benefi cio impenſo. Scd̓o beneficiū diffuſius exponit ibi. Nō quaſi ⁊c. Item prima pars diuidit̉ in tres particulas qꝛ

in epiſtolam ad Philippenſes IIII
primo ponit gaudiū conceptū ex eoꝝ beneficio. Secūdo cōmendat eoꝝ beneficiū ibi. Quoniā tandē ⁊c. Tertio excuſat tarditatē ibi. Occupati ⁊c. Dicit ergo moneo vt gaudeatis. ſed ego gauiſus ſuꝫ ꝓpter ea que feciſtis nō in rebus: ſed in dn̄o. Abac. 3. Ego aūt in dn̄o gaudebo ⁊cͣ. Gauiſus ſum inquā vehementer. qꝛ ꝓpter filios me os. ¶ Deinde ponit̉ materia gaudij ibi. Quoniā tandē ⁊c. Bona opera ſunt opera miſericordie ⁊ dicunt̉ flores qꝛ ſicut ex flore fructꝰ ꝓuenit: ita ex eis fruitio vite bea te percipit̉. Eccl̓. 24. Flores mei fructus honoris ⁊ ho neſtatis. Qn̄ ergo opus bonū intermittit̉ ⁊ poſtea reſu mit̉ dicit̉ reflorere. Iſti aūt aliqn̄ ꝓuiderūt apl̓o. ⁊ iterū nūc ꝓuiderūt: ideo dicit eos refloruiſſe. Et hoc exponit cū ſubdit. Pro me ſentire.i. mihi cōꝑati. sͣ. 1. Sicut eſt mihi iuſtū hoc ſentire ꝓ om̄ibus vobis ⁊c. 1. mach. 10. Que noſtra ſūt ſentias nobiſcū vt ꝯſerues amicitias ad nos ⁊c. ¶ Sicut ⁊ olī ſcꝫ qn̄ mihi ꝓuidiſtis. Et hoc tan dem aliqn̄ qꝛ licet tarde: tamen aliqn̄ feciſtis Ro. 1. Si qūo tandem aliqn̄ ꝓſperuꝫ iter habeā ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Occupati ⁊c. excuſat tarditatē. Quaſi dicat. Nō imputo negligētie vel culpe. ſed neceſſitati. qꝛ eratis oc cupati propter tribulatiōes quas paſſi eſtis. Eccl̓. 40º. Occupatio magna creata eſt oībus hoībus ⁊c. ¶ Dein de cū dicit Non quaſi ꝓpter ⁊c. beneficiū exponit. ⁊ pri mo cauſaꝫ gaudij. Scd̓o beneficiū quo floruerūt ibi Eci tis aūt ⁊ vos ⁊c. Tertio cōmemorat bene ficiuꝫ pn̄s ibi. Habeo aūt oīa ⁊c. Item prīo excludit cauſaꝫ gaudij exti matā. Scd̓o ꝓpriā mentis ꝯſtantiā ibi. Ego em̄ didici Tercio approbat beneficientiā ibi. Verūtamen bene fe ciſtis ⁊c. Dicit ergo. Non gaudeo ꝓpter penuriā a vo bis ꝓpulſaꝫ que grauis erat. Eſa. 48. Elegi te in cami no paupertatis. Sed tn̄ nō deprimit animū niſi eoꝝ qui in diuitijs delectant̉: aut qui gloriantur in ſubſtātia. Et ideo apl̓us non triſtat̉ de paupertate. cuiꝰ ratio eſt con ſtantia mentis eius quā primo ponit. Scd̓o cauſam eiꝰ ibi. Oīa poſſuꝫ ⁊c. Item primo ponit ꝯſtantiā in ſpecia li caſu. Scd̓o generaliter in oībus. ibi. Ubiqꝫ ⁊c. Dicit ergo paupertatē nō timeo qꝛ didici ⁊cͣ. Nihil demōſtrat ita mentē ſapientis perfecti ſicut ꝙ ſciat vti quolibet ſta tu. Sicut em̄ eſt bonus dux qui in quolibet exercitu ope rat̉ ẜm exigentiā eius. ⁊ coriarius qui ex quolibet corio facit optimos ſotulares. ſic ille perfectus eſt qui ſcit vti quolibet ſtatu vt ſi ſit in magno nō eleuet̉ ⁊ ſi in minimo nō deijciat. Et ideo dicit. Didici ⁊c. Eſa. 50. Dn̄s deꝰ aperuit mihi aurē ego aūt non ꝯtradico retrorſū nō abij ⁊c. Et hoc ſufficit ſi parū habeo: ſi multū ſcio me cōtem perare. Et ideo ſe exponit dicēs: Scio humiliari. Hūili tas aūt qn̄qꝫ dicit virtutē quandā. Luc. 14. ⁊. 18. Qui ſe humiliat exaltabit̉ ⁊c. Qn̄qꝫ deiectionē. p̄s. Humilia uerunt in cōpedibus pedes eius ⁊c. Et ſic loquit̉ hic di cens: Scio humiliari.i. abiectionē ſuſtinere moderate ſicut oportet. Et qꝛ hoīes exaltant̉ per diuitias ⁊ depri munt̉ per paupertatē. ideo exaltationē vocat abūdantiā Et in vtroqꝫ eſt periculū. qꝛ ex abūdantia erigit̉ animus ꝯtra deū. ex paupertate deijcit̉. Et ideo dicit̉ Prouerb̓. 30. Paupertatē ⁊ diuitias ne dederis mihi. Sed apl̓s loqͥt̉ melius qꝛ virtute ī vtroqꝫ ſcit vti. ⁊ hoc vbiqꝫ.i. in omni loco. ⁊ negocijs. ſtatibus. ⁊ ꝯditōibus inſtitutus. ſicut. 2. coꝝ. 6. In oībus exhibeamus noſmetip̄os ſicut dei miniſtros ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Oīa poſſuꝫ ⁊c. po nit cauſam ſue cōſtantie dicēs: Oīa poſſuꝫ ⁊c. Quaſi di cat. Non poſſē hos inſultus ſuſtinere niſi manu dei me ꝯfortante. Ezech. 3. Manus dn̄i erat mecū. Eſaie. 40. Qui ſperāt in dn̄o mutabūt fortitudinē aſſument pēnaſ ſicut aquile ⁊c. Sed nūqͥd ſuꝑfluit qd̓ miſimus cū ſcias egere? Non. qꝛ licet ſciaꝫ penuriā pati qd̓ eſt virtus. tn̄
nō debet mihi ſubuentio ſubtrahi. Ro. 12. Neceſſitati bus ſanctoꝝ cōicantes. Heb. 10. Nam ⁊ vinctis cōpaſſi eſtis. Et ſic patet cauſa gaudij. ¶ Scd̓o cōmemorat preteritū beneficiū ibi. Scitis aūt ⁊c. A quibuſdā em̄ nihil acctpiebat. ſcꝫ corinthijs ⁊ theſſalonicenſibus. ⁊ hoc qꝛ corinthij erāt auari ⁊ cū turbatiōe mīſtraſſent. ſꝫ qꝛ theſ ſalonicenſes erāt ocio dediti: laborabat dans eis exem plū laborādi. Iſti vero erāt boni in abſentia ⁊ pn̄tia. Vn de dicit. 2. coꝝ. 11. Alias eccleſias expoliaui accipiēs ſti pendiū ad mīſteriū vr̄m. ¶ In rōe dati ſpūalis ⁊ accepti tꝑalis. 1ͤ. coꝝ. 9. Si nos vobis ſpūalia ſeminauimꝰ. nō magnū eſt ſi nos carnalia veſtra metamus ¶ Quia ⁊ in theſſalonica ⁊c. Et hoc eſt argumentū ꝙ papa poteſt ab vna eccleſia acciꝑe in ſubſidiū aliaꝝ nō aūt ſine oī cauſa. ¶ Sciendū eſt aūt ꝙ cū quis dat aliquid alicui: duo ſūt ꝯſiderāda. ſcꝫ ſubſtātia muneris ⁊ meritū dantis. qͥ gau det de tꝑalibus gaudet de ſubſtātia muneris nec querit niſi dantē: ⁊ hic eſt mercenarius. Qui aūt querit meritū querit fructū virtutis ⁊ iuſticie. Et talis eſt paſtor. Fru ctū inꝙͣ qui abūdat in ratiōe veſtra. Rō dicit̉ dupliciter vel ẜm ꝙ eſt virtus aīe. ⁊ ſic oīs virtus eſt ratiōis. Ro. 12. Ratiōabile obſequiū veſtrū Qn̄qꝫ eſt rōcinatio ⁊ cō putatio. Mat. 18. Qui voluit rationē ponere cū ſeruis ſuis ⁊c. Ideo dicit abundantē in ratiōe. qꝛ plus dabant ꝙͣ tenerent̉. qꝛ quidā tantū in pn̄tia: ſed iſti etiam mitte bant romā. ¶ Habeo aūt q̄ miſiſtis ⁊c. Acceptis.i. his que miſiſtis. In odorē ⁊c. Leuit. 3. ⁊. 4. Offerre holo cauſtū in odorē ſuauitatis dn̄o. Eſt em̄ odor deo ſuauis deuotio offerentiū ⁊ inter oēs hoſtias multū valent ele moſine. Heb. 13. Bn̄ficiētie aūt ⁊ cōionis nolite obliui ſci. talibus em̄ hoſtijs ꝓmeret̉ deus. ¶ Deinde cū dicit Deus aūt ⁊c. finit epl̓aꝫ in oratiōe. ⁊ primo ponit oratio nē. Deus aūt meus ⁊c. Unus deus eſt oīm per creatio nē ⁊ potentiā. ſed meus qꝛ ſingulariter ei ſeruio. Ro. i. Teſtis em̄ eſt mihi deus cui ſeruio ⁊c. Impleat ⁊cͣ. qꝛ impleſtis meū. Et hoc poteſt dn̄s qꝛ abundat ẜm diuiti as. Ro. 10. Idem dn̄s oīm diues in oēs qui inuocāt illū ⁊c. Et hoc veꝝ in gloria ſcꝫ ſua. qꝛ ibi īplebit̉ totū deſi deriū. p̄s. Satiabor cū apparuerit gloria tua. p̄s. Qui replet in bonis deſideriū tuū. Et hoc in xp̄o. i. per xp̄m. 2. petri. 1. Per quē maxīa nobis ⁊ precioſa donauit ⁊c̄. Et de oībus his ſit deo trinitati ⁊ patri noſtro gloria ⁊cͣ I. tymoth. 1. Soli deo honor ⁊ gloria ⁊c. Seculū eſt ſpa ciū ſeu duratio generatiōis aut memorie hoīm. Poſita primo oratiōe. ⁊ ſcd̓o gratiarūactiōe. Tertio ponit ſalu tationē. ¶ Oēm ſanctū.i. fideles in xp̄o. qꝛ per xp̄m ſanj ctificati. Heb. 13. Vt ſanctificaret per ſuū ſanguinē popu lū extra portā paſſus eſt. Et patet per totū ¶ Maxeī ⁊c. Et per hoc intelligit̉ ꝙ multos de familia ceſaris cōuer tit. ſupra primo. Vt vincula mea manifeſta in xp̄o fierēt in oī pretorio ⁊ ceteris hoībus ⁊c. Quāuis aūt. Math. II. dicat̉. Qui mollibus veſtiunt̉ in domibus regū ſunt ⁊c. tn̄ ad ꝓmouendū bonos ⁊ impediendū malos videt̉ licitū ſanctis in curijs regū cōmorari ſed nō ꝓpter deli tias ⁊ ꝯcupiſcentiā voluptatū. Et dicit. Qui de ceſaris domo ſunt vt eos animet ad gaudiū ⁊ ad fidē ¶ Deinde ponit ſuā ſalutationē de manu ſua diēs: Gratia dn̄i ⁊cͣ. ¶ Explicit deuotiſſima expoſitio doctoris angelici ſan ctiſſimi Thome de aquino ordinis fratrū predicatoꝝ ſu per epl̓a glorioſi apl̓i ſancti Pauli ad philippenſes. ¶ Incipit ſubtilis explanatio eiuſdē glo rioſiſſimi doctoris ſancti Thome de aqui nō ordinis fratrū predicatoꝝ ſuper epiſto ſtola ſanctiſſimi Pauli apl̓i ad coloſſenſes.
I ij

Explanatio ſancti Thome
Prologus. HOLEGEVal caſtra gladio ſuo ⁊cͣ. 1. Macha.3. Hec verba congruūt materie huiꝰ ẜ epiſtole ad coloſſenſes: quia totus ſtatus huius vite eſt in pugnatiōe militantiū: quoꝝ habitacula caſtra dicunt̉ Iob. 7. Militia eſt vita ho minis ſuper terrā. ideo habitacula fideliū noīe caſtrorū figurant̉. Unde eccleſia ſimilitudinē habet caſtroꝝ. Ge neẜ. z2 Caſtra dei ſunt hec ⁊c. Hec caſtra tripliciter im pugnant̉. A quibuſdā quaſi obſidentibus qui manifeſte ſe erigūt contra eccleſiā. Apoc. 20. Aſcenderūt ſuper la titudinē terre ⁊ circuierūt caſtra ſanctoꝝ ⁊ ciuitatē dile ctā ⁊c. Ab alijs latenter decipit̉ ſicut ab hereticis Ro. vlti. Per dulces ſermones ⁊ benedictiōes ſeducūt cor da hominū ⁊c. 2ͤ. tymoth. 3. Mali autē homīes ⁊ ſedu ctores ꝓficient in peius errātes ⁊ in errorē mittētes ⁊c. A quibuſdā ſcꝫ domeſticis per diuerſas corruptelaſ pec catoꝝ que ſunt ex corruptiōe carnis. Gal̓. 5. Caro cōcu piſcit aduerſus ſpiritū ⁊ ſpūs aduerſus carnē ⁊cͣ. Ephe. vlti. Non eſt nobis colluctatio aduerſus carnē ⁊ ſangui nē: ſed aduerſus principes ⁊c. Prelati eccleſie ſunt du ces. p̄s. Principes iuda duces eoꝝ ⁊c. Ad quoꝝ officiū pertinet cōtra oīa predicta caſtra eccleſie munire. Cōtra peccata quidē per exhortatiōes. Eſa. 58. Annūcia po pulo meo ſcelera eoꝝ ⁊ domui iacob peccata eoꝝ. Con tra hereticos per ſanā doctrinā. Tyt. 1. Amplectentem eū qui ẜm doctrinā eſt fidelē ſermonē ⁊c. Cōtra perſecū tores exemplo. ſcꝫ patienter tolerādo ſicut paulus prote xit gladio ſpirituali. qꝛ in ſuis epiſtolis corripiebat pec cata. cōfutabat hereſes. animabat ad patientiā. De pri mo ephe. 5. Fornicatio autē ⁊ oīs immūdicia aut auari tia. nec nominet in vobis ⁊c. De ſecūdo tyth. 3. Hereti cū hominē poſt primā ⁊ ſecundā correctionē deuita ⁊c. De tertio. 2º. coꝝ. 11. Per totū patet qūo animabat ad patientiā. Et ſic tangunt duo in verbis ꝓpoſitis ſcꝫ ec cleſie ſtatus cū dicit̉. Caſtra. ⁊ apoſtoli ſtudiū ibi. Pro texit. In caſtris autē debet eſſe ſollicitudo ad mala vitā da. Deutro. 23. Ut ſint caſtra tua ſancta ⁊ nihil in eis ap pareat feditatis. Item ordo ad ducē ⁊ ad ſe. Canti. 7º. Quid videbis in ſunamite niſi choros caſtroꝝ? Geneẜ. 32. Caſtra dei ſunt hec. Item terror ad hoſtes. Can. 6. Terribilis vt caſtroꝝ acies ordinata ⁊c. Sed apoſtolꝰ circa protectionē erat ſollicitus tanꝙͣ paſtor cuius eſt di rigere oues diligenter ne errent. Ioh. 10. Ante eas va dit ⁊c. Et ſic apoſtolus faciebat. Phil̓. 3º. Imitatores mei eſtotē ſicut ⁊ ego xp̄i ⁊c. Item paſcere abundāter ne deficiant. 5ᵉ. petri. 5º. Paſcite qui in vobis eſt dn̄i gre gem ⁊c. Et ſic apoſtolus faciebat. 1ᵉ. corinth. 3º. Tanꝙͣ paruulis lac dedi vobis. Item defendere potēter ne pe reant Eccl̓. 7. Noli velle fieri iudex niſi valeas virtute irrumpere iniquitates ⁊c. 1. Regū. 17. Paſcebat ſeruꝰ tuus patris ſui gregem: ⁊ veniebat leo vel vrſus ⁊c̄. Et ideo dicit ꝙ apoſtolus ꝓtegebat caſtra. id eſt eccleſiam dei gladio quod eſt verbū dei vt dicit̉ Epheẜ. 6º. Heb. 4º. Uiuus eſt enim ſermo dei et efficax ⁊ penetrabilior omni gladio ancipiti ⁊c. Sic ergo materia huius epiſto le eſt hec: quia in epiſtola ad epheſios oſtendit modum eccleſiaſtice vnitatis. In epiſtola ad philippenſes oſtē dit eius ꝓfectum ⁊ confederationē. In hac autem agit de eius cōuerſatione contra hereticos qui deprauaue rūt eos ſeducendo ⁊c. Capitulum primū.
Aulus apoſtolus ieſu xp̄i per vo lūtatem dei et tymotheus frater his qui ſunt coloſſis ſanctis ⁊ fi I delibus fratribus in xp̄o ieſu. Diuidit̉ autē hec epiſtola in ſalutationē ⁊ tractatū. ibi. Gratias ⁊c. Item primo ponunt̉ perſone ſalutātes. Se cūdo perſone ſalutate ibi. His qui ſunt ⁊c. Tertio bona optata ibi Gr̄a vobis ⁊c. Circa primū pͥº ponit̉ principa lis perſona. Scd̓o adiūcta ibi. Et tymotheus ⁊c. Prin cipalis primo tangit̉ ex noīe paulus. id eſt humilis Ta les em̄ percipiūt ſapientiā. Mat. 11º. Abſcondiſti hec a ſapiētibus ⁊ prudentibus: ⁊ reuelaſti ea paruulis. Et iō docet eam. Secūdo ab officio. ſcꝫ apl̓s. id eſt miſſus. ſcꝫ ad ꝓcurandū ſalutē fideliū. Actuū. 13. Segregate mihi barnabā ⁊ ſaulū in opus quo aſſumpſi eos ⁊c. Ioh. 20. Sicut miſit me pater ⁊ ego mitto vos ⁊c. Et apl̓us non cuiuſſibet ſed ieſu xp̄i cuius gloriā querit. nō ſuijpſius. 2ͤ. coꝝ. 4. Non enim noſmetip̄os predicamus ſed ieſuꝫ xp̄m dominū noſtrū. nos autē ſeruos veſtros per ieſum ⁊c. Sed quidā peruenerunt ad officiū ex ira dei propter peccatū populi Iob. 34. Qui regnare facit hoīem ypo critā ꝓpter peccata populi. Oſee. 13. Dabo tibi rege in furore meo. At ideo dicit. Per voluntatē dei. ſcꝫ eiꝰ be neplacitū. Iere.3. Dabo vobis paſtores iuxta cor meuꝫ ⁊ paſcent vos ſciētia ⁊ doctrina ⁊c. Perſona adiūcta eſt tymotheus. vt ſcꝫ in ore duoꝝ vel triū ſtet omne verbū. vt dicit̉ Deutro. 17º. Prouerb̓. 18º. Frater qui iuuat̉ a fratre quaſi ciuitas firma ⁊c. Perſone ſalutate ponunt ibi. His ⁊c. Sancti dicunt̉ maiores Luce.1. Seruiamꝰ illi in ſanctitate ⁊ iuſticia corā ipſo ⁊c. Fideles dicuntur minores qui ſaltē verā fidem tenēt. qꝛ ſine fide impoſſi bile eſt placere deo. vt dicit̉ Heb. 11ꝰ. Uel ſanctis. id eſt in baptiſmo ſanctificatis. ⁊ fidelibus. id eſt permanēti bus in fide accepta. Prouer. 28. Uir fidelis multū lau dabit̉ ⁊cͣ. ¶ Deinde ponūtur bona optata ſcꝫ gratia que eſt principiū omnis boni. Rom̄. 3. Iuſtificati gratis per gratiā ip̄ius ⁊c. Pax que eſt finale bonū oīm. p̄s. Qui poſuit fines tuos pacē ⁊c. Et per cōſequens optat om̄ia bona media. Et hoc a deo. p̄s. Gratiā ⁊ gloriā dabit do minus ⁊c. Patri dn̄i noſtri ieſu xp̄i. ſcꝫ per naturā. ſed noſtro per gratiā. Et dn̄o ieſu xp̄o. ⁊ ſic patre noſtro ſcꝫ deo ī trinitate. ⁊ dn̄o ieſu xp̄o ꝙͣtū ad naturā aſſumptā. Lectio ſecunda. Ratias agimus deo ⁊ patri domini g Inoſtri ieſu xp̄i ſemper ꝓ vobis orā tes. audiētes fidem veſtram in xp̄o ieſu ⁊ dilectionem quaꝫ habetis in ſanctos omnes propter queꝫ que repoſita eſt vobis in celis: quam audiſtis in verbo veritatis euangelij quod peruenit ad vos ſicut et in vniuerſo mundo eſt ⁊ fructificat ⁊ creſcit ſi cut in vobis ex ea die qua audiſtis ⁊ cogno uiſtis gratiā dei in veritate: ſicut didiciſtis ab epaphra chariſſimo cōſeruo noſtro qui eſt fidelis ꝓ vobis miniſter xp̄i ięſu. Qui etiam manifeſtauit nobis dilectionem ve ſtram in ſpiritu. Hic accedens ad propoſitū incipit epiſtolarē tractatū: ⁊ primo cōmendat euangelij veritatē. Scd̓o ꝯtra ꝯtrariā tia ꝓtegit veritatē ſtatus huius in 2º. cap. ibi. Volo em̄ ſcire vos ⁊c. Circa primū duo facit. Primo comendat

in epiſtolam ad Coloſſenſes I.
euangelice fidei veritatē. Secūdo actorē huius ſtatus. ihi. Qui eſt ymago ⁊c. Item prima in duas. qꝛ primo agit gratias ꝓ beneficijs ſpecialiter exhibitis coloſſen ſibus. Secūdo ꝓ exhibitis generaliter eccleſie ibi. Gra tias agentes ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo cōmen dat gratiarūactionē deo pro iſtis. Secūdo oſtendit ora tionis materiā ibi. Audientes ⁊c. Iterū prima in duas. quia primo p̄mittit gratiarūactionē. Secūdo orationē. ihi. Orantes. Dicit ergo. Gratias agimꝰ deo actori gra tiarū.ī. theẜ. vlti. In oībus gratias agite. Et hoc ſemꝑ ꝓ preteritis ⁊ futuris. Licet em̄ non cōtinue in actu poſ ſimus orare: tamē ſemper ex habitu charitatiſ debemus orare. i. theẜ. vlti. Sine intermiſſione orate ⁊c. Luce. 18. Oportet ſemper orare. ¶ Deinde ponit̉ materia. et primo gratiarūactionis. Scd̓o oratiōis ibi. Ideo ⁊ nos ⁊cͣ. Circa primū primo cōmemorat bona eorū. Secūdo quomō fuerūt ea adepti ibi. Quā audiſtis ⁊c. Bonū no ſtrū principaliter eſt in fide ſpe ⁊ charitate. Per fidē em̄ habemꝰ noticiā dei. per ſpem eleuamur in ip̄m. ſed cha ritate vnimur ei. 1ͤ. coꝝ. 13. Nunc aūt manēt fides. ſpes charitas tria hec ⁊c̄. Et ideo de iſtis tribus gratias agit Primo ꝙ fidem habēt. Non em̄ ipſe predicauerat eis. ſed quidā diſcipulus epaphras noīe. ⁊ poſtea archippꝰ Et ideo dicit. Audientes fidē que eſt principiū ſpūalis vite. Abac. 2. Iuſtus meus ex fide. Heb. 11. Accedentē ad deū oportet credere ⁊c. Sed hec fides ſine dilectiōe operante eſt mortua. vt dicit̉ Iaco. 2. Et ideo oportet ꝙ aſſit dilectio operās. Gal̓. vlti. In xp̄o ieſu neqꝫ circūci ſio aliqͥd valet neqꝫ prepuciū ſed noua creatura. Et iō di cit. Et dilectionē quā habetis ⁊cͣ. Eſt aūt quedā dilectio charitatis ⁊ quedā mūdana: ſed mūdana non ſe extendit ad oē s. qꝛ dilectio ad illos eſt cū quibus eſt cōio: que eſt cauſa dilectiōis ⁊ hec cā in dilectiōe mundana nō ſe ha bet ad oēs: ſed tantū eſt cū cōſanguineis ⁊ mūdanis. ſed dilectio charitatis ſe extendit ad oēs. Et id eo dicit. In oēs. Nam ⁊ ſi peccatores diligant̉ per charitatē hoc eſt vt ſint ſancti. 1. Io. 3. Nos ſcimus qm̄ tranſlati ſumus de mortē ad vitā qm̄ diligimus fratres. Itē dilectio mū di habet fructū in hoc mūdo: ſed charitas in vitā eternā. Et ideo tertio ſubdit de ſpe dicēs. Propter ſpeꝫ que re poſita eſt.i. ꝓpter gloriā eternaꝫ que ideo dicit̉ ſpes. qꝛ ꝓ certo cuſtodit̉ Iob. 19º. Repoſita eſt hec ſpes mea in ſinu meo. ¶ Deinde cū dicit. Quā ante audiſtis ⁊c. oſtē dit qūo adepti ſunt iſta. Et prīo cōmendat doctrinā euā gelicā. Scd̓o miniſteriū ibi. Sicut didiciſtis ⁊c. Itē pri mo cōmendat doctrinā a veritate Scd̓o ab eiꝰ dilatatio ne ibi. Qd̓ peruenit ⁊c̄. Tertio a ꝓfectu ibi. Et fructi fi cat ⁊c. Dicit ergo. Quā audiſtis ſcꝫ ſpem vel rē ſpera tam. Et hoc in verbo veritatis euangelij. Hec em̄ exce dit oīa. 1ͤ. coꝝ. 2. Nec oculus vidit: nec auris audiuit: nec in cor homīs aſcendit ⁊c. Et ideo deus eaꝫ reuelat. Mat. 3. Penitentiā agite appropinquabit em̄ regnū ce loꝝ ⁊c. Hec aūt eſt ſpes vera nō vana. ſicut qn̄ ꝓmittēs eſt mendax qꝛ in verbo veritatis. Ioh. 17. Sermo tuus veritas eſt. ¶ Deinde cū dicit. Qd̓ peruenit. cōmenda tur doctrina xp̄i a dilatatiōe. qꝛ nō ſolū ꝑuenit ad vos: ſed in vniuerſo mūdo. p̄s. In oēm terrā exiuit ſonus eo rū ⁊c. Mat. 24. Oportet hoc euangeliū regni predica ri in vniuerſo orbe. ⁊ tūc erit cōſūmatio. Sed qūo? Non. dum eſt ꝯſūmatio cū predicatū ſit in vniuerſo mūdo Re ſpondeo. Aliqui dicūt ꝙ euangeliū xp̄i non eſt euange liū regni. Sed hoc eſt falſum. qꝛ dn̄s dicit hoc euangeli um regni. Sed dicendū eſt: ſcd̓m criſoſtomū ꝙ adhuc viuentibus apl̓is euangeliū xp̄i eſt diuulgatū per totuꝫ mundū ſaltē quantū ad famā qd̓ eſt valde miraculoſum ꝙ in quadraginta annis ſic creuerit doctrina xp̄i. Et ſic
dicit in vniuerſo mūdo quantū ad famā ⁊ tunc erit cōſūmatio. id eſt deſtructio hieruſalē. Scd̓m augꝭ. autē hoc non eſt verū qꝛ adhuc tꝑe ſuo erant alique gentes in qui bus nondū erat eccleſia. Et ideo ip̄e dicit hoc eſſe intelli genduꝫ qn̄ predicabit̉. Ita ꝙ quādo in oībus gentibus eccleſia erit fundata licet aliqui ſint credentes aliqui nō tūc erit finis. ⁊ hoc non tꝑe apl̓i: ſed circa finē mundi. et ſic in vniuerſo mūdo loquit̉ apl̓us de futuro ſicut de pre ſenti ꝓpter certitudinē euentus. p̄s. In omnē terrā exi uit ſonus eoꝝ ⁊c. Poteſt tamē dici ꝙ ſcd̓m famā eſt di uulgatū per totū mundū ſed nō ẜm fundationē. ¶ Dein de cōmendat doctrinam xp̄i quantū ad fructū per bona opera ibi. Et fructificat ⁊c. Eccl̓. 24. Flores mei fructꝰ honoris ⁊ honeſtatis ⁊c. Mat. 13º. Attulit fructū aliud centeſimū. aliud ſexageſimū. aliud triceſimū ⁊c̄. Et cre ſcit ſcꝫ in multitudine credentiū Act. 2. Dn̄s autē auge bat qui ſalui fierent quottidie in idip̄m. Et hoc magne poteſtatis fuit. qꝛ ſicut in vobis: ita et in alijs. Audiſtis predicationē ⁊ cognouiſtis approbādo. ¶ Conſequēter cōmendat miniſteriū tripliciter. Primo per cōparatio nē ad ſe. Secūdo per cōparationē ad ipſos. Tercio quā tū ad vtroſqꝫ. Dicit ergo. Edocti eſtis per euangeliū ſi cut ab epaphra didiciſtis cōſeruo. Apoc. vltimo. Con ſeruus tuus ſum ⁊ fratrū tuoꝝ ⁊c. Qui eſt fidelis mini ſter. ſcꝫ nō querens que ſua ſunt. 1ͤ. coꝝ. 4. Sic nos exi ſtimet homo vt miniſtros xp̄i ⁊ diſpēſatores miniſterio rū dei ⁊c. Qui fuit mediator inter apoſtolū et iſtos. vn de ſignificauit. id eſt manifeſtauit ⁊c. Lectio tertia. Deo et nos ex qua die audiuimus: non ceſſamus pro vobis orantes ⁊ poſtulātes vt impleamini agnitio ne voluntatis eius in omni ſapiētia ⁊ intel lectu ſpiritali: vt ambuletis digne deo per omnia placentes in omni opere bono fru ctificantes ⁊ creſcētes in ſcientia dei: in om ni virtute confortati ſcd̓m potentiā clarita tis eius in omni patientia ⁊ longanimitate cū gaudio gratias agentes deo ⁊ patri: qui dignos nos fecit in parteꝫ ſortis ſanctoꝝ in lumine. Qui eripuit nos de poteſtate tene braruꝫ ⁊ tranſtulit in regnū filij dilectionis ſue: in quo habemus redemptionē ⁊ remiſ ſionem peccatorum. Supra poſuit materiā gratiarūactionis oſtendēs ꝓ qui bus bonis gratias egit: hic oſtendit orationē oſtendens quid ꝓ eis petit. Et primo premittit ꝯditiones oratiōis Secūdo ſubdit bona petita ibi. Vt impleamī ⁊c̄. Ora tio tres habet cōditiōes. Primo ꝙ ſit tempeſtiua. Vn de ſubdit. Ex qua die ⁊c. ſupple cepimus orare. Ier. 31. Exquo locutus ſuꝫ de eo. adhuc recordabor eius ⁊c. Se cūdo ꝙ ſit cōtinua. ibi. Non ceſſamus ⁊c. 1. Regū. 12. Abſit aūt a me hoc peccatū in dn̄o vt ceſſem orare ꝓ vo bis ⁊c̄. Ro. 1º. Sine intermiſſione memoriā veſtri facio ſꝑ in or̄oibus meis ⁊c. Tertio multiplex ⁊ perfecta ibi Orātes ⁊ poſtulātes. Or̄o eſt aſcēſus mētis ī deū. Po ſtulatio eſt reꝝ petitio. Or̄o dꝫ p̄cedere vt deuote petēs exaudiat̉ ſicut petentes premittūt perſuaſionē vt incli nent: ſed nos debemus p̄mittere deuotionē ⁊ meditatio nē dei ⁊ diuinoꝝ. non vt eū flectamus: ſed vt nos eriga mus in eū. Tria aūt petit. ſcꝫ cognitionē veritatis. ibi. y
I iij

Explanatio ſancti Thome
Ut impleamini ⁊c. Operationē virtutis ibi. Ut ambu letis ⁊c. Tolerantiā maloꝝ ibi. In omni patiētia. Tri plicem vero cognitionē optat ſcꝫ agendoꝝ. Vnde dicit. Ut impleamini in agnitiōe ⁊c. id eſt vt plene cognoſca tis voluntatē dei. 1ͤ. theẜ. 4. Hec eſt volūtas dei ſancti ficatio veſtra vt abſtineatis ⁊c. Ille ergo cognoſcit vo luntatē dei qui in ſanctitate viuit. Qui ergo peccat non cognoſcit vol untatē dei. quia oīs peccans eſt ignorans Rom̄. 12. Ut ꝓbetis que ſit volūtas dei ⁊c. Item cogni tionē diuinoꝝ ibi. In omni ſapiētia que eſt cognitio di uinoꝝ ẜm auguſt. Sap. 1. Sentite de dn̄o in bonitate. Iteꝫ ſpiritualiū donoꝝ ibi. Et intellectu ſpiritali. id eſt non haꝝ corporaliū rerū. 1ᵉ. corinth. 2. Nos autē nō ſpi ritū huius mūdi accepimus. ſed ſpiritū qui ex deo eſt ⁊cͣ. Et aꝑte coniūguntur hec duo ſapiētia ⁊ intellectus. qꝛ minor eſt ſapiētia ſi intellectu careat vt dicit Gregoriꝰ. ⁊ inutilis eſt intellectus ſine ſapiētia. quia ſapientia iudi cat ⁊ intellectus capit ⁊ nō valet caꝑe niſi iudicet. ⁊ ecō uerſo. Glo. dicit ꝙ primū ſumit̉ generaliter. Secundū pertinet ad actiuā vitā. Tertiū ad contemplatiuā. Nec ſufficit cognoſcere: quia ſciēti bonū ⁊ nō operanti pecca tū eſt illi vt dicit̉ Iaco. 4. Unde oportet ꝙ aſſit virtuo ſa operatio quā prīo tangit ibi. Vt ambuletis digne deo Indigne em̄ ambulat qui non viuit ſicut decet filiū dei. 2ͤ. corinth. 6º. In oībus exhibeamus noſmetip̄os ſicut dei miniſtros in multa patiētia ⁊c̄. 1. theẜ. 4. Sicut pre diximus ⁊ teſtificati ſumus. Secūdo tangit rectā inten tionē ibi. Per om̄ia placentes. Sap. 4. Placēs deo fa ctus eſt dilectus ⁊c. Tertio ſtudiū ꝓficiendi ibi. In om ni opere bono ⁊c. Semper em̄ homo debet niti ad vlte rius bonū. Eccl̓. 24. Flores mei fructus honoris ⁊ ho neſtatis ⁊c. Rom̄. 6. Habetis fructū veſtrū in ſanctifica tionē ⁊c. Ad fructificationē ſequitur augmentū ſciētie. ideo dicit. Et creſcētes ⁊c. Ex hoc em̄ ꝙ aliquis ſtudet implere mandata diſponit̉ ad cognitionē. p̄s. Super ſe nes intellexi: quia mādata tua queſiui. Sap. 1. Non ha bitabit in corpore ſubdito peccatis ⁊c. Et dicit dei: non mūdi. Sap. 10. Dedit illi ſcientiā ſanctoꝝ ⁊c. ¶ Dein de tangit tolerantiā malorū. quia ad virtutē non ſufficit ſcire vel velle niſi īmobiliter operet̉ quod nō poteſt eſſe ſine patiētia ⁊ maloꝝ tolerantia. Et ideo dicit. In omni virtute cōfortati. Eccl̓. 44. Diuites in virtute pulchri. tudīs ſtudiū habentes Que virtus eſt a deo. Un̄ dicit. ẜm potentiā claritatis eius. Epheẜ. 6. Confortamini in dn̄o. Sed addit claritatis eius. id eſt xp̄i qui eſt claritaſ patris. quia pergere ad peccatū eſt pergere ad tenebras Sap. 7. Uapor eſt em̄ virtutis dei ⁊ emanatio quedam eſt claritatis oīpotentis dei ſincera. ¶ Deinde cū dicit. In oī patientia ⁊c. petit eis tolerātiaꝫ in aduerſis. Qui dam enim deficiūt vel ꝓpter difficile aduerſorū. et ideo opor tet habere patientiā Luce. 21º. In patiētia veſtra poſſidebitis anīas veſtras. Vel ꝓpter dilationē premij Et ideo dicit. Et longanimitate. Que facit ſuſtinere rē ꝓmiſſam. Abac. 2. Si morā fecerit expecta eū ⁊c. Heb. 6. Longanimiter ferēs adeptus eſt repromiſſionē Sed aliqui hec duo vitāt: ſed cū triſticia. Contra hoc dicit. Cum gaudio. Iaco. 3. Omne gaudiū exiſtimate fratres cū in varias temptatiōes incideritis ⁊c. ¶ Deinde cū di cit. Gratias agentes ⁊c. agit gratias ꝓ beneficijs exhi bitis oībus fidelibus. Et hoc ꝓ beneficio gratie qd̓ pri mo ponit. Secūdo fructū gratie ibi. Qui eripuit ⁊c. Di cit ergo. Oramus ꝓ vobis agētes gratias deo ſcꝫ creā ti. ⁊ patri. ſcꝫ adoptanti. qui dignos ⁊c. Dixerūt aliqui ꝙ dona gratiarū dant̉ pro meritis. ⁊ ꝙ deus dat dignis gratiā non aūt indignis. ideo hoc excludit apl̓s. qꝛ quic quid habes dignitatis ⁊ gratie: hoc deꝰ fecit in te. ergo
⁊ effectus gratie. Et ideo dicit. Qui dignos nos fecit ⁊cͣ. 2º. coꝝ. 3. Non ꝙ ſufficiētes ſimus cogitare aliquid a nobis quaſi ex nobis ⁊c. In partem ſortis ſanctoꝝ ⁊c. Omnes homīes de mūdo ẜm naturā ſunt boni. Et ideo iuſtū eſt eos aliquā partē habere dei. Mali quidē partē habent voluptates ⁊ temporalia. Sap. 2. Hec eſt pars noſtra ⁊ hec ſors. Sancti vero habent ip̄m deū partem. Trenoꝝ. 3º. Pars mea dn̄s. p̄s. Dn̄s pars hereditatis mee. Et ideo dicit. Qui dignos ⁊c. Et addit. Sortis. quia dupliciter aliqui diuidūt. Quādoqꝫ per electionē quādo vnus hanc: alius illā partē eligit. Aliquādo ſor te. Prouer. 18. Contradictiōes cōprimit ſors. Hec aūt pars cedit ſanctis nō per electionē ꝓpriā. Ioh. 15. Non vos me elegiſtis ſed ego elegi vos ⁊c. Sed quia ip̄e de us elegit nos. Sors em̄ nihil aliud ē ꝙͣ cōmittere aliqͥd diuino iudicio. Sors autē triplex eſt. ſcꝫ cōſultoria. di uinatoria. ⁊ diuiſoria. Prima in temꝑalibus nō eſt ma la. Secūda vana eſt ⁊ mala. Tertia in neceſſitatibꝰ ali quādo permittēda. ſed hec per ſe eſt poſſeſſio lumīs. 1ᵉ. tymoth. vlti. Lucem habitat inacceſſibilē. Iob. 36. In manibus abſcōdit lucē ⁊c. Sed ex hac parte ſeqt̉ effectꝰ gratie. ſcꝫ tranſlatio de tenebris ad lucē. Et ideo primo ponit tranſlationē. Scd̓o moduꝫ in quo hoīes ante gra tiā ſunt ſerui peccati. Et peccatū eſt tenebra. ⁊ ideo ſunt in poteſtate tenebraꝝ ſiue demonū ſiue peccatoꝝ Ephe. vlti. Aduerſus rectores mūdi tenebrarū haꝝ ⁊c. Eſaie. 49. Captiuitas a forri tollet̉ ⁊c. ¶ Trāſtulit vt eſſemꝰ regū dei. Ioh. 19. Regnū meū non eſt de hoc mūdo ⁊c. Et hoc ſit qn̄ liberamur a peccato Apoc. 5. Ieciſti nos deo nr̄o regnū ⁊c. vel ad litterā vt vitam eternā. Mat. 3. ⁊. 4. ⁊. 10. Appropinquabit regnū celoꝝ. Et hoc eſt quod dicit. Regnū filij dilectiōis ſue. Dilectio vt dicit Auguſt. in glo. quādoqꝫ dicit̉ ſpūſſanctus qui eſt amor patris ⁊ filij. Sed ſi dilectio ſic ſemꝑ teneret perſonali ter. tūc filius eſſet filius ſpūſſancti. ſed qn̄qꝫ dicit̉ eſſen tialiter. vt dicit̉ in glo. Filij ergo dilectiōis ſue dicit̉.i. filij ſui dilecti. vel filij eſſentie ſue. Sed nūquid hec eſt vera filius eſt filius eſſentie patris? Dicendū eſt ꝙ ſi ge nitiuꝰ deſignat habitudinē cauſe efficiētis eſt falſum. qꝛ eſſentia nō generat nec generat̉. Si aūt deſignat formaꝫ id eſt habens eſſentiā ſuā quaſi materialiter. ſicut dicit̉. Egregie forme.i. habens egregiā formā. ſic eſt vera Io. 3. Pater diligit filiū ⁊ oīa dedit in manu eius ⁊c. ¶ De inde cū dicit. In quo habemus ⁊c. oſtendit modū trāſſę tiōis. Homo em̄ exiſtens in peccato dupliciter tenebat ſubditus ſcꝫ per ſeruitutē Io. 8. Qui facit pctm̄ ſeruus eſt peccati. Itē erat reus pene ⁊ auerſus a deo. Eſa. 59. Iniqͥtates veſtre diuiſerūt inter vos ⁊ deū veſtrū. ⁊ pct̄a noſtra abſconderūt faciē eius a nobis ne exaudiret. Hec duo remouet xp̄s qꝛ inquantū hō factus eſt ꝓ nobis ſa crificiū. ⁊ redemit nos in ſanguīe ſuo. Et ideo dicit. In quo habemus redemptionē. iᵉ. coꝝ. 6. Empti eſtis p̄cio magno ⁊c. Sed inquantū eſt deus habemus per eū pec catoꝝ remiſſionē: qꝛ reatus peccati ſolutus eſt per eum. Lectio quarta. Ui eſt ymago dei inuiſibilis primo genitus omnis creature: quoniā in ipſo condita ſunt vniuerſa in celis: ⁊ in terra viſibilia ⁊ inuiſibilia. Siue thro ni: ſiue dominatiōes: ſiue principatus: ſiue ptātes. Oīa per ip̄m ⁊ in ip̄o creata ſunt: et ipſe eſt ante omnes: ⁊ omnia in ipſo ꝯſtant. Poſtꝙͣ ſuperiꝰ cōmemorauit gr̄e bn̄ficia ſpēalia ⁊ vl̓ia

in epiſtolam ad Coloſſenſes I.
hic cōmendat actorē huiꝰ gratie ſcꝫ xp̄m. Et primo per cōꝑatiōꝫ ad deū. Scd̓o generalit̓ ꝑcōparationē ad totā creaturā ibi. Primogenitꝰ ⁊c. Tertio ſpecialit̓ ꝑ cōꝑa ratiōꝫ ad eccleſiā ibi. Et ipſe ē caput ⁊c. Circa primū non duꝫ eſt ꝙ deus dicit̉ inuiſibilis. qꝛ excedit capacitatē vi ſionis cuiuſcūqꝫ intellectus creati. ita ꝙ nullus intelle ctus creatus naturali cognitione poteſt ꝑtingere ad eiꝰ eſſentiam Iob. 36. Ecce deus magnus vincens ſcientiā noſtram. 1. Ti. vltimo. Lucem habitat inacceſſibilē ⁊c. Uidet̉ ergo a beatis ex gratia nō ex natura. Ratio huiꝰ aſſignat a dionyſio: qꝛ omnis cognitio terminat̉ ad exi ſtens id ē ad aliquā naturā participantē eē. Deus aūt ē ipſum eſſe non participatū. ergo eſt incognitus. Huius ergo dei inuiſibilis filius eſt imago. Sꝫ videndū eſt quō dicat̉ imago dei ⁊ quare dicat̉ inuiſibilis. Et quidem de ratione imaginis ſunt tria ſcꝫ ꝙ ſit ibi ſimilitudo. ꝙ de ducta ſit vel expreſſa ex eo cuꝫ quo ē ſimilitudo. ⁊ ꝙ de ducta ſit in aliquo pertinente ad ſpeciem vl̓ ſignum ſpe ciei. Si em̄ ſint duo ſimilia quoꝝ vnum non deriuet̉ ab alio neutrum dicimus alterius imaginē. ſicut ouum nō dicit̉ imago oui. Et ideo ab imitando dicit̉ imago. Item ſi ſit ſimile. ſed non quantū ad ſpeciem vel ſignū ſpeciet tunc nec imago dicit̉. ſicut in homine multa ſunt accidē tia vt color quantitas ⁊ huiuſmodi. et ẜm nullum horuꝫ dicit̉ imago. Sed ſi figuram eius accipiat: ſic poteſt eſſe imago: qꝛ figura eſt ſignum ſpeciei. filius aūt eſt ſimilis patri. et pater ſimilis filio. ſed filiꝰ habet hoc a patre: pa ter autē non a filio. Et ideo ꝓprie loquendo dicimꝰ filiū imaginem patris. ⁊ non econuerſo. qꝛ deducit̉ et deriua. tur hec ſimilitudo a patre. Iteꝫ hec ſimilitudo ē ẜm ſpe ciem. quia filius in diuinis repreſentat̉ aliquo modo: ſꝫ deficienter ꝑ verbum mentis noſtre. Verbū autem men tis noſtre eſt qn̄ formamꝰ actu formā rei cuius noticiā ha bemus. et hoc ſignificamus verbo exteriori. Et hoc ver bum ſit conceptū eſt quedam rei ſimilitudo quā in men te tenemus. ⁊ ſimile ẜm ſpeciem. Et ideo verbū dei ima go dei dicit̉. ¶ Quantū ad ſecundū ſciendū eſt ꝙ arria ni hoc verbun male intellexerunt iudicantes de dei ima gine ẜm imagines q̄ fiebant ab antiqͥs vt viderēt in eis charos ſuos ſubtractos ſibi. ſicut ⁊ nos facimus imagi nes ſanctorū: vt quos non videmus in ſubſtantia videa mus in imagine. Et ideo dicunt ꝙ inuiſibile eſt ꝓprium patri. filiꝰ autē eſt pͥmū viſibile in qͦ manifeſtat̉ bonitas pr̄is: qͣſi pr̄ ſit vere īuiſibilis. filiꝰ ꝟo viſibil̓ ⁊ ſic alteriꝰ eſſent nature. Hoc autē excludit apl̓us ad Heb̓. 1. dicēs. Qui cum ſit ſplendor glorie ⁊ figura ſubſtantie eius ⁊c. Et ſic eſt imago non ſolum dei inuiſibilis: ſed etiam ipſe inuiſibilis eſt. ſicut pater Col̓. 1. Qui eſt imago inuiſibi lis del. ¶ Deinde cum dicit. Primogenitus ⁊c. cōmen dat xp̄um ꝑ comparationē ad creaturam. Et primo facit hoc. Secundo exponit ibi. Quia in ipſo ⁊c. Circa pri mum ſciendū eſt ꝙ arriani ſic intelligunt quaſi dicat pri mogenitus: qꝛ ſit pͥma creatura. ſed hic non eſt ſenſus vt patebit. Et ideo duo ſunt videnda: ſcꝫ quomō hec ima go ſit genita. ⁊ quomō primogenita creature. Quantuꝫ ergo ad primum ſciendū eſt ꝙ in vnaquaqꝫ re generatio eſt ẜm moduꝫ ſui eſſe ⁊ ſue nature. Alius em̄ modus ge nerationis eſt in hominibꝰ ⁊ alius in plantis ⁊ ſic de ali is. Natura autē dei eſt ipſum eſſe intelligere. ⁊ ſic opor tet ꝙ eius generatio vel conceptio intellectualis ſit ge neratio vel conceptio nature eius. In nobis autē conce ptio intelligibilis non eſt conceptio nature noſtre. qꝛ in nobis aliud eſt intelligere ⁊ natura noſtra. Et ideo cum hec imago ſit verbum ⁊ conceptio intellectus oportet di cere ꝙ ſit germē nature ⁊ ſic de neceſſitate genitus: quia accipit naturam ab alio. ¶ Secūdo dicenduꝫ eſt quomō
dicat̉ primogenitꝰ. Deus em̄ non alio ſe cognoſcit ⁊ cre aturam. ſed om̄ia in ſua eſſentia ſicut in pͥma cauſa effe ctiua. Filius autē eſt conceptio intellectualis dei ẜm ꝙ cognoſcit ſę. ⁊ ꝑ conſequens omnē creaturā. Inquantū ergo gignit̉ videt̉ quoddam verbū repreſentans totam creaturam ⁊ ipſum eſt pͥncipiū om̄is creature. Si em̄ nō ſic gigneret̉ ſolum verbum patris eſſet pͥmogenitus pa tris: ſed nō creature. Ecc̄. 24. Ego ex ore altiſſimi pro dij pͥmogenita ante oēm creaturam ⁊c. ¶ Deinde cum dicit: Quia in ipſo ⁊c. exponit qd̓ dixerat ſcꝫ ꝙ ſit pͥmo genitus. qꝛ ſcꝫ eſt genitus vt pͥncipium creature. Et hoc quantū ad tria. Primo quantū ad rerū creationē. Scd̓o quantū ad earum diſtinctioneꝫ ibi. In celis ⁊cͣ. Tertio quantū ad conuerſationē in eſſe ibi. Et omnia in ipſo ⁊cͣ Dicit ergo eſt pͥmogenitus creature qꝛ eſt genitus vt pͥn cipiū oīs creature. Et ideo dicit. Quia in ipſo ⁊c. Circa quod ſciendū eſt ꝙ platonici ponebāt ydeas dicentes ꝙ quelibet res fiebat ex eo ꝙ participabat ydeā: puta hoīs vel alicuius alterius ſpeciei. Loco oīm harū ydearū noſ habemus vnum ſcꝫ filiū verbuꝫ dei. Artifex em̄ facit ar tificium ex hoc ꝙ facit illud participare formaꝫ apud ſe conceptam quaſi inuoluens eam exteriori materie. ſicut ſi dicat̉ ꝙ artifex facit domū ꝑ formaꝫ rei quā hꝫ apud ſe conceptam. Et ſic deus om̄ia in ſua ſapientia dicit̉ face re. qꝛ ſapientia dei ſe habet ad res creatas ſicut ars edifi catoris ad domū factam. Hec autē forma ⁊ ſapientia eſt verbū. et ideo oīa in ipſo condita ſunt ſicut in quodā ex emplari. Gen̄. 1. Dixit et facta ſunt: qꝛ in verbo ſuo eter no creauit om̄ia vt fierent. ¶ Quantum autē ad diſtin ctionē ſciendū eſt ꝙ aliqui ſicut manichri errauerunt di centes hec corpora terrena quia corruptibilia facta eſſe a malo deo. celeſtia vero quia incorruptibilia a bono deo ſcilicꝫ patre chriſti. Sed mentiunt: quia in eodem ſunt vtraqꝫ creata. Ideo dicit. In celis ⁊c. Et eſt hec diſtin ctio ẜm partes nature corporee. Gen̄. 1. In pͥncipio id ē in filio creauit deus ⁊c. Platonici etiam dicunt ꝙ deus per ſe creauit creaturas inuiſibiles ſcilicet angelos. ⁊ ꝑ angl̓os creauit naturas corꝑeas. Sꝫ hoc excludit qꝛ di cit. Uiſibilia et inuiſibilia. De pͥmo Heb̓. 11. Fide intel ligimus eſſe aptata ſecula vt ex inuiſibilibꝰ viſibilia fie rent. De ſecundo autem Ecc̄. 43. Pauca vidimus ope rum eius. Omnia autem dominus fecit ⁊c. Hec autem diſtinctio eſt ſcd̓m creaturarū naturā. Tertia diſtinctio eſt ordinis et gradus in inuiſibilibus cum dicit: Siue throni ⁊c. Platonici etiam errant hic: dicebant enim in rebus diuerſas eſſe perfectiones et quālibet attribuebāt vni primo principio. et ſcd̓m ordines earum perfectio num ponebant ordines principiorū ſicut ponebant pri mum ens a quo participant omnia eſſe. et aliud principi um ab iſto ſcilicet primum intellectum a quo omnia par ticipāt intelligere. ⁊ aliud principiuꝫ vitam a quo om̄ia participant viuere. Sed nos non ſic ponimꝰ: ſed ab vno principio res habent quicquid in eis perfectiōis eſt. Et ideo dicit. Siue throni ⁊c. Quaſi dicat. Nō dependēt ab alijs principijs oidinatis: ſed ab ipſo vno ſolo verbo dei. Sed quid eſt quod dicit. Ephe. 1. Ipſum dedit ca put ⁊c. Vbi quedam diuerſitas videtur eſſe ab iſtis. So lutio. Hic enim enumerat deſcendēdo: quia oſtendit ꝓ greſſum creature a deo. ibi aſcendendo: quia oſtendit ꝙ filius dei ſcd̓m ꝙ hō ſuper omnes creaturas eſt. Sed tn̄ ibi pͥncipatus ponunt̉ ſub poteſtatibus. ⁊ virtutes inter dominationes et poteſtates: hic principatus ſuper po teſtates: et pͥncipatus mediū inter dn̄ationes ⁊ poteſta tes. Et ẜm hoc diuerſe ſunt ſentētie gregorij ⁊ dionyſij. Dionyſius em̄ ordinat eos ẜm ꝙ dicit̉ ad epheſios. qͥa in ſecunda ierarchia ponit dominationes virtutes ⁊ po

Explanatio ſancti Thome
teſtates. Gregorius vero ordinat eos ſicut hic habetur. qꝛ in ſecūda ierarchia ponit dn̄ationes pͥncipatus ⁊ po teſtates. in tertia vero virtutes archangelos ⁊ angelos. ¶ Sed ſciendum eſt ꝙ ſicut Gregorius ⁊ Dionyſius di cunt hec dona ſpūalia ex quibus nominant̉ hij ordines cōmunia ſunt omnibꝰ. tamē quidā nominant a qͥbuſdaꝫ quidā ab alijs. cuius ratio accipit̉ ex dictis platonicoꝝ. qꝛ omne quod conuenit alicui conuenit tripliciter. quia aut eſſentialiter aut participatiue. aut cauſaliter. Eſſen tialit̓ quidē qd̓ cōuenit rei ẜm ꝓportionē ſue nature. ſi cut homini rationale. Participatiue autē quod excedit ſuam naturā. ſed tamē aliquid de illo participat ſed im perfecte ſicut intellectuale homini qd̓ eſt ſupra rationa le ⁊ eſt eſſentiale angelorum. ⁊ idem aliquid participat homo. Cauſaliter vero quod conuenit rei ſuꝑeminēter ſicut homini artificialia. qꝛ in eo nō ſunt ſicut ī materia ſed ꝑ modum artis. Unūquodqꝫ autē denominat̉ ſolum ab eo quod conuenit ei eſſentialiter. Unde homo non di citur intellectualis nec artificialis: ſꝫ rationalis. De di ctis autē donis in angelis ea que conueniunt ſuperiori bus eſſentialiter: inferioribꝰ conueniūt participatiue. q̄ vero inferioribꝰ eſſentialiter cōueniūt: ſuperioribus cau ſaliter cōueniunt. Et ideo ſuꝑiores denominant̉ a ſupe rioribus donis. Supremū autē in creatura ſpūali eſt ꝙ attingat deū ⁊ quodāmodo participet eum. Et ideo de nominant̉ ſuperiores ex hoc ꝙ attingunt deum. Cheru bin qͣſi ſcientes deū. Seraphin qͣſi ardentes vel accen dentes. Throni quaſi habentes in ſeipſis deuꝫ. Tripli citer em̄ aliquid poteſt alio participare. Uno modo acci piendo ꝓprietatē nature eius. Alio mō vt recipiat ip̄m ꝑ modū intentionis cognitiue. Alio modo vt deſeruiat aliqualiter eius virtuti. ſicut aliqͥs medicinalem artem a medico. Vel qꝛ accipit in ſe medicine artem. vel accipit cognitionē artis medicinalis. vel qꝛ deſeruit arti medi cine. Primū eſt maius ſecundo. ⁊ ſecundū tertio. In ſa cra aūt ſcriptura ſignificat̉ aliqͥd diuinū ꝑ igneꝫ. Deut̓. .4. Dominꝰ deus tuꝰ ignis conſumēs eſt ⁊c. Et ideo ſu premus ordo dicit̉ ſeraphin quaſi ardentes deo et conti nentes aliquam diuinam ꝓprietatem. Secundus ordo eſt cherubin conſequentes eum cognitiue. et throni eiꝰ ꝟtuti deſeruiētes. Alij aūt ordines nō nominant̉ ex at tingendo deū. ſed per aliquaꝫ eius operationē. Et aliqͦ vt dirigentes. ⁊ ſic ſunt dominationes. alij exequentes. Et horum quidā vt principaliores vt principatus. psͣ. Preuenerūt pͥncipes ⁊c. Alij ẜm executionē. ⁊ ſic ſunt exequentes ſupra ſpūales creaturas. vt ſunt poteſtates qui arcent demones. ſupra naturalia ſunt virtutes que miracula faciūt. ſupra homines ſunt archangeli ad ma gna. angeli ad minima. Et ſic cōcludendo dicit. Omnia ꝑ ipſum ſicut ꝑ cauſam effectiuam. ⁊ in ipſo ſicut cauſaꝫ exemplarem. Io. 1. Omnia ꝑ ipſum facta ſunt ⁊cͣ. Sed qꝛ poſſet aliquis dicere. Nunqͥd om̄ia ſunt eterna. ideo apoſtolus quaſi reſpondens ad hoc dicit. ꝙ nō. ſed ipſe eſt ante omnia ſcꝫ tempora et res alias. prouer. 8. Do minus poſſedit me in initio viarū ſuarum anteꝙͣ quicꝙͣ faceret a principio ⁊c. Uel ante dignitatem. psͣ. Quis ſimilis deo ⁊c. ¶ Quantū ad conſeruationem dicit. Et omnia in illo conſtant id eſt conſeruantur. Sic enim ſe habet deus ad res ſicut ſol ad lunam. quo recedente de ficit lumen lune. Et ſic ſi deus ſubtrahat ſuam virtutem a nobis: in momēto deficerent oīa Heb. j. Portans om nia verbo virtutis ſue. Lectio quinta. T ipſe eſt caput corporis eccleſie qui eſt principium primogenitus
ex mortuis: vt ſit in omnibus ipſe prima tum tenens. Quia in ipſo complacuit om nem plenitudinem diuinitatis inhabita re ⁊ per eum reconciliari oīa in ipſum paci ficans per ſanguinem crucis eius ſiue que in terris ſiue que in celis ſunt. Et vos cum eſſetis aliquando alienati ⁊ inimici ſenſu in operibus malis. nunc autē reconciliauit in corpore carnis eius per mortem exhibere vos ſanctos ⁊ immaculatos ⁊ irreprehenſi biles coram ipſo: ſi tamen ꝑmanetis in fide fundati ⁊ ſtabiles ⁊ immobiles a ſpe euan gelij qd̓ audiſtis qd̓ predicatū eſt in vniuer ſa creatura q̄ ſub celo eſt. Poſtꝙͣ apoſtolus cōmendauit chriſtum ꝑ comꝑationē ad deum ⁊ ad totam creaturā: hic cōmendat ipſum in cō paratione ad eccleſiaꝫ. Et pͥmo generaliter. Secūdo ſpe cialiter ꝙͣtum ad coloſſenſes ihi. Et vos cum eſſetis ⁊c. Tertio quantū ad ſuam ꝑſonam ſingulariter ibi. Cuius factus ſum ⁊c. Crca primuꝫ duo facit. quia pͥmo ꝓponit habitudinem xp̄i ad totam eccleſiam. Secundo exponit ibi. Qui eſt pͥncipium ⁊c. Dicit ergo. Iſte in quo habe mus redemptione chriſtus eſt ⁊ pͥmogenitꝰ creature. Sꝫ ẜm ꝙ hmōi factꝰ ē caput eccleſie. Duo occurūt hic expo nenda. Et pͥmo quō corpus ſit eccleſia. ⁊ ſecundo quō xp̄us eſt caput. Eccleſia dicit̉ corpꝰ ad ſimilitudinē vni hoīs. ⁊ hoc duplicit̓. ſcꝫ et ꝙͣtum ad diſtinctiōꝫ mēbroꝝ Eph̓. 4. Dedit quoſdā quidē apl̓os: quoſdā aūt ꝓph̓as ⁊c. Et ꝙͣtum ad ſeruitia q̄ licꝫ ſint diſtincta tn̄ vnuꝫ ſer uitˡ alteri. i. Corin. 12. Pro inuicē ſollicita ſint membra Gal̓. 6. Alt̓ alteriꝰ onera portate ⁊c. Itē ſic̄ ꝯſtituit̉ vnū corpꝰ ex vnitate aīe: ita eccl̓ia ex vnitate ſpūs. Eph̓. 4. Unū corpꝰ ⁊ vnꝰ ſpūs.1. corin. 10. Unꝰ panis ⁊ vnū cor pus multi ſumꝰ ⁊c. Itē eſt alia ꝯſideratio mēbroꝝ ad ca put ⁊ eccl̓ie ad xp̄m. Ipſe em̄ xp̄s ē caput eccl̓ie. psͣ. Tu exaltas caput meū ⁊c. ¶ Et exponit qͥd eſt eēcaput dicēs Qui ē pͥncipiū ⁊c̄. Caput eī reſpectu alioꝝ mēbroꝝ hēt tria pͥuilegia. Prīo qꝛ diſtinguit̉ ab alijs ordīe dignita tis: qꝛ eſt pͥncipiū ⁊ p̄ſidens. Secūdo in plenitudine ſen ſuū qͥ ſunt oēs in capite. Tertio in qͦdā influxu ſenſus et motꝰ ad mēbra. Et iō pͥmo on̄dit quō xp̄s eſt caput ratio ne dignitatis. Scd̓o rōne plenitudinis gr̄aꝝ ibi. Quia in ipſo complacuit ⁊c. Itē tertio rōne influentie ibi. Et ꝑ eū ⁊c. Eccleſia quidē hꝫ duplicē ſtatū: ſcꝫ gr̄e in pn̄ti ⁊ gl̓ie in futuro ⁊ eſt eadē eccl̓ia. ⁊ xp̄s eſt caput ẜm vtrūqꝫ ſtatum. qꝛ pͥmus in gr̄a ⁊ pͥmꝰ in gl̓ia. Quantū ad pͥmū dicit. Qui eſt pͥncipiū: qꝛ nō ſolū eſt in gr̄a ẜm ꝙ hō. ſed etiā oēs ſunt iuſtificati ꝑ fidē xp̄i Ro. 5. Per obediētiaꝫ vniꝰ hoīs iuſti ꝯſtituunt ml̓ti. Et iō dicit. Qui eſt pͥnci piū ſcꝫ iuſtificationis ⁊ gr̄e in tota eccl̓ia. qꝛ in ve teri te ſtamento ſunt aliqͥ iuſtificati ꝑ fidem xp̄i Io. 8. Ego pͥn cipiū qͥ ⁊ loquor ⁊c. psͣ. Tecū pͥncipiū ⁊c̄. Item eſt pͥnci pium ꝙͣtum ad ſtatū glorie. Ideo dicit. Primogenitus ex mortuis. Quia em̄ reſurrectio mortuorū ē quaſi que dam ſecunda generatio: qꝛ homo in ea ad vitam eternaꝫ reparat̉ Matth̓. 19. In regeneratione cū ſederit filiꝰ ho minis ⁊c. et p̄ om̄ibus pͥmus eſt chriſtus. ideo eſt pͥmo genitꝰ ex mortuis id ē eoꝝ qͥ ſunt geniti ꝑ reſurrectionē. Sꝫ ꝯtra de lazaro Io. 11. Rn̄deo. dicit̉ ꝙ iſti ⁊ alij nō re ſurrexerūt ad illā vitā immortalē: ſed ad mortalē. ſꝫ xp̄s reſurgens ex mortuis iam non morit̉ ⁊c. vt dicit̉ Ro. 6. Apoc̄. i. Primogenitus mortuorū ⁊c. j. corin. 15. Nūc

epiſtolam ad Coloſſenſes I
aūt chriſtus reſurrexit a mortuis pͥmitie dormientiū. Et hoc vt in omnibꝰ ſit ipſe pͥncipatum tenens. quantū ad dona gratīe qꝛ ipſe eſt pͥncipium quantum ad dona glo rie. qꝛ ipſe eſt pͥmogenitus. Ecc̄. 24. In omni gente et in omni populo pͥmatum habui ⁊c̄. ¶ Deinde cum dicit Quia in ipſo ⁊c. oſtendit dignitatem capitis quantū ad plenitudinem gratiarū omniū. Alij em̄ ſancti habuerūt diuiſiones gratiarum: ſed xp̄s habuit om̄es. Ideo dicit. Quia in ipſo ⁊cͣ. Singula verba pondus ſuuꝫ habent. ¶ Cōplacuit deſignat ꝙ dona homīs xp̄i nō erant ex fa cto ſeu meritis vt dicit fotinus. ſed ex diuine voluntatis complacentia aſſumentis hunc hominē in vnitatem ꝑ ſone. Matth̓ 3. Hic eſt filius meus ⁊c. Item dicit omnē quia alij habent hoc donum: alij aliud. Io. j3. Om̄ia de dit in manus eius. Item dicit plenitudinē. quia aliquis aliquod habuit donuꝫ: ſed non plenitudinē eius ſeu vir tutis. quia forte in illa in aliquo defecit. Sꝫ Io. 1. dicit̉ de chriſto. Uidimus eum plenū gratie et veritatis. Ecc̄. 24. In plenitudine ſanctoꝝ detentio mea ⁊c. Item di cit Habitare. Alij em̄ acceperunt vſum gratie ad tempꝰ quia ſpūs ꝓphetarum non ſemꝑ adeſt ꝓphetis. ſed in chriſto eſt habitualiter quia ſemꝑ ad votum in chriſto ē dominiū huius plenitudinis Io. j. Super queꝫ videris ſpūm deſcendentē ⁊ in eo manentē ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Et per eum ⁊c. oſtendit chriſtuꝫ eſſe caput eccleſie ra tione influxus. Et hec eſt tertia ratio capitis. Et primo oſtendit influxum gratie. Secūdo exponit qd̓ dilexerat ibi. Pacificans ⁊c. Dicit ergo pͥmo. dico ꝙ complacuit non ſolū ꝙͣtum ad hoc ꝙ haberet in ſe. ſed etiam ꝑ vt eū ad nos deriuaret. Vnde dicit. Et per eum reconciliari oīa in ipſuꝫ. 2. corin. 5. Deus erat in xp̄o mūdū reconci lians ſibi. Exponit autē qualis ſit iſta recōciliatio ⁊ quo modo omnia reconciliata. In reconciliatione auteꝫ ſunt duo conſideranda. Primo in quo conueniunt qui recon ciliantur. diſcordes em̄ diuerſas habent volūtates. Re concil̓iati auteꝫ conſentiunt in aliquo vno Et ſic volun. tates prius diſcordes concordant in xp̄o. Et huiuſmodi voluntates ſunt et hominū et dei ⁊ angelorum. Hominū qꝛ chriſtus hō eſt. dei qꝛ deus eſt. Itē diſcordia erat int̓ iudeos qui volebant legeꝫ. ⁊ gentiles qͥ nō volebāt legē ſꝫ vtroſqꝫ xp̄s ꝯcordat: qꝛ ex iudeis ē. ⁊ qꝛ abſoluit obſer uātias legꝭ. Et hec concordia ē facta ꝑ ſanguinē ⁊c. Int̓ deum em̄ ⁊ hominē cauſa diſcordie fuit pecccatū. Inter iudeos ⁊ gentes lex. Chriſtus ꝑ crucem deſtruxit peccca tum ⁊ impleuit legem. Et ita remouit cauſam diſcordie. Heb̓. 12. Acceſſiſtis ad ſyon montem ⁊ ciuitateꝫ dei vi uentis hieruſalem ⁊c. Et ſic reconciliati ſumus: Et iſta ſunt ſiue que in celis vt angeli et deus: ſiue que in terris ſcꝫ iudei et gētiles. Ideo chriſto nato dicit̉ Luc. 2. Glo ria in altiſſimis deo et in terra pax hominibus ⁊c̄. Item in reſurrectione dixit. Pax vobis ⁊c. vt habetur Io. 20 Eph̓..2. Ipſe em̄ eſt pax noſtra qui fecit vtraqꝫ vnum ⁊cͣ ¶ Deinde cum dicit. Et vos ⁊c. ponit̉ cōmendatio chri ſti per dona eis collata. Ubi pͥmo cōmemorat ſtatuꝫ pre teritum. Secundo xp̄i beneficium ibi. Nunc autem ⁊cͣ. Tertio quid exigat̉ ab eis ibi. Si tamen ⁊c̄. Status em̄ preteritus habuit tria mala. Quantū em̄ ad intellectuꝫ erant ignorantes. quantum ad affectum inimici iuſticie. quantum ad actum in multis peccatis. Quantū ad pri mum dicit. Alienati ⁊c. quantū ad ſecundum. Et inimi ci ſenſus ẜm vnam litteram: ⁊ oſtendit defectum ſapien tie quam predicabant iudei de vno deo. Io. 3. Dilexe runt magis tenebras ꝙͣ lucem. Sed nunquid tenebant̉ ad legem moyſi?. Dicendum eſt ꝙ ſic quantutū ad cul tum vnius dei. Uel alienati ſenſu id ē ex electione con tradicentes ex malicia Iob. 34. Qui quaſi de induſtria
receſſerunt ab eo. Quantū ad tertium dicit. In operibꝰ malis Io. 3. Erant em̄ eoꝝ opera mala ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Nunc autē. ponit beneficia chriſti. Et primū eſt re conciliatio in corpore eius. Et dicit corpus carnis nō ꝙ aliud ſit corpus ⁊ aliud caro. ſed ad oſtendendū ꝙ acce pit corpus in eſſe nature Io. 1. Et verbum caro factū eſt ⁊c. Item carnis id eſt mortale Ro. 8. Deus filium ſuum mittens in ſimilitudinem peccati ⁊c̄. Secundum eſt ſan ctificatio. Vnde dicit. Exhibere vos ſanctos Heb̓. 13. Ie ſus vt ſanctificaret populum ſuum ⁊c. Tertium eſt ablu tio a peccatis ibi. Et īmaculatos Heb̓. 9. Sanguis chri ſti qui ꝑ ſpūmſanctū ſemetipſum obtulit deo emundabit conſcientiam noſtram ⁊c. ¶ Item quantū ad futura ibi Irreprehenſibilis. 2. Pe. 3. Satagite immaculati ⁊ in violati ei inueniri in pace ⁊c. Et addit. Coram ipſo. 1. Reg. 16. Homo videt que foris patent. dominus autem intuet̉ cor. Exigit a nobis firmitatē fidei ⁊ ſpei. Ideo ſub iungit dicens. Si tamē ꝑmanetis ⁊c. Ides eſt ſicut fun damentum ex cuius firmitate tota firmat̉ eccleſie ſtructu ra. Item ſtabiles in ſpe quaſi non moti a ſeipſis. ⁊ immo biles quaſi non excidentes a ſpe per alios. A ſpe inquā euangelij id eſt quam dat euangelium de bonis regni celorum Matth̓. 4. Penitentiam agite appropinqua bit em̄ regnum celoruꝫ ⁊c. Nec eſt excuſatio qꝛ eſt predi catum: videlicet ꝑ apoſtolos. Utitur preterito ꝓ futuro ꝓpter certitudine eiꝰ. Vel om̄i creature noue ſcꝫ fideli bus quibus paratum erat. Lectio ſexta. Uius factus ſum ego paulus mi niſter: qui nunc gaudeo in paſſio nibus pro vobis: ⁊ adimpleo ea que deſunt paſſionum chriſti in carne mea pro corpore eius quidem eccleſia. Cuius fa ctus ſum ego miniſter ſcd̓m diſpenſationeꝫ dei que data eſt mihi in vobis: vt impleam verbis dei myſterium quod abſconditū fu it a ſeculis ⁊ generationibus: nunc autē ma nifeſtatum eſt ſanctis eius quibus voluit deus notas facere diuitias glorie ſacramen ti huius in gentibꝰ quod eſt chriſtus in vo bis ſpes glorie quem nos annunciauimus. corripientes omnem hominem ⁊ docentes in omni ſapientia: vt exhibeamus omnem hominem perfectum in chriſto ieſu in quo ⁊ laboro certando ſcd̓m operationem eius quā operat̉ in me in virtute. Poſtꝙͣ cōmendauit chriſtū in comparatione ad deum ⁊ ad vniuerſam creaturam: ad totam eccleſiam: ⁊ ad ipſos coloſſenſes: hic cōmendat euꝫ in comparatione ad ſeip ſum. oſtendēs ſe eiꝰ miniſtrū. Et pͥmo ponit miniſteriū. Secundo oſtendit fidelitatem in miniſtrando ibi. Qui nunc gaudeo ⁊c. Tertio miniſterij magnitudinē ibi. Cu ius factus ſum ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ predicatuꝫ eſt in vniuerſa creatura cuius euangēij factus ſum miniſter p̄ dicandi. non mea auctoritate. ſed predicationi miniſte rium exhibens. 1. Corin. 4. Sic nos exiſtimet homo vt miniſtros chriſti ⁊ diſpēſatores ⁊c̄. Sꝫ eſt miniſter fide lis. qd̓ patet qꝛ non refugit pati pericula quin diligēter exeqͣt̉. Un̄ pͥmo on̄dit qͦ affectu ſuſtinet paſſiones. Scd̓o qͦ fructu ibi. Adimpleo ⁊c. Affectu quidē leto: qꝛ nunc

Explanatio ſancti Thome
gaudeo ⁊c. ꝓ vobis id eſt ꝓpter veſtram vtilitatem 2. corin.j. Siue tribulamur ꝓ veſtra exhortatione ⁊ ſalu te ⁊cͣ. Et ꝓpter gaudium vite eterne quod inde expecto qd̓ eſt fructꝰ miniſterij eiꝰ. Iac j. Om̄e gaudiū exiſtima te frēs mei cum in tēptationes varias incideritis. ſcien tes ⁊c. Phil̓. 2. Si emulor ſuꝑ ſacrificiū fidei vr̄e. gau deo ⁊ cōgratulor ⁊c. Et etiā hoc fructu vt adimplea ⁊cͣ. Hec verba ẜm ſuꝑficiē malū poſſent habere intellectum ſcꝫ ꝙ xp̄i paſſio non eſſet ſufficiens ad redemptionē. ſed addite ſunt ad complendū paſſiones ſanctorū. Sed hoc eſt hereticū: qꝛ ſanguis xp̄i eſt ſufficiens ad redemptio nem etiaꝫ multoꝝ mundoꝝ. 1. Io. 2. Ipſe eſt ꝓpiciatio ꝓ peccatis noſtris ⁊c. Sed intelligendū eſt ꝙ xp̄s et ec cleſia eſt vna ꝑſona myſtica cuius caput eſt xp̄s. corpus om̄es iuſti. quilibet aūt iuſtus eſt quaſi membrū huiꝰ ca pitis.I. corin. 12. Et membra de membro. Deus autem ordinauit in ſua p̄deſtinatione ꝙͣtum meritoruꝫ deberet eſſe ꝑ totā eccleſiam tam in capite ꝙͣ in membris. ſicut et predeſtinauit numerū electoꝝ. Et inter hec merita pre cipue ſunt paſſiones ſanctoꝝ. ſed xp̄i ſcꝫ capitis merita ſunt infinita. quilibet vero ſanctus exhibet aliqua meri ta ẜm mēſurā ſuā. Et ideo dicit: Adimpleo ea q̄ deſunt paſſionū chriſti id eſt totius eccleſie cuius caput eſt xp̄s: adimpleo id eſt addo menſurā meam. Et hoc in carne id eſt ego ipſe patiens. Vel que ſunt id eſt deſunt in carne mea. Hoc em̄ deerat ꝙ ſicut xp̄s paſſus erat ī corꝑe ſuo. ita pateret̉ ī paulo mēbro ſuo ⁊ ſimil̓r in alijs. Et hoc ꝓ corꝑe qd̓ ē eccl̓ia q̄ erat redimēda ꝑ xp̄m. Eph̓. 5. Vt ex hiberet ip̄e ſibi eccleſiā glorioſaꝫ n̄ hn̄tē maculā neqꝫ ru gam ⁊cͣ. Sic etiam om̄es ſancti patiunt̉ ꝓpter eccleſiam que ex eorū exemplo roborat̉. Gloſa. Paſſiones adhuc deſunt eo ꝙ paritoria meritoꝝ eccleſie non eſt plena: nec adimplebit̉ niſi cum ſeculum fuerit finitū. Paritoria aūt eſt vas vel domꝰ vbi pariter multa inferunt̉. ¶ Deinde cum dicit. Cuius ſum ⁊c. oſtendit dignitatem miniſte rij tripliciter. Primo ex materia adoptionis. Secundo ex fine ad quem ducit̉ ibi. Vt impleamini ⁊c. Tertio ex vſu ibi. Quoniā vos cum ⁊c. Sed diceret aliqͥs. Eſt ne magnū hoc miniſteriū. Et reſpondet dicens. Ita eſt. qꝛ traditum eſt mihi ẜm diſpenſationē. Quod dupliciter poteſt exponi: ſcꝫ actiue. ⁊ ſic eſt ſenſus id eſt vt diſpen ſem vobis diuina fideliter tradens ea. ⁊ hec poteſtas da ta eſt mihi. Vel paſſiue. ⁊ tunc eſt ſenſus id eſt ẜm ꝙ mi hi eſt diſpenſatū a deo Ephe. 4. Dedit quoſdā quideꝫ apl̓os quoſdam ꝓphetas ⁊c. Act̉. 13. Segregate mihi barnabam et paulū in opus quo aſſumpſi eos ⁊cͣ. Ecce quis eſt finis certe non pecunia nec gloria ꝓpria: ſed ali quod magnū ad quod accepi. qꝛ vt impleam ⁊c. Et pͥmo oſtendit dignitate eius ad quod accepit. Secundo oſtē dit qd̓ eſt illud quod eſt xp̄s. Itē pͥmo cōmendat magni nitudinē eius ex diffuſa predicatione ⁊ occultatiōe ⁊ ex manifeſtatiōe. Accipit̉ aūt ad conuerſionē gentiliū. Un̄ vt adimpleā verbum non predicationis: ſed diſpenſatio nem eternam dei: id eſt vt mea predicatione impletum oſtendā verbū dei id ē dei diſpenſatōꝫ ⁊ p̄ordinationē ⁊ ꝓmiſſionē de verbo dei incarnādo vel diſpenſationē dei eternā qͣ diſpoſuit vt gentes ꝑ xp̄m cōuerterent̉ ad fideꝫ veri dei. Et hoc oportebat impleri Numeri. 23. Dixit gͦ et non faciet. locutus eſt ⁊ non implebit Eſa. 55. Verbū quod egrediet̉ de ore meo nō reuertet̉ ad me vacuū: ſed faci et quecūqꝫ volui ⁊ ꝓſperabit̉ ⁊c. Sed hoc diſpoſuit impleri ꝑ miniſteriuꝫ pauli. Unde dicit. Ut impleā hoc myſteriuū ſcꝫ inquantū eſt res abſcondita. qꝛ myſteriuꝫ quod eſt abſconditū eſt hoc verbum Eſa. 24. Secretuꝫ meuꝫ mihi ⁊c. Quod abſconditū fuit a ſeculis id ē a pͥn cipio ſeculoꝝ ⁊ om̄ibus generationibꝰ hominū qui hoc
ſcire non potuerūt Eph̓. 3. Que ſit diſpenſatio ſacramē ti abſconditi a ſeculis in deo. Nam ⁊ ſi ph̓i antiqui que dam de xp̄i deitate videant̉ dixiſſe vel ꝓpria vel appro priata ſicut auguſtinꝰ inuenit in libris platōnis. In pͥn cipio erat verbū ⁊c. tamē ꝙ verbum caro factū eſt nullꝰ ſcire potuit. Sꝫ dicis. None fuit ſcitū ꝑ ꝓphetas. Re ſpondeo. dicendū eſt ꝙ ſic tamen inquantū ꝑtinebat ad euangelium. Uel non ita apperte ſicut apoſtoli ſciuerūt ¶ Deinde cum dicit. Nunc aūt ⁊c. agit de manifeſtatio ne eius. ⁊ pͥmo oſtendit quibus manifeſtatū eſt. Secun do oſtendit quare manifeſtatū eſt eis ibi. Quibus volu it ⁊c. Dicit ergo. manifeſtatū eſt nunc ſcꝫ tempore gra tie. 2. corin. 6. Ecce nunc tempus acceptabile: ecce nūc dies ſalutis ⁊c. Hec autē eſt ſcientia ſanctoruꝫ Sap̄. 10. Dedit illi ſcientiam ſanctorū ⁊c. Iob. 36. Annūciat de ea amico ſuo ⁊c. Sed hoc non ꝓpter eorum merita. ſed ꝓpter beneplacitū ſuum. Vnde dicit. Quibꝰ voluit de us ⁊c. Io. 15. Que audiui a patre meo nota feci vobis. ⁊c. Et ſubdit. Non vos me elegiſtis: ſed ego elegi vos. ⁊cͣ. Matth̓. 11. Ita placitum fuit ante te ⁊c. Notas face re diuitias glorie. qꝛ per iſta occulta deus apparet abun danter glorioſus. Nam olim notus in iudea deus. Sꝫ ꝑ hoc ſacramentū cōuerſionis gentillū gloria dei notifi cat̉ ꝑ totū mundū. Io. 17. Ego te clarificaui ⁊c. Et hoc intelligentibus ſcꝫ quod completur in eis Ro. 5. Gloria mur in ſpe glorie filiorum dei. Et Ro. 11. O altitudo di uitiarum ſapientie ⁊ ſcientie dei ⁊c. Hoc verbum eſt qd̓ eſt chriſtus id eſt quod ꝑ chriſtum adipiſcimur ſcꝫ ſpem glorie que olim videbat̉ ꝓmiſſa ſolū iudeis Act̉. 10. Mi rabant̉ ꝙ ⁊ in nationes diffuſa eſt gratia ⁊c. Ro. 5. Iu ſtificati ex fide pacem habeamꝰ ⁊cͣ. Et poſt. ⁊ gloriamur in ſpe glorie filiorum dei ⁊c. Eſa. 11. Radix ieſſe qui ſtat in ſignum populorū ⁊c. Sic ergo oſtendit̉ origo miniſte rij ⁊ finis. ¶ Sꝫ ſubdit vſuꝫ eius cū dicit. Quē nos ⁊c. Et circa hoc tria facit. qꝛ pͥmo oſtēdit vſum eius. Secū do fructum ibi. Vt exhibeamus ⁊c̄. Tertio auxilium ſi bi impenſum ad conſequendū vſum ibi. In quo ⁊ labo ro ⁊c. Uſus eius eſt nunciare chriſtum. Et ponit vſum ⁊ modum vtendi. psͣ. Annunciate inter gentes ſtudia eiꝰ ⁊c. I. Io. 1. Quod vidimus ⁊ audinimꝰ annūciamus vo bis ⁊c̄. ¶ Modus ponit̉ ibi. Corripientes ⁊c. Quod eſt perfecta ānunciatio: quia om̄i homini non ſolum iude is. Matth̓. vltimo. Docete omnes gentes ⁊c. Modus etiam eius eſt docere veritatem ⁊ refellere falſitatem. Et ideo dicit. Corripientes omneꝫ errorem vel infideles in vita. 2. Corin. 10. Arma militie noſtre nō ſunt carnalia ſed potentia dei ad deſtructionē munitionū. conſilia de ſtruentes. ⁊c. ¶ Et docentes oēm hoīem in omni ſapien tia ſcꝫ q̄ eſt cognitio dei Sap̄. 15. Noſce em̄ª te ꝯſumata iuſticia eſt: ⁊ ſcire iuſticiam ⁊ veritateꝫ tuam radix eſt im mortalitatis ⁊c. Et. 1. Corin. 2. Sapientiā loquimur ⁊cͣ ¶ Fructus autē hic eſt ꝙ homines ducunt̉ ad perfectū. Unde dicit. Vt exhibeamus omnē hominem ſcꝫ cuiuſ cūqꝫ conditionis perfectum non in lege: ſed in chriſto. Matth̓. 5. Eſtote perfecti ⁊c̄. Sed nunquid quilibet te netur ad perfectionem? Non. ſed intentio predicatoris ad hoc debet eſſe. Eſt autē duplex perfectio charitatis. Una de neceſſitate precepti: ſcꝫ vt in corde nihil admit tat contrarium deo. Matth̓. 22. Diliges dominū deum tuum ex toto corde tuo ⁊c. Alia de vtilitate cōſilij vt ab ſtineat etiam a licitis. ⁊ hec eſt perfectio ſuꝑerogationis Sed ad hoc habuit auxilium a deo. Vnde dicit. In quo laboro ſcilicet certando cōtra infideles ⁊ peccatores. 2. Timo. 2º. Labora ſicut bonus miles chriſti ⁊c̄. Item eiuſdem. 4. Bonum certamen certaui ⁊c. Et hoc ſcd̓m oꝑationeꝫ eius.j. Corin. 15. Gr̄a dei mecū. Et hoc facit

nepiſtolam ad Coloſſenſes II.
deꝰ in me ī virtute miraculoꝝ ſcꝫ p̄bēdo virtutē. Luꝫ. vlti. Sedete ī ciuitate donec induamini virtute ex alto. Capitulum ſecundū. Olo enim vos ſcire qualē ſol licitudinem habeā ꝓ vobis ⁊ ꝓ his qui ſunt loadicie ⁊ qui cūqꝫ non viderunt facieꝫ meā in carne vt conſolent̉ corda ip ſorum inſtructi in charitate ⁊ in omnes di uitias plenitudinis intellectus in agnitio ne myſterij dei patris ⁊ ieſu chriſti: in quo ſunt omnes theſauri ſapientie ⁊ ſcientie ab ſconditi. hoc aūt dico: vt nemo vos decipi at in ſublimitate ſermonū. Supra cōmendauit ſtatū fideliū: qui eſt gratie. ⁊ actorē ſcꝫ xp̄m: hic ꝓtegit eos contra ꝯtrariantia huic ſtatui: et pͥmo ꝯtra doctrinā corrumpentē. Secūdo ꝯtra ꝑuerſos mores. 3º. ca. ibi. Igit̉ ſi conſurrexiſtis ⁊c̄. Circa pͥmum duo facit. Quia pͥmo oſtēdit ſollicitudinē de eoꝝ ſtatu. Scd̓o tuet̉ eos contra malā doctrinā ibi. Hoc aūt dico. ⁊c. Iteꝝ pͥma pars diuidit̉ in tres particulas. Quia pri mo ponit ſollicitudinē. Scd̓o ꝑſonas de quibꝰ ſollicitat̉ ibi. Pro vobis ⁊c. Tertio de qͦ ſit ſollicitus ibi. Vt con ſolent ⁊c. Dicit gͦ: Volo em̄ vos ſcire qualē habeam ſol licitudinē ſcꝫ magnā. Et hoc ꝑtinet ad bonū p̄latū Ro. 12. Qui preeſt in ſollicitudīe Luc. 2. Paſtores erāt in eadem regione vigilantes et cuſtodiētes vigilias noctꝭ ſupra gregem ſuū ⁊c. Et non ſolum ꝓ a ſe cōuerſis ⁊ ſi bi preſentibus ſed etiaꝫ ꝓ alijs. Vnde dicit. Pro vobis quos non vidi corpore: ſed ⁊ mente. et non ſolū ꝓ iſtis: ſed etiam ꝓ illis qͥ nō viderūt ⁊c. Sollicitus qͥppe erat ꝓ toto mūdo. Sap̄. 18. In veſte pōderis aaron totus erat orbis terraꝝ ⁊c. Sic in mente apl̓i. 2. Corin. 11. Preter ca q̄ extrinſecꝰ ſunt inſtantia mea quottidiana ſollicitu do oīm eccleſiaꝝ ⁊c. Sed de quibꝰ magis ſollicitat̉ Re ſpondeo. de non viſis ꝙͣtum ad aliqͥd: qꝛ neſciebat qͥd fie ret circa eos: nō aūt ſimplicit̓. ¶ Deinde cū dicit. Vt cō ſolent̉ ⁊c. oſtendit de qͦ ſollicitus ſit ſcꝫ de eoꝝ conſolati one. Et pͥmo hoc ponit. Secūdo quō poſſit hoc haberi ibi. Inſtructi ⁊c. Dicit gͦ. Vt cōſolent id eſt ꝑ me habe aut conſolationē ſpūalē cuius conſolationis factiuū eſt bonum. Eſt em̄ factiuū gaudij vt qͥ triſtat̉ de aliqͦ: conſo let̉ de alio eque bono. Duo aūt ſunt que conſolant̉ nos: ſcꝫ meditatio ſapientie. Sap̄. 8. Erit allocutio cogitatio nis tedij mei. Aliud eſt oratio Iac. 5. Triſtat̉ qͥs in vo bis oret equo aīo ⁊ pſallat. ¶ Cōſeq̄nter cū dicit. Inſtru cti ⁊c. ponit ſpēaliter ſapientie inſtructionē. Duplex eſt hic lr̄a ſcꝫ q̄ dicta eſt et que habet̉ in glo. ſic. Ut conſolē tur corda ipſoꝝ inſtructoꝝ ⁊c. ad cognoſcendū ⁊c. Et eſt idem ſenſus. Inſtructio gͦ ſapīe conſolat̉ cōtra mala tem poralia. Debet aūt hic eſſe inſtructus de via. et ideo di cit. In charitate q̄ ſcꝫ eſt via ad deū. 1. corin. 12. Adhuc excellentiorē viā vobis demonſtro: ſi linguis ⁊c. Inſtru cti ergo in charitate qͣ deus nos diligit: ⁊ qua nos euꝫ di ligimꝰ. vtrūqꝫ em̄ nos conſolat̉ ſcꝫ ⁊ qꝛ dn̄s diligit nos Gal̓. 2. Uiuo ego ⁊c. Et poſt. Qui dilexit me et tradidit ſemetipſum ꝓ me ⁊c. Eph̓. 2. Diues in miſericordia ꝓ pter nimiā charitatē ſuā qua dilexit nos ⁊c. Itē qua noſ deū diligimus nos cōſolamur. qꝛ conſolatio ē amici ſi ꝓ eo ſuſtineat mala Ecc̄. 22. Et ſi euenerint mihi mala ꝓ pter illum ſuſtinebo ⁊c. Et ſubdit. In om̄es diuitias id eſt in om̄i capacitate. Intellectus em̄ noſter eſt in poten
tia ad aliqͥd cognoſcendū. ſꝫ intellectꝰ angeli in ſua crea tione impletus eſt ſciētia intelligibiliū. Et ideo oportet. ꝙ noſtro intellectui humano ſuꝑueniat ſciētiaˡ. Uel per diſciplinā. ſꝫ hec ē inſufficiens. qꝛ nunꝙͣ aliqͥd tm̄ poteſt ſciri ſic ꝙ capacitatē eius impleat. Uel ꝑ reuelationē di uinam ⁊ donum dei. Et hec eſt ſufficiens Ecc̄. 15. Im pleuit euꝫ dn̄s ſpū ſapientie ⁊ intellectus ⁊c. Et ideo di cit. Plenitudinis intellectus id eſt in copiam. Sap̄. 8. Quid ſapientia locupletius? Eſa. 33. Diuitie ſalutis ſa pientia ⁊ ſcientia. Inſtructi ergo in copia diuine ſapien tie que copia implet intellectū. Et hoc habebimꝰ cogno ſcendo deuꝫ. Et ideo dicit. In agnitionē myſterij ⁊cͣ. id eſt ad cognoſcendū veritatē ſacramenti huius occulti ſcꝫ ꝙ deus ſit pater ieſu xp̄i. Uel myſterij dei patris qd̓ eſt xp̄s ieſus. Ideo dicit̉ Matth̓. 11. de apl̓is. Abſcondiſti hec a ſapiētibꝰ ⁊ prudētibꝰ ⁊ reuelaſti ea ꝑuulis. Vel in agnitione et̓ne generatiōis et incarnatiōis xp̄i Sap̄. 6. Cogitare ergo de illa ſenſus eſt cōſumatus. Auguſtinꝰ Beatus qͥ te nouit: inferix qͥ te non nouit. Per cognitōꝫ dei habet homo omnē plenitudinem Io. j7. Hec ē vita eterna vt cognoſcant te ſoluꝫ veruꝫ deū ⁊c̄. Sed nunqͥd ꝑ cognitione xp̄i implet̉ intellectus? Reſpondeo ſic. qꝛ in eo ſunt oēs theſauri ⁊c. Deus hꝫ oīm rerū noticiā: et hec noticia comꝑat̉ theſauro. Sap̄. 7. Infinitus em̄ eſt theſaurus hominibus ⁊c. Theſaurus eſt diuitie congre gate. ſed effuſe non dicunt̉ theſaurus: ſꝫ que in vno ſunt. Deus em̄ ſapientiam ſuā ſparſit ſuꝑ om̄ſa oꝑa ſua. Ecc̄. 1. Et ſic non habet rationē theſauri: ſed ẜm ꝙ huiuſmo di rationes vniunt̉ in vno ſcꝫ in ſapientia diuina. ⁊ om nes hmōi theſauri ſūt in xp̄o. Sapīa em̄ ē cognitio diui norum. Scientia vero eſt creaturaꝝ cognitio. Quicqͥd autē de deo poteſt ſciri ꝑtinens ad ſapientiā totum deus abundanter in ſe cognoſcit. Iteꝫ quicqͥd poteſt cognoſci de creaturis cognoſcit in ſe ſuꝑeminenter. Quicqͥd aūt in ſapientia dei eſt: eſt in verbo ſuo vno. qꝛ vno ſimplici actu intellectus cognoſcit om̄ia. qꝛ in eo non eſt ſcientia in potentia nec in habitu. Et ideo in iſto verbo ſunt oēs theſauri ⁊c. Sed addit. Abſconditi. qꝛ ꝙ mihi aliquid abſcondit̉ contingit dupliciter. ſcꝫ vel ꝓpter debilitatē intellectus mei: vel ꝓpter vel amen oppoſitū. ſicut quis non videt candelam. vel quia cecus eſt vel velata eſt. Ita in verbo dei ſunt om̄es theſauri ſapientie ⁊ ſcientie ſed abſconditi nobis qui nō habemus limpidos oculos ſed lippos Io. 12. Adhuc modicū lumē in vobis eſt. Et qꝛ eſt velatū duplici velamine ſcꝫ creature. qꝛ intellectꝰ noſter nunc ad illam cognitionē non poteſt niſi ꝑ ſimili tudinem creaturaꝝ Ro. 1. Inuiſibilia dei ꝑ ea que facta ſunt intellecta conſpiciunt ⁊c. Iteꝫ velatū in carne. Io. 1. Et verbū caro fctm̄ ē ⁊c. Et ſi aliqͥd videmꝰ de deo: nō tn̄ totum Eſa. 45. Uere tu es deus abſconditus ⁊c. Nu meri. 20. Aperi eis theſaurū tuum. Ponamꝰ ꝙ aliquis habeat candelā velatā non q̄reret aliunde lumen niſi ꝙ habitū ab eo reueletur. ⁊ ideo nō oportet ſapientiāⁱ que rere niſi in xp̄o. 1. corin. 1. Non exiſtimaui me aliquid ſci re niſi xp̄m ieſum ⁊c. Et. 1. Io. 3. Cum reuelabit̉ tunc ſi miles ei erimus ſcꝫ om̄ia ſciētes. ſicut qui haberet libruꝫ vbi eſſet tota ſcientia non quereret niſi vt ſciret illum li brum. ſic ⁊ nos non oportet amplius querere niſi xp̄m. ¶ Deinde cum dicit. Hoc aūt dico ⁊c. Inſtruit ⁊ monet eos ꝯtra doctrinā corrūpentē. Seducebāt̉ aūt a qͥbuſdā ph̓is ꝯtra fidē ⁊ ab hereticꝭ qͥ docebāt obẜuaātias legali um. Iō prīo inſtruit eos ꝯtra ph̓os. Scd̓o ꝯtra iudaiz ā tes ibi. In qͦ et circūciſi ⁊c. In ſciētia vero mūdana duo continent̉. qꝛ eſt quedā ſcientia loquendi. et quedā ſcien tia rerum. ⁊ ideo dupliciter poſſunt decipere. Ideo pri mo munit eos contra ph̓os decipientes eos ꝑ ſcientiam

Explanatio ſancti Thome
loquendi. Secundo contra decipientes eos ꝑ ſcientiam rerū ibi. Uidete ne quis ⁊c. Primo manifeſtat decepti onem. Secundo aſſignat rōem ibi. Nam ſi corpore ⁊c. Dicit ergo. dico ꝙ in chriſto eſt om̄is ſciētia. Et hoc di co vt nō querentes alibi ſcientiam decipiamini. Et dicit nemo id eſt nec demoſthenes nec tullius in ſublimitate ſermonis Eſa. 33. Populum ibi alti ſermonis non vide bis ⁊c. Sed nunquid eſt peccatū vti ſermonibꝰ ſublimi bus? Reſpondeo. Non. qꝛ etiam ſancti viri elegantius loquunt̉ ꝙͣ etiam rhetores mundi. ſicut ambroſius. hie ronymus. ⁊ leo papa. Nam ſi licet vti ad perſuadendū in malo ornata locutione. multomagis in bono. Lectio ſecunda. Am ⁊ ſi corpore abſens ſum: ſꝫ ſpi ritu vobiſcū ſuꝫ gaudens ⁊ vidēs n ordinem veſtrum et firmamentuꝫ eius que in chriſto eſt fidei veſtre. Sicut er go accepiſtis ieſum chriſtum dominū no ſtrum: in ipſo ambulate: radicati ⁊ ſuꝑedi ficati in ipſo ⁊ ꝯformati in fide ſicut ⁊ didi ciſtis: abundantes in illo in grat iarūactio ne. Uidete ne quis vos decipiat per philo ſophiam ⁊ inanem fallaciam ẜm traditionē hominū ſcd̓m elementa mundi ⁊ non ſcd̓m chriſtum. qꝛ in ipſo inhabitat omnis pleni tudo diuinitatis corporaliter. ⁊ eſtis in illo repleti qui eſt caput omnis principatus et poteſtatis. Supra monuit ne per aliquā fallaciā ſermonis decidāt a fide: hic ponit rationem monitionis: que ſumit̉ ex bo nis que in iſtis erant que non debebant perdere ſed ꝓfi cere in eis. ⁊ primo cōmemorat bona habita. Secundo oſtēdit quō in eis ꝓficiant ibi. Sicut ergo ⁊cͣ. Circa pri mum duo facit. quia pͥmo oſtendit qualiter ſunt ſibi no ta bona eorum. Secundo que bona in eis ſunt ibi. Gau dens ⁊c. Dicit ergo. Nam ⁊ ſi ⁊c. quaſi dicat. Licet nō p̄dicauerim vobis nec vr̄a facta ocul̓ videā tn̄ ſpū vobis interſum ꝑ affectionē gaudens de bonis veſtris.1. corī. 5. Abſens quidē corpore: preſens vero ſpū. ꝓuer. 10. Fi lius ſapiens letificat patreꝫ ⁊c̄. Et hoc qꝛ reuelabat̉ ſibi per ſpūmſanctū. Et ideo dicit. Sed ſpū vobiſcū ſum. 4. Reg. 5. Nonne cor meū in preſenti erat qn̄ reuerſus eſt homo de curru in occurſuꝫ tui ⁊c̄. Gaudens inꝙͣ ſum qꝛ videns ſum ordinē id ē ordinatā veſtrā cōuerſationē.1. corin. 14. Omnia honeſte ⁊ ẜm ordinem fiant in vobis. Indic. 5. Stelle manentes in ordine ⁊ curſu ſuo ⁊c. Et firmamentū ⁊c. 2. Ti. 2. Firmū fundamentū dei ſtat ⁊cͣ. Et hoc in xp̄o Eph̓. 3. Habitaere chriſtū ꝑ fidem in cor dibus veſtris ⁊c. Eccleſia em̄ eſt ſpūale edificium Eph̓. 2. In quo om̄is edificatio conſtructa creſcit in templum ſanctū in dn̄o. Huius aūt bonitas ꝯſiſtit in debito funda mento qd̓ eſt fides ⁊ in debita ſupedificationē. Et ideo hec duo poſuit. ¶ Deinde cum dicit. Sicut ergo ⁊c. mo et eos ad hec ſeruanda. Et pͥmo ad ꝓficiendū. Secun do ad perſiſtendū. Tertio ad gratias agendum. Dicit gͦ Sicut accepiſtis xp̄m ieſum dn̄m noſtrum non ꝑuerten do in ip̄o ambulate Ro. 12. Adherentes bono. Eccleſia qn̄qꝫ comꝑat̉ ſpūali edificio.i. corin. 3. Templū dei ſan ctum eſt quod eſtis vos. Quādoqꝫ arbori qꝛ fert fructū Et eadem eſt comparatio fundamēti ad domū. ⁊ radicis ad arborē. qꝛ vtriuſqꝫ firmitas eſt radix ⁊ fundamentum
xp̄s Eſa. η1. Erit radix ieſſe qui ſtat in ſignū populoꝝ.1. Corin. 3. Fundamentū aliud nemo poteſt ponere preter id qd̓ poſitum eſt. qd̓ eſt xp̄s ieſus ⁊cͣ. Ideo dicit. Radi. cati ſcꝫ ſicut boni rami. ⁊ ſuꝑedificati in ipſo ⁊ confirma ti ſcꝫ ſic̄ boni lapides. hoc ē ſi ꝑſtiteritis ī fide eiꝰ. 1. Pe. vltimo. Aduerſarius veſter ⁊c. Et poſt Cui reſiſtite for tes in fide ⁊c. Et hoc ſicut didiciſtis ſcꝫ in vera fide Gal̓. 1. Si quis vobis euangelizauerit preter id qd̓ accepiſtis anathema ſit ⁊c. Abundantes in eo in gratiarūactiōe id eſt gratias agentes abūdanter.. theſſal̓. vltimo. In om nibus gratias agite. 2. Machab̓. 1. De magnis pericu lis a deo liberati magnifice gr̄as agimus ipſi ⁊c. ¶ De inde cuꝫ dicit. Uidete ⁊c. monet ne decipiant̉ ꝑ vanā ſa pientiam. Et pͥmo ponit monitionē. Secundo rationem ibi. In ipſo ⁊cͣ. Circa primū pͥmo docet vitare qd̓ potent decipere. Secūdo oſtendit quare illud decipiat ibi. Se cundū traditiones ⁊c. Sed ꝙ aliquis decipiat ꝑ ſapien tiam ſecularē dupliciter contingit ſcꝫ quandoqꝫ ꝑ pͥnci pia realia ph̓ie. qn̄qꝫ ꝑ ſophiſticas rationes. Et vtraſqꝫ docet cauere. Unde dicit. Ne quis ⁊c. id eſt ꝑ philoſphi ca documēta Eſa. 47. Sapientia tua ⁊ ſciētia hec de cepit te. Multi em̄ ſunt ꝓpter ph̓iam decepti a fide de uiantes. Iere. 10. Stultus eſt factus om̄is homo a ſcīa ſua ⁊c. Quantū ad ſecundū dicit. Et inanem fallaciaꝫ q̄ non fundat̉ niſi ſuꝑ apparēti inuolutione verboꝝ Eph̓. 5. Nemo vos ſeducat inanibus verbis. Sed quō ſedu cens? Qui ſeducit oportet habere aliqͥd apparens ⁊ ali quid non exiſtens. Ideo pͥmo ponit pͥncipiū apparentie. Secundo defectum exiſtentie. Principiū apparentie eſt duplex ſcꝫ auctoritas ph̓oꝝ. ⁊ ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Scd̓m traditionē hominū id eſt ẜm ea q̄ aliqui tradiderunt ꝓ pria ratione. psͣ. Dominꝰ ſcit cogitationes hominū qm̄ vane ſunt. Aliud eſt adinuentio rationis qn̄ ſcꝫ aliquis vult metiri ea que ſunt fidei ẜm pͥncipia rerum. ⁊ nō ẜm ſapientiam diuinam. Ex hoc em̄ multi decipiunt̉. Et iō dicit. Scd̓m elementa mundi. ⁊c. Sap̄. 13. Neqꝫ operi bus attendentes agnouerunt qͥs eſſet artifex ⁊c. Quan to enim cauſa eſt altior: tanto habet ſuperioreꝫ effectuꝫ. Unde qui voluerit conſiderare effectus ſuperiores ẜm cauſas inferiores decipitur. ſicut ſi quis conſideret mo tum aque ẜm virtutem aque non poteſt ſcire cauſam re fluxus maris. ſed ſic ſi conſiderat eū ẜm virtutē lune. Un̄ multomagis decipit̉ qͥ cōſiderat ꝓprios dei effectus ẜm elementa mundi. Et hec eſt cauſa apparētie. Gꝫ nunqͥd ſunt ſemꝑ reſpuēde traditiōes hoīm ⁊ rationes? Reſpō deo. Non. ſed tunc qn̄ ꝓcedit phiſica ratio ẜm illa ⁊ nō ẜm xp̄m. Infra eodeꝫ. Non tenentes caput ex quo totū corpus ꝑ nexus et cōiunctiones ſubminiſtratū creſcit in augmentum dei ⁊cͣ. Uel poteſt exponi ẜm elementa mū di menſurando ſcꝫ veritatē ẜm veritatē creaturarū. Uel hoc dicit ꝓpter idolatras colentes idola ⁊ dicentes. Io uem celum. Uel ẜm iudeos vt ſit ſenſus. Per ph̓iam id eſt ꝑ rationē volentium trahere ad legalia ẜm elementa mūdi id ē ẜm obſeruatiōes corporales Gal̓. 4. Sub ele mentis mundi eramus ſeruientes. Sed prima expoſitio eſt melior. ¶ Deinde cum dicit. Quia in ipſo ⁊c. ponit rationē predictoꝝ dicens. Quicqͥd nō eſt ẜm xp̄m reſpu endum eſt. Sed nunqͥd eſt xp̄s tantus vt ꝓ eo omīa re ſpūi debeant? Et reſpondet ꝙ ita. qd̓ oſtendit tripliciter Primo ꝑ comꝑationē ad diuinitatē. Secūdo ꝑ comꝑa tionem ad fideles ibi. Et eſtis ⁊c. Tertio ꝑ comꝑationē ad angelos ibi. Qui eſt caput ⁊c. Dicit gͦ. Ideo reſpuen dum eſt qd̓ eſt contra eum quia ipſe eſt deus. Vnde pluſ eſt ei ſtandum ꝙͣ omnibus. quia in ipſo habitat ⁊c. Deꝰ em̄ eſt in omnibus. ſed in quibuſdam per participatio nē ſimilitudinis ſue bonitatis vt lapis ⁊ alia huiuſmodi

in epiſtolam ad Eoloſſenſes II
Et talia non ſunt deus ſed habent in ſe aliquid dei. non eius ſuſtantiā ſed ſimilitudinem eius bonitatis. Et ideo non habitat in eis plenitudo diuinitatis. quia non eſt ibi ẜm ſubſtantiā. Item eſt in mentibus ſanctis que ꝑ amo rem ⁊ cognitionem attīgunt deū. Et ideo deus eſt in eis ẜm gratiā: ſed non corporaliter ſed ẜm effectū gratie: nec eſt plenitudo: ſed ẜm aliquos effectus terminatos. Sed in chriſto eſt corporaliter. quod exponitur triplicit̓. Cor pus em̄ diuiditur contra vmbrā. infra eodeꝫ. Que ſunt vmbra futuroꝝ ⁊c. Et ſic deum contingit dupliciter in habitare. vel ẜm vmbrā. vel corporalit̓ id ē realit̓. Pri mo modo inhabitabat in veteri lege ſed in chriſto inha bitat corporaliter id eſt realiter. et ẜm veritatem. Alio modo quia alij ſancti inhabitantur ſolū ẜm animum non ẜm corpus. Ro. 7. Scio ꝙ non habitat in me id ē in car ne mea bonum: ſed in xp̄o diuinitas inhabitat corporali ter. quia inhabitatio dei qua ſanctos inhabitat eſt ꝑ ope rationem. id eſt per amorem ⁊ cognitionē quod eſt opus ſolius mētis rationalis. ſed in xp̄o inhabitat ꝑ aſſumpti onem hominis in vnitatē perſone. Vnde quicquid perti net ad hominē totū inhabitatur a deo. ⁊ ideo caro ⁊ mēs inhabitatur. quia ambo ſunt vnita verbo. Ioh̓. i. Et ver bum caro factū eſt. Sed tertio modo eſt ſenſus. Tribus em̄ modis eſt deus in rebꝰ. Unus eſt cōmunis per potē tiam: preſentiā ⁊ eſſentiā. Alius per gratiam in ſanctis. Tertius modus eſt ſingularis in xp̄o per vnionem. Cor pus autē tres dimenſiones habet. Et plenitudo diuini tatis his modis in xp̄o ſuperabundat. ideo corporaliter dicitur in eo eſſe. Et primus quidem modus eſt qͣſi lon gitudo. quia ſe extendit ad omnia. Item latus eſt ꝑ cha ritatē. Item quantū ad profundū incōprehenſibilis. Sꝫ ex hoc Reſtorius errat. dicens vnionem factā per inha bitationē tantū dicens verbū inhabitaſſe carnē. Sed cō tra hoc eſt qd̓ apoſtolꝰ dicit Phil̓. 2. Exinaniuit ſemet ipſum ⁊c. Habitare aūt hominē non eſt exinanire: ſed ho minē fieri. Et ideo ſubdit. In ſimilitudinē hominū factꝰ eſt. Et ideo habitabilis dicit̉ xp̄s. non quaſi alius ſit qui habitat ⁊ qui inhabitatur. ſed ipſe eſt ⁊ homo ⁊ plenitu do diuinitatis. ¶ Deinde cum dicit: Et eſtis in illo ⁊c. Oſtendit idem per comparationē ad alios Quaſi dicat Omnia accepiſtis. Ioh̓. 1. De plenitudine eius ⁊c̄. Sci endum eſt autē ꝙ platonici dicunt ꝙ diuina dona ꝑue niunt ad homines mediātibꝰ ſubſtātijs ſeꝑatis. Et hoc eſt verum etiā ẜm Dioniſium. ſed hoc eſt quoddā ſpecia le. quia ab eo īmediate qui replet angelos. Ioh̓. 1. Uni genitus dei filius qui eſt in ſinu patris ipſe enarrauit ⁊c̄. Hebre. 2. Cū initiū accepiſſet enarrari per dominum ab his qui audierunt ⁊c. Et ideo dicit. Qui eſt caput om̄is principatus ⁊ poteſtatis inquantū eſt rex eoꝝ ⁊ dn̄s. nō per conformitatē nature. quia ſic caput eſt hominum. Et tangit iſtos ordīes qui vident̉ habere quādā p̄eminētiā Lectio tertia. N quō ⁊ circūciſi eſtꝭ circūciſiōe nō manufacta in expoliatiōe corporis carnis. ſed in circūciſione chriſti cō ſepulti ei in baptiſmo. in quo ⁊ reſurrexiſtꝭ ꝑ fidē operationis dei: qui ſuſcitauit illuꝫ a mortuis. Et vos cū mortui eſſetis in delictꝭ ⁊ prepucio carnis veſtre cōuiuificauit cū il lo donans vobis omnia delicta. delēs quod aduerſus nos erat cyrographuꝫ decreti qd̓ erat contrariū nobis. Et ip̄ꝫ tulit de medio affigens illud cruci. ⁊ expolians principatꝰ
⁊ poteſtates. traduxit confidenter palā tri umphans illos in ſeipſo. Supra muniuit fideles contra deceptiones ſecularis ſa pientie: hic inſtruit ⁊ munit eos contra hereticos volen tes eos ad legalia trahere: quos primo docꝫ vitare. Se cundo excludit eorum falſam ſeductionē ibi. Nemo ⁊cͣ. Iterum prima in duas. quia primo oſtendit legalia eſſe impleta in chriſto. Secundo ea excludit: oſtendēs ꝙ nō tenentur ad ipſa ibi. Nemo vos ⁊c. Inter legalia autem primū eſt circūciſio. in qua iudei profitebant̉ obſeruanti am veteris legis. ſicut nos in baptiſmo profitemur obẜ uantiam noue legis. Gal̓. 5. Teſtificor omni circūciden ti ſe quoniā debitor eſt vniuerſe legis faciende. Und̓ di cit ꝙ fideles ſunt circūciſi quadam ſpirituali circūciſiōe. Ex quo ſequitur ꝙ illa ceſſat Unde primo oſtendit qua li circūciſiōe ſunt circumciſi. Secundo in quo accipitur hec circūciſio ibi. Conſepulti ⁊c. Tertio aſſignat ratio nem huius circūciſionis ibi. Et vos cū mortui ⁊c. Circa primū ſciendum eſt ꝙ duplex eſt circūciſio ſcilicet carna lis ⁊ ſpiritualis. Per chriſtum vero ſumus circūciſi non circūciſione carnali ſed ſpirituali Et ideo primo excludit carnalem. Secundo aſtruit ſpiritualem. Dicit ergo. In quo ſcilicet xp̄o circūciſi eſtis circumciſione non manufa cta. Ro. 2. Non em̄ qui in manifeſto iudeus eſt: neqꝫ q̄ in manifeſto in carne eſt circūciſio. ſed qui in abſcondito iudeus eſt ⁊ circumciſio cordis in ſpiritu non littera ⁊cͣ. ¶ In expoliatiōe corporis carnis hoc duplicit̓ poteſt le gi. Uno modo ſic. Dico circūciſi non manufacta circūciſt on. vos dico manentes in expoliatiōe. id ē carnalis cor ruptionis. ẜm illud.i. coꝝ. 15. Caro ⁊ ſanguis regnū de non poſſidebūt ⁊c. Quaſi dicat. Ideo circūciſi. quia non habetis iam vitia carnis. infra. 3. Expoliantes vos vete rem hominē cū ſuis actibus ⁊c. Uel dico circūciſione nō māufcā q̄ circūciſio māufcā ꝯſiſtit ī expoliatiōe corꝑis car nis q̄ abſcindit̉ ab alia. Un̄ alia littera habet. Cutis car nis ſcilicet corporis carnis. id eſt ꝑticule corporis que ē caro. non ꝙ aliud ſit corpus ⁊ aliud caro. Et dicit carnis alludens legi. vbi fit mentio de carne. Gen̄. 17. Circum cidetis carnem prepucij veſtri ⁊c. Et hoc vt oſtēderet ꝙ eſt quedam carnalis obſeruantia. Sed nos nō tali ſumꝰ circumciſi: ſed circumciſione xp̄i. Sicut em̄ xp̄s aſſum pſit ſimilitudinem carnis peccati. id eſt carnem paſſibilē vt a peccato liberaret. ita ⁊ remedia legis vt a legis ob ſeruantia liberaret. Vel quam xp̄s facit in nobis que eſt ſpiritualis circūciſio. Ro. 2. Non littera ſed ſpiritu. Se cundo oſtendit ꝙ adepti ſumus eā in baptiſmo. ⁊ ſic ba ptiſmus eſt ſpiritualis circumciſio. Et primo oſtendit ꝙ in baptiſmo exhibetur figura mortis xp̄i. Secundo ꝙ tn̄ eo accipitur cōformitas ad reſurrectionē xp̄i ibi. In quo ⁊ reſurrexiſtis ⁊c. Dicit ergo. Conſepulti ⁊c. quia in eo exprimitur ſimilitudo mortis xp̄i. vt ſicut xp̄s ponit̉ pri mo in cruce ⁊ poſtea in ſepulchrorita qui baptizat̉ ponit̉ ſub aqua ⁊ ter ſicut ſtetit chriſtus triduo in ſepulchro. Conſepulti etiam. id eſt baptizati ad ſimilitudinē mortꝭ xp̄i. vt ſicut in ea deſtruxit peccatū: ita ⁊ in baptiſmo. Et ſicut reſurrexit de ſepulchro ita ⁊ nos a peccatis in re: et a corruptione carnis in ſpe. Et hoc per fidem. quia virtu te dei reſuſcitatꝰ ē. psͣ. Reſuſcita me ⁊c. Et credēs hāc reſurrectionē ſit ꝑticeps huiꝰ reſurrectiōis. Roma. 8. Qui ſuſcitauit ih̓m xp̄m a mortuis viuificabit ⁊ morta lia corpora vr̄a ⁊c. Sed ⁊ xp̄s reſuſcitauit ſe. Eadē ē em̄ oꝑatio patris ⁊ filij. psͣ. Exurgā dilucl̓o ⁊c. ¶ Deind̓ cū dicit Et vos cū ⁊c. Oſtēdit rōem ſil̓itudinis. ⁊ pͥmo oſtē dit ſil̓itudinē. Secūdo modū dictoꝝ ibi. Delēs ⁊c. Lit tera nō eſt difficil̓. Dixi vos circūciſos qꝛ cōſepulti eſtic chriſto in baptiſmo ⁊ cōparauit baptiſmum ſepulture et
A

Explanatio ſancti Thome
inorti. Sed poteſt dici ꝙ ad propoſitū magis eſſet ſi di catur qd̓ primo oſtenditur ꝙ baptiſmꝰ ſit circūciſio. Se cundo oſtendit rationē quare. quia ſcilicet peccatū eſt ſu perfluitas ⁊ caro prepucij eſt ſuperfluitas. Idem ergo ē deponi peccatū ⁊ prepuciū. Sed in baptiſmo deponitur peccatum. Ergo eſt ideꝫ qd̓ circūciſio. ¶ Et iō dicit. Cū eſſetis mortui in delictis. id eſt propt̓ delicta veſtra. psͣ. Mors peccatorum peſſima. ¶ Et p̄pucio carnis vr̄e. id eſt carnalis concupiſcentie qd̓ pertinet ad origīale qua ſi aſtricti reatu maloꝝ actuū ⁊ peccati mortalis hoc faci ens xp̄s conuiuificauit ⁊cͣ. Ephe. 2. Cum eſſetis mortui delictis ⁊ peccatis veſtris ⁊c. Et hoc remouēs a vobis omne peccatum condonans ⁊ remittens vobis om̄ia de licta. Idem eſt igitur circūcidi ⁊ cōuiuificari. ⁊ hoc in ba ptiſmo per remediū mortis peccati. ⁊ cum circūcidimur per remotionē peccati originalis. Sed quomodo cōdo nauit? Reſpōdeo dicēdum eſt ꝙ homo peccādo duo in currit ſcilicet reatū culpe. ⁊ ſeruitutē dyaboli Et ideo di cit quō ſunt peccata condonata. Primo quantum ad re motionē ſeruitutis dyabolice. Secundo ponit ablatiōeꝫ reatus culpe ibi Expoliās ⁊c. ¶ Dicit gͦ delens ⁊c. Qd̓ decretum dupliciter poteſt ītelligi. Uno modo lex vetꝰ Ephe. 2. Legē mandatorum decretis euacuans ⁊c. Et ſic loquitur hic ad iudeos. Quaſi dicat. Et vos cōuiui ficauit. Cyrographuꝫ eſt ſcriptura manualis ⁊ ꝓprie ſit pro cautione contractuū. Quicunqꝫ frangit decretū dei efficitur reus culpe Et hic reatus conſiſtit ⁊ in memoria hominis inde perturbata ⁊ maculata in memoriā dei iu dicaturi ⁊ demonū qui cruciaturi ſunt. Hoc ergo rema nens memoria vocatur cyrographū. xp̄s ergo qui cōdo nauit omnia: ⁊ hoc delens cyrographuꝫ id eſt memoriā tranſgreſſionis. quod cyrogrbphum vel decretū erat ad uerſus nos. quia vtrūqꝫ erat contra nos. Lex quideꝫ. qͥa faciebat cognitionē peccati ⁊ non iuuabat. Cyrographū autē. quia memoria tranſgreſſionis ad puniendum erat. Et dicit decreti. quia non remittit vt facias ꝙ nō pecca ueris. ſed quia non eſt in memoria dei ad puniendū. nec in demonis memoria ad accuſandum: nec in te ad contri ſtandum. psͣ. Beati quorum tecta ſunt peccata ⁊cͣ. Vel cōmuniter loquitur non ſoluꝫ ad iudeos ſed ad omnes. Unum decretū factū eſt primo homini. Gen̄. 2. Ex omni ligno paradiſi comede: de ligno autē ſcientie boni ⁊ ma li ne comedas. In quacūqꝫ die comederis morte morie ris ⁊c. Sed huiuſmodi decretum eſt homo tranſgreſſus ⁊ hoc in memoria eſt cyrographum contrariuꝫ nobis qd̓ xp̄s deleuit. Et quō? In cruce quando tulit ip̄m de me dio ⁊c. Conſuetudo em̄ erat ꝙ ſoluens omnia ad que qͥs tenebat̉ ſcindebat̉ cyrographū. Homo autē erat in pec cato. ſed xp̄s ſoluit pro nobis patiendo. psͣ. Que nō ra pui tunc exoluebā. Et ideo ſimul cum morte xp̄i hoc cy rographū eſt deſtructuꝫ. Et ideo dicit. Tulit de medio id eſt ſuſtulit de reꝝ natura. ⁊ hoc affigens cruci per quā ſatiſfaciens deo: tulit peccatū noſtrū. ¶ Deinde cū dicit Expolians ⁊c. Oſtendit quō liberauit a ſeruitute pecca ti. Detur em̄ ꝙ vſurarius ꝓpter cautionē teneat homi nem captū. Non ſufficeret deſtructio cautionis: niſi libe raret̉. Sic ⁊ xp̄s. Et ideo dicit. Expolians ⁊c. Hec expo liatio refertur ad ſanctos mortuos ante paſſionem xp̄i. ⁊ ſic xp̄s eos de inferno expoliādo liberauit. Zach̓. 9. Tu vero in ſanguine teſtamenti tui emiſiſti vinctos tuos de lacu in quo non erat aqua ⁊cͣ. Eſa. 49. Equideꝫ ⁊ capti uitas a forti tolletur. ⁊ quod ablatū fuerit a robuſto ſal uabitur. Vel de viuis. ⁊ ſic expoliauit eos a demonibus Luce.11. Si aūt fortior illo ſuꝑueniens vicerit eum vni uerſa arma eius aufert in quibus cōfidebat: ⁊ ſpolia eiꝰ
diſtribuet. Ioh̓. 12. Princeps huius mūdi eijciet̉ foras ⁊c. Dicit ergo expolians principatus ⁊ poteſtates. id eſt ipſos demones. Ephe. vlti. Aduerſus principes ⁊ pote ſtates: aduerſus mundi rectores tenebrarum harum ⁊cͣ. ¶ Traduxit ipſos ſanctos ꝯfident̓ tanꝙͣ auctoritatē ha bens in in celū ꝙͣtum ad mortuos ⁊ viuos in regnū glo rie ſue. Vel traduxit id eſt extra duxit. id eſt expulit prin cipatus ex homine. Eſa. 51. Induere fortitudinē brachi um domini ⁊c. ¶ Palaꝫ id eſt euidenti iudicio qͦ cogno ſcatur ꝙ traducti ſunt. Olim enim totus mundus ſerui uit idolis nunc non. Vel palā coram multitudine ange lorum. tum quia deſcendit ad infernū ſanctorū: tuꝫ quia aſcendit in celū. Et hoc in ſemetipſo id eſt in ſua virtute Phil̓. 3. Scd̓m oꝑationem qua poſſit etiā ſubijcere ſibi omnia. Alia littera ſic habet. Et exuens ſe carne princi patus ⁊ poteſtates exēplauit fiducialiter triūphans. Et exponitur ſic. Exuens ſe carne. id eſt mortalitate.i. coꝝ. 15. Caro ⁊ ſanguis regnū dei nō poſſidebunt. id eſt mor talitas carnalis corruptionis. Ro. 6. Xp̄s reſurgens ex mortuis iam nō moritur mors illi vltra nō dominabitur ⁊c. 2. coꝝ. 5. Et ſi cognouimus ẜm carnē xp̄m: ſed nunc iam nō noui mus. Expēlauit.i. in ſe exēplū prebuit quo modo ſunt vincendi. Reliqua non mutant̉. Lectio quarta. Emo ergo vos iudicet in cibo aut ī nApotū aūt in parte diei feſti aut neo menie aut ſabbatoꝝ que ſūt vmbra futuroꝝ. corpus autē xp̄i. Nemo vos ſedu cat volens in humilitate ⁊ religiōe angeloꝝ que non vidit ambulās fruſtra in flatꝰ ſen ſu carnis ſue ⁊ non tenens caput ex quo to tum corpus per nexus ⁊ coniūctiones ſiue miniſtratū ⁊ conſtructū creſcit in augmētū dei Si ergo mortui eſtis cum chriſto ab ele mentis huius mundi quid adhuc tanqͣꝫ vi uentes mūdo decernitꝭ? Ne tetigeritis. ne qꝫ guſtaueritꝭ. neqꝫ contrectaueritis q̄ ſunt omnia in interitu ipſo vſu ſcd̓m precepta ⁊ doctrinas hominū que ſunt rationē quideꝫ habentia ſapientie in ſuperſtitione ⁊ humi litate ⁊ non ad ꝑcēdū corpori nō in honore aliquo ad ſaturitatē carnis. Supra oſtendit legalia eſſe impleta in chriſto propt̓ cir cūciſionē in eo impletā que eſt legaliū profeſſio: hic con cludit eos nō obligari ad legalia precepta cerimonialia. Cerimonialia vero erant quatuor ſcilicꝫ ſacrificia. ſacra ſacramenta ⁊ obſeruantie. Sacrificia īmolabantur deo vt oues vituli ⁊ huiuſmodi. Sacra erant ſicut vaſa ⁊ ſo lennia tempora. Sacramenta erant tria. ſcilicet circūci ſio. agnus paſchalis. ⁊ conſecratio ſacerdotū. Obſeruā tie autē erant ea que pertinebant ad ſingularē conuerſa tionē populi iſrl̓. vt cibi. veſtes ⁊ huiuſmodi. Quedam vero predictoꝝ ꝑtinebāt ad quoſdaꝫ. vt ſacrificia vaſa ⁊ alia huiuſmodi. q̄dā ad oēs. De primis aūt nō facit men tionē. ſed de tangētibus totū populū ſicut nūc baptiſmꝰ. Facit aūt mentionē de obſeruantijs. qꝛ abſtinebat a cer tis cibis. Leū. 11. vt de qͣdrupedibꝰ ab his q̄ vngulā nō diuidūt. In potu etiā vas qd̓ nō haberet oꝑculū īmūduꝫ erat. ⁊ qͥcqͥd in eo erat. Et id̓o ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Nemo

in epiſtolam ad Eoloſſenſes II
vos iudicet id ē cōdēnabiles putet in hoc qd̓ vtimini ci bis vl̓ potibꝰ ꝓhibitꝭ in lege Ro. 14. Qui nō māducat māducātē nō iudicet ⁊c. Itē facit mētiōeꝫ de ſacris ad tē porū ſolennitatē ꝑtinentibꝰ. In veteri aūt lege erat ſolē nitas iugis. vt ſacrificiū veſpertinū ⁊ matutinū. quedam autē q̄ certis tēporibꝰ fiebāt. Et horū quedā fiebant plu ries in anno. quedā ſemel tm̄. ſicut paſcha. ſcenophegia ⁊ penthecoſten. ſed ſabbatū ⁊ neomenia pluries. qꝛ iſtd̓ qualibꝫ ebdomada. illud ſemel in mēſe. Et huiꝰ rō erat quia om̄ia feſta tendūt ad honorē dei. Impēdimꝰ auteꝫ deo honorē. vl̓ ꝓpter aliqd̓ eternū: ⁊ ſic eſt iuge ſacrifici um. vl̓ ꝓpter aliqd̓ tēporale. ⁊ hoc ꝙͣtum ad totū homi nū ſtatū. ⁊ ſic ſunt duo ſcꝫ creatiōis bn̄ficiū ⁊ ſic eſt ſabba tum. Exod̓. 20. Memento vt diē ſabbati ſanctifices. Et ratio ponit̉ ibi. qꝛ ſeptimo die requieuit. Et ratio allego rica ē. qꝛ ſignificat quietē xp̄i in ſepulchro. Et anagogi ce quietē anime in deo Itē bn̄ficiū ꝓpagatiōis ⁊ ꝯſerua tiōis qd̓ ſit ꝑ tēpus. Et qꝛ iudei obẜuabāt tēpora a luna ideo dicit: Feſtū neomenie. id eſt noue lune. Sunt etiaꝫ alie cauſe ſcilicet liberationis ſpecialis. ⁊ ſic ſuperaddite ſunt alie ſolennitates. ⁊ ideo dicit: In ꝑte diei feſti. aut neomenie q̄ ſit quolibet menſe. Leuit̓. z. aut ſabbatoruꝫ ꝓ qualibet ſeptimana. Et dicit ſabbatoꝝ. quia ſabbatū eſt requies. ⁊ iſti habebāt plura ſabbata. qꝛ ſeptimū dieꝫ ⁊ ſeptem ſeptimanas ſcꝫ pethecoſten. que in ſeptima ſe ptimana eſt a paſcha: que eſt principiū anni. ⁊ ſeptimum menſem ⁊ ſeptimū annum in quo ſit remiſſio debitorum Itē ſeptima ſeptimana annoꝝ ſcilicet in iubileo. Et id̓o vicit Sabbatoꝝ. Quaſi dicat. Nullus vos condemnet quia hec non obſeruatis. Et hoc ideo. qꝛ ſunt vmbre fu turoꝝ ſcꝫ xp̄i. Et ideo veniēte ꝟitate debet ceſſare vm bra. Corpus autē xp̄i.i. corpꝰ ꝑtinēs ad xp̄m. qn̄ qͥs vi det vmbrā ſperat ꝙ corpꝰ ſequat. Legalia autē ſunt vm bra p̄cedēs xp̄m ⁊ eū figurabāt vētuꝝ. Et ideo dic̄. Cor pus.i. veritas rei pertinet ad xp̄m: ſed vmbra ad legeꝫ. ¶ Deinde cū dicit Nemo vos ſeducat ⁊c. Loquit̉ cōtra ſeductores ⁊ deceptores. Et pͥmo monet vt nō decipian tur. Secūdo arguit deceptos ibi. Signo mortui ⁊c. Itē primo reddit cautos a ſeductiōe. Secūdo oſtendit ꝑ qͥd ſeducant̉ ibi. Volens in humilitate ⁊c̄. Tertio in qͦ defi ciat ibi. Que nō vidit ⁊c. Dicit etgo. Nemo vos ſedu cat ſcꝫ a veritate quaꝫ dixi. Ephe. 5. Nemo vos ſeducat inanibus verbis ⁊c. Seducūt em̄ in humilitate iſti pſeu do introducētes legalia. qꝛ vtebant̉ ſimulata ſanctitate. Sanctitas aūt in duobus cōſiſtit ſcꝫ in humana cōuerſa tione ⁊ cultura dei. Iſti autē oſtendebāt humilē cōuerſa tionē vidētes nō curare de rebꝰ mūdi. Et ideo dicit: In humilitate Eccl̓. 19. Eſt qͥ nequit̉ ſe humiliat ⁊ interio ra eius plena ſunt dolo. Itē dicebant ſe p̄dicare ad reue rentiā dei. Et dicit. Et religione angeloꝝ. Religio eniꝫ eſt ẜm tulliū q̄ cuidā nature quā diuinā vocāt cultū ⁊ ce rimoniā affert. 2. thi. 3. Habētes quidē ſpeciē pietatis: virtutē autē eius abnegātes. Et ẜm glo. legit̉ ſic. In re ligione ⁊c. Quia ꝑ hoc intēdunt ꝙ videant̉ eſſe angeli id eſt nuncij dei. Mat. 7. Attendite a falſis ꝓphetꝭ ⁊c. Al̓ in religiōe angeloꝝ ad lr̄am. qꝛ vetꝰ lex eſt tradita ꝑ āgelos in manu mediatoris. vt dicit̉ Gal̓. 3. Heb̓. 2. Si eniꝫ qui per angelos dictus eſt ẜmo factus eſt firmꝰ ⁊c. Et iſti dicebant cultū legis obſeruādum. qꝛ tradita erat ꝑ angelos. Sed tamen triplex eſt eoꝝ defectus ſcꝫ ſcien tie iuſticie ⁊ fidei. Et ꝙͣtum ad pͥmum dicit Volens que non vidit. id eſt intellexit ꝑſuadere. ⁊ ſemꝑ repetas. Ne mo vos ſeducat. Iſti enim neſciebant quo fine data eſ ſet lex. i. thi. 1. Volentes eſſe legis doctores non intelli gentes neqꝫ que loquunt̉: neqꝫ de quibꝰ affirmāt. Quā tum ad ſecundū dicit. Ambulans fruſtra īflatꝰ. Licet ſic
humilitatē pretendāt. Et ponit duo. ſcꝫ ꝙ religlo eoruꝫ ſit inutilis. qꝛ ambulant fruſtra ſcꝫ operātes oꝑa que nō ꝓſunt ad vitā eternā. Sap̄. 3. Inutilia ſunt opera eoruꝫ Iob. 39. Fruſtra laborauit nullo timore cogente. Itē p̄ tendunt falſam humilitatē. Vnde dicit. Inflatꝰ ⁊c. Dif ferētia eſt int̓ inflatum ⁊ pinguē. quia pingues veritatis ſunt pleni. inflati vero vacui ſed vento extenſi. Qui er go vere ſunt humiles. ſunt pleni. ſed qui apparēt tm̄ in flati. Sap̄. 4. Dirumpe illos īflatos ſine voce. Hoc ſen ſu intelligit̉ illud. Sciētia inflat..i. coꝝ. 8. Hec ſapiētia eſt grauis. ſcꝫ qꝛ īflat nō que eſt ex deo. Mat. 16. Caro ⁊ ſanguis nō reuelauit tibi ⁊c. ¶ Quātum ad tertium dic̄ Non tenēs caput. ſcꝫ xp̄m ꝑ fidē. Et talis decipit̉. qꝛ ſi ne xp̄o eſt in tenebris.i. thi. 6. Si qͥs non acqͥeſcit ſanis verbis ⁊c̄. Sed quare ē caput? Rn̄det dicēs: Quia ab eo dependet totum bonum corꝑis ſcꝫ eccl̓ie. In corpore em̄ naturali ſunt duo bona. ſcꝫ cōpactio membroꝝ ⁊ au gmentum corꝑis. Et hoc habet eccl̓ia a xp̄o. Ex eo enim dependet totum corpus. Ro. 12. Multi vnum corpꝰ ſu mus in xp̄o ⁊c. Et ideo dicit Cōnexum. In corpore eniꝫ eſt duplex cōiunctio mēbroꝝ. ſcꝫ ſcd̓m cōtactum. qꝛ ma nus eſt coniuncta vlne. hec pectori ⁊ ſic de alijs. Alia ē cōnexio ſeu cōiunctio neruoꝝ. Et ideo dicit Coniunctū ⁊ cōnexum. Sic in eccleſia eſt cōiunctio per fidē ⁊ ſciēti am. Ephe. 4. Unus dn̄s vna fides. vnuꝫ baptiſma. Sꝫ hoc nō ſufficit: niſi ſit cōnexus charitatis ⁊ cōnexio ſacra mentoꝝ. ⁊ ideo ſubdit. Subminiſtratū ꝑ nexꝰ. qꝛ ꝑ cha ritatē vnus ſubminiſtrat alteri. Auget etiā ꝑ xp̄m. quia creſcit ſcꝫ corpꝰ cōiunctum ſic in augmentuꝫ dei.i. quod deus facit in nobis. psͣ. Beatꝰ vir cuius eſt auxiliuꝫ abs te aſcenſiones in corde ſuo diſpoſuit ⁊c. Vel dei id ē xp̄i qui deus corpus auget dum auget̉ eccl̓ia. Ephe. 4. Ad cōſummationē ſanctoꝝ in opus miniſterij in edificatiōꝫ corꝑis xp̄i ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ dic̄. Si gͦ mortui ⁊c. Argu it iā deceptos. Et pͥmo ponit rōeꝫ redargutiōis ex cōdi tiōe deceptoꝝ. Secundo ex ꝯditiōe eoꝝ in qͥbꝰ decipie bant̉ ibi. Que omnia ſunt ⁊c. Cōditio eoꝝ erat libertas qꝛ ſicut erāt mortui peccato: ita et legi. Unde ſeruare eā nō debebāt. Dicit gͦ. Si mortui eſtis cuꝫ xp̄o mortuo le gi ab elementis mundi id eſt a legalibꝰ obſeruantijs. qͥa iudei ſeruiebāt deo vero: tamē ſub elemētis. ſed gētiles ſub ipſis elementis. qͥd adhuc veritate cognita tanꝙͣ in hoc mundo vt iudei decernitis tāgēda et comedēda ſci licet dicēs: Ne tetigeritis hoc qꝛ peccatum eſt: neqꝫ gu ſtaueritis de porco et anguilla. Leuit̉. 11. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Que om̄ia ⁊cͣ. Oſtendit qualia ſunt ex ꝑte legali um dicēs ꝙ ſunt noxia et vana et grauia. Un̄ dic̄. Que omnia ſunt in interitum: qꝛ mortifera poſt paſſionē chri ſti ponētibus ſpem in eis. ſed poſt tēpus gratie diuulga te ſimplicit̓ om̄ibus ſunt mortifera. Qd̓ dico ꝓpt̓ opini onē hieronimi ⁊ augꝰ. que ſupra ad Gal̓. 2. cap̄. ponit̉. Ad interitū gͦ ⁊ in mortē ꝑducētia ſunt. Et ſi dicat̉ qua re gͦ legimus vetus teſtamentū? dic ꝙ legimus ad teſti moniū non ad vſum. Et ideo dicit: Sunt in interitū ipſo vſu. id eſt non ad teſtimoniū ſꝫ ad vſum Itē ſunt vana q̄ nō innitunt rōi nec auctoritati: ſed hec nō innitunt̉ au ctoritati diuine ſꝫ humane. Un̄ dicit ẜm p̄cepta. Sꝫ nū quid nō ſunt p̄cepta a deo? Reſpōdeo ſic quouſqꝫ veni ret veritas. Matth̓. 15. Irrituꝫ feciſtis mandatū dei pro pter traditiones veſtras. Iteꝫ non innitūtur rationi: qͥa ſunt habentia rationē ſapientie in ſuꝑſticiōe. Quaſi di cat. Non habet rationē que inducat: niſi ad ſuperſtitiōꝫ id eſt ad religionem ſupra modū ⁊ extra tempus ipſoruꝫ obſeruatum. Et in humilitate ſcilicet ſimulata tm̄ ſcd̓m deiectioneꝫ. quia qͥ liberatur per chriſtum a ſeruitute le gis non debet ſe ſupponere ſeruituti. Gal̓. 5. Nolite iteB ij

Explanatio ſancti Thomi
rum ſub iugo ſeruitutis contineri ⁊c. Seruant̉ tn̄ aliqͣ q̄ ⁊ ſi nō auctoritate diuina tn̄ humana rōe ſunt vtilia. ſed hoc deficit hic. Sunt em̄ grauia hec ẜm ſe conſiderata. Tria aūt deſideramus ſcꝫ quietē honorē ⁊ ſufficientiam que hec legalia non habēt. Subtractio em̄ ciboꝝ cōtra ria eſt ſaturitati. Inducunt etiā laborē propt̓ obſeruāti as multiplices. Nec ſunt ad honorē ſed ad confuſionem ml̓tā. vt illa aſperſio cineris ⁊ huiuſmodi. Act̉. 15. Hoc eſt onꝰ quod neqꝫ patres noſtri neqꝫ nos portare potui mus ⁊c. Ad non ꝑcendū corpori id eſt eccl̓ie nō ad hono rem dei: ſed ad ſaturitatē carnis. id eſt ad implendū car nalem affectum. Capitulū tertiū. Gitur ſi conſurrexiſtis cū xp̄o: q̄ ſurſum ſunt querite vbi xp̄s ē in dextera dei ſedēs. que ſurſū ſunt ſapite nō que ſunt ſuper terram Mortui em̄ eſtis ⁊ vita veſtra abſcondita ē cū xp̄o in deo. cū aūt xp̄s apparuerit vita ve ſtra. tunc ⁊ vos apparebitis cū ip̄o ī gloria Mortificate ergo mēbra vr̄a q̄ ſunt ſuꝑ ter ram. fornicationē. īmundiciā. libidinē. con cupiſcentiā malā. ⁊ auariciā que eſt ſimula crorū ſeruitus propter que venit ira dei in filios incredulitatis in quibus ambulaſtis aliquando cum viueretis in illis. Supra apoſtolꝰ monuit fideles cōtra ſeducētes: hic in ſtruit eos contra peruerſitatē moꝝ. ⁊ pͥmo ꝓpōit genera lē doctrinā. Secūdo ſpecialē ibi. Mulieres ſubdite ⁊cͣ. Circa primū duo facit. qꝛ primo inſtruit eos de habēda recta intētione finis. Secūdo de rectitudine hūane acti onis ibi. Mortificate ⁊c. Iteꝝ prima diuidit̉ in duas ꝑ tes. qꝛ primo ponit modū inſtructiōis. Secūdo aſſignat rationē ibi. Mortui em̄ ⁊c. Circa primū primo ponit ſu ſceptū beneficiū. Secūdo ex hoc ꝯcludit inſtructiōis do cumentū ibi Que ſurſum ⁊c. Beneficiū eſt ꝙ ſurreximꝰ cū xp̄o reſurgente. ſed hoc duplicit̓. Vno modo per ſpeꝫ corporalis reſurrectiōis.i. coꝝ. 15. Si aūt xp̄s predicat̉ ꝙ reſurrexit a mortuis. quō quidā dicunt in vobis quo niā reſurrectio mortuoꝝ nō eſt. Itē cū eo reſurgente re paramur ad vitā iuſticie. Ro. 4. Traditꝰ eſt ꝓpt̓ deli cta noſtra. ⁊ reſurrexit propt̓ iuſtificationē noſtrā. Qua ſi dicat. Si xp̄o reſurgente ⁊ vos reſurrexiſtis. 2. coꝝ. 4 Qui ſuſcitauit dn̄m ieſum ⁊ nos cum ieſu ſuſcitabit ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Que ſurſum ⁊c̄. Concludit documē tum debitū fini. ⁊ primo ꝑ cōparationē ad finē ⁊ vt fineꝫ principaliter aliqͥs intēdat. Secūdo vt ẜm finē de alijs iudicet. Dicit ergo Si conſurrexiſtis cū xp̄o que ſurſum ſunt querite. Mat. 6. Primū querite regnū dei ⁊ iuſtici am eius ⁊c. Hic em̄ eſt finis. psͣ. Unā petij a domīo ⁊cͣ. Et ideo hoc q̄rite vbi xp̄s ſedet in dextera. Mar. vl. Do minꝰ quidē ih̓s poſtꝙͣ locutus eſt eis aſſumptꝰ eſt in ce luꝫ ⁊ ſedet a dextris dei ⁊c. psͣ. Sede a dextris meis ⁊c. Et intelligēda eſt dextera nō pars aliqua corporalis ſed ſimilitudīaria. Dextera em̄ eſt potior pars homīs. xp̄s ergo ſedet ad dexterā. qꝛ ẜm ꝙ homo in potioribꝰ bonis patris eſt: ſed ẜm ꝙ deus in equalitate eius eſt. Et ſic ſit ordo in vobis. vt quia xp̄s eſt mortuus ⁊ ſurrexit. ⁊ ſic ē aſſumptus a dextris dei: ita ⁊ vos moriamini peccato. vt poſtea viuatis vita iuſticie. ⁊ ſic aſſumamini ad gl̓iaꝫ. Uel nos reſurreximꝰ per xp̄m ip̄e aūt ibi ſedet. ergo de ſiderium nr̄m debet eſſe ad ip̄m. Mat. 24. Ubi fuerit
corpus ibi cōgregabunt̉ ⁊ aquile ⁊c. Mat. 6. Ubi ē the ſaurus tuus ibi eſt ⁊ cor tuū ⁊c. Itē debemꝰ iudicare de alijs ẜm ip̄m. Et ideo dicit. Que ſurſum ſunt ſapite ⁊c. Aſtruit vnū ⁊ aliud negat. Sapit auteꝫ que ſurſum ſunt qui ẜm ſuꝑnas rationes ordinat vitā ſuā ⁊ de omnibꝰ iu dicat ẜꝫ eā. Iac̄. 3. Hec eſt ſapiētia deſurſum deſcēdens Sapit aūt que ſunt ſuper terrā qͥ ẜm terrena bona om̄ia ordinat ⁊ iudicat. iudicans ea ſumma bona Phil̓. 3. Et gloria in cōfuſione eoꝝ qui terrena ſapiunt ⁊c. ¶ Dein de cū dicit. Mortui em̄ ⁊c. Ponit̉ ratio monitionis. Et primo cōmemorat quandā mortē. Secūdo innuit occul tationē cuiuſdā vite ibi. Et vita. ⁊c̄. Tertio docet huius vite manifeſtationē ibi. Cū aūt xp̄s ⁊c. Prius em̄ vnuꝫ ꝓhibuit ⁊ aliud aſtruxit. ⁊ nunc ad hec duo redit. Pri mo ſic. Non ſapite que ſunt terrena: quia mortui eſt/ ter rene conuerſationi. Mortuus em̄ huic vite non ſapit ea que ſunt huius mundi. ita ⁊ vos ſi mortui eſtis elemētis huius mundi. Ro. 6. Exiſtimate vos mortuos eſſe qui dem peccato: viuentes aūt deo ⁊cͣ. Eſa. 26. Morientes non viuant. gigantes non reſurgāt ⁊cͣ. Cū aūt dixit. Exi ſtimate ⁊c. Subdit Uiuentes. Et ideo alia vita eſt occl̓ ta. vnde etiā hic dicit. Et vitā veſtra ⁊c̄. Et hanc vitā ac quirimus nobis per xp̄m. 1. Pe. 3. Chriſtus ꝓ pctīs no ſtris mortuꝰ eſt. iuſtus ꝓ iniuſtis ⁊c̄. Quia vero hec vi ta eſt ꝑ xp̄m. xp̄s aūt eſt occultus a nobis. qꝛ eſt in gloria dei patris. Et ſimilit̓ vita que per eū nobis dat̓ eſt in oc culto vbi ſcilicet xp̄s eſt in gloria dei patris. prouerb̓. 3. Longitudo dieꝝ in dextera eius: ⁊ in ſiniſtra eiꝰ diuitiē ⁊ gloria. psͣ. Quā magna ml̓titudo dulcedinis tue: quā abſcondiſti timētibus te ⁊c. Apoc̄. 2. Uincēti dabo mā na abſconditū ⁊c. Ideo cū dicit. Cū aūt xp̄s ⁊c. Oſtēdit quō manifeſtat̉ ſcilicet ſicut ⁊ xp̄s quia dicit̉ in psͣ. Deꝰ manifeſte veniet. Et ideo dicit. Cū autē apparuerit xp̄s vita vr̄a. quia ipſe eſt actor vite veſtre. et quia in amore eius et cognitione conſiſtit vita veſtra. Gal̓. 2. Uiuo ego iam nō ego: viuit vero in me xp̄s ⁊c̄. Tunc vos appare bitis. 1. Ioh̓. 3. Cum apparuerit ſimiles ei ermꝰ ſcilicꝫ in gloria Abac̄. 3. Ab auſtro veniet et ſanctꝰ de mōte pha ran ⁊c. ¶ Deinde cū dicit Mortificate gͦ ⁊c. Ordinat hu manā actionē. Primo per cohibitionē peccatoꝝ. Secū do per inſtructionē bonoꝝ moꝝ ibi Induite vos ⁊c. Cir ca primū duo facit. quia primo p̄mittit monitionē. Se cundo eius rationē exponit ibi. Expoliantes vos ⁊c. Ite rum prima in duas. quia primo prohibet vitia carnalia. Secundo rationē aſſignat ibi. Propter q̄ ⁊c. Circa pri mum duo facit. quia primo ponit generalē ꝓhibitioneꝫ. Secūdo explicat in ſpeciali ibi Que ſunt ⁊c. Dicit gͦ nō debetꝭ ſapere que ſunt ſuꝑ terrā: ſed mortificate quicqͥd terrenū et ſpecialiter mēbra que ſunt ⁊c. Quod pōt ex poni ſimilitudinarie. quia conuerſatio noſtra eſt cōtines multos actus: ſicut corpus multa mēbra. et in cōuerſati one bona prudentia eſt ſicut oculus dirigens. fortitudo aūt ſicut pes portās. In mala vero aſtutia ſicut oculꝰ. ꝑ tinacia vero ſic̄ pes. Hec gͦ mēbra ſunt mortificāda. Uel aliter de mēbris corporis carnalibus dixit. Mortui eſtſ ⁊c. ſcilicet terrene conuerſationi. Quō? Et reſpōdes di cit. Mortificate ⁊c. Intantū ergo morimur culpe: in ꝙͣ tum viuificamur per gratiā. Uita em̄ gratie reꝑarat nos ꝙͣtum ad mēbra nō totaliter ꝙͣtum ad corpus ꝓpter fo mite Ro. 7. Ego ipſe mente ſeruio legi dei. carne autem legi peccati Et paulo ante Video aliā legē in membris meis repugnantē legi mentis mee ⁊c. Qui ergo mortui eſtis ꝙͣtum ad mentē mortificate concupiſcentiaꝫ in mē bris q̄ ſūt ſuꝑ t̓rā inꝙͣ tū ſūt ſuꝑ t̓rā ⁊ t̓rena corꝑa. 1. cor. 6. Caſtigo corpꝰ meū ⁊ in ſeruitutē redigo ⁊c. id ē nō ꝑ mittendo ei ſe pertrahi ad carnalia. Et ideo ponit pecca

in epiſtolam ad Coloſſenſes III
ta in ſpeciali. Et primo pure carnalia. Secundo media ibi. Et auariciā ⁊c. Inter carnalia maxime concupiſcen tia inclinat ad luxuriā vbi eſt actꝰ turpis. Et hoc vl̓ ẜm naturā animalis non ratiōis. quia om̄e peccatū eſt con trariū rationi. Et ideo dicit Fornicationē. Tob̓. 4. At tende tibi ab omni fornicatione ⁊cͣ. Vel contra naturam et ſic dicit: Immundiciā. Itē delectatio eſt īmunda. Un de dicit libidinē. Itē concupiſcentia praua. Unde dicit. Concupiſcentiā malā. Item ponit peccata media. Et pͥ mo auariciā cuius obiectū eſt corporale ſcilicet peccunia ⁊ complet̉ in delectatione ſpirituali ſcilicet dominio tali um. Et ideo cōmunicat cū carnalibꝰ peccatis Et ſubdit. Que eſt idolorū ſeruitus Ephe. 5. Aut auarus. quod ē idoloꝝ ſeruitusⁱ. Sed nūquid auaricia ex ſuo genere eſt ſpecies idolatrie. ⁊ auarꝰ peccat tanꝙͣ idolatra? Reſpon deo dicendū eſt. Non ẜm ſpeciē ſed ẜm ſimilitudinē. qͥa auarus ponit vitaꝫ ſuam in pecunia. Idolatra eſt qn̄ qͥs exhibet alicui ymagini honorē debitū deo. Auarus aūt honorē debitū deo exhibet pecunie. qꝛ tota ſua vita cir ca hoc eſt. Quia vero auarus nō intēdit circa pecuniam ſe habere vt ad deum ſicut idolatra ideo eſt minꝰ pecca tum. ¶ Deinde cum dicit Propter que venit ⁊c. Oſtē dit rationē quare vitāda ſunt hec peccata. Et eſt duplex Una que mouet omnes. ⁊ alia que ſpecialiter iſtos Pri ma eſt vindicta dei. quia propter carnalia venit ira id ē vindicta dei in filios diffidentie. id eſt peccatores qͥ diffi dunt de deo. quia luxuria eſt filia deſperationis. qꝛ mul ti ex deſperatione ſpiritualiū dant ſe totaliter carnalibꝰ. Ael diffidentie. quia quantū eſt de ſe non eſt confidendū vt corrigantur. et ideo venit ira dei ſicut in Gen̄. 6. et. 7 de ſodomitis et in diluuio. 18. et. 19. Alia ratio eſt. qꝛ il li aliquando fu erunt tales Vnde dicit. In quibꝰ ⁊ vos ambulaſtis aliquando ſcilicet de malo in peius. Et po nit hanc rationē propter duo ſcilicet et propter quod pe trus dicit. 1. Pet̓. 4. Sufficit preteritū tempus ad vo luntatē gentiū conſumandā qui ambulauerunt in luxu rijs ⁊c. Ael qꝛ experti eſtis ꝙ in eis non eſt vtilitas ſed confuſio. Ro. 6. Quem ergo fructū habuiſtis tunc in ill̓ in quibus nunc erubeſcitis? Lectio ſecunda. Unc autē depōite ⁊ vos om̄ia. irā. n indignationē. maliciā. blaſphemiā turpē ſermonē de ore veſtro. Noli te mentiri inuicē: expoliātes vos veterem hominē cū actibus ſuis. ⁊ induētes nouum eū qui renouat̉ in agnitionē dei ſcd̓m ima ginē eius qui creauit eū: vbi nō eſt gentilis ⁊ iudeus. circūciſio ⁊ prepuciū. barbarus ⁊ ſcitha. ſeruus ⁊ liber. ſed omnia ⁊ in omni bus chriſtus. Supra apoſtolus monuit fideles contra vitia carnalia: hic monet eos contra vitia ſpiritualia. Et prīo pōit vni uerſalem ammonitionē. Secundo per partes diſtinguit Dicit ergo aliquando ambulaſtis in illis: ſed nūc depo nite omnia non ſolū carnalia ſed omnia. i. Pe. 2. Depo nentes omnē maliciā ⁊ omnē doluꝫ et ſiml̓ationes: et in uidias: et detractiones ⁊c. Diſtinguit aūt vitia ſpiritua lia in duo. Primo in peccatum cordis. Secūdo oris ibi. Glaſphemie ⁊c. Et primo ponit irā. Ira em̄ viri iuſtici am dei non operatur. et hec eſt deponenda. Secūdo in dignationē que oritur ex ira. que eſt quando quis repu tat aliquem indignuꝫ eoꝝ que habet vel vt cōparet̉ alij.
Eſa. 27. Indignatio non eſt mihi. Maliciam que con ſequitur ad hec duo ſcilicet quando quis molitur maluꝫ proximo inferre Iac̄. 1. Abijcientes omnem īmundiciaꝫ ⁊ abundantiā malicie in manſuetudine ⁊c. ¶ Deind̓ po nit peccata pertinētia ad peccatū oris. Et ſunt tria gene ra peccatoꝝ oris. Per hoc em̄ peccatū deſignat̉ inordīa tio mentis. Et primo in cōparatione ad deū. ⁊ hec ē blaſ phemia. Leū. 24. Educ blaſphemuꝫ extra caſtra. et po nant omnes qui audierunt manus ſuas ſuper caput eius ⁊ lapidet eum populꝰ vniuerſus ⁊c. Et ſic quecūqꝫ blaſ phemia eſt peccatū mortale. Sed quid ſi fit ſubito? Re ſpōdeo dicēdū eſt ꝙ ſi fit ſubito ita ꝙ nō percipit ſe blaſ phemare. non peccat mortaliter. Sed credo ꝙ ꝙͣtum cū qꝫ ſubito. ſi tamē percipit ꝙ dicit verba blaſphemie pec cat mortaliter. Secundo deſignat īordinationē circa cō cupiſcentiā dicens: Turpē ſermonē de ore veſtro Eph̓. 4. Omnis ſermo malus ex ore veſtro non procedat ⁊c. Tertio inordinationem contra proximū et hoc eſt men dacium. prouer. 19. Qui loquitur mendatiū nō effugiet ¶ Deinde cū dicit Expoliantes ⁊cͣ. Oſtendit rationem quare ſunt vitanda predicta vitia. quia ſcilicet depoſita vetuſtate debet indui nouitas. Mat. 9. Nemo mittit cō miſſurā panni rudis in veſtimentū vetus ⁊c. Et prīo po nit depoſitionē vetuſtatis. Secundo aſſumptionē noui tatis ibi Et induentes ⁊c. Dicit ergo Deponite hoc ex poliantes ⁊c. Naꝫ hoc inueterat̉ per peccatū Hebre. 8. Qd̓ aūt antiquat̉ et ſeneſcit prope interitū eſt Et hec ve tuſtas ꝓpinquat corruptioni. quia peccatū eſt via ad cor ruptionē. Itē per peccatū perditur virtus et decor ſpiri tualis: que quidē vetuſtas eſt introducta per peccatum primi parentis Ro. 5. Sicut em̄ per vnū hominē pecca tum in hūc mundū intrauit ⁊ per peccatuꝫ mors: ita ⁊ in omnes homines pertranſijt in quo omnes peccauerunt. Hunc ergo vetereꝫ hominem id eſt vetuſtatem peccati. Ro. 6. Uetus homo noſter ſimul crucifixus eſt vt deſtru atur corpus peccati. vt vltra non ſeruiamus peccato ⁊c. Exuite cū actibus ſuis. Ephe. 4. Deponite vos ẜm pri ſtinā cōuerſationē veterē hominē qui corrumpit̉ ẜm de ſideria erroris ⁊cͣ. Nouus homo eſt animus interius re nouatus. quia homo ante gratiā habet mentē interioreꝫ peccato ſubiectā. Et quando reparat̉ per gratiā habꝫ no uitatē. psͣ. Renouabitur vt aquile iuuētus tua ⁊c. Gal̓. vlti. In chriſto ieſu neqꝫ circūciſio neqꝫ prepuciuꝫ aliqͥd valet: ſed noua creatura ⁊c. Noua creatura eſt gratia in nouans: ſed adhuc vetuſtas remanet in carne. Sed ſi ſe quaris iudiciū noui hominis: tunc induis nouū hominē ſi vero cōcupiſcis ẜm deſideria carnis induis vetuſtateꝫ Ephe. 4. Induite nouum hominē qui ẜm deū creatus ē in iuſticia et ſanctitate ꝟitatis. ¶ Deinde dicit Et in duentes ⁊c. Deſcribit nouū hominē Et primo oſtēdit re nouationis modū. Secundo vbi renouetur. Tertio ẜm quid renouatur Oſtendit ergo ꝙ interior homo vetꝰ ꝑ ignorantiā dei renouat̉ per fidem et agnitionē dei. 2. cō rinthioꝝ.3. In eandē ymaginē tranſformamur a clarita te in claritate tanꝙͣ a dn̄i ſpiritu Sed vbi eſt hec renoua tio? Ibi ſcilicet vbi eſt ymago dei que non eſt in potēti is ſenſitiue partis ſed in mente Vnde dicit ẜm imaginē id ē ipſa dei imago que eſt in nobis renouatur et hoc ẜm ymaginē eius ſcilicet dei qui creauit eum Dicitur auteꝫ nouus creatus. quia anima rationalis non eſt ex traduce ſed a deo creata. ¶ Deinde cū dicit Ubi nō eſt ⁊cͣ. Oſtē dit hanc innouationē eſſe omnibus communē: al̓s nō ꝑ tineret ad hominem inquantum homo. Et hoc qꝛ facta eſt ẜm aliquid quod conuenit omnibꝰ. Quintuplex au tem hic cadit diſtinctio inter homines. Una ẜm ſexum corporeum: ⁊ hāc excludit dicens: Ubi nō eſt maſculus A iij
A iij

Explanatio ſancti Thome
et femina. quia non differunt mente ſed ẜm ſexum corpo reum. Secundo ꝑ nationes. ⁊ hanc excludit ibi Gentil̓ ⁊ iudeus. Iſti em̄ ex fidelibus. illi ex infidelibus. ⁊ tamē vterqꝫ mente rationales. Ro. 3. An iudeoruꝫ deus tm̄? Nonne ⁊ gentiū? Immo ⁊ gentiū. Tertia ẜm ritū certū ⁊ propriū. qꝛ quidā legis ꝓfeſſionē. ⁊ quidā ritū eundeꝫ non habebāt Ro. 10. Idē dn̄s omnium ⁊c. Alia ẜm lin guam ibi Barbarus ⁊ ſcitha. Scithia eſt verſus ſepten trionē. barbarietas aūt extraneitatē dicit. Unde barba ri quaſi extranei. Et ſimplicit̓ eſt barbarꝰ qui extraneus eſt ab homine inꝙͣtum homo. ⁊ hoc eſt inqͣtū rationalis ⁊ ideo illi barbari ſunt qui nō regunt̉ rōe ⁊ legibꝰ. ⁊ id̓o barbari naturalit̓ ſunt ſerui ⁊ in xp̄o non differunt. qꝛ ⁊ ſi ius ciuile non habēt. tamē legē habēt xp̄i. Alia ẜm cō ditiones. quia quidā ſerui quidā liberi. in xp̄o autē ſunt om̄es ſimiles Iob. 3. Paruus ⁊ magnus ibi ſunt ⁊c. Er go nō ſunt hee differētie in xp̄o. ſed eſt omnia in omnibꝰ xp̄s. Nō em̄ eſt circūciſio niſi per xp̄m. ⁊ libertas ꝑ xp̄m ſi non es liber: libertas tua eſt xp̄s. Si nō circūciſus cir cūciſio tua eſt xp̄s et ſic de alijs. Et in omnibus. qꝛ om̄i bus beneficia ſua dat. Lectio tertia. Aduite vos ergo ſicut electi dei ſā cti ⁊ dilecti viſcera miſericordie be nignitatem. humilitatē. modeſtiā. patientiā ſupportantes inuicē ⁊ donantes vobiſmetipſis ſi quis aduerſus aliquē ha bet querelā ſicut et dn̄s donauit vobis. ita ⁊ vos. Super omnia aūt hec charitatē habe te quod eſt vinculū ꝑfectiōis: ⁊ pax xp̄i ex ultet in cordibꝰ vr̄is in qua ⁊ vocati eſtis in vno corpore ⁊ grati eſtote. Uerbū xp̄i habi tet in vobis habūdanter in om̄i ſapiētia do cētes ⁊ cōmonētes voſmetip̄os in pſalmis ⁊ hymnis ⁊ canticis ſpiritualibꝰ: in gr̄a can tātes in cordibus vr̄is deo. Omne qd̓cunqꝫ facitis in verbo aut in opere: omnia in no mine dn̄i noſtri ieſu chriſti gr̄as agētes deo et patri per ipſum. Supra apoſtolus induxit fideles ad vitandū mala: h̓ in ducit eos ad operandū bona. et pͥmo ad oꝑa ꝑticulariuꝫ virtutū. Secūdo ad opera virtutū principaliū ꝑficientiū aīas ibi. Suꝑ omnia ⁊c. Et primo cōmemorat eoꝝ cōdi tionē. Secundo ſubdit virtutū cōnumerationē ibi Uiſce ra miſericordie ⁊c. Dicit ergo Si induiſtis nouū homi nē debetis induere noui hominis ꝑtes ſcꝫ virtutes Ro. 13. Abijciamus ergo opera tenebraꝝ: et induamur arma lucis ⁊c. Quibus induimur: quando quicqͥd exteriꝰ ap paret eſt virtutibus ornatū. Sed quibus virtutibꝰ? Ali ter induunt̉ milites: aliter ſacerdotes. Ergo induite vo bis conueniētia veſtimenta. ¶ Electis et ſanctis. Et qd̓ dicit electis pertinet ad remotionē a malo. qd̓ dicit ſan ctis ad donū gratie. 1. coꝝ. 6. Abluti eſtis: ſed ſanctifica ti eſtis. Leū. II. ⁊. 19. Sancti eſtote: qꝛ ego ſanctus ſum dn̄s deus veſter ⁊c. Ꝙ dicit Dilecti ꝑtinet ad p̄paratio ne̓ future gl̓ie. Ioh̓. 13. In finē dilexit eos.ſ. vite eterne Et deſcribit hic veſtimēta q̄ ꝓtegunt nos in aduerſis et ꝓſꝑis. 2. cor. 6. Per arma militie a dextris ⁊ a ſiniſtris ⁊c. Et pͥmo q̄ habēda in ꝓſperis. Secūdo q̄ in aduerſis ibi. Patientiā ⁊c̄. In ꝓſꝑis aliqͥd debemꝰ: ⁊ pͥmo ꝓxīo miſericordiā. Et ideo dicit. Uiſcera miẜicordie. Luc̄. 1.
Per viſcera miẜicordie dei nr̄i ⁊c. Phil̓. 2. Si qua vi ſcera miſerationis ⁊cͣ. id ē miſericordiā ex affectu ꝓcedē tē. Ad omnes vero conſequēter eſt habēda benignitas q̄ eſt quaſi bona igneitas Ignis em̄ liquefacit et effluere facit humida. Si in te eſt bonus ignis: liq̄facit quicquid humiditatis habes et diſſoluet. Hanc facit ſpūſſanctus. Sap̄. 1. Benignus eſt ſpiritus ſapientie Ephe. 4. Eſto te aūt inuiceꝫ benigni: miſericordes ⁊c. In corde debes humilitatē Eccl̓. 3. Quanto magnꝰ es humilia te in om nibus ⁊c. In exterioribus debes modeſtiā: q̄ ponit mo dū ne in ꝓſperis excedas Phil̓. 3. Gaudete in dn̄o ſem per: iteꝝ dico gaudete. modeſtia veſtra nota ſit om̄ibus hominibus. In aduerſis tria ſunt arma habēda. ſcꝫ pati entia que facit ꝙ animus ꝓpter aduerſa nō amoueatur ab amore dei et rectitudine iuſticie. Luc̄. 21. In patien tia veſtra poſſidebitis animas vr̄as ⁊cͣ. Sed quia quan doqꝫ contingit ꝙ aliqͥs a iuſticia nō declinat ꝙͣtuꝫ eſt de ſe. tn̄ aliorū mores ſunt ei īportabiles. ideo dicit. Sup portātes inuicē. 2. De. 2. Habitās apud eos qui de die in diē iuſtā animā iniquis operibꝰ cruciabāt ⁊c. Ro. 15. Debemus nos firmiores ībecillitates infirmoꝝ ſuſtine re ⁊c. Tertio condonationē ibi. Et donātes id eſt parce tes. 2. coꝝ. 2. Nā ⁊ ego qd̓ donaui. ſi quid donaui ꝓpt̓ vos in ꝑſona xp̄i ⁊cͣ. Condonat aūt quis iniuriā qn̄ non habet rancorē ad eū: nec malū contra ip̄m ꝓcurat. Sed qn̄ neceſſitas puniendi eſt: tunc puniēdus eſt. Et addit rationē ſicut et dn̄s Eccl̓. 28. Homo homini ſeruat iraꝫ ⁊ a deo querit medelā ⁊c̄. Mat. 18. Omne debitū dimi ſi tibi ⁊c. Et poſt. Nonne ergo oportuit et te miſereri cō ſerui tui ſicut ⁊c. ¶ Deinde cū dicit Suꝑ om̄ia ⁊c. Indu cit ad principales virtutes ꝑficientes alias. Et principa lior eſt charitas inter virtutes. ſapiētia vero inter dona Charitas quidē informat omnes virtutes: ſapientia ve ro dirigit. Primo igit̉ inducit ad primū. Secūdo ad ſe cundū ibi. Verbū xp̄i ⁊c. Primo inducit ad charitatem habendā. Secūdo ad charitatis effectus ibi. Et pax ⁊c. Dicit ergo. Suꝑ omnia induatis charitatē q̄ omnibꝰ p̄ dictis maior eſt. vt dicit̉. r. coꝝ. 13. Super om̄ia id ē ma gis ꝙͣ omnia. quia eſt finis omniū virtutū.i. thi. 1. Finis aūt precepti eſt charitas ⁊c. Uel ſuꝑ omnia debemꝰ ha bere charitatē. quia eſt ſuper omnia alia. 1. coꝝ. 12. Ad huc excellentiorē viā vobis demonſtro ⁊cͣ. Et hoc qꝛ ſi ne ipſa nihil valent alia. Ei hec charitas figurat̉ ꝑ tuni cam inconſutilē. Ioh̓. 19. Et ratio huius quare eſt habē da eſt. quia ē vinculū. ẜm glo. per om̄es virtutes homo perficitur. ſed charitas cōnectit eas adinuicē ⁊ facit eas perſeuerantes. et ideo dicitur vinculum. Uel ex natura ſua eſt vinculum. quia eſt amor qui eſt vniens amatum amanti. Oſee. I1. In funiculis adam traham eos in vin culis charitatis ⁊c̄. Sed addit Perfectiōis. quia ē vnū quodqꝫ perfectū quando adheret fini vltimo ſcilicet deo quod facit charitas. ¶ Deinde cū dicit. Et pax ⁊c. Mo net ad actus charitatis. Et ponit duos actus ſcilicet pa cem ⁊ gratitudinem. et tertiū innuit ſcilicet gaudiū. Di cit ergo. Et pax xp̄i ⁊c. Ex charitate mox oritur pax que eſt ſcd̓m Auguſtinuꝫ tranquillitas ordinis ſibi a deo in ſtituti quod facit charitas. Qui em̄ aliquē diligit con cordat cum eo in voluntate. psͣ. Pax multa diligentibꝰ legeꝫ tuam ⁊c. ¶ Exultet quia charitatꝭ effectus eſt gau dium quod ſequitur ex pace. Prouerbioꝝ. 12. Qui pa cis ineunt conſilia ſequitur eos gaudium ⁊c. Sed nō di cit ſimpliciter pax. quia eſt pax mundi quam deus nō ve nit facere ſꝫ xp̄i quam fecit int̓ deū ⁊ homineꝫ. Mar. 9. Pacē habete int̓ vos: quā ānūciauit. Lu. vl. Stetit ih̓s ī medio eoꝝ ⁊ dixit eis. Pax vob̓ ⁊c̄. Et debetꝭ hr̄e qꝛ in iſta vocati eſtis ⁊cͣ. x. cor. 7. In pace vocauit nos deus.

EPIIOAM ad LoloneAIeS I
IIII
¶ Et h̓ ſubdit: in vno corꝑe.i. vt ſitꝭ ī vno corꝑe. Effectꝰ aliꝰ ē vt ſitꝭ grati. Sa p̄. 16. Ingrati ſpes tāꝙͣ hibernalis glacies tabeſcet: ⁊ diſper iet tanꝙͣ aqͣ ſuꝑuacua ¶ Dein de cum dicit. Verbū xp̄i ⁊c. monet ad ſapientiaꝫ: ⁊ prīo docet ſapientie originē. Scd̓o ſapiētie vſum ibi: Docen tes ⁊c. Ad hoc etiā ꝙ quis habeat ſapiētiam verā opor tet cōſiderare vnde oriat. Eccl̓. i. Fons ſapīe verbū dei in excelſis. ergo ex verbo xp̄i hauriatis eā. Deutero. 4. Hec ē ſapīa vr̄a ⁊ intellectꝰ corā populis ⁊c. 1. Coꝝ. 1. Qui factꝰ ē nobis ſapientia a deo ⁊c̄. Sed aliqͥ non hn̄t verbū: iō nec ſapīam. Et iō dicit habitet Prouer. 3. Cir tūda eas gutturi tuo ⁊ deſcribe in tabulis cordis tui ⁊c̄. Aliquibꝰ ſufficit modi cum quid de verbo xp̄i: ſed apl̓s vult ꝙ habeamꝰ multū. Et iō dicit Abundāter. 2. Coꝝ 9. Potens ē deꝰ oēm gr̄am abundare facere ī vobis vt in omnibꝰ ſemꝑ oēm ſufficientiā habētes a būdētis ī oē opus bonū Prouer. 2. Sicut theſauros effoderis eam ⁊c. ¶ Et addit. In omni ſapīa id ē in oībus ꝑtinētibꝰ ad ſapīam xp̄i debetis ſtudere ſcire. Act̉. 20. Nō ſubterfu gi quo minꝰ annūciarē vobis oē conſiliū dei ⁊cͣ. Eccl̓. 21 Cor fatui quaſi vas cōfractum ⁊ oēm ſapīam nō tenebit ⁊c. Triplex aūt ē vſus huiꝰ ſapientie ſcꝫ inſtructiōis de uotiōis et directionis. Inſtructio duplex ſcꝫ ad cogno ſcendū vera. Vnde dicit. Docentes Quaſi dicat. Habi tet ita abundāter in vobis vt de oībus ſitis inſtructi per ip̄m. 2. Thy. 3. Omnis ſcriptura diuinitꝰ inſpirata vti lis ē ad docendū ad arguendū ⁊c. ¶ Itē ad cognoſce̓dū bona iō addit. Et cōmonētes voſmētip̄os id ē exhortā tes vos ad bona oꝑa. 2. Pe. 1. Suſcitare vos in cōmo nitionē ⁊c. ¶ Gcd̓o ponit vſū deuotionis. Vnde dicit. In pſalmis ⁊ hymnis ⁊c. In pſalmis qui deſignant iocū ditatē bone oꝑatiōis. p̄s. Laudate eū in voce exultatio nis ⁊c. Hymnꝰ ē laus cū cantico. pͣs. Hymnꝰ oībus ſan ctis eiꝰ ⁊c. ¶ Canticis ſpūalibus qꝛ quicqͥd nos facimꝰ debemꝰ referre ad bona ſpūalia: ad ꝓmiſſa. eterna: ⁊ ad reuerentiā dei. Et iō dicit. In cordibuſ ⁊ nō in labijs tm̄ pͥme Coꝝ. 14. Pſallam ſpū pſallam et mente ⁊c. Eſa. 29. Populus hic labijs me honorat: cor aūt eoꝝ longe eſt a me. Et addit. In gratia ſcꝫ recognoſcentes gratiaꝫ xp̄i ⁊ beneficia dei. Sunt aūt cantica eccl̓ie cordis pͥnci paliter: ſed oris ſunt vt excitet̉ canticuꝫ cordis ⁊ pro ſim plicibꝰ ⁊ rudibꝰ. ¶ Tertio ponit vſū directionis in oꝑe dicēs. Omne qd̓cunqꝫ facitis ⁊c. qꝛ etiā locutio opꝰ qd̓ dā eſt. 1. Coꝝ. 10. Siue manducatis ſiue bibitis vel ali ud qͥd facitis oīa ī gl̓iaꝫ dei facite ⁊c. Sed ꝯtra Aut hoc ē p̄ceptū aut cōſiliū: ſi p̄ceptū peccat quicunqꝫ hoc nō fa cit: ſꝫ qn̄ peccat venialiter hoc nō facit: ergo qn̄cūqꝫ pec cat venialiter peccat mortaliter. Rn̄deo. Quidā dicunt ꝙ hoc ē conſiliū: ſed hoc nō eſt verū. Sed dicendum ē ꝙ non ē neceſſariū ꝙ oīa in deū referant̉ actu ſed habitu: q em̄ facit contra gloriā dei ⁊ p̄cepta eiꝰ facit ꝯtra hoc p̄ce ptum. Uenialiter autē peccans nō facit contra hoc pre ceptum ſimpliciter quia non actualiter ſed habitualiter refert omnia in deum. Lectio quarta. Ulieres ſubdite eſtote viris: ſicut 1 portet in dn̄o. Uiri diligite vxoreſ yr̄as: ⁊ nolite amari eē ad illas. Fi lij obedite parentibꝰ ꝑ oīa: hoc enī placituꝫ ē in dn̄o. Patres nolite ad indignationē ꝓ uocare filios vr̄os vt nō puſillo animo fiāt. Serui obedite ꝑ oīa dn̄is carnalibꝰ: nō ad oculū ſeruientes qͣſi hoībus placētes ſed in
IUIIICS III. ſimplicitate cordis timentes dn̄m. Qd̓cun qꝫ facitis ex aīo oꝑamini ſicut dn̄o ⁊ nō ho minibꝰ ſcientes ꝙ a dn̄o accipietis retribu tionē hereditatis: dn̄o xp̄o ſeruite Qui em̄ iniuriā facit: recipiet id qd̓ inique geſſit. Et nō ē perſonaꝝ acceptio apud deuꝫ. Dn̄i qd̓ iuſtum ē ⁊ equū ſeruis preſtate: ſciētes qm̄ ⁊ vos dominū habetis in celo Poſita generali inſtructōne ad oēs: hic incipit ponere ſpālē: prīo dat q̄dā ſpālia documēta ꝑtinētia ad ſingl̓os ſtatꝰ in eccl̓ia. Scd̓o q̄dā cōia oībus ſtatibꝰ reſpectu cer taꝝ ꝯditionū in qͣrto ca. ibi. Or̄oni inſtate ⁊c. Prima in tres ẜm tres cōiugatiōes ex quibus domꝰ conſtituit̉ ẜm ph̓m quaꝝ vna ē viri ⁊ vxoris. ſcd̓a pr̄is ⁊ filij: alia dn̄i ⁊ ſerui. ſcd̓a ibi. Filij ⁊cͣ. Tertia ibi. Serui ⁊c̄. Unaque qꝫ eaꝝ diuidit̉ in duo ẜm ꝙ monet ſubditos vt obediāt. ſuꝑiores vt moderate imꝑent. Dicit ergo: mulieres ⁊c̄. et dicit. Vt oꝫ quia hec ſubiectio ē lege diuina ordinata Gen̄. 3. Sub viri ptāte eris ⁊ ip̄e dn̄abit̉ tui ⁊cͣ. 1. Coꝝ. 14. Mulieres in eccleſijs taceant. Nō em̄ ꝑmittit eis lo qui ſed ſubditas eē ſicut ⁊ lex dicit ⁊c. Et rō huiꝰ ē qꝛ re gere ē rōnis: viri aūt magis vigent rōne. ⁊ iō p̄ſidere de bent. Itē addit. In dn̄o qꝛ oīa ordīata ad aliquos fines ſunt referenda finaliter in deū. ¶ Deinde monet viros vt diligant eas: hoc em̄ ē naturale qꝛ vir ⁊ vxor quodā mō ſunt vnū. Ephe. 5. Uiri diligite vxores vr̄as ⁊c. Et ꝓhibet ne eis ſint amari. Mich̓. i. Infirmata ē in bonū q̄ habitat in amaritudinibus. Ephe. 4. Oīs amaritudo ⁊ ira ⁊ indignatio ⁊ clamor ⁊ blaſphemia tollat̉ a vobis cū oī malicia. ¶ Deinde cū dicit. Filij ⁊cͣ. agit de ſcd̓o ⁊ dicit. Obedite ꝑ oīa ſcꝫ q̄ nō ſūt ꝯtra deū. Heb. 12. Pa rētes quidē carnis nr̄e habuimꝰ eruditores ⁊ reuereba mur eos ⁊c. Si vero p̄cipiant in his q̄ ſūt ꝯtra deū: ſic in telligit̉ illud qd̓ d̓r Luc. 14. Si qͥs venit ad me ⁊ n̄ odit pr̄em ſuū ⁊ mr̄eꝫ ⁊c. et hoc qꝛ hoc ē placitū dn̄o.i. ī lege dn̄i qꝛ lex charitatꝭ nō remouet legē nature ſꝫ ꝑficit. Eſt aūt lex naturalis ꝙ filiꝰ ſubdat̉ cure pr̄is. Exo. 20. Ho nora pr̄em tuū ⁊ mr̄eꝫ ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Pr̄es noli te ⁊c. inſtruit parentes. Ephe. 6. Et vos pr̄es nolite ad iracundiā prouocare filios veſtros ⁊c. et hoc vt nō puſil lanimes fiāt: huiꝰ rō ē qꝛ homines retinēt impreſſionem quā a puericia habuerūt. Naturale aūt ē ꝙ qui in ſerui tute nutriunt̉ ſemꝑ ſint puſillanimes. Un̄ rō ē cuiuſdaꝫ quare filij iſrl̓ nō ſtatim in terrā ꝓmiſſionis ſūt ꝑducti qꝛ fuerant nutriti in ſeruitute ⁊ nō habuiſſent audaciam cō tra inimicos pugnandi. Eſa. 35. Dicite puſillanimes cō fortamini ⁊ nolite timere ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Ser ui obedite ⁊c. agit de tertio: ⁊ pͥmo de ſeruis ponit moni tionē. Scd̓o on̄dit rōnē ibi. Scientes ⁊c. Tertio exclu dit dubitatiōꝫ ibi. Qui em̄ ⁊c̄. Circa pͥmū duo facit: qꝛ pͥmo monet eos ad obediētiā. Scd̓o determinat obediē di modū ibi. Nō ad oculū ⁊c. Dicit ergo. Serui ẜm car nalem cōditiōꝫ ⁊c. Per oīa q̄ ſcꝫ nō ꝯtra deū ſūt. 1. Pe. 2. Nō tm̄ bonis ⁊ modeſtis ſꝫ etiā diſcolis ⁊c. 1. Chy. vlti. Quicunqꝫ ſunt ſub iugo ſerui dn̄os ſuos omni ho nore dignos arbitrēt̉ ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Nō ad ocu lum ⁊c. docet modū obediendi. Et oſtēdit duos modos obediendi. Primo qd̓ ſimpliciter ⁊ ſine dolo. Secundo oſtendit ꝙ volūtarie. Dicit ergo nō ad oculum ſcꝫ ꝙͣtuꝫ pōt videri a domino. Ephe. 6. ſimile. Et dicit quaſi ho minibꝰ placentes qꝛ nō ſeruiunt hoc modo niſi vt place ant hominibꝰ. Gal̓. 1. Si adhuc hoībus placerē ſeruus xp̄i non eſſem. Ideo addit. Sꝫ in ſimplicitate cordis ⁊c̄.

Explanatio ſancti Thome
id ē abſqꝫ dolo. Iob. 1. Erat ille vir ſimplex ⁊ rectus ⁊c. rouerb̓. 11. Simplicitas iuſtoꝝ diriget eos ⁊c. Itē vo luntarie: vnde dicit. Qd̓cunqꝫ facitis ex aīo id ē ꝓmpte operamini. Et hoc ſicut domino quia qui ſeruit alicui ꝓ pter ordinē iuſticie facit hoc ꝓpter deū: a quo ē hic ordo Ro. 13. Qui poteſtati reſiſtit dei ordinationi reſiſtit ⁊c. Ephe. 6. Facientes volūtatē dei ex aīo cum bona volū tate ſeruiētes ſicut domino ⁊ non hominibꝰ. ¶ Deinde cum dicit. Scientes ⁊c. oſtendit duplicē rōnem huius: ⁊ vna ē ex parte remuneratiōis: alia ex ꝑte deuotiōis ad deū. Dicit ergo. Seruiatis ꝓmpte quia a domino acci pietis retributionē hereditatis eterne p̄s. Funes cecide runt mihi ī preclaris: etem̄ hereditas mea p̄clara ē mihi Ephe. 6. Scientes qm̄ vnuſquiſqꝫ qd̓cunqꝫ fecerit bo num hoc recipiet a dn̄o: ſiue ſeruꝰ ſiue liber. Quorundā enī fuit opinio ꝙ actus iuſticie nō eſt meritoriꝰ quia hoc videbat̉ eſſe debitū: ⁊ hoc nō eſt meritorium alicui dare qd̓ ſuum ē. Sed ſciendū ē ꝙ ex hoc ꝙ voluntarie facis ex hoc ponis aliquid de tuo: qꝛ de poteſtate tua ē velle ⁊ nō velle: ⁊ ſic ē meritoriū. Serui aūt ex debito ſeruiūt dn̄o: ⁊ ideo vt habeant mercedē hoc faciunt voluntarie Sed ſic ſeruite eis ꝙ a deo nō recedatis. Itē alia ē quia ſic ſeruitis dn̄o xp̄o. Ro. 12. Spū feruentes dn̄o ſeruien tes. ¶ Deinde cū dicit. Qui em̄ ⁊cͣ. remouet dubitatio nem. Poſſet em̄ dicere ſeruꝰ Quō ſeruiā ei qui facit mi hi iniuriā. Et ideo dicit. Non eſt tuū vt vindices te ſub trahendo ei qd̓ ſuum ē: ſed expecta ab eo qui pōt: qꝛ qui iniuriā facit ⁊c. 2. Coꝝ. 5. Omnes em̄ nos manifeſtari oportet ante tribunal xp̄i vt referat vnuſquiſqꝫ propria corporꝭ prout geſſit ſiue bonū ſi ue malū. Ephe. 6. Et ꝑ ſonaꝝ acceptio nō ē apud deū. Act̉. 10. Non ē perſonaꝝ acceptor deꝰ. ¶ Deinde cū dicit. Dn̄i ⁊cͣ. oſtēdit quali ter domini ſe habeant ad ſeruos. Et circa hoc duo facit: quia pͥmo dat doctrinā. Scd̓o reddit rōneꝫ eoꝝ ibi. Sci entes ⁊c. Dupliciter aūt pōt dn̄s grauare ſeruos ſcꝫ faci endo cōtra eos qd̓ iuſticia legis ꝓhibet: qꝛ ẜm leges nō licet dn̄o ſeuire in ſeruū. Et ideo dicit: qd̓ iuſtū eſt. Iteꝫ ſi exigeret totū debitū qd̓ māſuetudo xp̄iana mitigat Et ideo dicit. Et equū Iob. 31. Si contempſi ſubire iudiciū cū ſeruo meo ⁊ ancilla mea cū diſceptarent aduerſuꝫ me ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Scientes ⁊cͣ. ponitur rō qꝛ ſicut tu te habes ad eos ita dn̄s ad te. Ephe. 6. Scientes qꝛ ⁊ illorum ⁊ veſter dominꝰ eſt in celis. Capitulū quartum Rationi inſtātes vigilātes in ea o in gratiarū actione: orātes ſimul ⁊ ꝓ nobis vt deꝰ aperiat nobis oſtiū ſermonis ad loquendū my L ſteriū xp̄i ꝓpter qd̓ etiā vinctus ſū vt mani feſtē illud: ita vt oporteat me loqui. In ſa pientia ambulate ad eos qui foris ſūt. tēpꝰ redimentes. Sermo veſter ſemꝑ in gratia ſale ſit conditꝰ vt ſciatis quō oporteat vos vnicuiqꝫ reſpondere. Que circa me ſūt oīa vobis nota faciet tichicꝰ chariſſimꝰ frater ⁊ fidelis miniſter et conſeruꝰ in dn̄o quē miſi ad vos ad hocip̄m vt cognoſcat q̄ circa vos ſunt ⁊ conſolet̉ corda veſtra cū oneſimo cha riſſimo ⁊ fideli fratre qui ex vobis ē qui oīa que hic agunt̉ nota facient vobis. Salutat
vos ariſtarchus cōcaptiuꝰ meꝰ ⁊ marcꝰ con ſobrinus barnabe de quo accepiſtis manda ta. Si venerit ad vos ſuſcipite illum. Et ie ſus qui dicit̉ iuſtus qui ſūt ex circūciſione. Hi ſoli ſunt adiutores mei in regno dei: qui mihi fuerūt ſolatio. Salut at vos epaphraſ qui ex vobis ē ſeruꝰ xp̄i ieſu ſemꝑ ſollicitꝰ ꝓ vobis in or̄onibꝰ: vt ſtetis ꝑfecti ⁊ pleni in omni volūtate dei. Teſtimoniū enī illi ꝑ hibeo ꝙ habet multū laborē ꝓ vobis ⁊ pro his qui ſunt laodicie ⁊ qui hierapoli Salu tat vos lucas medicꝰ chariſſimus ⁊ demas Salutate fr̄es qui ſūt laodicie: ⁊ nymphaꝫ ⁊ q̄ in domo eiꝰ ē eccl̓iam. Et cū lecta fuerit apud vos epl̓a hec facite vt ⁊ in laodicenſiū eccl̓ia legat̉: ⁊ ea q̄ laodicenſiū ē vobis lega tur. Et dicite archippo. Uide miniſterium qd̓ accepiſti in dn̄o vt impleas illud. Salu tatio mea manu pauli. Memores eſtote vī culoꝝ meorū. Gratia domini noſtri ieſu xp̄i vobiſcum Amē. Supra poſuit ſpecialia documēta ad ſingulos ſtatus ho minū: hic ponit ꝑtinentia ad omnes: tamen reſpectu di uerſoꝝ. Et primo oſtendit qualiter ſe habeant ad alios. Secūdo qualit̓ ad ip̄os alij ſe habeāt ibi. Que circa me ⁊c. Iterū prima in duas qꝛ pͥmo oſtendit quō ſe habeāt ad ip̄mmet apl̓m eoꝝ p̄latū. Scd̓o quō ad alios maxime infideles ibi. In ſapīa ⁊c̄. Circa primū duo facit: qꝛ pͥmo inſtruit eos vniuerſaliter ad orandū. Scd̓o vt orent pro eo ibi. Orantes ⁊c. Debet autē or̄o habere tria ſcꝫ ꝙ ſit aſſidua: grata: ⁊ vigilans. Aſſidua: vn̄ dicit or̄oni inſtā tes id ē cū perſeuerātia orate. pͥme Theẜ. 5. Sine inter miſſione orate. Luc. 18. Oportet ſemꝑ orare ⁊ nūqͣ defi cere. Item vigilans vt animus nō ſit preſſus. pͥme Pe. 4. Uigilate in or̄onibus ⁊c. Luc̄. 6. Erat ꝑnoctans in oratione dei ⁊c̄. Itē grata id ē in gratiaꝝ actione al̓s non meret̉ beneficia noua ſi de acceptis eſſet ingratꝰ. Phil̓. 4. Cū gratiaꝝ actione. pͥme Theẜ. 5. In omnibus gra tias agite ⁊cͣ. ¶ Conſequēter rogat vt orent ꝓ ip̄o dicēs Orantes ſimul ⁊cͣ. Quia hoc eſt debituꝫ quia prelati cu ſtodiunt eos ⁊ quoꝝ bonū ē cōe omniū. 2. Theẜ. 3. Ora te pro nobis vt ſermo dn̄i currat ⁊cͣ. Et hoc vt deꝰ aperi at hoſtiū id ē os ꝑ qd̓ ſcrmo a corde exit ꝑ qd̓ deꝰ dat gra tiā digne ꝓferendi verbū ſuū. In aꝑtione etiā ſignificat̉ aliqd̓ magnū Mat. 5. Aperiens os ſuū docebat eos ⁊cͣ. Et iō ſubdit ad loquēdū. pͥme Coꝝ. 14. Spūs eſt qui lo quit̉ myſteria. Et his indigeo qꝛ ꝓpter verbū xp̄i tribu lationes patior. Et ideo orandū eſt vt libere poſſim.2. Thy. 2. Laboro vſqꝫ ad vincula. Et hoc mō vt aperiat id ē vt manifeſtet ⁊c. Tria poſuit impedimēta ſcꝫ timo rem. ⁊ ideo dicit. Uīctus vel ꝓpter altitudinē ita ꝙ ſub diti nequeant intelligere vel ꝓpter incōgruitate tempo ris vel modi: ⁊ ideo dicit. Vt oꝫ. pͥme Coꝝ. 3. Nō potui vobis loqui quaſi ſpūalibꝰ ſꝫ quaſi carnalibꝰ. Luce. 12. Fidelis diſpenſator ⁊ prudens quē conſtituit dominus ſuper familiā ſuam vt det illis in tempore tritici mēſurā ¶ Conſequenter cum dicit. In ſapientia ⁊c. oſtēdit quo modo ſe habeant ad extraneos: ⁊ primo in cōuerſatione Scd̓o quō in locutione ibi. Sermo veſter ⁊c. Dicit ergo

epiſtolam Tad Theſſalonicenſes I
In ſapientia ambulātes ad eos qui foris ſunt id ē infide leo in ſapientia id ē ſapienter. Sapͥ. 7. Neminē diligit deus niſi qui cū ſapiētia inhabitat. ⁊c. Et huius cauſa ē Redimentes tēpus ⁊c. Redimit vexationē ſuā quandę quis dimittit qd̓ ē de iure ſuo vt vitet eā. Iſti vexabant ab eis ⁊ iō vult ꝙ redimāt eam per ſapientiam. 1. Pet̓. 2. Cōuerſationē veſtram inter gentes habētes bonā ⁊c. Itē ſapiēter loqui. Vnde dicit. Sermo veſter ⁊c. Ut ſit gratus qꝛ in gratia. Eccl̓. 6. Lingua eucharis in bono homine abundabit ⁊cͣ. Itē diſcretio. Unde dicit. Sale conditꝰ: per ſalē intelligit̉ diſcretio qꝛ ꝑ ip̄m oīs cibꝰ cō ditus ē ſapidus: ita omnis actio indiſcreta ē inſipida et inordinata Mat. 9. Habete in vobis ſal ⁊ paceꝫ habete inter vos. Et hoc vt ſciatis ⁊c. Aliter em̄ eſt reſpondēdū ſaplentibus: aliter inſipientibꝰ. Prouer. 26. Nō reſpō deas ſtulto iuxta ſtulticiā ſuā ne efficiaris ei ſimilis ⁊c̄. 1. Pet̓. 3. Parati ſemꝑ ad ſatiſfactionem omni poſcenti vos rōneꝫ ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Que circa me. ⁊c. oſtē dit quid alij agant ad ip̄os: ⁊ pͥmo oſtendit quid ad eos agant illi quos ad eos mittit. Scd̓o quid cum apoſtolo remanētes ibi. Salutant ⁊c̄. Mittit aūt ad eos legatum quē primo deſcribit tripliciter: ⁊ primo a dilectiōe dicēs Chariſſimus frater ſcꝫ per charitatē que facit hominem auro p̄cioſiorē. Eſa. 13. Precioſior erit vir auro ⁊ homo mundo obrizo ⁊c. Itē a fide. Vnde dicit. Fidelis in mi niſterio. pͥme Coꝝ. 4. Hic iam queritur inter diſpenſa tores vt fidelis quis inueniat̉. Itē ab humilitate. Vnde dicit. Et conſeruꝰ ſcꝫ in executione miniſterij ſed in dn̄o quia prelatꝰ querere debet vtilitatē eorum quibꝰ prefer tur ⁊ dei honorē. Sed ad quid mittit̉? Vt cognoſcat ſta tum ſubditoꝝ. Gen̄. 37. Uade ⁊ vide ſi cuncta proſpera ſunt erga fratres tuos ⁊ pecora et renūcia mihi qͥd agat̉ ⁊c. pͥmi Reg. 17. Fratres tuos viſitabis ſi recte agant: ⁊ cum quibus ordinati ſunt diſce. Itē vt conſolet̉. Ro. pͥmo. Deſidero em̄ videre vos vt aliquid impartiar vo bis gratie ſpūalis ad cōfirmādos vos id ē ſimul conſola ri in vobis ⁊c. Et dominꝰ miſſus a patre ad hoc venit. Eſa. 61. Vt conſolarer omnes lugentes ⁊ ponerem con ſo lationem lugentibus ſyon ⁊c. Iteꝫ deſcribit eius ſo cietateꝫ cum oneſimo. Qui omnia que hic aguntur ⁊c. et veſtra mihi vt corrigam et mea vobis vt exemplum habeatis. ¶ Deinde cum dicit. Salutat ⁊c̄. oſtēdit quo mō ſalutant̉ a remanentibꝰ cum apoſtolo: ⁊ lr̄a ſatis ptꝫ De quo accepiſtis ⁊c. Act̉. 13. dicit̉ ꝙ cū paulus ⁊ bar nabas ſimul irent: quidā iohānes marcus ſic ſe eis cōiū xit ꝙ poſtea receſſit ⁊ iterū redijt. Et paulus quidem no luit eum recipere ſed barnabas: ⁊ ideo paulus receſſit a barnaba. Et ꝓpter hoc apoſtolus ſcripſit coloſſenſibus de marco ꝙ nō reciperent eum ſed nunc qꝛ ꝯuerſus erat ſcribit̉ vt eū recipiant: ⁊ hoc ē. Accepiſtis ⁊c. Uel fratrē barnabe. de quo barnaba accepiſtis ⁊c. Et ieſus ⁊c. qui quidē erat vir ſancte conuerſationis. Et ideo dicit̉ iuſtꝰ Qui ſunt ex circūciſione miſſi ad p̄dicandū euangelium xp̄i Phil̓. pͥmo. Quid enī cuꝫ oī mō ſiue ꝑ occaſionē ſi ue per veritatē xp̄s annuncietur. Et ſic pͥmo gentiles: ſe cundo iudeos ponit. Epafras qui ex vobis ē quia aſianꝰ erat. Et ad hoc ſalutant vt ſtetis perfecti. Iac. pͥmo. Si tis perfecti ⁊ integri in nullo deficientes ⁊c. Pleni. ⁊cͣ. id ē in omnibus que pertinēt ad voluntatē dei. Itē po nit lucam qui nō fuit natus ex iudeis vt videt̉ ꝙ fuit an thlocenus: medicꝰ arte quē ſpēaliter noīat qꝛ fuit homo bone auctoritatis ī eccl̓ia ꝓpter euāgeliū qd̓ ſcripſit apl̓o adhuc viuente. itē demas. ¶ Deinde cū dicit. Salutate ⁊c. oſtendit quos ſalutent: ⁊ pͥmo quō alios aliene eccle ſie. Scd̓o quō eos qui ſunt de ſua ibi. Et eā que ē laodi cenſiū. Ex quo habet ꝙ ſcripſit alias epl̓as: qꝛ iſtā de qͣ
ſit mentio hic ſcꝫ laodicenſiū ⁊ vnā aliā ad corinthios pͥ ter primā ⁊ ſcd̓am: qꝛ in pͥma epl̓a cap̄. 5. dicit. Scripſi vobis in epl̓a ne cōmiſceamī fornicarijs ⁊c. Sꝫ rō ē du plex quare nō ſunt in canone. qꝛ nō conſtabat de eaꝝ au ctoritate qꝛ forte erant deprauate ⁊ perierant in eccl̓ijs Uel qꝛ nō continebāt aliud ꝙͣ iſta. ¶ Et dicite ⁊c. Hic fuit p̄latꝰ eoꝝ ⁊ mandat vt moneāt ip̄m dicentes. Uide. ⁊c. 2. Thimo. 4. Miniſteriū tuū imple. At quidē tunc miniſteriū implet qn̄ facit illud ad qd̓ accepit. Sꝫ videt̉ ꝙ nō ꝑtineat ad ſubditū monere p̄latū. Exo. 19. dicendū ꝙ irreuerenter arguere ⁊ vituperare ē ꝓhibitū ſed mone re charitatiue pōt: ſicut paulus petrū. Gal̓. 2. Sꝫ quare nō ſcripſit p̄lato? Quia p̄latꝰ ē ꝓpter eccl̓iam ⁊ nō econ uerſo. Salutatio ⁊c. Cōſuetudo apl̓i erat ꝙ totā epl̓am faciebat aliquē ſcribere: ſꝫ in fine ponebat aliqͥd de ma nu ſua. 2. Theẜ. vlt. vbi dicit ſalutatio mea manu pauli idē vt hic ne fallerent̉. Et dicit memores ⁊c. qꝛ rome vī ctus erat: qꝛ Iac̄. 5. Exemplū accipite frēs exitus mali ⁊ longanimitatis ⁊ laboris ⁊ patiētie ꝓphetas qͥ locuti ſunt in noīe dn̄i ⁊c. Heb̓. vlt. Mementote p̄poſitorū ve ſtroꝝ qui vobis locuti ſunt verbū dei: quoruꝫ intuentes exitū cōuerſatiōis imitamī fidem. ¶ Tandē cōcludens optat eis bonū dicens. Gr̄a ⁊c. Ioh. i. Gr̄a ⁊ veritas ꝑ ieſum xp̄m facta ē. Cui ſit laus ⁊ gl̓ia nūc ⁊ ſemꝑ Amē. ¶ Explicit ſubtiliſſima expoſitio ſanctiſſimi doctoris Thome de aquino ordinis fratrū p̄dicatoꝝ ſuꝑ epiſtola mirifici apoſtoli pauli ad Coloſſenſes. ¶ Incipit mirabilis declaratio eiuſdem an gelici doctoris ſancti thome aquinatis ordi nis fratrū predicatoꝝ ſuꝑ prima epl̓a docto ris gentium ſancti apoſtoli pauli ad theſſa lonicenſes. Prologus MIlI PlI CAle ſūt aq̄ ⁊c. Gen̄. 7. Hec verba cōpe m tūt materie huiꝰ epl̓ę. Eccl̓ia eniꝫ fi gurat̉ ꝑ arcā ſic ut dr. 1. Pet̓. 3. qꝛ ſicut ī arca ceteris ꝑeuntibꝰ pauce aīe ſalutate ſunt: ita in eccl̓ia pauci id ē ſoli electi ſaluabunt̉. Per aqͣs aut ſignificant̉ tribulatiōes. Prīo qꝛ aque impellūt irru endo ſicut tribulatiōes. Mat. 7. Venerūt flumina ⁊ fla uerūt venti ⁊ irruerūt ī domū illā ⁊c. Sꝫ impulſu flumi nū eccl̓ia nō mouet̉. Un̄ ſubdit. Et nō cecidit. Scd̓o aqͣ extinguit ignē Ecc. 30. Ignē ardentē extinguit aqua: ſic ⁊ tribulatiōes extinguūt impetꝰ ꝯcupiſcentiaꝝ ne hoīes ad libitū eas ſequant: ſꝫ nō extinguūt verā charitatē ec cleſie. Can̄. 8. Aque multe nō poterūt extinguere chari tatē nec flumina obruēt illā Tertio aq̄ ſubmergūt ꝑ in undationē. Tren̄. z. Inundauerūt aq̄ ſuꝑ caput meū ⁊c. ſꝫ eccleſia nō ꝑ has ſubmergit̉ Ion̄. 2. Circūdederunt me aq̄ vſqꝫ ad aīam meā: abiſſus vallauit me. pellagus operuit caput meū ⁊cͣ. Et poſt. Rurſū videbo tēplū ſan ctum tuū. ⁊c. Non ergo deficit ſed ſubleuat̉ Et pͥmo per eleuationem mentis ad deum. Gregꝭ. Mala iſta in hoc mundo que nos premunt ad deum nos ire compellunt. Oſce. 6. In tribulatione ſua mane conſurgēt ad me. ⁊cͣ. Secūdo ꝑ ſpūalem cōſolationē p̄s. Scd̓m multitudineꝫ doloꝝ in corde meo ꝯſolatiōes tue letificauerūt aīaꝫ me am ⁊cͣ. 2. Coꝝ 1. Sicut abundāt paſſiōes xp̄i in nobis: ita per xp̄m abundat conſolatio noſtra ⁊c. Tertio ꝑ mul tiplicationē fideliū: qꝛ tempore ꝑſecutionū deꝰ multipli cauit eccleſiā. Exo. x. Quantoqꝫ magis oppͥmebant eoſ

Explanatio ſancti Thome
tanto magis multiplicabant̉ ⁊ creſcebant ⁊c. Sic ergo conuenit huic epl̓e quia iſti multas tribulationes paſſi ſteterunt fortes. Uideamus ergo textum. Capitulū primū. Aulus ⁊ Siluamus ⁊ Timothe us: eccleſie theſſalonicenſium in oeo patre nr̄o ⁊ dn̄o ieſu xp̄o gr̄a D vobis ⁊ pax. Gr̄as agimus deo ſemꝑ ꝓ oībus vobis memoriā vr̄i faciētes in or̄onibꝰ noſtris ſine intemiſſione: memo res oꝑis fidei vr̄e ⁊ laboris ⁊ charitatis ⁊ ſu ſtinentie ſpei dn̄i nr̄i ieſu xp̄i ante deū ⁊ pa trem noſtrū. Scientes frēs dilecti a deo ele ctionē vr̄aꝫ: qꝛ euangeliū noſtrū nō fuit ad vos in ſermone tm̄: ſed ⁊ in virtute ⁊ in ſpū ſancto ⁊ in plenitudine multa: ſicut ſcitis qͣ les fuerimus in vobis ꝓpter vos. Et vos imitatores noſtri facti eſtis ⁊ dn̄i excipien tes verbū in tribulatione multa cū gaudio ſpūſſancti: ita vt facti ſitis forma omnibꝰ cre dentibꝰ in macedonia ⁊ in achaia. A vobis em̄ diffamatꝰ ē ſermo dn̄i nō ſolū in macedo nia ⁊ in achaia: ſed ⁊ in omni loco fides vr̄a q̄ ē ad deū ꝑfecta eſt. ita vt non ſit nobis ne ceſſe quicqͣꝫ loqui. Ip̄i em̄ de nobis annun ciant qualē introitum habuerimꝰ ad vos. ⁊ quō cōuerſi eſtis ad deū a ſimulacris ſerui re deo viuo ⁊ vero ⁊ expectare filiū eiꝰ de ce lis quē ſuſcitauit ex mortuis ieſum qui eri puit nos ab ira ventura Et ideo apl̓s vult munire hic eccl̓iam cōtra tribulatōes ⁊ pͥmo contra tribulatiōes p̄ſentes. Et hoc in pͥma epl̓a Secūdo cōtra futuras tempore antixp̄i: ⁊ hoc in ſecunda Prima diuidit̉ in ſalutationē ⁊ epiſtolarem narrationē ibi. Gr̄as agimus ⁊c. Itē primo tangit ꝑſonas ſalutan tes. Scd̓o eccleſiā ſalutatā. Tertio bona optata. Notā dum ē autē ꝙ quia vbi nō delinquimꝰ oēs pares ſumꝰ. ideo qꝛ iſtis bonis ſcribit nō facit mentionē d̓ officio ſuo: ſed ſolū de nomine humilitatis. Sap̄. 7. Et innumera bilis honeſtas per mauꝰ illiꝰ. Et adiungit duos qui eis p̄dicauerunt cū eo ſcꝫ Siluanū qui ē ſylas ⁊ thymothe um quē circūcidit: vt dicit̉ Act̉. 16. Salutat autē eccleſi am que ē congregatio fideliū. Et hoc in deo pr̄e ⁊ domi nō nr̄o ieſu xp̄o id ē in fide trinitatꝭ ⁊ diuinitatꝭ ⁊ huma nitatꝭ xp̄i: qꝛ in horū cognitiōe erit noſtra beatitudo Tā git aūt perſonā patris ⁊ filij incarnati in quibꝰ intelligi tur ſpiritꝰ ſanctꝰ qui ē nexus amboꝝ. Bona optata ſunt gratia que ē principiū omniū bonoꝝ. 1. Coꝝ. 15. Gratia dei ſum id qd̓ ſum. Et pax q̄ ē finis qꝛ tunc ē pax qn̄ ap petitꝰ totaliter pacat. ¶ Deinde cū dicit. Gr̄as agimus ⁊c. Incipit epiſtolarꝭ narratio: ⁊ pͥmo cōmendat eos de p̄terita ꝑſeuerantia. Scd̓o monet eos ad bene agenduꝫ in futurū. 4. cap̄. ibi. De cetero ⁊c. Itē pͥmo agit gratias vniuerſaliter de bonis eoꝝ. Scd̓o ea cōmemorat in ſpe ciali ibi. Scientes frēs ⁊c. Circa primū duo facit: qꝛ pri mo ponit gr̄arumactionē. Scd̓o eiꝰ materiā ibi. Memo res ⁊c. Itē primo ꝓ eis gr̄as agit. Scd̓o ꝓ eis orat ibi. Memoriā veſtri ⁊c. Quantū ergo ad primū dicit tria q̄
debent eſſe in gratiaꝝ actione: primo ꝙ ſit ordīata ſcꝫ ad deū Ideo dicit. Gr̄as agimꝰ deo. p̄s. Gratiā ⁊ gloriam dabit dominꝰ. Iac̄. 1. Omne datū optimū ⁊ omne donū ꝑfectum deſurſū ē deſcendēs a pr̄e luminū ⁊c. Item aſſi dua qꝛ ſemꝑ. Item vniuerſalis ibi. Pro oībꝰ vobis. in fra. 5. In omnibꝰ gratias agite ⁊c. ¶ Deinde orat ꝓ eis dicēs. Memoriā ⁊cͣ. Quaſi dicat. Quādocunqꝫ oro ha beo vos in memoria. Ro. pͥmo Sine intermiſſiōe memo riam veſtri facio ſemꝑ in or̄onibꝰ meis ⁊c̄. ¶ Deinde cū dicit. Memores operꝭ ⁊c. ponit bona de quibꝰ gratias agit ſcꝫ fidem: ſpem: ⁊ charitatē: pͥme Coꝝ. 13. Rūc autē manent fides ſpes charitas tria hec ⁊cͣ. Fidē premittit qꝛ ē ſubſtātia ſperandaꝝ rerū ⁊c. Accedentē em̄ ad deuꝫ oportet credere ⁊c. Heb̓. 11. Hec aūt nō eſt ſufficiens ni ſi habeat operationem ⁊ laborē. Et ideo dicit. Operꝭ ve ſtri ⁊ laboris Iac̄. 2. Fides ſine operibꝰ mortua ē. ¶ Itē qꝛ que in laborando ꝓpter xp̄m deficit nihil valꝫ. Lūc. 8. Ad tempus credunt ⁊ in tēpore tēptationis recedunt ideo dicit. Operis ⁊ laboris: Quaſi dicat. Memores fi dei veſtre operantis ⁊ laborantis. Itē charitatis ī cuiꝰ operibꝰ abundabant. infra. 4. De charitate fraternitatꝭ ⁊c. Item ſpei que facit patienter ſuſtinere aduerſa. Ro. 12. Spe gaudentes tribulatione patientes. Et ſuſtinen tie quā ſpes facit. Iac. 5. Patientiam iob audiſtis ⁊c. Spei inꝙͣꝫ domini noſtri id ē quā habemꝰ de xp̄o vl̓ quā xp̄s dedit nobis. i. Pet̓. 1. Regenerauit nos in ſpem vi uam ⁊c. Hec ſpes ē ante deū nō ante oculos hominum. Mat. 6. Attendite ne iuſticiā veſtram faciatꝭ coram ho minibꝰ ⁊c. Heb̓. 6. Quā ſicut anchorā habemus anime tutā ⁊c̄. Spes em̄ in veteri teſtamēto nō induxit ad deū ¶ Deinde cum dicit. Scientes fratres ⁊c. in ſpeciali cō memorat eoꝝ bona quos primo comendat ꝙ deuote et prompte ſuſceperunt p̄dicationē non obſtante tribulati on. Secūdo ꝙ propter tribulationē ab ea nō receſſerūt in ſcd̓o cap̄. ibi. Nam ipſi ſcitis ⁊c̄. iterū prima ꝑs diuidi tur in duas: qꝛ primo oſtendit qualis fuit iſta predicatio Secundo qualiter ab eis recepta ibi. Et vos imitatoreſ ⁊c. Circa primū tria facit: qꝛ primo oſtendit qͥd circa eos ſciebat. Scd̓o modū p̄dicatiōis ſue ibi. Quia euāgeliū ⁊c. Tertio quid ip̄i ſciebant de apl̓o ibi. Sicut ſcitis ⁊c. Dicit ergo. O fratres dilecti a deo: non ſolū cōmuniter inꝙͣtū dat eē nature: ſed inꝙͣtum ſpēaliter ad bona eter na eſtis vocati. Malach̓. 1. Iacob dilexi ⁊c̄. Deutero. 33 Dilexit populos ⁊c. Electionē veſtram. ¶ Quaſi dicae Certitudinaliter cognoſco vos eſſe electos: qꝛ hanc ele ctionē nō meruiſtis ſꝫ a deo eſtis gratuite electi. Et hoc ſcio qꝛ deus dedit mihi magnū argumentū in p̄dicatiōe ſcꝫ ꝙ illi quibꝰ loquor ſunt a deo electi ſcꝫ qn̄ deus dat eis vel mihi gratiā copioſe p̄dicandi eis. ¶ Conſequen ter qd̓ dicit̉ Ezech. 3. Et linguā tuā adherere faciam pa lato tuo ⁊c. Et ideo pͥmo cōmemorat ꝙͣ virtuoſe eis ꝓdi cauit. Secundo inducit eoꝝ teſtimoniū ibi. Sicut ſcitis ⁊c. Uirtuoſe quidē qꝛ nō fuit in ſublimitate ſermonis ſꝫ ī virtute. pͥme Coꝝ. 2. Sermo meus ⁊ p̄dicatio mea no ī ꝑſuaſibilibus hūane ſapīe ꝟbis: ſꝫ oſtēſiōe ſpūs ⁊ ꝟtu tis ⁊c. pͥme Coꝝ. 4. Nō em̄ in ſermōe ē regnū dei ſed in virtute. Vel poteſt referri ad confirmationē predicatio nis vel ad modū predicandi. Si ad primū ſic cōfirmata fuit p̄dicatio mea vobis nō argumentis ſed virtute mira culoꝝ. Unde dicitur Marc. vltimo. Domino cooperan te ⁊ ſermonē confirmante ſequentibus ſignis. ¶ Iteꝫ in datione ſpiritꝰ ſancti. Act̉. 10. Adhuc loquente petro: verba hec: cecidit ſpiritꝰ ſanctus ſuper omnes qui au diebant verbū ⁊c. Heb̓. 2. Conteſtante deo ſignis ⁊ por tentis ⁊ varijs virtutibus ⁊ ſpiritꝰ ſancti diſtributioni bus ⁊c. Et in plenitudine ⁊c. Et hoc addit ne crederent

epiſtolam Iad Theſſalonicenſes II
ſe minus recepiſſe ꝙͣ iudei. Quaſi dicat. Spiritꝰ ſanctꝰ nō eſt perſonaꝝ acceptor: ſed in ea plenitudine fuit apd̓ vos ſicut apud iudeos. Act̉. 2. Repleti ſunt omnes ſpi ritu ſancto ⁊cͣ. Sed ſi ad ſecundū ſic virtute id ē virtuoſā vitā vobis oſtendens. Act̓. pͥmo. Cepit dominꝰ facere ⁊ docere ⁊cͣ. Et in ſpiritu ſancto ſcꝫ ſuggerente. Mat. 10. Nō eſtis vos qui loquimī ⁊c. In plenitudine multa ſcꝫ quia inſtruxi vos de omnibꝰ que pertinent ad fidem ne ceſſaria. ¶ Inducit autem eoꝝ teſtimoniū ad hoc cū di cit. Quia vos ſcitis ⁊cͣ. id ē qualia dona ⁊ virtutes oſten dimus in vobis. 2. Coꝝ. 5. Spero autē ⁊ in conſcienti is veſtris manifeſtos nos eſſe. ¶ Deinde cum dicit. Et vos imitatores ⁊cͣ. oſtendit quomō predicationē ſuā vir tuoſe receperunt nec propter tribulationes receſſerunt. Et primo oſtendit eorum virtutem in hoc ꝙ alios imita ti ſunt. Secundo ꝙ alijs ſe imitabiles p̄ſtiterunt. ¶ Ita vt facti ſitis ⁊cͣ. Circa primum duo facit: quia pͥmo oſtē dit quos ſunt imitati. Secundo in quibus ſunt imitati: ibi. Excipientes ⁊cͣ. Circa primū dicit ꝙ imitati ſūt eos quos debuerunt ſcilicet prelatos. Et ideo dicit. Imita tores vos facti ⁊c̄. Philip. 3. Imitatores mei eſtote fra tres ⁊c̄. Sed imitati ſunt nō in eo in quo delinquimꝰ ſi cut homines: ſed in quo imitamur chriſtum. Vnde ⁊ di cit̉ pͥme Coꝝ. 4. Dixi imitatores mei eſtote ſicut ⁊ ego chriſti. id ē in quo imitatus ſum chriſtum ſcꝫ in patiētia tribulationis. Mat. 16. Si quis vult poſt me venire ab neget ſemetip̄m ⁊ tollat crucem ſuaꝫ ⁊ ſequatur me ⁊cͣ. pͥme Pet̓. 2. Chriſtus paſſus pro nobis vobis relinqn̄s exemplū vt ſequamini veſtigia eius ⁊c. Et ideo dicit In multis tribulationibus: id ē ꝙͣuis multa tribulatio īmi neret propter verbum: tamē illud accepiſtis cuꝫ gaudio Iac. pͥmo. Omne gaudiū exiſtimate fratres mei cum in temptationes varias incideritis ⁊c. Act̉. 5. Ibant apo ſtoli gaudentes a conſpectu concilij: quoniā digni habi ti ſunt pro nomine ieſu contumeliam pati ⁊c. ¶ Cū gau dio ſpiritus ſancti. Non alio quocunqꝫ qui eſt amor dei qui facit gaudiū patientibus propter xp̄m qꝛ amāt eum. Can̄. 8. Si dederit homo omnē ſubſtantiam domꝰ ſue pro dilectione quaſi nihil deſpiciet eā. ¶ Et ſic eſtis imi tatores noſtri ꝙ ſcꝫ alijs eſtis imitabiles. Un̄ dicit. Ita vt ⁊ facti ſitis ⁊c̄. Circa quod tria facit: quia primo oſtē dit eos eē imitabiles. Secundo quomodo eoꝝ fama di uulgata eſt ibi. A vobis enim diffamatꝰ eſt ⁊c̄. Tertio quomodo ab omnibus laudabantur populis ibi. Ip̄i em̄ annunciant ⁊c. Dicit ergo. Ita perfecte nos imitati eſt) vt ſitis facti forma id ē exemplum vite non ſolum ī ter ra veſtra ſed in alijs. Mat. 5. Sic luceat lux veſtra corā hominibus vt videant opera veſtra ⁊c̄. Sed credentibꝰ forma facti eſtis: quibꝰ fides veſtra innotuit. Ad qd̓ bo nitas veſtra acceſſit. A vobis enim diffamatꝰ eſt ſermo domini id ē predicādi dominū id ē veſtra fama diffuſa ē non ſolum in macedonia ⁊ achaia que ſunt vobis vicine ſed fides veſtra ad deum perfecta id eſt quā deus accep tat ⁊ coniungit vos deo. que etiam ē in omni loco diuul gata. Roma. pͥmo. Fides veſtra annunciat̉ in vniuerſo mundo ⁊c. Et ſignum huius ē: quia nō ē neceſſe ⁊c. Bo ni enim predicatoris ē bona aliorū in exemplū adducere 2. Coꝝ. 9. Ueſtra enim emulatio prouocauit plurimos. ¶ Deinde cum dicit. Ip̄i enim. ⁊c. ponit eoꝝ laudē qua ab alijs laudabant̉ quia de vobis annunciant. ⁊c. Pro uerb̓. vltimo. Laudent illam in portis opera eius. ⁊c. Laudant autem in vobis meā predicationē ⁊ veſtrā cō uerſionem. Annunciant ergo qualem introitū habueri mus ad vos: quia cum magna difficultate ⁊ in tribulati onibꝰ. Laudant etiam veſtrā conuerſionem. Et oſtēdit quomodo a quo ⁊ ad quid cōuerſi ſunt. Quo ad primuꝫ
dicit. Et quomō conuerſi eſtis ad deū id eſt ꝙͣfaciliter ⁊ perfecte. Iohelis. 2. Conuertimī ad me in toto corde ve ſtro. ⁊c. Eccl̓. 5. Ne tardes cōuerti ad dominū ⁊ ne diffe ras de die in diem ⁊c. Quo ad ſecundū dicit. A ſimula cris. pͥme Coꝝ. 12. Scitis quoniam cum gentes eſſetis ad ſimulacra muta ꝓut ducebamini euntes ⁊c. Quo ad tertiū dicit. Seruire deo ſcꝫ ſeruitute latrie: nō creature ſed deo. Contra quod dicit Ro. pͥmo Seruierūt creatu re potius ꝙͣ creatori ⁊c. Et dicit. Uiuo vt excludat ydo latrie cultum quia ydolatre colebant quoſdaꝫ mortuos quorum animas dixerunt deificatas: ſicut Romulum et Herculē. Et ideo dicit: viuo. Deutero. 32. Uiuo ego in eternum ⁊c. Itē quia platonici putabant quaſdam ſub ſtantias ſeꝑatas deos eſſe partipatione. Dicitur vero nō partipatione diuine nature. ſed quia ſeruientes ſunt re munerandi: ideo quia ſic eſtis reſtat vt remunerationem expectetis. Vnde dicit. Et expectare filium eius ſcꝫ dei de celis deſcendentē. Luc. 12. Et vos ſimiles homini bus expectantibꝰ dominū ſuuꝫ quando reuertatur a nu ptijs. ⁊c. Eſa. 30. Beati omnes qui expectant eum. ⁊c. Illi autē ſunt qui ſunt lumbis precincti. Duo aūt expe ctamꝰ: ſcꝫ reſurrectionē: vt ſcꝫ ei cōformemur. Vnde di cit. Quem ſuſcitauit ex mortuis ieſum. Roma. 8. Qui ſuſcitauit ieſum chriſtum a mortuis viuificabit ⁊ morta lia corpora veſtra. ⁊c. Philip. 3. Reformabit corpꝰ hu militatis nr̄e configuratuꝫ corpori claritatis ſue. ⁊cͣ. Itē liberari a pena futura que īminet reis. A cauſa aūt pene ſcꝫ peccato liberamur per chriſtuꝫ. Vnde dicit. Qui eri puit vos. ⁊cͣ. Apoc. 6. Abſcondite vos a facie ſedentis ſuper thronum ⁊ ab ira agni ⁊cͣ. Ab hac ira nullusˡ pōt nos liberare niſi xp̄s. Mat. 3. Quis demōſtrauit vobis fugere a ventura ira? Capitulū ſecundū. Am ipſi ſcitis fratres introitum n noſtrū ad vos: qꝛ nō inanis fuit ſꝫ ante paſſi multa ⁊ cōtumelijs affecti ſicut ſcitis in philippis fi duciā habuimꝰ ī deo nr̄o loqui ad vos euā geliū dei multa ſollicitudine. Exhortatio enī noſtra nō de errore neqꝫ de īmundicia: neqꝫ in dolo: ſed ſicut ꝓbati ſumus a deo vt crederet̉ nobis euangeliū ita loquimur: nō quaſi hoībus placentes ſed deo qui probat corda noſtra. Neqꝫ em̄ aliqn̄ fuimus in ſer mone adulatiōis ſicut ſcitis neqꝫ in occaſio ne auaricie: deus teſtis ē: nec querentes ab hominibꝰ gloriā neqꝫ a vobis: neqꝫ ab alijs. cū poſſemꝰ vobis oneri eē vt xp̄i apl̓i. Sꝫ fa cti ſumus ꝑuuli in medio vr̄m tanqͣꝫ ſi nu trix foueat filios ſuos: ita deſiderantes vos cupide. volebamꝰ tradere vobis nō ſolum euangeliū dei: ſed etiā aīas nr̄as qm̄ chariſ ſimi nobis facti eſtis. Memores enim facti eſtis frēs laboris nr̄i ⁊ fatigatiōis nocte et die operātes: ne quē vr̄m grauaremꝰ p̄dica uimus in vobis euangeliū dei. Uos teſtes eſtis ⁊ deus qͣꝫ ſancte ⁊ iuſte ⁊ ſine q̄rela vo bis qui credidiſtis affuimꝰ ſicut ſcitis qua

PIANAUIO IANCCI CIOMe
liter vnūquēqꝫ vr̄m ſicut pater filios ſuos dep̄cantes vos ⁊ conſolantes. teſtificati ſu mus vt ambularetis digni deo qui vocauit vos in ſuū regnū ⁊ gloriaꝫ. Supra cōmendauit eos ꝙ in tribulatiōibꝰ verbū dei re ceperunt: hic cōmendat eos ꝙ ab eo nō receſſerūt ꝓpter tribulationes. Et circa hoc tria facit: qꝛ primo cōmemo rat eorū tribulatiōes. Secūdo oſtendit quale eis reme dium adhibuit in tertio cap̄. ibi. Propter qd̓ ⁊c. Tertio ꝓpter quid ibi. Quia nūc viuimꝰ ⁊c. Quia vero ſupra dixit de eis nunciari ab oībus introitū apl̓i ad eoꝝ cōuer ſionē: iō pͥmo agit de introitu ſuo. Scd̓o de eoꝝ conuer ſione. ibi. Iō ⁊ nos gratias. ⁊c. Circa primū tria facit qꝛ pͥmo cōmemorat ſuā cōſtantiā quā habuit anteꝙͣ ad eos veniret. Secundo ſinceritatē doctrine ꝑ quā eos cōuer tit ibi. Exhortatio enim noſtra ⁊c̄. Tertio ſinceritatē ſue cōuerſationis cū ꝯuerſis ibi. Vos em̄ ⁊c. Iterū prima in duas: qꝛ pͥmo premittit tribulatiōes quas paſſus ē ante ꝙͣ ad eos veniret. Scd̓o quō fiduciā ex hoc non amiſit: ibi. Fiduciā habuimꝰ ⁊c. Dicit ergo. Dico ꝙ annūciāt introitū noſtrū quē ⁊ vos ſcitis quoniā nō fuit inanis.i. leuis: ſed difficilis qꝛ ꝑ multas tribulationes. Vel non inanis.i. vacuꝰ ſed plenꝰ. Gen̄. pͥmo. Terra erat īanis ⁊ vacua ⁊c. Vel nō inanis.i. mobilis ſed ſtabilis Phil̓. 2. Nō inuanū cucurri neqꝫ inuacuū laboraui ⁊c. Sꝫ an te ſumus paſſi paſſiones corꝑales. Prouer. 19. Doctri na viri ꝑ patiētiā noſcit̉. p̄s. Bene patientes erūt vt an nuncient ⁊c. Itē ſpūales quia cōtumelijs ex hoc affecti ī philipis vbi ꝓpter curationē phitōniſſe paſſus ē tribula tiones. Et hec ciuitas ē macedonia. Nec tamē propter hec fiducia p̄dicandi ē extincta. Eſa. 12. Ecce deꝰ ſalua tor meꝰ fiducialiter agam ⁊ nō timebo ⁊c. Et hec fiducia fuit p̄dicandi ad vos euangeliū dei in multa ſollicitudīe de veſtra conuerſione. Ro. 12. Qui p̄eſt in ſollicitudine 2. Coꝝ. 11. Preter ea q̄ extrinſecꝰ ſūt inſtātia mea quotti diana ſollicitudo oīꝫ eccl̓iaꝝ. ¶ Deinde cū dicit. Exhor tatio: oſtendit ſinceritatem ſue p̄dicatiōis. Et circa hoc duo facit: qꝛ primo ꝓbat ſinceritatē ſue doctrine. Scd̓o quedam que dixerat exponit ibi. Non quaſi hoībus ⁊cͣ. Circa primū duo facit qꝛ pͥmo excludit corruptionē do ctrine. Scd̓o ponit ſinceritatē ibi. Sed ſicut ꝓbati ⁊cͣ. Doctrina autem corrumpit̉ vel ꝓpter rem que docetur vel ꝓpter intentionē docentis. Propter pͥmū duplicit̓ corrumpit̉ doctrina ſcꝫ vel per errorē ſicut docens ſalutē eſſe ꝑ xp̄m cum legalibꝰ. 2. Thy. 3. Mali hoīes ⁊ ſedu ctores ꝓficient in peius errantes ⁊ in errorē mittentes: ⁊c. Ideo dicit. Exhortatio em̄ noſtra non eſt ſic̄ aliquoꝝ ex errore vel ꝓpter īmundiciā: ſicut dicentiū vacandum eē voluptatibꝰ que doctrina eſt a quodā nicholao qui ꝑ miſit ꝓmiſcua matrimonia cōmunicās alijs ſuā vxorem Ideo dicit. Nec de īmundicia. Apoc̄. 2. Permittis mu lierē iezabel que ſe dicit ꝓphetam docere ⁊ ſeducere ſer uos meos fornicari ⁊ māducare de idolotitis ⁊cͣ. Iob. 6. Non inuenietis in lingua mea iniquitatē ⁊c. ¶ Itē nec eſt exhortatio in dolo ſicut quorūdā qui licet verū dicant habēt tamē intentionē corruptā: quia nō ꝓfectū audito rum neqꝫ dei honorē ſed ſuū querūt honorē. Contra qd̓ dicit. Neqꝫ in dolo. Iere. 9. Sagitta vulnerans lingua eorum dolū locuta eſt ⁊c. Sua ergo p̄dicatio nō eſt cor rupta ſed ſincera. Sincerum autē aliquid ē qd̓ ſeruat ſu am naturā. tunc ē p̄dicatio ſincera quādo quis docet eo tenore ⁊ fine quo xp̄s docuit. Et ideo dicit. Sed ſicut ꝓ bati id ē eo modo ⁊ ea intentiōe qua deꝰ nos elegit ⁊ ap probauit ad p̄dicandū euangeliū loquimur. Gal̓. 2. Cre ditū ē mihi euangelium p̄pucij ſicut petro circūciſionis
⁊c. Act̉. 9. Vas electionis ē mihi iſte: vt portet nomen meū corā gentibus ⁊ regibus ⁊ filijs iſrl̓. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Non quaſi hominibꝰ ⁊c. oſtendit ꝙ ſua p̄dicatio nō ē in dolo. Primo excludens illud per qd̓ videret̉ eſſe doloſa. Secundo manifeſtat per ſignum. ibi. Neqꝫ ali quando ⁊c. Tertio per cauſam ibi. Neqꝫ in occaſione. ⁊c. Propter primum dicit. Predicatio mea non eſt qua ſi hominibꝰ placens ſcꝫ finaliter. p̄s. Diſſipata ſunt oſſa eorum qui hominibus placent. Gal̓. pͥmo. Si hominibꝰ placerem chriſti ſeruus non eſſem ⁊cͣ. Aliquando tamē debent velle placere hominibus propter gloriam dei vt predicatio magis fructificet: ſicut dicitur pͥme Coꝝ. 10. Ego per omnia omnibꝰ placeo ⁊c̄. Sꝫ deo ⁊c. Prouer. 16. Omnes vie hominū patent oculis eius ⁊c. Huiꝰ au tem ſignū ē quia nō adulationibus loquentes eis placē tia. Eſa. 30. Loquimini nobis placentia: videte nobis errores. ⁊cͣ. Prouer. 24. Non lactes quemꝙͣ labijs tu is. ⁊c. Et idem oſtēdit per cauſam. Propter duo enim aliquis querit hominibus placere ſcꝫ vel propter benefi cia: vel propter gloriam. Hoc autē hic excludit. ⁊ primo primum dicens. Neqꝫ fuimus. ⁊c. quia nō ſolum adula tionē peuitauimꝰ ſed etiā omnē occaſionē auaricie. pͥme Thy. 6. Exiſtimantium queſtum eſſe pietatē ⁊c. Iere. 6. A minori quippe vſqꝫ ad maiorē omnes auaricie ſtu dēt. ⁊c̄. Scd̓o ſecundū ibi. Neqꝫ querētes a vobis neqꝫ ab alijs gloriā de doctrina cuꝫ haberemꝰ vnde poſſemꝰ gloriari ⁊ accipere: īmo oneri eſſe qꝛ debebant ei gl̓iam ⁊ ſuſtentationē. Et vocatonus quia ꝑuerſe eis p̄dican tes vltra modum hec ab eis querebant. Eſa. 3. Vos em̄ depaſti eſtis vineā meam ⁊ rapina pauperis in domo ve ſtra. ⁊c̄. ¶ Deinde cū dicit. Sed facti ſumꝰ ⁊c. manife ſtat hec duo ⁊ primo ꝙ nō querit humanā gloriā. Scd̓o ꝙ nec occaſionem auaricie ibi. Memores em̄ eſtis. ⁊c̄. Circa pͥmum duo facit: qꝛ primo oſtendit ſuā humilitatē Scd̓o ſub ſimi litudine oſtēdit ſuā ſollicitudinē ibi. Tan ꝙͣ ſi nutrix ⁊c. Ponit ergo primū dicens ꝙ facti ſūt par uuli ⁊c. i. humiles. Eccl̓. 32. Rectorē te poſuerūt noli ex tolli. eſto in illis quaſi vnus ex ip̄is ⁊c. Qd̓ oſtēdit in ſi militudine dicens. Tanꝙͣ ſi nutrix que ſcꝫ condeſcendit infanti balbutiendo ei loquēs vt puer loqui diſcat ⁊ ī ge ſtibus ei etiā condeſcēdit. pͥme Coꝝ. 9. Omnibꝰ omnia factus ſum. pͥme Coꝝ. 3. Tanꝙͣ paruulis in xp̄o lac vo bis potum dedi nō eſcam ⁊c. Etiam aīas Io. 10. Bonus paſtor aīam ſuam dat pro ouibus ſuis ⁊c. Qm̄ chariſſi mi. ⁊cͣ. ſcd̓e Coꝝ. 12. Ego autē libētiſſime impendam ⁊ ſuperimpēdar ego ip̄e pro aīabus veſtris: licꝫ plus vos diligēs minus diligar. ¶ Deinde cum dicit. Memores enī eſtis ⁊c. oſtendit ſecundū dicens. Itē neqꝫ per occa ſionē auaricie quia nihil a vobis ſumpſimus ſed de labo re quia laboris ⁊c. Et aliqui laborant quidē: ſed ex ſola tio: ſed nos nō ſed cum labore. Ideo dicit laboris noſtri Nec ꝓpter exercitationē corporis ſed cum fatigatione: Unde dicit. Et fatigationis. Aliqui etiaꝫ laborāt de die nos de nocte. Per hoc eniꝫ voluit arcere pſeudo qui ni mis accipiebant: ⁊ propter ocioſos inter eos. pͥme Coꝝ. 4. Laboramus operātes manibꝰ noſtris. ¶ Deinde cu dicit. Vos enim eſtis ⁊c. ponit puritatē ſue conuerſatio nis: ⁊ primo quomō ſancta quo ad vitam. Scd̓o quomo ſollicita quo ad doctrinā ibi. Qualiter vnumqueqꝫ ⁊c. Dicit ergo. Scitis quoniā ſancte id ē pure. Leui. Ij. et 19. Sancti eſtote quia ego ſanctus ſum. Iuſte quo ad ꝓ ximū. Tyt̉. 2. Sobrie ⁊ iuſte ⁊ pie viuamꝰ in hoc ſecu lo ⁊c. ¶ Sine q̄rela nobis credidiſtis id ē exquo credi diſtis nihil agentes: vnde quis poſſet ſcandalizare vnū quēꝙͣ veſtrum ſingulariter. Nota ꝙ ſingularis p̄dicato quandoqꝫ multū valet. ¶ Tāꝙͣ pater. pͥme Coꝝ. 4. In

in epiſtolam Tad Theſſalonicenſes I
chriſto ieſu per euangelium ego vos genui. ¶ Deprecā tes. Philemon̄. Ml̓tā fiduciā habēs in chriſto ieſu īpe randi tibi. quod ad rem pertinet propter charitatem ma gis obſecro. Et conſolationē per verba lenia. Cōtra qd̓ dicitur Ezech̓. 34. Cum auſteritate imperabatis eis et cum potentia ⁊c. Eſa. 61. Vt conſolarer omnes lugētes et ponerē conſolationē lugentibus ſyon ⁊c. Et quid pre dicaſti Vt digne. id eſt vt vr̄a cōuerſatio eſſet talis qua lis decet miniſtros chriſti Col̓. 1. Ambuletis digne deo per omnia placentes. ⁊c. Deo qui vos ⁊c. Sap̄. 6. Con cupiſcentia itaqꝫ ſapiētie deducet ad regnū perpetuum. Lectio ſecunda. Deo ⁊ nos gratias agimꝰ deo ſine ī termiſſione: qm̄ cū accepiſſetis a no bis verbū auditus dei: accepiſtis il ludnon vt verbū hominū: ſed ſicut eſt vere verbū dei qui operat̉ in vobis qui credidi ſtis. Uos em̄ imitatores facti eſtis fratres eccleſiarū dei que ſunt in iudea in xp̄o ieſu. quia eadē paſſi eſtis et vos a contribulibus veſtris ſicut et ip̄i a iudeis qui et dominum occiderunt ieſum et ꝓphetas. et nos perſe cuti ſunt et deo non placent et omnibus ho minibus aduerſant̉: ꝓhibentes nos genti bus loqui vt ſalui fiant vt impleant pecca ta ſua ſemꝑ Peruēit em̄ ira dei ſuꝑ illos vſ qꝫ in finē. Nos aūt fratres deſolati a vobis ad tempus hore: aſpectu non corde abūdā tius feſtinauimꝰ faciē veſtrā videre cū mul to deſiderio quoniā voluimꝰ venire ad vos ego quidē paulus et ſemel et iterū. ſed im pediuit nos ſathanas. Que eſt em̄ nr̄a ſpeſ aut gaudiū aut corona gl̓ie? Nonne vos an te dominū noſtrum ieſuꝫ chriſtum in aduē tu eius? Uos em̄ eſtis gl̓ia nr̄a et gaudium Supra oſtendit apoſtolus qualis fuit ad eos introitꝰ ſu us: hic oſtendit qͣlis fuit eoꝝ cōuerſio. Et circa hoc duo facit. quia primo oſtendit ꝙ ꝑfecte conuerſi ſunt per fidē firmā. Secundo quō fortiter perſtiterunt in tribulationi bus ibi. Vos em̄ ⁊cͣ. Ponit ergo primo bona eoꝝ ꝓ qui bus gratias agit: et reddit rationeꝫ. Dicit ergo ideo. qꝛ ſollicite vobis predicaui ſicut pater filijs. ideo de bonis veſtris gratias ago ſicut pater de filijs. 2. Ioh̓. Maiorē hoꝝ non habeo gratiā ꝙͣ vt audiā filios meos: in verita te ambulare Phil̓. 4. Cū gratiarūactiōe. Sed de quo; Quoniā cū accepiſſetꝭ a nobis ⁊cͣ. Gratias debet agere predicator quando verbū eius in auditoribus ꝓficit. Et dicit verba auditus dei per nos. psͣ. Audiā quid loqua tur in me dn̄s deus ⁊c. Ro. 10. Fides em̄ ex auditu. au ditꝰ aūt per ꝟbū xp̄i ⁊c. ¶ Accepiſtis illud id eſt firmit̓ in corde tenuiſtis. Nō vt verbū hominū. quia vana ver ba hominis. 2. coꝝ. 13. An experimentū queritis eius qͥ in me loquitur xp̄s. 2. Pe. 1. Non em̄ voluntate huma na allata eſt aliquando ꝓphecia: ſed ſpirituſancto inſpi rati locuti ſunt ſancti dei homines. Et qͣre gratias agirꝭ quia hocipſum ꝙ credidiſtis deus in vobis operatꝰ eſt. Phil̓. 2. Deus eſt qui operatur in vobis velle ⁊ ꝑficere ꝓ bona voluntate. Eſa. 26. Omnia opera noſtra opera tus es in nobis dn̄e. ¶ Deinde cum dicit. Vos em̄ ⁊c.
Oſtendit quō fortiter perſtiterūt in tribulationibus. Et circa hoc duo facit. quia primo ponit tribulatiōes eorum in quibus ſteterunt. Secundo qd̓ remediū ꝓpoſuit adhi bere ibi. Vos aūt ⁊c. Itē prima diuidit̉ in duas. qꝛ pri mo cōmendat eoꝝ patiētiā in aduerſis. Secundo repre hendit eos qui intulerunt aduerſa ibi. Qui xp̄m ⁊c. Di cit ergo Accepiſtis verbū non vt eſt hominū ſed dei. qͥa expoſuiſtis vos ꝓ illo vſqꝫ ad mortē. Per hoc em̄ ꝙ ho mo moritur propter xp̄ꝫ teſtificat ꝙ verba fidei ſunt ꝟba dei. Et ideo martyres idē eſt ꝙ teſtes. ¶ In iudea. Ibi em̄ fides xp̄i pͥmo eſt annūciata Eſa. 2. De ſyō exibit lex ⁊ verbū domini de hierl̓m. Ibi etiā primo perſecutio fi dei facta fuit. Act̉. 8. Facta ē aūt in illa die ꝑſecutio ma gna in eccl̓ia que erat hieroſolymis ⁊c. Heb̓. 10. Reme moramini aūt priſtinos dies in quibꝰ illuminati magnū certamē ſuſtinuiſtis paſſionū ⁊c. Et iſti ſimiles paſſiōes paſſi ſunt. Et ideo dicit. Eadē paſſi a contribulibus ve ſtris. id eſt ab infidelibus theſſalonicenſibus. Mat. 10. Inimici hominis domeſtici eius. ¶ Deinde cum dicit. Qui ⁊ ip̄m dn̄m ⁊c. Vituꝑat iudeos a quibꝰ incepit ꝑſe cutio. Et pͥmo cōmemorat eoꝝ culpā. Secundo rationē culpe ibi. Vt impleāt ⁊c. Circa primū tria facit. qꝛ pri mo eoꝝ culpā pōit in cōparatiōe ad dei miniſtros. Se cundo ad ip̄m deū. Tertio ad totū genus humanū. Mi niſtri dei ſunt predicatores. Predicatio autē principa li ter eſt a xp̄o: figuralit̓ a ꝓphetis: executiue ab apl̓is. Cō tra hos tres inſurrexerunt iudei. Et primo dicit de chri ſto ibi. Qui ⁊ dominū ⁊c. Mat. 21. Hic eſt heres venite occidamus eū. Nec obſtat ſi gentiles occiderunt euꝫ. qꝛ ipſi ſuis vocibus petierunt euꝫ occidi a pilato. Iere. 12. Facta eſt hereditas mea mihi quaſi leo in ſilua dedit cō tra me vocē ⁊c. Secundo dicit de ꝓphetis ibi Et ꝓphe tas. Act̉. 7. Quē ꝓphetaꝝ non ſunt ꝑſecuti patres vr̄i ⁊ occiderunt eos qui prenunciabāt de aduētu iuſti cuiꝰ vos nunc proditores ⁊ homicide fuiſtis. Tertio dicit de apoſtolis. Et nos ſcilicet apoſtolos. Mat. 10. Tradent vos in concilijs ⁊c. Secundo ponit culpā in cōparatiōe ad deū ibi. Deo non placēt: licet crederet in hoc ſe obſe quiū preſtare deo. Ioh̓. 16. Sed qꝛ zelū dei habēt nō ſo lum ẜm ſciētiā ideo deo nō placēt. qꝛ nō faciūt recta fide Et ſine fide impoſſibile eſt placere deo. Hebre. 11. Eſa. 5 Iratus eſt furor dn̄i in populo ſuo ⁊c. Tertio oſtēdit eo rū culpā in cōparatiōe ad totū genus humanū cum dicit Omnibus homībus aduerſant. Gen̄. 16. Manus eiꝰ cō tra omnes ⁊c. Aduerſant̉ aūt in hoc. qꝛ ꝓhibent ⁊ impe diunt predicationē gentiliū ⁊ cōuerſionem. Act̉. 11. Re prehendit̉ petrus ꝙ iuit ad corneliū. Itē Luc̄. 15. Filiꝰ maior ſcꝫ ppl̓s iudeoꝝ turbat̉. quia filius minor. id ē po pulus gentiliū recipit̉ a patre Eſa. 45. U qui dicit pa tri quid generas? Numeri. 11. Quis det vt omnis popu lus prophetet. Ratio aūt huius culpe eſt ex diuina per miſſione. quia vult ꝙ impleant peccata ſua. Omniū em̄ que fiunt ſiue bona ſiue mala eſt quedā certa mēſura. qꝛ nihil eſt infinitū. At omniū iſtoꝝ menſura eſt in preſciē tia. Bonoꝝ quidē in eius preparatiōe. Ephe. 4. Quia vnicuiqꝫ vr̄m dat̉ gratia ẜm mēſurā donatiōis xp̄i. Ma loꝝ vero in ꝑmiſſiōe. qꝛ ſi aliqui ſunt mali nō tamē ꝙͣtū volunt: ſed ꝙͣtū deus ꝑmittit. Et ideo tādiu viuūt ꝙͣdiu ꝑueniant ad hoc qd̓ deꝰ permittit. Matth̓. 23. Implete menſurā patrū veſtroꝝ ⁊c. Et ideo dicit. Vt impleāt ⁊c. Deus em̄ dedit iudeis poſt paſſionē xp̄i ſpaciū peniten cie per. 40. annos nec conuerſi ſunt: ſed addebant pec cata peccatis. Et ideo deus non plus ꝑmiſit. Unde dic̄ hic Peruenit ira dei ⁊c. 4. reg. 22. Ira dei magna ſuc cenſa eſt contra nos. quia nō audierunt patres noſtri ver ba libri huius ⁊c. Luc̄. 21. Erit em̄ preſſura magna ſuꝑ
L

Explanatio ſancti Thome
terrā ⁊ ira populo huic ⁊c. Et non credas ꝙ hec ira ſit ꝑ centū annos ſed vſqꝫ ad fineꝫ mundi quando plenitudo gentiū intrauerit ⁊cͣ. Luc̄. 19. ⁊. 21. ⁊ Mat. 13. Non re linquetur lapis ſuꝑ lapidē qui non deſtruat̉. ¶ Deinde cū dicit Nos aūt ⁊cͣ. Oſtendit remediū quod eis ꝓpoſu it adhibere ſcilicet ꝙ perſonalit̓ iret ad eos Et circa hoc duo facit. qꝛ primo ponit ꝓpoſitū ſue viſitationis. Secū do impedimētum ibi Sed impediuit ⁊c. Tertio cauſaꝫ quare volebat ire ibi. Que autē eſt ⁊c. Dicit ergo Nos fratres deſolati a vobis a quibus eramus ſeparati vl̓ ꝓ pter tribulationes veſtras. ore id eſt carentes collocutio ne. Et aſpectu id eſt carentes viſione. propt̓ hec em̄ duo neceſſaria eſt amici preſentia. qꝛ eſt conſolatiua. ſed cord̓ ſumus preſentes.i. coꝝ. 5. Ego abſens quidē corꝑe pre ſens aūt ſpiritu ⁊c. Abundantius feſtinauimꝰ facieꝫ ⁊c. Vt ſicut corde ſic ⁊ corpore preſens eſſet. Ro. 15. Cupi ditatem habēs veniendi ad vos ex multis iaꝫ precedēti bus annis ⁊c. Feſtinaiumus. dicit pluralit̓. quia ſcribit ex perſona triū ſcꝫ ſui Siluani ⁊ Thimothei. Ideo etiā voluimus omnes forte ſemel. ſed ego paulꝰ ſemel ⁊ ite rum id eſt bis propoſui. ſed īpediuit nos ſathanas id eſt ꝓcurauit impedimēta forte per aeris tēpeſtates Apoc̄. 7. Iſti ſunt angeli qui tenent vētos. ¶ Deinde cū dicit Que eſt em̄. Oſtendit cauſam ꝓpoſiti. primo ꝙͣtum ad futurū. Secūdo ꝙͣtum ad preſens ibi Nos em̄ ⁊c. Dicit ergo. Deſidero videre vos ⁊ gratias ago de bonis vr̄is qn̄ venerit vnicuiqꝫ ẜm oꝑa. Maxima em̄ eſt retributio predicatori ex his quos conuertit ad gaudiū. quia gaudi um illorū eſt gaudiū apl̓i. quia bonuꝫ eoꝝ eſt bonū apl̓i. bonus em̄ effectus reducitur in bonū cauſe. Aut corona glorie. quia pro certaminibus eoꝝ: et iſte qui induxit ad certandū coronabitur. dux em̄ qui induxit milites ad pu gnā coronabit̉. Eccl̓. 30. Qui docet filiū laudabit̉ in illo ⁊ in medio domeſticoꝝ ī illo gloriabit̉ ⁊c. Hec inꝙͣ ſpes que eſt? Nonne vos? Immo ſic. In futuro ante dn̄m no ſtrū ieſum xp̄m in aduētu eius. ſed etiam in preſenti vos eſtis apud omnes fideles gloria nr̄a.1. coꝝ. 9. Melius ē mihi mori ꝙͣ vt gloriā meā quis euacuet ⁊c. Et gaudiuꝫ quo letor de bonis veſtris in preſenti. Capitulum tertium. Ropter quod non ſuſtinētes am pliꝰ. placuit nobis remāere athe nis ſolis ⁊ miſimꝰ timotheū fratrem noſtrum ⁊ miniſtrum dei in euangelio chriſti. ad confirmādos vos ⁊ ex hortandos ꝓ fide veſtra. vt nemo moueat in tribulationibus iſtis. Ipſi em̄ ſcitis ꝙ in hoc poſiti ſumus. Nam ⁊ cū apud vos eſſe mus. predicebamꝰ vobis paſſuros nos tri bulatiōes: ſicut ⁊ factū ē ⁊ ſcitꝭ. Propterea ⁊ ego amplius nō ſuſtinēs niſi ad cognoſcē dū fidē vr̄am. ne forte tēptauerit vos is qui tēptat. ⁊ inanis fiat labor noſter. Nūc auteꝫ veniente Thimotheo ad nos a vobis ⁊ an nunciante nobis fidem ⁊ charitatē veſtram ⁊ quia memoriā noſtri habetis bonaꝫ ſemꝑ deſiderātes nos videre ſicut ⁊ nos qͦqꝫ vos. ideo conſolati ſumꝰ fratres in vobis in om ni neceſſitate ⁊ tribulatione noſtra ꝑ fidem
veſtram. quoniā nunc viuimus. ſi vos ſtatꝭ in domino. Quā em̄ gratiarūactionē poſſu mus deo retribuere pro vobis in omni gau dio quo gaudemus propter vos ante deuꝫ noſtrum nocte ac die abundantius orantes vt videamus faciē veſtrā ⁊ cōpleamus ea q̄ deſunt fidei vr̄e. Ipſe aūt deus ⁊ pater no ſter ⁊ dn̄s ieſus xp̄s dirigat viā noſtram ad vos. Uos aūt dn̄s multiplicet ⁊ abundare faciat charitatē vr̄am in inuicē ⁊ in omnes quēadmodū et nos in vobis ad confirman da corda veſtra ſine querela et ſanctitate an te deū et patrē noſtꝝ in aduentu dn̄i nr̄i ie ſu xp̄i cū oībus ſanctis eius Amen. Cōmemorauit tribulationes quas paſſi erant ⁊ remedi um qd̓ ꝓpoſuit eis īpēdere: hic oſtendit quō eis ſubuēit ſcꝫ viſitando per thimotheū. Et primo agit de miſſione nuncij. Secūdo de relatiōe facta per eū ibi. Nunc auteꝫ ⁊c. Tertio de effectu relationis in apl̓o ibi Ideo cōſola ti ⁊c. Itē prima in tres. qꝛ pͥmo premittit cām quare mi ſit eū. Secundo qualē miſit. Tertio cām propter quam miſit. Dicit ergo propter qd̓. id eſt qꝛ impediuit nos ſa thanas. tn̄ vos eſtis gl̓ia nr̄a ideo nō ſuſtinentes pōdus amoris inclinantis ad vos Eſa. i. Facta ſunt mihi mole ſta ⁊c. Geneẜ. 45. Nō ſe poterat eis cohibere. Placuit nob̓ ſcꝫ paulo ⁊ ſiluano remāere athenis ſolis et miſimꝰ thimotheū qͥ erat apl̓o ꝯueniētiſſimus. Phil̓. 2. Nemi nē habeo tā vnanimē q̄ ſincera affectiōe ꝓ vobis ſollici tus ſit. 1. cor. 4. Miſi ad vos thimotheū qͦ eſt filiꝰ meus chariſſimꝰ et fidel̓ in dūo ⁊c. Fr̄eꝫ ꝑ charitatē adiuuans ꝓuer. 18. Frat̓ qͥ iuuat̉ a fr̄e qͣſi ciuitas firma ⁊c. ¶ Mi niſtrū. Eccl̓ie dignitas eſt. 2. cor. 11. Miniſtri xp̄i ſunt et ego ⁊c. Mittit aūt ad ꝯfirmādum eos ⁊ referenduꝫ ſibi. ¶ Deinde cū dicit Ad ꝯfirmādū ⁊c. On̄dit ꝙ mittit̉ ad ꝯfirmādū. Et pͥmo facit hoc. Secūdo ponit̉ rō ꝯfirmatio nis ibi Ip̄e em̄ ⁊c. Dic̄ gͦ Dico ad ꝯfirmādos ⁊ exhortā dos. qꝛ ꝑ exhortatiōes animꝰ homīs ꝯfirmat. Iob. 4. Uacillantes ꝯfirmauerūt ẜmones tui ⁊c. Lu. 22. Et tu aliqn̄ ꝯuerſus ꝯfirma fr̄es tuos ⁊cͣ. Et indigetis exhorta ri in fide vr̄a vt nemo moueat̉ in his tribulatiōibꝰ Ecc̄. 10. Si ſpūs ptātē habētꝭ aſcēd̓rit ſuꝑ te locū tuū ne dimi ſeris ⁊c̄. Eſt aūt rō duplex ꝯfirmās. Vna ex ordīatiōe di uina. Ip̄i em̄ ſcitis ⁊cͣ. Quaſi dicat Ita voluit deꝰ vt ꝑ tribulationes in celū ītraretꝭ Act̉. 14. Per ml̓tas tribu latiōes oportꝫ nos ītrare in regnū dei. Et. 2. thi. 3. Gēs qͥ pie volūt viuere in xp̄o ih̓ū ꝑſecutiōꝫ patient̉ ⁊cͣ. Per hac viā iuit xp̄s Luc̄. vl. Oportuit xp̄m pati et reſurge re et ſic ītrare ī gl̓iam ſuā ⁊c. Alia rō ē ex ꝑte ꝓnūciatio nis. qꝛ p̄uiſa minꝰ feriūt Un̄ dicit Nā ⁊ cū apd̓ ⁊c. id ē qꝛ ego p̄dixi vob̓ tribulatiōes qͣs eſtꝭ paſſi in iſtꝭ annis. mi ſi ⁊c. Qualit̓ ſcꝫ eſſetꝭ fortes in fide. ꝓuer. 27. Diligent̓ agnoſce vultū pecorꝭ tui et greges tuos ꝯſidera. ¶ Is qͦ tēptat ſcꝫ dyabolꝰ Mat. 4. Accedēs tēptator. Glo. Cu ius officiū ē tēptare. Sꝫ ꝯtra Tēptat mūdꝰ et caro. Ia. I. Unuſqͥſqꝫ tēptat̉ a ꝯcupiſcētia ſua ⁊c. Item Gen̄. 22. Tēptauit deꝰ abraam ⁊c. Rn̄deo Tēptare ē exꝑimētuꝫ de aliqͦ ſumere. In hoc ꝯſiderādū ē ad qͥd velit ſumere ⁊ quo. Nā hoc ē tripl̓r. Ul̓ vt ip̄e cognoſcat. Ul̓ vt aliū co gnoſcere faciat. Prīo mō deꝰ nō tēptat. ip̄e em̄ ſcit quid eſt in hoīe. Io. 2. Si ſcd̓o mō ſic deꝰ tēptauit abraam.ſ. vt alij ſcirēt fidē eiꝰ Sꝫ pͥmo mō tēptare ē dupl̓r ſcꝫ vt ꝓ

in epiſtolam Tad Theſſalonicenſes II
moueat ad bonū ſic̄ ep̄s ꝓmouēdos examīat. vl̓ aliqͥs tē ptat vt decipiat et hoc ē dyaboli. qꝛ ſcꝫ inqͥrit ꝯditiōꝫ ho minis vt ẜm diuerſas ꝯditiōes ad diuerſa vitia ad qͣ ꝓni ſunt īducat. i. Pe. 5. Aduerſariꝰ vr̄ dyabolꝰ ⁊c̄. Offici um gͦ eiꝰ ē tēptare ad decipiēdū Mūdꝰ aūt et caro dicūt̉ tēptare materialit̓. qꝛ ꝑ ea ad q̄ ip̄a inclinant ſumit̉ exꝑi mētū de hoīe vtꝝ firmꝰ ſit ad mādata d̓i et dilectiōꝫ. Si em̄ vicerit ꝯcupiſcētia nō ꝑſcē diligit deū Et ſil̓r qn̄ res mūdi vl̓ terrēt vl̓ afficiūt. ¶ Et īanis. qꝛ ſi tēptatiōi non reſiſtitꝭ labor vr̄ eēt inanis Gal̓. 4. Timeo vos ne forte ſine cā laborauerim in vob̓ Ezech̓. 18. Oēs iuſticie eius qͣs oꝑatꝰ ē nō recordabunt̉. Inanis aūt d̓r reſpcū merce dis et̓ne. tn̄ bōa an̄ pctm̄ cōmiſſa ad aliqͥd valēt. qꝛ poſt penitētiā reuiuiſcūt et diſponit̉ qͥs facilit̓ ad ꝯuertēdum ¶ Deīde cū dicit Nūc aūt ⁊c. On̄dit quō retulit thimo theꝰ bona eoꝝ ꝑtinētia ad deū et apl̓m Ad deum fidē et charitatē Gal̓. 6. In xp̄o ih̓u neqꝫ circūciſio aliqͥd vꝫ: ne qꝫ p̄puciū ſed noua creatura Sed fidē etiā ad apl̓m Un̄ dic̄ Et qꝛ memoriā Eccl̓. 49. Memoria yoſie in cōpoſi tiōe oꝑis ſcā opꝰ pigmētarij ⁊c. ꝓuer. 10. Memoria iu ſti cū laudibꝰ ⁊c. ¶ Deſiderantes videre nos ſicut et nos vos. Aug. Durꝰ ē animꝰ qͥ dilectionē ⁊ ſi nō velit īpēd̓ re nolit repēdere Eſa. 51. Attēdite ad abraam patrē vr̄ꝫ ⁊c. ¶ Deinde cū dicit Id̓o ꝯſolati ⁊c. Ponit̉ effectꝰ re latiōis triplex. ſcꝫ ſpūalis ꝯſolationis grārūactiōis ibi. Quā em̄ ⁊c. Et or̄onis ml̓tiplicate ibi. Nocte ⁊c. Dicit ergo Quia talia audiuimꝰ de vobis licet neceſſitates tē poraliū īmineāt ⁊ tribulatiōes corꝑales. tn̄ ꝯſolati ſumꝰ psͣ. Scd̓m multitudinē doloꝝ meoꝝ in corde meo ⁊c. 2. coꝝ. I. Bn̄dictꝰ deus ⁊ pat̓ dn̄i nr̄i ih̓u xp̄i. pat̓ miẜicor diaꝝ ⁊ deꝰ totiꝰ ꝯſolatiōis ⁊c. Et hoc ꝑ fidē vr̄aꝫ. id eſt audiēs firmitatē fidei vr̄e Qm̄ viuimꝰ ⁊c. Quaſi dicat. Tantū diligo ſtatū vr̄ꝫ ꝙ reputo me ꝑ ip̄ꝫ viuere. Gen̄. 45. Sufficit mihi ſi adhuc filiꝰ meus viuit. ¶ Deind̓ cū dicit Quā em̄ ⁊c. Ponit̉ ſecūdꝰ modꝰ relatiōis facte.ſ. gr̄arūactio. Quaſi dicat. Nō ſufficio ꝙ aliquā ꝯdignaꝫ gr̄arūactionē agā deo ꝓ vob̓ Mich̓. 6. Quid dignū of ferā dn̄o? ⁊c. psͣ. Quid retribuā dn̄o ꝓ oībꝰ ⁊c. Referē de ſūt tn̄ gr̄arūactiōes. ¶ In oī gaudio. qd̓ oīno nō ē ex terius. ſꝫ in ꝯſciētia an̄ dn̄ꝫ qͥ videt eā. Ul̓ an̄ dn̄m. qꝛ de ꝓxīo placet deo. x. cor. 13. Cōgaudet ꝟitati ⁊c. ¶ Dein de cū dicit Nocte ⁊c. Ponit̉ tertiꝰ effectꝰ relatiōis. ⁊ pͥ mo ꝓpōit ml̓tiplicitatem orōis. Secūdo on̄dit qͥd orādo optet ibi. Ip̄e aūt ⁊c. Dicit ergo Gr̄as agimꝰ de p̄teritꝭ. nec tn̄ deficimꝰ qͥn oremꝰ ꝓ futuris. īmo nocte ac die. id eſt aduerſis ⁊ ꝓſperis. psͣ. Ueſꝑe ⁊ māe ac meridie nar rabo ⁊c. Que deſunt ⁊cͣ. Nō qͥdeꝫ de neceſſitate fidei. ſꝫ aliqͣ ſecreta q̄ nec dū apl̓s eis p̄dicauit in ſua nouitate.1. cor. 3. Nō potui loqͥ vob̓ qͣſi ſpūalibꝰ ſꝫ quaſi carnalibus ⁊c. Ioh̓. 16. Ml̓ta habeo vobis loq̄ q̄ nō poteſtꝭ portare mō. ¶ Deinde cū dicit. Ip̄e aūt deꝰ ⁊c. Demōſtrat quid optet eis Et circa hoc pͥmo oſtēdit qͥd petat ibi. Ad con firmāda ⁊c. Petit aūt duo. Unū ex ꝑte ſua vt poſſet ire ad eos. Un̄ dicit Ip̄e deꝰ ⁊ pat̓ nr̄ ⁊c. Ioh̓. 20. Aſcendo ad patrē meū et pr̄em vr̄m ⁊cͣ. ꝓuer. 16. Hōis ē p̄parare animū. et dn̄i gubernare linguā ⁊c. Alid̓ ex ꝑte eoꝝ Un̄ dicit Vos aūt multiplicet ſcꝫ in fide. 2. reg. 24. Adau geat dn̄s ppl̓m ſuū cētupluꝫ ꝙͣ ſunt ⁊c. ¶ Et vt augeant̉ merita. Un̄ dicit. Et abūdare faciat charitatē vr̄am que ſemꝑ ī via creſcere pōt. Col̓. 3. Suꝑ oīa charitatē habe te qd̓ ē vinculū ꝑfectiōis ⁊c. Et pͥmo inuicē. Secūdo ad oēs Gal̓. 6. Oꝑemur bonū ad oēs. maxīe aūt ad dome ſticos fidei ⁊c. Et pōit exēplū de ſeip̄o dicēs: Quemad modū ⁊c. Quaſi dicat. Sicut et ego diligo vos. 2. coꝝ. 7. In cordibus nr̄is eſtis ad cōmoriendū ⁊ ad cōuiuen dū. ¶ Sed ad qͥd petit; Ad ꝯfirmāda corda vr̄a ſine q̄re
la. id eſt vt nullꝰ poſſit cōqueri de vobis Lu. 1. Inceden j tes in oībꝰ mādatis et iuſtificatiōibꝰ ſine q̄rela ⁊c. ¶ In ſcitate an̄ deū ſcꝫ qͥ cor videt. Lu. 1. In ſcītate ⁊ iuſticia corā ip̄o ⁊c. Et hoc apparet in aduētu dn̄i nr̄i ih̓u xp̄i vt vos inuēiat ſcōs qui aduētꝰ erit cuꝫ oībꝰ ſctīs id ē ſitꝭ in cōſpectu eiꝰ ſicut ſunt oēs ſancti ante eū. Capitulū quartū. Ecetero ergo fr̄es rogamꝰ vos ⁊ d obſecramꝰ in dn̄o ih̓ū vt quēad modū accepiſtꝭ a nobis quō opor teat vos ambulare ⁊ placere deo ſic ⁊ ambuletꝭ vt abūdetꝭ magis. Scitꝭ eniꝫ q̄ p̄cepta dederim vob̓ ꝑ dn̄m ieſuꝫ. Hec eſt em̄ volūtas dei ſcīficatio vr̄a. vt abſtīeatis vos a fornicatiōe. vt ſciat vnuſqͥſqꝫ vr̄ꝫ vas ſuū poſſidere in ſcīficatiōe ⁊ honore: non in paſſiōe deſiderij ſicut ⁊ gētes q̄ ignorāt deū Et ne qͥs ſuꝑgrediat̉ neqꝫ circūuēiat in ne gocio fratrē ſuuꝫ: qm̄ vindex eſt dn̄s de his oībus ſicut p̄diximꝰ vobis ⁊ teſtificati ſum Nō em̄ vocauit nos deꝰ in īmūdi ciā ſꝫ ī ſan ctificationē. Itaqꝫ qͥ hec ſpernit: nō hominē ſꝑnit ſed deū. qͥ etiā d̓dit ſpm̄ ſuū ſctm̄ in no bis. De charitate aūt fraternitatꝭ nō neceſ ſe habuimꝰ ſcribere vob̓. Ip̄i em̄ vos a deo didiciſtis vt diligatꝭ inuicē. Etem̄ illd̓ faci tis in oēs fr̄es in vniuerſa macedonia. Ro gamꝰ aūt vos fr̄es vt abūdetꝭ magis ⁊ ope rā detis vt qͥeti ſitꝭ: ⁊ vt vr̄m negociū agatꝭ ⁊ oꝑemini māibꝰ vr̄is ſicut p̄cepimꝰ vob̓ vt ⁊ hōeſte ambuletꝭ ad eos qͥ foris ſunt: ⁊ nul lius aliquid deſideretis. Supra cōmēdauit apl̓s fideles de ꝯſtātia in tribulatiōi bus ⁊ alijs bōis: h̓ in futuꝝ monet ad bn̄ agendū. Et pͥ mo ꝓpōit generalē āmonitionē. Secūdo ſpecificat ibi. Ut abſtineatis ⁊c. Circa pͥmū duo facit. qꝛ pͥmo ꝓponit intētū. Secūdo rōeꝫ monitiōis aſſignat ibi. Vt abūdetꝭ ⁊c. Dicit gͦ Audiui bōa vr̄a p̄terita. ſꝫ in futurū rogamꝰ ⁊c. Inducit āt eos pͥmo ex ꝑte ſua. Et id̓o dicit Rogamꝰ psͣ. Rogate q̄ ad pace̓ ſunt ⁊c. Itē ex ꝑte xp̄i. et ſic dicit Obſecramus ⁊cͣ. Obſecrat aūt. qꝛ erāt ꝑfecti.i. thy. 5. Seniorē ne increpaueris ſed obſecra vt patreꝫ. Sed qͥd rogat? Vt quēadmodū ⁊c. Docuerat eos apl̓s quō opor teret eos ambulare in via cōi inſticie q̄ ē ꝑ mandata. Un̄ dicit. Accepiſtis ⁊c. psͣ. Uiā mādatoꝝ tuoꝝ ⁊c. Itē quō placerēt deo in via ꝯſilioꝝ. Sap̄. 4. Placēs deo factꝰ ē dilectꝰ. Vel quō ābuletis ſcꝫ ꝑ rectā oꝑationeꝫ Ioh̓. 12. Ambulate dū lucē habetꝭ. Quō placeatꝭ ſcꝫ ꝑ rectā in tētionē. Sic et ābuletꝭ id ē vt ẜuetꝭ pͥmā doctrinā nō re cedēdo ab ea. Gal̓. 1. Sꝫ licet nos aūt angelꝰ de celo euā gelizet vob̓ p̄terꝙͣ qd̓ euāgelizauimꝰ vob̓ anathema ſit. Rō monitiōis accipit̉. pͥmo ex fructu ẜuate monitiōis. Scd̓o ex ip̄a monitiōe ibi. Scitꝭ em̄ q̄ ⁊c. Dicit gͦ. Licꝫ ſitis boni tn̄ ꝑ exercitiū mādatoꝝ et cōſilioꝝ abūdabitis et proficietis.2. coꝝ. 9. Potēs eſt deꝰ oēm gratiā abū dare facere ī vobis ⁊c. Eſt em̄ charitas tā magna ꝙ ſem ꝑ reſtat qͦ ꝓficiēdū ſit. Itē q̄ ex monitiōe accepiſtꝭ hone ſta ſūt et vtilia. psͣ. Lex dn̄i īmacl̓ata ⁊c. ꝓuer. 6. Man
L ij

Explanario ſancti Thomē
batū lucerna eſt et lex lux ⁊ via vite. Ideo dicit. Que p̄ cepta id ē qͣlia. Et hoc ꝑ dn̄m ih̓m accepta ab eo. i. coꝝ. 1I. Ego em̄ accepi a dn̄o qd̓ et tradidi vobis ⁊c. Heb̓. 2. Que cū initiū accepiſſet enarrari ꝑ dn̄m ab hijs qͥ audie rūt ⁊c̄. Et hec ſunt iſta. Hec eſt voluntas. Quaſi dicat. Oīa p̄cepta dei ſunt ad hoc ꝙ ſitis ſctī. Sāctitas em̄ di cit mūdiciā et firmitatē Et oīa dei p̄cepta īducūt ad iſta vt qͥs mūdꝰ ſit a malo et firmꝰ in bono Ro. 12. Probetis q̄ ſit volūtas dei ſcꝫ explicata ꝑ p̄cepta. ¶ Deinde cū di cit Vt abſtineatis ⁊c. Monet in ſpeciali. et pͥmo corrigit eos de qͥbuſdā inordīatiōibꝰ int̓ eos. Secundo ꝓmouet ad obſeruātiā bonoꝝ. 5. cap̄. ibi De tēꝑibꝰ ⁊c. Cres au tē inordīatiōes erāt int̓ eos ſcꝫ carnaliū vitioꝝ ꝙͣtum ad qͦſdā Itē curioſitatis. Itē triſticie de mortuis. Et ideo d̓ iſtis agit. Secūda ibi De charitate aūt ⁊c. Tertia ibi. Nolumus vos ⁊c. Circa primū duo facit qꝛ pͥmo monet abſtinere ab īmoderato appetitu carnaliū. Secūdo pōit rōeꝫ ibi Qm̄ vindex ⁊c. Iteꝝ pͥma in duas. qꝛ pͥmo ꝓ hibet luxuriā. Secūdo auariciā Et cōiūgit hec ſemꝑ. qꝛ vtrūqꝫ eſt circa obiectū corꝑale. licꝫ hoc cōpleat̉ in dele ctatiōe ſpūali. Itē pͥmo docꝫ cauere luxuriā ꝙͣtū ad non ſuā. Secūdo ꝙͣtū ad vxorē ꝓpriā ibi Vt ſciat ⁊c. Dic̄ gͦ. Uolūtas dei eſt abſtinere a fornicatione gͦ eſt pctm̄ mor tale. qꝛ eſt ꝯͣ p̄ceptū ⁊ volūtatē dei Tob̓. 4. Attēde tibi ab om̄i fornicatione ⁊c. Sꝫ et reſpctū vxoris abſtineatis honeſte. Vt ſciat vnuſqͥſqꝫ vas ſuū ⁊c. id ē vxorē in ſan ctificatiōe. ceſſando ad tp̄s et in honore nō in paſſiōe vt ſcꝫ paſſio p̄cedat ſicut gētes. qꝛ hoc eſt gētiliū q̄rere dele ctatiōes pn̄tes nō future vite. In ſanctificatiōe et hono re. qꝛ h̓ eſt debitꝰ vſus matrimonij. qꝛ eſt ad bonū ꝓlis ⁊ ad reddendū debitū. Et ſic pōt eſſe ſine peccato. ſꝫ aliqn̄ eſt vēiale pctm̄ ſi nō efferat̉ ꝯcupiſcētia vltra limites ma trimonij ſcꝫ qn̄ licꝫ ꝯcupiſcētiā habeat nō tn̄ vteret̉ ea ni ſi eſſet vxor ſua. Sꝫ qn̄ eſt extra limites matrimonij ſeqͥ tur mortale. et hoc qn̄ ſi non eſſet ſua vxor adhuc vteret̉ ea et libentiꝰ cū alia. Heb̓. vl. Sit honorabile ꝯnubium ⁊ thorꝰ īmaculatꝰ. Fornicatores aūt et adulteros iudi cabit deꝰ. 1. Pe. 3. Uiri ſimilit̓ cohabitātes ẜm ſcientiaꝫ quaſi infirmiori vaſcl̓o ml̓iebri īꝑtiētes honorē tanꝙͣ co heredibꝰ gr̄e et vite vt nō īpediant̉ orōes vr̄e. ¶ Dein de cū dicit Et ne qͥs ⁊c. ꝓhibet auaritiā. Vn̄ dicit. Et ne qͥs ſuꝑgrediat̉ id eſt violentiā inferat auferēdo aliena ꝑ potētiā Ia. 2. Nōne diuites ꝑ potētiam vos opprimūt. ¶ Neqꝫ circūueniat ꝑ dolū. Iere. 5. Sicut decipula ple na auibus. ſic domꝰ eoꝝ plene dolo ⁊c. ¶ Deinde cū di cit Qm̄ vindex ⁊c. Ponit̉ rō monitiōis quam pͥmo aſſi gnat ex diuīa vltiōe. Secūdo on̄dit hāc vltione eſſe iu ſtā ibi. Nō em̄ vocauit ⁊c. Dicit gͦ Abſtineamꝰ ab hijs. qꝛ dn̄s eſt vindex. Gal̓. 5. Predico vob̓ ſicut p̄dixi. qm̄ qͥ talia agūt regnū dei nō conſequent̉. Nā certe iuſte vlci ſcit̉. cuius vna eſt rō ex deo vocāte. Secūda ex ꝯͣrietate doni. Si dn̄s vocat te ad vnū ⁊ tu agis ꝯtrariū dignꝰ es pena. Et ideo dicit. Non em̄ vocauit ⁊c. Ephe. 1. Elegit nos in ip̄o ante mūdi conſtitutionē vt ſimꝰ ſctī ⁊ īmacu lati in ꝯſpectu eiꝰ in charitate ⁊c. Ro. 8. Quos vocauit hos ⁊ iuſtificauit ⁊c. Et ideo ꝯcludit Itaqꝫ ⁊c. Quaſi di cat hec eſt vna rō ſpecialis quā dixi. Alia eſt rō qꝛ ꝯͣrian tur hec vitia ſpūi qͥ datꝰ eſt nobis. Un̄ qͥ hec agit iniuri am facit ſpūiſancto. Et ideo dicit. Qui etiam dedit ⁊c. Hebre. 10. Irritā qͥs faciēs legē moyſi ſine vlla miſerati on duobꝰ vl̓ tribꝰ teſtibꝰ morit̉. quantomagis putatis deteriora mereri ſupplicia qͥ filiū dei cōculcauerit ⁊ ſan guinē teſtamēti pollutū duxerit in qͦ ſanctificatꝰ ē. ⁊ ſpi ritui gr̄e ꝯtumeliā fecerit ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. De cha ritate aūt ⁊c̄. Retrahit ab ocioſitate. Sciendū eſt aūt ꝙ ſicut dic̄ Hieronymꝰ ī epl̓a ad Gal̓. theſſalonicēſes erāt
liberales. et erat ꝯſuetudo apd̓ eos diuites dare multū. et ideo pauꝑes ocioſe inherebāt bn̄ficio eoꝝ nō curātes labores ſꝫ diſcurrere ꝑ domos. Et ideo pͥmo cōmēdat li beralitatē dātiū. Secūdo ociū accipientiū diſſuadet ibi. Et operā detis ⁊c. Dicit gͦ pͥmo ꝙ nō indigēt moneri ad charitatē. Secūdo monet ꝙ in ea ꝓficiāt ibi. Rogamꝰ autē ⁊c. Dicit gͦ. De charitate id ē ꝙ diligatis fr̄es non eſt neceſſe ſcribere vobis Ro. 12. Charitatē frat̓nitatis inuicē diligentes ⁊c. Hebre. vl̓. Charitas frat̓nitatꝭ ma neat in vobis ⁊cͣ. Et huius rō eſt. qꝛ ipſi didiciſtis a deo ſcꝫ ꝑ p̄ceptū ī lege. Leū. 19. Diliges amicū tuū ſicut te ipſum. Itē in euangelio Ioh̓. 13. Mādatū nouū do vob̓ vt diligatꝭ inuicē ⁊c. Uel didiciſtis interiori diſciplina. Ioh̓..6. Om̄is qͥ audiuit a pr̄e et didicit venit ad me ⁊c. Et hoc addiſcit ꝑ ſpūmſctm̄. ¶ Deinde cū dicit. Roga mus aūt ⁊c. Hortat eos ad ꝓficiendum in charitate di cēs: Et qꝛ habetis charitate ad oēs ideo rogamꝰ vt ꝓfi ciatis. Et licet alij abutant̉ vos tn̄ inſiſtatis. ꝓuerb. 15. In abūdāti iuſticia virtꝰ maxīa ē. ¶ Deinde cum dicit. Et oꝑā detis ⁊c. Arguit ocioſos. et pͥmo eoꝝ inqͥetudi nē. Secundo on̄dit quō eā repͥmāt. Tertio quare. Dic̄ gͦ Operā detis ⁊c. ꝓuer. 7. Garrula et vaga qͥetis īpa tiēs nec valēs pedibꝰ ſuis in domo cōſiſtere ⁊c. 2. theẜ. 3. Nō inqͥeti fuimꝰ int̓ vos. neqꝫ gratis panē māducaui mus ab aliqͦ. ſed in labore et fatigatiōe nocte et die ope rātes ⁊c. ſcꝫ ocium repͥmētes exercēdo negocia. Un̄ dic̄ Et vt vr̄m negociū ⁊cͣ. ꝓuer. 24. Diligent̓ exerce agꝝ vt poſtea edifices domum tuā. Dicit autē vr̄m. Sꝫ nun qͥd nō alienum negociū eſt agēduꝫ? Et videt̉ ꝙ ſic. Ro. vl. Aſſiſtatis ei in qͦcunqꝫ negocio. Rn̄deo dicēdum eſt ꝙ oīa poſſunt inordīate fieri ſi fiāt p̄ter ordinē rōis tunc ſcꝫ qn̄ aliqͥs ſe īprobe ingerit. et ordīate ſcꝫ qn̄ ẜuat̉ ordo rōis et in neceſſitate et hoc eſt cōmēdabile. ¶ Iteꝫ detis oꝑam ⁊c. id ē oꝑando manibꝰ vr̄is. Eccl̓. 33. Multa ma la docuit ocioſitas ⁊c. Ezech̓. 16. Hec fuit iniqͥtas ſodo me ſororis tue ſuꝑbia. ſaturitas panis et abundantia. et ocium ipſius et filiaꝝ eiꝰ et manum egeno et pauꝑi non porrigebāt ⁊cͣ. Et hoc eſt in p̄cepto oībus illis qͥ non ha bēt alia vnde licite viuere poſſunt. Et de p̄cepto nature eſt ꝙ hō corpꝰ ſuſtētet. 2. theẜ. 3. Qui nō vult oꝑari nec māducet. Huiꝰ eſt duplex rō. Prima ꝓpt̓ exēpluꝫ alio rum. Un̄ dicit Vt honeſte ⁊c. Infideles em̄ vidētes cō uerſationē vr̄am ſic ocioſam deteſtātur vos.j. thym. 3. Oportet autē illum teſtimonium habere bonum ab hijs qͥ foris ſunt ⁊c. Itē vt nō deſideretis ea q̄ ſunt aliorum. ꝓuer. 21. Deſideria occidunt pigꝝ Eph̓. 4. Qui fura bat̉ iā nō furet ⁊c. Et ideo hec inqͥetudo ſi repͥmat eſt in bonum exemplum et in repulſionē deſiderij. Lectio ſecunda. Olumꝰ aūt vos ignorare fratres de n dormientibꝰ vt nō ꝯtriſtemī ſicut ⁊ ceteri qͥ ſpem nō habēt Si em̄ credi mus ꝙ lēſus mortuꝰ ē ⁊ reſurrexit: ita ⁊ de us eos qͥ dormierūt ꝑ ih̓m adducet cum eo. Hoc em̄ vobis dicimus in ꝟbo dn̄i. qꝛ nos qͥ viuimus qui reſidui ſumus in aduētu dn̄i nō p̄ueniemus eos qͥ dormierunt. Qm̄ ip̄e dn̄s ī iuſſu ⁊ in voce archāgeli ⁊ in tuba dei deſcēdet de celo. ⁊ mortui qͥ ī xp̄o ſunt reſur gēt pͥmi. deinde nos qͥ viuimus qͥ relinqui mur: ſil̓ rapiemur cū ill̓ in nubibus obuiam xp̄o in aera. ⁊ ſic ſemꝑ cū dn̄o erimus. Itaqꝫ

nepiſtolam Tad Theſſalonicenſes III
cōſolamini inuicē in verbis iſtis. Supra induxit ad ꝯtinētiam a cupiditatibꝰ et cōpeſcuit ab ocioſitate: h̓ cōpeſcit ab inordīata triſticia. Primo p̄ mittēs monitionē. Secūdo aſſignat rōem ibi. Sicut et ceteri ⁊c. Prohibent̉ gͦ ne ſcꝫ īordīate triſtent̉. Un̄ dicit Sicut et ceteri. Uidet̉ aūt apl̓s bn̄ cōcedere triſtari pro mortuis: aliqͥd tn̄ ꝓhibere ne ſcꝫ inordīate triſtent̉. Un̄ dic̄. Sicut et ceteri. ꝙ em̄ aliqͦs triſtet̉ ſcꝫ de mortuis ha bet pietatē. Prīo ꝓpt̓ defectū corꝑis deficiētꝭ. Debemꝰ em̄ eos diligere ⁊ corpꝰ ꝓpt̓ animaꝫ. Ecc̄. 41. O mors ꝙͣ amara eſt memoria tua homini pacē habēti ⁊c. Secū do ꝓpt̓ diſceſſum et ſeparationē q̄ doloroſa eſt amicꝭ 1. reg. 15. Siccine ſeꝑat amara mors. Tertio qꝛ ꝑ morteꝫ ſit cōmemoratio peccati Ro. 6. Stipēdia peccati mors Quarto qꝛ ſit cōmemoratio mortis noſtre. Ecc̄. 7. In il la em̄ finis cunctoꝝ ammonet̉ hominū ⁊ viuens cogitat quid futuꝝ ſit ⁊c. Sic ergo triſtandū. ſed moderate. Vn de Ecc̄. 22. Modicū plora ſupra mortuū qm̄ reqͥeuit ⁊c. Et ideo dicit. Sicut ceteri qui ſpem nō habēt. ſcꝫ qꝛ iſti credunt huiuſmodi defectꝰ ꝑpetuos. ſed nos nō. Phil̓. 3. Saluatorē expectamꝰ dn̄m nr̄m ieſum xp̄m qͥ reforma bit corpus hūilitatis noſtre cōfiguratū corpori claritatis ſue ⁊c. Vnde ſignant̓ dicit. De dormiētibꝰ. Ioh̓. 1I. La zarus amicꝰ noſter dormit. Dormiēs em̄ tria facit. Cu bat in ſpe ſurgendi. psͣ. Nunqͥd qͥ dormit non adijciet vt reſurgat ⁊c. Sic et qͥ morit̉ in fide. Itē in dormiēte aīa vi gilat. Can̄. 5. Ego dormio et cor meū vigilat ⁊c. Itē po ſtea hō reſurgit magis refectꝰ. Sic ſancti reſurgēt īcor ruptibiles.i. coꝝ. 15. ¶ Deinde cū dicit. Si em̄ credimꝰ ⁊c. Pōit̉ rō muitiōis. Et prīo aſtruit reſurrectiōeꝫ. Se cūdo excludit dilatiōis ſuſpicioneꝫ ibi. Hoc em̄ vob̓ ⁊cͣ. Tertio ponit reſurfectiōis ordinē ibi. Qm̄ ip̄e dn̄s ⁊c. Sciēdum eſt aūt ꝙ apl̓s..i. cor. 15. ex reſurrectione chri ſti aſtruit noſtrā. qꝛ illa eſt cauſa nr̄e. vnde arguit ꝑ locū a cauſa. Sed reſurrectio xp̄i nō eſt cauſa ſolū exēplaris: qꝛ verbū caro factū ſuſcitat corꝑa. verbū vero animas. ſꝫ xp̄s accepit carnē et in ea reſurrexit. in quo eſt exemplar noſtre reſurrectionis. Nec ſolū hoc ſed efficiēs. qꝛ q̄ hu manitate xp̄i geſta ſunt nō ſolū ſunt geſta ẜm virtutē hu manitatis: ſed virtute diuinitatis ſibi vnite. Un̄ ſicut tā ctus ſuus curabat leproſuꝫ inqͣtū inſtrumentū diuinita tis. ſic reſurrectio xp̄i cauſa eſt nr̄e reſurrectiōis nō in ꝙͣtū corꝑis: ſed inꝙͣtuꝫ corꝑis vniti verbo vite. Et ideo apoſtolus hoc firmit̓ ſupponens ſic arguit. Si em̄ credi mus firmit̉ ꝙ xp̄s reſurrexit. ita et eos qͥ dormierunt ⁊cͣ. Illi dormierunt per ih̓m qͥ facti ſunt cōformes morti eiꝰ ꝑ baptiſmū. vel ꝑ ih̓m ꝙ cū eo ducet ſcꝫ cū ipſo chriſto. xach̓. 14. Et veniet dn̄s deus meꝰ omneſqꝫ ſancti eius cū eo ⁊c. Eſa. 3. Dn̄s ad iudiciū veniet cū ſenibꝰ populi ſui et principibus eius. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Hoc em̄ ⁊c. Excludit dilationē reſurrectiōis. Quaſi dicat. Scimus ꝙ reſurgent ⁊ veniēt cū xp̄o. ideo nō debemꝰ tantū dole re. Nō em̄ illi qͥ inuenient̉ viui prius ꝯſequēt̉ reſurrecti onis gloriā ꝙͣ mortui. Et ideo hoc dicimus vobis nō ex ꝯiectura hominis. ſed in verbo dn̄i ea que nō deficient. quia nos qui viuimꝰ. id eſt illi qui ſunt viui nō prius ſor tientur conſolationeꝫ ex aduentu xp̄i ꝙͣ mortuiſ. Et ideo dicit. Nos qui viuimus. Ex quo videtur nō intelligen tibus qd̓ apl̓us hic dicit. ꝙ adhuc apoſtolo viuente hoc fieret. et hoc etiā theſſalonicenſibus videbatur. Et ideo ſcribit eis aliā epiſtolā in qua dicit. 2. theẜ. 2. Non mo ueamini a veſtro ſenſu ⁊c. Sed nō loquit̉ ex perſona ſua et tunc exiſtentiū: ſed eoꝝ qui tunc viui reperient. Qui reſidui ſumus. id eſt erunt reſidui poſt perſecutionē an ti chriſti non preueniemus eos. id eſt non prius recipiēt conſolationē. ī. coꝝ. 15. In momento em̄ in ictu oculi in
nouiſſima tuba ⁊c. ¶ Deīde cū dicit. Qm̄ ipſe ⁊c. Oſtē dit ordinē reſurrectionis et modū. Prīo proponit reſur 3 rectiōis cāꝫ. Scd̓o eiꝰ ordīeꝫ et modū ibi. Et mortui ⁊cͣ. Tertio concludit eoꝝ conſolationē ibi. Itaqꝫ conſolami ni inuicē ⁊c. Primū oſtendit dicens: Ipſe dn̄s ⁊c̄. Ubi notandum eſt ꝙ ſicut dictum eſt cauſa cōmunis reſurrectionis eſt reſurrectionis chriſti. Sed ſi dicas ꝙ iā fuit. quare ergo non ſequitur effectus eius? Reſpōdeo dicen dum eſt ꝙ eſt cauſa reſurrectionis noſtre ẜm ꝙ operatur in virtute diuina. Deus aūt operat̉ per ordinē ſue ſapiē tie. Tunc ergo erit noſtra reſurrectio quando hoc habet ordo diuine ſapientie Ut autē oſtendat ꝙ xp̄s ſit cauſa. oſtendit ꝙ ad preſentiā xp̄i omnes mortui reſurgēt. Ad reſurrectionē autē cōmunem faciendā triplex cauſa con currit. Una principalis ſcilicet virtus diuinitatis. Se cunda inſtrumentalis. ſcꝫ virtus humanitatis xp̄i. Ter tia quaſi miniſterialis. ſcꝫ virtus angeloꝝ qui habebunt aliquē effectū in reſurrectione. Auguſ. enim ꝓbat ꝙ ea que fiunt nunc ꝑ creaturas corporales fiūt a deo eis me diantibus. In reſurrectiōe vero aliqua per eos ſunt agē da. ſicut collectio pulueris. Sed reintegratio corpoꝝ et vnio anime ad corpus erit īmediate per xp̄m. Has ergo tres cauſas ponit. Primo humanitatē xp̄i glorioſam di cens. Ipſe dominꝰ ⁊c. Act̉. 1. Quēadmodū vidiſtis euꝫ aſcendentē in celū ita veniet. In iuſſu ⁊cͣ. In primo ve nit vt obediens Philipen. ⁊. Factus eſt obediens vſqꝫ ad mortē ⁊cͣ. Et hoc quia ille fuit aduentus humilitatis ſed iſte erit glorie. Luc̄. 21. Uenit cuꝫ poteſtate magna ⁊ maieſtate. ¶ Secundo virtutē angeloꝝ cum dicit. In voce archangēli ⁊c. Non ꝙ operet̉ in voce eius ſed mi niſterio eius Et dicit archāgeli. qꝛ om̄es angeli ſub̓ vno archangelo miniſtrāt eccleſie Apocal̓. 12. Hic eſt micha el princeps eccleſie Uel in voce archangeli id eſt chriſti principis angeloꝝ Eſa. 9. Magni cōſilij angelus. Et in voce eius corporali vel ſpirituali erit reſurrectio. Iohā. 5. Audient vocē filij dei ſcilicet ſurgite mortui et venite ad iudicium. ⁊ illi voci corporali obedient. Tertio vir tutē diuinitatis cū dicit In tuba dei Hec eſt virtus diui na. quia dicitur vox archangeli inquantū fiet miniſterio archangeloꝝ. et tuba dei inquātum virtute diuina fiet. Et dicitur tuba propter eius ſonoritateꝫ que prouenit a deo ſuſcitans mortuos. Iteꝫ tuba congruit ad officia cu ius vſus fuit multiplex in veteri teſtamento vt ad belluꝫ Et tunc pugnabit pro eo orbis terraꝝ. Sap̄. 5. Item fie bat vſus eius ad ſolennitates ſic iſta ad celeſtē hieruſa lem. Itē ad mouenduꝫ caſtra. Et tunc ſancti mouebunt caſtra. Unde ſi ſit vox corporalis dicitur tuba propt̓ has rationes. Uel non erit vox corporalis ſed virtus diuina xp̄i preſens et manifeſta toti mundo. ¶ Deinde cū dicit. Et mortui ⁊cͣ. Ponitur ordo reſurrectionis. et circa hoc tria facit. quia primo ponit reſurrectionē mortuoꝝ. Se cundo occurſum viuoꝝ ibi Deinde ⁊cͣ. Tertio beatitu dinē ſanctoꝝ vtrorumqꝫ ibi Et ſic ſemꝑ ⁊c. Occaſiōe ho rum verboruꝫ crediderunt aliqui ꝙ futuri in fine nunꝙͣ morerentur vt dicit Hieronymus in epiſtola propt̓ hoc ꝙ dicit Deinde nos ⁊c. Al̓s em̄ fruſtra diſtingueret vi uentes a morientibus. Sed cōtra..1. coꝝ. 15. Omnes qͥ dem reſurgemus Item ſicut in adam omnes moriuntur vt habetur Ro. 5. Ergo mors ad omnes pertranſijt Di cenduꝫ eſt ergo ꝙ aliqui inuenient̉ viui in tempore illo quo chriſtus veniet ad iudiciū ſed in illo momento tem poris morientur et ſtatim reſurgent. Et ideo propter mo dicam interpollationē reputantur viuētes Sed tunc eſt queſtio quia dicitur hic Et mortui qui in chriſto ſunt re ſurgēt primi: et deinde nos ⁊c. Ergo priꝰ reſurgent mor tui ꝙͣ viui occurrant xp̄o: ⁊ in hoc occurſu morient̉. ErL iij

CCOANATID ANCVI QGOMIC
l go prius aliqui reſurgent et ſic non erit omnium reſurre ctio ſimul quod eſt contra illud 1. coꝝ. 15. In momento in ictu oculi in nouiſſima tuba ⁊c̄. Reſpondeo dicenduꝫ eſt ꝙ duplex eſt hic opinio. qudam em̄ dicunt ꝙ reſurre ctio non erit ſimul. ſed primo mortui venient cū chriſto Et tunc in aduentu chriſti viui rapientur in nubibus et in illo raptū morientur et reſurgent. Et ideo quod dicit̉ eſſe in momento. intelligitur quia in modico tempore fi et. Et ſi dicatur ꝙ erit in inſtanti. tunc non eſt hoc refe rendum ad totam reſurrectionē omniū. ſed ad reſurrecti onem ſingulariuꝫ. qꝛ ſingulus reſurget in inſtanti. Alij vero dicunt ꝙ omnes ſimul et in inſtanti reſurgent. Ꝙ ergo dicit reſurgent primi. denotat odinē dignitatis nō temporis. Sed videtur hoc difficile. quia de viuis mul ti erunt probati in perſecutione antixp̄i. qui dignitate p̄ cellent multos prius defunctos. Et ideo videtur aliter eſſe dicendū ꝙ omnes morientur et omnes reſurgent. ⁊ ꝙ ſimul. Nec apoſtolus dicit hic ꝙ illi prius reſurgent ꝙ iſti. ſed ꝙ illi prius reſurgent ꝙͣ iſti occurrant Apoſto lus ergo non ponit ordinem reſurrectiōis ad reſurrecti onem. ſed ordinem ad raptū vel ad occurrentia. Nā pri mo veniente domino morientur qui inuenientur viui: et tunc ſtatim cū illis qui prius mortui fuerāt reſurgentes rapientur in nubibus ⁊c. vt apoſtolus hic dicit. Eſt aūt hec inter bonos ⁊ malos differentia. quia mali remane bunt in terra quaꝫ dilexerunt. boni rapientur ad chriſtū quem queſierunt Matth̓. 24. Ubi fuerit corpus ibi con gregabuntur et aquile. In reſutrectione etiā ſancti con formabuntur chriſto non ſolū ꝙͣtum ad gloriā corporis. Philip̄ 3. ſed etiā quantū ad ſituꝫ: quia chriſtus erit in nube Actuū..1. Et nubes ſuſcepit eū. Et quēadmodum vidiſtis eum ⁊c. Sic et ſancti a nubibus rapientur. Et quare hoc? Ad oſtendendū eoꝝ deiformitatē. In veteri em̄ teſtamēto gloria apparuit per modū nubis.3. reg. 8. Dominus venit in nebula. Hee nubes erunt preparate virtute diuina ad oſtenſionē glorie ſanctoꝝ. Uel ipſa ful gentia corpora glorioſorum videbuntur malis quedam nubes qui erunt in terra. Matth̓. 25. Ecce ſponſus ve nit exite obuiā ei. ¶ Deinde cū dic̄. Et ſic ſemꝑ ⁊c. Oſtē dit beatitudinē ſanctoꝝ quia ſemꝑ erunt cum domīo eo fruentes. Ioh̓. 14. Iterum veniam ⁊ accipiam vos ad meipſum vt vbi ego ſuꝫ ⁊ vos ſitis. Hoc ſancti deſiderāt Philip̄. 1. Deſiderium habens diſſolui ⁊ eſſe cum chri ſto. ¶ Deinde cū dicit Itaqꝫ ⁊c. Concludit conſolationē habendam eſſe de mortuis dicens: Exquo ſancti reſur gunt et nullum detrimentum ꝯſequuntur: ergo de mor tuis conſolamini Eſa. 40. Conſolamini cōſolamini po pule meus dicit dominus deus veſter. Capitulū quintū. E tēporibus aūt ⁊ momētis fra d tres non indigetis vt ſcribamus vobis. Ip̄i enī diligēter ſcitis qꝛ dies dn̄i ſicut fur in nocte ita ve niet. Cū enī dixerint pax ⁊ ſecuritas: tūc re pentinus eis ſuꝑueniet interitus ſicut do lor in vtero habētis ⁊ nō effugiēt. Uos aūt fr̄es nō eſtis in tenebris vt vos dies ille tā qͣꝫ fur cōprehēdat. Oēs eniꝫ vos filij lucis eſtis ⁊ filij diei. Nō ſumus noctis neqꝫ tene braꝝ. Igit nō dormiamus ſicut et ceteri: ſꝫ
vigilemus ⁊ ſobrij ſimus. Qui enim dormi unt: nocte dormiūt: et qͥ ebrij ſūt. nocte ebrij ſunt. Nos autē qͥ diei ſumus. ſobrij ſumus. induti loricā fidei ⁊ charitatis. et galeā ſpē ſalutis. quoniā nō poſuit nos deus in iraꝫ. ſed in acqͥſitionē ſalutis ꝑ dn̄m nr̄m ieſum chriſtuꝫ qui mortuus eſt pro nobis: vt ſiue vigilemus: ſiue dormiamus ſimul cum illo viuamus. Propter quod conſolamini inui cem ⁊ edificate alterutꝝ ſicut ⁊ facitis. Supra correxit in eis corrigenda: hic monet eos in futu rum. et primo ponit monitionem. Secundo orationē ibi Ipſe autem deus ⁊cͣ. Hec aūt duo ſunt nobis neceſſaria quia bona que facimꝰ ſunt ex libero arbitrio. et ideo indi get hō monitione ⁊ gratia. ⁊ ideo oratione. Circa primū duo facit. quia primo hortat vt preparēt ſe ad futurū iu diciū. Secundo oſtendit preparandi modū ibi Propter quod conſolamini ⁊c. Iterum prima in duas. quia pͥmo oſtendit qualis ſit conditio futuri iudicij. Secūdo quali ter preparent ſe ad illud ibi. Igitur non dormiamus ⁊c̄. Item prima in duas. qꝛ primo premittit conditionē fu turi iudicij. Secundo exponit ibi. Cū em̄ ⁊c. Itē primo quietat eorū ſollicitudinē circa ſcientiā futuri aduentus Secūdo oſtēdit quid circa illū ſciāt ibi. Ip̄i em̄ ⁊c. Di cit ergo Neceſſe erat ꝙ ſcriberē de premiſſis. qꝛ indigui ſtis. Sed de tēporibꝰ ſcꝫ eſtate hyeme vel potiꝰ q̄ tēꝑa futura ſint nō erat neceſſe. qꝛ q̄dā de his ſūt ſoli diuine ſciētie reẜuata. Mat. 24. ⁊ Mar. 13. De die illa vl̓ ho ra nemo ſcit. neqꝫ angeli in celo: neqꝫ filius niſi pater ⁊c. Act̉. 1. Non eſt vr̄m noſce tꝑa vl̓ momenta ⁊c. Eccl̓. 7. Quid neceſſe eſt hōi maiora ſe q̄rere cū ignoret qͥd cōdu cat ſibi in vita numero dierū vite ſue ⁊cͣ. Et ideo hoc non eſt neceſſe ſcribere. qꝛ illd̓ qd̓ ſciendū eſt vos ſcitis. quia ſcꝫ dies dn̄i in nocte. Sūt aūt oēs dies dn̄i. psͣ. Ordīati on tua ꝑſeuerāt dies. Sed iſte ſpecialit̓ eſt dn̄i. qꝛ faci et in oībꝰ ſuā volūtatē q̄ īplet̉ in bonis qͥ p̄ducunt̉ ad fi nē p̄ſcitū a deo.ſ. ſalutē.ī. thi. 2. Uult oēs hōies ſaluos fieri ⁊c. In mal̓ qꝛ punient̉ psͣ. Cū acceꝑo tēpꝰ ego iuſti tias iudicabo ⁊cͣ. Iſte vēiet ſic̄ fur.i. ex impremeditato. Lu. 12. Si ſciret pr̄familias qua hora fur vēiret ⁊c. 2. Pe.3. Adueniet dies dn̄i ſicut fur Apocͣ. 3. Ueniā tibi tanꝙͣ fur. Quō aūt dies dicit̉ venire in nocte? Sed ſciē dū ꝙ vtrūqꝫ ē. qꝛ in die vēit ꝓpt̓ māifeſtatiōeꝫ cordiū. 1. cor. 4. Quoaduſqꝫ vēiat dn̄s qͥ ⁊ illūiabit abſcōdita te nebraꝝ ⁊ māifeſtabit ꝯſilia cordiū. ſꝫ in nocte ꝓpt̓ īcerti tudinē. Mat. 25. Media nocte clamor factꝰ ē. Ecce ſpō ſus venit ⁊c. Incertū em̄ ē qua hora erit. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Cū em̄ dixerīt ⁊c. Expōit q̄ dixerat. ⁊ pͥmo ꝙͣtū ad malos. Secūdo ꝙͣtū ad bonos ibi Vos aūt ⁊c. Circa p̄ mū duo facit. Prīo deſcribit p̄ſūptionē maloꝝ. Secūdo ꝑiculū more. Dic̄ gͦ vēiet ſic̄ fur. qꝛ ex īprouiſo. Cū enim dixerint Pax ꝙͣtū ad p̄ſentia.i. dū trāqlle viuūt ſic deci piunt̉ Sap̄. 14. In magno viuētes in ſciētie bello tot et tā magna mala pacē appellāt ⁊c. Et ſecuritas ꝙͣtū ad fu tura. Lu. 12. Aīa mea ml̓ta habes bona repoſita ī ānos pl̓imos. reqͥeſce: comede: bibe ⁊ epl̓are ⁊c. Sꝫ ꝯtra Lu. 21. Areſcentibus hominibꝰ p̄ timore ⁊c. Ergo nulla ſe curitas. Solutio ē duplex. Una que eſt Auguſtini que talis eſt. In tempore illo aliqui erunt boni ⁊ hij affligen tur: lugebunt et expectabunt. Et de hoc dicitur. Luce viceſimoprimo. Areſcentibus ex carentia voluptatum: et abundantia malorum et cetera. Sed in malis erit pax et ſecuritas. Alia datur ſolutio in gloſa. ¶ Deiude cum

iſtolam Tad Theſſalonicenſes.
dicit. Tunc repentinus ⁊ cetera. deſcribit periculum a quattuor. Primo quia ſubitum ibi. Repentinus. Eſa. 30. Subito dum non ſperatur veniet contritio eiꝰ. Se cundo mortiferum ibi. Interitus. Iob. 18. Calcet ſuꝑ eum quaſi rex interitus ⁊c. Tertio afflictiuum ibi. Do lor. p̄s. Ibi dolores vt parturientis ⁊c̄. Quarto in eui tabile ibi. Non effugient Iob. 11. Effugiū peribit ab eis Ab ira dei nunc eſt effugere ad eius miſericordiam: ibi vero nō ē tēpꝰ miſericordie ſed iuſticie. ¶ Deinde cū dic̄ Uos aūt ⁊cͣ. expōit q̄ dixerat qͦ ad bonos ⁊ duo fac̄: qꝛ pͥ mo excipit bonos a ꝯſortio maloꝝ. Scd̓o rōnē aſſignat. ibi. Oēs eniꝫ vos ⁊c. Dicit ergo. Non eſtis in tenebris quia illuminati eſtis per xp̄um de illo die ideo vobis nō eſt impreuiſus. Io. 8. Qui ſequit̉ me nō ambulat in te nebris: ſed habebit lumen vite ⁊c. Et huius ratio ē ibi. Oēs em̄ vos ⁊c. Aſtruit enim ꝙ ſunt filij lucis ⁊ diei. Filij autem alicuius rei in ſcriptura dicuntur aliqui pro pter abundantiam in re illa. Eſa. 5. In cornu filio olei id eſt colle habente multū oleum. Qui ergo participāt multū de die ⁊ luce dicuntur eorum filij. Hec lux eſt fi des chriſti. Ioh. 8. Ego ſum lux mundi ⁊c. Io. 12. Cre dite in lucem vt filij lucis ſitis ⁊c. Item diei. Sicut enī ex luce fit dies: ita ex fide xp̄i ſit dies ſcꝫ honeſtas bono rū operū. Ro. 13. Nox preceſſit ⁊c. Et ideo non eſtis fi lij noctis id eſt infidelitatis: neqꝫ tenebrarum id eſt pec catorum. Roma. 13. Abijciamus ergo a nobis opera te nebrarū ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Ergo non dormiamꝰ ⁊c. oſtendit qualiter ſe preparent ad illū aduentum: ⁊ pͥmo qualiter per vltionem malorum. Secundo per obſeruā tiam bonorum ibi. Induti ⁊c. Circa primū duo facit: qꝛ primo ponit monitionem. Secundo eius rationem ibi. Qui enim dormiunt ⁊c. Dicit igitur. Exquo dies do mini ē ſicut fur: Luc̄. 12. Si ſciret pater familias qua ho ra fur veniret vigilaret vtiqꝫ ⁊c̄. Ergo vos quia ſcitis vi giletis: Unde dicit. Ergo non dormiamus ſomno pecca ti. Ephe. 5. Surge qui dormis ⁊ exurge a mortuis. ⁊cͣ. Item nec pigritie. Prouerb̓. 6. Uſqꝫ quo piger dormis ⁊c. Sed vigilemus per ſollicitudinem. Matt. 24. Ui gilateⁱ itaqꝫ ⁊c. Et ad hoc eſt neceſſariuꝫ ꝙ ſobrij ſimus vt ⁊ corpus ⁊ mens ſint ſobria id eſt non occupata volu ptatibus ⁊ curis mundi. Luce. 21. Attendite vobis ne forte grauentur corda veſtra crapula ⁊ ebrietate ⁊c. pͥme Pet̓. 5. Sobrij eſtote ⁊ vigilate ⁊c. Ratio auteꝫ huius eſt ⁊ ex temporis cōgruitate quia qui dormiunt vl̓ ebrij ſunt aliquid faciunt in nocte. Sed nos non ſumus ī no cte. Ergo ⁊c. Dicit ergo. Qui enim dormiunt id ē tem pus noctis deputant quiēti diem vero operationi. p̄s. Ortus eſt ſol ⁊ congregati ſunt ⁊ in cubilibus ſuis collo cabunt̉. At rurſum. Exibit homo ad opus ſuuꝫ ⁊ ad ope rationem ſuam vſqꝫ ad veſperam. Item abſtinent a vi no in die propter negocia exercenda ſed de nocte tantuꝫ non curant Iob. 24. Oculus a dulteri obſeruat caligi nem. Somnus ergo ⁊ ebrietas eſt nocti conueniens: eo ꝙ nocte infidelitatis ⁊ tenebris peccatoruꝫ occupati ſūt ebrij per amorem preſentiuꝫ nō habentes ſpem futuroꝝ. Ephe. 4. Deſperantes tradiderūt ſe impudicicie in ope rationē īmundicie omnis in auaricia ⁊c. Nos aūt perti nentes ad diem honeſtatis ⁊ fidei ſimus ſobrij. Ro. 13. Honeſte ambulemus in die ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ dicit. In duti ⁊c. oſtendit quomodo ſe preparent per bona. Et pri mo ponit monitionē generalē. Secundo ſpecialem ibi. Propter quod ⁊c. Item prima in duas quia primo po nit ipſam monitionem. Secundo rationē eius ibi. Quo niam non poſuit ⁊c. Sunt autem in homine duo princi palia mēbra que conſueuerunt in bellis protegi ſcilicet cor quod eſt principium vite ⁊ caput ſcilicet principium
motus exterioris a quo ſunt ſenſus ⁊ aliquo modo nerui Et protegitur cor lorica: caput galea. Spiritualis vita in nobis eſt chriſtus per quem anima viuit: ⁊ dominus in nobis per fidem habitat Ephe 3. Habitare chriſtum per fidem ī cordibus veſtris. pͥme Ioh̓. 4. Qui manet ī charitate ī deo manet ⁊ deꝰ in eo ⁊c. Que informat fidē Et ideo debemus habere fidem ⁊ charitatem. Unde di cit. Loricam fidei ⁊ charitatis qꝛ ꝓtegit vitalia ⁊ galeā ſpei: q̄ ē pͥncipiū motꝰ ſpūalis qd̓ ē ex intentiōe finis quā ſperamꝰ aſſequi. ¶ Deinde cum dicit. Qm̄ non poſuit nos ⁊c. oſtendit rōnem quō in nobis operatur. Et pri mo ex preordinatione diuina. Secundo ex gratia xp̄i. Tertio oſtendit modum conſequende ſalutis. Dicit er go. Quoniā non poſuit id eſt nō ordinauit. Io. 15. Po ſui vos ſcꝫ ſanctos vt eatis ⁊c̄. Deus in iram id ē ad hoc vt conſequamur eius irā. Sap̄. pͥmo. Deus mortē nō fe cit. Ezech. 18. Nunquid voluntatis mee eſt mors impij dicit dominꝰ deus ⁊c. Sed in acquiſitione id ē vt acqui ramus ſalutem Mat. 11. Regnū celorum vim patitur et violenti rapiunt illud ⁊c. pͥme Pe. 2. Vos eſtis genus electum regale ſacerdotium ⁊c. Et hoc per gratiam xp̄i. Ideo dicit. Per dominū noſtrum ⁊c. Act̉. 4. Non ē ali ud nomen ſub celo datū hominibus ī quo oporteat nos ſaluos fieri ⁊c. Saluauit nos moriendo ꝓ nobis. 1. Pe. z. Mortuus ē iuſtus ꝓ iniuſtis vt offerret nos deo mor tificatos quidē carne: viuificatos autem ſpiritū. Et mo dus ꝑueniendi eſt quia xp̄s docuit nos operando ſalutē noſtram ⁊ hoc moriendo ⁊ reſurgendo Ro. 4. Traditꝰ eſt propter delicta noſtra ⁊ reſurrexit propter iuſtificati onem noſtram. Et ideo dicit. Siue vigilamus ſiue dor miamus ſimul cum illo viuemꝰ. Ro. 14. Siue viuimꝰ ſiue morimur domini ſumꝰ. ¶ Deinde cū dicit. Propt̓ quod ⁊c. docet nos quō preparemus nos ꝙͣtū ad ſpecia les conditiones perſonaꝝ. Et circa hoc tria facit: qꝛ pri mo oſtendit quō ſe debeant habere ad equales. Secun do quomodo ſubditi ſe habeant ad prelatū ibi. Rogamꝰ auteꝫ ⁊c. Tertio quō prelati ad ſubditos ibi. Rogamꝰ autē ⁊c. Debemus aūt equalibus cōſolationē in aduer ſis. Ande dicit. Conſolamini inuicē. Itē edificationem in exemplis. Unde dicit. Et edificate ⁊c. Ro. 14. Que edificationis ſunt inuicē cuſtodiamꝰ ⁊c. ¶ Subditi aūt ad prelatos primo debent beneficiorū recognitionē. Se cundo charitatem. Tertio pacē. vnde. Vt noueritis id eſt vt recognoſcatis beneficia eorum. Heb. vlti. Memē tote p̄poſitoꝝ veſtrorū ⁊c. Noueritis inꝙͣ primo ex ꝑte eoꝝ: quia maximū laborem ferunt ꝓ vobis: vnde qui la borant inter vos ꝓ bono veſtro. 2. Thy. 2. Labora ſic̄ bonus miles xp̄i ⁊c. Secundo ex parte dei. Et ideo ē ha benda reuerentia ad eos ſicut ad deum. Unde dicit. Et preſunt vobis in domino id eſt vice domini. 2. Eoꝝ. 2. Ego ſi quid donaui vobis in perſona xp̄i. Tertio ex ꝑte veſtra: qꝛ ſūt vobis vtiles. Unde dicit. Et cōmonēt vos ⁊ ideo ſcd̓o debetis eis charitatē abundantius.i. p̄ alijs Quarto pacem ꝓpter opus. Sed cōtra hoc quidā agūt Amos. 5. Odio habuerunt in porta corripientem ⁊cͣ. Eccl̓. 19. Qui odit correctionem minuetur vita ⁊c. Sed vos habete pacem propter opus correctionis qd̓ ꝓprie ſpectat ad eorum officiū. p̄s. Dum loquebar illis: impu gnabant me gratis. Lectio ſecunda. Ogamus aūt vos frēs vt noueritiſ rꝘ. eos qui laborant inter vos et p̄ſunt vobis ī dn̄o et monēt vos vt habea tis illos abundantiꝰ in charitate ꝓpter op

Explanatio ſancti Thome
illorum ⁊ pacem habete cū eis. Rogamꝰ au tē vos frēs. corripite inquietos: cōſolamini puſillanimes: ſuſcipite infirmos: patientes eſtote ad omnes. Uidete ne quis malū pro malo alicui reddat. ſed ſemꝑ qd̓ bonū eſt ſe ctamini ī inuicē ⁊ in omnes. Semꝑ gaude te. ſine intermiſſione orate. in omībus gr̄as agite. Hec ē em̄ volūtas dei in xp̄o ieſu ī om nibus vobis. Sp̄m nolite extīguere. ꝓphe tias nolite ſpernere. Oīa aūt ꝓbate. qd̓ bo nū ē tenete. ab omni ſpecie mala abſtinete vos. Ipſe aūt deꝰ pacis ſanctificet vos ꝑ oīa vt integer ſpūs veſter ⁊ aīa ⁊ corpus ſine q̄ rela in aduentu dn̄i nr̄i ieſu xp̄i ſeruet̉. Fi delis ē qui vocauit vos. qui etiā faciet. Fra tres orate ꝓ nobis. Salutate frēs oēs ī oſcu lo ſancto. Adiuro vos per dominū vt legat̉ epiſtola hec omnibus ſanctis fratribꝰ. Gr̄a dn̄i noſtri ieſu chriſti vobiſcuꝫ Amen Supra oſtendit quō ſubditi debent ſe habere ad p̄latos hic oſtendit ecōuerſo. Et circa hoc duo facit: qꝛ pͥmo do cet quō prelati ad ſacerdotes ſubditos ſe debeāt habere Secūdo generaliter quō ſe debeāt habere ad omnes ibi Uidēte ne qͥs ⁊c. Sciendū ē autē ꝙ cura prelatorum ad duo debet tendere. ſcꝫ ad retrahendū alios a peccatis et ad cuſtodiendū ſeip̄os. Quantū ad primū tria apl̓s dic̄. ¶ Tripliciter em̄ ſubditi poſſunt pati defectū. primo in actu. Scd̓o in voluntate. Tertio in virtute. In actu aūt quando ꝓrumpunt in actū peccati. Et tunc ſunt corrigē di. Et ꝙͣuis de omni peccato: ſpēaliter tamē corrigendi ſunt de peccato inquietudinis. Et ideo dicit. Corripite inquietos ⁊cͣ. 2. Theẜ. 3. Non inquieti fuimꝰ inter vos ⁊c. Eccl̓. 19. Corripe ꝓximū anteꝙͣ cōmineris ⁊ da locū timori ⁊c. In voluntate vero quādo nō aggredit̉ magna quia deijcit ꝓpter aduerſa ⁊ peccata p̄cedentia. Un̄ di cit. Conſolamini puſillanimes. Puſillanimis eſt nō ha bens animū ad magna timens ne deficiat. Eſa. 35. Dici te puſillanimes cōfortamini ⁊ nolite timere ⁊c̄. Iob. 4. Uacillantes confirmauerūt manus tue ⁊c̄. In virtute au tem quando vel ex infirmitate peccant vel debilitantur in bono actu ⁊ iſti ſunt fouēdi. Unde dicit. Suſcipite.i. in viſceribꝰ charitatis fouendo infirmos quoꝝ eſt virtꝰ debilis vel ad reſiſtendū malis vel ad faciendum bona. Ro. 15. Debemꝰ nos firmiores imbecillitates infirmoꝝ ſuſtinere ⁊c. Prelatꝰ autem debet ſe cuſtodire a defectu cuiuſcunqꝫ modi ⁊ maxime ab impatientia qꝛ ip̄e portat totū pondus multitudinis Numeri. 11. Non poſſū ſolus ſuſtinere oēm hanc multitudinē qꝛ grauis eſt mihi ⁊c. Et ideo dicit. Patientes eſtote ad omnes. Prouer. 19. Doctrina viri ꝑ patientiam noſcit̉. p̄s. Bene patientes erunt vt annunciēt. ¶ Deinde cū dicit. Uidete ne quis ⁊c. oſtendit generaliter quō ſe habeant ad omnes. Et cir ca hoc duo facit: qꝛ primo oſtendit qualiter omnes in qͦ buſdā debeāt ſe habere. Scd̓o quid in omnibꝰ ibi. Oīa autē. Eirca primū tria facit: qꝛ primo oſtendit quō ſe de beant habere ad ꝓximū. Secundo quō ſe habeant ī his q̄ ad deū ſūt ibi. Sēꝑ gaudēte ⁊c. Tertio quō ſe habeāt ad eius dona ibi. Spiritū nolite ⁊c. Quantū ad proxi mum debent ſe habere vt nō inferant ei mala: ⁊ vt ſtude ant ei benefacere. Unde dicit. Dixi ſupra in ſpeciali: ſꝫ
nunc in generali dico: ne quis malū ⁊c. p̄s. Si reddidi retribuentibꝰ mihi mala. Sed contra. Multotiēs vindi cta petit̉ corā iudice. Reſpondeo Sicut actus moralis ſumit̉ ẜm intentionē finis: ſic ad duo pōt eſſe intentio vl̓ ad malū illius: ita ꝙ quieſcat ibi. Et hoc ē illicitū ⁊ ex li uore vindicte. Uel ad bonū correctionis ſeu iuſticie ⁊ cō ſeruationis reipublice ⁊ ſic nō reddit malū pro malo: ſed bonū ſcꝫ eiꝰ correctionē. Quantū ad ſecundū dicit. Sed ſemꝑ qd̓ bonū ē, ⁊c. Et dicit. Sectamini ⁊ non faciatis. quia tu ex te debes ſumere occaſionē bene faciendi ad ꝓ ximum tuū ⁊ nō expectare ꝙ ip̄e det tibi occaſionē bene faciendi ſibi. vnde p̄s. Inquire pacē ⁊ perſequere eā ⁊c. Ro. 12. Noli vinci a malo vt ſcꝫ ſis tractus ab eo ad ma lefaciendū: ſed vince in bono malū retrahēdo eum ad bo num. Gal̓. vlt̓. Dum tempus habemꝰ oꝑemur bonū ad omnes ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Semꝑ gaudete ⁊c. oſten dit quō ſe debeant haberr quo ad deū: ad que tria opor tet habere. Primo gaudere de ip̄o. Unde dicit. Semꝑ gaudēte ſcꝫ de deo: qꝛ quicqͥd malū proueniat eſt incom parabile bono qd̓ ē deꝰ. Et iō nullū malū illud interrum pat: vnde dicit. Semꝑ gaudēte. ¶ Scd̓o orare ꝓ benefi cijs ſuſcipiendis ibi. Sine intermiſſione orate. Lu. 18. Oportet ſemꝑ orare ⁊ nūꝙͣ deficere. Sꝫ quō poteſt hoc eſſe? Reſpondeo dicendū ē ꝙ hoc pōt eē tripliciter Pri mo ꝙ ille ſemꝑ orat qui ſtatutas horas nō intermittit. Simile habel̓. 2. Regꝭ. 9. Tu comedes panē in menſa mea ſemꝑ. Scd̓o ſic. Semꝑ id ē continue orate: ſꝫ tunc oratio ſumit̉ pro effectu or̄onis. Eſt em̄i oratio interpre tatio deſiderij quia quando deſidero aliquid tunc illud orando peto. Unde ⁊ oratio ē petitio decentiū a deo: et ideo deſiderium habet vim or̄onis. p̄s. Deſideriuꝫ pau perum exaudiuit dn̄s. Oīa ergo que facimus ex deſide rio proueniunt. Ergo or̄o in bonis que facimꝰ manet in virtute: quia bona que facimus ex deſiderio bono ꝓue niunt. Glo. Non ceſſat orare qui non ceſſat bene facere. Tertio quo ad cām or̄onis ſcꝫ faciendo elemolynam In vitis patrū. Ille ſic orat qui elemoſynas dat: qꝛ qui ele moſynā accepit orat pro te etiam te dormiente. ¶ Item tertio orare pro beneficijs ſuſcipiendis ⁊ gratias agere ꝓ ſuſceptis. Ideo dicit. In omnibꝰ ſcꝫ bonis ⁊ aduerſis gratias agite. Ro. 8. Diligentibꝰ deū omnia cooperan tur in bonū ⁊cͣ. Col̓. 2. Abundantes in illo in gratiaruꝫ actionē. Phil̓. 4. Cū gr̄aꝝ actionē. Hec eſt enī volun tas ⁊c. pͥme Thy. 2. Qui vult oēs hoīes ſaluos fieri et ad agnitionē veritatis venire. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Spi ritū nolite ⁊c. oſtendit quō ſe habeant ad dona dei. Et pͥ mo ꝙ ea nō impediāt. Scd̓o ꝙ ea nō cōtemnāt ibi Pro phetias ⁊c. Spiritꝰ autē ſanctꝰ ē ꝑſona diuina incorru ptibilis ⁊ eterna: vnde in ſua ſubſtantia extingui nō pōt ſed tn̄ d̓r quis extinguere ſpm̄: vno mō feruorē eiꝰ extin guendo vel in ſe vel in alio. Ro. 12. Spū feruentes. Cū em̄ aliqͥs aliqͥd boni ex feruore ſpiritꝰ ſancti vult facere: vel etiā cuꝫ aliqͥs bonꝰ motꝰ ſurgit ⁊ ip̄e impedit: extin guit ſpm̄ ſcm̄. Act̓. 7. Vos ſemꝑ ſpiritui ſctō reſiſtitis. Alio mō mortaliter peccādo. Spūs em̄ ſanctus in ſe ſꝫ viuit ſed in nobis viuit qn̄ facit nos in ſe viuere: ſed qn̄ qͥs peccat mortaliter nō viuit in ip̄o ſpūs ſanctꝰ. Sap. i. Spiritꝰ em̄ ſanctꝰ diſcipline effugiet fictuꝫ ⁊c. Tertio mo occultando. Quaſi dicat. Si donuꝫ ſpūs ſci habetiſ vtimini eo ad vtilitatē ꝓximoꝝ. Eccl̓. 20. Gapīa abſco dita ⁊ theſaurꝰ inuiſus que vtilitas in vtriſqꝫ. Mat. 5. Nemo accendit lucernā ⁊ pōit eā ſub modio ⁊c̄. ¶ Pro phetias nolite ⁊c. Aliqui enim apud iſtos ſpiritu ꝓphe tie erant pollentes qui ab iſtis reputabantur inſani: pri me Coꝝ. 14. Emulam ī ſpiritualia magꝭ āt vt ꝓphetetꝭ Uel prophētias. id eſt diuinā doctrinam. Exponentes

in epiſtolam I ad MeNA1ONICeNIES
enim diuinā doctrinā dicunt̉ ꝓphete. Quaſi dicat. Nō ſpernatis verba dei ⁊ p̄dicatiōes. Iere. 20. Factus ē ſer mo domini mihi in obprobriū ⁊ in deriſuꝫ tota die. ¶ De inde cū dicit. Omnia autē probate ⁊cͣ. oſtendit qualiter ſe habeant ad oīa ⁊ vnū eſt ꝙ in ōibus vtant̉ diſcretione Ro. 12. Rōabile obſequiū veſtrū ⁊c. In hac materia dꝫ eſſe diligēs examīatio: bōi electio: mali abiectio. Quā tum ad primū dicit: ꝓphetias nolite ſpernere. tn̄ omnia probate ſcꝫ que ſunt dubia. Manifeſta enim examinatio ne nō indigent. 1. Ioh. 4. Omni ſpiritui credere nolite Iob.12. Nōne auris verba diiudicat. Quantū ad ſecū dū dicit. Qd̓ bonū eſt tenēte. Gal̓. 4. Bonū aūt emula mī in bono ſemꝑ ⁊c̄. Quātū ad tertiū dicit. Ab om̄i ſpē mala abſtinete vos ⁊c̄. Eſa. 7. Vt ſciat reprobare malū ⁊ eligere bonū. Et dicit ſpecie: qꝛ etiaꝫ que habent ſil̓i tudiuē malicie vitare debemꝰ q̄ ſcꝫ nō poſſemꝰ ſeruare corā hominibꝰ abſqꝫ ſcandalo eoꝝ. ¶ Deinde cū dicit. Ipſe aūt ⁊c. ſubdit or̄em: et circa hoc tria facit: qꝛ primo orat pro eis. Scd̓o dat ſpem de exauditione. Tertio dat ſpāles monitiones. Dicit ergo. Ita moneo ſꝫ nihil valꝫ niſi deꝰ gr̄am det. Unde ip̄e deꝰ. Leui. 21. Ego dn̄s qͥ ſanctifico vos ⁊c. Per oīa id ē vt ſitis totaliter ſancti. Et hoc vt integer ⁊cͣ. Occaſione em̄ verboꝝ iſtoꝝ dixe runt quidā ꝙ in homine aliud ē ſpūs ⁊ aliud aīa: ponen tes duas in homine animas Unā que aīat. aliā q̄ ratioci natur. Et hec ſunt reprobata in eccl̓iaſticis dogmatibꝰ. Unde ſciendū ē ꝙ hec nō differunt ẜm eſſentiā ſed ẜm potentiā. In anima em̄ noſtra ſunt quedaꝫ vires q̄ ſunt actus corporaliū organoꝝ ſicut ſūt potētie ſenſitiue par tis. Alie ſunt que nō ſunt actus taliū organoꝝ ſed ſūt ab ſtracte ab eis ſicut ſunt potentie intellectiue partis. Et hee dicunt ſpiritus quaſi īmateriales ⁊ ſeparate aliquo modo a corpore inquantū nō ſunt actus corporis: ⁊ dici tur hec ſpūs ⁊ mens Ephe. 4. Renouamini ſpū mentis vr̄e ⁊cͣ. Inquātū aūt aīat dicit̉ aīa quia hoc eſt ei ꝓpriū. ⁊ loquit̉ proprie. Nam ad peccata tria cōcurrunt electio affectio: ſenſualitas: ⁊ executio corporis. Uult ergo ꝙ ī nullo horum ſit peccatum. Non dicit in rōne vnde. Vt ſpiritus id ē mens veſtra ſeruet̉ integer. In omni pecca to rō corrumpit̉ ẜm ꝙ oīs malus ē ignorans. Itē nec in ſenſualitatē. Vnde dicit Anima. Item nec in corpore: ⁊ ideo dicit. Et corpus. Hoc aūt ſic fit quando ſeruatur im mune a peccato. Et dicit. Sine querela nō ſine peccato qd̓ eſt ſolius xp̄i: ſed eſſe ſine querela eſt etiam aliorum: qui ⁊ ſi venialia nō tamē cōmittunt grauia de quibꝰ ꝓ ximus ſcandalizatur. Luc̄. pͥmo. Incedentes in oībus mandatis ⁊ iuſtificationibꝰ dn̄i ſine querela. Et addit. In aduentu ⁊c. ſcꝫ perdurando vſqꝫ in finē vite. Ul̓ inte ger ſpiritus refert̉ ad donum ſpiritus ſancti. Quaſi di cat. Donū ſpiritus ſancti qd̓ habetis ſit integrum. ¶ De inde cum dicit. Fidelis ⁊c. dat ſpem exauditiōis. Qua ſi dicat. Vt ego ſpero ⁊ ſic fiet: qꝛ ip̄e qui nouit faciet. id eſt cōplebit. pͣs. Fidelis dn̄s in oībus verbis ſuis ⁊c. Ro. 8. Quos vocauit hos et iuſtificauit ⁊c. ¶ Ultimo iniungit familiares monitiones ſcꝫ or̄onem ibi. Orate. Item mutuā pacē ibi. Salutate omnes fratres in oſulo ſancto nō proditorio ſicut iudas. Mat. 26. Nec libinoſo vt libinoſa mulier Prouer. 7. ¶ Vt legat̉ ⁊c. Timebat em̄ ne p̄lati ꝓpter aliqua qͥ erant hic eam occultarent. Prouer. 1I. Qui abſcondit frumenta maledicet̉ ī ppl̓is ⁊c. Ultimo concludit epl̓am in ſalutatione. ¶ Explicit mirabil̓ ⁊ deuota expoſitio doctoris āgeli ci ſanctiſſimi Thome aquinatis ordinis fratrū p̄dicato rū ſuper prima epiſtola incliti apoſtoli ſancti Pauli ad Theſſalonicenſes prima.
C. L y Incipit profunda ⁊ ſubtilis explanatio eiꝰ dem ſanctiſſimi doctoris thome de aquino ordinis fratrū p̄dicatoꝝ ſuꝑ ſcd̓a epl̓a eiuſ deꝫ glorioſi apl̓i pauli ad Theſſalonicēſes. e S CA1 III. vt annunciē que ventura ſūt vobis diebꝰ C nouiſſimis ⁊c. Gen̄. 49. Hec verba cōpe tunt huic epl̓e. Duo em̄ tangunt̉ q̄ ei con ueniunt: ſcꝫ fructꝰ ⁊ eius materia. Un̄ d̓r Ut annunciē ⁊c. Agit̉ em̄ in ea de his que ventura ſunt in diebus nouiſſimis: que ſunt tria ſcꝫ pericula eccleſie: tempore antixp̄i. 2. Thy. 3. In nouiſſimis diebꝰ inſta bunt tēpora periculoſa ⁊c. Itē malorum ſupplicia. pͣs. Donec intrē in ſanctuariū dei ⁊c. Uerūtamē ꝓpter do los poſuiſti eis: deieciſti eos dū alleuarent. Itē premi a bonoꝝ. Prouer. vlti. Fortitudo ⁊ decor indumentū eiꝰ Et de his agit in hac epl̓a. Vtilitas oſtendit̉: qꝛ congre gamini. Sic acquirit ex hac epl̓a congregatio ſcꝫ cōcor dantium in veritate qꝛ diſcordabāt de iudicio futuro ꝓ pter hoc qd̓ dicit in prima epl̓a. Deinde nos qui viuimꝰ ⁊c. p̄s. Diſperſiones iſrl̓ congregabit. Itē voluntatū: qꝛ cū conſiderant ꝙ quecunqꝫ tēporalia ſunt: in nouiſſimo mundi peribunt: dat̉ intelligi ꝙ eos congregant ad vnū querendū ſcꝫ celeſte premiū. Eccl̓. 30. Congrega cor tuū in ſanctitate eius. Itē cogitationū ad vnam ſtabilē veri tatem. Eſa. vl. Ego aūt oꝑa eoꝝ ⁊ cogitatiōes eoꝝ venio vt congregem ⁊c. Sic ergo patet fructus ⁊ materia: qꝛ ī prima muniuit eos contra perſecutiones preteritas: hic munit eos contra futuras. Capitulum primū. Aulus ⁊ Siluanꝰ et Thimothe us eccl̓ie Theſſalonicenſiū ī deo pr̄e nr̄o et dn̄o ieſu xp̄o. Gr̄a vo bis et pax a deo patre nr̄o et dn̄o ieſu xp̄o. Gr̄as agere debemꝰ ſemꝑ ꝓ vobis frēs: ita vt dignū ē: qm̄ ſuꝑcreſcit fides vr̄a et abun dat charitas vniuſcuiuſqꝫ veſtrū in inuiceꝫ ita vt et noſip̄i in vobis gloriemur in eccle ſijs dei pro patientia vr̄a et fide et in omni bus perſecutionibꝰ vr̄is et tribulatiōibus quas ſuſtinetis in exemnlū iuſti iudicij: vt digne habeamini ī regno dei ꝓ qͦ et patimī. Diuiditur hec epiſtola in ſalutationē ⁊ epl̓areꝫ narratio nem ibi. Gr̄as agere debemus ⁊c. Itē primo ponuntur ꝑſone ſalutantes. Secūdo perſone ſalutate. Tertio bo na optata. Sūt autē eedē ꝑſone que ⁊ ī prima. Tres āt perſone ſalutantes ponuntur vt auctoritas epl̓e robuſti or appareat. Eccl̓. 4. Iuniculus triplex difficile rūpitur ⁊cͣ. ¶ Eccleſie theẜ. ⁊c̄. Eccleſia ꝯgregationē dicit q̄ dꝫ eſſe in deo al̓s eſt mala. De bona dicitur. p̄s. Congrega te illi ſanctos eius ⁊cͣ. ¶ In xp̄o id ē in eius fide. Ro. 5. Per quem acceſſum habemus per fideꝫ in gratiam iſtā ⁊c. ¶ Deinde optat eis bona. Et primo pacem. Ip̄a eſt enim principium omnium ſpiritualium donorum. pri me Corinthio. 15. Gratia dei ſum id quod ſum. ⁊c̄. Itē pacem que eſt finis omniuꝫ. p̄s. Qui poſuit fines tuos pacem ⁊cͣ. et hoc a deo ⁊cͣ. Iaco. primo. Omne datum optimū ⁊ omne donum perfectum de ſurſū eſt deſcēdēs

Explanatio ſancti Thome
a patre luminū ⁊cͣ. Et domīo ⁊c̄. 2. Pe. pͥmo. Per quē maxima nobis ⁊ precioſa promiſſa donauit ⁊c. ¶ Grati as agere debemus ⁊c. hec ē epl̓aris narratio. Et primo inſtruit eos de futuris in nouiſſimis diebꝰ. Secūdo ad monet eos familiariter de quibuſdam in tertio cap̄. ibi. De cetero fratres ⁊c. Item primo monet ſicut dictum ē ꝙͣtū ad premia bonoꝝ ⁊ penas maloꝝ. Scd̓o quantū ad pericula tempore antixp̄i. ſcd̓o cap̄. ibi. Rogamus auteꝫ vos ⁊c. Item primo agit gratias de preparatione ad fu turū iudiciū. Secundo deſcribit ip̄m iudiciū ibi. Di ta men iuſtum ⁊c. Itē pͥmo gratias agit de profectu. Se cundo oſtendit fructū ꝓfectꝰ. Tertio ſignū. Dicit ergo. Gratias agere debemꝰ ⁊cͣ. Nā qꝛ in pͥma epiſtola cōmē dauit eos de fide charitate ⁊ alijs bonis in quibꝰ abun dabant: ideo dicit: gratias agere debemꝰ deo qꝛ bonum qd̓ habetis reputo meum. 2. Ioh. Maiorē hoꝝ nō ha beo gr̄am ꝙͣ vt audiā filios meos in veritate ambulare: ⁊c. Et hoc deo ſine qͦ nihil boni pōt fieri. Et hoc dignū ē qꝛ de magnis bonis agimꝰ gratias. 2. Mach̓. pͥmo. De magnis ꝑiculis a deo liberati magnifice gr̄as agimus. Quare? qꝛ ſemꝑ creſcunt bona ſpūalia. Periculoſe ta men cuſtodiunt niſi ꝓficiat in eis homo In donis auteꝫ dei ē fides per quā deꝰ habitat in nobis ⁊ in hac profici mus ẜm intellectū. Ephe. 4. Habitare xp̄m ꝑ fidem in cordibus veſtris. Et ſic ꝓficit homo ꝑ cognitionē: deuo tionē: ⁊ inheſionē. Itē charitas per quā deus ē in nobis ẜm affectū. 1. Io. 4. Deus charitas ē ⁊ qui manet ī cha ritate in deo manet ⁊ deꝰ in eo. Et ideo dicit. Et abun dat. Prouer. 15. In abūdanti iuſticia virtus ē maxima ⁊c. 1. Theẜ. 4. De charitate aūt fraternitatis nō neceſ ſe habuimꝰ ſcribere vobis: ip̄i enī a deo didiciſtis vt dili gatis inuicē ⁊cͣ. Et tunc ponit̉ ꝓfectus cuꝫ dicit. Ita ꝙ ego glorior inde apud alios qꝛ veſtra reputo mea. Bo nū em̄ diſcipuloꝝ eſt gloria p̄latorum. Prouer. 10. Filiꝰ ſapiens letificat patrē ⁊c. Prouer. 17. Corona ſenū filij filioꝝ ⁊c. 2. Coꝝ. 9. Pro quo de vobis glorior. Et tunc ponit ſignū ꝓfectus ſcꝫ patientiā que oſtendit̉ maxīe, in tribulationibꝰ. Iac̄. 1. Beatus vir qui ſuffert tēptatiōeꝫ. ⁊c̄. In tribulationibꝰ ſunt duo ſeruanda ſcꝫ patiētia ne diſcedat a fide. Iac. pͥmo. Patiētia opus ꝑfectū habet Et fides in ꝑſecutionibꝰ. pͥme Coꝝ. 4. Perſecutioneꝫ patimur ⁊ ſuſtinemꝰ. Unde dicit. In fide in omnibꝰ ꝑ ſecutionibꝰ veſtris ⁊ tribulationibꝰ. Que quidē tribu latiōes dicunt̉ a tribulis quibus interius per afflictiōes pungimur Gen̄. 3. Spinas ⁊ tribulos. germinabit tibi. p̄s. Tribulationes cordis mei multiplicate ſūt. Et hec ſancti ſuſtinent ꝓpter duo ſcꝫ ꝓpter terrorem malorum Si enim deus nō parcit bonis in hoc mundo: quō par cet malis in futuro. pͥme. Pe. 4. Si aūt primū a nobis quis finis eoꝝ qui non credunt dei euangelio ⁊c. Iere. 49. Ecce quibus nō erat iudiciū vt biberent calice. ⁊c̄. Scd̓o ad augendū meritū. Un̄ dicit. Vt digni ⁊c. Nam vt dicit̉ Mat. ii. Regnū celorū vim patit̉ ⁊ violenti rapi unt illud. Et Luc. vltimo. Nōne hec oportuit xp̄m pa ti ⁊ ita intrare in gloriā ſuā. Ro. 8. Si tamē cōpatimur vt ⁊ cōglorificemur. Unde dicit. Pro quo patimini ⁊c. Tribulatio enī que ſit pro deo facit dignum regno dei. Mat. 5. Beati qui ꝑſecutionē patiunt̉ ⁊c. pͥme Pe. 4 Nemo veſtrū patiatur quaſi homicida aut fur aut male dicus aut alienorum appetitor. Lectio ſecunda. Itamē iuſtū ē apud deū retribuere retributionē his qui vos tribulant et vobis qͥtribulamī requiē nobiſ cū in reuelatiōe dn̄i ieſu de celo cū angelis
virtutis eiꝰ in flāma ignis dantis vindictā his qͥ nō nouerūt deū. ⁊ qͥ nō obediūt euan gelio dn̄i nr̄i ieſu xp̄i. Qui penas dabūt in interitu eternas a facie dn̄i ⁊ a gl̓ia virtutis eiꝰ cū venerit gl̓ificarri in ſanctis ſuis ⁊ am mirabilis fieri in oībus qui crediderunt: qꝛ creditū ē teſtimoniū nr̄m ſuꝑ vos ī die illo: In quo etiā oramꝰ ſemꝑ ꝓ vobis: vt digne tur vos vocatione ſua deꝰ. ⁊ impleat omnē volūtatē bonitatis ſue ⁊ opus fidei in virtu te. vt clarificet̉ nomē dn̄i nr̄i ieſu xp̄i in vo. bis ⁊ vos in illo. ſcd̓m gratiam dei noſtri et domini ieſu chriſti. Supra egit de eoꝝ idonēitate ad futurū iudiciū: hic agit de forma iudicij. Et pͥmo ponit iudicium quātum ad pu nitionem malorū ⁊ premia bonorum. Secundo de vtra qꝫ parte ſigillatim ibi. in Flamma ⁊c. Iteꝫ primo ponit iudicium quantum ad punitionē maloꝝ. Secūdo ꝙͣtum ad premia bonoꝝ ibi. Cū venerit ⁊c. Quantū ad pͥmuꝫ dicit. Suſtintis in exemplū ⁊c. ſi tamē pro qꝛ inſtū eſt. Unde alia lr̄a habet. Si quidē vel ſi tamē referat̉ in exē plum iuſti iudicij. Quaſi dicat. Iuſtū ē ꝙ hec patiamī: vnde dicit. Si tamē ex hoc mereamini. ſed pͥma littera ⁊ expoſitio ē melior. Iuſtū eſt retribuere. p̄s. Exaltare qui iudicas terram redde retributioneꝫ ſuꝑbis. Eſa. 33. Ue qui p̄daris: nōne ⁊ tu p̄daberis. ¶ Tribulationē ſcꝫ eterne dānationis. Ro. 8. Tribulatio an anguſtia ⁊c. ¶ Et vos quidē requiē. Luc̄. 16. Recepiſti bona in vi ta tua ⁊ lazarus ſimiliter mala. Nunc aūt hic conſolatur tu vero cruciaris. Apoc̄. 14. Amodo em̄ iam dicit ſpūs vt requieſcant a laboribꝰ ſuis. ¶ Nobiſcū: id ē equalem gloriā. Sed nunquid hoc eſt veꝝ. Reſpondeo duplex ē equalitas ſcꝫ abſoluta ꝙͣtitatis ⁊ ꝓportionis. Et prima nō ē equalis ꝙͣtū ad ꝑticipationē hoīs ſꝫ equal̓ ꝙͣtū ad beatitudinē ꝑticipatā q̄ ē deꝰ: ſꝫ hō ꝑticipat ẜm magis ⁊ minus: ſcd̓m ꝙ ardentiꝰ vel minꝰ ardenter amat deum Sꝫ ẜm ſcd̓am oīmoda equalitas erit: qꝛ ita eſt gl̓ia petri ad gr̄aꝫ ſibi datā ⁊ meritū ſuū ſicut gl̓ia lini ad ſuā. Hoc āt erit in reuelatiōe ⁊c. Io. 5. Pater om̄e iudiciū dedit filio ⁊c. Et hoc inquantū filio hoīs ptātē dedit iudiciuꝫ facere: quia ī forma hūana oībus apparebit. Sꝫ mō non apparet qꝛ hūanitas eiꝰ latet ī gl̓ia dei: ſꝫ tūc apparebit Et ideo dicit. In reualatione Eſa. 40. Et reuelabit̉ gl̓a dn̄i ⁊c. Et hoc cū mīſtris ſuis ſcꝫ angelis ⁊cͣ. Matt. 25. Cū venerit filiꝰ hoīs in maieſtate ſua ⁊ oēs angeli cū eo ⁊c. ¶ Deinde cū dic̄ In flāma ⁊c. agit de vtraqꝫ ſcꝫ puni tione maloꝝ ⁊ premiatione bonoꝝ: ſed ī punitiōe malo rum oſtendit acerbā iuſtā ⁊ diuturnā. Dicit ergo. Dan tis vindictam.i. iudicantis puniendo in flāma ignis fa ciem orbis cōburentis ⁊ inuoluentis reprobos ⁊ detru dentis imꝑpetuū. p̄s. Ignis ante ip̄m p̄cedet ⁊c. Item erit iuſta ꝓpter duplicē culpā ſcꝫ infidelitatis ⁊ male vi te. Quantū ad primū dicit. Qui nō nouerūt.i. noluer̄t cognoſcere deū Iob. 21. Scīam viaꝝ tuaꝝ nolumus.ſ. Coꝝ. 14. Ignorans ignorabit̉ ⁊c. Quantū ad ſecundū dicit. Qui nō obediunt euangelio ieſu xp̄i. Roma. 1o. Non omnes obediunt euangelio. Inobedientia enim ē tantū peccatū ꝙ per eam mors venit in mūdum: vt dicit̉ Aoma. 5. Item eſt diuturna: quia penas dabunt ⁊c. et poteſt legi dupliciter ẜm vnum ſenſum duplex eſt pena ſcꝫ ſenſus ⁊ damni. De pena ſenſus poteſt intelligi ſic: Dabunt id eſt ſuſtinebunt penas eternas nō finiendas:

in epiſtolam Tad Theſſalonicenſes II
⁊ hoc in interitu quia ſemꝑ morient̉. Aliter em̄ ē de pe nis huius vite ⁊ illis. Nam hic quanto plus acerbiores tanto ſunt breuiores qꝛ extinguūt: ſed ille ſunt grauiſſi me quia ſunt pene mortis ⁊ ſunt interminabiles. Un̄ di citur ꝙ ſe mꝑ erunt quaſi in morte. p̄s. Mors depaſcet eos Eſa. vl. Vermis eoꝝ nō moriet̉. Pena aūt damni ē duplex: qꝛ ſeꝑabunt̉ a viſione dei. Vnde dicit. A facie dn̄i ſcꝫ remoti. Iob. 13. Non veniet in conſpectu eiꝰ oīs ypoerita. Alia ē priuatio viſionis gl̓ie ſanctoꝝ. Eſa. vl. Tollat̉ impius ne videat gl̓iam ſanctoꝝ ⁊c. Vel aliter. A facie dn̄i ⁊cͣ. In hoc oſtendit̉ cā acerbitatis pene ſen ſus. Senſus enī alicuiꝰ euacuat̉ vel ꝓpter ſuꝑiorē iudi cem vel ꝓpter ſuꝑioris potentiā: ſed hoc non erit qꝛ hoc iudiciū ꝓcedet a facie dn̄i. p̄s. De vultū tuo iudiciū me um prodeat ⁊c. Et ideo dicit. Dabunt penas id eſt ſuſti bunt a facie domini. ¶ Deinde cū dicit. Cū venerit ⁊cͣ. agit de premiatione ſanctoꝝ: et primo ponit premiū Se cundo meritū ibi. Qui crediderūt ⁊c. Gloriā ſanctoꝝ cō mendat ⁊ quantū ad eſſentiā ꝑ participationē glorie dei cum dicit. Glorificati ⁊c. et ꝙͣtum ad eius exceſſum ibi. Et admirabilis. Dicit ergo Cū venerit ⁊c̄. xp̄s certe glo rioſus ē Philip. 2. Oīs lingua cōfiteat̉ qꝛ dn̄s ieſus cri ſtijs in gloria ē dei patris ⁊c. ¶ Glorificari in ſanctis eiꝰ qꝛ bonū ſui ē cōmunicatiuū: vel glorificari in ſanctis eiꝰ qui ſunt membra ſua in quibꝰ habitat ⁊ in quibꝰ glorifi catur quādo ſua gloria ſcꝫ capitꝭ deriuat̉ vſqꝫ ad ſua mē bra. Eſa. 49. Seruꝰ meus es tu iſrl̓: qꝛ ī te glorificabor ⁊c. Et hoc excedet oēm admirationē. Vnde dicit Admi rabilis ⁊c. Siquidē admiratio ē ſtupor procedēs ex ma gna fantaſia. Tanta vero ſanctoꝝ gloria non pōt cadere in opinionē hominū. Et iō dicit Admirabilis. Sap̄. 5. Mirabunt̉ in ſubitatiōe inſperate ſalutis ⁊c. ¶ Deinde ponit meritū ibi. Qui crediderūt ⁊e. Et ponit pͥmo me ritum fidei. Scd̓o ſuffragiū or̄onis ibi. In quos ⁊c. Di cit ergo Hęc erit gloria qꝛ creditū eſt noſtrū teſtimoniuꝫ ſuꝑ vos qd̓ credidimꝰ de xp̄o vobis in illo die id eſt pro pter illum diem: quia bona que agimus ſunt propter il lum diem: ſed dicit: ſuper vos id ē hoc teſtimoniū ē ſu per vos id ē ſuꝑ ſenſum humanū. Eccl̓e. 9. Plurima ſu pra ſenſum hoīs ⁊cͣ. Fides enī nō habet meritū vbi hu mana rō prebet experimentum. Niſi em̄ eēt ſupra vos: non eſſet magni meriti credere. Vel dicit ſuper vos: id ē dn̄atur vobis ſubijcientibus intellectū veſtrum humili ter ad credendū. 2. Coꝝ. i0. In captiuitatē redigentes oēm intellectū in obſequiū xp̄i ⁊c. Sic exponit glo. Vel aliter ⁊ magis ẜm litterā. Dico ꝙ glorificabit̉ xp̄s in vo bis qui credidiſtis in die iudicij quādo apl̓i iudicabunt et tunc erit teſtimoniū qd̓ ē ſuꝑ vos id ē de ꝓmptitudīe fidei veſtre erit certū id eſt credibile. ¶ Deinde cum di cit. In quo oramus ⁊c. ſubiūgit ſuffragiū or̄onis. Et pri mo ꝓponit qd̓ petit. Scd̓o quo fine ibi. Vt dignet̉ ⁊cͣ. Tertio per qd̓ poſſet aſſequi petitū ibi. Scd̓m gr̄am ⁊c̄. Petit autē vnū ex parte dei ⁊ duo ex ꝑte nr̄a. Dicit er go In quo id ē ꝓpter quē diē nos oramus ſemꝑ. Ro. 1. Sine intermiſſione memoriā veſtri facio ſemꝑ in or̄oni bus meis ⁊c. pͥmi Re. 13. Abſit autē hoc pctm̄ a me ī do mino vt ceſſem orare pro vobis ⁊c. Sꝫ ad quid? Vt dig netur vos vocatione ſua deus noſter id eſt faciat vos in mundo digne cōuerſari ſue vocationi Ephe. 4. Digne ambuletis vocatione qua vocati eſtis ⁊c. ¶ Itē ex parte noſtra petit ex ꝑte voluntatis vt plene fruant̉ omni boni tate Vnde dicit. Vt impleat oēm volūtatē bonitatis id eſt impleat in vobis voluntatē oīs boni. Phil̓. 2. Qui operatur in nobis velle ⁊ ꝑficere pro bona voluntate ¶ Item ex ꝑte intellectus vt ꝑfecte credant. ideo dicit. Et opus fidei ⁊c. Ro. 10. Corde em̄ creditur ad iuſticiā:
ore autē cōfeſſio fit ad ſalutē ⁊c. Et hoc operemini in vi rente id ē in conſtantia ⁊ fortitudine vt nullo timore ceſ ſetis a confeſſione eius. Vel ſic. In quo id ē ꝓpter queꝫ diē oramus vt deꝰ dignet̉ vobis dare illud ad qd̓ voca uit vos. pͥme Pet̓. 3. In hoc vocati eſtis vt benedictio nem hereditate poſſideatis ⁊c. ¶ Impleat omne bonum qd̓ deſideratis qd̓ ē in vita eterna: quādo habebimꝰ deū ps. Qui replet in bonis deſideriū tuum. ¶ Itē impleat opus fidei qd̓ erit qn̄ id qd̓ hic per ſpeculū ⁊ in enigma te videmus: videbimꝰ tunc facie ad iaciē Sed quo fine? Vt clarificet̉ id eſt ad gl̓iam xp̄i ſit ⁊ ꝑ vos tam in p̄ſenti ꝙͣ in futuro nomē xp̄i glorificet̉ in bonis veſtris Mat. 5 Uideant opera veſtra bona ⁊ glorificent pr̄em veſtrum qui in celis ē. Econuerſo de malis dicit̉ Eſa. 52. ⁊ Ro. 2. Nomē dei ꝑ vos blaſphemat̉. Sed per quid poteri mus illud conſequi: ſcd̓m gr̄am dei noſtri q̄ eſt radix om nium bonorum noſtrorum. pͥme Coꝝ. 15. Gratia dei ſū id quod ſum ⁊c. Capitulū ſecundū. Ogamus aūt vos fr̄es ꝑ aduētū r dn̄i nr̄i ieſu xp̄i ⁊ nr̄e cōgregatio nis in ip̄m: vt nō cito moueami ni a vr̄o ſenſu: neqꝫ terreamini neqꝫ ꝑ ſpūm neqꝫ ꝑ ſermonem neqꝫ ꝑ epl̓am tanqͣꝫ ꝑ nos miſſā quaſi inſtet dies dn̄i. Ne quis vos ſe ducat vllo modo. Qm̄ niſi venerit diſceſſio primū ⁊ reuelatꝰ fuerit homo pctī filiꝰ per ditionis qui aduerſat̉ ⁊ extollet̉ ſuꝑ omne qd̓ dicit̉ deꝰ aūt qd̓ colit̉: ita vt in tēplo dei ſedeat: oſtendēs ſe tanqͣꝫ ſit deꝰ. Nō retine tis ꝙ cū adhuc eſſem apud vos hec dicebaꝫ vobis. Superiꝰ apl̓s oſtendit futura ꝙͣtū ad penas malorum ⁊ p̄mia bonoꝝ: hic annunciat futura ꝙͣtū ad pericula eccle ſie que erunt tempore antixp̄i. Et pͥmo nunciat veritateꝫ de futuris ꝑiculis. Scd̓o monet vt in veritate ꝑmaneāt ibi. Itaqꝫ fratres ⁊c. Circa primū duo facit: qꝛ pͥmo ex cludit falſitatē. Secundo inſtruit de veritate ibi. Qm̄ niſi ⁊c. Iterum prima in tres: qꝛ primo ꝯmemorat illud ex quo debent induci. Secundo oſtendit ad quid debēt induci ibi. Vt non cito ⁊c. Tertio remouet illud qd̓ eos mouere poſſet ibi. Neqꝫ per ſpiritum ⁊cͣ. Inducit auteꝫ eos ex tribꝰ ſcꝫ ꝓprijs precibus ibi. Rogamꝰ nō p̄cibꝰ Philem̄.1. Multā fiduciā habens in xp̄o ieſu imꝑandi tibi quod ad rem pertinet: propter charitatē magis obſe cro. Secundo ex aduentu chriſti deſiderabili bonis: licꝫ terribili malis. Amos. 5. Ve deſiderantibꝰ diē dn̄i ⁊cͣ. 2. Thymo. 4. Non ſolum autē mihi ſed ⁊ his qui dili gunt aduentū eius ⁊c. Apocal̓. vltimo. Veni domine ie ſu ⁊c. Tertio ex deſiderio et amore totius cōgregatiōis ſanctorum. In idipſum ſcꝫ vbi chriſtus eſt: quia Mat. 24. Ubi erit corpus ibi congregabuntur ⁊ aquile ⁊cͣ. Uel in idipſum: id eſt in idem quia omnes ſancti loco ⁊ gloria erunt in eodem. p̄s. Congregate illi ſanctos eius Sed ad quid inducit? Vt non cito moueamini. Eſt autē aliud moueri aliud terreri. Mouet̉ antē ſuo ſenſu q̄ pre termittit quod tenebat. Quaſi dicat. Non cito dimitta tis doctrinā meam Eccl̓. 19. Quicito credit leuis ē cor de ⁊c. Terror autem eſt quedam trepidatio cum formi dine contrarij. Et ideo dicit. Neqꝫ terreamini. Iob. 15. Sonitus terroris ſemper in auribus eius: Et cum ſit pax illi ſemper inſidias ſuſpicātur. ⁊c. Sapientie. 17.

Explanatio ſancti Thome
Cum em̄ ſit timida nequicia dat teſtimoniū cōdemnatio ni ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Neqꝫ per ſpm̄ ⁊c. remouet qd̓ eos mouere poſſet: pͥmo in ſpeciali Secūdo in generali ibi. Ne quis ⁊c̄. Seducit̉ aūt quis per falſam reuelatio nem. Vnde dicit. Neqꝫ per ſpm̄ id ē ſi quis dicat ſibi re uelatū per ſpm̄ ſanctū vel a ſpū ſancto qd̓ ē contra doctri nam meā non terreamini pͥme Io. 4. Nolite oī ſpiritui credere. Ezech. 13. Ue prophetis inſipientibꝰ qͥ ſequun tur ſpm̄ ſuum ⁊ nihil vident ⁊c. Aliquādo etiā ſathanaſ tranſfigurat ſe in angelū lucis: vt dicit. 2. Coꝝ. 11. ⁊ ter tij Regꝭ vlt. Egrediar ⁊ ero ſpiritus mendax in ore oīm ꝓphetaꝝ eius. Scd̓o ꝑ rōcinationē vel faliā expoſitōeꝫ ſcripture: ideo dicit. Neqꝫ per ſermonē. 2. Thy. 2. Ser mo eoꝝ vt cācer ſerpit. Ephe. 5. Nemo vos ſeducat in ānibus verbis. Tertio ꝑ auctoritatē inductā in malo in tellectu. 2. Pe. vlt. Sicut cariſſimus frater noſter pau lus ẜm datam ſibi ſapīam ſcripſit vobis ſicut in omnibꝰ epl̓is loquens in eis de his in quibus ſunt quedā diffici lia intellectu que indocti ⁊ inſtabiles deprauant ſicut et ceteras ſcripturas ad ſuam ip̄oꝝ damnationem. Sed de quo ſeducebant̉. Quaſi inſtet dies dn̄i. Et dicit. Per epiſtolā tanꝙͣ per nos miſſaꝫ: qꝛ in prima epiſtola niſi be ne intelligat̉ videt̉ dicere inſtare domini aduentū: vt il lud. Deinde nos qui viuimus ⁊c. Deinde cuꝫ dicit Ne quis ⁊c. facit idem in generali Luc. 21. Uidete ne ſedu camini ⁊c. pͥme Coꝝ. 15. Nolite ſeduci. Rō autem qua re hec remouet apoſtolus ſcꝫ de aduentu dn̄i eſt qꝛ prela tus nullo modo debet velle ꝙ per mendaciū aliqua bo na procurēt̉. 1. Coꝝ. 15. Inuenimur aūt ⁊ falſi teſtes ⁊c. Itē qꝛ res credita erat periculoſa ꝙ ſcꝫ inſtaret dies dn̄i. Primo qꝛ daret̉ occaſio maioris ſeductionis: qꝛ futuri erāt poſt tēpora apoſtoloꝝ aliqui qui dicerent ſe eē xp̄m. Luce. 21. Multi dicent ego ſum. et ideo apl̓s noluit Itē demon frequenter p̄tendit ſe eē xp̄m: ſicut pꝫ de btō mar tino. Et iō ne ſeducant noluit. Augꝭ. aūt ponit aliā rōnē qꝛ īmineret periculū fidei: vnde diceret aliquis tarde ve niet dn̄s ⁊ tūc p̄parabo me ad eū. Alius diceret: veniet cito: ⁊ ideo nūc me p̄parabo. Alius diceret. Neſcio. Et hic meliꝰ dicit qꝛ eo cordat xp̄o. Sed ille plus errat qui dicit cito qꝛ elapſo termino hoīes deſperarēt ⁊ crederēt falſa eē que ſcripta ſunt. ¶ Deinde cum dicit. Quoniā niſi ⁊cͣ. Aſtruit veritatē ⁊ pͥmo oſtendit que vētura ſunt ad antixp̄i aduentū. Et ſunt duo quorum vnuꝫ precedit aduentū antixp̄i. Aliud ē ip̄e aduentus eiꝰ: pͥmum ē di ſceſſio qd̓ multipliciter exponit̉ in glo. Et pͥmo a fide qꝛ futurū erat vt fides a toto mūdo reciperet. Mat. 24. Et p̄dicat hoc euāgeliū regni in vniuerſo orbe. Iſtud ergo precedit qd̓ ẜm augꝭ. nodum eſt impletū ⁊ poſt multi di ſcedent a fide. 1. Thy. 4. In nouiſſimis temporibus di ſcedent quidā a fide ⁊c. Mat. 24. Refrigeſcet charitas multorū. Vel diſceſſio a romano imperio cui totus mun dus erat ſubditus. Dicit aūt augꝰ. ꝙ hoc figurat̉ danie lis. 2. in ſtatua vbi nominant̉ quattuor regna: ⁊ poſt illa aduentus xp̄i. Et ꝙ hoc erat cōueniens ſignū quia roma num imperiū firmatū fuit ad hoc ꝙ ſub eius ptāte predi caret̉ fides ꝑ totum mundū. Sed quō ē hoc qꝛ iam diu gentes receſſerunt a romano imperio nec dum venit an tixp̄s. Dicendū ē ꝙ nōdum ceſſauit ſed ē cōmutatuꝫ de temporali in ſpūale: vt dicit leo papa in ſermone de apo ſtolis. Et ideo dicenduꝫ ē ꝙ diſceſſio a romano imperio debet intelligi nō ſolū a temporali ſed a ſpūali ſcꝫ a fide catholica romane eccl̓ie. Eſt aūt hoc cōueniens ſignum ꝙ ſicut xp̄s venit quādo romanū imperium omnibꝰ dn̄a batur: ita ecōuerſo ſignū antixp̄i ē diſceſſio ab eo. Scd̓o predicit ẜm futurum ſcꝫ antixp̄m. Et primo quantuꝫ ad eius culpā ⁊ penā. Scd̓o ꝙͣtū ad eiꝰ ptātem ibi. Eū cuiꝰ
aduentus ⁊c. Itē primo cōiter ⁊ implicite tangit culpaꝫ eius ⁊ penā. Scd̓o explicat vtrunqꝫ ibi. Qui aduerſat. ⁊c. Dicit ergo. Diſceſſio primo veniet ⁊ tunc reuelabit̉ ⁊c. Dicit̉ aūt eſſe hō peccati ⁊ filius ꝑditiōis ẜm glo. qꝛ ſicut in xp̄o abundauit plenitudo virtutis: ita in antixp̄o multitudo oīm peccatoꝝ. Et ſicut xp̄s ē melior omnibuſ ſanctis: ſic ille peior omnibꝰ malis. Et ꝓpter hoc homo peccati dicit̉ ꝙ totaliter erit peccatis deditꝰ. Sed nō di citur ſic homo peccati quin poſſet eſſe peior. quia nunꝙͣ malum corrūpit totū bonū: licet ꝙͣtuꝫ ad actū nō poterit eſſe peior: xp̄o aūt nullus hō potuit eē magis bonꝰ. Di citur aūt filius perditionis.i. deputatus extreme perdi tioni. Iob. 21. In die perditiōis ſeruabitur malus ⁊ ad diem furoris ducet̉. Vel perditionis.i. diaboli nō ꝑ na turam ſed per ſue malicie cōplementū que in eo cōplebi tur. Et dicit reuelabitur: qꝛ ſicut oīa bona ⁊ virtutes ſan ctorū qui p̄ceſſerūt xp̄m fuerunt figura xp̄i: ita in oībus ꝑſecutionibꝰ eccl̓ie tyranni fuerūt quaſi figura antixp̄i. ⁊ latuit ibi antixp̄s: ⁊ ita tota illa malicia que latet in eis reuelabit̉ in tempore illo. ¶ Deinde cum dicit. Qui ad uerſatur ⁊c. explicat que dixerat. Et primo oſtendit quō ſit homo peccati. Secundo quō filius ꝑditionis ibi. Et tunc reuelabit̉ ⁊c. Itē primo prenunciat eius futurā cul pam. Secundo aſſignat eius cām ibi. Et nunc ⁊c. Item pͥmo deſcribit culpā. Secundo dicit ſe non annunciare doctrinā nouā ibi. Nonne ⁊c. Itē primo oſtendit culpaꝫ Secundo eius ſignū ibi. Ita vt ⁊c. Duplex ē aūt eiꝰ cul pa: ſcꝫ cōtrarietas ad deū. Vnde dicit. Qui aduerſatur omnibus ſpiritibus bonis. Iob. 15. Cucurrit aduerſus deū erecto collo ⁊ pingni ceruice armatus ē ⁊cͣ. Sicut ⁊ membra eius Eſa. 3. Lingua eoꝝ ⁊ adinuentiones eoꝝ contra dn̄m vt ꝓuocarēt oculos maieſtatis eius ⁊c̄. Se cunda eſt quia p̄fert ſe xp̄o. ideo dicit extollit̉ ⁊c. Dicitur autē deus tripliciter. Primo naturaliter. Deutero. 6. Audi iſrl̓ dn̄s deꝰ tuꝰ deus vnus ē. Secūdo opinatiue pͣs. Oēs dij gentiū demonia. Tertio participatiue. p̄s. Ego dixi dij eſtis ⁊c. Omnibꝰ aūt his ſe p̄feret antixp̄s: Dan̄. 11. Eleuabit̉ ⁊ magnificabit̉ aduerſus oēm deuꝫ et aduerſus deū deoꝝ loquit̉ magnifica ⁊c̄. Signū aūt cul pe ē cum dicit. Ita vt in templo ⁊c. Suꝑbia em̄ antixp̄i maior ē ſuꝑbia oīm p̄cedentiū. Vnde ſicut de Cayo ceſa re legit̉. Ꝙ cū in vita iſta adhuc eſſet coli voluit: ſtatuaꝫ ſuā ponens in quolibet templo. et Ezech. 28. de rege ty ri dicitur. Dixiſti qꝛ deus ego ſū ⁊c. ita credibile ē ꝙ ſic eis faciet antixp̄s dicēs ſe deū eſſe ⁊ hominē. Et in huiꝰ ſignum ſedebit in tēplo: ſed in quo templo? Nonne ē de ſtructum a romanis. Et iō dicunt quidā ꝙ antixp̄s ē de tribu dan. cuius tribus inter alias duodecim nō noīat. Apoc̄. 7. Et iō iudei pͥmo euꝫ recipient ⁊ reedificabunt tēplum in hierl̓m. et ſic implebit̉ illud Dan̄. 9. Erit ī tē plo abhominatio ⁊ ydolum. Mat. 24. Cum vero vide ritis abhominationē deſolatiōis que dicta ē a daniele ꝓ pheta ſtantē in loco ſancto: qui legit intelligat. Quidaꝫ vero dicunt ꝙ nunꝙͣ hierl̓m nec tēplum reedificabitur. ſed vſqꝫ ad cōſummationem ⁊ finem perſeuerabit deſo latio. Et hoc etiā aliqui iudei credunt. ideo exponitur in tēplo dei.i. in eccl̓ia qꝛ multi de eccl̓ia euꝫ recipient. Ul̓ ẜm Augu. in templo dei ſedeat. id ē principet ⁊ dn̄etur tanꝙͣ ip̄e cum ſuis nuncijs ſit templum dei: ſicut chriſtꝰ eſt cum ſuis. ¶ Deinde cum idcit. Nō retinetis ⁊c̄. oſtē dit ꝙ nihil noui ſcribit. Quaſi dicat. Olim cum eſſem apud vos dixi hoc. pͥme Ioh. 2. Non mandatuꝫ nouuꝫ ſcribo vobis ſed mādatum vetus qd̓ habuiſtis ab initio ⁊c. 2. Coꝝ. 10. Quales fuimus verbo ꝑ epiſtolas abſen tes: tales ⁊ preſentes in facto ⁊cͣ.

nepiſtolam T ad Theſſalonicenſes H
Lectio ſecunda T nunc quid detineat ſcitis vt re ueletur in ſuo tempore. Nam my ſterium iam operatur iniquitatis tantū: vt qͥ tenet nūc teneat donec de medio fiat. Et nunc reuelabit̉ ille iniquus quē do minus ieſus interficiet ſpirituoris ſui. Et deſtruet illuſtratione aduentus ſui. euꝫ cu ius eſt aduentus ſcd̓m operationē ſathane in om̄i virtute ⁊ ſignis ⁊ ꝓdigijs mendaci bus ⁊ in omni ſeductione iniquitatis his qͥ pereunt. Sueprius apl̓us prenuncians narrauit aduentū ⁊ cul pam antichriſti: hic oſtendit cauſam dilationis. Et pͥmo oſtendit eos habere huius ſcientie cauſam. Secūdo cau ſam illaꝫ obſcure ꝓponit ibi. Nam myſteriū ⁊c. Dicit gͦ dico ꝙ oportet reuelari hoīem peccati. Et quid nunc id eſt q̄ ſit cauſa ꝙ tardet. vos em̄ ſcitis quia ego dixi vobis ita ꝙ ſic ad preſęns detinet vt ſuo tempore id eſt cōgruo tempore reuelet̉ Ecc̄. 8. Omni negocio tempus ⁊ opor tunitas eſt. Et ibidem.3. Om̄ia fecit deus bona in tem pore ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Nam myſteriū ⁊c. cauſam eius ponit. Et hec littera multiplicit̓ exponit. qꝛ hoc my ſterium poteſt eſſe noīatiui caſus vel accuſatiui. Si pri mo modo eſt ſenſus. Dico vt ſuo tempore. qꝛ etiam iam myſteriū id eſt figuraliter occultatū operat̉ in fictis. qui vident̉ boni: ⁊ tn̄ ſunt mali. Et hi operant̉ officiuꝫ anti chriſti. 2. Ti 3. Habentes ſpeciem pietatis virtutē autē eius abnegantes. Sed ſecūdo modo eſt ſenſus. Nā dia bolus in cuius ptāte veniet antixp̄s iam incipit operari occl̓te iniqͥtatē ſuā ⁊ ꝑ tyrānos ⁊ ſeductores: qꝛ ꝑſecutio nes eccleſie huius temporis ſunt figure illius vltime ꝑ ſecutionis ꝯtra om̄es bonos. ⁊ ſunt ſicut imperfecte cō parando ad illam. ¶ Tantū vt qui tenet ⁊c. Hoc expo nitur multipliciter. Uno modo ẜm glo. et auguſtinū. 20 de ciuitate dei qui dicunt ꝙ quidā opinati ſunt Nero nem qui pͥmo perſecutus eſt chriſtianos eſſe antichriſtū ⁊ ꝙ non fuerat occiſus. ſed ſubtractus ⁊ qn̄qꝫ reſtituen dus. Vnde apl̓us hoc euacuans dicit. Tantū vt qui te net nunc romanum imperiū. teneat donec moriat̉. Sed hoc non eſt conueniēs quia multi anni ſunt ꝙ nero mor tuus eſt illo ſcꝫ anno quo apl̓us. ſed melius eſt ꝙ refera tur ad neronem prout eſt perſona publica romani impe rij donec de medio fiat id eſt tollat̉ romanū imperiū de hoc mundo Eſa. 23. Dominꝰ exercituū cogitauit hoc vt detraheret ſuperbiam om̄is glorie. ⁊ ad ignominiā ⁊c. Uel aliter. Tantū vt qui tenet id eſt detinet modo aduē tum antixp̄i ne veniat qͣſi ſit neceſſariū ꝙ aliqui veniāt ad fidē ⁊ aliqui recedant. quaſi dicat. Ut diſceſſus ⁊ ac ceſſus qͥ nunc tenet donec veniat: teneat donec tollat̉ il le obſcenꝰ. Uel ſic. Tm̄ qͥ nūc tenet fidē teneat id eſt fir mus ſit in ea Apoc. 2. Tene qd̓ habes vt nemo accipiat coronam tuam ⁊c. Donec de medio fiat id eſt congrega tio malorum ꝑmixta ſeparet ⁊ fiat ſeorſum qd̓ erit in ꝑ ſecutionē antixp̄i. Uel Tm̄ ⁊c. id eſt vt myſteriū iniqͥta tis id ē iniquitas myſtica que detinet. detineat donec fi at de medio id eſt donec iniqͥtas reducat̉ in publicū ⁊ fi at quaſi aliqͥd exiſtens in publico de medio. Multi em̄ modo occulte peccant: ſed tn̄ qn̄qꝫ fiet in aperto. qꝛ deuſ ſuſtinet peccatores ꝙͣdiu ſunt occulti donec publice pec cant. et tunc non ſuſtinebit vt patet de ſodomitis. Gen̄. 19. Sed tn̄ auguſtinus confitet ſe neſcire quid apoſtolꝰ loquat̉. qꝛ apl̓us illis loquit̉ qͥ iam ſciebant. Unde dicit.
Quid nunc detineat ſcitis. ⁊ preterea hoc non erat mul tum neceſſarium ad ſciendū. ¶ Deinde cum dicit. Etiaꝫ tunc ⁊c. ponit̉ aduentus iniqͥ ⁊ pena eius. Et pͥmo eius manifeſtatio. Secūdo eius pena. Quantū ad pͥmū dicit ille ſingulariter iniquus reuelabit̉ qꝛ manifeſta erit eius culpa: Quē dominꝰ ieſus Eſa. 11. Telus dn̄i exercituū faciec hoc id ē zelus iuſticie qui eſt amor. Spūs em̄ xp̄ſ eſt amor xp̄i. ⁊ hic zelus eſt zelus ſpūſſancti quem habet ad eccleſiam. Vel ſpū oris ſui id ē mādato ſuo. qꝛ micha el interfecturus eſt eum in monte oliuēti vnde xp̄s aſcen dit. ſic ⁊ iulianus manu diuina extinctꝰ eſt. Et hec eſt pe na preſens licet futura etiam eternaliter puniet̉. qꝛ illu ſtratione ⁊c. id eſt in aduētu ſuo om̄ia illuſtrante. ī. corī. 4. Illuminabit abſcondita tenebraꝝ ⁊c. ⁊ deſtruet eter na ſcꝫ damnatione. psͣ. Deſtrues illos ⁊c. Et dicit. illu ſtratione. qꝛ ipſe viſus eſt eccleſiam obtenebrare. et tene bre expellunt̉ illuſtratione. qꝛ quicquid antixp̄s oſtendit oſtendet̉ fuiſſe mendacium. ¶ Deinde cum dicit. Eum cuius eſt aduentus ⁊c. predicit poteſtatē antixp̄i. Et cir ca hoc duo facit. qꝛ pͥmo ponit poteſtatē eius ad ſeducē dum. Secundo huius cauſam ex dn̄i iuſticia ibi. Eo ꝙ charitatem ⁊c. Iterum pͥma in tres. qꝛ pͥmo ponit acto rem huius poteſtatis. Secūdo moduꝫ ſeducendi. Ter tio oſtendit ſeducendos. Actor huius poteſtatis eſt dia bolus. ⁊ ideo deſtruet eum chriſtus. t. Io. 3. In hoc ap paruit filiꝰ dei vt diſſoluat opera diaboli ⁊c. Et ideo di cit ꝙ aduentus antixp̄i erit ẜm operationē ſathane id ē ex inſtinctu eiꝰ. Apoc. 20. Goluet̉ ſathanas de carcere ſuo. ⁊ exibit et ſeducet gentes ⁊c. Eperat̉ em̄ aliqͥs ẜm operationē ſathane ſicut arrepticius in quo non ſolū in ſtigat voluntatem: ſed etiam impedit vſum rationis qd̓ tamē non imputat̉ ad culpam eius: qꝛ non habet vſuꝫ li beri achitrijt Antichriſtꝰ autē nō ſic ſed habebit vſuꝫ li beri arbitrij in quo eſt diabolus ſuggerens ſicut dicit̉ de iuda Io. 13: Introiuit in eum ſathanas ſcꝫ inſtigando. Decipiet aūt hoc modo pͥmo ꝑ potentiaꝫ ſecularē. Se cundo ꝑ virtutem miraculoꝝ. Quantū ad primuꝫ dicit. In om̄i virtute ſcꝫ ſeculari. Dan̄. 11. Dominabit̉ theſau rorum auri ⁊ argenti ⁊ in omnibus precioſis egypti ⁊c. Uel virtute ſcꝫ ſimulata. Quantū autē ad ſecundū dicit In ſignis ⁊c. Signa ſunt quedā mira etiā parua. Pro digia vero magna que aliquē ꝓdigioſum oſtendunt qͣſi ꝓcul a digito. Apoc. 13. Fecit ſigna magna vt ⁊ ignē fa ceret deſcendere de celo ⁊c. Matth̓. 24. Dabunt ſigna magna ⁊ ꝓdigia ita vt in errorem inducant̉ ſi fieri poteſt etiam elęcti. ¶ Et dicit. Mendacibus. Miraculum mē dax dicit̉ vel qꝛ deficit a vera ratione facti: vel a vera ra tione miraculi. vel a debito fine miraculi. Pirmū fit in preſtigijs qn̄ ꝑ demones illudunt̉ aſpectus. vt aliud vi deatur ꝙͣ eſt ſicut ſymon magus fecit decollari arietem: ⁊ poſtea oſtenſus eſt viuus. ⁊ homo decollatꝰ eſt ⁊ poſt ea homo qui credebat decollatus oſtenſus eſt viuus: et creditus eſt reſuſcitatus. Et hoc faciunt homines cōmu tando fantaſmata ⁊ decipiendo. Secundo modo illa di cunt̉ miracula ꝓprie que plena ſunt admiratione qd̓ eſt quādo effectus videt̉ ⁊ ignorat̉ cauſa. Que ergo habēt cauſam occultam alicui ⁊ non ſimpliciter: dicunt̉ quidē mira ⁊ nō miracula ſimpliciter. Sed que ſimpliciter cau ſam occultam habent ſunt miracula. quorū cauſa eſt ip̄e deus glorioſus: qꝛ totum ordinem nature create tranſcē dunt. Aliquando vero fiunt aliqua mira ſed nō preter or dinem nature: ſed occultas cauſas habent. ⁊ hec multo magis faciunt demones qui virtutes nature ſciunt ⁊ qui habent determinatas efficatias ad ſpeciales effectus: et hec facit anti chriſtus. ſed non que habent veram rōnem miraculi: qͥa non poſſunt in illa que ſunt ſupra naturā. M
M

xplanatio ſancti Thome
Tertio modo dicunt̉ miracula ẜm ꝙ ſunt ordinata ad atteſtandum veritati fidei ad reducendum fideles in de um Marci. vltimo. Dn̄o cooperāte ⁊ ſermonē cōfirmā te ſequentibus ſignis ⁊c. Sed ſi alicui adeſt gratia mira culorum ⁊ non vtat̉ eis ad hoc: miracula quideꝫ ſunt ve ra quo ad rationem rei facte ⁊ quo ad rationē miraculi. ſed ſunt falſa ꝙͣtum ad intentionē dei. Sed tamē hoc nō erit ī antichriſto. qꝛ nullus cōtra fideꝫ facit vera miracu la: qꝛ deus non eſt teſtis falſitatis. Unde aliquis predi cans falſam doctrinam non poteſt facere miracula. licet aliquis habens malam vitam poſſet. ¶ Deinde oſtēdit ſeducendos cum dicit. His qui pereunt id eſt in preſci tis ad perditionem. Io. 17. Nemo ex eis perijt niſi filiꝰ perditionis. Et hoc ideo: quia. Io. 10. Oues mee voceꝫ meam audiunt. Lectio tertia. O ꝙ charitatem veritatis non re ceperūt vt ſalui fierent. Ideo mit tet illis deus operationeꝫ erroris: vt credant mendacio. vt iudicentur omnes qui non crediderunt veritati: ſed conſenſe runt iniquitati. Nos autem debemus gra tias agere deo ſemper pro vobis fratres di lecti a deo: ꝙ elegerit nos deꝰ pͥmitias in ſa lutē in ſanctificatione ſpiritus ⁊ in fide ve ritatis: in qua ⁊ vocauit vos per euangeliū noſtrum in acquiſitione glorie domini no ſtri ieſu chriſti. Itaqꝫ fratres ſtate ⁊ tenete traditiones quas didiciſtis ſiue per ſermo nem ſiue per epiſtolam noſtram. Ipſe autē dominus noſter ieſus chriſtus ⁊ deus ⁊ pa ter noſter qui dilexit nos ⁊ dedit conſolati onem eternam ⁊ ſpem bonam in gratia ex hortetur corda veſtra et confirmet in omni opere ⁊ ſermone bono. Poſtꝙͣ oſtendit in quibus habet locum deceptio anti chriſti ſcꝫ in preſcitis ad damnationē: hic aſſignat cau ſam predictorum. Et pͥmo oſtendit cauſam huius ⁊ quō decipient̉. Scd̓o quomodo fideles ab eo liberentur ibi. Nos aūt ⁊c. Item pͥmo ponit eorū culpam tm̄. Secūdo penam cum culpa. Tertio penam tantū. Et eſt hic ꝓceſ ſus peccati. Primo em̄ qͥs ex demerito pͥmi peccati de ſeritur a gratia ⁊ cadit in aliud peccatuꝫ ⁊ poſt ineternū punitur. Dicit ergo ꝙ cauſa quare decipient̉ eſt: qꝛ no luerūt recipere veritatē euangelij Io. 8. Si veritatē di co quare non creditis mihi? Iob. 24. Ipſi fuerunt re belles lumini. Et dicit charitatē veritatis: qꝛ niſi ſit for mata fides ꝑ charitatem nihil eſt. 1. Corin. 13. Si habue ro fidem ita vt montes tranſferam charitatē aūt non ha buero nihil ſum ⁊c. Gal̓. vltimo. In chriſto ieſu neqꝫ cir cumciſio neqꝫ prepuciuꝫ aliqͥd valet: ſed noua creatura. Et ſubdit vtilitatem veritatis dicens. Vt ſalui fierent. Ro. 5. Iſtificati ex fide paceꝫ habeamus ad deum ꝑ do minum ⁊c. ¶ Sed culpa ⁊ pena eſt eorum ſeductio. Un̄ dicit. Mittet id eſt ꝑmittet illis venire operationē erro ris Eſa. 19. Miſcuit dominꝰ in medio eius ſpūm verti ginis. 3. Reg. vltimo. Ero ſpūs mendax in ore omniuꝫ ꝓphetarum eius ⁊c. Et ideo dicit. Ut credant menda cio id eſt falſe doctrine antixp̄i Ro. 2. Propter qd̓ tradi dit illos deus in reprobum ſenſum vt faciant ea que non
conueniūt ⁊c. Sed pena tantū eſt eterna damnatio. Un̄ ſubdit. vt iudicent̉ ſcꝫ iudicio damnationis Io. 5. Et ꝓ cedent qui mala fecerunt in reſurrectionem iudicij ⁊c. ¶ Omnes qui non crediderunt ⁊c. Io. 6. Qui non cre dit iam iudicatus eſt. ¶ Deinde cum dicit. Nos aūt ⁊c̄. oſtendit quare fideles xp̄i liberent̉. Et pͥmo agit gratias ꝓ eis. Scd̓o cōmemorat diuina beneficia quibꝰ a talibꝰ liberant̉. Dicit ergo ſic illi decipient̉. ſed nos debemus gratias agere Ro. 1. Primū quidē gratiaſ ago deo meo ſemꝑ ꝓ vobis ꝑ dominū ⁊cͣ. Duplex autē ponit dei be neficium ſcꝫ electionē dei que eſt eterna. ⁊ vocationis q̄ eſt temporalis ibi. In qua ⁊ vocauit nos ⁊c. Dicit ergo ꝙ ꝓ qꝛ elegit nos ſcꝫ apoſtolos ⁊ vos ſcꝫ fideles. Eph̓. 1. Elegit nos in ipſo ante mundi conſtitutionē vt eſſemꝰ ſancti ⁊c. Io. 15. Nō vos me elegiſtig ſed ego elegi vos ⁊c. Circa electionem tria tangit: ſcꝫ ordinem electorum. finem electionis ⁊ modum conſequendi finē. Electi ſunt omnes ſancti a pͥncipio mundi. Deut. 33. Dilexit popu los omnes: ſancti in manu illius ſunt. Sed apoſtoli ſpe cialit̓ ſūt pͥmitie. Ro. 8. Noſipſi pͥmitias ſpūs habētes. ⁊c. Et ideo dicit. primitias fidei finis eſt in ſalutem eter nam. Et ideo dicit: In ſalutem.1. Ci. 2. Omnes hoīes vult ſaluos fieri: ⁊c. Hoc autē ſit ꝑ gratiam ſanctifican te m. Unde dicit. In ſanctificationē ſpūs. Secūdo ex ꝑ te noſtra eſt conſenſus liberi arbitrij per fidē. Ideo ſub dit. Et fide veritatis. ¶ Deinde cum dicit. In quā vos vocauit ⁊c. ponit ſecundū beneficium qd̓ eſt vocatio tē poralis chriſti que ſequit̉ electionem Ro. 8. Quos vo cauit hos ⁊ iuſtificauit. ⁊cͣ. Et de hac vocatione nota pa rabolam. Luc. 14. de eo qui fecit cenam magnam ⁊c. ¶ Et addit. Per euangeliū noſtrum id eſt a me predica tum. Sed ad quam cenam? In acquiſitione glorie id eſt vt acquiramus xp̄i gloriam. ¶ Deinde cum dicit. Itaqꝫ ⁊c. monet tenere veritatem. Et pͥmo ponit monitionem. Scd̓o orationem ibi. Ipſe autē dominꝰ ⁊cͣ. Et facit pri mum quia opus noſtrū dependet a libero arbitrio. Secū dū vero qꝛ indiget auxilio gratie. Et pͥmo monet ad ſtā dum cum dicit. State in veritate Gal̓. 5. State ⁊ nolite iterum iugo ſeruitutis contineri. Secundo docet ſtandi modum ibi. Et tenete traditiones id eſt documēta que a maioribus tradunt̉. Nam documēta que tradunt̉ a mi noribus ſunt qn̄qꝫ non ſeruanda qn̄ ſcꝫ contrariant̉ docu mentis fidei. Matth̓. 15. Irritum feciſtis mandatū dei. ꝓpter traditionē veſtrā. Sed ſeruanda ſunt que ordinā tur ad mādata dei. Act̉. 16. Paulus docebat vt tenerēt traditiones ⁊ documenta que erant decreta ab apl̓is ⁊ ſe nioribus qui erant hieroſolymis ⁊c. Et has traditiones duplicit̓ ediderūt. quaſdā verbis vn̄ dicit. Per ſermo nem. Quaſdā in ſcripturis. Ideo addit. Siue ꝑ epiſto lam. Unde patet ꝙ multa in eccleſia non ſcripta ſunt ab apl̓is docta. ⁊ ideo ſeruanda ſunt. Nam multa ẜm iudi cium apl̓oꝝ melius erat vt occultarent̉ vt dicit dionyſiꝰ Unde apl̓us 1. Corin. 10. dicit. Cetera cum venero diſ ponam. ¶ Deinde ponit orationē ibi. Ipſe aūt dominꝰ noſter ieſus chriſtus ⁊c. Quaſi dicat. Sic moneo. ſed ni hil valet niſi aſſit diuinū auxilium. Et ideo ponit primo duplex dei beneficiuꝫ. Primū eſt amor eius ad nos quo alia nobis impendit. Ideo dicit. Dilexit nos ⁊c̄. Scd̓m eſt ſpūalis conſolatio ibi. Et dedit conſolationē eterna 2. corin. 1. Qui conſolat nos in omni tribulatione nr̄a. Eſa. 40. Conſolamini conſolamini popule meꝰ dicit do minus deus veſter ⁊c. Et dicit conſolationē eternam ſcꝫ contra omnia mala īminentia ⁊ futura. Et iō expectamꝰ ſpem bonā id eſt bonoꝝ eternoꝝ infallibilitateꝫ. 1. Pe. 1. Qui ẜm magnam miſericordiā ſuam regenerauit nos in ſpem viuam. Et hoc in gratia ſcꝫ ꝑ quaꝫ ſperamus cō

epiſtolamI ad MeſſaloniceNES r
LII.
ſequi vitā eternā Ro. 6. Gr̄a dei vita et̓na. ¶ Petit aūt ꝯ eis exhortationem que eſt monitio ducens animū ad volendum. Et hāc poteſt facere homo exterius ſed non eſſet efficax niſi eēt interiꝰ ſpūs dei. Un̄ dicit. Exhortet̉ corda veſtra id eſt inſtiget Oſee. 2. Inducaꝫ eam in ſo litudinem et loquar ad cor eius ⁊c. Item petit confir mationem. Vnde dicit. Et confirmet. psͣ. Confirma hoc deus qd̓ operatus es in nobis ⁊c. Quaſi dicat. Exhorte tur ꝑ gratiam vt velimus. ⁊ confirmet vt efficaciter veli mus. Et hoc in omni opere bono et ſermone. Precedit opus ſermonē. quia cepit ieſus facere ⁊ docere Act̉.1. Capitulū tertiū. Ecetero fratres orate pro no bis vt ſermo dei currat et cla rificetur ſicut ⁊ apud vos: ⁊ vt liberemur ab importunis et malis hominibus. Non enim omniū eſt fi des. Fidelis autē deus eſt qui confirmabit vos: ⁊ cuſtodiet a malo. Confidimus auteꝫ de vobis fratres in domīo: quoniā quecūqꝫ precipimus ⁊ facitis ⁊ facietis. Dominꝰ aūt dirigat corda veſtra in charitate dei ⁊ pati entia chriſti. Denunciamus autē vobis fra tres in nomine domini noſtri ieſu chriſti: vt ſubtrahatis vos ab omni fratre ambulante inordinate et non ſcd̓m traditionem quam acceperunt a nobis. Ipſi enim ſcitis quēad modum oporteat imitari nos: quoniam nō inquieti fuimus inter vos: neqꝫ gratis pa nem manducauimus ab aliquo: ſed inlabo re ⁊ fatigatione nocte ac die operantes: ne quem veſtruꝫ grauaremus. Non quaſi non habuerimꝰ poteſtatē: ſꝫ vt noſmetipſos for mā daremꝰ vobis ad imitandū nos. Supra inſtruxit eos de futuris in nouiſſimus: hic inſtru it eos de quibuſdam que particulariter eis agenda erāt. Ubi pͥmo ponit̉ inſtructio. Secundo epiſtole concluſio. ibi. Ipſe autem deus pacis ⁊c. Item pͥmo monet qualit̓ ſe habeant ad ipſum. Secundo oſtendit quid de eis con fidat ipſe ibi. Fidelis aūt deus ⁊c. Tertio quomō ſe ha beant ad alios qui inordinate ambulant. ibi. Denuncia mus autē vobis ⁊c. Circa primū pͥmo ponit orationem. Scd̓o qͥd in oratione eſt petendū ibi. Vt ſermo ⁊cͣ. Di cit gͦ. De cetero ſcꝫ qꝛ eſtis ſufficienter inſtructi orate ⁊cͣ. Ro. 15. Obſecro igit̉ vos fratres ꝑ dominum noſtrū ie ſum chriſtuꝫ ⁊ per charitatē ſpūſſancti vt adiuuetis me in orationibus veſtris ꝓ me ad deum ⁊c. Et hoc eſt de bitum qꝛ curati habent curam vtilitatis gregis. Heb̓. 13 Mementote prepoſitoruꝫ veſtroꝝ qui vobis locuti ſunt verbum dei ⁊c. Secundo oſtendit quid petenduꝫ eſt vt ſcꝫ tollant̉ impedimēta predicationis. Et ideo dicit. Ut ſermo domini currat qꝛ nō poteſt totaliter impediri. ſed retardari. Ideo dicit currat. Col̓. 4. Orantes ſimul etiā ꝓ nobis vt dominus aperiat nobis hoſtiū ſermonis ad loquendum myſterium xp̄i ⁊c. Item vt clarificet̉ ſcꝫ per claram ⁊ lucidam expoſitionem apud rudes ⁊ ſapientes ſicut et apud vos. Roma. i. Sapientibus et inſipienti bus debitor ſum ⁊c. Prouer. 14. Doctrina prudentiuꝫ
facilis. Item per miracula que ſunt demonſtrationes fi dei. Eſt em̄ om̄is ſcientia clara ꝑ demōſtrationes. ⁊ hoc eſt orandum Act. 4. Da ſeruis tuis cum om̄i fiducia lo qui verbum tuū ⁊c. Item ſecundo orandum eſt ꝓ predi catoribus vt liberent̉ ab importunis ⁊ malis hominibꝰ ſcꝫ p̄ſeudo apl̓is qͥ ſunt importuni in diſputando. mali in ſeducendo. Vel a ꝑſecutoribus qͥ cogitauerunt iniquita tem in corde. Et ratio huius petitionis eſt: quia omniuꝫ non eſt fides. qꝛ licet videant̉ habere eam: non tamē ha bent veram Eſa. 53. Domine quis credidit auditui no ſtro. Ro. 10. Non om̄es obediunt euangelio. ¶ Deinde cum dicit. Fidelis ⁊c. ponit fiduciam quā habet de eis. Et pͥmo facit hoc. Secūdo orat ꝓ eis ibi. Dominus aūt ⁊c. Fiducia autē pendet ex deo qui gratiam pat ⁊ ex ho minibus qui ſunt liberi arbitrij. vt dirigant in gratia. Dicit pͥmo ex parte dei. Confido ꝙ orabitis ⁊ exaudie mini: qꝛ fidelis eſt dominꝰ. qui confirmabit in bonis que in vobis eſt operatus. 1. Pe. vltimo. Perficiet: cōfirma bit conſolidabitqꝫ ⁊c. Et cuſtodiet a malo culpe ⁊ pene. Si tn̄ in mala pene incidāt eſt eis in bonū: qꝛ diligētibꝰ deū oīa cooperant̉ in bonuꝫ ⁊c. vt dicit̉ Ro. 8. Secūdo ex parte eorum dicit. Conſidimus ⁊c. ſcꝫ ex gratia quaꝫ accepiſtis. ſed in deo non in virtute veſtra Heb̓. 6. Con fidimus aūt de vobis dilectiſſimi meliora ⁊ viciniora ſa lutis. ⁊c. Quoniā quecūqꝫ precipimꝰ ⁊c. id ē quoniā ꝑſe uerabitis Exo. 24. Omnia verba que locutus eſt domi us faciemus. ¶ Deinde cum dicit. Dominus ⁊c. ꝓ eis orat dicens. Dominꝰ autē dirigat ſcꝫ vt ꝑueniatis: Eſt autē homīs animū preparare: ⁊ dn̄i linguam gubernare vt dicit̉ ꝓuer. 16. Et paulo poſt. Cor hominis diſponit viā ſuā. ſed dn̄i eſt dirigere greſſus eius ſcꝫ ad deſtina tum brauium. Et ideo dicit. Dirigat corda non ſolū ex teriora opera. ⁊ hoc in charitate. Duo aūt ſunt ꝑ que in via ſalutis incedimus ſcꝫ bona que facimus ⁊ mala que ſuſtinemus. Sed opera non ſunt bona niſi directa in fi nem charitatis. 1. Ti. 1. Finis precepti eſt charitas ⁊cͣ. Item nec patientia niſi per xp̄m Luc. 21. In patientia veſtra poſſidebitis animas veſtras ⁊c. Matth̓. 5. Bea ti eritis cum maledixerint vobis homines ⁊c. Et ideo di cit. In patientia chriſti id eſt tolerantia malorum ꝓpter xp̄m vel ad exemplum eius. 1. Pe. 2. Chriſtus paſſus ē ꝓ nobis vobis relinquens exemplum ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Denunciamus ⁊c. oſtendit quō ſe habeant ad ho mines inordinatos. Et pͥmo ꝓponit edictum. Secundo exponit ibi. Ipſi em̄ ⁊c. Tertio oſtendit neceſſitatē edi cti ꝓponendi ibi. Audiuimus ⁊c. Dicit ergo. Sic vos viuitis ⁊ ſic confido. Sed qꝛ ſunt quidam mali inter vos denunciamꝰ ſcꝫ perfectis. In nomine ⁊c. Hoc em̄ ad p̄ latum pertinet Eſa. 58. Annuncia populo meo ſcelera eorum. ⁊ domui iuda peccata eoꝝ ⁊c. Ezech̓. 3. Sangui neꝫ illius de manu tua requirā. ¶ Et ſequit̉ edictum di cens. Vt ſubtrahatis ⁊c. Ex hoc introductū eſt in eccle ſia ꝙ mali vitent̉ ⁊ hoc ne infirmiores ex eorum conſor tio maculent̉ Ecc̄. 13. Qui tetigerit piceꝫ inqͥnabit̉ ab ea I. corin. 5. Modicum fermentū totam maſſam corrūpit. Item ad ſanationem peccantis vt confuſio cedat ei in ſa lutem Eccͣ. 4. Eſt confuſio adducens peccatū ⁊ eſt confu ſio adducens gloriam. Nec hoc debet fieri paſſim: ſed cū deliberatiōe ⁊ maturitate. 1. Corin. 5. Congregatis vo bis ⁊ meo ſpiritu cum virtute dn̄i ieſu tradere huiuſmo di ſathane in interitū carnis ⁊c. Et ſic hic dicit̉. Vt ſub trahatis ⁊c. Nec debet fieri excōmunicatio niſi ꝓ aliquo peccato. qꝛ hic dicit̉ inordinate ⁊c. Et hoc eſt qn̄ aliqͥd ē ẜm ſe malum et contra ordinem iuris naturalis vt gloſa exponit. 1. Corin. 14. Vt omnia honeſte et ẜm ordinem fiant in vobis Ro. 13. Oīa que ſunt a deo ordinata ſunt A
M ij

Explanatio ſancti Thome
Uel qꝛ eſt ꝓhihitum ⁊ contra doctrinam eccleſie. Unde dicit. Et non ẜm traditionē ⁊c̄. Supra ſcd̓o huius. Te nete traditiones quas didiciſtis ſiue per ſermonem ſiue ꝑ epl̓am noſtram. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Ipſe em̄ ⁊c. expo nit ꝙͣtum ad vltimū qd̓ dixerat ſcꝫ ẜm traditiones oſten dens q̄ ſit traditio hec ⁊ quō acceperunt ab ipſo. Eſt aūt hec traditio vt non eſſent ocioſi vel curioſi. Et pͥmo oſtē dit quomō acceperunt verbo. Secūdo quomō exemplo. Item pͥmo oſtendit ꝙ vitauit inquietudineꝫ. Secundo quomō. Tertio aſſignat cauſam. Dicit ergo. Traditio nem quā acceperunt ſcitis ⁊c. quia prelati ſunt imitandi non in oībus: ſed in his que ſunt regula chriſti. 1. Coꝝ. 4. et. II. Imitatores mei eſtotē ſicut ⁊ ego xp̄i ⁊c. Et in quo? quoniā non inquieti fuimus inter vos. Erant eniꝫ theſſalonicenſes valde liberales.i. theſſal̓. 4. De chari tate fraternitatis non neceſſe habemus ſcribere vobis. ipſi enim didiciſtis ⁊c. Et hac ratiōe pauperes ocioſe vi uebant ⁊ ex ocio dabant ſe operibꝰ indebitis nec ꝑtinen tibus ad eos. Et hoc erat inqͥetudo. Et ideo dicit. Qm̄ non inquieti ⁊c. 1. theſſal̓. 4. Operam detis vt qͥeti ſitis ⁊c. ¶ Itē neqꝫ gr̄as ⁊c. qꝛ operibꝰ manuū operabat̉ act̓. 20. dicit̉. Ipſi ſcitis quoniā ad ea que mihi opus erant ⁊ his qui mecuꝫ ſunt miniſtrauerūt manꝰ iſte. Et ꝓuer. vltimo. Panem ocioſa non comedit. Numeri. 16. Tu ſcis qꝛ nec aſellum quidē vnꝙͣ acceperim ab eis ⁊cͣ. Sꝫ in labore ⁊ fatigatione. Nō parum ſed nocte ⁊ die id eſt continue. qꝛ aliquādo oportebat eum predicare ⁊ doce re ⁊ reſiduum ponebat in labore. ¶ Ne quem veſtrū. 2. Corin. 12. Quid eſt qd̓ pre ceteris minus habuiſtis niſi ꝙ nō grauaui vos. ¶ Deinde cum dicit. Non qͣſi nō ⁊c. aſſignat cauſam ſui operis manualis. Vbi excludit pͥmo cauſam falſam. Secundo ponit veram. Falſa quid ē cau ſa eſſet ſi qͥs diceret ꝙ ei non liceret accipere ab eis ſum ptus. Et ideo dicit. Non quaſi ⁊c. īmo habuimus pote ſtatem viuendi de ſumptibus fidelium.j. Corin. 9. Qui altario deſeruiūt cum altari participant. Matth̓. j0. Di gnus eſt operarius cibo ſuo. j. corin. 9. Sic ⁊ dn̄s ordi nauit his qui euangelium annūciant de euangelio viue re. Et ſic ex euangelio ſunt duo genera hominū poteſta tem habentiuꝫ viuere de ſumpticus qui ſcꝫ altari deſer uiunt vt predicatores. ¶ Deinde cum dicit. Sed vt nos ⁊c. ponit veram cauſam. Nam duplicē cauſaꝫ inuenimꝰ quare apl̓us manibus laborauit. Una apud corinthios Alia hīc. Illi em̄ erāt auari ⁊ grauati ſicut ibi dicit̉. Cau ſa autem quare laborauit hic fuit horum ocium. Et ideo dicit. Vt nos eſſemus in forma ſcꝫ laborandi. 1. Ti. 4. Exemplum eſto fidelium in verbo. in conuerſatione. in charitate. in fide. in caſtitate. 1. Pe. 5. Forma facti gre gis. Alia cauſa ponit̉ in gloſa. 1. corin. 4. ſcꝫ quādo nō inuenimus qui det nobis ⁊ tunc laborabat. Quarta cau ſa erat vt ſicut monachi egypti nō eſſent ocioſi. Ecc̄. 33. Multam maliciaꝫ docuit ocioſitas ⁊c. Unde qui nō ha bent exercitium vel officij vel ſtudij vel lectionis peri culoſe viuūt ocioſi. Lectioſecunda Am cum eſſemꝰ apud vos. hoc de nunciabamus vobis: quoniam ſi n quis non vult operari: nec mandu cet. Audiuimus enim inter vos quoſdā am bulantes inquiete: nihil operantes: ſed cu rioſe agentes. His auteꝫ qui eiuſmodi ſunt denunciamus ⁊ obſecramus in domīo ieſu chriſto vt cum ſilentio operantes ſuū paneꝫ
manducent. Uos auteꝫ fratres nolite defi cere benefacientes. Ꝙ ſi quis non obedie rit verbo noſtro: per epiſtolam hanc notate ⁊ non cōmiſceamini cum illo vt confundat̉ Et nolite quaſi inimicum exiſtimare: ſꝫ cor ripite vt fratrem. Ipſe autem deus pacis det vobis pacem ſempiternam in omni lo co. Dominus ſit cum omnibus vobis. Sa lutatio mea manu pauli quod eſt ſignuꝫ in om̄i epl̓a Ita ſcribo. Gratia dn̄i nr̄i ieſu xp̄i cum om̄bus vobis Amen. Supra oſtendit apl̓us quid eis ſuo exemplo tradidit: vt ſcꝫ non eſſent inquieti ſed vt operarent̉: hic oſtēdit quō hoc preſens verbis ⁊ factis tradidit. Vnde dicit. Cū eſ ſemus ⁊c. Quaſi dicat. Vt formā daremus vobis: feci mus qd̓ docuimus: qꝛ hoc denunciabamus. Quoniā ſi quis ⁊c. Hec verba ſicut dicit gloſa ⁊ auguſtinus in li bro de operibus monachorum quidam peruertebant ꝙ non ſit licitum ſeruis dei manibus operari. propter hoc dicit̉ Matth̓. 6. Nolite ſolliciti eſſe ⁊c. Nam dicunt hāc operationem pertinere ad ſollicitudinē victus. ⁊ ꝓpter hoc iſtud referebant ad ſpūalia opera. Quaſi dicat. Si quis non vult facere opera meritoria ⁊ ſpūalia non eſt di gnus manducare. Sed hoc eſt contra intentionē apoſto li qui dicit. Denunciabamus nos ſic feciſſe ſcꝫ in labore ⁊ fatigatione. Sed quid eſt quoniā ſi quis non vult ⁊c. Eſt ne hoc conſiliū vel preceptū? Et videt̉ eſſe preceptū qꝛ infra dicit̉. Si quis nō obedierit verbo nr̄o ⁊c̄. Ergo omnes obligat. Ergo omnes tenent̉ manibus operari. Qui igit̉ non operat̉ manibus ſed ſtat ocioſus peccat mortaliter. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ eſt preceptū. ſed aliquid precipit̉ dupliciter. ſimpliciter vel ſub conditio ne. Simpliciter precipit̉ quod ꝑ ſe eſt neceſſarium ad ſa lutem. ⁊ hec ſunt opera virtutum. Sub conditione vero vt quando talis eſt caſus ſine quo preceptum ſeruari nō poteſt. Precipitur autē homini ꝙ corpus ſuū ſuſtentet Als enim eſt homicida ſuijpſius. Gen̄. 2. De om̄i ligno paradiſi comede ⁊c. Ex p̄cepto ergo tenet̉ homo corpus ſuum nutrire. Et ſimiliter ad omnia ſine quibus corpus non poteſt viuere tenemur. Unde quicūqꝫ nō habet al̓s vnde corpus ſuſtentet licite: vel poſſeſſiōe vel licito ne gocio: tenet̉ laborare ne furet̉. Eph̓. 4. Qui furabat̉ iaꝫ non furet̉. magis autē laboret operando manibꝰ ſuis ⁊cͣ Eſt ergo preceptum quādo aliter non poteſt licite viue re. Vnde dicit. Si quis non vult operari nec manducet Eſt ergo duobus modis neceſſarium vt homo poſſit mā ducare ſcꝫ vel ꝙ habeat poſſeſſionem: vel ꝙ licite ꝓcu ret. psͣ. Labores manuum tuarum qꝛ manducabis ⁊c̄. 1. theſſal̓. 4. Operamini manibus veſtris ſicut precepimꝰ vobis ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Adiuuimꝰ ⁊c. ponit ne ceſſitatem huius precepti. quia apoſtolus dixit hoc non tam ex officio docentis ꝙͣ ꝓpter vitiuꝫ gentis. Ideo pri mo ponit culpam que inducit ueceſſitateꝫ p̄cepti. Scd̓o adhibet remedium ibi. His autē qui ⁊c. Dicit ergo. Au diuimus ⁊c. Quaſi dicat. Ideo non occulto hoc prece ptum: qꝛ audiuimus quoſdam ⁊c. Anima em̄ hominis ſemper oportet ꝙ circa aliquid occupetur. ⁊ ideo neceſſe eſt ꝙ ocioſi inquietudinem patiant circa illicita.j. theẜ. 4. Operā detis vt quieti ſitis ⁊c. Et addit. ¶ Sed curi oſe ſcꝫ de negocijs aliorum. ꝓuer. 21. Deſideria occidūt pigrum. ¶ Deinde adhibet remedium cum dicit. His qͦ autē ⁊cͣ. Et pͥmo ex parte peccantium. Secundo ex ꝑte

in epiſtolam Tad Timotheum I
alioꝝ ibi. Uos autē ⁊c. Dicit ergo. His qui ſunt huiuſ modi denunciamus ſeuere vt prelatus. obſecramus aūt charitatiue vt pater eorum. panem ſuum non alienum: ſed debitum ſibi ſcꝫ licite acquiſitum cum ſilentio id eſt ſine inqͥetudine non diſcurrendo E.ſa. 30. Cultꝰ iuſticie ſilētiū Eze. 33. Multā maliciā docuit ocioſitas. ¶ Dein̄ cū dicit. Vos aūt ⁊c. ex parte alioꝝ nō peccantiū duplex adhibꝫ remediū. Primo ſcꝫ ꝙ non ceſſent benefaciēdo. Scd̓o ꝙ illos corripiant ibi. Ꝙ ſi quia ⁊c. Dicit ergo. Uos aūt ⁊c. Quaſi dicat. Nolite deficere benefaciendo licet ocioſi abutantur Gal̓. 5. Bonum facientes non de ficiamus ⁊c. Et hoc neceſſarium eſt etiam ſi operent̉ ma nibus ⁊ non deeſſet eis aliqͥd. qꝛ neceſſaria eſt alijs ſub uentio. ¶ Deinde cū dicit. Ꝙ ſi quis ⁊c. innuit ꝙ cor rigant̉. Et pͥmo oſtendit quo ordine puniant̉. Secundo oſtendit effectum pene ibi. Vt confundant̉. Tertio fineꝫ ibi. Et nolite ⁊c. In ordine vero pͥmo ponit culpā. Se cundo eius manifeſtationem. Tertio eius punitionem. Culpa eſt inobedientia. ⁊ ideo dicit. Ꝙ ſi quis non obe dierit. 1. Reg. 15. Quaſi peccatū ariolandi eſt repugna re ⁊ quaſi zelus idolatrie nolle acquieſcere. ¶ Manife ſtatio ⁊ conuictio ponit̉ cum dicit Hnuc ꝑ epiſtolam no tate id eſt manifeſtate ꝑ veritatis inquiſitionē. Ioh. 29: Cauſā quā neſciebā diligentiſſime īueſtigabā. ¶ Pena eoꝝ eſt ſententia excōmunicationis. Un̄ dicit. Et nō con miſceamini cum illo. 1. Corin. 5. Cum huiuſmodi nec ci bum ſumere. 2. Io. Nolite euꝫ recipere in domū nec aue ei dixeritis. Hic nota ꝙ excōmunicatio infligit̉ ꝓº inohe dientia. ⁊ debet tn̄ eſſe conuictus. Unde dicit. Si quis non obedierit. ꝑ epiſtolā veſtrā hunc notate id eſt ſignifi cate nobis vt puniat̉. ⁊ tamen vos interim ne cōmiſcea mini cum illo. Sed effectus pene eſt vt confundat ⁊ ex hoc reſipiſcat Eccͣ. 4. Eſt confuſio adducens peccatum ⁊ eſt confuſio adducens gloriam. ⁊c. Finis autē ⁊ inten tio debet eſſe eius correctio quaꝫ intendit charitas. Un̄ dicit. Et nolite ⁊c. quia nō debet fieri ex liuore odij. ſed ex ſtudio charitatis. Quaſi dicat. Ꝙ ipſum vitatis non fiat ex odio inlmicitie Matth̓. 5. Diligite inimicos ve ſtros. benefacite his qui oderunt vos. ⁊c. Et ideo dicit. Sed corripite vt fratrē. In quo oſtendit̉ charitas. psͣ. Ecce ꝙͣ bonum ⁊ ꝙͣ iocundum habitare fratres in vnū. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Ipſe autem ⁊c. concludit epiſtolā. Et pͥmo ponit̉ cōcluſio. Secundo ſalutatio que eſt quaſi epiſtole ſigillum ibi. Salutatio ⁊c. Iterū pͥma in duas. qꝛ eis pͥmo optat dona dei. Secundo ipſum deum ibi. Dominus ſit ⁊c. Quantū ad pͥmum dicit. Ipſe ⁊c. Deꝰ dicit̉ eſſe pacis ꝙͣtū ad duo. Pax eī ꝯſiſtit ī duobꝰ vt ſcꝫ homo concordet ad ſeipſum ⁊ ad alios. Et neutrum po teſt haberi ſufficienter niſi in deo. qꝛ ſibi non concordat ſufficienter niſi in deo et minus alijs. quia tunc affectuſ hominis concordat in ſeipſo: qn̄ qd̓ videt̉ ẜm vnum ſuffi cit ꝙͣtum ad om̄es qd̓ nihil poteſt eſſe niſi ꝑ deum. psͣ. Qui replet in bonis deſideriū tuū. Quecūqꝫ em̄ alia p̄ ter deum non ſufficiunt ad om̄es: ſꝫ deus ſufficit Io. 16 In me paceꝫ habebitis ⁊c. ¶ Item hoīes nō vniunt̉ int̓ ſe niſi in eo qd̓ ē cōmune inter eos. ⁊ hoc eſt maxīe deꝰ. Et ideo dicit. Deus pacis det non pacem temporalem: ſed ſempiternā id eſt ſpiritualeꝫ que hic incipit ⁊ ibi per ficitur. psͣ. Qui poſuit fines tuos pacem Et hoc in omni loco. et in toto mundo apud fideles. ¶ Quantum ad ſe cundum dicit. Dn̄s ſit ⁊c. qꝛ nihil aliud bene habet̉ niſi ipſū habeat̉ ꝑ fidem ⁊ charitatē. ¶ Salutatio hoc dicit ꝓpter infideles ꝑuertentes epl̓as eius. Gal̓. vltimo. Ui dete qualibꝰ lr̄is ſcripſi vobis manu mea ⁊cͣ. Quod eſt ſignū ⁊c. Gratia gratuitum donū dei qd̓ gratos vos red dit deo ⁊c. Io. 1. Gratia ⁊ veritas ꝑ eſum chriſtū facta ē.
ſuꝑ epiſtola ſecunda ⁊ vltima glorioſi apl̓i ſancti Pauli ad Theſſalonicenſes. Incipit deuotiſſima poſtilla eiuſdem ſan cti doctoris Thome aquinenſis ordinis fra trum p̄dicatorū ſuper pr̄i ma epiſtola eiuſ dem ſanctiſſimi Pauli apl̓i ad Timotheū Prologus. Manu dei poteſtas terre: et exe crabilis om̄is iniqͥtas gen tium ⁊ vtilem rectorē ſuſ citabit in tempore ſuper il lā Ecc̄. 10. Hec verba ma terie huius epiſtole cōue I niunt. Prius em̄ inſtru xit eccleſiam ī his que ad aius vnitatem pertinent: Hic inſtruit ipſos rectores eccleſie qui ſunt quaſi pͥnci palia mēbra eius. Circa quod videnda eſt iſta inſtructio ⁊ vtilitas. Inſtructio ē ī deo: qꝛ In manu dei ⁊c. Et hoc tripliciter. qꝛ ab ipſo exorit̉. Ro. 13. Non eſt poteſtas ni ſi a deo. Item ꝙ ẜm deuꝫ debet regulari. ꝓuer. 8. Per me reges regnant ⁊ conditores legum iuſta decernunt. ⁊c. Item qꝛ ẜm dei diſpoſitionē eoꝝ poteſtas fundatur. Dan̄. 2. Et ipſe mutat tempora ⁊ etates: tranſfert regna atqꝫ cōſtituit ⁊c. Item vtilitas eoꝝ on̄dit̉: qꝛ eſt ad cohi bendā neqͥtiam hoīm. qꝛ execrabilis oīs iniqͥtas gentiū. infra. 1. Iuſto non eſt lex poſita. Rectores legis triplici ter dn̄t ſe habere ad mala. Prīo vt ea corde odio hēant 2. Machab̓. 3. Aīo odio habentes mala ⁊c. Secundo vt ꝓhibeāt ea ne fiant. ꝓuer. 20. Rex qͥ ſedet in ſolio iudi cij diſſipat om̄e malū intuitu ſuo. Tertio vt facta puni ant Ro. 13. Miniſter em̄ dei ē vindex in iram ei qͥ male agit. Tertio videnda eſt vtilitas ibi. Vtileꝫ rectorē ⁊c. Et ad tria ē vtilis rector q̄ notant̉ Eccͣ. 49. Ioſeph pͥn ceps frūm firmamentū gentꝭ rector fr̄um. ſtabilimentū ppl̓i. Primo pͥnceps fr̄um vt gentē ſuſtentet ꝑ potētiā Eſa. 19. Et rex fortis dn̄abit̉ eoꝝ ⁊cͣ. Rector fr̄m dirigē do ꝑ ſapīaꝫ. Eſa. 32. Prīceps ea q̄ ſunt digna pͥncipe cō gitabit ⁊c. Eccͣ. 10. In medio fratrū rector illoꝝ. Stabili mentū populi vt cohibeat ab iniuſtis ꝑ iuſticiā. psͣ. Tu ppl̓m humilē ſaluū facies ⁊ oculos ſuꝑboꝝ humiliabis ⁊c. Et ſic patet materia haꝝ epl̓aꝝ. qꝛ eſt ad inſtructionē rectoꝝ populi fidelis in qͦ quidā preferunt̉ in ſpūalibꝰ ſi cut prelati eccleſiaꝝ qͦs pͥmo inſtruit. Quidā vero in tē poralibꝰ qͦs. 2º monet. Et hoc ī epl̓a ad philem̄. Circa pͥ mū tres ſunt epiſtole ẜm tria q̄ cōpetūt p̄lato: quoꝝ pri mū eſt vt gubernet populū. Scd̓m vt ꝓ populo ſubdito patiat̉. Tertiū vt malos coherceat. Primū in pͥma ad Timotheū. Scd̓m in ſecūda vbi agit de martyrio. Ter tiū in epl̓a ad thitū vbi agit ac docet quō vitet hereticos vt etiā patet in argumētis epl̓aꝝ. Capitulū primū. Aulus apl̓us ieſu xp̄i ẜm imꝑiuꝫ dei ſaluatoris nr̄i ⁊ xp̄i ieſu ſpei nr̄e Timotheo dilecto filio in fi de. Gr̄a ⁊ miſcd̓ia ⁊ paxͣ a deo pa tre ⁊ xp̄o ieſu dn̄o nr̄o.
M iij

Explanatio ſancti Thome
Diuidit̉ hec epl̓a in ſalutationē ⁊ epl̓arem narrationem ibi. Sicut rogaui ⁊c. Circa primū tria facit. qꝛ pͥmo po nitur ꝑſona ſalutās. Secūdo ꝑſona ſalutata. Tertio bo na optata. Deſcribit aūt ꝑſonā ſalutantē pͥmo ex nomīe Pauli qd̓ conuenit auctoritati ꝓpt̓ duo. In apl̓atū em̄ duo ſunt ſcꝫ altitudo ptātis ad quā exaltant̉ humiles.1. Reg. 13. Cum eſſes ꝑuulꝰ in oculis tuis. caput in tribu bus iſrael factus es. Et paulus dicitur modicus. Item claritas ſapiētie. ⁊ hanc dominꝰ prebet paruulis Mat. II. Reuelaſti ea paruulis ⁊c. Secundo ex auctoritate: qꝛ apl̓us id eſt miſſus Io. 20. Sicut miſit me pr̄..i. coꝝ. 9. Signaculū apl̓atus mei vos eſtis in dn̄o. Tertio ex ori gine huiꝰ auctoritatis. Un̄ dicit Ieſu xp̄i ẜm imꝑiū dei. ⁊c. Act. 13. Segregate mihi barnabā ⁊ ſaulū in opꝰ qd̓ aſſumpſi eos ⁊c. 1. Reg. 13. Queſiuit ſibi dn̄s virū iuxta cor ſuuꝫ ⁊c. Ex quo patet ꝙ prelati ex neceſſitate p̄cepti tenent̉ ad ea que ſunt ꝓprij officij 1. Corin. 9. Ue mihi em̄ eſt ſi non euangelizauero. Et ieſu qui eſt ſpes noſtra vt ad eū veniamꝰ. Phil̓. j. Deſideriū hn̄s diſſolui ⁊ eſſe cum xp̄o ⁊c. Uel ſpei nr̄e: qꝛ ꝑ ip̄m ſperamꝰ adipiſci bo na eterna. 1. Pe. j. Regenerauit nos in ſpem viuaꝫ ⁊c. Ro. 15. Per ꝯſolationē ſcpͥturaꝝ ſpem hēamꝰ. ¶ Per ſonā ſalutatā deſcribit tripl̓r. Prīo ex noīe cū dicit Ti motheo de qͦ Act̉. 16. Item ex affectione dicens dilecto. Phil̓. 2. Neminē habeo tam vnanimē ⁊c̄. Iteꝫ ex filia tione dicens. Filio meo in fide ſcꝫ a ſe conuerſo. 1. Corī. 4. Miſi ad vos timotheū filiū meū chariſſimū ⁊ fideleꝫ in dn̄o ⁊c. ¶ Cunc aūt pͥmo ponit bona optata. Et ſcd̓o oſtendit a quo ſunt. Sciendū eſt aūt ꝙ in alijs epiſtolis duo ponunt̉: hic tria: qꝛ p̄ lati pluribꝰ indigent. Et ideo dicit. Miſericordia hic ⁊ gr̄a pͥmo ſibi: et inde alijs. Et ſumit̉ hic miſcd̓ia ꝓ remiſſione pctōꝝ: qꝛ hec eſt ex dei miſericordia: gr̄a vero ꝓ munere gr̄aꝝ qͦ indigent prela ti. Uel gr̄a ſicut in alijs ꝓ gr̄a iuſtificante: ſed miſericor dia ꝓ munere diuino in ſpūalibꝰ cariſmatibus exaltante Gap. 4. Gr̄a dei ⁊ miſericordia in ſanctos eius: ⁊ reſpe ctus in electos illius. Et pax ſcꝫ tecum. ⁊ ꝑ te alijs. psͣ. Guſcipiant montes pacem. Sed vnde? A deo: vt dent populo Iac. 1. Om̄e datū optimū: ⁊ om̄e donum ꝑfectū deſurſum eſt deſcendēs a pr̄e luminū ⁊c. Et xp̄o ieſu do mino noſtro ſcꝫ ꝑ quē maxima nobis ⁊ p̄cioſa ꝓmiſſa do nauit. 2. Pe. 1. Lectio ſecunda. Icut rogaui te vt ramaneres ephe ſi cū irem in macedoniā vt denunci ares qͥbuſdā ne aliter docerēt neqꝫ intenderent fabulis ⁊ genealogijs intermi natis: q̄ q̄ſtiones preſtant magis qͣꝫ edifica tionē dei q̄ eſt in fide. Finis aūt p̄cepti eſt charitas de corde puro ⁊ conſcientia bona: ⁊ fide non ficta. Hic incipit epl̓aris narratio. ⁊ eſt hec epl̓a qͣſi paſtoralis regula quam apoſtolꝰ tradit timotheo inſtruens de om nibus que ſpectant ad regimē p̄latoꝝ. et eo ordine quo debet eſſe intentio. Primo gͦ inſtruit eum de ſpūalibus miniſtrādis. Scd̓o ditꝑalibꝰ in. 4º. ca. ibi. Spūs aūt ⁊cͣ Item ad prelatū ꝑtinet pͥmo ꝙ doceat de forma fidei: ne fides ſubditoꝝ corrumpat̉ Luc. 22. Ego rogaui ꝓ te vt non deficiat fides tua. ⁊ tu aliqn̄ conuerſus confirma fra tres tuos. Secūdo vt inſtruat eos de ꝑtinentibꝰ ad cul tum dei: qd̓ non poteſt eſſe niſi fides ſit recta. Ideo pͥmo inſtruit de fide. Scd̓o de cultu dei. 2º. ca. ibi. Obſecro igit̉ ⁊c. Tertio agit de inſtructione officioꝝ eccleſiaſticorū in tertio capitulo ibi. Fidelis ſermo. Sciendū ē aūt ꝙ in pͥmitiua eccl̓ia error fuit ꝑiculoſus quorundā dicē tium legalia debere ſeruari ſimul cum euangelio. quod apl̓us excludit pͥmo oſtēdens legis conditionē. Secun do ꝓbat ꝑ experimentū in ſeipſo ibi. Er̄as ago ⁊c. Cir ca primū tria facit. qꝛ pͥmo oſtendit qͥd de lege ſit repudi andum. Secūdo qͥd in ea acceptandū ibi. Finis aūt p̄ ce pti ⁊c. Tertio concludit legis conditionē ibi. Scimꝰ aūt qꝛ ⁊cͣ. Repudiandū eſt aūt in lege qd̓ alij male addide derunt nō qd̓ a deo eſt datum niſi iam ẜm carnalē intel lectum. Et pͥmo docet falſas fabulas ⁊ traditiones eſſe repudiādas. Secundo rōem aſſignat ibi. Que queſtio nes ⁊cͣ. Dicit ergo. Dico ꝙ debes facere ſicut rogaui te cum tn̄ poſſem imperare Ecc̄. 32. Rectoreꝫ te poſuerūt: noli extolli. eſto in illis quaſi vnus ex illlis ⁊c. ¶ Ut de nuuciares quibuſdā. Uel aliter duo ꝑtinent ad prelatuꝫ vt cohibeat docentes falſa. Et ideo dicit. Ne aliter doce rent. Gal̓. 1. Si qͥs vobis euangelizauerit preter id qd̓ ac cepiſtis anathema ſit. Deut̓. 4. Non addetis ad verbū quod ego loquor vobis neqꝫ auferetis ex eo. Secūdo vt ſi contingat ꝙ aliqͥ falſa docerent ꝓhibeat populū ne eis intendant. Unde dicit. Neqꝫ intendant ⁊c̄. Fuerūt aūt quidā heretici qͥ deteſtantes vetus teſtamētū exponebāt ꝙ apl̓s ip̄m repudiabat deridēdo hiſtorias eiꝰ dicēs. Fa bulis ⁊ genealogijs interminatis ⁊c. Cōtra qd̓ dicit au guſtinꝰ ꝙ apl̓us vtit̉ hiſtorijs ⁊ genealogijs veteris te ſtamēti. Gal̓. 4. Abraā duos filios habuit ⁊c. Si gͦ re ꝓbaret non eis vteret̉. Dicit gͦ fabulas non datā legem in ſcpͥtis: ſed in ore ſcꝫ thalmuth nō que moyſes ore tra didit ſed que alij addiderūt: vt ſunt ſtulte fabule ſcꝫ ꝙ adam habuit aliam vxorem ex qͣ dicunt natos demones Matth̓. 15. Irritum feciſtis mandatū dei ꝓpter traditio nem veſtrā. 2. Ti. 4. Ad fabulas aūt cōuertent̓. ¶ Ra tio huius eſt qꝛ preſtant queſtiones id ē contentiones. ⁊ Ti. 2. Noli verbis contendere ꝓuer. 20. Honor eſt ho mini qͥ ſe ſeꝑat a cōtentiōibꝰ ⁊c̄. ¶ Quā edificatiōꝫ dei q̄ eſt ꝑ fidē ⁊ in fide qn̄ ſcꝫ aliqͥs eſt ꝯfirmatus in veritate fi dei ad qd̓ debet oīs doctrina tendere. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Finis aūt ⁊c. on̄dit qͥd d̓ lege ſit tenēdū. Et circa hoc duo facit. qꝛ pͥmo oſtendit hoc. Scd̓o qd̓ ꝑiculuꝫ eſt his qͥ hoc nō tenent ibi. A qͥbuſdā ⁊c. Circa pͥmum ſciendū eſt ꝙ lex vetus dicit̉ lex mandatoꝝ. qꝛ mandatis ⁊ p̄ce ptis ꝯtinet̉. Eph̓. 2. Legē mandatoꝝ decretis euacuās Illud gͦ ad qd̓ ordinant̉ oīa mādata legis eſt p̄cipue te nendū: hoc aūt ē charitas Mat. 22. Diliges deū tuum ex toto corde tuo ⁊c. Et paulopoſt. In his duobꝰ mādatꝭ vniuerſa lex pēdet ⁊ ꝓph̓e. Sꝫ quo charitas ē finis p̄ce pti? Ad hoc ſciendū duo ſūt ꝯſiderāda. Prīo ꝙ oīa p̄ce pta legꝭ ſunt de actibꝰ virtutū. ⁊ ꝙ ꝑ oēs actus virtutuꝫ ordinat̉ hō vnꝰ ad aliū. Secūdo ꝙ obiectū vnius virtu tis eſt finis alteriꝰ. qꝛ qn̄cūqꝫ vna potentia eſt circa ali quē finē: ad illā ordinant̉ oīa q̄ ſunt eiuſdē ſicut ad finē. ſicut frenefactua ad equeſtrē. qꝛ officiū eq̄ſtris ē eiꝰ finis. hec aūt ad ducē. Uirtutes aūt theologice vltimū fine ha bēt ꝓ obiecto. Alie aūt ſunt circa ea q̄ ſunt ad finē. Uir tutes gͦ oēs reſpiciūt theologicas ſicut finē. Int̓ theolo gicas vero illa plus habet de ratiōe finis que ꝓpinquiꝰ ſe habet ad vltimū finem. Fides autē oſtendit eum. ſpeg facit tendere in eum. charitas vnit. Ergo oēs ordinant ad charitatē. Et ſic dicit̉ charitas finis p̄ceptoꝝ. Sꝫ cuꝫ ea q̄ ſunt ad finem diſponūt ad finē. precepta aūt ſunt ad charitatem ideo diſponunt ad eam. Ideo dicit. De cor de puro. Ad hoc em̄ ꝙ cor ſit purum dant̉ precepta vir tutum quarum quedam ordinant̉ ad modum rectifican di paſſiones. quarum ſcilicet virtutum materie ſunt paſ ſiones. ſicut temperantia q̄ ordinat concupiſcentiā. mā

in epiſtolam Tad Timotheum I
ſuetudo iras. fortitudo tīores ⁊ audacias. Per has em̄ paſſiones turbat̉ puritas cordis. Et ideo iſte virtutes fa ciūt cor purū. Sed nūquid hoc requirit̉ ad charitatem? Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ ſic. qꝛ impoſſibile eſt ꝙ cor impurū ſit promptū ad charitatē: quia vnicuiqꝫ eſt dili gibile qd̓ ſibi eſt conforme. Cor impurū diligit illud qd̓ competit ei ẜm paſſionē. Ergo neceſſe eſt ꝙ ſit expeditū a paſſionibus. Cant. 1ꝰ. Recti diligūt te. Alie virtutes ſunt que rectificāt hominē ad ꝓximuꝫ ⁊ ex hoc ſequit̉ ꝙ habeat conſcientiā bonā: quia nō facit alteri qd̓ ſibi non vult fieri. Mat. 7. Oīa ergo quecūqꝫ vultis vt faciant vobis hoīes ⁊ vos facite illis ⁊c. Et ideo que cōtra pro ximū ſunt: ſunt cōtra conſcientiā. Qui ergo nō habue rit conſcientiā bonaꝫ nō poteſt deū pure diligere. qꝛ qui nō habet conſcientiā bonā timet penā. Timor autē non eſt in charitate ſed fugit deū ⁊ non vnit̉ ei. Et ideo pre cepta que ꝯſcientiā rectificant bene diſponunt ad chari tatē. Alie ſunt virtutes ad habendā verā fidem. ſcꝫ vir tutes quibus deū colimus. ſcꝫ latria ⁊ hmōi que ſunt or dinata ad remouendū errores ⁊ ad firmandū in cordibꝰ fidei firmitatē de deo. Qui em̄ non habent verā fidem: nō poſſunt deū diligere. qꝛ qui falſo credit de deo iā nō diligit deū. Non em̄ diligit qui nō credit. quia non figit̉ affectus niſi in illo qd̓ oſtendit intellectus. Et ideo que faciūt fidem bonā ordinantur ad charitatē. Et ideo dicit De corde puro qꝛ faciūt hoc. Math.§. Beati mūdo cor de qm̄ ipſi deū videbūt. ¶ De cōſcientia bona. 2ᵉ. coꝝ. 1ꝰ. Gloria noſtra hec eſt teſtimoniū conſciētie noſtre ⁊cͣ. Et fide nō ficta. id eſt vera. Et ideo virtutes ⁊ precepta ordinant ad finem qui eſt charitas. que ⁊ ſumitur ſcd̓m iſta tria ⁊cͣ. Lectio tertia. Quibus quidā aberrantes cōuer ſi ſunt in vaniloquiū: volentes eſſe legis doctores. nō intelligentes. ne qꝫ que loquūtur: neqꝫ de quibus affirmant Scimus aūt qꝛ bona eſt lex ſi quis ea legit time vtat̉. ſciētes hoc qꝛ lex iuſto nō eſt po ſita: ſed iniuſtis ⁊ nō ſubditis. impijs ⁊ pec catoribus. ſceleratis ⁊ cōtaminatis. patrici dis ⁊ matricidis. homicidis. fornicarijs. ma ſculoꝝ cōcubitoribus. plagiarijs. mendaci bus ⁊ periuris. ⁊ ſi quid aliud ſane doctrīe aduerſat̉ que eſt ẜm euangeliū glorie beati dei qd̓ creditū eſt mihi. Gratias ago ei qui me ꝯfortauit in xp̄o ieſu dn̄o noſtro: qꝛ fide leꝫ me exiſtimauit ponēs in mīſterio. Qui prius blaſphemus fui ⁊ perſecutor ⁊ cōtu melioſus: ſed miſericordiā dei ꝯſecutus ſuꝫ qꝛ ignorās feci in incredulitate. Superabū dauit aūt gratia dn̄i noſtri cū fide ⁊ dilectio ne que eſt in xp̄o ieſu. Supra oſtendit virtutū dignitatē ⁊ vtilitatē: hic decla rat harū neceſſitatē quia quicūqꝫ ab his deſcendit in pe riculū falſe doctrine cadit. Et circa hoc duo facit. qꝛ pri mo ponit̉ falſitas doctrine in quā incidūt. Scd̓o cōditio. nē falſo dicentiū ibi. Volenteſ eſſe ⁊c. Dicit ergo. Finis precepti ⁊c. ⁊ hec ſunt principalia legis a quibus quidā diſcedūt. p̄s. Uana locuti ſunt ⁊c. ¶ Et nota ꝙ receſſus
a charitate cauſa eſt falſe doctrine. qꝛ qui nō amant cha ritatē cadunt in mendaciū. 2ᵉ. theẜ. 2º. Qui nō credide rūt veritati ſed conſenſerūt iniquitati. Similiter qui di mittūt cordis puritatē. Habentes em̄ cor infectū paſſio nibus iudicant ſcd̓m affectū earum ⁊ non ſcd̓m deū. 1ᵉ. corinth. 2. Animalis homo nō percipit que dei ſunt ⁊c. Similiter habētes conſcientiā malā: qꝛ nō poſſunt quie ſcere in veritate Et inde eſt ꝙ querūt falſa vt in eis quie ſcant. Infra eodē. Habens fideꝫ ⁊ conſcientiā bonā. Si militer qui hꝫ fidē fittā. Eſa. 21. Qui ineredulus eſt infi deliter aget. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Volentes ⁊c. ponit̉ cō ditio falſa docentiū. ⁊ primo inordinata ambitio. Secū do defectus eoꝝ. Quantū ad primū dicit Volentes eſſe ⁊c. Math. 23. Amāt primos recubitus in cenis ⁊ voca ri ab homībus rabbi ⁊c. Iaco. z. Nolite plures magiſtri fieri ⁊c. Quantū ad ẜm dicit. Non intelligētes ⁊c̄. p̄s. Neſcierūt neqꝫ intellexerūt: in tenebris ambulāt. Sap. 5. Sol intelligentie nō eſt ortus nobis ⁊c. Neqꝫ que di cunt per auctoritates quas nō intelligūt. neqꝫ de quibꝰ affirmāt. ſcꝫ cōcludendo. ¶ Deinde cum dicit. Scimus autē ⁊c. ponit legis conditionē quantū ad duo. Primo quantū ad bonitatē legis. Secūdo quantū ad finē ⁊ intē tionē legiſlatoris ibi. Scientes ⁊c. Dicit ergo. Scimꝰ. ſcꝫ per certitudinē. ꝙ lex bona eſt nō mala vt heretici di cūt. p̄s. Lex dn̄i īmaculata ⁊c. Ro. 7. Lex qͥdē ſctā eſt ⁊ mandatū ſanctū ⁊ iuſtū ⁊ bonū. Sed ꝯtingit ꝙ aliquis bono vtat̉ male. Cuꝫ ergo lex ſit bona requirit̉ ꝙ homo ea bene vtat̉. Et ideo dicit. Siquis ⁊c. Al̓s ſit ei mors vt dicit̉ Rom̄. 8. In lege em̄ ſunt quedā moralia ⁊ que daꝫ cerimonialia. Cerimonialia quidē in figura xp̄i ⁊ ec cleſie ſunt data: ſed indigent vt intelligant̉ non ſolū car naliter ſed etiā ſpiritualiter ⁊ in figura futuroꝝ. ⁊ vt ſci as ꝙ nō ſunt perpetuo ſeruāda. ſed ceſſant veritate ve niente. Iere. 31º. Et feriā domui iſrael ⁊ domui iuda fe dus nouū. non ſcd̓m pactū quod pepigi cū patribus ve ſtris ⁊c. Et ſic exponit̉ glo. Sed apl̓s videt loqui de mo ralibus. quia ſubdit ꝙ lex poſita eſt ꝓpter peccata ⁊ hec ſunt precepta moralia. Hoꝝ legittimꝰ vſus eſt vt homo nō attribuat eis ꝙͣ in eis cōtinet̉. Data eſt lex vt cogno ſcat̉ peccatū. Ro. 7. Quia niſi lex diceret. Non cōcupi ſces ⁊cͣ. qd̓ dicit̉ in decalago. Nō eſt ergo in eis ſpes iu ſtificatiōis ſed in ſola fide. Ro. 3. Arbitramur iuſtificari hominē per fidē ſine operibus legis. ¶ Deinde cū dicit. Scientes ⁊c. oſtendit conditionē legis quantū ad legiſ latoris intentionē. ⁊ primo ponit exiſtimatā. Scd̓o po nit verā intentionē ibi. Sed iniuſtis ⁊c. Exiſtimata intē tio excludit̉ cū dicit. Iuſto ⁊c̄. Ubi poſſet eſſe duplex fal ſus intellectus. Unus ꝙ iuſtus legē non ſeruat qd̓ fal ſum eſt: quia niſi ſeruaret eaꝫ quantū ad mortalia iuſtus non eſſet. Unde ⁊ xp̄us factus eſt ſub lege. Alius ꝙ iu ſtus non obligat̉ ad precepta legis ⁊ nō peccaret ſi face ret contra ea. Sed verus eſt qꝛ quod imponit̉ alicui lin ponit̉ ſicut onus. ſed lex iuſtis non imponit̉ ſicut onus: quia habitus eoꝝ interior inclinat eos ad hoc ad qd̓ lex ⁊ ideo nō eſt onus eis. Rom̄. 2º. Ipſi ſibi ſunt lex. Uel aliter lex nō eſt poſita pro iuſtis ſed pro iniuſtis. Quaſi dicat. Si omnes eſſent iuſti nulla neceſſitas eſſet dandi legem. quia omnes eſſent ſibi lex. Intentio bonoruꝫ de bet eſſe vt alios inducant ad virtutes. Quidā auteꝫ per ſe ſunt bene diſpoſiti ad virtutes. alij habent mentē be ne diſpoſitā ſed per aliū. Et de iſtis ſufficit paterna mo nitio non coactiua. Alij aūt nec per ſe: nec per aliū bene diſponunt̉. ideo eis oīo eſt neceſſaria lex vt pꝫ in ethicis ¶ Deinde cum dicit. Sed iniuſtis ⁊c. ponit verā inten tionē. ⁊ primo deſcribit eos in generali quibus neceſſa
.119

Explanatio ſancti Thome
ria eſt lex. Scd̓o in ſpeciali ibi. Paricidis ⁊c. Sciendū eſt aūt ꝙ ſicut. 1. Io. 3. dicit̉. Oē peccatū eſt iniquitas. ⁊ ideo repugnat alicui iuri. Cū aūt ſit duplex ius. ſcꝫ natu rale ⁊ poſitiuū. naturali repugnat qd̓ ẜm ſe eſt malū. po ſitiuo aūt repugnat qd̓ eſt malū quia prohibitū. Quan tū ad primū dicit. Sed iniuſtis qui ſcꝫ agūt cōtra iue na turale. Eſa. 24. Tranſgreſſi ſunt leges. mutauerūt ius diſſipauerūt fedus ſempiternū ⁊c. Quantū ad ſecundū dicit. Non ſubditis ſcꝫ precepto humano. Ro. 1. Parē tibus nō obedientes. Et hec duo reſpiciūt ratione pec cati. Ponit aūt alia que ſumunt̉ per cōparationē ad ali ud. ⁊ hoc eſt vel cōtra deū: vel cōtra proximū: vel in ſei pſuꝫ. In deū dicit̉ impietas: quia pietas importat cultū dei. In ꝓximū ſic dicit peccatoribus. p̄s. Non reſurgēt īpij in iudicio ⁊c. Gal̓. 2. Nos em̄ natura iudei ⁊ non ex gentibus peccatores. Sed ẜm auguſt. de doctrina xp̄ia na. peccata diſtinguūt̉ in duo. ſcꝫ in ſpūalia que dicunt̉ facinora ⁊ in carnalia. ⁊ hec dicunt̉ flagitia. ⁊ ideo dicit. Sceleratis. quantū ad ſpūalia. Prouer. 17. Qui abſcō dit ſcelera ⁊c. quantū ad carnalia dicit. Contaminatis. Malach. 2. Contamīauit iudas ſanctificationē deo ⁊c. ¶ Deinde cōnumerat peccata in ſpēali. Et primo noīat quedā in ſpeciali. Secūdo colligit alia in generali. ibi. Et ſi quid aliud ⁊c. Primo ponit peccata operis. Scd̓o peccata oris ibi. Mēdacibus ⁊c. Circa primū primo po nit quantū ad facinora. Scd̓o quantū ad flagitia. Faci nora dicunt̉ que ſunt in nocumentū ꝓximi. Et quāto eſt ꝓximus coniūctius tanto eſt eoꝝ peccatū grauius: quia plus eis tenemur. Et ideo primo dicit de patre. ſcd̓o de matre. Exo. 20. Honora patrē tuū ⁊ matrē tuam ⁊c̄. Et poſtea. 21. Qui percuſſerit patrē ſuum aut matrē morte moriat̉ ⁊c. ¶ Deinde ꝓſequit̉ de alijs ꝓximis homici dis dicēs: Exo. 21. Si quis per induſtriā occiderit proxi mū ſuū ⁊c. ¶ Deinde ponit flagitia. ⁊ primo que ẜm na turā ſunt cū dicit. Fornicarijs. Heb. vlti. Fornicatores ⁊ adulteros iudicabit deus. Scd̓o cōtra naturā dicens: Maſculoꝝ ⁊c. 1ͤ. coꝝ. 6. Neqꝫ maſculoꝝ ꝯcubitores re gnū dei poſſidebūt. ¶ Deinde ponit nocumenta oris. ⁊ primo quantū ad ſimplex mendaciū dicens: Mendaci bus. Ephe. 4. Deponētes mendaciū loquimī veritateꝫ ⁊c. Scd̓o quantū ad iuramentuꝫ dicens: Periuris. Et tūc colligit alia in generali dicens: Et ſi quid aliud ⁊c. Iob. 6. Non inuenietis in lingua mea iniquitatē: nec in faucibus meis ſtulticia ꝑſonabit ⁊c. Tyt. 2. Loq̄re que decet ſanā doctrinā. ¶ Deīde cū dicit. Que eſt ẜm euā geliū ⁊c. oſtendit ꝙ euangeliū cōmunicat ſanā doctrinā qd̓ tripliciter deſcribit. Et primo a fine cū dicit. Glorie. ſcꝫ quā annūciat. p̄s. Annūciate inter gentes gloriā eiꝰ Scd̓o ab actore glorie cū dicit. Beati dei. Infra vltimo Quē ſuis tꝑibus oſtendet beatus ⁊ ſolus potens rex re gū ⁊c. Tertio a mīſtro cū dicit. Quod creditū eſt mihi. Gal̓. 2. Cum vidiſſent ꝙ creditū eſt mihi euangeliū pre pucij ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Gratias ago ⁊c. probat per experimentū in ſeip̄o quid fuerit ipſe temꝑe legis. ⁊ qͥd cōſecutus ſit temꝑe gratie. Et primo oſtendit quid circa ſe vtroqꝫ tempore ſit actū. Secūdo inducit tymorheū ad imitandū ſe ibi. Hoc preceptū ⁊c. Circa primū duo facit qꝛ primo oſtēdit quid datū ſibi fuit in legē: ⁊ quid ſibi ſit datū in euangelio. Scd̓o rationē aſſignat. ibi. Fidelis ſermo ⁊c. Item prima pars diuidit̉ in tres particulas. qꝛ primo ponit dignitatē quā cōſecutus eſt in euangelio Scd̓o peccata quibus ſubiacuit in ſtatu legis ibi. Qui prius fui ⁊c. Tertio quomodo liberatus fuit. ibi. Sed miſericordiā ⁊c̄. Sed ad hoc ꝙ aliquis ſit miniſter euan gelij tria requirunt̉. Primo ꝙ ſibi cōmittat̉. Rom̄. 10. Quomō predicabūt niſi mittant̉ ⁊c. Secūdo ydoneitas
id eſt vt ſit fidelis. 1ͤ. coꝝ. 4. Hic iam querit̉ inter diſpē ſatores vt fidelis quis inueniat̉. Item vt ſit fortis ad ꝓ ſequendū. Et hec tria ponit ordine retrogrado. ⁊ primo tertiū dicens: Qui me ꝯfirmauit ⁊c. ſcꝫ ad ꝓſequendū officiū iniunctū. Ezech. 3. Manus dn̄i erat mecū confor tans me. Secundū ponit ibi. Quia fidelē me ⁊c. Mat. 24. Fidelis ſeruus ⁊ prudens quē conſtituit dn̄s ſuper familiā ſuā ⁊c. Et hoc quia querebat ſolū que dei erant. Primū vero oſtendit cū dicit. In miniſterio. id eſt com mitten smihi miniſteriū hoc. Act. 13. Segregate mihi barnabā ⁊ ſaulū in opus ad qd̓ aſſumpſi eos. 2ᵉ. coꝝ. 11. Miniſtri xp̄i ſunt ⁊ ego. ¶ Sed qualis erat in ſtatu le gis: Peccator. Et primo in deū cū dicit. Qui prius ⁊c̄. ſcꝫ noīs xp̄i. Leuit. 24. Educ blaſphemū extra caſtra: ⁊ ponāt oēs qui audierūt manus ſuas ſuper caput eiꝰ ⁊ la pidet eū populꝰ vniuerſus. Unde ſibi illud cōpetebat. Item in ꝓximū cū dicit. Perſecutor. 1ᵉ. coꝝ. 15º. Non ſum dignus vocari apl̓s: qm̄ perſecutus ſuꝫ eccleſiā dei Item cōtumelioſus verbis ⁊ factis. Ier. 20. Audiui cō tumelias multoꝝ ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Sed miſericor diā dei ⁊c. oſtendit qūo fuit liberatus per xp̄m. Et circa hoc duo facit. quia primo ponit miſericordiā liberantē. Secūdo oſtendit ꝙ ſuperabūdanter in bonis replet̉ ibi. Superabūdauit aūt ⁊c. Quantū ad primū dicit. Sꝫ mi ſericordiā ⁊c. Tren̄. 3º. Miſericordie dn̄i ꝙ non ſumus cōſumpti. Ro. 9. Cuiꝰ vult miſeret̉ ⁊ quē vult indurat Sed ex parte mea aliqua eſt excuſatio peccati: qꝛ igno rans feci. Minus dicit plus ſignificat. qꝛ aliud eſt igno rāter agere. aliud per ignorantiā: qꝛ ignoranter facit ali quid qui neſcit qd̓ facit. tamen ſi ſciret etiā faceret illud ſicut credēs ſe interficere ferā occidit inimicū ſuū. quem tamen occidiſſet etiā libentius ſi nouiſſet eum. Sed per ignorantiā facit qui facit aliquid qd̓ nō faceret ſi noſcet ſicut occidens patrē quē ſi ſciret nō occideret eū quē ta men occidit: quia eū credit inimicū. Sed paulus fecit ꝑ ignorantiā qꝛ ſi ſciuiſſet ꝙ xp̄s eſſet filius dei hoc nō fe ciſſet. Sed iudei per ignorantiā nō occiderunt xp̄m: ſed ignorāter qꝛ ſi ſciuiſſent ip̄m eſſe xp̄m libentius occidiſ ſent eū. Luce. 12º. Seruus qui nouit voluntatē dn̄i: et nō ſe parauit nec fecit voluntatē eius vapulabit multis ⁊c. Quantū vero ad ſecundū dicit. Superabūdauit ⁊c. Rom̄. 5. Ubi abūdauit delictū ſuperabūdauit ⁊ gratia ⁊c. Et fecit ibi effectū fidei per dilectionē operantē Gal̓ 3º. In xp̄o ieſu vt pollicitationē ſpūs accipiamus ꝑ fidē Lectio quarta. Idelis ſermo ⁊ omni acceptione di gnus: qꝛ xp̄us ieſus venit in hunc munduꝫ peccatores ſaluos facere: quoꝝ primus ego ſum. Sed ideo miſericor diam cōſecutus ſum: vt in me primo oſten deret xp̄us ieſus omnē patientiā: ad infor mationē eoꝝ qui credituri ſunt illi in vitaꝫ eternaꝫ. Regi autē ſeculoꝝ immortali inui ſibili ſoli deo honor ⁊ gloria in ſecula ſecu loꝝ amen. hoc preceptuꝫ cōmendo tibi fili tymothee ſcd̓m precedentes in te propheti as vt milites in illis bonam militiā habēs fidem et bonam conſcientiā. Quā quidam repellentes circa fidem naufragauerunt ex quibus eſt hymeneus ⁊ alexāder quos tra didi ſathane vt diſcant non blaſphemare.

in epiſtolam Tad Timotheum
Supra oſtēdit conditionē ſuā: ⁊ quantū ad peccata ſub lege ⁊ quantū ad bona temꝑe gratie: hic oſtendit ratio nem hoꝝ beneficioꝝ que ſumit̉ ex diuina miſeratiōe. Et primo proponit diuinā miſerationē in cōmuni. Secūdo aptat ad ſe ibi. Quoꝝ primus ⁊c. Tertio ponit gratiaꝝ actionē ibi. Regi autē ſeculoꝝ ⁊c. Circa primū duo fa cit. quia primo cōmendat veritatē proponendā. Secū do ꝓponit diuinā miſerationē ibi. Quia xp̄us ieſus ⁊c. Quantū ad primū. dicit ergo. Fidelis ⁊c. Duo autē ſūt in ſermone cōmendanda. ſcꝫ ꝙ ſit verus ⁊ ꝙ ſit accepta bilis. Aliqn̄ em̄ ſermo verus eſt durꝰ ⁊ odia ꝯcitās Gal̓. 4º. Inimicus factus ſum vobis verū dicens vobis. Sꝫ hic ſermo primo quidē habet veritatē. Unde dicit. Fi delis ſermo. Apoca. vltiᵇ. Hec verba fideliſſima ⁊ vera ſunt. Item acceptabilis eſt. quia de ſalute noſtra. Ideo dicit. Et om̄i acceptione dignus. Zacha. 1. Et reſpōdit dn̄s angelo qui loquebat̉ ⁊c. Alia littera habet humanꝰ ſermo qꝛ de ſuſceptiōe hoīm. Tyt. 3. Apparuit benigni tas ⁊ hūanitas ſaluatoris noſtri dei ⁊c. Et hic ẜmo eſt ta lis. quia xp̄s venit ⁊c. Ꝙ in mundū venit exprimit du plicē naturā. ſcꝫ diuinitatis qua erat anteꝙͣ in mūdo ap pareret. Ioh. 16. Exiui a patre ⁊ veni in mundū ⁊c. Et humanitatis quā deo qui celū ⁊ terrā implet. Iere. 23º. Et ideo non cōpetit in aliquo loco eſſe. ſed cōpetit ei ẜm humanā naturā. Ioh. 1. In mūdo erat ⁊ mūdus ⁊c. In ꝓpria venit ⁊c. Sed ad quid venit? Peccatores ſaluos facere. id eſt ꝓpter ſalutē populoꝝ. Ioh. 3. Non em̄ mi ſit deus filiū in mundū vt iudicet mundū: ſed vt mūdus ſaluet̉ per ip̄m ⁊c. Ioh. 12. Non em̄ veni vt iudicē mun dum. Sed ſi nullus fuiſſet peccator nūquid incarnatus non fuiſſet? Uidet̉ ꝙ non. quia venit peccatores ſaluos facere. Non ergo fuiſſet neceſſaria incarnatio. Itē glo. Tolle morbū ⁊ medicine opus nō erit. Reſpondeo. Di cendū eſt ꝙ ex verbis ſanctoꝝ ſatis hoc patet. Sed hec queſtio nō eſt magne auctoritatis. quia deus ordinauit fienda ſcd̓m ꝙ res fiende erāt. Et neſcimus quid ordi naſſet ſi nō preſciuiſſet peccatū: nihilominꝰ tamē aucto ritates vident expreſſe ſonare ꝙ nō fuiſſet incarnatus ſi non peccaſſet homo: in quā partem ego magis declino. ¶ Deinde cū dicit. Quoꝝ primus ⁊c. adaptat hoc ad ſe Primo ꝯfitens ſe peccatore. Secūdo dicit ſe ſaluatū ibi Sed miſericordiā ⁊c. Dicit ergo. Quorum primus ⁊cͣ. Hic dicit hereticus ꝙ aīa ade fuit in paulo: ⁊ trāſiuit de corpore in corpus. Quaſi dicat. Ego primus peccator: quia anīa ade eſt anima mea. ſed hoc eſt cōtra apoſtolū. Rom̄. 9. Cum nōdum nati eſſent ⁊c. Ergo anīa non eſt ante corpus. primus ergo nō tempore ſed peccatoꝝ ma gnitudine. Et hoc dicit ex humilitate. Prouerb̓. 18º. Iuſtus prior eſt accuſator ſui. Prouer. 39. Stultiſſimꝰ ſuꝫ viroꝝ ⁊c. Sed nūquid fuit apl̓s maximus peccator: Et videt̉ ꝙ iudas fuit maior. Sed quidā dicūt ꝙ pecca tū pauli generalius fuit: quia cōtra totam eccleſiā. Sed hoc nihil eſt quia paulus in incredulitate. ⁊ multi iude perſequebant̉ ex malitia. Dicendū eſt ergo ꝙ eſt primꝰ nō ꝙ inter peccatores maximus qui tūc erant. ſed maxi mus inter peccatores ſaluatos. Quaſi dicat. Venit pec catores ſaluos facere quoꝝ ſcꝫ peccatoꝝ ſaluatoꝝ ego ſū primus. qd̓ eſt de illis intelligendū qui preceſſerāt apo ſtolū. quia prius etiam multi alij ſunt eccleſiā perſecuti. Et hoc dicit vt oſtenderet ꝙ om̄ia que deus facit: facit ad oſtenſionē bonitatis ſue. Prouerb̓. 16. Uniuerſa ꝓ pter ſemetip̄m operatuſ eſt dn̄s ⁊c. Eccl̓. 42. Gloria do mini plenū eſt opus eius. Iteꝫ ꝓpter noſtrā vtilitatē. ⁊ ideo dicit. Ideo ſaluauit me primo ꝓpter gloriā ſuam. Unde primū. vel tempore. vel primū. id eſt potiſſime. ¶ Omnē patientiā. id eſt perfectā. quia ꝓuocatus non
puniuit. ſed potiꝰ aduerſariū exaltauit. ⁊ ad vtilitatē no ſtrā. Unde dicit ad exemplū.i. ad informationē ⁊ erudi tionē. Quaſi dicat. Vt nō diffidant peccātes ad eū acce dere. iᵉ. petri. vlti. Forma facti gregis. ¶ Deinde cū di cit. Regi ⁊c. ponit gratiarūactiōes. Et circa hoc duo fa cit. quia primo cōmendat euꝫ cui gratias agit. Secūdo gratias refert ibi. Honor ⁊c. Commēdat autē eū primo ex poteſtate. Secūdo ex nature ꝓprietate. Quantū ad primū dicit. Regi. Dominiū ſuū eſt maximū: quia ſolus dominat̉ ⁊ habet liberaꝫ poteſtatē. non ſcd̓m ſtatuta. vt polliticus. deus autē vnus eſt dn̄s omniū. Et ideo dicit Deo. Apoc. 1. Rex regū ⁊ dominꝰ dominantiū ⁊c. p̄s. Quoniā rex om̄is terre deus. Item alicuius regis po teſtas vt plurumim quinquaginta annis durat. ſed iſte eſt omniū ſeculorum. p̄s. Regnū tuum regnum omniū ſeculorum ⁊c. Eccl̓. 10º. In manu dei poteſtas terre. Cui etiā conuenit ꝓprietas nature dei. Circa qd̓ ſcien dū eſt ꝙ in rebus prima differētia rerū naturaliū eſt cor ruptibile ⁊ incorruptibile. Et incorruptibiliū quedā vi ſibilia ⁊ corporalia. vt corpora terreſtria. quedā aūt inui ſibilia ⁊ ſpūalia: vt angeli. Et hec diuidunt ẜm platōni cos in deos qui per naturā ſupremi ſunt. ⁊ in intellectꝰ qui nō ſūt dij ſed diuini ⁊ in aīas. ſed apud nos eſt vnꝰ ſolus deus. Deutro. 6. Audi iſrael dn̄s deus tuus vnꝰ eſt ⁊c. Dicit ergo primo. Immortali. vt diſtinguat a cor ruptibilibus. Inuiſibili. vt ad inuiſibilē oſtendat perti nere ⁊ vt diſtinguat ab alijs viſibilibus. Dicit ſoli deo. ⁊ nō ſoli immortali vel īuiſibili. qꝛ ſolus eſt deus per na turā. licet poſſet dici ſolus īmortalis ⁊ ſolus inuiſibilis. id eſt ſpecialis pre alijs. Infra vlt. Qui ſolus habet im mortalitatē. ¶ Deinde cū dicit. Honor ⁊c. agit gratias. Quaſi dicat. Exhibendus eſt ei honor ex ſubiectiōe to tius creature. ⁊ in manifeſtationē excellentiſſime ipſius bonitatis claritas ⁊ gloria. Apoc. 7. Benedictio ⁊ cla ritas ⁊ ſapiētia ⁊ gratiarūactio honor virtus ⁊ fortitudo deo noſtro ⁊c. In ſecula ſeculoꝝ. Quia ſeculū alioꝝ eſt modico temꝑe. Eſa. 40. Omnis caro fenū ⁊ oīs gloria eius vt flos feni. ¶ Deinde cum dicit. Hoc preceptū ⁊cͣ. Inſtruit tymotheū permanere in his que dicunt. Pri mo cōmemorās quid ſit ei cōmiſſum. Secūdo monet ad debitū vſum. Et tertio docet vtendi modū. Dicit ergo. Hoc preceptū. vt ſcꝫ tu cuſtodias finē legis. id eſt chari tatē conſerues ſemꝑ. non autē fabulas iudeoꝝ. cōmen do tibi ſicut fidele depoſitū: quia tibi ideo eſt cōmiſſuꝫ. Et qūo? Scd̓m precedētes ⁊c. id eſt quia hoc euangeliū nō diſcordat a ꝓphetijs quas ante didicerat: quia fuit fi lius mulieris iudee. 2ᵉ. petri. 1º. Habemus firmiorē ꝓ pheticū ſermonē cui bene facitis attendētes quaſi lucer ne ardenti in caliginoſo loco ⁊c. 1ͤ. theẜ. vlti. Prophe tias nolite ſpernere ⁊c. Vel ſcd̓m precedentes id eſt ẜm ꝙ ego ⁊ alij ſancti de te per ſpiritū ꝓphetie cognouerūt tradendū eſſe tibi vt in illis milites. ſcꝫ ꝓphetijs: bonā militiā Militia eſt duplex. quedā ſpiritualis. quedā car nalis. 2ᵉ. coꝝ. 10. Arma militie noſtre nō ſunt carnalia ſed potētia deo ⁊c. In bona militia requirunt̉ duo ex ꝑ te militis. ſcꝫ vt nihil agat cōtrariū diſcipline militaris. ⁊ vt nō marceſcat ocio. 1º. coꝝ. 9. Omnis qui in agone cōtendit ab om̄ibus ſe abſtinet ⁊c. Item ex parte militie duo requirunt. ſcꝫ vt expugnet cōtrarios reipublice. et vt ſubijciat eos qui debent eſſe ſubiecti. Sic ⁊ in militia ſpirituali eſt. qꝛ ordinat̉ ad deſtruendū omnes extollen tes ſe ⁊ ad ſubijciendū omnē intellectū in obſequiū xp̄i. vt dicitur. 2ᵉ. corinth. 10. Et hec eſt vera militia de qua dicit. Milites ⁊c. Ubi etiam primo modus vtendi po nit̉. ⁊ ſecūdo eius neceſſitas ibi. Quam quidem ⁊c. Di cit ergo. Milites ⁊c. Quaſi dicat. Potes quideꝫ facor

Explanatio ſancti Thome
re bonā militiā. Primo per fidem bonā quā habes. 1ͤ. Ioh. vlt. Hec eſt victoria que vīcit mundū fides ⁊c̄. Itē per conſcientiā bonam quia defacili homo recedit ab eo quod mordet eū. vnde remorſus cōſcientie eſt ſicut qui dam ſtimulus qui habentē malā conſcientiā pungit. et ideo cito a peccatis per bonā conſcientiā ⁊ rectā fideꝫ re cedit Act. 23. Ego omni cōſcientia bona ꝯuerſatus ſum ante deū vſqꝫ in hodiernā dieꝫ ⁊c. 2ͤ. coꝝ. 1ꝰ. Gloria no ſtra hec eſt teſtimoniū conſciētie noſtre ⁊cͣ. ¶ Neceſſitas bone cōſcientie cōſequenter oſtendit̉ cū dicit. Quā qui dem ⁊c. vbi primo ponit culpā. Scd̓o penā. Tertio fru ctū pene. Culpā ibi. Quā ſcꝫ conſcientiā bonā repellen tes circa fideꝫ naufragauerūt. Qui em̄ contra fidē errat perdit oīa que habet. Heb. 11. Sine fide impoſſibile eſt placere deo. Item morit̉: quia iuſtus meus ex fide viuit. Abac. 2. ⁊ Ro. 1. Ex quibus eſt alexāder ⁊ hymeneus. 2. tymoth. 4. Alexander erarius multa mala mihi oſtē dit ⁊c. ¶ Deinde ponit̉ eoꝝ pena cū dicit. Quos tradi didi ⁊cͣ. qꝛ excōmunicauit eos. vt fideles vitent eos ne coinquinēt ipſos. Fuit aūt excōicatio apoſtoli tante vir tutis ꝙ excōicati mox corripiebant̉ a dyabolo ⁊ corpo raliter vexabant̉. 1ͤ. coꝝ. 5º. Congregatis vobis ⁊ meo ſpiritu in virtute domini ieſu tradere huiuſmōi ſathane in interitū carnis vt ſpiritus ſaluus ſit ⁊c. Tamen etiaꝫ modo tradunt̉ ad vexandū ſpiritualiter. qꝛ amittunt ſuf fragia eccleſie que multū iuuant cōtra dyabolū. Et tra didi ſicut deus tradidit in reprobū ſenſuꝫ. Ro. 1. Quaſi ſubtrahēdo ſuū auxiliū ⁊ cōmunionē eccleſie ⁊ ſuffragia Et hoc nō ex odio ſed ex charitate ad ꝓfectū eoꝝ. 1ͤ. cō rinth. 5. Vt ſpiritus ſaluus fiat. Vnde dicit. Vt diſcant ſaltē per penā non blaſphemare. Diſcit autē quis rece dere a peccato tripliciter. qn̄qꝫ ſcꝫ ex pena qn̄ corporali ter vexat̉. Itē ex cōfuſione excōmunicatiōis. Iteꝫ ex hoc ꝙ cū eccleſia tradit aliquē ſathane ruit in peccata māife ſta. vnde cōfuſus humiliat̉ ⁊ abſtinet etiam ab occultis que prius nō cognoſcebat ſe habere. Capitulum ſecundū. Bſecro igitur primū omniū fleri obſecrationes. oratiōes. poſtula o tiōes. gratiarūactiones. pro om nibus hominibus. pro regibus. ⁊ pro omnibus qui in ſublimitate conſtitu ti ſunt vt quietā ⁊ tranquillā vitam agamꝰ in omni pietate ⁊ caſtitate. hoc enim bonū eſt ⁊ acceptū corā ſaluatore noſtro deo: qui omnes homines vult ſaluos fieri ⁊ ad agni tionē veritatis venire. Unus enim deus: vnus ⁊ mediator dei ⁊ hominū homo xp̄us ieſus: qui dedit redemptioneꝫ ſemetipſum pro omnibus. Supra docuit tymotheū qūo reducat populū ad formā vere fidei: hic agit de pertinētibus ad cultū fidei. ſcꝫ ora tiōibus ⁊ obſequijs. ⁊ primo ponit doctrinā oratiōis in cōmuni. Scd̓o deſcendit ad determinatas cōditiōes ho minū ibi Volo ergo ⁊c. Item primo diſtinguit diuerſos modos oratiōis. Secūdo oſtendit ꝓ quibus ſit orandū. ibi. Pro om̄ibus ⁊c̄. Tertio aſſignat rationē ibi. Hoc em̄ bonū ⁊c. Dicit ergo. Quia ita eſt ꝙ xp̄us venit pec catores ſaluos facere. igit̉ primo omniū obſecro ⁊c̄. In quo aperte oſtendit ꝙ inter oīa neceſſaria ad vitā xp̄ia nā precipua eſt oratio que valet cōtra pericula tempta tiōis ⁊ ad ꝓficiendū in bono. Iacobi. vlti. Multū valet
oratio iuſti aſſidua. Diſtinguit ergo orationē in quattu or. ſcꝫ obſecratiōes. oratiōes poſtulatiōies. ⁊ gratiarū actiōes. quoꝝ tria pertinēt ad beneficia impetrāda. vlti mū ad beneficia accepta. In impetrādis autē beneficijs tria requirunt̉. Primo vt ſcꝫ impetrans aſſignet cauſaꝫ quare debeat ei cōcedi. Scd̓o oportet ꝙ oſtendat cauſā eſſe rationabilē. Tercio cōcludit petitionē. Et ſicut rhe tores faciūt ſic ⁊ nos in orando debemus facere. Primo excogitare cauſam quare ſit cōcedendū. ⁊ hoc nō merita noſtra. ſed miſeratio diuina. Dan̄. 9. Non in iuſtificatio nibus noſtris ꝓſternimus preces ante faciē tuaꝫ: ſed in miſeratiōibus tuis multis ⁊cͣ. Et ad hoc eſt obſecratio q̄ eſt atteſtatio per ſacra. ſicut per paſſionē ⁊ crucē tuā libe ra nos dn̄e. Hac cauſa excogitata neceſſe eſt ꝙ mędite mur ꝙ hoc ſacrū eſt cauſa ſalutis. Et ideo requirit ora tio que eſt aſcēſus intellectus in deū. p̄s. Ego vero ora tionē meā ad te dn̄e ⁊c. Dicit̉ autē oratio quaſi oris ra tio. Perſuaſiones em̄ rethoꝝ dicunt̉ oratiōes quia per ſuadent. ſed aliter ibi. aliter in noſtra ad deū. quia nō in tendimus ꝙ animū dei flectamus: qui ſemꝑ ad bonū eſt paratus. ſed vt noſtrū cor ſit in oratione ad deū eleuatū. Tertio poſtulatio. Iacobi. 1. Poſtulet aūt in fide nihil heſitans. Item de acceptis donis gratiarūactiones. 1ͤ. theẜ. vlti. In oībus gratias agite. Phil̓. 4º. In oī ora tiōe ⁊ obſecratiōe cum gratiaruactione petitiōes veſtre innoteſcāt ante deū ⁊c. Vnde iſte modus orandi eſt in ec cleſia dei. Omnipotēs ſempiterne deus. Ecce aſcenſus mētis qui eſt oratio. Qui dediſti eccleſie tale beneficiū. Ecce gratiarūactio. Preſta queſumꝰ. Ecce poſtulatio. Per dn̄m. Ecce obſecratio. Similiter in miſſa eſt obſe cratio vſqꝫ ad conſecrationē corporis ⁊ ſanguīs: quia in eis eſt cōmemoratio ſacrorū ex quibus eſt fiducia impe trandi. In myſterio cōſecratiōis eſt oratio quia medita tio eoꝝ que xp̄us egit. In alijs vero vſqꝫ ad cōmunionē eſt poſtulatio ꝓ viuis ⁊ mortuis ⁊ ꝓ ſe. In fine autē eſt gratiarūactio. Uel hec quattuor referunt ad quattuor q̨̄ nos volumus in oratiōe obtinere. vt obſecratio referat̉ ad difficilia impetrāda vt ad impioꝝ conuerſionē. Ora tio qn̄ iam cōuerſis imploramus gratiā vt ꝓficiāt. Po ſtulatio vt premia ꝓ meritis retribuant̉. Et pro benefici is iam acceptis eſt gratiarūactio. ¶ Deinde cum dicit. Pro om̄ibus ⁊c. oſtendit ꝓ quibus eſt orandū. Et circa hoc duo facit. qꝛ primo oſtendit orandū eſſe ꝓ omnibus Scd̓o aſſignat fructū oratiōis. ibi. Vt quietā ⁊c̄. Circa primū ergo dicit eſſe orandū pro oībus hoībus. Cuius ratio eſt. qꝛ oratio eſt interpres deſiderij noſtri. Orādo em̄ petimus qd̓ deſideramꝰ. Charitas aūt requirit ꝙ de ſideremus bonū oībus ad quos ſe extendit. Iaco. vltiᵇ. Orate ꝓ inuicē vt ſaluemī ⁊c. Sꝫ ꝓ qͥbus ſpēal̓r? Pro regibus. Baruch. 1. Orate ꝓ vita nabuchodonoſor re gis babylonie. ⁊ ꝓ vitā balthazar filij eius ⁊c. Et apl̓s dicit. Ro. 13º. Oīs aīa ptātibus ſublimioribꝰ ſubdita ſit. 1ͤ. petri. 3º. Subiecti eſtote om̄i humane creature ꝓ pter deū ſiue regi quaſi precellēti. ſiue ducibus tanꝙͣ ab eo miſſis ⁊c. Subiecti quippe oportet ꝙ impendat̓ do minis ſuis de ſuis officijs. vtilitas aūt eſt qꝛ per hoc eti am ꝓcuramus bonū noſtrum. In pace enim eoꝝ eſt pax noſtra. Unde dicit. Vt quietam et tranquillam ⁊c. In his duobus eſt pax mūdi. Eccleſia ſiquidem habet pa cē ꝓpriā in qua non eſt mūdus. quia nō eſt pax impijs. Sꝫ quedā eſt pax cōis vtriſqꝫ. ⁊ hac īdiget eccleſia Ier. 29. Querite pacē ciuitatis ad quā trāſmigrare vos feci Pax terrena quādoqꝫ perturbat̉ ab inter iori. quādo qͣꝫ ab exteriori. 2º. corint. 7º. Foris pugne intus timores. Quantū ad primū dicit. Vt quietaꝫ. Quantū ad ſcd̓m dicit. Et tranquillā vitaꝫ. Et licet pax terrena cōmunis

In epiſolam Iad CmoHheum 5r
L2
ſit bonis ⁊ malis. tn̄ diuerſimode vtriqꝫ illa vtunt̉. Ma li enim tūc ad duo ea vtebant̉. ſcꝫ ad cultū demonū quia illā proſperitatē falſis dijs attribuebāt. Item ad laſciui am quia temꝑe pacis vitia carnalia abundabāt. Sapi. 14. Magno viuētes in ſcientie bello tot ⁊ tā magna ma la pacem appellāt. Sed ſancti ecōuerſo qꝛ in cultu veri dei ⁊ in caſtitate. Et ideo dicit. In om̄i pietate ⁊ caſtita te. Tyt. 2. Sobrie ⁊ iuſte ⁊ pie viuamus in hoc ſeculo. ¶ Deinde cū dicit. Hoc eniꝫ bonū ⁊c. ponit̉ ratio oratio nis. Et circa hoc duo facit. qꝛ primo ponit ratiōes. Se cūdo ꝓbat quoddā ꝓpoſitū ibi. Unus em̄ deus. Itē pri mo aſſignat rationē ex ſpecie operis. Scd̓o ex parte dei ibi. Et acceptū ⁊c. Ponit ergo rationē ex oꝑis ſpecie. quia qn̄ aliquid eſt ẜm ſe bonū illud debemus facere. ſꝫ ꝓ alijs orare eſt hmōi. qꝛ eſt actus charitatis. Et ideo dicit. hoc em̄ bonū eſt. p̄s. Quoniā bonū eſt in ꝯſpectu ſanctoꝝ tuoꝝ. Item ex parte dei qꝛ eſt acceptū deo. p̄s. Tūc acceptabis ſacrificiū ⁊c. Et hoc nō niſi in charitate fuerit oblatū. Et dicit. Saluatore. qꝛ ſolus deus ſaluat Eſa. 43. Non eſt abſqꝫ me ſaluator. Et ꝓbat ꝙ ſit acce ptū ibi. Qui vult ⁊c. 2ᵉ. petri. 3. Nolēs aliquos perire: ſed oēs ad penitentiā reuerti ⁊c. Sed cōtra. Om̄ia que cunqꝫ voluit fecit. Ergo oēs ſaluat. Sed ſi dicis ꝙ nō. qꝛ homo nō vult. videt̉ inconueniēs ꝙ oīpotens impe diat̉ per voluntatē non oīpotentis. Reſpondeo. Velle ponit quādoqꝫ ꝓ volūtate beneplaciti: quādoqꝫ ꝓ volū tate ſigni. Pro volūtate ſigni vult ſaluare oēs. qꝛ oībus ꝓpoſuit ſalutis precepta: ꝯſilia: ⁊ remedia. Uel volūta te beneplaciti. ⁊ ſic quattuor modis. Uno mō vt ſit locu tio cauſalis ſicut deus dicit̉ aliquid facere. qꝛ facit alios illud facere. ſicut Ro. 8. Spiritus poſtulat. id eſt poſtu lare nos facit. Sic ergo deus vult. qꝛ ſcꝫ facit ſuos ſan ctos velle ꝙ om̄es ſalui fiant. Hoc em̄ debet eſſe in ſan ctis quia neſciūt qui ſint predeſtinati ⁊ qui nō. Alio mo do vt ſit diſtributio accōmoda. id eſt oēs qui ſaluabunt̉. quia nullus ſaluat̉ niſi per voluntateꝫ eius. ſicut in vna ſchola magiſter docet oēs pueros huius ciuitatis. quia nullus doce̓t̉ niſi ab eo. Alio modo vt ſit diſtributio pro generibus ſinguloꝝ: nō pro ſingulis geneꝝ. id eſt nullū genus hominū excipit a ſalute. quia olim tantū iudeis: ſed modo oībus prebet̉. Et hoc magis facit ad intentio nē apoſtoli. Alio vero modo ſcd̓m dam̄. vt intelligat de volūtate antecedente nō conſequēte. In volūtate enim dei licet nō ſit prius ⁊ poſterius. dicit̉ tamē volūtas an tecedens ⁊ cōſequens. Item ſcd̓m ordinē volitoꝝ ſcd̓m ꝙ volūtas poteſt dupliciter cōſiderari. ſcꝫ in vniuerſali vel abſolute ⁊ ſcd̓m aliquas circūſtantias ⁊ in particula ri. Et prius eſt abſoluta cōſideratio ⁊ in vniuerſali ꝙͣ in particulari ⁊ cōparata. Et ideo volūtas abſoluta eſt qua ſi antecedēs. ⁊ volūtas alicuiꝰ rei in particulari eſt qua ſi conſequēs. Exemplū de mercatore qui vult omēs mer ces ſuas ſaluare abſolute. et hoc voluntate antecedēte. Sed ſi cōſideret ſalutē non vult oēs merces per cōpara tionē ad alia ſaluare.ſ. qn̄ cū ſalute ſequit ſubmerſio na uis. Et hec volūtas eſt conſequēs. Sic in deo ſalus om niū hoīm ẜm ſe cōſiderata habet rationē vt ſit volibilis. Et apl̓us hic ita loquit̉. ⁊ ſic eius volūtas eſt antecedēs Sed ſi conſideret̉ bonū iuſticie ⁊ ꝙ peccata puniant̉: ſic nō vult. Et hec eſt volūtas conſequēs. ¶ Et ſubdit. Ad agnitionē ⁊c. quia ſalus nō eſt niſi per agnitionē verita tis. Io. 8. Agnoſcetis veritatē ⁊ veritas liberabit vos. ¶ Deinde cū dicit. Unus ⁊c. ꝓbat quod dixerat per ra tionē. ⁊ ſunt tres probatiōes. Una ex parte dei. Alia ex parte hominis xp̄i. Tertia ex parte teſtiū xp̄i. Dicit er go ꝙ deus velit oēs ⁊c. patet qꝛ vnus eſt deꝰ omniū qui ſaluat. Ro. 3. An iudeoꝝ deus tantū? an non ⁊ gentiū?
immo ⁊ gentiū quoniā quidē vnus deus ⁊c. ¶ Tūc po nit̉ ratio ex parte xp̄i ibi. Unus ⁊ mediator ⁊c̄. Ubi prīo ꝓbat intentū. Secūdo inducit ſignū ibi. Qui dedit ⁊c̄. Dicit ergo homo xp̄us ieſus eſt medlator dei ⁊ hominū non quorūdam ſed inter deū ⁊ omnes homīes. ⁊ hoc nō fuiſſet niſi vellet om̄es ſaluare. Et poteſt dici ꝙ xp̄s me diator eſt ſimilis vtriqꝫ extremo. ſcꝫ deo ⁊ homini inquā tū deus ⁊ inquantū homo. quia mediū debet habere ali qͥd de vtroqꝫ extremoꝝ. Et hec ſunt homo ⁊ deus. Sed quia mediū eſt diſtinctū ab vtroqꝫ extremoꝝ. ⁊ filius nō eſt alius deus a patre. ideo melius eſt dicendū ꝙ media tor eſt ſcd̓m ꝙ homo. Sic em̄ cōmunicat cū vtroqꝫ extre moruꝫ. In deo em̄ ſunt duo. ſcꝫ iuſticia ⁊ īmortalitas. in homībus vero eſt iniuſtitia ⁊ mortalitas. Media ergo ſunt duo. Unū in quo eſt iuſticia ⁊ mortalitas. Aliud in quo eſt īmmortalitas ⁊ iniuſticia. ⁊ vtrūqꝫ eſt mediū. ſed primuꝫ mediū conuenit xp̄o. ſecundū vero dyabolo. Ex ideo dyabolus eſt mediū diſiungēs. quia per iniuſticiaꝫ ſuā diſiungit nos a diuina iuſticia. ſed xp̄us eſt medium coniūgens. quia eſt iuſtus ⁊ mortalis. ⁊ per ſuā mortem coniūgit nos dei iuſticie. 5ͤ. Ioh. 2º. Ipſe eſt ꝓpitiatio ꝓ peccatis noſtris ⁊c. Pro aliquibus efficaciter ſed pro oībus ſufficienter. quia preciū ſanguinis eius eſt ſuffici ens ad ſalutē omniū. ſed nō habet efficatiam niſi in ele ctis ꝓpter impedimentū. Lectio ſecunda. Uius teſtimoniū temporibus ſuis c confirmatuꝫ eſt in quo poſitus ſum ego predicator ⁊ apoſtolus. Ueri tatem dico non mentior: doctor gentiū in fi de ⁊ veritate Uolo ergo vos orare in omni loco: leuantes puras manus ſine ira ⁊ diſce ptatiōe. Similiter ⁊ mulieres in habitu or nato cum verecundia et ſobrietate ornātes ſe: non in tortis crinibus aut auro aut mar garitis vel veſte precioſa: ſed qd̓ decet mu lieres ꝓmittentes pietatē per opera bona. Supra dixit ꝙ deus vult omnes ſaluos fieri ⁊ probauit hoc ex parte dei qui eſt vnus omniuꝫ: ⁊ ex parte xp̄i qui eſt vnus mediator omniū: hic ꝓbat idem ex parte teſti monij. ⁊ primo inducit alios teſtes. Secūdo ſuū teſtimo niū ibi. In quo poſitus ſum ⁊c. Dicit ergo. Dedit ſe pro oībus. Sed nūquid ſubito deo in mentē venit vt qui ele gerat ſaluare iudeos ſolum: vellet ſaluare totū mundū. hoc excludens dicit. Cuius teſtimoniū ⁊c̄. Quaſi dicat Hec lex nō eſt ſubita ſed antiquitus atteſtata per legē ⁊ per ꝓphetas. Eſa. 44. Vos eſtis teſtes mei. Act. 19. Huic om̄es ꝓphete teſtimoniū perhibēt. ⁊c. ¶ Confir matū eſt ſcꝫ impletiōe ⁊ oſtenſione ſignoꝝ ⁊ predicatio ne apoſtoloꝝ. Temꝑibus ſuis ſcꝫ quibus predetermīa tū erat fieri. Eccl̓. 3. Om̄ia tempus habēt. Uel teſtimo niū apoſtoloꝝ confirmatū eſt tꝑibus determinatis Act. 1º. Eritis mihi teſtes in hieruſalē ⁊ in omni iudea ⁊ ſa maria ⁊ vſqꝫ ad vltimū terre ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. In quo poſitus ſum ⁊c. ponit teſtimoniū ſuū. Et primo oſtē dit ſuū officium. Secundo officij ſui vſum. ibi. Uerita tem ⁊c. Dicit ergo. In quo ſcilicet officio teſtificandi po ſitus ſum. ſcilicet a deo. Iohan̄. 15. Poſui vos vt eatis et fructum afferatis et fructus veſter maneat ⁊cͣ. Et pre dicator. quia ad hoc me poſuit vt predicē. Marci. vlti mo. Euntes in mundū vniuerſum predicate euangeliū omni creature ⁊c. Sed in quolibꝫ artificio ſunt duo qui

Explanatio ſancti Thome
dam miniſterialiter operātes. quidā qui diſponūt de ali is ſcꝫ architectores. ſed in officio eccleſie diſponētes ſūt apoſtoli. ⁊ ideo dicit. Apoſtolus quaſi cū auctoritate. I corinth. 9. Signaculū apl̓atus mei vos eſtis in dn̄o ⁊cͣ. Uſus autē officij eſt predicare veritatē. ⁊ hoc eſt officiuꝫ predicatoꝝ vt veritatē dicant. Prouer. 8. Ueritatē me ditabit̉ guttur meū ⁊c. Epheẜ. 4. Loquimini veritatē Sed nō eſt aliqua doctrina que nō habeat aliquā veri tatē: ſed in hoc damnat̉ aliqua doctrina quia miſcet ve ritati falſitatē. Et ideo dicit. Ueritatē dico nō mentior. Prouerb̓. 8. Recti ſunt omnes ſermones mei. Iob. 6. Non inuenietis in lingua mea iniquitatē ⁊c. Et hic eſt vſus officij. ſcꝫ veritatē ſine mendacio predicare: qui cō petit meo officio qui ſum doctor gentiū. Doctor autē ge nerat ſcientiā in anima diſcipuli. Scientia autē non eſt de falſo. vnde docens falſum nō eſt doctor. Sed contra Math. 23. Nolite vocari rabbi. Reſpōdeo. Non prohi bet miniſteriū doctrine. ſed ambitionē officij. Actuū.9. Uas electiōis eſt mihi iſte vt portet nomē meū ⁊c̄. Eſa. 49. Dedi te in lucem gentiū ⁊c. Et debeo eas docere in fide ⁊ veritate. qꝛ dꝫ docere fidē ⁊ bonos mores. Et dicit in fide. id eſt de his que pertinent ad ſtatum preſentē in quo ſcd̓m fidem viuimus ⁊ in veritate quantū ad ſtatuꝫ glorie. ¶ Deinde cū dicit. Volo aūt ⁊c. deſcendit ad ſpi rituales gradꝰ hoīm. Et circa hoc duo facit. quia primo monet viros de oratiōe. Scd̓o mulieres. ibi. Sil̓r ⁊ mu lieres ⁊c. Dicit gͦ. Nolo ⁊c. Tria exigit a viris in oran do. Primo ꝙ oratio ſit aſſidua. Secūdo pura. Tertio quieta. Aſſidua vt in omni temꝑe ⁊ in om̄i loco. ⁊ dicit. Uolo: quia bonū eſt ꝙ homo oret. ⁊ ego doctor volo vi ros orare in omni loco. non in hieruſalē tantū vt iudei. nec in monte gariſim vt ſamaritani. Io. 4. In omni lo co poteſt homo ſpūaliter ⁊ mentaliter orare. Soph. 2º. Adorabūt eum viri de loco ſuo omnes inſule gentiū ⁊c. Sed quomodo dn̄s reprehendit phariſeos ſtātes in an gulis. Math. 6. Reſpondeo. Oratio mētalis vbiqꝫ po teſt fieri. ſed ſigna oratiōis exterius nō debēt fieri in om ni loco. quia homo nō debet ſingularis apparere in exte rioribus. ⁊ ꝓpter hoc poteſt haberi inanis gloria. Sed quare nūc ſunt facte eccleſie? Reſpondeo. Non ꝙ locus ſit de neceſſitate oratiōis. ſed ad bene eſſe eius: qꝛ oratio requirit ſolitudinē ⁊ quietē. ¶ Item pura. Ideo dicit. Leuantes ⁊c. Aug. quod exterius orando agimus: faci mus vt affectus noſter interius excitetur. Genuflexiōes em̄ ⁊ huiuſmōi non ſunt per ſe accepte deo. ſed quia per hec tanꝙͣ per humilitatis ſigna homo interius humilia tur. ſicut eleuatio manus ſignificat eleuationē cordis. Tren̄ 3. Leuemus corda noſtra cū manibus ad dn̄m in celo. ¶ Leuantes ⁊c. id eſt orantes cū deuotiōe cordis Iob. 8. Si diluculo cōſurrexeris ad deū ⁊ omnipotentē fueris deprecatus. ſi mūdus ⁊ rectus inceſſeris ſtatī eui gilabit ad te ⁊ pacatū reddet habitaculū iuſticie tue ⁊c. ¶ Item quieta. ⁊ ponit duo. Primo vt ſcꝫ mens ſit ſine ira que animū inquietat ad inferendū nocumentū proxi mo. a qua oportet liberū eſſe animū orantis. Eccl̓. 28º. Homo homini ſeruat irā ⁊ a deo querit medelā. Item li ber debet eſſe hō a diſceptatiōe quod poteſt intelligi du pliciter. Uno modo ſcd̓m glo. vt nō diſceptemus cōtra deū increduli verbis eius ⁊ murmurādo cōtra eius ordi nationē. Rom̄. 9. O homo tu qui es vt reſpondeas deo ⁊c. Item cōtra proximū vt non rūpamus pacem cū eo. quod ſit per diſceptationē. Pax em̄ eſt neceſſaria orāti Mat. 18. Si duo ex vobis ꝯfenſerint ſuper terrā de om ni re quā petierint fiet illis a patre meo ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Similiter ⁊ mulieres ⁊c. ordinat mulieres. ⁊ pri mo quantū ad orationē. Scd̓o quantū ad doctrinā. ibi.
Mulieres in ſilentio ⁊c. Item primo oſtēdit quid requi rat̉ a muliere orante. Secundo exponit que dixerat ibi. Non in tortis ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ omnia que requirūtur ad virum orantem: requirunt̉ ⁊ ad mulieres Et ideo dicit: Similiter et mulieres ⁊c. Quaſi dicat. Omnia ſeruent que dicta ſunt. Sed addit duo. ſcilicet ornamenta ⁊ verecundiam. cuius ratio eſt: quia natura le eſt ꝙ ſicut mulieres ſūt mollioris corporis ꝙͣ viri: ita ⁊ debilioris ratiōis. Ratiōis autē eſt ordinare actus et effectus vniuſcuiuſqꝫ rei. Ornatus vero cōſiſtit in debi ta ordinatiōe ⁊ diſpoſitione. Sic in interiori decore niſi ſint om̄ia ordinata ex diſpoſitiōe per rationē non habēt pulchritudinē ſpiritualē. Et ideo qꝛ mulieres deficiunt a ratōe requirit ab eis ornatū. Itē verecūdia eſt de turpi actu. ⁊ ideo eſt laudabilis in illis qui facile ſolēt declina re in actus turpes hmōi ſunt luuenes ⁊ mulieres. Et iō hoc in eis laudat̉ non autem ſenes ⁊ perfecti. Eccl̓. 26. Gratia ſuper gratiā mulier ſancta ⁊ pudorata ⁊c. Item ſobrietatē requirit. Quia em̄ in mulieribus ratio eſt de bilis. ſobrietas autē conſeruat virtutē ratiōis. ⁊ ideo in mulieribus maxime reprehendit̉ ebrietas. Unde antiqͥ tus apud romanos eis nō dabat̉ vinū. ¶ Non in tortis ⁊cͣ. exponit qd̓ dixerat. ⁊ primo de ornatu. Scd̓o de ve recūdia ibi. Sed quod decet ⁊c̄. Circa primū primo ex cludit corporalē. Secūdo ponit ſpiritualē. ibi. Sed qd̓ decet ⁊c̄. Circa primū dicit. Quod dixi de habitu ordi nato nō intelligo de exteriori. qꝛ nō in tortis crinibꝰ. id eſt nō ornato capite vel toto corpore. Sed precipue mu lieres ornāt caput quod eſt naturale mulieri: vt dicit̉. 1ᵉ corinth. 11. Et ideo ornamēta in capite habēt. In capite vero eſt duplex velamentū. Unū eſt naturale. ſcꝫ capilli vt dicit̉. 1ͤ. coꝝ. 11. Item artificiale. ⁊ in vtriſqꝫ ſe ornāt quia capillos torquet. Unde dicit. Non in tortis. id eſt in criſpatis. Eſaie. 3. Erit ꝓ criſpanti crine caluitiū. Itē artificialia ꝓhibet̉ cū dicit. Aut auro ⁊ argento. 1ᵉ. petri 3º. Non extrinſecus capillatura. aut circūdatio auri. aut indumenti. aut veſtimentoꝝ cultus ⁊c. Uel nō in tortis crinibus. ⁊ hoc auro. id eſt nō habētes crines tortos au ro: vel margaritis. Quantū vero ad totū corpus dicit. vel veſte precioſa. hoc em̄ damnat apl̓us hic ⁊ Eſaie. 3. Sed nūquid hoc eſt peccatū? Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ ſcd̓m augꝭ. duo ſunt cōſideranda in ornatu mulierū. ſcꝫ ſimplex ornatus ⁊ fucatus. Simplex ornatus. puta in veſte ⁊ auro ⁊ huiuſmōi. quod poteſt fieri cum pecca to tribus modis. ſcꝫ ex praua intentiōe vt ſi intēdant cō motionē concupiſcētie oſtentationē vel inanē gloriam. Prouerb̓. 7. Preparata ad capiendas aīas Secūdo ſi fiat preter conſuetudinē patrie qd̓ ſit diuerſimode. Aut em̄ excedit modū cōſuetū patrie quod ex leuitate animi eſt. aut ſi cōditionē ſui ſtatus excedit. Sed ſeruata recta intentiōe. cōſuetudine patrie. ⁊ conditiōe ſtatus non eſt peccatū. De fucato autē ſemper eſt peccatū. Mulieribꝰ em̄ non permittit̉ ornari niſi ꝓpter viros. ⁊ viri nolunt decipi vt fucate eis appareāt Sit ergo nō talis ornatus ſed qualis decet mulieres ꝓmittentes pietate. Exterio ra em̄ opera homīs ſunt quaſi quedā ꝓfeſſio interioris homīs. ſicut religioſi aliquādo habent habitū et clerici ſimiliter Unde niſi cōcordet exterior cum interiori eſt fi ctio. Ita etiā de alijs operibus interioribus. Interius em̄ debemus colere pietatē. id eſt cultū dei exterius pro mittere per bona opera que ꝯcordent pietati. ⁊ ſimiliter habere interius. ſicut oſtendimus exterius Uel dico ꝙ debent ſe ornare nō exterius: ſed ſcd̓m ꝙ decet eas. ꝓ mittentes. id eſt que ꝓmittere debent pietatem per ope ra bona. Eccl̓. 19. Amictus corporis ⁊ riſus dentiū ⁊ in greſſus homīs annūciant de illo.

epiſtolam Tad Timotheum II
Lectio tertia. Ulier in ſilentio diſcat cū omni ſub iectiōe. Docere autē mulieri nō ꝑ mitto neqꝫ dn̄ari in virū: ſed eſſe in ſilentio. Adā em̄ pͥmus formatꝰ eſt. deinde eua ⁊ adaꝫ nō ē ſeductꝰ: mulier aūt ſeducta in p̄uaricatiōe fuit. Saluabit̉ aūt ꝑ filioruꝫ generaaionē ſi ꝑmanſerit in fide ⁊ dilectiōe ⁊ ſanctificatione ⁊ cū ſobrietate. Superius apoſtolus ordinauit mulieres quo ad oratio nē: hic ordinat eas ꝙͣtū ad doctrinā. ⁊ primo ponit ſuam ordinationē circa eaꝝ doctrinam. Secundo rationē or dinationis aſſignat ibi. Adam em̄ pͥmus ⁊c. Tertio re ſpondet tacite queſtioni ibi Saluabitur autem ⁊cͣ. Item primo oſtendit quid mulieribus conueniat. Secūdo qͥd eis non cōpetat ibi. Docere autē ⁊c. Circa primū tria po nit eis cōpetere ſcꝫ taciturnitatē. diſciplinā ⁊ ſubiectiōeꝫ que tria ex vna ratiōe ꝓcedunt. ſcꝫ ex defectu rōis in eis quibus primo indicit ſilentiū Iac̄. 3. Si quis in ꝟbo nō offendit h̓ ꝑfectus eſt vir. ⁊.1. coꝝ. 14. Mulieres in ec cleſijs taceant. nō em̄ ꝑmittit̉ eis loqͥ ⁊c. Secūdo qꝛ ver ba mulieris ſunt inflammātia Eccl̓. 9. Colloquiū illius quaſi ignis exardeſcit. Itē vt diſcant. quia eoꝝ qui defi ciunt ratione ꝓpriū eſt addiſcere..1. coꝝ. 14. Si quid vo lunt diſcere domi viros ſuos interrogent ⁊cͣ. Viris autē datur ꝙ doceant. Itē ſubiectio qꝛ naturale eſt ꝙ aīa do minet̉ corpori. ⁊ ratio viribus inferioribus. Et ideo ſicut ph̓us docet. Quādocunqꝫ aliqua duo adinuicē ſic ſe ha bent ſicut anima ad corpus. ⁊ ratio ad ſenſualitatē. natu rale dominiū eſt eius qui abundat rōe. ⁊ illud eſt princi pans. aliud aūt eſt ſubditū quod ſcꝫ deficit ratiōe. Gen̄. 2. Sub viri poteſtate eris. Itē excludit ea que eis nō cō petunt ⁊ ſunt duo ſcꝫ vt non doceant. Sed cōtra ꝓuer. vl. Erudiuit eū mater ſua ⁊c. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ doctrina publica nō cōpetit mulieri. ⁊ ideo dicit. In ec cleſia. Alia ē priuata ⁊ hac mater erudiuit filiū. Sed cō tra Iudic. 5. Delbora erudiuit populū iſrl̓. Reſpondeo illa eruditio ē per ſpiritū ꝓphecie ⁊ gratia ſpūſſancti nō diſcernit inter virū ⁊ mulierē. nec tn̄ publice predicabat ſed inſtinctu ſpūſſancti conſilia dabat. Secundo interdi citur eis dominiū in virū Eccl̓. 25. Mulier ſi primatuꝫ habeat contraria eſt viro ſuo. Et ph̓us dicit ꝙ dominiuꝫ mulierum eſt corruptio familie. ſicut tyranni in regno. Et ſic prohibet duo contra duo que conpetunt eis ſed tertiū repetit ſcꝫ in ſilentio. ¶ Deinde cum dicit Adam em̄ ⁊c. Aſſignat rati onē eius qd̓ dixerat. ⁊ pͥmo ex ordi ne creationis. Secundo ex ordine culpe ibi. Et adā non eſt ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ in ordine rerū ꝑfectuꝫ ⁊ imꝑfectū diuerſimode ordinant. quia in vno ⁊ eodē im ꝑfectuꝫ p̄cedit tēpore. ⁊ ꝑfectū p̄cedit natura. qꝛ natura tēdit ad perfectū. ſed in diuerſis ꝑfectum eſt prius tem pore ⁊ natura. quia natura ſemper incipit a perfectis. Et hunc ordinē agit hic. qꝛ vir perfectꝰ eſt natura humana mulier vir occaſionatus. Unde pͥmo formatus eſt adam Gen̄. 2. Formauit deus hominē de limo terre ⁊c. Secū dario mulier ſicut qd̓dam imꝑfectū a perfecto originatū ſcꝫ de coſta. 1. coꝝ. 11. Nō em̄ vir ex muliere: ſed mulier ex viro eſt ⁊c. Et inde eſt ꝙ homo non dicitur factus ꝓ pter mulierē ſed ad ſimilitudinē dei. Gen̄. 1. Faciamus hominē ad ymaginē ⁊ ſimilitudinē noſtrā. Mulier autē ꝓpter virū: ideo vir debet p̄eſſe. Itē ex parte culpe. Or do em̄ generationis ⁊ corruptionis eſt contrariꝰ. qꝛ qd̓ ē primū in generatione eſt vltimū in corruptione. Peccatum autē eſt corruptio nature. ⁊ ideo generatio īcepit p̄ mo ab adā: ſed corruptio a muliere. Vnde dicit Adā nō eſt ſeductus ſcilicet primo. quia fortior erat: ſed incepit a debiliori vt facilius ſeduceretur fortior. Alludit auteꝫ hic verbis ade Gen̄. 3. Cū em̄ dn̄s reprehēdit adā dixit Ml̓ier quā dediſti mihi d̓dit mihi ⁊cͣ. Et id̓o dic̄ Adaꝫ non eſt ſeductus ſed mulier Seductio aūt duplex eſt. ſcꝫ in vniuerſali ⁊ ꝑticulari eligibili que eſt ignorantia ele ctionis. Quicunqꝫ ergo peccat ſeducitur ignorantia ele ctionis in ꝑticulari eligibili. Mulier autem fuit ſeducta ignorantia in vniuerſali quando ſcilicet credidit qd̓ ſer pens dixit. ſed vir non credidit hoc: ſed deceptus fuit in particulari. ſcilicet ꝙ gerendus eſſet mos vxori ⁊ cuꝫ ea comedere deberet ⁊ inexpertus diuine ſeueritatis credi dit ꝙ facile ei remitteretur. Sed contra. Ignorantia eſt pena peccati. ergo pena preceſſit culpam. Reſpondeo dicendum eſt ꝙ non preceſſit. qꝛ ſtatim ad verba ſerpen tis fuit elata ꝙ alius eſſet de ea ſollicitus ⁊ ex illa elatio ne ſeducta eſt. vnde elatio preceſſit. ¶ Deinde cū dicit. Saluabitur autē ⁊c. Reſpondet cuidā tacite queſtioni. quia diceret quis ꝙ ſi mulier non eſt propter viruꝫ ⁊ ex ea eſt initiū peccati. ergo viro eſt nociua. Sed ſi aliquid non eſt propter aliud ſed eſt ei nociuum debet tolli. ergo mulier non debet ſaluari. Dicendū eſt ergo ꝙ duplex eſt ſalus. ſcilicet tēporalis ⁊ hec eſt cōmunis etiam brutis. Alia eſt eterna ⁊ hec eſt propria hominū Eſa. 51. Salus autē mea in ſempiternū erit ⁊c. Utramqꝫ aūt ſalutē muli. er non amiſit. Non temporalē. qꝛ ſtatim non priuat̉ ſexu muliebri propter generationem prolis. nec eternā qꝛ ẜm animā capax eſt gratie ⁊ glorie. Et ideo ꝙͣtū ad primum dicitur: Saluabit̉ id eſt non extirpabitur. ⁊ hoc ꝑ gene rationē filioꝝ ad quā eſt a deo ordinata. Quantuꝫ ad ſe cundū dic̄. Si ꝑmāſerit ⁊c Sed qꝛ ſi īportat cauſam nū quid que nō ꝑmanſit non ſaluabit̉ cū apl̓s dicat ꝙ muli er melius facit ſi non nubat. Reſpondeo vno modo po teſt eſſe locutio figuratiua ⁊ ſic per virū rō ſuperior intel ligitur. ratio inferior eſt mulier. opera bona ſunt filij infe rioris rationis. ⁊ charitas quā per virū concipit ⁊ ꝑ hec ſaluabitur. Alia eſt expoſitio litteralis. vt lyper non di cat cām ſed repugnantiā. Et eſt ſenſus. Mulier ſaluabi tur etiā ſi incedat per generationem ſcꝫ ſi nubat ⁊ non ſit virgo. Et tunc lyper dicit augmentationē ſalutis quaſi per generationē filioꝝ ad cultū dei magis ſaluabit̉ Ecc̄. 7. Filij tibi ſunt erudi illos: ⁊ incurua illos a pueritia il loꝝ ⁊c. De ſalute vero eterna tria pōit. ſcꝫ ꝙ aliqͥd ſit in intellectu. Secūdo ꝙ in affectu. Tertio quo ad exterio rem actū. In intellectu eſt fides per quā intellectus chri ſto ſubijcitur. Vnde dicit In fide. Heb̓. 11. Sine fide im poſſibile eſt placere deo Et quia fides nihil̓ valet ſine di lectione. Ideo ſtatim ſubiunxit dicens: Et dilectione.i. coꝝ. 13. Si habuero omnē fidē ita vt montes tranſferam charitatem autē non habuero nihil ſum ⁊c. In exteriori autē ponit duo contra laſciuiā que conſiſtit in duobꝰ ſci licet in luxuria. Et quantū ad hoc dicit. In ſanctificati one. id eſt in caſtitate.ī. theẜ. 4. Hec eſt volūtas dei ſan ctificatio veſtra ⁊c. Item in crapula. contra quod dicit. In ſobrietate. Tit̓. 2. Sobre ⁊ pie ⁊ iuſte viuamꝰ in hoc ſeculo et cetera. Capitulum tertiū. Idelis ſermo. Si quis epiſcopa tum deſiderat bonū opus deſide rat. Oportꝫ em̄ epiſcopū irrepre henſibilē eſſe. vnius vxoris viꝝ ſobriū. ornatū. prudentē. pudicū. hoſpitalē
N

Explanario ſancti Thome
doctorē. nō vinolentū. nō ꝑcuſſorē ſed mo deſtum. nō litigioſum. non cupidū ſed ſue domui bene prepoſitum. filios habentem ſubditos cum omni caſtitate. Supra inſtruxit timotheum de pertinentibus ad fidem rectā ⁊ cultū dei: hic agit de inſtructione officioꝝ eccleſi aſticorum. Et primo ponitur inſtitutio. Secundo ſue in ſtitutionis occaſio ſeu neceſſitas ibi. Hec tibi ſcribo ⁊c. Itē primo inſtruit de pertinentibus ad epiſcopū. Secū do quo ad dyaconos ibi. Dyacones ſimiliter ⁊cͣ. Sꝫ cū ẜm dyoniſium tres ſint ordines ſcilicet epiſcopoꝝ qui ꝑ ficiunt. preſbyteroꝝ qui illumināt. dyaconoꝝ qͥ purgant quare non facit mentionē de preſbyteris? Reſpōdeo di cendum eſt ꝙ preſbyteri intelligunt cuꝫ epiſcopis nō ꝙ ſit indiſtinctio inter ordines ꝙͣtum ad rē ſed quantuꝫ ad nomina. qꝛ preſbyter idē eſt qd̓ ſenior ⁊ epiſcopꝰ ſuper intendens. Et ideo preſbyteri et epiſcopi ꝙͣtuꝫ ad nomē vocabant̉ ⁊ epiſcopi ⁊ preſbyteri. Circa hoc ergo primo agit de deſiderio perueniendi ad epiſcopatū. Secundo deſcribit conditionē ep̄i ibi. Oportet aut ⁊c. Premittit ergo ſue inſtitutionis aſſertionē dicēs. Fidelis ſermo ſci licet quem dicā vel dixi. Apoc̄. vlti. Hec verba fideliſſi ma ⁊ vera ſunt. Si quis ⁊c. Ex hoc ſumpſerūt aliqui oc caſionē ambitionis ępiſcopatus ⁊ prelationis. Sed non recte intelligunt quod hic dicitur. Apoſtolus em̄ h̓ vo luit oſtendere quid pertineat ad ep̄m. Epiſcopus eſt no men grecū. ſcopos em̄ idē eſt qd̓ intendens. ep̄i. id ē ſu pra quaſi ſuperintendens. Duo ergo ſunt conſideranda in epiſcopo. ſcꝫ gradus ſuperior ⁊ actio plebi vtilis. Ali qui em̄ proijciunt forte oculū ad ea que circūſtant eū ſci licet ꝙ qui preeſt honoratur ⁊ ꝙ habet poteſtateꝫ. Et qͥ propter iſta d̓ſiderat epiſcopatū neſcit quid ſit epiſcopꝰ. Et ideo dicit apoſtolus quid ſit epiſcopus: ⁊ quid deſide rat qui epiſcopatū deſiderat. quia bonū opus. Non dicit bonū deſideriū habet ſed bonū opus ſcilicet vtilitatē ple bis. Sed nunquid licet ipſum deſiderare? Aug. dicit ꝙ nō. Glo. Locus ſuperior ſine quo regi non poteſt popu lus. ⁊ ſi teneatur ⁊ adminiſtretur decenter: tamē indecē ter appetitur. Et idē dicit. 19. de ciuitate dei. Cuius ra tio eſt ꝙ nullus debet appetere aliquid ſupra vires ſuas non ſibi proportionatū al̓s eſſet ſtultus. Oratius. Lude re qui neſcit cāpeſtribus abſtinet armis Ille ergo bn̄ epi ſcoꝑatū deſiderare poſſet cuius opus epiſcopatui eſſꝫ ꝓ portionatū. Ad hoc autē nullus eſt idoneus quia prela tus ẜm gradū ⁊ conuenientiā debet omnes alios excede re in conuerſatione ⁊ contēplatione ita vt in reſpectu ſui alij ſint grex. Et hanc ydoneitatē de ſe preſumere eſt ma xime ſuperbie. aut ergo appetit circūſtantias: ⁊ tunc ne ſcit quid appetat. quia nō eſt h̓ epiſcopatus vl̓ ipſuꝫ opꝰ et hoc eſt ſuperbie. Et ideo non eſt accipiendū niſi impo ſitum. Glo. Si dicis ſtatus epiſcopoꝝ ē ꝑfectior ſtatu re ligioſoꝝ. hunc autē licet appetere. Reſpondeo Perfe ctio aliter ſe habet in hoc ⁊ in illo. quia ſtatus epiſcopo rum preſupponit perfectionē: ⁊ ideo nullus appetere de bet niſi habeat eam. ſed ſtatus religioſorū eſt via: ⁊ ideo non requiritur perfectio iam habita: ſed ꝙ acquirat eaꝫ niſi habeat. ⁊ hoc patet Ioh̓. vl. vbi dominꝰ ſymoni nō dicit: Si vis perfectus eſſe. paſce ⁊cͣ. Et iuueni dicit. Si vis perfectus eſſe ⁊c. Sic ergo intelligendū eſt in nomīe epiſcopatus bonū opus. 1. Pe. 5. Non vt dominātes in cleris ſed forma facti gregis ⁊c. Quaſi dicat. Si tu epi ſcoꝑatū deſideras hoc eſt qd̓ deſideras qꝛ bonum opus: ¶ Sed qualis debeat eſſe epiſcopus oſtendit cū ſubdit Oportet epiſcopum ⁊c. Queꝫ primo inſtruit in genera li. Secundo in ſpeciali ibi. Unius vxoris ⁊c. Dicit ergo
Dico ꝙ bonū opus deſiderat: ſed ad hoc non omnis eſt ydoneus: ſed oportet ꝙ ſit talis. primo irreprehenſibil̓. Unde de Zacharia dicit Luc̄.i. ꝙ incedebat in omnibꝰ mandatis ⁊ iuſtificationibus dn̄i ſine querela Leū. 21. Qui habuerit maculā nō offeret panes deo ſuo nec acce det ad miniſteriū eius. Nec intelligenduꝫ eſt ꝙ omnius ſit ſine peccato. quia dicitur. 1. Iohā. 1. Si dixerimꝰ ⁊c̄. Nec eſt dicendū ſicut aliqui dixerunt ꝙ quicunqꝫ pecca uit mortaliter poſt baptiſmū non eſt ydoneꝰ: qꝛ pauci eſ ſent tales. ſed irreprehenſibilis id eſt non ſubiectus ali cui peccato: vnde ab alijs reprehendi poſſet: qꝛ indecēs eſt ſi reprehenſibilis ſit reprehenſor Mat. 7. Eijce pͥmū trabē ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Unius vxoris ⁊c. Inſtruit eum in ſpeciali ⁊ primo quantū ad ſe. Secundo quantū ad multitudinē ibi. Filios habentē ⁊cͣ. Iteruꝫ prima in duas. quia primo oſtendit quibus virtutibus ornet. Se cūdo a quo mens debet eſſe īmunis ibi. Non vinolentū ⁊cͣ. Omnis autē moralis virtus eſt primo circa paſſio nes et ſunt duo que faciunt ſanctitatē: ſcilicet caſtitas et ſobrietas. quia per delectationē vel delectabilia carnis: maxime inquietatur anima. Et ideo primo pont quod ꝑ tinet ad caſtitatē dicens: Unius vxoris virum. Simile tit̉. primo. In hoc autē diſcordia videtur eſſe inter Au guſtinū ⁊ hieronymū. Hieronymus em̄ dicit ꝙ hoc ītel ligitur poſt baptiſmū. quia ſi ante baptiſmū duas habu it vxores vel vnā primo ⁊ aliā poſtea non īpeditur ab or dinatione. quia per baptiſmū omnia delentur. Auguſti. ⁊ Ambroſius contrariū dicunt. quia ſiue ante ſiue poſt ſi duas habuit non ordinat̉. Et nunqͥd baptiſmus non oīa delet? Rn̄deo ſic. pctā nō irregularitatē q̄ interdū etiaꝫ ſine peccato incurritur ex ſola eccleſiaſtica inſtitutiōe. ſꝫ matrimoniū non eſt peccatum etiā in paganis. Sed que eſt cauſa huius inſtitutionis? Nunquid non magis īpe ditur qui multas concubinas habet? Reſpondeo dicen dum ꝙ hoc fit non propter incontinentiā tm̄: ſed propt̓ repreſentationē ſacramenti. quia ſponſus eccleſie ē chri ſtus ⁊ vna eſt ecel̓ia. Can̄. 5. Una eſt cōlumba mea ⁊c. ¶ Secūdo agit de ſobrietate. Tit̓. 2. Sobrie ⁊ pie ⁊ iu ſte viuamus in hoc ſeculo ⁊c. Hic em̄ docet epiſcopuꝫ qͥ dicitur ſuperintendēs vt vigilet. Luce 1. Paſtores aūt erant ⁊c. Et ebrietas obſtat vigilijs. i. Pe. vlti. Sobrij eſtote ⁊c. Tertio ordinat rationē dicens. Prudentē. qꝛ hec eſt regitiua omniū virtutū. ⁊ epiſcopꝰ eligitur vt ali os regat. Mat. 10. Eſtote prudentes. Mat. 24. Quis putas eſt fidelis ẜuus et prudens ⁊c. ¶ Conſequent̓ po nit virtutes que ordinant actiones exteriores. Prīo ꝙͣ tum ad ſe. Secundo ꝙͣtum ad alios. Quantū ad ſe dic̄ ornatū. pudicū. Ornatus eſt quādo bene cōponit̉ in acti bus ⁊ dictis. Ornatus em̄ īportat pulchritudinē q̄ conſi ſtit in ꝓportione. Vnde tunc eſt ornatus quando agit et loquitur vt decet. Eccl̓. 44. Homines diuites in vixtu te pulchritudinis ſtudium habentes ⁊c. Hoc requirit̉ in epiſcopo. qꝛ ꝑ exteriora iudicamus de interioribꝰ. Ecc̄. 19. Amictus corporis ⁊ riſus dentiū. ⁊ ingreſſus homi nis enunciant de illo. qꝛ prelatus ponit̉ in aſpectu hōīm oportet ꝙ ſit ornatus. Un̄ d̓r de ambroſio ꝙ quoſdā ordi nare nolebat. qꝛ diſſolute incedebant. Itē quandoqꝫ cō tingit ꝙ occurrunt alicui aliqua turpia in alijs vel agen tibus vl̓ dicentibus. ⁊ ad hec debet habere pudiciciā vt verecundet ſi videat vl̓ audiat. Aug. Impudicus oculꝰ impudici cordis eſt nūcius. Ecc̄. 7. Gratia em̄ verecun die illlus ſuꝑ auꝝ. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Hoſpitalem ⁊c. agit de ep̄o ī cōparatiōe ad alios. Impōit̉ aūt ep̄o vt pa ſcat oues Io. vl. ⁊. 1. Pe. vl. Et duplex eſt elemoſina.ſ. corporalis ⁊ ſpiritualis. Ergo debet in vtraqꝫ paſcere. Quātū ad primū dicit. Hoſpitalē ſcꝫ ꝑeregrinorū ⁊ ho

in epiſtolam Tad Timotheum III
ſpitum. Ro. 12. Hoſpitalitatē ſectātes. Heb̓. vlti. Hoſpi talitatē nolite obliuiſci ⁊c. Iob. 31. Hoſtiū meuꝫ viatori patuit ⁊c. Quantū ad ſecundū dicit. Doctorē Eph̓. 4. Alios paſtores ⁊ doctores ⁊cͣ. Et hoc eſt officiū ꝓpriuꝫ prelati. Iere 3. Dabo vobis paſtores iuxta cor meū ⁊ pa ſcent vos ſcientia ⁊ doctrina ⁊c. ¶ Conſequent̓ cū dicit Non vinolentū ⁊c. remouet vitia oppoſita. Tria aūt re mouet. Unū quod pertinet ad cōcupiſcentiā carnis. Ali ud ad iram. Aliud ad cupiditatē. Quantū ad primū di cit. Non vinolentū. Minus dicit ⁊ plus ſignificat Eph̓. 5. Nolite inebriari vino in quo eſt luxuria ⁊c. Quaſi di cat non guloſum non luxurioſum. Quantuꝫ ad irā duo ponit primo quantū ad actū cū dicit. Non percuſſorem. Decenter prohibet hoc poſt vina. quia ebrij defacili ꝑ cutiunt ſcꝫ modeſtū id eſt patientē Phil̓. 4. Modeſtia veſtra nota ſit omnibꝰ homībꝰ. psͣ. Bene patiētes erāt vt annuncient. Xp̄s paſſus non ꝑcutiebat. Secūdo ꝙͣ tum ad verba cū dicit. Non litigioſum. 2. tthy. 2. Ser uum dei non oportet litigare ⁊c. 1. coꝝ. I1. Si quis videt̉ contentioſus eſſe nos talē cōſuetudinē non habemꝰ ne qꝫ eccleſia dei. Et hoc qꝛ epiſcopi ſunt ſucceſſores apl̓oꝝ quos xp̄s inſtruxit vt pacē annunciarent. Itē in paſſiōe ſua chriſtus dixit. Pacē meā do vobis. pacē meā relinō vobis. ¶ Quantū ad res tēporales dicit. Non cupiduꝫ quia ponitur iudex ⁊ ordinator eccleſie qui ſi ſit cupidus d̓facili d̓clīat a iuſticia Exod̓. viceſimo t̓tio Ne accipias munera que excecant etiā prudentes ⁊ ſubuertunt ꝟba iuſtoꝝ. ſed heu. Iere. 6. A maiore vſqꝫ ad minorē om̄es auaritie ſtudent ⁊c. Lectio ſecunda. I quis aūt domui ſue preeſſe neſcit quomodo eccleſie dei diligentiā ha bebit? Non neophitū: ne in ſuꝑbiaꝫ elatus in iudiciū incidat dyaboli. Oportet autē ⁊ illū teſtimoniū habere bonuꝫ ab his qui foris ſunt vt non in opprpbriuꝫ incidat ⁊ in laqueū dyaboli. Dyacones ſimiliter pu dicos. non bilingues. non multo vino dedi tos. non turpe lucrū ſectantes. habētes my ſterium fidei in conſciētia pura. Et hi autē probent̉ primū: ⁊ ſic miniſtrēt nulluꝫ crimē habentes. Mulieres ſimiliter pudicas. nō detrahentes. ſobrias. fideles in omnibus. Supra oſtēdit apl̓s qualis debet eſſe ep̄s ẜm ſe: hic oſtē dit qualis debet eſſe in cōparatione ad multitudinē. Et primo ad multitudinē domeſtice familie. Secundo quo ad multitudinē eccl̓ie ibi Non neophitū ⁊c. Tertio quo ad multitudinē infideliū ibi. Oportet aūt ⁊c̄. Itē primo oſtēdit qualis debet eſſe in comparatione ad familiā do meſticā. Secundo rationē huius aſſignat ibi. Si qͥs au tem ⁊c̄. Item primo oſtendit ꝙ ab epiſcopo requirit̉ gu bernatio debita famille. Secundo bona inſtructio fili orum ibi. Filios habentē ⁊c. Dicit ergo. Oportet ep̄m p̄eſſe domui id ē familie ſue ⁊c. Ut eā bn̄ gubernet. Bo na aūt gubernatio nō ſolū eſt acquiſitio diuinaꝝ. quia ea non ſunt finis yconomice ſed inſtrumēta. ſed finis eiꝰ eſt recta vita. Eccl̓. 44. Pacificātes in domibꝰ ſuis. Spe cialiter auteꝫ in domeſtica familia precipui ſunt filij. Et ideo dic̄ de eis ſpecialit̓ Filios ⁊c̄. id eſt ꝙ ſuis filijs do minetur nō emollitus ex teneritudine amoris quā quā doqꝫ extendit ad filios. Inter alia autē que requirunt̉ in filijs epiſcoporum quos habuerunt anteꝙͣ eſſent ep̄i requiritur ꝙ ſint caſti. quia mala eoꝝ vita eſſet teſtimoniū contra parentē et prelatū. Eccl̓. 10. Scd̓m iudicē populi ſic et miniſtri eius. ⁊ qualis rector ciuitatis: tales et ha bitantes in ea Sap̄. 4: Ex iniquis em̄ omnes filij qͥ na ſcunt̉ teſtes ſunt nequitie aduerſus parētes in interroga tione ſua. Secunda ratio eſt. qꝛ ad domū epiſcopi cōcur rit populus ideo oportet eos eſſe caſtos. Contra illud. 1. reg. 2. vbi filij hely nō caſti corrūpebant mulieres veniē tes ad templū. vnde ⁊ helya dn̄o eſt punitus. ¶ Deind̓ cum dicit. Si quis autē ⁊c. Dicti ſui rationem aſſignat. Poſſet em̄ dici. Quid ad ep̄m ꝙ bene regat familiā cui īminet cura cōmunis? Et ideo dicit Si quis aūt ⁊c. id ē proprie familie Luc̄. 16. Qui fidelis eſt in minimo et in maiore fidelis ē. Cōtingit tn̄ frequent̓ ꝙ aliqui nō ſunt regitiui bene in paruis domeſticis qui tamē bene regūt in maioribus. Sed dic. neſcit vt hec neſcientia referatur ad negligentiā. et qui parua negligit defacili magna ne gligit. ſed qui nō curat de paruis aliqn̄ bene ſe habet in maioribus. ¶ Conſequenter oſtēdit qͣliter ſe habeat ad multitudinē eccleſie in qua non debet eſſe nouicius in fi de ſed antiquus. Unde dicit Non neophicū id eſt nouā fidē habentē Act̓. r. Oportet eligere vnū ex his qui no biſcū ⁊c. Idem numeri. 11. Cōgrega mihi. 70. viros de ſenioribus quos tu noſti ꝙ ſenes ſin̄t populi ac magiſtri et duces ⁊c. Sed ſicut dicitur Sap̄. 4. Senectus vene rabilis eſt non diuturna neqꝫ numero annoꝝ computata ⁊c. Cōtingit em̄ quādoqꝫ ꝙ in aliquibus nouis ſuꝑabū det gratia et habēt ſimul cū etate moꝝ ſenectutē qͥ diſpē ſatiue promouentur ſicut ambroſius diuina inſpiratiōe. Unde hoc quod dicit hic ad eos pertinet qui non ſolum etate neophiti. ſed et qui neophiti ſunt ꝑfectiōe. Et hu ius eſt ratio ne in ſuperbiā ⁊c. Quando em̄ aliqͥs de no uo veniēs ad fidem et ad conditionē aliquā ꝓmouet̉ re putat ſe alijs meliorē et valde neceſſariū quaſi niſi ipſe eſ ſet non haberent vnde ꝓuideretur eccleſie. Et dicit dya boli. quia ipſe cōdemnatus fuit propt̓ peccatū ſuperbie. ¶ Deinde cū dicit. Oportet aūt illū ⁊c. Oſtendit quali ter ſe habeat ad multitudinē infideliū. ⁊ ponit documē ta. Primo vt ſit bone fame Col̓. 4. In ſapientia ambu late ad eos qui foris ſunt. i. Pe. 2. Conuerſationē vr̄aꝫ inter gentes habētes bonā ⁊c. Et hoc neceſſariū eſt pre lato. quia conuerſatio totius cōgregatiōis iudicat̉ ex p̄ lato. Sed cōtra. 2. coꝝ. 6. Per īfamiā ⁊ bonā famā ⁊c. Reſpondeo infamia inſurgit quandoqꝫ ex culpa eiꝰ qui infamatur. ⁊ hanc ꝓhibet hic. quādoqꝫ ex malitia detra hentiū. et in hac oportet habere patientiā. ⁊ de hac loqͥ tur apl̓s ibi. Sed hic loquit̉ de aſſumendo in ep̄m qͥ ⁊ ſi ſit bonus ⁊ infamat̉ falſo debet patient̓ ferre. Secūdo aſ ſignat rationē. Un̄ ſubdit. Vt non in obprobriū ⁊c. Ubi tangit duplex periculuꝫ ſcilicet ne fiat obprobrioſus ⁊ ꝑ hoc eius auctoritas minuat̉. ⁊ per cōſequēs auferat̉ au dacia corrigendi Mat. 7. Eijce primū trabē ⁊c. Secun do ne īcidat ⁊c. quandoqꝫ ſcilicet īpatienter ſuſtinendo ꝙ infamis concitetur ad odia ⁊ deſperet et huiuſmodi. Et ꝙ prelatus ſit odioſus laycis: cōtingit ſi negligit cul tum diuine laudis. Malac. 2. Irritū feciſtis pactuꝫ leui dicit dn̄s exercituū propt̓ qd̓ dedi vos contēptibiles et humiles om̄ibus populis. ¶ Deinde cū dicit Dyacōes ⁊c. Oſtendit pertinentia ad dyacones qd̓ in greco idē ē qd̓ miniſtri. In pͥmitiua em̄ eccl̓ia ſolum erant tres ordi nes vt dicit dyoniſius ſcꝫ epiſcopoꝝ p̄ſbyteroꝝ ⁊ mini ſtroꝝ et nō diuidebant̉ ꝑ diuerſos gradus: ſed oīa erant in vno ordīe ꝓpter paucitatē miniſtroꝝ ⁊ ꝓpt̓ nouitatē eccl̓ie. Prīo gͦ on̄dit qͣles debēt eſſe ẜm ſe. Secūdo ꝙͣtū ad alios ibi. Mulieres ⁊c. Itē pͥmo on̄dit qͣles debēt eſ ſe. Secūdo quō examinādi ſunt ibi. Et hij ⁊cͣ. Itē pͥmo
N ij

Explanatio ſancti Thome
ꝯſtendit quales debēt eſſe quantū ad eoꝝ propriū corpꝰ. Secūdo quantum ad res exteriores ibi. Non turpe ⁊cͣ. Tertio ꝙͣtum ad alia ibi. Habentes ⁊c. Itē ꝙͣtū ad cor pus. Primo oſtēdit quo ad totius corporis qualitates. Secūdo quantū ad oris refrenationē. Dicit ergo. Dico ꝙ epiſcopi debēt eſſe pudici. ſimiliter oportet dyacones eſſe. quia contrariū pudicicie facit ineptū ad ſpiritualia. quia denegat animū a ſpiritualibꝰ quē neceſſe eſt tales habere eleuatū Eſa. 52. Mundamini qui fertis vaſa do mini ⁊c. Luc̄. 14. Sint lumbi veſtri p̄cincti ⁊c. ¶ Dein de oſtendit quales debent eſſe in ore. Os deſeruit locu tioni ⁊ guſtui. Quantū ad primū dicit. Non bilingues. Eccl̓. 28. Lingua tertia ml̓tos cōmouit ⁊ diſperſit illos a gente in gente ⁊c. Bilinguis eſt habēs duas linguas Non erūt tales dyaconi miniſtri pacis. Quantuꝫ ad ſe cundū dicit. Nō ml̓to ⁊c. ꝓuer. 23. Cui ve? Cuius patri ve? cui rixe? cui fouee: cui ſn̄ cā vulnera: cui ſuffoſſio ocu lorū. Nōne his qui cōmorant̉ in vino ⁊ ſtudēt calicibus epotandis Eſa. 5. Ue qui potentes eſtis ad bibendū vi nū ⁊ viri fortes ad miſcēdā ebrietatē. ¶ Deinde cū dicit Non turpem ⁊cͣ. Oſtendit quomodo ſe habeant ad res exteriores. Non ſolū em̄ diuertitur a iuſticia quādoqꝫ ꝓ pter cupiditatē lucri: ſed etiā a veritate dicentes que no oportet. Et ideo prohibet̉ eis tēporale lucrū in quo ītel ligitur omne lucrū inhoneſtū. ¶ Sed quantū ad affecti onē dicit Habentes ⁊c. Et inſtruit eos. Primo ꝙͣtuꝫ ad fidem. Secūdo ꝙͣtū ad cōſciētie puritatē. Vnde dic̄ Mi ſteriū fidei nō fidē. id eſt nō tantū fidē ſimplicē ſed intel ligentiā eius qd̓ in fide occultū eſt. Miſteriū em̄ ideꝫ eſt qd̓ occultū: quia miniſtri debent ſcire nō tantū ea de fide que ⁊ populus intelligit. ſed et miſteria. quia debēt ali os inſtruere. 1. Pe. 3. Parati ſemꝑ ad ſatiſfactionē om̄i poſcenti vos rationē de ea que in vobis eſt fide ⁊ ſpe ⁊c̄. Itē cōſcientiā purā. qꝛ īpura facit in fide errare. sͣ. i. Fi nis aūt p̄cepti eſt charitas de corde puro et conſciētia bo na et fide nō ficta ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Et hij ꝓ ben tur ⁊c. Oſtendit quō examinent̉. Poſſet em̄ dicere ali quis. Puto oēs bonos. hoc em̄ debet eſſe in tua reputa tione. Sed ꝙͣtū ad eoꝝ ꝓmotionē omnes ſunt examinā di Unde etiā ipſi examinant̉ vnde dic̄. Et hij ⁊c. ¶ Nul lum crimē. id eſt peccatū mortale. non aūt intēdit de pec cato veniali. quia vt dicitur. 1. Ioh̓. 1. Si dixerimus: qͥa peccatū nō habemus ip̄i nos ſeducimꝰ et veritas in no bis nō eſt Nec dicit qui habuerunt: ſed qui habēt id eſt ſunt notabiles et habēt infamie crimē. Alioqͥn hoc eſſet derogare clauibus eccl̓ie. ¶ Deinde cū dicit. Mulieres ⁊c. Oſtendit qualiter ſe habeāt ad alios. Et pͥmo ponit ſuam inſtructionē. Secūdo rationē ibi. Qui em̄ habent ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo oſtēdit qualit̓ ſe ha beant ad vxores quas habebant in primitiua eccleſia. et loquitur ꝓ ſtatu illo. Secundo quo ad filios ibi Qui fi lijs ⁊c. Iteꝝ prima in duas qꝛ primo oſtēdit quales de bent eſſe eoꝝ vxores. Secundo qualiter ipſi habeant ſe ad illas ibi. Dyacones ⁊c. In vxoribꝰ eoꝝ requirit qua tuor. ſcꝫ pudicitiā. modeſtiā. ſobrietatē. et fidelitatē. Di cit ergo ſimiliter ſicut dixi: de dyaconibus dico de mu lieribus quia oportet eas eſſe pudicas Eccl̓. 26. Gratia ſuper gratiā mulier ſancta et pudorata. Item modeſtas in lingua non detrahētes. Eccl̓s. 10. Quo ſi ſerpēs mor deat in ſilentio: nihil eo minꝰ habet qui detrahit ⁊c. Itē ſobrias que eſt maximū ornamentū mulierū. sͣ. 2. Simi liter et mulieres in habitu ornato cū verecūdia et ſobrie tate. Itē fideles vel deo ꝙͣtum ad verā fidē vel viris ſu is. Sed que culpa eſt dyaconi ſi eius vxor eſt mala. Re ſpondeo. Aliquis a miniſterio repellit̉ nō ſolū propt̓ cul pam ſed etiam propter aliqd̓ impedimētū miniſterij. Et
ideo ſi pret̓ culpā eoꝝ poſſent mulieres eſſe male tn̄ pre ſtāt impedimentū duplicit̓. Primo qꝛ cū male ſunt in digent maiori cura. et per hoc minus vacarēt eccleſiaſti cis miniſterijs. Secundo qꝛ viri deprauantur ex vxori bus. Itē eſſet in periculū. quia miniſtrorū eccleſie multi frequentant domos. Dixerunt autē cathaphrige ꝙ exqͦ inter dyaconos agitur de mulieribus. mulieres poſſunt ordinari ad ſacros ordines. Sed ſciendū eſt ꝙ in iure ali que mulieres aliqn̄ vocant̉ dyaconiſſe. non qꝛ habeant huiuſmodi ordine: ſed propter aliquod miniſteriū eccle ſie. ſicut in greco dicitur dyaconus quilibet miniſter. Lectio tertia. yacones ſint vnius vxoris viri: qͥ d Alijs ſuis bene preſint: ⁊ ſuis domi bus. Qui em̄ bene miniſtrauerint: gradū bonū ſibi acquirent ⁊ multā fiduciaꝫ in fide que eſt in chriſto ieſu. Hec tibi ſcribo fili Thimothee: ſperās me venire ad te ci to. Si autē tardauero: vt ſcias quomō opor teat te in domo dei ꝯuerſari que eſt eccleſia dei viui. columna ⁊ firmamentū veritatis. Et manifeſte magnū eſt pietatis ſacramen tū quod manifeſtatū eſt in carne: iuſtificatū eſt in ſpiritu. apparuit angelis: predicatuꝫ eſt gentibus. creditum eſt in mundo. aſſum ptum eſt in gloria. Supra oſtendit apoſtolus quales debent eſſe dyacones ⁊ eorum vxores: hic oſtendit quō dyaconi ſe habeant ad vxores et ad filios et familiā. Et primo ponit documētū Secundo eius rationē ibi. Qui em̄ bene ⁊c̄. Dicit ergo Dixi ꝙ mulieres dyaconoꝝ ſint pudice. Et ſi in vxoribꝰ eſt pudicicia habenda ꝓpter eos amplius in ipſis eſt ne ceſſaria vt ſint omnino a contactu mulieꝝ īmunes. Sed quia ẜm hoc pauci eſſēt miniſtri ꝯcedit ꝙ ſaltē ſint vniꝰ vxoris viri. quia habuiſſe plures eſt ſignū incōtinentie: ⁊ contra ſignificationē ſacramenti. Et inde eſt ꝙ dn̄s in ſtituit matrimoniū vnius ad vnū. Vnde ⁊ pͥma vxor be nedicitur nō ſecūda. ¶ Deinde monet qualit̓ ſe habeant ad filios dicens. Qui filijs ſuis bene preſint. ſcꝫ bn̄ eru diendo in diſciplina bona ⁊ bona vita. Eccl̓. 7. Filij ti bi ſunt erudi illos ⁊c. ¶ Conſequent̓ hortatur eos bene p̄eſſe ⁊ toti domui id eſt familie ſcꝫ cū māſuetudine Etē. 4. Noli eſſe ſicut leo in domo tua ⁊c. Et huius ponit ra tioneꝫ dicēs: Qui em̄ ⁊c. Quaſi diceret. Qd̓ reqͥris ab epiſcopis rationabile eſt. qꝛ ipſi ſunt prelati Sed quare a dyacono qui eſt miniſter. Rn̄det dicens: Qui em̄ ⁊cͣ. Et pͥmo on̄dit ꝙ bonus vſus huius miniſterij eſt via ad maiorē dignitatē. Secundo etiā ꝙ eſt via ad vitam eter nā. Quantū ad primū dicit. Qui em̄ bene miniſtrauerit exercendo officiū dyaconi. Qd̓ em̄ eſt in greco dyaconꝰ in latino dicitur miniſter. Graduꝫ bonū ſibi acquiret. id eſt ꝓmoueri merentur ad gradū altiorē Mat. 25. Quia in pauca fuiſti fidelis ſuper multa te conſtituā ⁊c. Et die̓ bonū. qꝛ ſupra eodē. Qui ep̄atū deſiderat bonū opꝰ de ſiderat. Nec tn̄ in hoc eſt eoꝝ finis. ſed cū hoc remunera tionē habent a deo. Ioh̓. 12. Volo vt vbi ego ſuꝫ illic ſit ⁊ miniſter meꝰ. Et ideo dicit. Multā fiduciā ſcꝫ auxilij gratie in preſenti ⁊ glorie in futuro. ⁊ hoc per fidē xp̄i. 2 coꝝ 3. Fiduciā taleꝫ habemus ⁊c. Eſa. 12. Fiducialiter agā ⁊ nō timebo. ¶ Deinde cuꝫ dicit Hec tibi ſcribo ⁊c. Ponit rationē omniū predictarū monitionuꝫ. Et primo

in epiſtolam Tad Timotheum IIII
III.
excludit cauſam opinatā. Secundo aſtruit verā ibi. Si aūt ⁊c. Tertio aſſignat rationē ibi. Que eſt eccleſia ⁊c̄. Circa primū ſciendū eſt ꝙ poſſet thimotheus credere ꝙ exquo ſcripſit decetero eū nō viſurus eſſet. al̓s ſuꝑfluum videretur eū litteris monere. Et ideo dicit hoc ſcripſiti bi ⁊c. Et nominat eū filiuꝫ. quia ſibi chariſſimus erat.1. coꝝ. 4. Ideo miſi ad vos thimotheū qui eſt filius meus chariſſimus ⁊c. Et dicit ſperas. quaſi non certus. 2. Io hannis. Plura habens vobis ſcribere nolui per cartaꝫ ⁊ atramentū. ſpero em̄ me futurum apud vos ⁊ os ad os loqui ⁊c. Scribo igitur licet ſpem habeā. qꝛ ſpes in lon gum ꝓtrahi poteſt. ꝓuer. 16. Hominis eſt p̄parare ani mū et domini linguā gubernare ⁊c. Et ideo dicit. Si au tē tardauero ⁊c̄. 1. theẜ. 2. Sed ſathanas impediuit nos Ego igit̉ ſcribo vt ſi tardauero ſcias quō oporteat te ī do mo dei ꝯuerſari. psͣ. Habitare facit vniꝰ moris in domo. ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Que eſt eccl̓ia ⁊c. Aſſignat ratio nē quare ſit ſic cōuerſandū in ea. Et aſſignat rationē hu ius cauſe que eſt duplex. Primo cōmendādo ipſam ec cleſiā. Secūdo ꝟitatē eccl̓ie ibi. Et māifeſte ⁊c. Circa pͥ mum duo facit. qꝛ primo cōmendat eccl̓iam ex ꝑte eiꝰ cu ius eſt eccl̓ia. Secūdo ex veritate ipſius eccl̓ie ibi. Colū na ⁊c. Ex parte eius cuius eſt eccl̓ia qꝛ eſt dei viui. Ec cleſia quaſi adunatio. quia in eccl̓ia eſt adunatio fideliuꝫ Ro. 8. Quos vocauit ⁊cͣ. Et adunant̉ in deū. Ioh̓. 17. Ut ⁊ ip̄i in nob̓ ſint vnū ⁊c. Et ideo dicit q̄ ē dei. Et ad dit viui. ad diſtinctionē alioꝝ deoꝝ ad quos congregan tur gentes. Nam hij ſunt mortui. ſed deus eccl̓ie eſt vi nus. Ioh̓. 5. Sicut pater habet vitā in ſemetipſo ⁊c. Eſt ergo ſic in ea cōuerſandū vt ſpiritualit̓ viuamꝰ. psͣ. Do mū tuā dn̄e decet ſanctitudo ⁊c̄. Secūda rō eſt ex ꝟita te eccl̓ie. Naturale eſt em̄ homini vt deſideret cognitiōꝫ veritatis cū ſit perfectio intellectus. Und̓ Aug. dicit ꝙ beatitudo eſt finis hominis que nihil aliud eſt ꝙͣ gaudiū de veritate. Hoc innotuit ph̓is ꝑ creaturas Ro. 1. Sed in hoc vacillabant. qꝛ non habebāt certitudinē veritatꝭ. tum qꝛ erant corrupti erroribus. tum qꝛ vix inuenit̉ apd̓ eos ꝙ in veritate concordent. Sed in eccl̓ia eſt firma cō gnitio ⁊ veritas. Und̓ dicit columna Ecc̄. 24. Thronꝰ meus in colūna nubis ⁊c. Ecc̄. 26. Colūne auree ⁊c. Et dicitur aurea. qꝛ in ſe ſancta. Et firmamentū ſcꝫ ꝙͣtuꝫ ad alios. quia non poſſunt firmari in veritate niſi per eccl̓ie ſacramēta. Luc̄. 22. Tu aliquādo conuerſus confirma ⁊c. psͣ. Ego cōfirmaui colūnas eius. Si igitur eccl̓ia cō gregat in deo ⁊ dat cognitionē veritatis debemꝰ eſſe in ea. ¶ Deinde cū dicit. Et manifeſte ⁊c. Cōmēdat caput eccl̓ie. Et primo xp̄m ad cuius manifeſtationē apparuit Secundo de eius exaltatione agit ibi Aſſumptꝰ ⁊c. Cō mendat autē xp̄m duplicit̓. Primo quātū ad naturā di uinā. Secūdo quātū ad humanā ibi. Quod manifeſta tū eſt ⁊c̄. Dicit ergo Et manifeſte ⁊cͣ. Quia ſacramentū idē eſt qd̓ ſacrū ſecretū. Nihil autē tā ſecretū ꝙͣ id quod in corde gerimus. Multo ergo magis qd̓ in corde dei et ſecretum eſt et ſacrū. 1. coꝝ. 2. Que ſunt dei nemo nouit niſi ſpiritꝰ dei ⁊c. Eſa. 24. Secretū meū mihi. ſecretum meum mihi Eſa. 45. Tu es deus abſconditus. Et hoc eſt verbū dei in corde patris. psͣ. Eructauit cor meū ver bum bonū ⁊c. Hoc ſiquidē ſacramentū eſt ſacramentum pietatis. ſecretū autē hominis aliqn̄ eſt vanū. psͣ. Dn̄s ſcit cogitationes hominū qm̄ vane ſunt. Inꝙͣtū ergo eſt reſtauratiuū mundi eſt pietatis Itē magnū quia eſt verꝰ deus cuius magnitudinis nō eſt finis. Hoc ergo ſecretū quod latet in corde patris factum eſt hō. Et ideo deſcri bit ip̄m. Secundo ꝙͣtum ad naturā humanā ⁊c. Et pri mo ꝙͣtū ad carnē. Secundo ꝙͣtum ad animā. Quātum ad primū dicit. Quod manifeſtatum eſt in carne. Sicut
verbū quod latꝫ in cord̓ māifeſtat̉ ꝟbo ſenſibili. ita ꝟbū dei in corde dei latebat. ſed in carne manifeſtatum Ioh̓. 1. Uerbum caro factū eſt ⁊c. Quantū ad animā dicit. Iu ſtificatum eſt in ſpiritu. Hoc dupliciter exponit̉. Primo ne credat̉ ꝙ caro prius ſit concepta dicit ꝙ non. qꝛ in ſpi ritu. id eſt per ſp̄mſanctum cōceptus eſt Mat. 1. Quod em̄ ex ea natū eſt de ſpirituſancto eſt. Et Luc̄. 1. Qd̓ em̄ ex te naſcetur vocabit̉ filius dei. Et hoc qꝛ ſpiritꝰ ſanctꝰ ſuperueniet in te ⁊c. Uel in ſpirituſancto humano de qͦ Ioh̓. 19. Emiſit ſpiritum. Et ſic eſt mani feſtatū in carne quod tamē eſt cum ſpiritu. Et dico ſpiritu iuſtificato. ſcꝫ quia iuſtus eſt abſqꝫ omni macula. ¶ Deinde cum dicit Apparuit ⁊c. Oſtendit eius māifeſtationē. et primo fa ctā angelis. Secundo hominibus ibi Predicatū ⁊c. Di cit ergo ſacramentū illud quod apparuit ⁊c. excludit eti am cognitionē angelorū ⁊c. Illud autem dicit̉ apparere quod in poteſtate ſua habꝫ videri ⁊ nō videri: et nō ſub eſt poteſtati videntis. Vnde non dicit̉ lapis apparet mi hi. ſed video lapidē. Si ergo angelus in ſua natura ha beret ꝙ videret verbū. nō diceretur verbū apparere ſibi ſed ꝙ ipſe videret cum vellet. Et ideo dicit apl̓s ꝙ ap paruit angelis. qꝛ non in ſua natura viderunt ip̄m. Et verum eſt ꝙ a principio apparuit angelis qn̄ ex conuerſi on ad ſe deificauit ip̄os: ſed qn̄ eſt incarnatū multa mi ſteria innotuerunt angelis que non cognouerant antea. Et ideo dicit Beda ꝙ in natiuitate apparuit angel̓ cla ritas q̄ non antea in veritate viſa eſt hominibus. Et hoc dupliciter. Primo ꝙͣtum ad miniſterium apoſtolorum. Secundo quantū ad cognitionē populoꝝ quibꝰ manife ſtatur. Olim ſiquidē ſolis iudeis māifeſtabat̉. ſed nunc in gentibus. Et ideo dicit Predicatū eſt gentibꝰ Mat. vl. Euntes ergo docete om̄es gētes ⁊c. psͣ. Annunciate inter gentes gloriā eius ⁊c. Et hoc efficaciter. qꝛ creditū eſt mundo. Et hoc dn̄s orabat Ioh̓. 17. Et hoc maxime mirum eſt ꝙ ꝑ ſimplices pauperes ⁊ impotentes totus mundus eſt conuerſus.1. coꝝ. 1. Nō multi ſapiētes ⁊cͣ. Et hoc vt nō glorietur omnis caro ⁊c. Secundo manife ſtat ꝙ ſola veritas dei hoc facit. qꝛ aſſumptum eſt in glo ria chriſtus. ſcilicet quia manifeſtatus aſſumptus eſt in celis Mar. vltimo. Dominus quidē ieſus poſtꝙͣ locutꝰ eſt eis aſſumptus eſt in celum ⁊c. Phil̓. 2. Et omnis lin gua confiteatur quia dominꝰ noſter ieſus chriſtꝰ in glo ria eſt dei patris. Capitulū quartū. Piritus autē manifeſte dicit qͥa in nouiſſimis temporibus diſce dent quidā a fide attendētes ſpi ritibus erroris ⁊ doctrinis demo nioꝝ in ypocriſi loquentiū mendaciū: ⁊ cau teriatā habentiū ſuā cōſcientiā: ꝓhibentiū nubere: abſtinere a cibis quos deus creauit ad percipiendū cū gratiarūactione fidelibꝰ ⁊ his qui cognouerūt veritatē. Quia om̄is creatura dei bona eſt ⁊ nihil reijciēdū qd̓ cū gratiarūactione percipitur. Sanctificat̉ em̄ per verbū dei ⁊ orationē. Superius inſtruxit thimotheum de pertinentibꝰ ad or dinationē eccleſie in ſpiritualibus. Secundo quantum ad documenta fidei: cultum dei ⁊ diſpoſitionē miniſteri orum: hic inſtruit eum de ordinatione eccleſie quantum ad exteriora. Et primo quantum ad cibos. Secundo ꝙͣ tum ad ſtatus hominum ⁊ diuitias ibi. Quicūqꝫ ſub iuN iij

Explanatio ſancti Thome
go ⁊c. Item primo agit de vſu ciboꝝ. Secūdo de diſpē ſatione ciborū. 5. ca. ibi. Uiduas honora ⁊c. Itē prīo ex cludit ſuꝑſticioſam abſtinentiā. Secundo prefert pieta teꝫ abſtinentie licite ibi. Exerce te ⁊c. Itē primo p̄nunci at falſam doctrinā de illicita abſtinētia. Secūdo inſtruit eum hec preponere fratribus ibi. Hec proponēs ⁊c. Itē primo errorē māifeſtat. Secūdo excludit ip̄m ibi Quos deus ⁊c̄. Itē primo p̄nunciat errorē futuꝝ ex parte dece ptoꝝ. Secundo ex parte decipientiū ibi. In ypocriſi ⁊cͣ. Itē ponit actorē denunciationis. Secundo fidei defectū ibi. Quia in nouiſſimis ⁊c. Tertio cauſam defectus ibi Attendentes ⁊c. Dicit ergo Magnū eſt pietatis ſacra mentū quod iuſtificatum eſt in ſpiritu. ſed ſupra hoc ſa cramentū ſpirituſſanctus aliquid p̄nunciat futuꝝ. Ad eū em̄ ꝑtinet reuelare miſteria.1. coꝝ. 15. ⁊ Ioh̓. 16. Que ventura ſunt annunciabit vobis Spūs ergo prenunciat in corde futura. Sed olim loquebatur in ſimilitudinibꝰ Numeri. 12. Si quis fuerit inter vos propheta dn̄i in vi ſione apparebo ei vel per ſomniū loquar ad illum. Oſee 12. Ego viſionē multiplicaui ⁊ in manu prophetarū aſſi milatus ſum ⁊cͣ. Sed in nouo teſtamento ſpirituſſanctꝰ manifeſte dicit Ioh̓. 16. Et palā de patre meo ānūciabo vobis. Et prenunciat defectū fidei futurū. Unde dic̄ In nouiſſimis tēporibus ⁊c. Nouiſſimum tēpus dicit vlti ma etas. quia nos ſumus in quos fines ſeculorū deuene runt. Tamen in hoc tēpore tanto amplius nouiſſimum eſt. quanto magis propinquū nouiſſime diei. Et ſicut in primitiua eccleſia propt̓ ꝓpinquitatē ad xp̄m ⁊ ſacramē ta inſtituta fuit feruentiſſima fides ſic in nouiſſimis tem poribus in comparatione ad tp̄s apoſtoloꝝ recedent a fi de quia carnales erunt. ſed magis in fine abundabūt er rores Gen̄. 49. Congregamini vt annunciē que ventu ra ſunt vobis nouiſſimis diebus ⁊c. Cauſa defectꝰ eſt du plex. Una ex parte dyaboli ſeducētis. 2. coꝝ. 11. Timeo ne ſicut ſerpens euā ſeduxit aſtutia ſua ⁊c̄. Et ideo dicit: Attendentes ſpiritibus erroris ſcꝫ demonibꝰ quoꝝ eſt officiū in errorem mittere. Ioh̓. 8. Mendax eſt ⁊ pat̓ eiꝰ ⁊c. 3. reg. vlti. Egrediar ⁊ ero ſpūs mendax ⁊cͣ. Et dicit ſpiritibus. quia demon maior multos habet miniſtros. Sed quomodo attendent eis? Nunquid eos videbunt? Non. ſed loquetur in eis. Et ideo addit ſecundā cauſaꝫ ſcilicet falſam doctrinā. Et ẜm gloſaꝫ dicit hic falſos do ctores demones: nec īmerito. Sicut em̄ boni homines interdum dicunt̉ angeli ſic iſti propt̓ excellentē malitiaꝫ demones dicūt̉ Io. 6. Nōne em̄ duodecim vos elegi ⁊ ex vob̓ vnꝰ eſt dyabolus. ¶ Ex parte decipientiū eſt du plex cauſa. Una eoꝝ falſitas. Alia peruerſitas conſcien tie eoꝝ. Quantū ad primum dicit. Demonioꝝ. id eſt ho minum a demone poſſeſſoꝝ. ⁊ hoꝝ dico loquentiū men dacium Iere. 23. Uſqꝫ quo iſtud eſt in corde ꝓphetaruꝫ vaticinantium mendaciū ⁊ prophetantiū ſeductiōes cor dis ſui. Et nota ꝙ per mendaciū ſimplex abſqꝫ pallio ap parentie non poſſet aliquis decipere quēpiaꝫ. Et ita hij neminē poſſent fallere niſi pretenderent aliquod palliuꝫ vel bone intentionis vel ſimulationis vel falſe auctorita tis.1. coꝝ. 3. Nemo vos ſeducat ⁊c. 2. thimo. 3. Haben tes quidem ſpeciem pietatis. id eſt fictā pietatem. Et de moniorum dico habentium conſcientiam cauterizatam. Cauterium eſt corruptio in carne per ignē ex qua egre ditur continue putrēdo. Ita ex igne peruerſe voluntatis ire. odij. concupiſcentie vlceratur cōſcientia ⁊ demonio rum egreditur falſa doctrina. Tit̓. 1. Coinquinate ſunt eorum mentes. ¶ Deinde oſtēdit que ſit iſta falſa doctri na ⁊ tangit hereſim manicheorum: qui damnant matri monium. contra illd̓ Mat. 19. Quos deus coniunxit ho mo nō ſeꝑaret.i. corinthioꝝ. 7. Mulier nō peccat ſi nubat. Itē māichei ꝓhibēt vſū ciborū. id ē mādāt abſtīer a cibis. Abſtīere aūt a cib̓. pōt qͥs licite intentiōe domā di carnem. ſicut thimotheus abſtinebat a vino. vel pro pter ſcandaluꝫ ſicut dicit apoſtolus.ſ. corinthioꝝ. 8. Si eſca ſcandalizat fratrē meum non māducabo carnes in eternum. Item illicite. Uno modo propter legis prece ptum: quaſi legalia adhuc eſſent ſeruanda. contra qd̓ lo quitur ad Galathas. 2. Alio modo ẜm hereſim māiche orum. non quia prohibitū lege quam damnāt. ſed qꝛ di cunt ꝙ in carnibus. ouis ⁊ vino. ⁊ huiuſmodi. id eſt in aliqua talium particula diuina natura eſt commixta. qd̓ non poteſt de deo putari. Non videtur autem hoc dice re de legalibus. quia dicit in nouiſſimis diebus. ſed de manicheis. Et iſtos demones vocat. qꝛ inter omnes he reſes plus dant dyabolo de honore. quia ponunt eū pͥn cipium ex equo cum deo bono. ponentes eū principium viſibilium. Improbat autē apoſtolus hanc erroneam do ctrinam dupliciter. ſcilicet ex intentione dei creantis ci bos. Secundo ex conditione creature ibi. Omnis crea tura ⁊c̄. Dicit ergo ꝙ prohibent abſtinere. ⁊ hoc contra intentionē dei qui creauit eos ad percipiendum. Geneẜ I. ⁊ 9. Sicut olera virentia dedi vobis omnia ⁊c. Sed dicis: Nunquid plante propter animalia ⁊ herbe propt̓ homines? Reſpondeo dicendū eſt ꝙ ſic ẜm etiā philoſo phum in primo pol̓. quia imperfectū ordinatur ad ꝑfe ctius. Et ideo ſicut in generatiōe eſt multiplex perfectio primo ſcilicet plantaꝝ. deinde animalium. ⁊ vltimo hu mana. ita in vſu rerum. Et ideo ad percipiendum: ſꝫ cuꝫ gratiarūactionē.i. theẜ. vltimo. In omnibꝰ gratias agi te. qꝛ ſcꝫ cōceſſa ſunt vobis a deo. psͣ. Edēt pauꝑes ⁊cͣ. Sed illi qui percipiunt cū gratiarūactione ſunt fideles. Nullus em̄ poteſt gratias agere deo in eo quod illicituꝫ eſt Stultus em̄ eſt qui agit gratias de fornicatione deo. quia deus non eſt actor maloꝝ. Ergo ille gratias agit qͥ habet hoc ꝙ vſus ciborum ſit licitus. Et hoc quidē īno teſcit per fidem ſolam. Et ideo dicit fidelibus. ¶ Deind̓ cum dicit Qui nouerunt. Quia om̄is ⁊c. Improbat er rorem ex conditione creature. Et primo proponit creatu ram eſſe bonā ẜm ſe. Secundo quantū ad vſuꝫ. Dicit er go Omnis creatura eſt bona ſcilicꝫ in ſua natura. Gen̄. I. Uidit deus cuncta que fecerat ⁊ erant valde bōa ⁊cͣ. A bono etiam actore nihil eſt niſi bonū. Sed quia mul ta ſunt in ſe bona quorum tamen vſus nō eſt bonus. id̓o probat omnē creaturā eſſe bonam non ſolum in ſe: ſed ⁊ quantū ad vſum. Et primo ponit intentū. Secundo ꝓ bat ibi. Sanctificatur em̄ ⁊c. Dicit gͦ nihil reijciendū eſt ſcilicꝫ ex debito diuine legis. ꝙͣuis ex alia cauſa ſic. ſicut venenum comedere. inꝙͣtū tale nō eſt peccatū: ſed reijci endum eſt inꝙͣtum eſt mortiferum. Similiter nec alij ci bi inꝙͣtum res tales ſunt: non ſunt reijciendi. ſed inqͣtū incitant ad laſciuiam. Ergo ẜm diſcretionē ratiōis ⁊ or dinationem charitatis non ſunt reijciendi. Matthei. 15 Omne quod intrat in os non coinquinat hominem ⁊cͣ. Quare ergo aliqui cibi in veteri lege ſunt prohibiti Au guſtinus ponit rationem contra fauſtum. quia in illoruꝫ ſtatu non ſolum per verba ſed etiā per facta prefiguratꝰ eſt chriſtus. Et ideo in cibis veſtibus ⁊ ſacrificijs fuerūt figure futuri ſtatus. Non ergo prohibentur ſcd̓m ſe: ſed quia immundorum figure ſunt. ſicut porcus eſt ſignum īmunde vite. Et ideo prohibitio carnis eius eſt ſignum ꝙ in lege chriſti eſt prohibita omnis immunditia. Et e exemplum auguſtini Hoc nomen fatuus poteſt conſide rari ẜm ꝙ eſt vox compoſita ex litteris. ⁊ ſic eſt bot. a. vel inquantum ſignum ⁊ ſignificatiua talis rei. ⁊ ſic mala eſt ⁊ prohibita. Omnis ergo creature vſus ẜm ſe ē bonꝰ. Cuius ratio eſt quia ſi eēt malus hoc non poſſet eſſe niſi

epiſtolam Tad Timotheum IIII
IIII
inquantum diabolus poſt peccatum hominis accepiſſet poteſtatem ſuper eos quia exquo homo peccauit accepit in hominē poteſtatem ⁊ eorum que ſunt eius. Sed per xp̄m eſt ablata hec poteſtas ⁊ hec vocatur ſanctificatio. Unde omnia quecunqꝫ benedicimus exorcizant̉ primo vbi ē oratio expellens diabolum. Et ideo dicit. Sancti ficatur enim per verbum dei: id eſt per chriſtum qui om nes ſanctificat. Ioh. 17. ⁊ per orationem fidelium. Iac̄. vlt. Multū valet dep̄catio iuſti aſſidua. ¶ Lectio ſecunda. Ec proponēs fratribꝰ bonꝰ eris mi niſter xp̄i ieſu. enutritꝰ verbis fidei ⁊ bone doctrine quā aſſecutꝰ es In eptas aūt ⁊ aniles fabulas deuita. Exerce aūt teip̄m ad pietatē. Nā corporalis exerci tatio ad modicū vtilis ē. Pietas aūt ad oīa vtilis ē: ꝓmiſſionē habēs vite q̄ nunc ē ⁊ fu ture. Fidelis ſermo ⁊ oī acceptione dignus In hoc enī laboramꝰ ⁊ maledicimur qꝛ ſpe ramus in deum viuum qui eſt ſaluator om nium hominū: maxime fideliū. Supra reprobauit ſuperſticioſam ciborū abſtinentiam: hic mandat timotheo vt doctrinam p̄miſſam proponat fi delibus: ⁊ primo oſtendit quid debet proponere. Scd̓o quid debet vitare ibi. Ineptas autem ⁊cͣ. Proponit er go duas rōnes quare debet ꝓponere p̄miſſa. Unam ex cōmiſſo ſibi officio. Secunda ex eius educatione. Dicit ergo. Hoc quod dixi ſupra ſcilicet ꝙ omnis creatura eſt bona ⁊ ꝙ nihil reijciendū eſt ⁊cͣ. Proponēs ⁊c. Timo theus enim conſtitutꝰ erat in officio miniſterij chriſti: qꝛ omnes habentes officium predicandi ⁊ regendi conſti tuūtur miniſtri xp̄i. pͥme Coꝝ. 4. Sic nos exiſtimet ho mo vt miniſtros xp̄i ⁊c. Ille autem ē bonus miniſter qͥ ſequitur intentionem domini ſui: xp̄s autē hoc docuit. Mat. 15. Nihil qd̓ intrat in os coinquinat ⁊c. Et iō hoc officium requirit illud. Item ip̄a educatio hoc requirit: Prouer. 22. Adoleſcens iuxta viam ſuam etiā cum ſe nuerit nō recedet ab ea ⁊cͣ. Et ideo incōueniens ē ꝙ ali qui nutriti veritate doctrine recedant ab eius veritate. Unde recedens a doctrina qua eccleſia ſuos ꝑuulos in ſtruit non ē bonus miniſter xp̄i. Et ideo dicit. Enutritꝰ verbis fidei ⁊c̄. Verbum enim dei ē ſpūale nutrimētum quo ſuſtentat̉ anima ſicut corpus per cibum. Deutero. 8. Non in ſolo pape viuit homo ſed in omni verbo qd̓ ꝓ cedit de ore dei ⁊c. Hoc verbū fidei inſtruit primo circa credenda: ⁊ ſic dicit̉. Enutritus verbis fidei. Secundo circa agenda: ⁊ ſic dicit. Vnde ſubiūgit. Et bone doctri ne. Vel fidei verbum quā ⁊ ſimplices habent ⁊ bone do ctrine quā ſpūales magiſtri. ¶ Deīde cū dicit. Ineptas ⁊cͣ. oſtendit quid vitandū ſit quia fabule inepte ⁊ inanes Fabula enim ẜm ph̓m ē compoſita ex miris ⁊ fuerunt in principio inuente vt dicit ph̓s in poetria: quia intentio hominū erat vt inducerent ad acquirendum virtutes et vitandū vitia. Simplices autem melius inducunt̉ rep̄ ſentationibus ꝙͣ rōnibus. Unde ī miro bene rep̄ſenta to videtur delectatio: quia ratio delectat̉ in collatiōe Et ſicut rep̄ſentatio in factis ē delectabilis: ita rep̄ſentatio in verbis: ⁊ hoc ē fabula ſcꝫ dicere aliqua ⁊ rep̄ſentādo mouere volens ad aliquid. Sed antiqui habebant ali quas fabulas accōmodatas aliquibus veris qui veritatem occultabant in fabulis Duo ergo ſunt in fabula. ꝙ ſcꝫ contineat verum ſenſū ⁊ rep̄ſentet aliquid vtile. Itē ꝙ conueniat illi veritati. Si ergo ꝓponat̉ fabula q̄ non pōt rep̄ſentare aliquā veritatē ē inanis: ſed que nō pro prie repreſentat ē inepta ſicut fabule de talmuth. ¶ De inde cum dicit. Exerce te ⁊c. excluſa ſuꝑſtitioſa abſtinē tia: hic comparat abſtinentiam virtuoſam alijs virtuti bus. Et ſciendum ē ꝙ iſte timotheus erat homo valde abſtinens. Vnde dicit infra. 5. ꝙ modico vino vtatur ⁊ forte vt ſit ſollicitus de his q̄ ad miſericordiā pertinent. quia qui non parcunt ſibi frequenter nec alijs parcunt. Et ideo inducit eum vt pietatem preferat abſtinētie. Et primo inducit eum ad pietatem. Secundo prefert eā ab ſtinentie ibi. Nam corporalis ⁊c̄. Tertio confirmat qd̓ dam dictum ibi. Promiſſionem ⁊c. Quarto dat formā docendi pietatem ibi. Precipe hec ⁊c. Dicit ergo. Ex erge teipſum ad pietatem. Pietas ē per quam parētibꝰ patrieqꝫ beniuole officium impendimꝰ: ſicut religio per quā cultū debitum deo exhibemꝰ. Pietas enim impor tat quandam affectionem ad ſuum principiū. Principi um autem generationis ē pater ⁊ patria. Et ideo opor tet ꝙ homo circa eos ſit beniuolus. Pater autem omni um eſt deus. Malach. pͥmo. Si ego pater vbi ē honor meus. Et ideo nomen pietatis ē deriuatum ad cultum dei: vt dicit Auguſtinꝰ quarto de ciuitate dei. Uude eu ſebia eſt idem quod pietas. Iob. 28. Ecce pietas ipſa eſt ſapientia ẜm aliam tranſlationem vbi noſtra ſic habꝫ Ecce timor domini ip̄a ē ſapiētia ⁊c Tit̓. primo. In ag nitione veritatis que ē ẜm pietatem. Sed quantū ad ter renam pietatem competit pietati vt homo ſit beniuoluſ compatriotis: ſed quantum ad chriſtianam pietatem re quiritur vt homo omnibus hominibus ſit beniuolus: qꝛ omnes ſumus eiuſdem patrie. Et ideo pietas ſumit̉ pro miſericordia. Cum ergo dicit. Exerce teipſum ad pieta tem: pōt accipi ẜm ꝙ pertinet ad cultum dei ⁊ ad opera miſericordie exhibenda. Glo. ad pietatem id eſt ad cul tum omnipotentis dei ⁊ opera miſericordie. Et dicit ex erce. non fac: quia exercitium dicit promptitudinem. et hoc ideo: quia exercitatus facit leuius: delectabiliꝰ ⁊ ſta bilius. Prouerb̓. 24. Diligenter exerce agrum tuum. ¶ Deinde cum dicit. Nam corporalis ⁊c. prefert eam abſtinentie. Et primo oſtendit ad quid valet exercitatio corporalis. Secundo ad quid pietas ibi. Pietas autem. ⁊c. Corporalis exercitatio ieiunij ⁊ huiuſmodi in ſua na tura non ſunt bona: ſed penalia. ⁊ ſi homo non peccaſſet nihil horum fuiſſet. ſed ſunt bōa medicinalia. Sicut em̄ reubarbarum ē bonum inquantum releuat a colera. ſic ⁊ iſta inquantum comprimunt concupiſcentias. ergo ad iſtud modicum ſunt vtilia. prime Corinthioꝝ. 9. Ca ſtigo corpus meum ⁊ in ſeruitutem redigo. ⁊c. Col̓. 3. Mortificate membra veſtra que ſunt ſuper terram. ⁊c̄. Et ideo ſi homo eſſet in ſtatu in quo nō poſſet peccare nō indigeret ieiunio ⁊ huiuſmodi. Vnde Chriſoſtomus ſu per Mat. Venit ieſus ⁊c. dicit ohānes purꝰ hō indige bat medicina ieiunij. xp̄s deꝰ erat ⁊ n̄ purꝰ hō. ⁊ iō hmōi nō indigebat. ergo ad modicū vtilis ē qꝛ tm̄ ad morbuꝫ pctī carnal̓ nō ſpūal̓ qꝛ aliqn̄ ꝓpt̓ abſtinētiā hō iracūdiā inanē gloriā ⁊ hmōi incurrit ¶ Deīde cū dic̄. Pietas āt ⁊c. p̄fert abſtinētie pietatē ⁊ accipit̉ hic vtroqꝫ mō.ſ. pro cultū dei ⁊ miſcd̓ia ⁊ ē ad oīa vtilis qꝛ ad oīa pctā delē da Ecc.3. Ignē ardētē extinguit aqua: ⁊ el emoſyna reſi ſtit pctīs. Itē ad bona ꝓmouēda. Eccl̓. 17. Elemoſyna hoīs qͣſi ſacculꝰ ⁊c. Itē ꝓmerētur ſpālem dei miſcd̓iam. Mat. 5. Btī miſericordes quoniam ipſi miſericordiam conſequentur. Et ideo ad hoc deſignandum dominus Mat. 25. ſpecialiter cōmemorat opera miſericordie qd̓

Explanatio ſancti Thome
probat ſubdens. Promiſſionem habens ⁊c. In prece ptis enim decalogi vnum ſolum inuenitur quod perti net ad pietatem ſcꝫ honorare patrem ⁊ matrem: ⁊ ſub il lo continentur omnia precepta ad quodcunqꝫ beneficiuꝫ impendendū proximo: ⁊ hoc eſt ſolum preceptū inter ea que ad proximū ē habens promiſſionem ſcꝫ vt ſis longe uus ⁊cͣ. Exo. 20. Et apoſtolus hic interpretat̉ lōgenꝰ ẜꝫ vitam preſentem ⁊ futuram. Vnde dicit. Uite que nunc ē ⁊ future. Prouer. z. Longitudo dieruꝫ in dextera eiꝰ Sed tunc eſt queſtio quia aliquando inuenitur aliquis pietatem ſequens qui tamē non eſt longenꝰ. Reſpōdeo ſicut dicit philoſophꝰ hec bona temporalia in tantū ſūt bona inꝙͣtum vtilia ad felicitatem. Vnde ſi quis habe ret ſatis de temporalibus ꝙ propter ip̄a impediret̉ a bo no virtutis ⁊ felicitatis hoc nō eſſet ſibi ad bonā fortunā ſed ad malā: vt dicitur. 10. Ethicoꝝ. Et longitudo vite eſt vnum de temporalibus in tāntū bonū inquantū coad iuuat ad virtutem. Aliquando autē eſt occaſio ad peccā dum: ⁊ ideo deus aliquādo ſubtrahit eam homini: nō qꝛ deficiat a promiſſiōe: ſed quia dat quod melius ē. Sap̄. 4. Raptus ē ne malicia īmutaret cor eius ⁊c̄. Alia eſt q̄ ſtio quia apoſtolus prefert pietatem corporali exercitati oni quia habet ſpem vite preſentis ⁊ future. Sed nun quid corporalis exercitatio non habet ſpeiu al̓s ieiunās nō mereretur vitam eternam. Reſpondeo quando due virtutes ſunt ⁊ vna continet aliam. illud qd̓ eſt ſuperio ris virtutis per ſe competit ei: per accidens autē inferio ri. virtus autem cui competit per ſe mereri vitā eternaꝫ eſt charitas cuius ꝓprius ⁊ īmediatus effectus eſt pie tas. Et ideo ẜm propriā rationem attingit ad merendaꝫ vitam ē ternam. abſtinentia autem non: niſi inqͣtū ordi natur ad charitatē ⁊ pietatē: quia ſi ieiunans non refert hoc ad dilectionem dei nō meretur vitam eternaꝫ. Ter tia queſtio eſt. quia dicit hic Ambroſius in glo. Omnis ſumma diſcipline xp̄iane in miſericordia ⁊ pietate ē quā aliquis ſeques ſi lubricum carnis patiatur ſine dubio va pulabit nō tamē peribit. Ubi primo eſt dubiū de prima eius parte: quia miſericordia ⁊ pietas īmediate ordinan tur ad charitatem in qua eſt ſūma xp̄iane religionis. Re ſpondeo quorundā fuit opinio ſicut Augꝰ dicit decimo de ciuitate dei. ꝙ exercētes pietatis opera ꝙͣtūcunqꝫ fa ciant peccata carnalia finaliter non pereunt eternaliter. Et ad hoc eſt auctoritas iſta. Item qd̓ habet̉ Mat. 25. Ubi damnandis ſolum improperat defectum miſericor die. Ergo debet̉ pena eterna ſolum inmiſericordibus. Auguſtinus autem dicit contrarium quia apoſtolus di cit qui talia agunt regnum dei ⁊cͣ. Quantūcunqꝫ enim exercitet̉ quis in miſericordia ſi in morte eſt in peccato mortali nō intrabit in regnū. Ad oppoſita dicendum eſt ꝙ nō eſt miſericors qui ſibi nō miſeretur: ẜm illud Ecc. 30. Miſerere anime tue placens deo. Et hoc vt hō con iungatur deo per amorē al̓s nō eſt miſericors. Ad illud euangelij reſpondet auguſtinꝰ ꝙ nō quicunqꝫ peccat de trudit̉ ī infernū ſtatī qꝛ remanet ei locus penitētie. Sꝫ ille detrudit̉ qͥ finaliter morit̉ ī peccato ⁊ ꝑtinet pnīa ad miſeri cordiā. Sed quid dicit lubricū ⁊c̄. Reſpondeo di cendum ē ꝙ loquit̉ de lubrico mortali. Et ꝙ dicit nō ꝑi bit licet hoc nō ſit ex condigno tamē eſt ex congruo inꝙͣ tum diſponit̉ animus ad bonū. Dominus etiam poſt la pſuꝫ hominē reparat. Et hoc precipue videtur eſſe ī pie tate: quia homo benefaciendo alijs inducit alios ad orā dum pro ſe ⁊ dominꝰ donat aliquando veniam peccato ribus precibus ſanctorum inquantū impetratur eis ve nia peccatorum ⁊ donum gratie: quia homo poteſt mere ri ex congruo alteri primam gratiam al̓s ꝓ nihilo oraret eccleſia pro peccatoribus. ¶ Deinde cum dicit. Fidelis
ſermo ⁊c. oſtendit ꝙ promittitur nobis futura vita: ⁊ pͥ mo oſtendit hoc ex labore ſanctorum. Secundo ex eorū ſpe ibi. Quia ſperamꝰ ⁊c̄. Tertio ex benignitate dei. ibi Qui eſt ⁊c. Dicit ergo. Sermo ꝙ ſcꝫ pietas habet pro miſſionē ⁊c. eſt fidelis. Qd̓ ſupra expoſitum eſt. Et qua re? In hoc enī id eſt propter hoc vt conſequamur vitam eternam laboramus. 2. Timo. 2. Laborantem agrico lam oportet primum de fructibus percipere ⁊c. Item vt bene faciamus ⁊ vt mala ſuſtineamus. Vnde dicit. Be nedicimus et maledicimur. Iac̄. pͥmo. Patientia opus perfectum habet. Et Roma. 5. Et ſuſtinemus propter ſpem vite: quia ſperamus in deum viuum qui eſt actor vite preſentis ⁊ future. Item ex officio dei cuius eſt ſal uare. Eſa. 43. Non eſt abſqꝫ me ſaluator. Et ideo incar natus eſt deus ⁊ vocatus eſt ieſus. Mat. p̄mo. Ip̄e eniꝫ ſaluum faciet populum ſuū a peccatis eorum. Et chriſtꝰ ē ſaluator quia ſaluat ſalute corporali quo ad oēs. Et iō dicit. Omniū hominū. Item ſpirituali: ⁊ ideo dicit. Et maxime fidelium. Lectio tertia. Recipe hec ⁊ doce. Nemo adoleſcē p tiam tuā cōtemuat: ſed exemplum eſto fideliū. in verbo. in cōuerſatōe in charitate. in fide. in caſtitate. Duꝫ venio attende lectioni. exhortationi et doctrine. Noli negligere gr̄aꝫ q̄ in te eſt. q̄ data eſt ti bi ꝑ ꝓphetiā cū impoſitione manuū p̄ſbyte rij. Hec meditare. in his eſto. vt ꝓfectꝰ tuuſ manifeſtus ſit omnibꝰ. Attende em̄ tibi et doctrine: inſta in illis. hoc enī faciēs: ⁊ teip ſum ſaluū facies ⁊ eos qui te audiunt. Se niorē ne increpaueris: ſed obſecra vt pr̄em Iuuenes vt fratres. anus vt mr̄es iuuencu las vt ſorores in omni caſtitate. Superius apoſtolus hortatus ē timotheuꝫ ad pietatē. hic dat ei formā docendi pietatem: cui pͥmo iniungit vt pietatem doceat. Scd̓o quomodo ſit idoneus ad docen dū ibi. Remo ⁊c. Tertio quō diuerſos diuerſimode do ceat ibi. Seniorē ⁊c̓. Doctrina vero pietatis in duobus cōſiſtit ſcꝫ in agendis ⁊ credendis. Agenda. autē nō ſo lum debēt inſtruere ſi ſunt auctoritate habentes: ſꝫ etiā p̄cipere. ⁊ ideo dicit. Precipe hec ⁊cͣ. Tit̓. 2. Argue cū omni imperio. Quantum ad credenda dicit. Et doce. Mat. vltimo. Docete omnes gentes ⁊cͣ. Iob. 4. Ecce docuiſti plurimos ⁊cͣ. ¶ Deinde cum dicit. Nemo ⁊cͣ. oſtēdit quomodo poſſit eſſe ydoneꝰ ad p̄dicta. ⁊ pͥmo ad p̄cipiendum. Secundo quomodo ad docendū ibi. Duꝫ venio ⁊c. Circa primum duo facit: quia pͥmo docet quo modo debet excludere contēptum. Secundo manifeſtat per quid exeludēdum ſit ibi. Sed exemplum ⁊cͣ. Prece ptum efficaciam non habet niſi ꝑ auctoritatē p̄cipiētis: ⁊ ideo quando auctoritas contepnit̉ p̄ceptum fruſtratur qd̓ maxime fit in adoleſcentia: quia tales non creduntur prudentes eſſe. Vnde ẜm philoſophū nemo iuuenes eli git duces. Et ideo dicit. Nemo ⁊c. Quaſi dicat. Licet ſis iuuenis mores tamē rep̄ſentant ſenectutē. Cob..1. Cum eſſet iunior. ⁊c. ¶ Deinde oſtēdit quomodo exclu ditur contēptus dicens. Sed eſto. ⁊c. vt ſcꝫ talē exhibe at ſe vt ſit exemplum faciēdi qd̓ verbo docet. Et notādū ꝙ in his in quibꝰ p̄latus ē exemplum ē multiplex dr̄ia. Quēdā em̄ ordinant̉ ad ꝓximū: quedā ad deū: q̄dā ad ſe. Quantū ad primum dicit. Exemplum eſto fidelibus.

in epiſtolam Tad Timotheumv
vt ſcꝫ qd̓ verbo precipis impleas opere. pͥme Pet̓. vlti. Forma facti gregis ⁊cͣ. Et hoc in locutione. Unde dicit In verbo ſcꝫ ponderato: ordinato ⁊ circumſpecto. Col̓. 4. Sermo veſter ſemper in gratia ſale ſit conditus. pri me Pe. 4. Si quis loquitur quaſi ſermones dei. Item in conuerſatione exteriori vt ſicut excellit loco ⁊ digni tate: ita ⁊ honeſta conuerſatione. pͥme Pe. 2. Conuerſa tionē veſtram inter gentes habentes bonam. ⁊c. Matt. ę. Uideant opera veſtra bona ⁊ glorificent patrē veſtrū qui in celis eſt ⁊cͣ. ¶ Quantū ad denm ordinat̉ charita te que perficit affectum. Unde dicit. In charitate. pͥme Coꝝ. 13. Si linguis hominū loquar ⁊c. Col̓. 3. Super omnia charitatem habentes ⁊c. Item per fidem que illu minat intellectum. Unde dicit. In fide. Heb. 11. Sine fi de impoſſibile eſt placere deo ⁊cͣ. Qd̓ ſpecialiter compe tit prelatis qui ſunt cuſtodes fidei. Ande Luc̄. 22º. ſpe cialiter dominꝰ orat pro fide petri dicens. Ego pro te ro gaui petre vt non deficiat fides tua. Quantum ad ſe or dinat caſtitas quia indecens eſt nimis vt vita miniſtro rum diſcordet a vita domini. Eccl̓. 10. Secundū iudicē populi ſic ⁊ miniſtri eius ⁊c. Chriſtus autem ſic caſtita tem dilexit vt de virgine vellet naſci ⁊ ip̄e eam ſeruauit. ¶ Deinde cum dicit. Dum venio ⁊c. oſtendit quomō ſit ydoneus ad docendū: ⁊ primo facit hoc. Secundo aſſi gnat rationem premiſſe monitionis ibi. Noli negligere ⁊c. Per duo autem ē ydoneus ad docendum ſcꝫ per le ctionē in qua acquirit ſcientiā: ⁊ per exercitiū in quo effi citur promptus. Et ideo dicit. Dum venio attende lecti oni ſcꝫ librorum ſanctorū. pͥmi Machab̓. 12. Habentes ſolatio libros ſanctos. Ioh. 5. Scrutamini ſcripturas. Et hoc ſignificatur Exo. 25. vbi dicitur ꝙ ſemper in ar cha domini debebāt eſſe vectes in circulis ⁊ circuli ī au gulis quaſi ſemper parati ad portandū. Ad exercitiū au tem neceſſaria eſt exhortatio noſtra quantū ad agenda: doctrina quantū ad cognoſcenda. Iere.3. Dabo vobis paſtores iuxta cor meū ⁊ paſcent vos ſcientia ⁊ doctrina ¶ Deinde cum dicit. Noli ⁊cͣ. ponit rōnem monitionis premiſſe: ⁊ primo ponit cauſam ex dono ſuſcepto. Secū do cauſam ex premio expectato ibi. Attende tibi ⁊c. Itē primo ponit rōnem. Secundo oſtendit quomodo qd̓ in rōne continet̉ impleri poteſt ibi. Hec meditare ⁊c. Dicit ergo. Noli ⁊c. Quaſi dicat. Ita attende: quia qui reci pit gratiam non debet in ea negligens eē: ſed in ea fru ctificare debet. Mat. 25. Seruus abſcondens in terra pecuniā punit̉ ꝓpter negligentiā. Noli ergo negligere gratiam ⁊c. Per hoc intellige vel dignitatē ep̄alem vel donum ſcientie vel ꝓphetie vel miraculorū quoꝝ nihil debet negligi. 2. Coꝝ. 6. Ne inuanū gratiā dei recipiatꝭ ⁊cͣ. Dico gratiā que data ē tibi per prophetiam id ē per diuinam inſpirationem. Nam in primitiua eccl̓ia vbi pu re ⁊ ꝓpter deum electiones fiebant nullus aſſumebatur ad ep̄atum niſi ꝑ electionē diuinā: ſicut electus eſt am broſius ⁊ nicolaus. Et hanc inſpirationē vocat hic pro phetiam. Vnde glo. dicit id eſt per ſanctorum electiōeꝫ qꝛ ſancti nō eligebāt quē a deo non ſciebant electū. Iteꝫ apoſtolus preuidebat hunc profuturum eſſe ppl̓o. Pro uer. 29. Cum prophetia defecerit id eſt talis modus ele ctionis diſſiꝑabitur populus. Et quomodo. Cū impoſi tione manus p̄ſbyteri. Al̓ia littera habet manuū preſbyte rij. Et ſicut dictū ēnomina p̄ſbyteri vel epiſcopi ſunt ꝓ miſcua quia ſacerdotes ⁊ preſbyteri id eſt epiſcopi erant qui recipiebantur cum manus impoſitione. Nume. 27. Uoca ioſue ⁊ impone manū tuam ſuper eum ⁊c. Domi nus etiā impoſuit manū pueris: vt dicitur Mat. 19. Itē apoſtoli ſeptem diaconibus. Act̉. 6. Et ideo ordinādis in ep̄m imponunt̉ manus. Sed queſtio eſt cum epiſcopus debeat ordinari a tribus. quare hic dicitur ſingula ri numero preſbyteri. Reſpondeo hoc ideo dicit: quia ⁊ ſi conueniant multi: tamen vnus ē principalis ⁊ alij co aſſiſtentes: tamen poteſt dici ꝙ tunc hec conſtitutio non dum erat: ⁊ tunc pauci erant epiſcopi qui nō poterant cō gregari. Alia littera habet p̄ſbyteri id eſt illorū qui ſibi impoſuerunt manus nō inquantū homines ſed inquātū preſbyteri. Et hec impoſitio ſignificat collationem gra tie: nō ꝙ miniſtri dent gratiam: ſed ꝙ ſignificat gratiam datam a chriſto. Unde illorum eſt ſolum qui ſunt mini ſtri xp̄i. Et ideo dicit preſbyterij vel p̄ſbyteri: quiaⁱ ma nus impoſitio: alia ē que fit a diaconibus: ⁊ alia q̄ ſit a p̄ ſbyteris. ¶ Deinde cum dicit. Hec meditare ⁊c. oſtēdit quomodo impleat̉ qd̓ dictum ē vt ſcꝫ cōtinue meditetur ea que ſpectant ad officium ſuum. Heb. vlt. Ip̄i enī per uigilant quaſi rōnem pro animabus veſtris reddituri vt cuꝫ gaudio ⁊c. Hec ergo meditare id eſt frequenter cogi ta que ſunt ad curam gregis tui. In his eſto: id eſt tota virtus tua ſit ad hoc. Et quare? Vt profetꝰ tuꝰ ⁊c. Mat. 5. Nemo accendit lucernam ⁊ in abſcondito ponit. ⁊cͣ. Phil̓. 4. Modeſtia veſtra nota ſit omnibus hoībus ⁊c. Et hec debet ſeruare propter p̄mium expectatū. propter qd̓ ſubdit dicens. Attende tibi ⁊ doctrine. Aliqui ſic at tendunt doctrine ꝙ ſui curā negligūt: ſed apoſtolus di cit ꝙ pͥmo attendat ſibi ⁊ poſtea doctrine. Eccl̓. 30. Mi ſerere aīe tue placens deo ⁊c. Vnde ieſus cepit facere ⁊ docere ¶ Inſta in illis.i. inſtāter exerce. 2. Thy. 4. In ſta oportune. Et fructus erit ex hoc copioſus: qꝛ hoc fa ciens ⁊ teip̄m ⁊c. Et hoc ē magnū. Iac. 5. Qui cōuerti fecerit peccatorem ab errore vie ſue ſaluabit aīam ſuaꝫ a morte ⁊c. Dan̄. 12. Qui ad iuſticiā erudiūt multos qua ſi ſtelle. ⁊c. Vnde doctoribus debet̉ premium aureole. ¶ Deinde cum dicit. Seniorem ⁊c. oſtendit quomodo diuerſimode diuerſis ſuā doctrinam debet tradere: ⁊ po nit duas diuerſitates. Unā ẜm etatem. Aliā ẜm ſexum. Scd̓m etatē prīo quantū ad viros. Secūdo quantuꝫ ad feminas ibi Anus ⁊c. Dicit ergo. Seniorē ⁊c. Leui. 19 Honora perſonā ſenis Et ideo nō ſunt mordaciter incre pandi ſed obſeqͥuendi. 1. Pe. 5. Seniores qui in vobis ſunt obſecro conſenior. Et ſi petrus ſenior hoc faciebat: ꝙͣto magis iuuenis. Sꝫ cōtra Eſa. 65. Puer centū an norū moriet̉: ⁊ peccator centū annoꝝ maledictꝰ erit. Re ſpondeo dicendū ē ꝙ ſenex propter excedētem maliciam ꝑdit honorē ſenectutis: ⁊ tunc increpandus. Iuuenes. ⁊c. Mat. 23. Oēs vos frēs eſtis. Ezech̓. 34. Cum auſte ritate īperabatis eis. Ex parte feminaꝝ eſt differētia eta tū quia anus vt matres: maxime que ſunt iuuenes infra 5. Uiduas honora. Iuuēculas vt ſorores ex amore cha ritatis. Et hoc in omni caſtitate. Quia amor ſpiritualis ad mulieres degenerat in carnalē: ideo in his que ad iu uenculas ꝑtinēt adhibēda ē caſtitas ⁊ iō apl̓s addit hoc Unde papa ſcribens eis dicit. Dilectis in xp̄o viris ſim pliciter dicit: dilectis filijs. ¶ Capitulum quintum. Iduas honora: q̄ vere vidue ſūt Si que aūt vidua fllios aut nepo Ates habet diſcat primū domū ſuā regere: et mutuā vicē reddere parentibus hoc enī acceptū ē corā deo. Que autē vere vidua ē ⁊ deſolata ſperet in deū. ⁊ inſtet ob ſecratiōibus ⁊ or̄onibus nocte ⁊ die. Naꝫ q̄

Explanatio ſancti Thome
in delitijs ē viuens mortua ē Et hoc p̄cipe vt irreprehenſibiles ſint. Si quis autē ſuo rum ⁊ maxime domeſticoꝝ curā non habet fidem negauit. ⁊ eſt infideli deterior. Supra inſtruxit timotheū de vſu ciborū ⁊ de abſtinen tia: hic inſtruit eū de diſpenſatiōe ciborū que fit ſpūalibꝰ perſonis ſcꝫ que diſpenſabant̉ viduis ⁊ doctoribꝰ. Pri mo ergo inſtruit eum de viduis. Secundo de doctoribꝰ ibi. Et qui bene preſunt ⁊c. Circa primū primo oſtendit quomodo viduis ⁊ doctoribus ſunt miniſtranda alimen ta per eccl̓iam. Secundo qualis vidua ſit eligenda ibi. Uidua eligat̉ ⁊cͣ. Item primo oſtendit qualibus viduis ſit ſubueniendum. Secūddo manifeſtat qd̓ dixit ibi. Si qua autē ⁊cͣ. Tertio oſtendit rōnem dictoꝝ ibi. Si quis ⁊cͣ. Dicit ergo viduas honora nō ſolum reuerentiā exhi bendo ſed neceſſaria tribuendo. Hec em̄ duo intelligun tur in verbo honoris. Vnde in p̄cepto honorandi paren tes intelligit̉ etiam de ſubuentione: quaſi dicat. In ne ceſſarijs ꝓuide. Et hoc inchoatū ē a principio eccleſie. Act̉. 6. Factū ē murmur grecoꝝ aduerſus hebreoſ eo ꝙ deſpicerent̉ in miniſterio quottidiano vidue eoꝝ. ſecūdi Mach̓. 3. In templo pecunia poſita ad alimoniā vidua rum ⁊ pupilloꝝ. Sed quas viduas; Illas que vere ſunt vidue. Uidua dicitur quaſi a viro idua.i. diuiſa. Nam vidua vere ē illa que non habet alias perſonas a quibꝰ ſuſtentet̉: ⁊ huic neceſſaria dabantur de elemoſynis fide lium. ¶ Deinde cū dicit. Si qua autem ⁊c. exponit que ſunt vere vidue. ⁊ primo oſtendit que nō ſunt vere. Se cundo que ſunt vere ibi. Que autem ⁊cͣ. Circa primum primo agit de inſtitutione eaꝝ que ſunt vere vidue. Se cundo rōnem aſſignat ibi. Hoc em̄ ⁊c̄. Inſtruit ergo hu iuſmodi ꝙ diſcant domū ſuā regere. Tob. 10. Docuerūt filiā ſuā regere familiā ⁊c. Et dicit primū: quia vidua q̄ aſſumit̉ ad prouiſionē ſibi ab eccl̓ia fiendam debet eē cuꝫ honeſtate vigilans. Et hoc ē quod dicit. Si didicit ⁊c̄. Item debet ſuis parentibꝰ ſeruire: ⁊ ideo dicit. Mutuā ⁊cͣ. Quaſi dicat. Sicut parentes eam nutrierūt ita ⁊ ip̄a eos: ſi habet eos. Et huiꝰ ratio aſſignatur cum ſubiūgit dicens. Hoc enī ē acceptū ⁊c. quia hec non ſolū homini bus fiunt ſed d̓ eo. Et hoc patet quia dominꝰ de hoc ſpe ciale mandatū dedit. Exo. 20. Qd̓ etiā dn̄s ieſus ī euā gelio noluit p̄termitti. Item hoc natura docet vt homo recōpenſet beneficia impendentibus: ⁊ nulli tm̄ impen derunt ꝙͣtum parentes. ¶ Deinde cū dicit. Que autem vere ⁊cͣ. tractat de veris viduis. Primo oſtendens que vere ſint vidue. Secundo qualiter inſtruende ſunt ibi. Speret in deū ⁊c. Dicit ergo. Que aūt ⁊c̄. deſolata id ē que non habeat conſolationem humanā ſcꝫ filios vl̓ pa rentes. Et talis que nō habet aliud confugiū niſi ꝙ ſpe ret in deū etiā ꝙͣtum ad temporalia ſubſidia ꝑ eccleſiam ſuſtentata. Et debet inſtrui primo vt exercitet̉ in bonis. Secundo vt caueat a malis ibi. Et hoc precipe ⁊c. Cir ca primū duo facit: qꝛ primo oſtendit quibꝰ debet occu pari hec vidua. Secundo rōnem aſſignat ibi. Nam vi dua ⁊c. Dicit ergo. Speret in deo ⁊ actū ſpęi cōuenien tem exerceat qd̓ ſit per or̄onem quia obtinet̉ per hāc qd̓ ſperat̉. Oratio em̄ eleuatio ē mentis in deum: obſecra tio eſt poſtulatio ꝑ aliqua ſacra Et dicit. Die ⁊ nocte: qꝛ impoſſibile ē ꝙ animus hominis ſit ſine aliqua cura. Et ideo exquo vidua nihil habet in quo occupet̉ debet va care ſemꝑ deo. Luc̄. 2. Anna nō diſcedebat de templo. ⁊c. Iudith. 8. Fecit cubiculū in ſuperiori ad orandum. ¶ Deinde cū dicit. Nam q̄ ⁊c. reddit rōnem quare debꝫ Iemꝑ vacare or̄oni ſcꝫ quia impoſſibile ē ꝙ animꝰ nō oc gupet̉ circa aliquā delectationē. Et cū animꝰ ocioſi nō
occupat̉ vtilibꝰ oportet ꝙ occupet̉ carnalibꝰ. Et iō dicit ꝙ vidua ſic deſolata vacet or̄onibus. qꝛ ſi nō habet hāc dat ſe delicijs: ⁊ ſic mortua eſt mortē peccati. Apoc̄ 3. Nomē habes ꝙ viuas ⁊ mortuus es ⁊c. Eſa. 38. Uiuēs ſcꝫ interius: viuēs ſcꝫ exterius cōfitebit̉ tibi. Et licet de litie ſint omnibus hoībꝰ occaſio mortis: ſpecialiter tamē mulieribꝰ qꝛ ex ſui natura habēt animi molliciem. Cum ergo delicie emolliant animū neceſſe ē ꝙ mulieres mul toplus emolliant̉. Iere. 31. Uſqꝫ quo delicijs diſſoluerꝭ filia vaga. Apoc. 18. Quantū glorificauit ſe ⁊ ī delitijs fuit tantum date illi tormentū ⁊ luctū ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Et hoc p̄cipe ⁊c. oſtēdit ꝙ inſtrui debēt cauere ſibi a malis. Et ideo dicit ꝙ etiā prohibeat hoc precipiens ꝙ mulieres que ab eccleſia ſuſtentant̉ ſint irrep̄henſibi biles. pͣs. Domū tuam domine decet ſanctitudo. ¶ De inde cū dicit. Si quis autē ⁊c. aſſignat rōnem huius qd̓ dixit. diſcat primū ⁊c. dicens ꝙ oportet ꝙ circa hoc in ſtruat̉ vidua: qꝛ hoc ē de neceſſitate. Et iō dicit: ſuoꝝ qͦꝝ ſcꝫ cura ei incumbit ⁊ maxime domeſticorū. Can̄. 2. Or dinauit in me charitatē. Et ſicut augꝰ dicit: poſſumꝰ om nibus bene velle: ſed illi qui ſunt nobis cōiuncti eſtimā tur quaſi quedam ſors ⁊ ideo magis diligendi. Ambro ſius in libro de officijs dicit. ꝙ rō huius ē qꝛ forte his qͥ bus nō eſt verecundū ſuſcipere a ſuis eēt verecundū ſu ſcipere ab alijs. ¶ Fide̓ negauit per opera: quia ſi nō ſer uat fidem his quos natura copulauit conſequēs ē ꝙ nec alijs. Tit̓. 1. Confitentur ſe noſce deum factis autē ne gant ⁊c. Sed nunquid ē hoc verum ⁊ eſt infideli deteri or? Cuius contrarium videt̉ per augꝭ. Io. 15. Si nō ve niſſē ⁊c. quia ſuper hoc dicit ꝙ ibi loquit de pctō infide litatis qd̓ eſt grauius ceteris peccatis qꝛ peccata in deū ſunt grauiora ꝙͣ que in ꝓximum. Reſpondeo ꝙ ſtatus fidelis ab infideli poteſt dupliciter conſiderari. Primo quantū ad ſtatū peccati: ⁊ ſic infideles ſunt in peiori ſta tu quia nihil agunt deo acceptū: nō autem ſi conſideren tur quantū ad vnū peccatum. Fidelis enim ⁊ infidelis ſi mechent̉ plus peccat fidelis: quia facit iniuriā fidei. Et ſic dicit ꝙ ſi fidelis contemuit curā parentū grauius pec cat ꝙͣ ſi hoc faceret infidelis. 2. Pe. 2. Melius erat eis non cognoſcere viam iuſticie ꝙͣ poſt agnitionem retror ſum conuerti ⁊c. Lectio ſecunda. Idua eligat̉ nō minꝰ ſexaginta an v norū que fuerit vniꝰ viri vxor ī oꝑi bus bonis teſtimoniū habens ſi fili os educauit: ſi hoſpitio receperit: ſi ſancto rū pedes lauit: ſi tribulationē patientibꝰ ſū miniſtrauit. ſi omne opꝰ bonū ſubſecuta ē: Adoleſcentiores aūt viduas deuita Cū enī luxuriate fuerint in xp̄o nubere volunt ha bentes dānationē. qꝛ primā fidē irritā fece runt. Simul aūt ⁊ ocioſe diſcūt circūire do mos: nō ſolū ocioſe ſed ⁊ verboſe ⁊ curioſe loquentes que nō oportet. Uolo aūt iunio res nubere: filios ꝓcreare: matreſfamilias eſſe: nullā occaſionem dare aduerſario male dicti gr̄a. Iam enī quedā cōuerſe ſunt retro poſt ſathanā. Si quis fidelis habet viduas ſumminiſtret illis: vt non grauetur eccleſia vt his que vere vidue ſunt ſufficiat.

Nepiſtolam Tad Timotheum
Supra oſtēdit viduas ab eccl̓ia eē ſuſtentādas: hic oſtē dit quales ſunt ſuſtentande. Et primo oſtendit qualis ſit eligenda. Secūdo qualis vitanda ibi. Adoleſcentiores. ⁊c. Circa primū tria facit: quia primo on̄dit eſſe eligēdā ex tempore. Secundo ex caſtitate. Tertio ex bonoꝝ oꝑe rum exercitio. Ex tempore quia ſexaginta annoꝝ. Sꝫ de qua electione agit? Ad hoc pōt reſponderi dupliciter. Uno modo ꝙ loquit̉ de electione qua eligit ad p̄ſidendū gubernationi aliaꝝ viduaꝝ que ab eccl̓ia nutriebantur que ſic antiqua preficiat̉ vt de cōtinētia eius nullus ſu ſpicex. Numeri. 4. A triginta annis ⁊ ſupra vſqꝫ ad an nos. 50. ⁊c. Sed contra videt̉ qꝛ eccl̓ia facit cōtrariū qꝛ abbatiſſe iuniores fiunt. Reſpondeo dicendū ē ꝙ inor dinatū ē ꝙ nimis iuuencule fiant: ſed tamē nō ē tāta di ligentia eccl̓ie in eis que ſūt incluſe vt in eis que ſunt li bere. Alio modo ꝙ loquat de electione qua eligitur ad hoc ꝙ ſuſtentēt̉ ſtipendijs eccleſie ⁊ talis eligat̉ non mi nus ꝙͣ annorū ſexaginta: qꝛ iuuenes poſſūt laborare ma nibus ſicut ⁊ apoſtolus: qui licet poſſet de euangelio vi uere tamē laborabat: ſed vetule quieſcūt. ¶ Ex caſtitate etiam eligenda eſt vidua: ideo dicit. Que fuerit vnius viri vxor. Sicut em̄ requiritur in epiſcopo ꝙ ſit vir vniꝰ vxoris: ita in vetula ꝙ ſit viri vnius vxor. Glo. hoc dicit propter p̄dictū ſacramentū. Hec glo. ē magiſtralis ⁊ pa rum valet. Nō enim videt̉ ratio ſumi ex aliquo ſacramē. to: quia mulieres nō ſuſcipiunt aliqua ſacramenta mini ſtranda. Sed hoc dicit propter firmitatē vt ſcꝫ habeant continuū ꝓpoſitum ſeruāde viduitatꝭ. Sed hieronymꝰ in epl̓a ad aggerūtiā al̓s ad eſiciā aliā rationem aſſignat ſcꝫ ꝙ apud gentiles mos erat ꝙ in ſacris deorum nulla p̄erat que haberet duos viros. Et ideo apoſtolus voluit vt que alimentis eccleſie nutriebant̉ non minus eēnt ca ſte. Iudith. 15. Eo ꝙ caſtitatē amaueris ⁊ poſt virū tuū alterū neſcieris ⁊c. Luc̄. 2. Uixit annis ſeptē cum viro ſuo a virginitate ſua ⁊c. Et ideo ē quaſi laudabile ſignuꝫ caſtitatis ꝙ vnius viri fuit vxor. ¶ Deinde cuꝫ dicit. In operibus bonis ⁊cͣ. oſtendit vidua eē eligendam ex exer citatione bonoꝝ operū. ⁊ primo in generali. Secūdo in ſpeciali ibi. Si filios ⁊c. Tertio dat idem intelligere de omnibus bonis operibꝰ ibi. Si omne opus ⁊c. Quātuꝫ ad primū dicit. In operibus bonis ⁊c̄. Prouer. vltimo Laudent eam in portis opera eius. Er dicit. Teſtimo nium habens. Iohā. 5. Opera que dedit mihi pater vt ꝑficiā ip̄a opera que ego facio teſtimoniū perhibēt de me ⁊c. Exteriora enī opera oſtendunt interiorem fidē Ia. 2. Oſtende mihi fidem tuā ſine operibus: ⁊ ego oſtendam tibi ex operibus fidem meam ⁊c. Sed que opera: primo ad ſuos: ſcd̓o ad alios. Ad ſuos dicit. Si filios educauit ſcꝫ in timore dei ⁊ caſtitate Eccl̓. 7. Filij tibi ſūt erudi il los. Quantum ad alios tangit tria opera pietatis. Pri mo ad miſericordiā: qꝛ mulieres habentes cor molle ſūt naturaliter miſericordes. Primo ergo docet hoſpitalita tem ibi. Si hoſpitio recepit Ro. 12. Hoſpitalitatē ſectā tes. Secundo cū hoc ſimul ponit humilitatē dicens. Si ſanctorū lauit pedes: ſic enim ſunt ſancti recipiendi ꝙ ⁊ honorifice tractandi Luc̄. 10. Martha autem ſatagebat circa frequēs miniſteriū: ſic xp̄s Ioh. 13. Si ergo ego la ui pedes veſtros dominꝰ ⁊ magiſter ⁊ vos debetis alter alterius lauare pedes. ⁊c. Glo. auguſtini ſuꝑ Io. Faci unt hoc ſibi inuicē fratres etiā in ipſo opere viſibili ⁊ qd̓ manu nō faciunt corde nō faciunt. Multo aūt melius eſt vt etiā manibꝰ fiat. nec dedignet̉ qd̓ fecit xp̄s facere xp̄ia nus. Qui em̄ ad pedes fratris inclinat̉ ei ī corde humi litas excitatur vel ſi iam inerat cōfirmat̉ humilitatis af fectus. Tertio fortitudinem ⁊ conſtantiā: vt ſcꝫ tribula tis aſſiſtat. Heb. 10. Uinctis cōpaſſi eſtis. ¶ Deinde cuꝫ
dicit. In omnibus ⁊c. Concludit in quibus debet eē bo na dicens. Si omne opus bonū ſubſecuta eſt id ē ꝓſecu ta eſt. Gal̓. 6. Dum tempus habemꝰ operemur bonū ad omnes ⁊c. ¶ Deinde cū dicit Adoleſcentiores ⁊c. oſten dit que ſint vitande. Et primo hoc oſtendit. Secundo aſſignat rationem ibi. Cum enim luxuriate ⁊c. Dicit er go eligantur vidue talis etatis: ſed deuita adoleſcentio res viduas id eſt paſſim non recipias ad ſuſtentationem in eccleſia precipue infames ⁊ diſſolutas: vel deuita eas quantum ad conſortium ⁊ familiaritatem Eccl̓. 42. Me lior eſt iniquitas viri id eſt ſecurior ad cōmorandū ꝙͣ mu lier benefaciens. Unde ſubditur: ⁊ mulier confundens in obprobrium. Prima expoſitio eſt litteralis. ¶ Dein de cum dicit. Cum enim ⁊c. aſſignatur duplex ratio ex duplici periculo quod īminet. Circa primū duo facit: qꝛ primo ꝓponit primuꝫ. Secundo reſpōdet queſtioni ibi Habentes damnationē ⁊c̄. Si enim adoleſcētes aſſumā tur ad ſuſtentationem eccl̓ie ſunt duo cōſequentia: ſcꝫ ꝙ habeant ſufficientiam ⁊ ꝙ nō cogantur manibus opera re. Ex vtroqꝫ autē imminet periculum. Ex primo ꝑiculū caſtitatis. Vnde dicit. Cuꝫ enī luxuriate fuerint ⁊c. Lu xuria quandoqꝫ ſumit̉ pro ſuperfluitate actus venerei. ⁊ ſic eſt vnū de ſeptem vitijs capitalibus: quandoqꝫ vero ſumit̉ pro omni ſuꝑfluitate rerū corporaliū. Et ſic ſumit̉ hic. Quaſi dicat. Cum habuerint ſuꝑabundantiā ꝑ ſuf fragiū xp̄i: tunc nubere volunt. Exo. 32. Sedit populus manducare ⁊ bibere ⁊ ſurrexerunt ludere. Valeriꝰ dicit ꝙ a cerere id ē cibo. ⁊ libero patre propinquꝰ eſt locꝰ ad venerē. Oſee. 4. Comedent ⁊ nō ſaturabunt̉: fornicati ſunt ⁊ nō ceſſauerunt ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Habētes ⁊c. Reſpondet tacite queſtioni. Poſſet enim aliqͥs dice re. Quid enim mali eſt ſi nubant. Tu em̄ dicis. 1. Coꝝ. 7. Mulier nō peccat ſi nubat. Ideo dicit. In hoc habēt damnationē qꝛ primā fidē ſcꝫ caſtitatis qua vouerūt al̓s enim non fuiſſent aſſumpte ad alimoniā. Vnde dicit au guſtī. hic ꝙ ex ſolo ꝓpoſito quis incurrit damnationem Uerum eſt ſi ſit ad determinatum ⁊ cum conſenſu. Ecc. 5. Si quid vouiſti deo ne moreris reddere ⁊c. Luce.9. Remo mittēs manū in aratrū ⁊ aſpiciens retro aptus eſt regno dei ⁊c. Ex ſecundo ſcꝫ ꝙ nō laborant tria mala in currunt. Primū malum eſt ocioſitas Eccl̓. 33. Multam maliciā docuit ocioſitas. Ezech. 16. Hec fuit iniquitas ſodome ſororis tue: ſuꝑbia. ſaturitas panis ⁊ abundātia ⁊ ociū ⁊cͣ. Prouer. 12. Qui ſectat̉ ociū ſtultiſſimus ē ⁊cͣ Ex ocioſitate ſequūtur hec mala. Cor mulieris nō ē fir muꝫ ſicut viri: ⁊ propter hoc ad diuerſa mouet. Si ergo nō aſtringatur ad operandum oportet ferri ad diuerſa. Et ideo ē periculum ꝙ mulieres ſint ocioſe: vnde antiqͥ occupabant eas. Itē efficiunt̉ inſtabiles ꝙͣtum ad locuꝫ quia diſcunt circuire domos. Prouer. 7. Nūc foris nūc in plateis nunc iuxta angulos inſidians ⁊c. Iere. 14. Di lexit mouere pedes ſuos ⁊ nō quieuit ⁊ dn̄o non placuit. Quantū ad verba dicit. Verboſe: exquo enim nō occu pant̉ multum vacant nugis. Prouer. 7. Garrula vaga quietis impatiens ⁊c. Quantum ad cor curioſe: quia ex quo nō occupantur in ſuis: intromittunt ſe de alienis ⁊ ideo loquūtur que non oportet quia omniū facta diiudi cant. Eccl̓. 9. Colloquium eiꝰ quaſi ignis exardeſcit ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Volo ergo ⁊c. oſtēdit cui operi ſint applicande ſcꝫ vt nubant. Et proponit primo documen tum. Secundo aſſignat rōnem ibi. Iam enim ⁊c. Dicit ergo. Volo iuuenes ſcꝫ viduas nubere ⁊c. Contra pͥme Coꝝ. 7. Bonum eſt eis ſi ſic permaneant ⁊c̄. Ergo de bet melius dicere. Volo continere. Rn̄deo. Hierony mus dicit ꝙ illud pͥme Coꝝ. 7. volebat ex pͥncipali intē tione ſꝫ vnuſqͥſqꝫ hꝫ ꝓpriū donū a deo. Et ideo ſubdit.

Explanatio ſancti Thome
Melius eſt nubere ꝙͣ vri ⁊c. Et ideo in quo caſu loquit̉ videndū ē: qꝛ in hoc ne primā fidem faciant irritā: ⁊ id̓o ſubdit meliꝰ ⁊ dic̄ volo nō ex pͥncipali intentōe filios ꝓ creare melius ꝙͣ eos occulte occidere per aborſuꝫ: ſupra 2. Saluabit̉ autē ꝑ filioꝝ generatiōem ſi permanſerit in fide ⁊c. ¶ Itē matreſfamilias ēe: vt ſcꝫ ſint occupate nec verboſe diſcurrant per domos. Et etiā hoc volo vt nul lam occaſionē dent aduerſario.i. vel diabolo vel gentili maledicti gratia id ē vt poſſit maledicere eccleſijs dei. In quo ſic cōcludit vitā viduarū vt ſic viuant vt in nul lo alios ꝓuocent ad laſciuiā. pͥme Pe. 2. Sic ē volun tas dei vt benefacientes obmuteſcere faciatis imprudē tium hominū ignorantiā ⁊c. Et ē eius hec rō: qꝛ quedaꝫ vouentes caſtitatē cōuerſe ſunt retro votū irritantes Et tales vadunt poſt ſathanā ꝑ imitationē qui apoſtatauit de ſocietate angeloꝝ. ¶ Deinde cum dicit. Si quis er go ⁊c. oſtendit que vidue ſunt nutriende a pͥuatis perſo nis: ⁊ primo ponit documentū. Scd̓o rōnem ibi. Et nō grauet̉ ⁊c. Dicit ergo ꝙ que ē vidua vere ſperet in deo: ſed ſi qua habet frēs vel parentes ſuſtenter ab illis. Et ideo dicit. Si quis fidelis ⁊c. quia hoc ē opus pietatis. Et hoc vt eccleſia nō grauet. Et hoc neceſſariū ē qꝛ tunc eccleſia nō habuit poſſeſſiones: ſed modo habet poſſeſſio nes deputatas ad hoc: prime Theẜ. pͥmo. Nocte ⁊ die oꝑantes ne quem veſtrū grauaremꝰ ⁊c. Lectio tertia. Ui bene preſunt p̄ſbyteri duplici honore digni habeant̉: maxime qui qͥ laborrant in verbo ⁊ doctrina. Di cit em̄ ſcriptura. Nō infrenabis os boui tri turanti. ⁊ dignus ē oꝑariꝰ mercede ſua. Ad uerſus p̄ſbyteꝝ accuſationē noli recipere ni ſi ſub duobus aut tribꝰ teſtibꝰ. Peccantes corā omnibꝰ argue: vt ⁊ ceteri timorē habe ant. Teſtor corā deo ⁊ xp̄o ieſu ⁊ electis an gelis eiꝰ: vt hec cuſtodias ſine preiudicio: nihil faciens in alterā partē declinādo Ma nus cito nemini impoſueris neqꝫ cōmunica ueris peccatis alienis. Teip̄m caſtuꝫ cuſto di. Noli adhuc aquā bibere ſed modico vi no vtere ꝓpter ſtomachū tuū ⁊ frequentes tuas infirmitates Quorūdā hominū pecca ta manifeſta ſunt p̄cedentia ad iudiciū quo rundā autē ſequūtur. Similiter ⁊ facta bo na manifeſta ſunt: ⁊ que aliter ſe habent ab ſcondi non poſſunt. Superius egit de viduis honorandis que ſtipendijs ec cleſie ſuſtentabant̉: hic agit de honoratione p̄ſbyteroruꝫ ⁊ primo inſtruit thymotheū qualiter ſe habeat ad eos. Secundo oſtendit quō quedā dicta ſunt intelligēda ibi Quorundā hominū ⁊c. Itē primo oſtendit ꝙ preſbyteri ſunt honorandi. Secundo confirmat ꝑ auctoritatem ibi Dicit em̄ ſcriptura ⁊c. Circa primū duo facit: quia pͥmo oſtendit ꝙ ſunt honorandi. Scd̓o oſtendit quā rōne de betur eis honor ibi. Maxime qui ⁊c. Dicit ergo. Qui bene ⁊c. Preſbyter idem ē qd̓ ſenior. ⁊ ſicut ſenes etate cōſueuerūt habere prudentiā. Iob. 12. In multo tempo re prudentia: ita qui ſumitur ad regime eccl̓ie debet pru dens eſſe. Luce. 12. Fidelis ſeruꝰ ⁊ prudens ⁊c. Et iō
p̄lati eccl̓ie ſcꝫ ep̄i ⁊ ſacerdotes vocant̉ preſbyteri. Et iō dicit. Qui p̄ſunt. Nec hoc tm̄ ſed oportet ꝙ bn̄ preſint: ſcꝫ ad dei honorē ⁊ nō ad ꝓpriā cōmoditate. Ezech. 34 Ue paſtoribus iſrl̓ qui paſcebant ſemetip̄os. Item pru dens vt vnicuiqꝫ det tēpore ſuo. pͥme Coꝝ. 4. Hic iam queritur inter diſpenſatores vt fidelis quis inueniatur Iſti duplici digni ſunt honore quoꝝ vnꝰ ē ī miniſtratio ne neceſſarioꝝ. Thob̓. 1. Ex his quibꝰ honoratus fue rat a rege habuiſſet decē talenta argenti ⁊c. Prouer. 3. Honora dn̄m de tua ſubſtantia ⁊c. Item alius in exhibi tione reuerentie. Eccl̓. 4. Preſbytero humilia animaꝫ tuam. Heb̓. 12. Obedite p̄poſitis veſtris. Prouer. vlt̓. Oēs domeſtici eiꝰ veſtiti ſunt duplicibꝰ ⁊c̄. Eſa. 16. In terra ſua duplicia poſſidebūt ⁊c̄. Sed p̄cipue hic honor ē illis exhibendus qui hoc merent̉ ſuo labore ſcꝫ qui la borant in verbo p̄dicatiōis Phil̓. 2. Inter quos lucetis ſicut luminaria in mundo verbū vite ꝯtinentes ⁊c. Col̓. 3. Verbū xp̄i habitet in vobis abundanter in omni ſapi entia docentes ⁊c. Item in doctrina id eſt in eruditione Iere.3. Dabo vobis paſtores iuxta cor meum ⁊ paſcent vos ſcientia ⁊ doctrina. Et Ephe. 4. Iungit paſtores ⁊ doctores qꝛ hoc eſt officiū ep̄i. ¶ Deinde cū dicit. Dicit em̄ ⁊c̄. ꝓbat per duplicē auctoritatē ⁊ vnam introducit ẜm ſenſum myſticum: aliā ẜm litteralem ibi. Dignus ē ⁊c. Dicit ergo. Dicit eniꝫ ſcriptura ſcꝫ deutero. 25. Nō alligabis ⁊c. pͥme Coꝝ. 9. probat apl̓s hoc eē intelligē dū de doctoribus qꝛ deo nō eſt cura de bobus non quin ſubſint diuine ꝓuidentie ſed quia nō ē deo cura qualiter homīes tractent boues qui poſſunt eis vti vt volūt. Un̄ illa lex nō eſt de bobus: ſed per ſimilitudinē dicit. Qua ſi dicat. Homini laboranti in officio nō ꝓhibeas quin vi uat de illo officio. Per boues em̄ intelligunt̉ docentes. Prouer. 14. Ubi plurime ſegētes ibi manifeſta eſt forti tudo bouis. Per meſſes fideles Mat. 9. Meſſis quidē multa ⁊c. Ergo nō ſunt ꝓhibendi p̄dicatores ⁊ doctoreſ quin ſumptus habeant. Alia auctoritas ē. Dignꝰ ē ope rarius cibo ſuo. Mat. 10. Uel potius in veteri teſtamen to ē licet nō ſic ſcripta ſit. Nec cōſueuit apl̓s de euāgelio adducere auctoritatē niſi cū exp̄ſſione dicentis: ſed ſumi tur hec de Leui. 9. Non morabit̉ apud te merces merce̓ narij tui vſqꝫ mane ⁊cͣ. Sꝫ nunqͥd iſti ſumptꝰ ſunt mer ces? Dicit Augꝰ in glo. ꝙ ſic. Non tamē venale ē ęuan gelium vt pro iſtis p̄dicet̉. Merces em̄ qn̄qꝫ dicit̉ quod hoī reddit̉ ꝓ p̄mio finali: ⁊ ſic abſit ꝙ p̄dicatoꝝ merces ſint hmōi ſumptus: qn̄qꝫ dicit̉ merces ſolū quo quis fit dignus labornado. Ehoc modo large hic dicit̉ merces. Et ideo dicit Augꝰ. Accipiant ergo ⁊cͣ. ¶ Deinde cum dicit. Aduerſus p̄ſbyteꝝ agit de correctione preſbyteri dicens ꝙ p̄ſbyteri qui bene p̄ſunt duplici honore ſunt honorandi ſed mali ſunt corrigendi. Circa qd̓ tria facit. Primo dicit ꝙ faciliter eoꝝ accuſatio nō admittat̉. Se cundo ꝙ culpabiles ſunt publice corrigendi ibi. Pecca tem ⁊c. Tertio ꝙ nō damnent temere ibi. Sine piudi cio ⁊c. Dicit ergo. Tu maior p̄ſbyter noli aduerſus pre ſbyteꝝ ⁊c. Duo ſufficiūt ſi boni ſunt: cuiꝰ rō eſt in glo. quia nō eſt facile accuſanda tam alti ordinis ꝑſona q̄ ſit vice xp̄i. Sed hoc nō videt̉ ſufficere quia alioꝝ accuſato nō niſi ſub duobꝰ vel tribꝰ teſtibus admittit. Deutero. 17. In ore duoꝝ ac triū teſtiū ꝑibit qui occidet̉ ⁊c. Vnde notandū ꝙ aliud ē acciꝑe accuſationē ⁊ aliud cōdemna re accuſatum. ſecundū nō debet iudex niſi cum teſtibꝰ cō uictus fuerit dānādus: ⁊ hoc in hoībus ſed in ſacerdotē nec debet accuſationem recipere niſi ſit euidens. ¶ De inde cū dicit. Peccantē ⁊cͣ. oſtendit quō puniat ſi ſibi ꝓ betur ⁊ primo oſtendit ꝙ publice corrigat eū. Secundo adiurat eū ꝙ obẜuet iſta ibi. Teſtor corā ⁊cͣ. Dicit ergo

in epiſlolam Tad&īmotheum V
VI
Peccantes tam preſbyteros ꝙͣ quoſcunqꝫ coraꝫ omnibꝰ argue. Et quare? Vt ceteri timoreꝫ habeant. Procedit̉ tamen aliter in correctione fraterna. aliter in iudiciaria. quia iudex gerit perſonā publicā: ⁊ ideo debet intende re bonuꝫ cōmune quod leditur per peccatum publicum qͥa multi ſcandalizantur. Et ideo iudex eccleſiaſticus ſic debꝫ publice punire vt alij edificent̉ Eccl̓s. 8. Quia nō cito ꝓfertur contra malos ſententia abſqꝫ vllo timore fi lij hominū perpetrant mala. ꝓuerb̓. 19. Peſtilēte flagel lato ſtultus ſapientior erit ⁊c. Nota ꝙ dicit Corā omni bus. Sed contra Mat. 18. Si peccauerit in te frater tu us corripe eū inter te ⁊ ipſum ſolum ⁊c. Reſpondet Au guſtinus in gloſa. diſtingue tempora ⁊ peccatū. quia ali ud eſt occultū aliud publicū Sed primū indiget occulto remedio. id eſt occulte arguendū. ⁊ de hoc loquit̉ domi nus. Vnde dicit in te. ſcilicet ſolo. qͣſi occulte. Sed apo ſtolus loquit̉ de peccato publico quod publica pena in diget. Et hoc ſignificatur in mortuis quos dominꝰ ſuſci tauit Mat. 9. Puellā intra domū per quod occultū pec catum intelligitur. Vnde ⁊ tunc eiecit turbā. ſed Lu. 7 Filiū vidue extra portā coram omnibus. per quod oſten ditur publicū peccatū publice puniendū. ¶ Deinde cum dicit. Teſtor ⁊c. Quia iudex eccleſiaſticus maxime ge rit in iudicando perſonā dei. ideo per deum atteſtandus eſt ꝙ iuſte iudicet. Sic em̄ debet arguere coram omni bus ꝙ non deſpiciat iudiciū dei. Ubi tria oſtendit. Pri mum eſt auctoritas diuina. quia deus pater auctoritate iudicabit. ideo dicit corā deo. Gen̄. 18. Iudicas omnem terrā. Itē chriſtus homo ſicut in iudicio cōparens Ioh̓. 5. Poteſtatē dedit ei iudiciū facere. quia filius hominis eſt ⁊c. Et ideo dicit. Et chriſto ieſu Itē angeli ſicut mini ſtri. Mat. 25. Cum venerit filius hominis in maieſtate ſua ⁊ omnes angeli cū eo. tunc ſedebit ſuper ſedeꝫ maie ſtatis ſue ⁊c. Ideo addit. Corā angelis Iob. 10. Inſtau ras teſtes tuos contra me ⁊c. ¶ Deinde cum dicit Sine preiudicio ⁊c. Remouet temerariū iudiciū dicens: Sine preiudicio. vt ſcilicet non temere ꝓcedas: ſed cū delibe ratione nihil faciens. ſcꝫ declinando in aliquā ꝑtē. Uel ſine preiudicio. id eſt ſine precedenti diſcuſſionē. Ecc̄. 33 Sine iudicio nihil facias graue Iob. 29. Cauſam quaꝫ neſciebā diligentiſſime inueſtigabā. al̓s non eſſes medi us int̓ partes Exod̓. 23. Non declinabis in iudicio pau peris. ¶ Deinde cum dicit Manus cito ⁊c. Agit de ꝓ motione ⁊ hoc videtur eſſe ratio primi. Sicut em̄ nō de bet cito punire: ita nec cito ꝓmouere. id eſt ordinare de facili ad ſacros ordines. Supra. 2. Et hij ꝓbentur pͥmū ⁊c. Numeri. 11. Cōgrega ad me ſeptuaginta viros de ſe nioribus iſrael quos tu noſti ꝙ ſenes ſint populi ac ma giſtri. Quaſi dicat. Illos quos tibi cōſtat ydoneos eſſe. Et quare? Neqꝫ cōmunicaueris ⁊c. qꝛ ſi inordinate pro moueas ⁊ ex hoc contingat peccatū eis vel in plebe. hoc tibi imputabitur. Vel cōmunicat alienis quia non corri git cum poteſt. Ro. 1. Digni ſunt morte non ſolū qui fa ciunt ea ſed etiam qui conſentiunt facientibus Eſa. 52. Pollutum noli tangere. ¶ Deinde cū dicit Teipſū ⁊c. Oſtendit quō habeat ſe ad ſeipſum: ⁊ hoc ſatis rationa biliter. quia contingit ꝙ aliquis ita fert̉ ad alios ꝙ ſe ne gligit. Vnde primo hortatur eū ad caſtitateꝫ. Secundo ex hoc reprimit īmoderatā eiꝰ abſtinentiā ibi. Noli ad huc ⁊c. Dicit ergo Tu qͥ alios debes corrigere Teip̄m caſtum ⁊c. 1. coꝝ. 9. Caſtigo corpus meum ⁊ in ſeruitu tem redigo ne cum alijs predicauero ipſe reprobus effi ciar. Iſte ſiquidem thimotheus erat nimie abſtinentie ⁊ ad vitandū carnis peccata corpus macerabat. Eccl̓s. 2. Cogitans in corde meo abſtrahere a vino carnē meā ⁊c. Et quia propter hoc fuit infirmus totaliter. ideo dicit ei
Noli adhuc poſtꝙͣ es infirmus ⁊c. Et quare? Quia Le uit̓. 2. Quicquid obtuleris ſacrificij ſale ſcꝫ diſcretiōis condies. Ro. 12. Rationabile obſequiū vr̄m ⁊c. Et id̓o dicit. Vtere vino ſed modico: non ad ebrietatē. Ecc̄. 31. Exultatio aīe ⁊ cordis vinuꝫ moderate potatū ⁊c̄. Pro pter ſtomachū tuū ⁊ frequentes infirmitates tuas. ſcilicꝫ que tibi ex abſtinentia ꝓuenerunt. Gloſa Laborandum em̄ eſt vt ſi fieri poteſt ceptuꝫ officiū gradatim ꝓmoueat̉ potius ꝙͣ per inconſiderationē diminuat. Sed notandū eſt ꝙ ſanabat paulꝰ infirmos ⁊ mortuos ſuſcitabat. ⁊ ta men thimotheum curat cōſilio medicine. per quod dat̉ intelligi ꝙ non ad omnes vtebatur miraculis: ſed quan do expediebat propter fidē. ¶ Deinde cum dicit. Quo rundam ⁊c. Oſtēdit qualiter intelligenda ſunt duo que dixit. ſcilicꝫ ſine preiudicio nihil in condēnationibꝰ fien dum. Item manus cito ⁊c. Et primo primum. Secundo ſecundum. Quantū ad primum dicit. Quorundam ⁊c. Quaſi d̓ſcat. Superius dixi ſine preiudicio ⁊c. Tamen debes adhibere cōſiderationē. quia quedā peccata ſunt notoria. ⁊ hec non indigent examinatione. quedā occul ta ⁊ hec indigent. Vnde in iſtis vere intelligit̉ ſine p̄iu dicio non in primis. quia illa precedunt iudiciū. iſta ve ro ſubſequunt̉ ſcilicet māifeſtatio per diſcuſſionē nō tūc publicandā prouer. 27. Quomodo in aquis reſplēdent vultus ꝓſpicientiū ſic corda hominū manifeſta ſunt pru dentibus. ¶ Secundo dicit Manus cito ⁊c. Quod di cit eſſe intelligendū in non manifeſte bonis. quia ſimili ter facta bona quorundā manifeſta ſunt Mat. 5. Uide ant opera veſtra bona ⁊ glorificent patrem veſtrum ⁊cͣ. Ioh̓.3. Qui autē. facit veritatem venit ad lucem vt ma nifeſtentur eius opera ⁊c. ¶ Que aliter ſe habēt. id eſt q̄ non ſunt manifeſta abſcondi non poſſunt. quia Mat. 10 Nihil opertum qd̓ nō reueletur ⁊ occultum qd̓ non ſcia tur ⁊c. quia vel in futuro vel etiā hic omnis iniqͥtas ma nifeſtatur. Et in his non eſt facilis impoſitio. Capitulum ſextum. Uicunqꝫ ſunt ſub iugo ſerui: do q minos ſuos om̄i honore dignos arbitrētur: ne nomē dn̄i ⁊ doctri I na blaſphemetur. Qui autem fi deles habent dominos: nō contēnant. quia fratres ſunt: ſed magis ſeruiāt. quia fideles ſunt ⁊ dilecti. quia beneficij participes ſunt Hec doce ⁊ exhortare. Si quis aliter docet: ⁊ non acquieſcit ſanis ſermonibꝰ dn̄i noſtri ieſu chriſti: ⁊ ei que ẜm pietatem eſt doctri ne: ſuperbus nihil ſciens: ſed languens cir ca queſtiones ⁊ pugnas verboꝝ ex quibus oriuntur inuidie. contentiōes. blaſphemie ſuſpitiones male. conflictationes hominuꝫ mente corruptoruꝫ. ⁊ qui a veritate priuati ſunt: exiſtimantiū queſtū eſſe pietateꝫ. Eſt aūt queſtus magnus pietas cū ſufficientia nihil em̄ intulimus in hunc munduꝫ. haud dubium. quia nec auferre quid poſſumus. Habentes aūt alimenta ⁊ quibus tegamur his contenti ſimus. Supra apl̓us thimotheū inſtruxit de vſu ciboꝝ ⁊ de ꝑſo nis qͥbus eccl̓ia miniſtrabat alimēta: hic agit de alijs ꝑ

Explanatio ſancti Thome
ſonis ad populū eccleſie ꝑtinētibꝰ. Et primo de ꝑſonis infimi ſtatus. Secundo de perſonis maioris ſtatus ibi. Diuitibus ⁊c. Circa primū tria facit. quia pͥmo ponit in ſtructionē de ſeruis. Secūdo arguit contrariā aſſertionē ibi. Si quis habet ⁊c. Tertio monet vt cōtraria vitet et ſeruet predicta ibi. Cū aūt ⁊c. Itē pͥma in duas. qꝛ pͥmo oſtendit quid ſit tenendū. Secundo docet hoc eſſe docē dum ibi. Hec doce ⁊c. Itē primo oſtendit qualit̓ ſe habe ant ſerui ad dn̄os infideles. Secūdo qualit̓ ſe habeāt ad fideles ibi. Qui aūt ⁊c. Dicit ergo. Quicūqꝫ ſerui ſunt ſub iugo ſcꝫ ꝓpt̓ ſeruilē cōditionē que dicitur iugū ſimi litudinarie. quia ſicut boues continent̉ ſub iugo vt nō li ceat eis ire quo velint: ita ſerui ſub dn̄o vt non liceat eis qd̓ velint facere Gal̓. 5. Nolite iteꝝ ſub iugo ſeruitutis ꝯtineri. ¶ Omni honore. id eſt debita reuerentia Eph̓. 6. Serui obedite dn̄is carnalibus cū om̄i timore ⁊ tre more in ſimplicitate cordis veſtri ſicut xp̄o ⁊cͣ. Cuius rō eſt ne nomen ⁊c. Si em̄ dn̄i infideles ſeruos ſuos intui tu fidei rebelles ſentirēt dānarēt nomē xp̄i ⁊ blaſphema rēt doctrinā nr̄aꝫ Ro. 2. Nomē xp̄i ꝑ vos blaſphemat̉. Qui ergo īfideles habēt dn̄os ill̓ obediāt. ne nomē dei ⁊cͣ. Sed quō fidelibꝰ? Qui aūt ⁊c̄. Nō ꝯtēnant qd̓ qn̄qꝫ contingit qn̄ familiaritas infimis exhibet̉. ſcꝫ ꝙ erigan tur in ſuꝑbiā. ꝓuer. 30 Per tria mouet̉ terra ⁊ quartum nō poteſt ſuſtinere. ꝑ ſeruū cū regnauerit ⁊cͣ. Et hutꝰ ra tio eſt ẜm ph̓m. quia homīes in talibus paralogizāt ꝙ ſi in vno vident ſe equales credūt ꝙ ſint in oībus equales ⁊ nolūt illis in aliquo ſubdi. ſicut in ciuilibꝰ. qꝛ ppl̓s nō eſt ſubiectꝰ. credūt ꝙ ſint totalit̓ eqͣles nobilibꝰ. Et ſic poſſet cōtingere ꝙ ſerui vidētes ſe in aliqͦ. ſcꝫ fide equa les dn̄is reputēt ſe eqͣles ſimplicit̓. Et ideo dicit. Nō cō temnāt ⁊c. Et ponit tria. Primū eſt fidei donū. Un̄ dic̄ Quia fideles ſunt. ⁊ hoc valde magnū eſt. qꝛ ꝑ fidem vi uit iuſtus. Itē ꝑ eā vincit̉ mundꝰ. Secūdū eſt dignitas diuine dilectiōis. ideo dicit Dilecti ſcꝫ excellētius alijs creaturis. qꝛ adoptant̉ in filios dei. 1. Io. 3. Videte qͣleꝫ charitatē dedit nobis deꝰ pat̓: vt filij dei nominemur ⁊ ſi mus ⁊c. Tertiū eſt beneficiū gͦtatie. ideo dicit. Quia be neficij ꝑticipes ſunt. ſcꝫ ꝙͣtū ad ſacramētū dn̄i.1. coꝝ. 10 Panis quē frangimꝰ nōne cōmunicatio corꝑis dn̄i eſt. psͣ. Particeps ego ſum oīm timentiū te ⁊c. Hec doce.ſ. neſcientes ⁊ exhortare vt impleāt ſciētes. Tit̓. 2. Hec lo quere ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Si quis ⁊c. Excludit cōtra riā aſſertionē. Et pͥmo modū falſe doctrine. Secūdo ra dicē ibi Suꝑbus ⁊c. Tertio effectū eiꝰ ibi Ex quibꝰ ⁊cͣ. Si vis ſcire que doctrina ſit erronea. hoc on̄dit ex tribꝰ. Primo ſi ſit ꝯtra doctrinā eccl̓iaſticā. Et ideo dicit. Si qͥs alit̓ docet ſcꝫ ꝙͣ ego ⁊ alij apl̓i. ꝙͣtū ad primū Gal̓. 1. Si qͥs vobis euāgelizauerit pret̓ id qd̓ accepiſtꝭ anathe ma ſit. Doctrina em̄ apl̓oꝝ ⁊ ꝓph̓aꝝ dicit̉ canonica. qꝛ ē quaſi regl̓a intellectꝰ nr̄i. Et ideo nullꝰ alit̓ debet doce re. Deut̓. 4. Nō addetis ad verbū qd̓ loquor vob̓ neqꝫ aufferetis ex eo. Apoc̄. vlti. Si quis appoſuerit ad hec apponat deus ſuꝑ illum plagas ſcriptas in libro iſto ⁊cͣ. Quantū ad ſecūdū dicit. Et nō acqͥeſcit ⁊cͣ. Nā dn̄s ih̓s venit vt teſtimōiū ꝑhibeat veritati. Ioh̓. 18. In hoc na tus ſum: ⁊ ad hoc veni in mundū: vt teſtimoniū ꝑhibeaꝫ veritati ⁊c. Et ideo miſſus eſt a patre ſicut doctor ⁊ ma giſter. I. Mach̓. 2. Ip̄m audite ſemꝑ. ⁊ ipſe erit vob̓ pat̓ ⁊c. Et ideo erroneꝰ eſt qͥcunqꝫ non acqͥeſcit ẜmōibꝰ eiꝰ.1. reg. 15. Quaſi peccatū ariolādi eſt repugnare et qͣſi ſcelꝰ ydolatrie nolle acqͥeſcere. Et dicit ſanis. qꝛ in xp̄i ẜmoni bus nihil eſt corruptionis. nihil falſitatis vl̓ ꝑuerſitatis qꝛ ſunt ſermones diuine ſapiētie. ꝓuer. 8. Iuſti ſunt ſer mones mei. nō eſt in eis prauū quid: neqꝫ ꝑuerſum. Re cti ſunt ītelligētibꝰ. et equi īueniētibus ſcientiā. Quātum ad tertiū ꝓuer. 6. Cōſerua fili mi p̄cepta pr̄is tui ex ne dimittas legē matris tue ⁊c. Un̄ dicit. Et ei q̄ ẜꝫ pie tatē eſt doctrine ſcꝫ eccl̓iaſtice. Hec pietas eſt ꝑ cultū dei Tit̉.1. Scd̓m agnitionē ꝟitatis q̄ eſt ẜm pietatē. ¶ Ra dix autē erroris eſt duplex. ſcꝫ ſuꝑbia affectus: ⁊ defectꝰ intellectus. Quantū ad primū dicit Suꝑbus ⁊c. Dicit̉ autē ſuꝑbia radix erroꝝ duplicit̓. Primo qꝛ ſuꝑbi volūt ſe ītromittere de his ad q̄ nō attingūt. et ideo neceſſe eſt ꝙ errent et deficiant Eſa. 16. Suꝑbia eius et arrogātia eius et indignatio eius plus ꝙͣ fortitudo eiꝰ ⁊c. Item qꝛ nolūt ītellectū alteri ſubijcere: ſed innitunt̉ ſue prudētie et ideo nolūt obedire ſcripture ſacre. Cōtra hoc dicitur ꝓuer. 3. Ne īnitaris prudētie tue. ꝓuer. 11. Ubi humili tas ibi ſapiētia. Itē defectꝰ intellectꝰ Vbi ſciendū eſt ꝙ ſicut in corpore ſanitas eſt q̄dā equalitas humoꝝ: ita ve ritas eſt q̄dā eqͣlitas in intellectu. qꝛ veritas eſt adeqͣtio rei et intellectus. Vn̄ ſicut infirmꝰ qn̄ nō habꝫ equalita tē cōplexionis ad modica ꝯͣria accidētia ledit̉. ſie in ītel lectu qn̄ hō nō fundat̉ in veritate: nec habet virtutē per quā poſſit iudicare veritatē a qualibet q̄ſtiōis difficulta te incidit in errorē. Un̄ dicit. Languens circa q̄ſtiones ⁊c. Sap̄. 9. Homo infirmus ⁊ exigui tꝑis ⁊ minor ad in tellectū iudicij ⁊ legū ⁊c. Sicut dicit boecius ita ſe habꝫ intellectus ad rationē: ſicut circulꝰ ad centrū. Ratio em̄ diſcurrit cōſiderando actus ac defectus: ⁊ habitudinem vnius rei ad aliā. Et niſi reſoluat vſqꝫ ad intellectū veri tatis: vana eſt ratio. Un̄ qn̄ accipit veritatē rei habꝫ eā quaſi centrū. Quidā aūt diſcurrūt ⁊ nō attingūt. 2. thi. 3. Semꝑ diſcentes ⁊ nunꝙͣ ad ſcientiā veritatis ꝑueniē tes ⁊c. Et ideo dicit circa queſtiones. id eſt nō ꝑuenien tes ad ip̄m centrū. Et dicit queſtiones. qꝛ in aliquibꝰ du bitationē fac̄ ex parte rei. in aliqͥbus ex ꝑte verboꝝ ⁊ no minū. Et ideo dicit queſtiones ꝙͣtū ad primū ſcꝫ de rebꝰ ſupra. 2º. Que q̄ſtiones p̄ſtant magis ꝙͣ edificationē d̓i que eſt in fide ⁊c. Quantū ad ſecūdū dicit Pugnas ver boꝝ. ꝓuer. 19. Qui tm̄ verba ſectatur nihil habebit ⁊c. Ei dicit Pugnas ꝟboꝝ. quia de hac queſtiōe ſit diſſen ſio ex verbis tm̄ orta. qꝛ dn̄s dicit Ioh̓. 8. Si filius vos liberauerit vere liberi eritis ⁊c. ⁊ Mat. 17. Ergo liberi ſunt filij. Ex quo volebant ꝙ omnes catholici filij dei eſ ſent ⁊ filij liberi. Sed eſt pugna verboꝝ. qꝛ dn̄s loquit̉ ibi de libertate ſpirituali nō de carnali. ¶ Deinde cū di cit Ex quibus ⁊c. Ponit effectū erroris. Et pͥmo ponit ipſum effectū. Secundo manifeſtat quedam que dixerat ibi. Eſt autē queſtus ⁊c. Itē primo oſtēdit que mala ſe quant ex falſa doctrina. Secundo in quibꝰ ibi. Hominū mente ⁊cͣ. Inter mala vero que ponit. quedā ſunt intꝰ in corde quedā exterius. Interius ſunt inordinati motꝰ re ſpectu boni vel reſpectu mali. Reſpectu boni eſt inuidia q̄ eſt triſtitia de bono alieno. Un̄ dicit Inuidie ⁊cͣ. Qd̓ poteſt intelligi vl̓ in ꝓpoſito vl̓ vniuerſalit̓. qꝛ cū aliqͥ la borant nō ad veritate ſed ſolūmodo ad ꝟba. nō vident ſi aliquis preualet. Iob. 5. Paruulū occidit inuidia. Iteꝫ in ꝓpoſito. qꝛ ſi ſerui habent̉ vt liberi ⁊ nō ſubditi domi ni inuidebunt ⁊ dolebunt ſeruos ſibi equari. Ex iuuidia vero homo inſurgit cōtra ꝓximū cui inuidet̉. Et hoc eſt contentio. ꝓuer. 20. Honor eſt homini qui ſe ſeparat a contentionibus ⁊c. Item contra deū. ⁊ hoc eſt blaſphe mia. 2. Pe. 2. Que ignorāt blaſphemātes ⁊c. Reſpctū vero mali eſt ſuſpicio. Vnde dicit. Suſpitiones male ſci licet dominoꝝ aduerſus chriſtianos quaſi libertatem ad lucrum finxerimus. Vel ꝙ ſolū tota doctrina xp̄iana eēt inuenta vt ſerui fierent liberi Ecc̄. 3. Multos ſupplanta uit ſuſpicio illoꝝ ⁊ in vanitate detinuit ſenſus illorum ⁊cͣ. Et ex iſtis ſequunt̉ cōflictationes aduerſus fideles. Gen̄. 13. Facta eſt rixa int̓ paſtores gregū abraaꝫ ⁊ loth

in epiſtolam Tad Timotheum VI
VI
Sed hoc nō eſt in cordibus omniū ſed quorūdā. Et pōit tres eoꝝ conditiones. quarū prima pertinet ad defectuꝫ luminis naturalis. Secūda ad defectū cognitiōis. Ter tia ad vitiū inordinate affectionis. Quātū ad primū dic̄ Hominū mente corruptoꝝ. id eſt ratione etiā naturali qͥ habent ꝑuerſum iudiciū. psͣ. Corrupti ſunt ⁊ abhomīa biles facti ſunt ⁊c. Quantū ad ſecundū dicit. Ueritate. ſcꝫ cognitionis eius priuati ſunt. Oſee. 4. Nō eſt veri tas ⁊ non eſt miſericordia. et nō ſcientia dei in terra ⁊cͣ. Quantū ad tertium dicit. Exiiſtimātiū ⁊c. Id eſt ꝙ cul tus dei ordinetur ad queſtum ⁊ acquiſitionē diuitiarum Sap̄. 15. Exiſtimauerunt luſum eſſe vitā noſtrā et con uerſationem vite compoſitā ad lucruꝫ ⁊ oportere vnde cunqꝫ etiā ex malo acquirere. Homines ergo huiuſmo di qui hoc credunt defacili contemnūt ⁊ incidunt in ma la predicta. ¶ Deinde cum dicit. Eſt auteꝫ ⁊c̄. Probat vltimo dictum ſcꝫ queſtum eſſe pietatē. Et pͥmo oſtēdit quomodo pietas habet ſe ad queſtuꝫ. Secundo oſtēdit ꝙ non cōſiſtit in queſtu diuitiaꝝ exterioꝝ ibi. Nā qui vo lunt ⁊c. Itē pͥmo oſtendit pͥmum. Secundo rationē aſſi gnat ibi. Nihil em̄ ⁊c. Dicit ergo Iſti dicunt queſtuꝫ eſ ſe pietatē. ſed ego dico ꝙ pietas eſt queſtus. ſed illarum diuitiaꝝ que dant ſufficientiā. Et hoc conſiſtit in duob In vno principalit̓ ſcꝫ pietate que ordinat alia in deum et ꝓximum. Et hec ſunt virtutes et bona gratie. Sapi. 7. Infinitus eſt theſaurus hominibus: quo qui vſi ſunt participes facti ſunt amicitie dei ⁊c. Secundo in ſuſten tatione vite. Vnde dicit Cum ſufficientia. id eſt in his q̄ ſunt neceſſaria ad vitā. Mat. 6. Querite primuꝫ regnū dei ⁊ iuſticiā eius ⁊c. Supra. 4. Pietas ad om̄ia vtilis eſt. ¶ Deinde cū dicit. Nihil em̄ ⁊c. Aſſignat rationem huius. Et primo ex humana cōditione. Secundo ex eiꝰ neceſſitate ibi Habentes ⁊c. Conditionē autē ponit ꝙͣtū ad duo. ſcilicet ꝙͣtum ad principiuꝫ. qꝛ nihil intulimus ⁊c. Quaſi dicat. Sufficit neceſſitas nō ſuꝑfluitas. qꝛ ni hil intulimus in hunc mundum. Iob. 1. Nudꝰ egreſſus ſum de vtero matris mee ⁊c. Itē ꝙͣtum ad finē. qꝛ nihil aufferemus. psͣ. Dormierunt ſomnū ſuuꝫ: ⁊ nihil īuene runt omnes viri diuitiaꝝ in manibus ſuis Iob. 27. Di ues cum dormierit nihil ſecū afferꝫ. aꝑiet oculos ſuos et nihil inueniet ⁊c. Eccl̓s. 5. Quomodo venit ſic reuerte tur ⁊c. Quantū ad neceſſitatē. quia hec bona ſunt ꝓpt̓ neceſſitatē: et indiget homo cōtra interiora conſumētia. et hec ſunt alimenta. et cōtra exteriora corrūpētia: et ſic indiget homo tegumentis veſtiū et domoꝝ. Heb̓. vltīo. Sint mores ſine auaritia cōtenti preſentibꝰ ⁊c. Ecc̄. 29. Initiū vite homīs aqua et panis et veſtimētum et domꝰ protegens turpitudinem. Lectio ſecunda. Am qui volūt diuites fieri: incidūt n in temptationem ⁊ in laquem dya boli: ⁊ deſideria multa inutilia ⁊ no ciua que mergunt homines in interitū ⁊ ꝑ ditionē. Radix em̄ omniū maloruꝫ eſt cupi ditas: quā quidam appetētes errauerunt a fide ⁊ inſeruerunt ſe doloribus multis. Tu autē o homo dei hec fuge. Sectare vero iu ſticiā. pietatē. fidē. charitatem. patientiam. manſuetudinē. Certa bonum certamē fidei apprehende vitā eternā: in qua vocatus es ⁊ confeſſus bonā confeſſionē corā multis te ſ
ſtibus. Precipio tibi corā deo qui iuſtificat t 3 omnia ⁊ chriſto ieſu qui teſtimoniuꝫ reddi 3 dit ſub pōtio pilato bonā confeſſionē: vt ſer ēͣ jͣ ues mandatuꝫ ſine macula irreprehēſibile 3 vſqꝫ in aduentū dn̄i nr̄i ieſu xp̄i. Supra oſtendit apoſtolus qͥd ſit queſtus chriſtianis expediens quia pietas cū ſufficientia: hic oſtendit ꝙ querē 2 tes ſuꝑfluum queſtū diuitiaꝝ incurrunt dāna multa. Et primo oſtendit mala que ſequunt̉ ex inordinato appeti 1 tu diuitiarum. Secundo aſſignat rationē ibi. Radix em̄ ⁊c. Mala autē que ſequunt̉ ſunt duplicia. Quedā eniꝫ oriūtur ex hoſte exteriori. quedā. vero a cōcupiſcētia interiori ibi. Deſideria ⁊c. Dicit ergo ſimus cōtēti alimētis ⁊c. quia qui volunt ⁊c. Et nō ad neceſſitatem: ſed ad habundātiā diuitiaꝝ incidunt ⁊c. Ecc̄. 10. Nihil eſt iniquius ꝙͣ amare pecuniā ⁊c. Eccl̓s. 5. Qui amāt diuiti as fructus non capient ex eis ⁊c. Et ponit duo. ſcꝫ tem ptationes ⁊ laqueū. quia primo tēptant inꝙͣtum diuitie alliciunt et inducunt ad aliqua peccata.i. theſſal̓. 3. Ne forte tēptauerit vos qui tēꝑtat ⁊cͣ. 1. cor. r0. Temptatio vos non apprehēdat niſi humana ⁊c. Et laqueū. quia di uitie ſunt non habentibus ad temptationē: habentibus in laqueū. quia non libenter reddunt eas quas aufferūt. ꝓuerb̓. 21. Qui congregat theſauros lingua mendacij vanus et excors eſt ⁊c. Ex parte interiori ponit tria ma la. Primo ꝙ incidit in deſideria multa. Perfectio eniꝫ hominis eſt ꝙ cor eius congregetur in vnum. quia ꝙͣto aliquid eſt magis vnū: tanto eſt deo ſimiliꝰ qui vere vnꝰ eſt. psͣ. Unā petij a dn̄o ⁊c̄. Sed cōtra hoc patit̉ querēs diuitias. quia cor eius trahit̉ ad diuerſa. Oſee. 10. Di uiſum eſt cor eoꝝ nunc interibunt ⁊c̄. Et hoc ideo qꝛ ibi eſt theſaurus tuus ⁊c. Mat. 6. Itē ſunt inutilia huiuſ modi deſideria multiplicit̓. Primo qꝛ inutilia ſunt ſpiri tualiter. quia diuitie nō ducunt ad beatitudinē Sap̄. 5. Quid nobis profuit ſuperbia: aut quid diuitiaꝝ iactan tia contulit nobis ⁊c. Eccl̓s. 5. Qui amat diuitias fru ctus non capiet ex eis ⁊cͣ. Itē tēporalit̓. quia nō dāt qd̓ promittunt Eccl̓. 6. Eſt aliud malū quod vidi ſub ſole: et quidem frequens apud homines vir cui dedit deꝰ di uitias et ſubſtantiā et honorē: et nihil deeſt anime eius ex omnibus que deſiderat: nec tribuit ei poteſtatem deꝰ vt comedat ex eo. ſed extraneꝰ homo deuorabit illd̓ ⁊cͣ. Tertio ſunt nociua Eccl̓s. 5. Diuitie conſeruate in ma lum dn̄i ſui ⁊c. Et oſtendit quō ſunt nociue. qꝛ mergunt in interitum. ſcilicet in preſenti. Propter diuitias mul ti perierunt. Iteꝫ in futuro. Vnde dicit. Et perditioneꝫ Act̉. 8. Pecunia tua tecū ſit in ꝑditionē. Vel vtrūqꝫ re fertur ad ſpirituale damnū. ¶ Interitū. id eſt mortē eter nam Ro. 9. Suſtinuit in multa patiētia vaſa ire apta in īteritū ⁊c. Et ꝑditionē id eſt penā eternā que dicit̉ mors ꝓpter penā damni. quia ſunt quaſi ꝑditi damnati. dum non poſſunt redire in domū ſuā ſcꝫ eternitatis Iob. 21. In diē perditionis ſeruabitur malꝰ et ad diē furoris du cetur. ¶ Deinde cum dicit Radix ⁊cͣ. Oſtenditur ratio huius. et hoc ex duobus. ſcꝫ ex natura cupiditatis et ex perientia ibi Quam quidā ⁊c. Dicit ergo incidunt in tē ptationē. Quare? Quia radix omniū maloꝝ ⁊c. Ubi no tandū eſt ꝙ ẜm quoſdā cupiditas ſumit̉ triplicit̓. Quā doqꝫ pro auaricia ẜm ꝙ eſt ſpeciale peccatū. ſcꝫ inordīa tus amor habendi diuitias. Quandoqꝫ ꝓut eſt genꝰ pec catoꝝ omniū ẜm ꝙ importat inordinatū appetitū rei tē poralis. et hoc includit̉ in omni peccato. qꝛ eſt conuerſio ad bonū cōmutabile. Sed ſic non eſt radix ſed genꝰ om nium. Tertio modo ꝓut eſt quedam inordinatio animi
O ij

Explanatio ſancti Thome
ad cupiendū bona tēporalia īordinate et hec eſt habitua le tm̄ peccatum et non in actu. ſed eſt quedam radix oīm peccatorum. Et dicitur cupiditas radix. et ſuꝑbia initiū Ecc̄. 10. Initiū omnis peccati eſt ſuꝑbia ⁊c. qꝛ ſuꝑbia di cit corruptionē animi ad recedendū a deo. Arbor autem a radice habet alimentū ⁊ ſic peccatū ex parte conuerſio nis ad bonū cōmutabile ſumit nutrimentuꝫ. Sed credo ꝙ loquitur de cupiditate ẜm qd̓ eſt ſpeciale peccatū. Un̄ dicit qͥ volūt diuites fieri ⁊c. Et hec eſt inordinatꝰ amor pecuniarū. Et ideo dico ꝙ auaricia eſt radix oīm. Om̄ia em̄ peccata conſiſtunt in appetitu. et ideo origo peccato. rū eſt ẜm originē appetibiliū. Origo em̄ appetibiliū ꝓ cedit ex fine. Et id̓o ꝙͣto aliqd̓ peccatū hꝫ finē magis de ſiderabilē tāto eſt peiꝰ. Finis autē alicuiꝰ peccati eſt de ſiderabilis ꝓpter duo. ſcꝫ ꝓpter ſeip̄m. et hoc eſt excellē tia. qꝛ ad hoc homo bonum illd̓ vult vt excellat. Et hoc eſt ſuperbia. et ideo ſuꝑbia eſt initiū oīm peccatoꝝ. Iteꝫ ꝓpter aliud et hoc eſt qd̓ ad omnia valet. et huiuſmodi ſunt diuitie. qꝛ per hoc credūt ſe habere om̄ia. Ex iſta ꝑ te auaritia eſt radix omniū malorū. ¶ Deinde cum dicit Quam quidā ⁊c̄. Oſtendit idē ꝑ exꝑientiā ⁊ dicit. Ap petētes. qꝛ ꝙͣtomagis habent̉ diuitie. tāto magis deſide rant̉ Eccl̓s. 5. Auarus nō implebit̉ pecunia. Et incidūt pͥmo in dānū ſpūale. Un̄ dicit Errauerūt a fide. Cuiꝰ rō eſt. qꝛ ꝑ ſanā doctrinā fidei prohibent̉ ml̓ta illicita lucra a qͥbus deſiſtere nolūt ⁊ īueniūt ſibi aliā doctrinā vbi eis ſit ſpes ſalutis. Et hoc ſpecialit̓ faciūt vſurarij. Secūdo qꝛ inſeruerunt ſe doloribus multis etiā in pn̄ti. qꝛ ſollici tudo in acquirēdo: timor in poſſidendo: dolor in amittē do. Iob. 20. Cū ſatiatus fuerit diuitijs artabit̉. eſtuabit et omnis dolor irruet in eū ⁊c. Et multomagis in futuro ¶ Deinde cū dicit. Tu autē ⁊c. Monet ad ſequendum ſanā doctrinā ⁊ vitandū malā. Et pͥmo exponit viā quaꝫ ſequant̉. Secūdo alligat eū inductione p̄cepti ibi. Pre cipio ⁊c. Itē pͥmo hortat̉ ad vitandū peccata p̄dicta. Se cundo oſtendit quid agat ibi Sectare vero ⁊c. Et qꝛ ſer uus debet imitari dn̄m ſuū. qꝛ vt dicit̉ Ecc̄. 10. Scd̓ꝫ iu dicē populi ſic et miniſtri eius. ideo dicit O homo dei. Quaſi dicat Tu deditus ſeruituti dei. psͣ. Ego ſeruus tuus. 1. Ioh̓. 2. Qui dicit ſe in illo manere debet ſic̄ ille ambulauit ⁊ ipſe ābulare. Si igit̉ tu es homo dei: debes facere ſicut xp̄s fecit. Qui vt habet̉ Ioh̓. 6. Fugit cū euꝫ volebāt facere regē Heb̓. 12. Qui ꝓpoſito ſibi gaudio ſu ſtinuit crucē confuſione contēpta ⁊c̄. Ergo ⁊ tu fuge. psͣ. Glongaui fugiēs. Quid ergo faciet? Ad duo hortat̉ pͥ mo ſcꝫ ad ſectādū arma ſpiritualia. Secūdo ad certāduꝫ in eis ibi. Certa bonum ⁊c. Arma autem ſpiritualia aut ſunt ad faciendū bonū aūt ad maluꝫ tolerandum. Pri mum autē eſt vel in cōparatione ad proximū cui per duo ordinamur. ſcilicet per iuſticiā ⁊ pietatē ſeu miſericordiā quia primum ſine ſecundo eſt ſeueritas. ſecundū ſine pri mo eſt remiſſio. Quantū ad primū dicit. Sectare iuſtici am que cōpetit prelatis Sap. 1. Diligite iuſticiā qui iu dicatis terrā ⁊c. Itē quantū ad ſecundū dicit. Pietateꝫ id eſt miſericordiā. ꝓuer. 20. Miſericordia ⁊ iuſticia cu ſtodiunt regē et roborat̉ clementia thronus eius. In cō paratione autē ad deū primū eſt quod ꝑficit intellectū fi des Heb̓. ii. Sine fide īpoſſibile ē placere deo ⁊c. Scd̓ꝫ affectū eſt charitas. 1. Ioh̓. 4. Qui māet in charitate in deo manet et deꝰ in eo. Ad ſuſtinēda mala ſunt due vir tutes. ſcꝫ patiētia et māſuetudo. qꝛ hō in malo duas paſ ſiones inordinatas incurrit ſcꝫ triſticiā inordinatā. et irā que eſt ex ea. Et ideo patientia eſt ꝯtra īmoderatā triſti ciā. Luc̄. 21. In patiētia veſtra poſſidebitis animas ve ſtras ⁊c. ¶ Deinde inducit eum ad debitum certamen. Et primo qualiter certet. Secūdo inducit rationē in ꝙͣtum milites duplicit̓ pugnāt. ſcꝫ qn̄qꝫ ad defendendum qd̓ habēt. qn̄qꝫ ad acquirēdum nō habita. et hoc īminet ſanctis. primū vt cuſtodiāt habita ſcꝫ fidem et virtutes. Et ideo dicit Fidei id eſt ꝓ fide cuſtodiēda Ecc̄. 4. Vſ qꝫ ad mortē certa ꝓ iuſticia ⁊c. Uel fidei. vt ꝑ fidē vites peccata. i. Ioh̓. vl. Hec eſt victoria que vincit mundum fides veſtra ⁊c. Uel fidei. id ē vt alios ad eā ꝯuertas. Et dicit bonum. id eſt legittimū certamē.i. coꝝ. 9. Om̄is qͦ in agone cōtendit ab om̄ibus ſe abſtinet. Tunc eſt bonū qn̄ abſtinet ſe ab omnibus impedimentis. 2. thi. 4. Bo nū certamē certaui ⁊c. Secundo certāt ad acqͥrēdū q̄ nō habēt. Et hec eſt vita eterna que acqͥrit̉ ꝑ pugnā. Mat. II. Regnum celoꝝ vim patit̉: ⁊ violēti rapiunt illud Et ideo dicit Apprehende ſcꝫ quaſi tenēs tuo certamīe vin cas vel certes certamē fidei. Et quo premio? Vt app̄hē das vitā eternā.i. coꝝ. 9. Nos autē incorruptā. ¶ Dein de cū dicit. In quā vocatus es ⁊c. Rationē ponit huius dicti ſcꝫ App̄hende et cetera. Et primo rn̄det ſecūdo qͣ ſi dicat. Dicis ꝙ debeo apprehendere ſed non poſſum. Immo potes quia debet̉ tibi de iure. qꝛ vocatꝰ es in ea a deo et a rege illius regni. Et id̓o debes coronari potiſ ſime. 1. Pe. 2. De tenebrꝭ vos vocauit in admirabile lu mē ſuum. Secundo reſpōdet primo Quaſi dicat Certa bonū certamē. quia dediſti iuramentū intelligētie et id̓o nō licet tibi repugnare. Tu autē confeſſus es ⁊c. Id eſt in conſecratione bonū certamē ꝓfeſſus es. Vnde dicit. Bonā ꝯfeſſionē ꝯfeſſus es. qn̄ ordinatꝰ es in ep̄m. ī. cor. 9. Nā ſi nō euāgelizauero ⁊c. vſqꝫ. Diſpēſatio credita ē mihi ⁊cͣ. Uel ꝯfeſſionē bonā. ſcꝫ p̄dicādo fidē vt eā ẜues ¶ Deinde cū dic̄ Precipio ⁊c̄. Obligat eū ad p̄ditca ex p̄cepto qd̓ primo ponit. Secūdo manifeſtat quedā dicta ibi Quē ſuis ⁊c. In p̄cepto aūt pͥmo teſtes inducit. Se cundo cōmendat preceptū. Tertio oſtēdit ꝙͣdiu ẜuet p̄ ceptū. Teſtes inducit deū patrē ⁊ dn̄m nr̄m ieſum xp̄m Dicit ergo Te monui. ſed ne credas ꝙ liceat tibi aliter facere precipio tibi. ſicut tu debes precipe ſubditis tuis corā deo. Ad duo induxerat apprehēde inꝙͣ ⁊ confeſſus es. Et ideo inducit actorē vite qͥ viuificat omīa. Dic̄ aūt deo qui eſt tota trinitas qͥ eſt actor vite. Itē hominē xp̄ꝫ qͥ cōfeſſus eſt ſe eſſe filiū dei qd̓ eſt bona ꝯfeſſio fidei no ſtre. Itē cōmendat mādatum. qꝛ in ſe iuſtum et rectū et irreprehēſibile ab alijs Iob. 6. Nō inuenietis in lingua mea iniqͥtatē. Et ꝙͣdiu eſt ſeruandū? Vſqꝫ in aduētū dn̄i ly vſqꝫ dicit finem intentionis. id eſt vt ꝑ obſeruantiam huius mandati ordines te ad aduentū. Vel vſqꝫ ad mor tem tuaꝫ. qꝛ qual̓ eris in illa: talis inuenieris tūc. Mat. 24. Qui ꝑſeuerauerit vſqꝫ in finē ⁊ci. Lectio tertia. Uem ſuis tēporibus oſtēdet beatꝰ c et ſolus potens. rex regum et domi nus dominantium: qui ſolus habet immortalitatē/ et lucē habitat inacceſſibilē quem nullus hominū vidit. ſed nec videre poteſt. cui honor et īperiū ſempiternū amē Supra apoſtolus ꝓponēs preceptum thimotheo p̄cepit vt ſeruet predicta vſqꝫ ad aduentuꝫ xp̄i. et ideo agit h̓ de xp̄i aduentu de quo tria manifeſtat. Primo ꝙ erit tēpo re cōgruo. Secūdo ꝙ māifeſtus erit. Tertio oſtēdit acto rem aduentus. Quantū ad primū dicit. Quē ſuis tēpo ribus oſtendet. i. Pe. vlti. Veniēt in nouiſſimis diebꝰ in deceptione illuſores ⁊c. Et ideo vult oſtendere ꝙ ſi vi deatur aduētus tardari: tn̄ ſuo tempore oſtēdet̉. Eccl̓s. 3. Om̄ia tēpus habēt. Ecc̄. 8. Omni negocio tēpus eſt

in epiſtolam Tad Timotheum VI
VI
et oportunitas ⁊c. Congruū tēpus eſt finis mundi. quia illud tempus eſt tēpus meſſis ⁊ collectiōis fructus. Et ideo oportet ꝙ veniat in fine. Quantū ad ſecundū dicit Oſtendet id eſt manifeſtabit. Licet em̄ ſit viſibilis ꝙͣtū ad carnē: tn̄ virtus eius eſt abſcondita. ſed tunc etiā di uinitas eius erit manifeſta ſanctis. reprobi vero ſolū vi debunt gloriā carnis. Sed ꝙͣtum ad tertiū dicit ꝙ oſtē det eum deꝰ trinitas. Et circa hoc duo facit. qꝛ primo de ſcribit aduētum xp̄i. Secundo in eius cōmendationē ꝓ rumpens laudat eum ibi. Cui honor ⁊c. Itē circa primū tria facit. Primo actorē aduentus deſcribit ex perfecta operatiōe. Secūdo ex ſingulari poteſtate. Tertio ex in cōprehenſibilitate nature. Primū cū dicit Beatꝰ Bea titudo em̄ eſt operatio ꝑfecta que eſt ſup̄me virtutis oꝑa. tiue optīe diſpoſite. Et hec eſt beatitudo noſtra. Dei au tē beatitudo eſt qua cognoſcit ſe. Si em̄ ſe nō cognoſce ret deus nō eſſet beatus. Gregorius. Deus dū ſeipſo ꝑ fruitur perfecte glorioſus eſt. Et conuenient̓ actorē hu us aduentus dicit ꝙ beatus eſt. quia ad hoc eſt aduen ius xp̄i vt nos deducat ad beatitudinē Tob̓. 13. Beatꝰ tro ſi fuerint reliquie ſeminis mei ad videndū claritateꝫ hieruſalē ⁊c. Quantū ad ſecundū dicit Solus potens. psͣ. Potēs es dn̄e ⁊c. Sed quare dicit ſolus? Nunquid nō omnia habēt potentiā immo. ſꝫ ꝑ ꝑticipationē. ſed ſo lus deus a ſe eſſentialit̓. Vnde dicit. Rex regū ⁊c. Am broſius. Dn̄s eſt nomē poteſtatis et rex ſimilit̓. Qui er go habet dn̄m et regeꝫ ſupra ſe eſt ſubiectus poteſtati et talis non eſt potens a ſe ſed ab alio. Si ergo xp̄s eſt rex regum ⁊c. neceſſe eſt ꝙ ſolus habeat potentiā nō ab alio ſed omnes ab eo. Et deſignat̉ duplex potētia dei. ſcꝫ gu bernatiua mūdi cū dicit. Rex regū quaſi a regimīe dicta ꝓuer. 20. Rex qui ſedet in ſolio iudicij diſſipat om̄e ma lum intuitu ſuo. Itē potentia creandi cum dicit: Domi nus dominantiū. psͣ. Scitote qm̄ dn̄s ipſe eſt deus ipſe fecit nos ⁊c. Apoc̄. 19. Et habebat in veſtimēto et in fe more ſuo ſcriptū Rex regū et dn̄s dn̄antium ⁊c. Quan tum ad tertiū dicit: Qui ſolus habet īmortalitatē et lu cem habitat inacceſſibilē. Incomprehenſibilitas dei ex duobus patet. Primo quia tranſcēdit quicquid in crea turis eſt cōprehenſibile. Secundo quia hoc ip̄m qd̓ deꝰ eſt: omniū cōprehenſionē excedit. Primū cum dicit. So lus. In qualibet em̄ mutatione eſt quedaꝫ corruptio. qͥa omne quod mutatur inꝙͣtum huiuſmodi deſinit eſſe ta le. Illud ergo ꝓprie et vere eſt incorruptibile quod pe nitus eſt īmutabile. Quelibet autē creatura in ſe cōſide rata habet aliquā mutationē vl̓ mutabilitatē. deus autē eſt omnino immutabilis. Sed ſi aliqua creatura eſt īmu tabilis. hoc cōuenit ei ex dono gratie. Et ex hoc oſtendi tur ꝙ natura dei trāſcendit omne qd̓ eſt in natura creata sͣ. 1. Regi ſeculorū īmortali ⁊c. Quantū ad ſecundū di cit Luce ⁊c. Lux in ſenſibilibus eſt principiū vidēdi. vn̄ illud quo aliquid cognoſcit̉ quocunqꝫ modo dicitur lux. Unumquodqꝫ autē cognoſcit ꝑ ſuā formā ⁊ ẜꝫ ꝙ ē actu Unde ꝙͣtum habet de forma ⁊ actu: tantū habet de luce Res ergo que ſunt actus quidam: ſed nō purus lucētia ſunt ſed non lux. Sed diuina eſſentia que eſt actus purꝰ eſt ipſa lux Ioh̓. 1. Non erat ille lux ⁊c. Deus autē habi tat apud ſe. et hec lux eſt inacceſſibilis. id eſt non viſibil̓ oculo carnis: ſed intelligibilis. Et tn̄ nullus intellectus creatus poteſt ad eum accedere. ¶ Notandū eſt tamē ꝙ dupliciter poteſt intellectus accedere ad cognitionē na ture alicuiꝰ. ſcꝫ vt cognoſcat ⁊ vt cōprehendat. Ad com prehendendū autē deū impoſſibile eſt intellectū ꝑueni re. quia ſic cognoſceret deū vr̄ cognoſcibilis eſt. Deꝰ au tem perfecte cognoſcibilis eſt quantuꝫ habet de entitate et luce. hec autē ſunt infinita: ergo eſt infinite cognoſcibilis. Virtus autē intellectꝰ creati eſt finita. Et ideo eti am intellectus xp̄i nō cōprehēdit deū. Sed alius modꝰ eſt cognoſcendi deū ſcꝫ attingēdo deū. Et ẜm hoc nullꝰ intellectus creatus ꝑ ꝓpria naturalia attingit ad cogno ſcendum id quod eſt deus. Et rō huius eſt. qꝛ nulla po tentia poteſt in aliquid altius ſuo obiecto. ſicut viſus ad altius colore. Propriuꝫ autē obiectū intellectꝰ eſt ꝙ qͥd eſt. vnde qd̓ ſuperat qd̓ quid eſt excedit ꝓportionē oīs intellectus. In deo autē nō eſt alid̓ eſſe et quidditas eiꝰ Quomodo ergo cognoſcibilis eſt? ergo accedamꝰ ad eū cognoſcendū: hic per gratiā et in futuro per gloriā. psͣ. Accedite ad eū et illuminamini ⁊c̄. Sed qualiter gͦ deꝰ habitat lucem inacceſſibilē? ⁊ in. psͣ. Nubes et caligo in circuitu eius Exod̓. 19. Moyſes acceſſit ad caliginē in qua erat deus. Reſpondet dyoniſius Omnis caligo eſt inacceſſibile lumē. Eſt ergo idē qd̓ hic lumē ⁊ ibi caligo ſed caligo eſt inꝙͣtum nō videt̉: lumē vero inqͣtū videt̉. Sed aliquid eſt inuiſibile duplicit̓. Uno modo ꝓpter ſe ſicut opaca. Alio modo propt̓ excedentiā eius: ſicut ſol ab oculo noctue. Sic quedā ſunt nobis nō conſpicua ꝓ pter defectum ſui eſſe: et quedā propter excedentiā eius et ſic deus nobis quodamodo inacceſſibilis eſt. ¶ Quē nemo ⁊c. Si intelligat̉ de cōprehenſione ſic abſolute ve rum eſt: etiā de angelis. quia ſolus deus cōprehendit ſe Si autē de viſione qua attingitur: ſic intelligitur tripl̓r. Uno modo nemo vidit oculo corporali. Alio modo ẜm eſſentiā oculo mentis viuens in carne niſi xp̄s Exod̓. 33. Non videbit me homo ⁊ viuet. Tertio modo nemo vi dit quid eſt deus ꝑ ſeipſum. Mat. 11. Nemo nouit pr̄eꝫ ⁊c. Mat. 16. Caro et ſāguis nō reuelauit tibi ⁊c. ¶ De ind̓ prorūpit in laudē dei dicēs: Cui eſt honor ⁊c̄. Et po nit tria. Primū pertinet ad reuerētie exhibitionē dicēs Honor qui eſt exhibitio reuerentie Malach̓. 1. Si ego pater vbi eſt honor meus ⁊c. Secundū ad refulgentiam bonitatis eius cum dicit. Gloria que eſt clara cum laude noticia que refulget in noticijs hominū et angeloꝝ Eſa. 42. Gloriā meā alteri nū dabo ⁊cͣ. Tertio ad guberna tionē cū dicit. Imperiū ſempiternū. Lectio quarta. Iuitibus huius ſeculi precipe non d ſublime ſapere. neqꝫ ſperare in īcer to diuitiaꝝ: ſed in deo viuo qui pre ſtat nobis omnia abunde ad fruendū. bene agere. diuites fieri in bonis operibus. faci le tribuere. communicare. thaſaurizare ſibi fundamentū bonū in futurum vt apprehē dant bonam vitam. O thimothee depoſitū cuſtodi deuitans prophanas vocuꝫ nouita tes: et oppoſitiones falſi onminis ſcientie: quam quidam promittentes circa fidem ex ciderunt. Gratia tecum Amen. Supra egit de inſtructione perſonarum infimi ſtatꝰ: hic redit ad materiā ſuam et inſtruit eū ad inſtruenduꝫ diui tes. Et primo facit hoc. Secundo agit de inſtructiōe thi mothei ibi O thimothee ⁊c. Et ſemꝑ quādo inſtruit eū ad inſtructionē alioꝝ monet vt non negligat ſe. Et circa primū primo excludit vitia que ſolent in diuitibus abū dare. Secūdo inducit ad bona ibi Bene agere ⁊c. Item circa primū primo proponit vitia que ſolent eſſe in diui tibus. Secundo excludit hec: reddendo rationē huiꝰ ibi In incerto ⁊c. Dicit ergo Diuitibus ⁊c. Diuitie abun dantiam importāt. Eſt auteꝫ abundantia ſpiritualium ⁊
O iij

Explanatio ſancti Thome
hee ſunt vere diuitie Eſa. 33. Diuitie ſalutis ſapientia ⁊ ſcientia timor domini ipſe eſt theſaurus eius ⁊cͣ. Que dam corporales ⁊ hec nō ſunt vere diuitie quia nō ſuffi ciunt. Et ideo dicit cum quadā diminutione huius ſecu li. Barūch. 3. Qui argentū ⁊ auꝝ in quo confidūt homi nes theſaurizant ⁊c. His ergo precipe. Quando de ſer uis egit non poſuit p̄ceptuꝫ. qꝛ hoc eſt virtus ꝙ hō vtat̉ auctoritate ad maiores nō ad mīores. Et ideo dicit. Nō dimittas propter diuitias ⁊ propter ſtatū eoꝝ quī preci pias. Et quid debet precipere? Nō ſublime ſapere. id ē non ſentire aliquid excelſum de ſe. Nunquid hoc eſt ma lum? Reſpondeo. poteſt reddi malū ex duobus. Primo ſi ſublime ſapit de ſe propter ea que non habēt excellētiā verā. Et hoc eſt ſi in rebus temporalibus. vnde qui pro pter exteriorē excellentiā ſublime ſapit de ſe inordīate ſa pit. et eſt ſuperbia. Et tamē carnales non aliā ſublimita tem curant niſi iſtam. et hec acquiri poteſt per diuitias. Eccl̓s. 10. Pecunie obediunt omnia. Unde quia diui tes huiuſmodi hec habent inaniter extolluntur Itē alio modo. quia ſunt quedā que habent ſublimitatē ſicut do na ſpiritualia. Ecc̄. 25. Quāmagnus eſt qui inuenit ſa pientiā ⁊ ſcientiā ⁊c. In hijs em̄ aliquis poteſt inordina te ſapere ſublimitatē non ex natura donoꝝ: ſed vel attri buendo ſibi quod non habet. Uel non recognoſcendo a deo ea que habet. Vnde in primis eſt inordinatio propt̓ defectū rerū. In ſecundis propter inordinationeꝫ affectꝰ Secundum vitium in diuitibus eſt ſpes mundanorum Unde dicit Neqꝫ ſperare ⁊c. Iob. 31. Si putaui aurum robur meū et obriſo dixi fiducia mea ⁊cͣ. ꝓuer. 10. Sub ſtantia diuitis vrbs fortitudinis eius. ¶ Deinde cum di cit. In incerto ⁊c. Aſſignat rationem monitionis. In eo em̄ ſperat aliquis vnde credit auxiliū habere. Auxilium em̄ habet̉ a forti. ſed diuitie ſunt fragiles ⁊ īeſtimabiles Mat. 6. Nolite theſaurizare ⁊cͣ. Sed in deo vbi eſt ve ra ſpes ponenda Iere. 17. Beatus vir qui cōfidit in do mino ⁊ erit dn̄s fiducia eius. Iac̄. 1. Dat omnibus affluē ter. Sed hoc quod dicit Abunde ad fruendū dupliciter poteſt exponi. Uno modo vt fruitio ſumat̉ pro gaudio. ⁊ hoc modo eſt etiā in corporalibus. Vel vt per hec ꝑueni amus ad fruitionem dei. ¶ Deinde cū dicit Bene agere ⁊cͣ. Monet ad operandū bonū. Qui autē habent affectū ad diuitias. primo nituntur ad acquirendū non habitas Secundo vt vtantur habitis. Tertio vt ad finē diuitia rum perueniant. Hec tria monet hic apl̓s primo vt acqͥ rant ſpirituales diuitias quas non habēt. Et ideo dicit. Bene agere ⁊c. Eſa. 1. Diſcite bene facere ⁊c̄. Quantuꝫ ad ſecundū ſciendum eſt ꝙ duplex eſt vſus diuitiarum. Unus eſt tenere et alius eſt dare. ſed principalis eſt da re. Et ideo iſta duo ponit. primo vt dent. Vnde dicit Fa cile tribuere id eſt ſine grauitate cordis interius. 2. coꝝ. 9. Non ex triſticia aut ex neceſſitate ⁊c. Et ſine tarditate ꝓuer. 3. Ne dicas amico tuo. vade ⁊ reuertere ⁊ cras da bo tibi cū ſtatiꝫ poſſis dare Iob. 3r. Si ocl̓os vidue expe ctare feci. Secundo vt cuſtodiat nō quidem tantū ad ſu am vtilitatē ſed ad quoddā cōmune. Unde dicit ad cō municandū. id ē habere eas ſicut cōmunes. Ro. 12. Ne ceſſitatibus ſanctoꝝ cōmunicantes. Quantū ad tertiuꝫ vt ad finē theſaurizandi perueniant. ideo dicit Theſau rizare ⁊cͣ. Theſaurus ſpiritualis eſt congregatio meri torum que ſunt fundamentū futuri edificij quod nob̓ p̄ paratur in celo. qꝛ tota preparatio future glorie eſt ꝑ me rita que acquirimus per gratiā que eſt principium merē di Mat. 6. Theſaurizate vobis theſauros in celo: vbi neqꝫ tinea ⁊c̄. 1. coꝝ. 9. Sic currite vt comprehendatis. ¶ Deinde cum dicit O thimothee ⁊c. Inſtruit ip̄m thi motheum. Et primo vt bona conſeruet. Secūdo vt mala deuitet ibi. Deuitās ⁊c. Dicit ergo O thimothee de poſitum cuſtodi Depoſitū hominis eſt omne bonū quod habet quilibet quod ſibi cōmiſſum eſt a deo vt conẜuet ⁊ multiplicet. Ecc̄. 17. Gratiā hominis quaſi pupillam conſeruabit..1. coꝝ. 15. Et gratia eius in me vacua nō fu it. Et ſic dicit ei vt depoſitū cuſtodiat. id eſt vt ſe in gra tia dei conſeruet et multiplicet. Qui em̄ abſcōdit talen tum punit̉. Et ſpecialit̓ prelati habent depoſitū ſcilicet curā proximoꝝ et fideliū. Ioh̓. vltimo. Paſce oues me as Heb̓. vltimo. Ipſi peruigilant quaſi rationē redditu ri pro animabus veſtris ⁊c. 2. thi. 1. Bonū depoſituꝫ cu ſtodi. Itē ꝙ mala vitet: precipue illa que ſunt nata coin quinare fidem. cuiꝰ ratio eſt. qꝛ ſic̄ princeps ſecularꝭ po nitur ad cuſtodiendā vnitatē regni: ita ſpiritualis ad ẜ uandā vnitatē ſpiritualē. Pax autē regni conſiſtit in iu ſticia. et ideo ille ordinat̉ ad iuſticiā. Sed vnitas eccl̓ie eſt in fide. et ideo principalit̓ monet ad cuſtodiam fidei. Luc̄. 22. Ego rogaui pro te vt non deficiat fides tua ⁊c. Similiter aūt poſſet corrūpi fides per fallaciā ſicut etiaꝫ quelibet ſciētia. Sed ſic ut dicit̉.i. elenc̄. Fallacia qn̄qꝫ fit ex voce quandoqꝫ ex re. Un̄ eſt fallacia in dictione et extra dictionē. Et ſic fides aliquando corrumpitur ꝑ ali quas voces inordīatas ſicut dicit Hieronymꝰ ꝙ ex ver bis inordinate prolatꝭ fit hereſis Et ideo dicit Propha nas ⁊c. Quia non velle audire aliquid noui eſt oblatra re contra conſuetudines. Sed noua prophana non ſunt audienda Sed prophana nouitas eſt quando inducitur aliquid contra fidē. Et dicitur nouum ad id quod eſt an tiquū. Hoc fecit neſtorius quādo dixit de virgine maria chriſtotochos. vt inferret ꝙ non eſſet mater dei. Et ideo ſancti patres in epheſino concilio inſtituerunt ꝙ diceret̉ theotochos. 2. thi. 1. Formam habens ſanorū verborum que a me audiſti in fide ⁊ dilectione in chriſto ieſu. Et ca pitulo ſecūdo. Prophana et vaniloqͥa deuita ⁊cͣ. Quāˡ doqꝫ vero corrumpit̉ per rationes reales et ſophiſticas. Et iſtud vitandū eſt. Et dicit Per oppoſitiones ſcientie falſi nominis. quia non eſt vera ſcientia: ſed apparens. Scientia em̄ ſcd̓m propriam rationē non eſt niſi veroruꝫ Impoſſibile autē eſt ꝙ verū ſit vero cōtrariū. licet quā doqꝫ duo falſa ſint ſibi contraria. et ideo impoſſibile ē ꝙ illud quod repugnat veritati diuine que eſt ſumma veri tas ſit verū. Col̓. 2. Uidete ne quis vos decipiat ꝑ phi loſophiā ⁊ inanē fallatiā ẜm traditionē hominū: ſcd̓ꝫ ele menta mundi ⁊ non ẜm xp̄m ⁊c̄. Promittētes. id eſt di centes ſe habere. Iere. 10. Stultus factus eſt om̄is ho mo a ſcientia ſua. Que non eſt dei. quia qui loquitur mē dacium ex proprijs loquit̉. Ioh̓. 8. Iere. 2. Filij mēphe os ⁊ taphneos cōſtuprauerūt te vſqꝫ ad verticē ⁊c̄. Eſa. 47. Sapientia tua et ſcientia tua hec decepit te ⁊c. Gra tia dei tecum Amen ¶ Explicit profunda et ſubtil̓ explanatio mirifici docto ris ſanctiſſimi thome aquinatis ordinis fratrum predica torum ſuꝑ prima epiſtola glorioſi gentium apoſtoli pau li ad timotheum.

epiſtolam I ad Timotheum I
¶ Incipit deuotiſſima expoſitio eiuſdem angelici doctoris glorioſi thome aquinēſis ordinis fratrū predicatorū ſuꝑ ſecūda epl̓a eiuſdem ſanctiſſimi pauli gentium apoſto li ad Timotheum. DLLECE Die eſtu vrebar ⁊ gelu ⁊cͣ. Geneẜ. 31. xi ꝟba ſūt iacob oſtēdētis ⁊ cōmēdā tis curam paſtoralem ac paſtora le officiū. In qͥbꝰ circa hoc officiū tria ponūt̉ ſcꝫ aſſiduitas: patiētia ſollicitudo. Primū eſt qꝛ ſine ītermiſſiōe dꝫ curā gregꝭ gerere. Un̄ dic̄. Nocte ⁊ die Nocte orādo: die erudiēdo Eſa. 21. Suꝑ ſpeculā dn̄i ego ſū ſtans iugit̓ ꝑ diē: et ſuꝑ cuſtodiam ego ſum ſtans totis noctibus. Vel per diem id ē tempore proſperitatis: ⁊ per noctē id eſt tempore ad uerſitatis. In quibus prelatus debet reſpicere curā gre gis. 2. Coꝝ. 6. Per arma iuſticie a dextris ⁊ a ſiniſtris ⁊c. Prouer. 17. Omni tēpore diligit qui amicus ē ⁊cͣ. Secundū ē quia maxime prelato patientia neceſſaria eſt Debet enim prelatus propter gregis ſalutē omnia ſuſti nere. i. Io. 10. Bonꝰ paſtor animā ſuam dat pro ouibus ſuis ⁊c. Prouer. 19. Doctrina viri per patientiā noſcit̉. Unde dicit. Eſtu id eſt feruore inſtantis perſecutionis. Iac. pͥmo. Exortus ē ſol cum ardore ⁊ arefecit fenuꝫ ⁊cͣ. Gelu id eſt timore futurorū. 2. Coꝝ. 7. Foris pugne in tus timores ⁊c. Tertium eſt quia preeſt in ſollicitudine vt dicitur Roma. 12. Et hoc expellit ſomnū negligentie Unde ſubdic Gen̄. 31. Fugiebatqꝫ ſomnus ab oculis me is. Prouer. 6. Diſcurre feſtina ſuſcita amicū tuū ne des oculis tuis ſomnū ⁊c. Recte ergo hec verba materie hu ius epiſtole conueniunt. In prima enim inſtruit eum de ordinatione eccleſiaſtica. In hac autem ſecunda agit de ſollicitudine tanta paſtorali vt etiam martyrium ſuſtine at pro cura gregis vt patet in prologo. ¶ Capitulū primum Aulus apoſtolus ieſu xp̄i ꝑ vo luntatē dei ẜm promiſſionē vite que ē ī xp̄o ieſu: Timotheo cha riſſimo filio: gr̄a ⁊ miſericordia ⁊ pax a deo pr̄e noſtro ⁊ xp̄o ieſu domino noſtro. Diuiditur autem hec epiſtola in ſalutationem ⁊ narrati onem: ſecunda ibi. Gratias ago ⁊c. Item primo ponitur perſona ſalutans. Secundo perſona ſalutata. Tertio bo na optata. Perſona ſalutās deſcribit̉ ex noīe paulus qd̓ ſonat modicitatē qd̓ ei cōpetit ꝓpter humilitatē mentis ⁊ tribulationem que faciunt hominem paruum. In tan tum ꝙ chriſtus d̓r minoratus ꝓpter paſſiones. Heb̓. 2. Eum qui in modico ab angelis minoratus ē ⁊c. Iteꝫ ex dignitate quā primo ponit. Scd̓o dignitatis originem. Tertio fructū. Dignitas ē magna qꝛ ē apl̓s.i. miſſus a xp̄o. Luc. 6. Elegit duodecim ex ip̄is quos etiaꝫ apl̓os noīauit ⁊cͣ. Hanc dignitatē adeptꝰ ē qꝛ plus oībus labo rauit. 1. Coꝝ. 15. ⁊ Gal̓. 2. Qui operatus ē petro in apo ſtolatū circūciſionis oꝑatus ē ⁊ mihi inter gētes ⁊c. Ori go apl̓atus ē volūtas dei. Un̄ dicit. Per voluntateꝫ dei quā quidā preueniūt quia ſe ingerunt: contra quos dicit̉ Heb̓. 5. Nemo aſſumit ſibi honoreꝫ: ſed qͥ vocatur a deo tanꝙͣ aaron ⁊cͣ. Itē quidā ꝑmittunt̉ propter peccata po
pter peccata populi ⁊c. ſed hic ꝑ volūtatē dei. Qd̓ dicit qꝛ nō ꝑ volūtatem ſuā. Fructꝰ aūt nō eſt aliqͥd terrenuꝫ ſed ẜm ꝓmiſſiōem.i. ad cōſequēdā vitā eternā ꝓmiſſā a xp̄o. Hic dꝫ eſſe finis pr̄elatoꝝ. 1. Coꝝ. 9. Illi quidem vt corruptibilē coronā accipiāt: nos autē incorruptā. Dan̄. 12. Qui ad iuſticiā erudiunt multos quaſi ſtelle ī perpe tuas eternitates ⁊c. Perſona ſalutata ē timotheus fili us eius ab eo cōuerſusᶠ. Act̉. 16. Chariſſimꝰ qꝛ ſibi vna nimis. Phil̓. 2. Neminē habeo tam vnanimē. ⁊c. Bo na optata ſunt tria ſcꝫ gr̄a ꝑ quā ē remiſſio pctōꝝ: miſeri cordia ꝑ quā cōſequimur finale bonū Pax. Glo. i. tran quillitas mentis: hec competit p̄lato qui ad hoc ponitur vt pacē ꝓcuret. Io. 20. dixit dn̄s. Pax vobis. Et prece pit intrantibꝰ domū pacē offerre ei vt habetur Mat. 10. Et hoc a deo pr̄e qui ē dator oīs boni. Iac. pͥmo. Iteꝫ a ieſu xp̄o qui eſt mediator inquātū hō dei ⁊ homī 2. Pe. pͥmo. Per quē maxima nobis ⁊ p̄cioſa ꝓmiſſa donauit Lectio ſecunda. Ratias ago deo meo: cui ſeruio a ꝓ ( genitoribꝰ meis in cōſcientia pura G ꝙ ſine intermiſſione habeā tui me moriā in orationibꝰ meis nocte ac die deſi derans te videre. Memor lachrymaꝝ tuaꝝ vt gaudio implear. Recordationē accipiēs eius fidei que ē in te nō ficta: que ⁊ habita uit primū in auia tua loīde: ⁊ matre tua eu nice: certus ſum autem ꝙ ⁊ in te. Hic incipit epl̓aris narratio in qͣ pͥmo munit eū ꝯtra pre ſentes ꝑſecutiones. Scd̓o cōtra futura ꝑicula eccl̓ie. 3. cap̄. ibi. Hoc aūt ſcito ⁊c. Itē pͥmo inducit ad inſtantiaꝫ p̄dicatiōis q̄ tunc erat cā ⁊ occaſio ꝑſecutiōis. Secundo hortat̉ ad ſuſtinēdas tribulationes ꝓpter xp̄m ibi. Tu ergo ⁊c. 2. cap̄. Itē pͥmo ꝯmemorat bōa ip̄iꝰ timothei. Scd̓o hortat̉ eū ad vſū hoꝝ bonoꝝ ꝑ inſtantiā p̄dicatio nis ibi. Per quā ⁊c. Tertio ponit ſe in exēplū ibi. In qͦ poſitꝰ ſū ⁊c. Itē prīo ponit affectū quē habebat ad timo theū. Scd̓o ponit bōa huiꝰ q̄ ꝓuocabant eū ad hmōi af fectū ibi. Memor ⁊c. Affectus oſtendit̉ ꝑ duo ſcꝫ ꝑ ora tionē ⁊ deſideriū. Et iō gratias agit deo de affectu quem hꝫ ad timotheū qꝛ ē charitatis ⁊ charitas ē pͥncipale do num. Quaſi dicat. Reputo me gr̄am ꝯſecutū ꝙ ſic ſin cerū affectū habeo ad te. Et dicit. Deo meo cui ſpēaliter ſeruio a ꝓgenitoribꝰ meis: nō a parentibꝰ carnalibꝰ: qꝛ pͥme Thy. i. Xp̄s venit pctōres ſaluos facere quoꝝ pri mus ſum ego: ſꝫ ſeruitio deriuato a ꝓgenitoribꝰ meis.ſ. pr̄iarchis ⁊ ꝓphetis qui deo ſincere ſeruierunt. Et d̓r a ꝓgeritoribꝰ: qꝛ filij faciliꝰ īmitant̉ ꝑfectionē paternā: tū qꝛ inſtruūt̉ ab eis vt thobias: tū qꝛ etiā hō faciliꝰ imitat amicos. Et quō ſeruio eis? In ꝯſcīa pura: quia vt habet̉ Abac.i. Mūdi ſūt oculi tui dn̄e ne videāt malū ⁊ reſpice re ad iniqͥtatē nō poteris ⁊c. 2. Coꝝ. pͥmo. Gl̓ia nr̄a hec hec ē teſtimoniū ꝯſcīe nr̄e. De quo agit gr̄as: qꝛ ſine in termiſſione ſiue die proſperitatis ſiue nocte aduerſitatis oro ꝓ te. Itē ex deſiderio. iō dicit. Deſiderās te videre. ſcꝫ ꝓpter cōſolatōeꝫ vtriuſqꝫ. Ro. i. Deſidero em̄ vide re vos ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Memor ⁊c. on̄dit bona q̄ erāt ī timotheo. Et pͥmo cōmēorat afſcm̄ eiꝰ ad ſe. Scd̓o fidē ad deū ibi. Recordatiōꝫ ⁊c. Dicit ergo. Memor la chrymaꝝ qͣs effudit qn̄ diſceſſit epheſū ab eo paratꝰ ad martyriū. Uel lachrymaꝝ qͣs fudit in or̄onibꝰ: ⁊ hoc vt gaudio īplear.i. hec mēoria replet me gaudio Phil̓. 2. Implete gaudiū meū ⁊c. ¶ Itē memor fidei ad deū. Fi

Explanatio ſancti Thome
dem eius. primo cōmemorat. Scd̓o oſtendit eam a pa rentibꝰ deriuatā ⁊ nō nouiciā. Dicit ergo. Recordatio nem ⁊c. Fides neceſſaria eſt prelato qui ē fidei cuſtos. Heb. II. Sine fide impoſſibile eſt placere deo. Et dicit. Nō fictā. Uera enī ꝑ opera bona ē. Iac̄. 2. Oſtende mi hi ſine oꝑbus fidem tuam: ego oſtendā tibi ex operibꝰ fi dem meā. 1. Timo.1. Finis p̄cepti ē charitas ⁊c. Sap̄. pͥmo. Effugiet fictū ⁊c. ¶ Et hec non noua: ſed habita uit primū in auia tua ⁊c. Act. 16. dicit̉ ꝙ fuit filius mu lieris vidue. Certus autem vel per reuelatienem vel per indicia ꝙ ⁊ in te. Lectio tertia. Ropter quā cam ammoneo te vt re ſuſcites gr̄am dei que eſt in te ꝑ im poſitione manuū mearū. Nō enim dedit nobis deus ſpiritū timoris: ſed virtu tis ⁊ dilectionis ⁊ ſobrietatꝭ. Noli itaqꝫ eru beſcere teſtimoniū dn̄i nr̄i: neqꝫ me vinctuꝫ eius: ſed collabora euāgelio ẜm virtutē dei qui nos liberauit ⁊ vocauit vocatiōe ſua ſā cta: nō ẜm oꝑa nr̄a: ſed ẜm ꝓpoſitū ſuum et gr̄am q̄ data ē nobis in xp̄o ieſu ante tꝑa ſe cularia. Manifeſtata ē aūt nūc ꝑ illuminati onē ſaluatoris nr̄i ieſu xp̄i. qui deſtruxit qͥ dem mortem: illuminauit autē vitam ⁊ in corruptionem per euangelium. Supra ꝯmēdauit eū de bōis gratuitꝭ: hic hortat̉ ad vſū gratuitoꝝ ſibi datoꝝ p̄cipueī p̄dicatōe euāgelij Et prīo monet generalit̓ ad vſū date ſibi gr̄e. Scd̓o ſpecificat ꝙͣ lis ſit vſus gr̄e ibi. Noli itaqꝫ erubeſcere ⁊c. Itē primo ponit monitionē. Scd̓o eiꝰ rōnē ibi. Nō em̄ dedit nobis ⁊c. Dicit ergo. Fides non ficta in mr̄e ⁊ auia ⁊ in te eſt. Propter quā cam ⁊cͣ. Gr̄a dei ē ſicut ignis qui qn̄ obte gitur cinere nō lucet: ſic gr̄a obtegit̉ in hoīe ꝑ torporem vel humanū timorē. Un̄ ⁊ timotheꝰ effectꝰ puſillanimis torpuerat circa p̄dicationē. Et iō dicit. Reſuſcita gr̄am ſopitā. i. The ẜ. 5. Spūm nolite extinguere. Et addit. Que ē in te ꝑ impoſitionē manuū meaꝝ a qͦ ſcꝫ ordinatꝰ erat ep̄s. In qua manꝰ impoſitione data ē ei gr̄a ſpiritꝰ ſaucti. ¶ Deinde cū dicit. Nō em̄ ⁊cͣ. ponit̉ rō monitio nis ⁊ ſumit̉ ex cōditione diuinoꝝ muneꝝ. Qui em̄ acci pit munus operat̉. ẜm cōgruentiā muneris: ergo ẜm con ditionē diuinoꝝ munerū debemꝰ deo ſeruire. Eſt auteꝫ duplex ſpūs huiꝰ mundi Et horum diſtinctio ē: ſpiritus em̄ ſignificat amorē qꝛ nomē ſpūs impulſionē importat: ⁊ amor impellit. Duplex aūt ē amor ſcꝫ dei ⁊ hic ē ꝑ ſpi ritū dei ⁊ amor mundi ⁊ hic eſt ꝑ ſpm̄ mundi. 1. Coꝝ. 2. Nō em̄ accepimꝰ ſpm̄ huiꝰ mūdi ⁊c. Spūs aūt mūdi fa cit amare bona mundi ⁊ timere mala tēporalia: ⁊ iō dic̄. Nō em̄ dedit nobis deꝰ ſpm̄ timoris ſcꝫ mundani: quia hūc deꝰ aufert a nobis. Mat. 10. Nolite timere eos qui occidunt corpus ⁊c. Eſt aliꝰ ſpūs timoris dn̄i ⁊ ſanctus et iſte facit vt timeat̉ deꝰ: hic aūt ē ſine pena ⁊ ſine offen ſa ⁊ hic ē a deo. Mat. 10. Timete eū qͥ pōt ⁊ aīaꝫ ⁊ corpꝰ ꝑdere in gehennā. Et addit: ſed virtutis qꝛ ꝑ ſpm̄ ſāctū dirigimur in malis ⁊ hoc ꝑ virtutē ſcꝫ fortitudinis ꝯtra aduerſa mūdi. Luc̄. vlt̓. Sedete in ciuitate donec indu amini virtute ex alto. Itē dirigimur in bonis qꝛ quātum ad affectionē ordinamur ꝑ dilectionē charitatis duꝫ qͥs oīa que diligit refert in deū. Un̄ dicit ſed dilectionis 1. Io. 3. Qui nō diligit manet in morte. Itē ꝙͣtū ad bona
exteriora ⁊ ideo dicit. Et ſobrietatis id ē oīs tēperantie ſeruando debitū modū ⁊ menſurā: vt ſcꝫ tēperate vtātur bonis mundi. Tit̓. 2. Sobrie ⁊ iuſte et pie viuamus in hoc ſeculo ⁊c. i. Thi. 3. Oportet ep̄m ē ē irrep̄henſibilē vnius vxoris virū ſobriū ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Noli ⁊cͣ ſpecificat vſū gr̄e: et pͥmo exctudit cōtraria huic vſui. Se cundo hortat̉ ad vſū gr̄e ibi. Sed collabora ⁊cͣ. A ſolita autē p̄dicatione poterat impediri ꝓpter duo. Prīo per erubeſcentiā. Scd̓o ex pēa apl̓i quā patiebat̉ propt̓ euā geliū: et iō ꝙͣtū ad primū dicit. Noli itaqꝫ ſcꝫ exquo ha bes ſpm̄ fortitudinis erubeſcere ⁊c. Predicatio em̄ xp̄i ſi referatur ad ſapīam mundi videbat̉ ſtulta vnde erube ſcentiā habere videbat̉. i. Coꝝ. i. Nos aūt p̄dicamꝰ xp̄m crucifixū iudeis quidē ſcandalū: gentibꝰ aūt ſtulticiā ⁊c. Ro. pͥmo. Nō em̄ erubeſco euāgeliuꝫ Luc̄. 9. Qui me erubuerit et meos ſermones hūc filiꝰ hoīs erubeſcet. ⁊cͣ. ¶ Quantū ad ſecūdū ſciendū ē ꝙ ſi latro videt aliquem ſuſpenſū erubeſcit ſe confiteri ſociū eiꝰ. Sic qꝛ apl̓s erat vinctus poterat eū timotheꝰ erubeſcere: et iō dicit Neqꝫ me vinctū eiꝰ. Ephe. 6. Pro quo legatiōe fungor in ca thena. Eccl̓. 4. Nō reuerearis ꝓximū tuū in caſu ſuo ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Sed collabora ⁊c. hortat̉ ad vſū gr̄e et primo in genęrali. Scd̓o oſtendit ex qua fiducia hunc vſum aggrediat̉ ibi. Scd̓m virtutem ⁊c. Hic manifeſtat qd̓ dixit ibi. Non ſcd̓m ⁊cͣ. ſed collabora. Dicit ergo ne erubeſcas ſed ſimul mecū labora. i. Coꝝ. 3. Unuſqͥſqꝫ ꝓ priā mercedē accipiet. Et dicit euangelio qd̓ pōt eē abla tiui eaſus et hic ī euāgelio p̄dicādo datiui caſus et ſic ad laudē euāgelij et vt ſcꝫ creſcat. Sap̄. 3. Bonoꝝ laboruꝫ gl̓ioſus ē fructꝰ ⁊c̄. Et hoc cū fiducia nō ꝓpria qꝛ nō ſuf ficientes ſumꝰ cogitare aliqͥd a nobis: qͣſi ex nobis. ⁊c. Sꝫ ẜm dei virtutē id ē habēdo fiduciam de virtute dei. Eſa. 40. Qui dat laſſo virtutē et his qui non ſunt forti tudinē et robur multiplicat. Hec virtus māifeſtat̉ ꝑ duo ſcꝫ ꝙͣtū ad effectū qꝛ liberamur a malis. Et iō dic̄. Qui nos liberauit. i. Eſd̓. 8. Liberauit nos de manu inimi ci et inſidiatoris in via. Io. 8. Si filius vos liberauerit Et quantum ad hoc ꝙ vocat nos ad bōa. At vocauit vo catione ſua ſancta: quia vocat ad ſanctificanduꝫ. Ro. 8. Quos p̄deſtinauit hos et vocauit. i. Pe. 2. Qui de te nebris nos vocauit in admirabile lumē ſuum. Et mani feſtat quedā que dicit dicēs. Nō ẜm oꝑa ⁊c̄. vbi oſtēdit ꝙ ꝑ virtutē dei liberati ⁊ vocati ſumꝰ nō ꝑ humanā. Et pͥmo oſtendit cām vocationis nr̄e ⁊ liberatiōis eē a deo Scd̓o ꝓceſſū cāe ibi Que data ē ēt ⁊c. Tertio ꝯmēdatꝰ datorē cauſe ſcꝫ gr̄e ⁊ eiꝰ cōſeruatorē ibi. Qni deſtruxit ⁊cͣ. Dicit ergo vocauit nō ꝑ nr̄am virtutē qꝛ ſcꝫ non per oꝑa nr̄a que ſunt effectꝰ virtutis. Tit̓. 3. Nō ex oꝑibus iuſticie q̄ fecimꝰ nos ſꝫ ẜm ſuā miſericordiā ſaluos nos fe cit ⁊c. ſed virtutis eiꝰ. Eſt aūt duplex cā hūane ſalutis q̄ ē a deo. Una ē eterna ſcꝫ eiꝰ p̄deſtinatio. Alia ē tēporal̓ ſcꝫ gr̄a iuſtificans. Quantū ad pͥmū dicit. Scd̓m ꝓpoſi tū id ē p̄deſtinationē q̄ ē ꝓpoſitū miſerendi. Ephe. pͥmo Oꝑat̉ oīa ẜm ꝓpoſitū voluntatis ſue. Ro. 8. His qͥ ẜm ꝓpoſitū vocati ſūt ſancti ⁊c. Quanūt ad ſecūdū dicit. Et gr̄am. Ro. 3. Iuſtificati gratis ꝑ gr̄am ip̄ius ⁊c. ¶ Cir ca ꝓceſſum gr̄e primo on̄dit quō eſt p̄parata gr̄a. Scd̓o quo collata. Tertio ꝑ quē. Primū on̄dit cū dicit. Que data eſt ⁊c. i. p̄uiſa ē nobis dari an̄ tꝑa ſecularia ſicut di cit ph̓s. Seculum nihil aliud ē ꝙͣ menſura durationis aliquarum rerum: vnde diuerſa ſecula diuerſe ſunt eta tes hominū. Unde vnum ſeculū durat mille annis quia homo dicit̉ viuere ꝙͣdiu eſt in memoria hominū que nō excedit mille annos. Tempora ergo ſecularia ſunt q̄ mē ſurāt res mutabiles ⁊ hec inceperunt cum mundo ſꝫ pre deſtinatio ante mundū. Ephe. i. Elegit nos in ipſo anie

nepiſtolam T ad Timotheum
conſtitutionem mundi ⁊c. Et dicit. In xp̄o ieſu: quia nō ſumus electi vt ſaluemur ꝓprijs meritis: ſed per gratiā xp̄i: quia ſicut p̄deſtinauit ſalutem noſtram ita modum ſalutis noſtre. Ioh. pͥmo. Gratia ⁊ veritas per ieſuꝫ xp̄m facta ē: Sꝫ hec p̄deſtinatio prius erat occulta ſed nūc eſt manifeſta: ⁊ quomodo? ſicut ꝯceptus cordis per oꝑa: vn de nunc in effectu operis ſuis electis manifeſtauit ꝑ illu minationē proprie loquit̉. manifeſtare enī eſt in luce du cere Iob. 18. Abſcondita ꝓduxit in lucem. Sic ergo ma nifeſtata ē per hoc ꝙ miſit xp̄m nos illuminantē Eſa. 60 Surge illuminare hieruſalem quia venit lumen tuum. ⁊c. Luce pͥmo. Illuminare his qui in tenebris ⁊ in vm bra mortis ſedent ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Qui deſtru xit ⁊c. cōmendat xp̄m illuminatorem ⁊ primo eiꝰ virtu tem quantū ad mala que abſtulit. Secūdo quantū ad bo na que cōtulit. Dicit ergo xp̄s ꝓpter hoc ꝙ ꝓ nobis paſ ſus ſatiſfecit deo pro peccatis noſtris. pͥme Pet. 3. Chri ſtus ſemel pro peccatis noſtris mortuꝰ ē ⁊c. Et peccatū erat cauſa noſtre mortis corporalis Roma. 6. Stipēdia enim peccati mors: ⁊ ideo deſtruendo peccatum deſtru xit mortem. Oſee. 13. Ero mors tua o mors ⁊c. Cōtulit etiam perfecta bona. primo anime in preſenti ꝑ gratiam fidei. Abac. 2. Iuſtus meus ex fide viuit. Sed ē imper fecta hec vita ſed perficietur in gloria. Io. 17. Hec ē vita eterna vt cognoſcant te ⁊c. Secūdo mortalitateꝫ carnis reſultantem ex gloria aīe. i. Coꝝ. 15. Oportet corrupti bile hoc induere incorruptionem ⁊c. Ioh. io. Ego veni vt vitam habeant ſcꝫ iam per gr̄am et abundantius per gloriā in futuro. Itē ibidē Oīs qui viuit ⁊ credit in me nō morietur in eternū. Lectio quarta: N quo poſitus ſum ego p̄dicator et apoſtolus ⁊ magiſter gentium. Ob quā cām etiā hec patior ſed nō con fundor. Scio enī cui credidi ⁊ certus ſum: qꝛ potēs ē depoſitū meū ſeruare in illū diē. Formā habe ſanoꝝ verboꝝ que a me audi ſti in fide ⁊ in dilectione in xp̄o ieſu. Bonuꝫ depoſitū cuſtodi ꝑ ſpiritū ſanctū qui habi tat in nobis. Scis enī hoc ꝙ auerſi ſūt a me oēs qui in aſia ſunt: ex quibus ē philetus ⁊ hermogenes. Det miſericordiā dominꝰ one ſifori domui: quia ſepe me refrigerauit ⁊ ca tenā meā non erubuit: ſed cū romam veniſ ſet ſollicite me q̄ſiuit ⁊ inuenit. Det illi dn̄s inuenire miſericordiam a deo in illa die. Et quanta epheſi miniſtrauit mihi: tu melius noſti. Supra monuit ad ſolicitā xp̄i predicationem: hic indu cit ad hoc per ſui exemplum ⁊ primo ponit hoc. Secūdo inducit ad ſui ſequelam ibi. Formā habens ⁊c̄. Tertio oſtendit ſequendi neceſſitatem ibi. Scis hoc ⁊c̄. Itē pri mo ponit ſuū officiū. Secundo oſtendit que patitur pro ſui officij executione ibi. Ob quā cauſam ⁊c̄. Tertio ſper certitudinem ibi. Scio enim ⁊c. Deſcribit autem officiū ſuum tripliciter: quia dicit ſe predicatorem ad excitāduꝫ ad bonos mores. infra. 4. Predica verbum. inſta opor tune importune ⁊c. Marc̄. vltimo. Predicate euāgeliū omni creature ⁊c. Apoſtolū ad regendū eccl̓iam qꝛ apo ſtoli ſunt prelati eccleſie. Gal̓. 2. Qui operatus ē petro ī
apoſtolatū circumciſionis operatus ē ⁊ mihi inter gētes ⁊c. Et magiſtrum inſtitutū ad docendū fidei ſanitatem ⁊ cognitionē dei. i. Timo.2. Doctor gentium in fide et in veritate. Iohel. 2. Filij ſyon exultate ⁊ letamini in dn̄o deo noſtro qui dedit vobis doctorem iuſticie ⁊c̄. Sꝫ di cit in quo poſitus ſū ego ⁊c. Ubi nota tria. Prīo ꝙ ip̄e nō aſſumpſit ſibi ſed ab illo poſitus ē Heb. 5. Nemo aſ ſumit ſibi honorē ſed qui vocatur a deo tanꝙͣ aaron ⁊cͣ. Scd̓o in poſitione deſignat̉ ordo: item firmitas quia ẜm ordinem rōnis inſtitutus firmiter manſit. Ioh. 15. Po ſui vos vt eatis ⁊ fructum afferatis ⁊ fructus veſter ma neat ⁊c̄. Iudic̄. 5. Stelle manentes ī ordine ⁊ curſu ſuo ¶ Deinde eum dicit. Ob quā cām ⁊c. oſtendit que pati tur pro ſui officij executione dicens hec aduerſa patior: ſcꝫ vincula ⁊ tedia: ⁊ hoc pro fide xp̄i: infra. 2. Laboro vſqꝫ ad vincula ⁊c. Et dicit ob hanc cām qꝛ pati ſimpli citer nō ē laudabile ſed ꝓpter iuſtam cām. Mat. 5. Btī qui perſecutionem patiuntur ꝓpter iuſticiam ⁊c. Et iō non ē ei ad confuſionē qui patit ꝓpter iuſticiā. i. Pe. 4 Nemo veſtrū patiat̉ quaſi homicida aut fur aut maledi cus aut alienorum appetitor ſi auteꝫ vt chriſtianus non erubeſcat ⁊c. Act̉. 5. Ibant apoſtoli gaudētes ⁊c. ¶ De inde cum dicit. Scio ⁊c. Ponit̉ certitudo ſpei: que facit eum non cōfundi etiā hec ꝓuenit ex magnitudine dei ꝓ mittentis. Et ideo dicit. Cui credidi ⁊c. Et nota ꝙ vno modo credere ē actus fidei ⁊ ē ſenſus. Scio ⁊c. id ē ſcio ꝙ ille qui promiſit ē verax ⁊ potens ad reddendā vitam eternam quā repromiſit homini fideli exiſtenti. Sed cō tra ex hoc ſequit̉ ꝙ eadē eſt ſcīa ⁊ fides ⁊ idem ē ſcituꝫ ⁊ creditū qd̓ ē impoſſibile quia de rōe ſciti ē ꝙ videat̉: de rōne crediti ꝙ nō. Reſpondeo in fide duo ſunt ſcꝫ id qd̓ credit̉ ⁊ ille cui creditur. De eo qd̓ creditur nō pōt eē ſci entia quia ſic perderet crediti rōnem ſed de eo cui credit̉ eſt ſcientia quia per euidentiſſimā rōnem ē ſcitum ꝙ de us ē verax. Et ſic dicit Cui credidi. 1. Io. 4. Nolite om ni ſpiritui credere: ſed probate ſpūs ſi ex deo ſunt. Pro uerb̓. 14. Innocēs credit omni verbo ⁊c. Alio mō dicit̉ credere fidei eius cui cōmittit rem ſuā ⁊ hic ſenſus ē veri or quaſi dicat. Meip̄m. labores ⁊ poſſeſſiones credidi.i. cōmiſi deo: ſcio ꝙ potens eſt depoſitū meum ſeruare ⁊c. Et nota ꝙ depoſitū dicit̉ dupliciter. Uno mō qd̓ ego de poſui. Et ſic hō deponit apud deū ſalutē ſuā qn̄ ſe deo to tū cōmittit. 1. Pe. 5. Oēm ſollicitudinē vr̄am in eū ꝓ ijcientes qm̄ ip̄i cura eſt de vobis ⁊c. p̄s. Iacta ſuꝑ dn̄m curā tuā ⁊ ip̄e te enutriet ⁊c. Itē deponit oꝑa ſua qn̄ ſcꝫ nō ſtatim recipit remunerationē ſuā ſed in poſteꝝ. Et ſic qui bn̄ facit deponit illud apud deū: ⁊ hoc vſqꝫ in illum diem quando iudicabit occulta hominū: quia tunc red det deus mercedem laborum ſutoꝝ. i. Sap. 10. et Eſa. 3. Dicite iuſto qm̄ bene. quoniā fructū adinuentionū ſuaꝝ comedet ⁊c̄. Uel depoſitū id ē qd̓ penes me poſituꝫ ē ſcꝫ officiū euangelij. Act. 9. Uas electōis ē mihi iſte vt por tet nomē meū ⁊c̄. Etiā deꝰ ē potens cōſeruare ſuū apl̓m vſqꝫ ad mortē ſuam. ¶ Deinde cū dicit. Formā hn̄s ⁊c. inducit ad ſeq̄lā ſui ⁊ ē duplex littera Una dic̄ habe: alte ra hn̄s Si dic̄ hn̄s ſic prīo ponit idoneitatē quā ꝓponit timotheo ad imitandū exemplū apl̓i. Secūdo hortatur ad imitandū ibi. Bonū depoſitū ⁊c. Apoſtolus autē bo nā idoneitatē habuit ẜm duo.ſ. ẜm eruditionem quan tum ad cognitionē. Et iō dicit. Sanoꝝ verboꝝ ⁊c. Iteꝫ ẜm virtutem. Un̄ dicit. In fide ⁊ dilectiōe. Dicit ergo. Nō potes te excuſare ſi patienter te non habeas vſqꝫ ad vincula ſicut ego: qꝛ tu es habens formam ſanorum ver borum ſcilicet que non continent falſitatis corruptio nem. Titum. 2. Loquere que decent ſanam doctrinam Et dicit̉ doctrina ſana nō corrupta effectiue quia nos ſa

Explanatio ſancti Thome
nos facit. Et addit. Que a me audiſti: quaſi dicat nō es deceptus quia hoc tibi tradidi qd̓ a xp̄o audiui. 1. Coꝝ. ij. Ego enī accepi a domino qd̓ ⁊ tradidi vobis. Luce 10. Qui vos audit me audit ⁊cͣ. Et hoc in fide ⁊ dilecti on quia ſi aliquis oīa verba ſana ſciret ⁊ nō crederet nō eſſet idoneus: nec etiam diligeret quiar d̓e facili recede ret a doctrina vel per aduerſa vel per proſpera. Heb. ii. Sine fide impoſſibile eſt placere deo ⁊c. i. Ioh. 3. Qui non dilgiit manet in morte ⁊c. Et hoc in xp̄o ieſu qꝛ ve ra fides ē eorum que xp̄s docuit ⁊ vera dilectio ē in xp̄o qui dedit ſpm̄ ſanctum ꝑ quē deum diligimus. Hec igit̉ habens cuſtodi bonū depoſitum qd̓ ſcꝫ dedi tibi id ē of ficium p̄dicationis vt nunꝙͣ a veritate recedas nec pro pter timorem officiū predicationis vllo tēpore dimittas Prouer. 4. Omni cuſtodia ſerua cor tuum ⁊cͣ. pͥme Ti mo. 6. O timothee depoſitū cuſtodi ⁊cͣ. Et hoc cuſtodi bono adiutorio ſcꝫ per ſpiritū ſanctū. pͥme Coꝝ. 3. Neſci tis quia templum dei eſtis ⁊ ſꝑiritus dei habitat ī vobis ⁊cͣ. Secundū aliā litterā monet ad duo. Primo ad ſanā doctrinaꝫ. Secundo ad perſeuerantiam in ea ſnīa quā do ⁊ quando nō imitatur. ¶ Deinde cum dicit: ſcis hoc ⁊c. oſtendit neceſſitatē monitionis ex defectu ⁊ profectu aliorum. Quādo enī aliquis videt aliquos ſocioꝝ ſuo rum proficere ⁊ aliquos deficere nititur ſequi bonos. Et ideo primo cōmemorat deficientes: ſcd̓o ꝓficientes ibi. Det miſericordiam ⁊c. oſtendit ergo quid cuſtodiat al̓s eſt periculum. pͥme Coꝝ. 10. Qui ſe exiſtimat ſtare vide at ne cadat ⁊c. Et ideo dicit. Auerſi ⁊cͣ. Glo. Iſti falla cia erant pleni ſimulate em̄ fuerāt apl̓o vt ſcꝫ addiſcerēt vnde facerent calūniam apoſtolo. Iſti ergo qui ſūt auer ſi a me ſunt modo in aſia inter quos p̄cipue ſunt iſti duo qui conuerſi ſunt per iacobum. ¶ Deinde cū dicit. Det miſericordiam ⁊c. oſtendit alioꝝ profectū ⁊ precipue cu iuſdam oneſiphori cōmemorans. Primo bona que ſibi contulit rome. Secundo que in aſia. Item pͥmo optat ei dei miſericordiam. Secundo oſtendit meritū miſericor die. Tertio tempus miſericordie. Primū cū dicit. Det miſericordiam ⁊c. Recte optat ei miſericordiā quia pre ſens vita miſeria ē Iob. 14. Homo natus de muliere bre ui viuens tempore: replet̉ multis miſerijs ⁊c. Dicit det non ſolum perſone ſed familie quia ꝓpter bonitatē vniꝰ deriuatur gratia ad totā familiam. Mat. 10. Si quideꝫ fuerit domus illa digna veniet pax veſtra ſuper eam ⁊c. Meritū autē miſericordie eſt miſericordia quā habebāt in apoſtolum. Vnde dicit: quia ſepe me refrigerauit: ſcꝫ quietem p̄ſtando. Mat. 5. Beati miſericordes quoniaꝫ ip̄i miſericordiam cōſequent̉. Eccl̓. 18. Nonne ardorem refrigerabit ros ⁊c. Phil̓. 16. Uiſcera ſanctoꝝ requieue runt ꝑ te frater ⁊c. ¶ Et cathenā meā ⁊c. infra. 2. Labo ro vſqꝫ ad vincula: quaſi male operās ⁊c. nō erubuit ſed cum romā veniſſet ſollicite vt amicus queſiuit. Eccl̓. 6. Si poſſides amicū in tēptatione poſſide illuꝫ ⁊c. Pro uer. 17. Omni tēpore diligit qui amicus ē ⁊c. ¶ Optat autē miſericordiam futuri ſeculi cum dicit. In illa die ī qua ſcꝫ dominus iudicabit oēs qn̄ miſericordia ē neceſſa ria: nō ſolum autem rome ſed ⁊ epheſi. Et ideo dignus eſt diuina miſericordia. Capitulum ſecundū. U ergo fili mi confortare in gra t tia q̄ ē in xp̄o ieſu: ⁊ que audiſti a me ꝑ multos teſtes: hec cōmēda fidelibus hominibꝰ qui idonei erūt ⁊ alios docere. Labora ſicut bonꝰ miles chriſti ieſu Nemo militans deo implicat ſe negocijs ſecularibꝰ vt ei placeat cui ſe probauit. Nam ⁊ qui certat in agone: nō coronabit̉ niſi legi time certauerit. Laborantē agricolā opor tet primū de fructibꝰ acciꝑe. Intellige que dico: dabit enim tibi dominus in omnibus intellectum. Supra induxit timotheū ad diligentē euangelij p̄dicati onem: inducit eū hic ad conſtantē tolerantiam martyrij Et primo inducit eum a ſuſtinendā paſſionem ꝓ ſalute fidelium. Scd̓o docet eum qualiter reſiſtat infidelibus. ibi. Noli verbis ⁊c̄. Itē primo inducitur preparatio ad martyriū ſuſtinendū. Scd̓o exhortatio martyrij ibi. Me mor eſto ⁊c. Preparatio martyrij p̄mittit quantum ad tria. Primū ē animi fortitudo. Scd̓m ē bonoꝝ diſpenſa tio ibi. Et que audiſti ⁊c. Tertiū ē fructuoſus militie la bor ſbi. Labora ⁊c. Reqͥrit̉ aūt ad martyriū animi forti tudo que ē circa pericula mortis: ⁊ ideo dicit. Tu ergo fili mi ſcꝫ quē per euangellū genui confortare in gratia: p̄s. Uiriliter agite ⁊ confortetur cor vr̄m ⁊c. nō in te ſcꝫ cuius fortitudo ē vana ſed in deo. Ephe. 6. Confortami ni in domino ⁊ in potentia virtutis eius ⁊c. ¶ In gr̄a.i. gratuito dei dono ꝑ xp̄m. Io. i. Gr̄a ⁊ veritas per ieſum xp̄m facta eſt ⁊c̄. Scd̓m eſt diſpenſatio bonorum. Circa qd̓ notandum ē ꝙ quando aliquis adducit ad mortem diſponit de ſuis. Non ergo minus debēt eſſe ſolliciti ſā cti de bonis ſpūalibus ſibi creditis ꝙ nō diſpereāt poſt eorū mortē ſed alijs credant: ⁊ ideo monet eum vt ſi ad martyrium venerit ꝙ diſpenſet doctrinā fidei. Et primo ponit quō accepit qꝛ ꝑ auditū. Vnde dicit. Que audi uiſti a me ⁊ ego a xp̄o. Et dico a me nō ſingulariter ſꝫ cō firmata ꝑ multos teſtes id ē ꝑ legem ⁊ ꝓphetas Ro. 3. Teſtificata a lege ⁊ a ꝓphetis ⁊c. Uel ꝑ apl̓os.1. Coꝝ. 15. Siue em̄ ego ſiue illi ſic predicauimus ⁊ ſic credidi ſtis ⁊c. ¶ Hec cōmenda inquantū ſunt accepta. Sap̄. 7 Quā ſine fictione didici ⁊ ſine inuidia cōico ⁊cͣ. ¶ Fide libus hominibꝰ: vt ſcꝫ nō querāt lucrū tꝑale ſed gloriam dei 1. Coꝝ. 4. Hic iam queritur inter diſpēſatores vt fi delis quis inueniat̉ ⁊c. Mat. 24. Fidelis ſeruus ⁊ pru dens quē conſtituit dn̄s ſuꝑ familiā ſuā ⁊c. Itē qui ſunt idonei ad diſpenſandū. Debēt aūt eſſe idonei tripliciter Primo intellectu vt ſint ſapientes ad intelligendū. Lu ce. 21. Ego dabo vobis os ⁊ ſapientiā ⁊c. Itē linguaꝫ vt facundi ad docendū. Eſa. 50. Dn̄s dedit mihi linguam eruditam vt ſciā ſuſcitare eū qui laſſus eſt verbo ⁊c. Itē oꝑe qꝛ cepit ieſus facere ⁊ docere. Act̉. 1. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Labora ⁊c. ponit̉ tertiū ſcꝫ legitimꝰ militie labor ad quē primo hortat. Secūdo ponit laboris p̄mium ibi. Nam ⁊ qui ⁊cͣ. Tertio militie ſtipendia. Laborantem ⁊cͣ. Itē primo hortat̉ ad legitimū laborem. Scd̓o expo nit quis labor ſit legitimꝰ ibi. Nemo ⁊c. Dicit ergo Ra bora ⁊c. Eſt aūt tripliciter aliqͥs miles xp̄i. Prīo inqͣtū pugnat ꝯtra petā. Iob. 7. Militia ē vita hoīs ſuꝑ terrā ⁊.14. Cunctis diebꝰ quibus nūc milito expecto ⁊c. Et hec pugna ē ꝯtra carnē mundū ⁊ dlabolū. Ephe. vl. Nō ē nobis colluctatio aduerſus carnē ⁊ ſanguinē ⁊c. Scd̓o ē aliquis miles xp̄i pugnādo ꝯtra errores. 2. Corinthio. lo. Arma militie noſtre non ſunt carnalia: ſed potentia deo ad deſtructionem munitionū conſilia deſtruētes ⁊c. Tertia eſt militia martyrū contra tyrannos. Et hec eſt laborioſior. Io. 25. Nunquid ē numerꝰ militū eius. Et non debet quieſcere miles quia dicitur a militia ſuſtinē da. ¶ Deinde cum dicit. Nemo ⁊c. exponit quid ſit legi timus labor. Et primo inducit eum ad laborem. Secun do oſtendit qualis debet eſſe bonus miles ibi. Ut ei pla

epiſtolam I ad Timotheum II
ceat ⁊c̓. Primo circa primū duo facit quia exemplū po nit. Secundo manifeſtat. Dicit ergo. Nemo ⁊c. Circa primū ſciendum ē ꝙ alius ē finis militie ſpūalis ⁊ aliuſ eſt finis militie corporalis: quia finis militie corporalis eſt vt obtineat victoriam contra hoſtes patrie: ⁊ iō mili tes debent abſtinere ab his que abſtrabunt a pugna pu ta a negocijs ⁊ delicijs. pͥme Coꝝ. 9. Qui in agone cō tendit ab omnibus ſe abſtinet ⁊c. Sed militie ſpūalis fi nis ē vt victoriam habeant ab hominibus qui ſunt con tra deum: ⁊ ideo oportet ꝙ abſtineant ab omnibus que diſtrahunt a deo: hec autem ſunt negocia ſecularia: quia ſolicitudo huius ſeculi ſuffocat verbum. Et ideo dicit ī plicat ſe. Sed contra. Negocia ſecularia ſunt tempora lia: hoc autem apoſtolus fecit quādo vixit de labore ma nuum ſuarum. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ apoſtolus di cit implicat ⁊ non dicit exercet: ille auteꝫ eis implicatur cuius cura ⁊ ſollicitudo iniungitur circa ipſa. Et tūc ꝓ prie ip̄a hec interdicuntur militibus xp̄i in quibus oſtē ditur non eſſe neceſſe implicari animū. Itē non dicit ſim pliciter implicatur ſed dicit implicat ſe: quia quandoqꝫ implicatur ⁊ non ſe implicat. Implicat enim ſe quando ſine pietate ⁊ neceſſitate aſſumit: ſed quando neceſſitas officij pietatis ⁊ auctoritatis exercetur tunc non impli cat ſe ſed implicatur huiuſmodi neceſſitate. Roma. 16. Aſſiſtatis ei in quocunqꝫ negocio veſtri indiguerit. Cau ſa auteꝫ quare nō debet ſe implicare ē vt ei placeat. pͥme Ioh. 2. Si quis diligit mundum non eſt charitas pr̄is in eo. Qui enim eſt miles xp̄i deuouit ſe ad militanduꝫ deo: ⁊ ideo dꝫ conari vt ei placeat cui ſe deuouit. ¶ De inde cum dicit. Nam ⁊ qui ⁊cͣ. ponit laboris premium. Et quia diceret aliquis. O paule magna imponis: ſed quis eſt eorum fructus? Reſpondet aſſumatis exempluꝫ in pugnis ſecularibus vbi non omnes ſed legitime pu gnantes accipiunt coronam. Sic ergo erit ⁊ in ſpūalibꝰ ꝙ nullus coronabitur niſi ſeruet debitas leges pugne. prime Coꝝ. 9. Illi quidem vt corruptibilē coronam ac cipiant: nos autem incorruptam. ⁊c. Sap̄. 4. Imperpe. tuum coronata triumphat ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. La borantem ⁊cͣ. oſtendit ſtipendia interdicitqꝫ ei negocia ſecularia. Et primo proponit ſtipendia ſub metaphora. Secundo exponit ibi. Intellige ⁊c. officium enim predi catorum ⁊ doctorum eſt officium militum: inquantū in ſurgunt contra hoſtes ⁊ vicia. Item agricole inquantū fructum faciunt promouendo ad bona ihuius. Ager eſt eccleſia ⁊ prīcipalis agricola eſt deus interius ⁊ exteriꝰ operans. Io. 15. Ego ſum vitis vera ⁊ pater meꝰ agrico la eſt ⁊c. Homines autē exterius adhibēt miniſteriuꝫ.1. Coꝝ. 3. Ego plantaui apollo rigauit: deus autē incre mentum dedit ⁊c. Iſti ſunt exteriores agricole. Iob. 31. Si animam agricolarum eius afflixi ⁊c̄. Iſtū ergo agri colam oportet fructum accipere: huius fructus ſunt ope ra virtutum. Eccl̓. 24. Flores mei fructꝰ honoris ⁊ ho neſtatis ⁊c. Gal̓. 5. Fructus autem ſpiritus eſt charitas gaudium: pax patientia ⁊c. Inter hos fructus ſūt ⁊ fru ctus elemoſynarum. Act̉. 9. Hec erat plena fructibꝰ bo nis ⁊ elemoſynis quas faciebat. Iſti ergo debēt princi paliter fructum percipere vt ip̄i gaudeāt. Prīo de ſub ditorum fructibus. Phil̓. 4. Itaqꝫ fratres mei chariſſi mi ⁊ deſiderantiſſimi gaudium meum ⁊ corona mea ⁊c. Secundo de ſubſidijs temporalibus nō pro p̄mio prin cipali ſed ſtipendio. Gal̓. 6. Cōmunicet autem is qui ca thetizatur verbo: vel qui ſe cathetizat in omnibꝰ bonis. Mat. 10. Dignus eſt operarius cibo ſuo. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Intellige ⁊cͣ. exponit que dixerat ſequens moduꝫ xp̄i poſt parabolas. Mat. 13. Qui habet aures audiēdi audiat. Quaſi dicat. Reduc hec ad intelligentiā ſpūalē
Dan̄. 16. Intelligentia enim opus eſt ī viſione: quaſi di ceret aliquis: tu dicis accipe ſtipendium o timothee: ſed tu non facis quia de labore manuum vis viuere. Unde intellige quia eſt neceſſaria diſcretio: quia ibi non ſūt ac cipienda vbi ē occaſio auaritie contra euangeliū vel pro pter cupidi tatem vel propter otium ⁊ hoc poteris intel ligere: quia dabit ⁊cͣ. pͥme Ioh. 2. Unctio docebit vos de omnibus. ⁊cͣ. Lectio ſecunda. Emor eſto dominū ieſū xp̄m reſur nꝑrexiſſe a mortuis ex ſemīe dauid ẜm euāgeliū meū ī quo laboro vſqꝫ ad vincula quaſi male operans. ſed verbuꝫ dei nō eſt alligatū. Ideo oīa ſuſtineo propt̓ ele ctos: vt ⁊ ip̄i ſalutē cōſequant̉ que eſt ī xp̄o ieſu cū gloria celeſti. Fidelis ſermo Nam ſi cōmortui ſumꝰ: ⁊ cōuiuemꝰ: ſi ſuſtinebimꝰ ⁊ cōregnabimꝰ. ſi negauerimus ⁊ ille nega bit nos. ſi nō credimus. ille fidelis ꝑmanet negare ſeipſū non poteſt. Hec cōmone teſti ficans corā deo. Noli cōtēdere verbis ad ni hil enim vtile eſt niſi ad ſubuerſioneꝫ audi entium. Sollicite autem cura teipſū proba bilem exhibere deo: oꝑariū incōfuſibileꝫ re cte tractantem verbum veritatis. Supra ponit̉ preparatio ad martyrium: hic ponitur ex hortatio ad ip̄m: ⁊ primo p̄mittit exemplum premij. Se cundo exemplū martyrij ibi. In quo laboro ⁊c. Tertio manifeſtat conſequentiam premij ad martyriū ibi. Fide lis ſermo ⁊c. Nam premiuꝫ mortis precioſe martyrij ē reſurrectio glorioſa: cuius exemplum preceſſit in capite noſtro xp̄o. Et iō dicit. Memor eſto. Quaſi dicat. Dn̄m nr̄m ieſum xp̄m ſupple habe in mēte contra tribulatōes Prouer. 3. In oībus vijs tuis cogita illū: ⁊ ip̄e diriget greſſus tuos. Multa enim ſunt in eo cogitanda: ſed ſpe cialiter reſurrectio. Ad hanc enim oīa ordinant̉ et preci pue totus xp̄iane religionis ſtatus. Ro. 10. Si confitea ris in ore tuo dominū ieſum ⁊ in corde tuo credideris ꝙ deus excitauit illuꝫ a mortuis ſaluus eris. Et nota ꝙ no dicit reſuſcitatū qꝛ ⁊ ſi pr̄ eū ſuſcitauerit tn̄ ꝓpria etiam virtute reſurrexit ⁊ ē primꝰ reſurgentiū. 1. Coꝝ. 15. Sꝫ qꝛ ẜm naturā hūanā ſurrexit ⁊ mortuꝰ ē ex ſemīe dauid. Ro. 1 Qui factꝰ ē ei ex ſeīe dauid ẜm carnē ⁊cͣ. ¶ Scd̓m euangeliū meū.i. a me p̄dicatū. 1. Coꝝ. 15. Notū aūt fa cio vobis euangeliuꝫ qd̓ p̄dicaui vobis ⁊c. Qui p̄dicat euāgeliū ē miniſter euāgelij: ſicut qui baptizat ē mīſter baptiſmi. Tamen non poteſt dici baptiſma meū ſꝫ euan gelium ſic. Et hoc ideo quia multum facit exhortatio et ſollicitudo. ¶ Deinde cum dicit. In quo laboro ⁊c̄. oſtē dit ſe in exemplum. martyrij ⁊ primo eius penam. Scd̓o eius cām ibi. Ideo omnia ⁊cͣ. Tria aūt oſtendit eē in pe na ſcꝫ acerbitatē obprobriū ⁊ cōſtantiā. Acerbitatē poſt cū dicit. In quo ſcꝫ euāgelio p̄dicādo vel ꝓ quo laboro id ē affligor: ⁊ hoc vſqꝫ ad vincula: qꝛ qn̄ hanc epiſtolaꝫ ſcripſit erat rome ī vinculis. Ephe. vlt̓. Miniſteriū euā gelij ꝓ quo legatiōe fungor in cathena. Obprobriū ꝙͣ tū ad infideles cū dicit. Quaſi male operans: xp̄iani em̄ tūc reputabant̉ peſſimi. Luc̄. 9. Btī eritis cū vos ode rūt homines ⁊ ſeparauerint ⁊ exprobrauerint ⁊cͣ. Chri ſtus etiam fuit damnatus quaſi male operans. Eſa. 53. Et cum ſceleratis reputatus eſt. Conſtantiam autem

Explanatio ſancti Thome
on̄dit cum dicit. Sꝫ ꝟbum dei. ⁊c. licꝫ enim corpus ſit alligatū tamen verbum dei non ē alligatū: quia p̄dicatio fuit ex voluntate apoſtoli que libera ē ⁊ precipue ꝓpter efficaciam charitatis que nihil timet. Ro. 8. Certꝰ ſum enim quia neqꝫ mors neqꝫ vita ⁊c. Quia ſicut pͥme Io. z. dicitur: Maior eſt deus corde noſtro ⁊cͣ. Et dicitur ꝙ in vinculis exiſtens multos conuertit. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Ideo omnia ⁊c. Oſtendit cauſam quia martyrē non pena facit ſed cauſa. Duplex autem eſt cauſa martyrij.ſ. propter diuinū honorem ⁊ ſalutem proximi. Propt̓ de um quidē: quia Roma. 8. Propter te mortificamur to ta die ⁊c. Propter ſalutē proximorū quia dicit hic Pro pter electos. Ioh. 15. Maiorem charitatem nemo habꝫ vt animā ſuam ponat quis pro amicis ſuis ⁊cͣ. pͥme Io. 3. Quoniam ille pro nobis animā ſuā poſuit ⁊ nos debe mus pro fratribus animas ponere. Et dicit propter ele ctos quia quecunqꝫ bona fiunt ſpecialiter ceduntᶠ in bo num electorum nō reproborū. Et quomodo? vt ⁊ ip̄i ⁊cͣ. Sed nunquid nō ſufficit paſſio xp̄i. Dicendum ē ꝙ ſic effectiue: ſed paſſio apoſtoli dupliciter: quia dabat exem plum perſiſtendi in fide. Secundo quia confirmabat̉ fi des: ⁊ ex hoc inducebant̉ ad ſalutem. Et hoc in xp̄o id ē que venit nobis per eum. Mar. pͥmo. Ip̄e enim ſaluum faciet populū a peccatis eorum ⁊cͣ. Et hoc nō ſolū ſalutē gratie preſentē ſed etiam cū gloria celeſti. Mat. 5. Mer ces veſtra copioſa eſt in celis. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Fide lis ſermo ⁊c. Ponit conſequentiā premij ad meritū mar tirij. Et primo ponit atteſtationē. Secundo cōſequenti am ibi. Nam ſi ⁊c. Tertio confirmat per teſtimoniū ibi. Hec cōmone ⁊c̄. Dicit ergo fidelis ⁊c. i. verbum qd̓ di cam ē fidele. Apoc̄. vltimo. Hec verba fideliſſima ſunt. ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Nam ſi ⁊c̄. ponit conſequentiā ⁊ primo de remuneratione bonorū. Secundo de punitio ne maloꝝ ibi. Si negauerimus ⁊c. In premio bonorum ſunt duo ſcꝫ reparatio per reſurrectionem: ⁊ ſuperaddi tio glorie ad quam reſurgent. Et ideo primo oſtendit ꝙ per chriſtum venit̉ ad reparationeꝫ vite. Scd̓o ꝙ ꝑ ipſū venitur ad reſurrectione ibi. Si ſuſtinemus ⁊cͣ. Dic̄ er go. Si cōmortui ſumus ſcꝫ cum chriſto ⁊ hoc per ſacra menti ſuſceptionē in baptiſmo. Roma. 6. Cōſepulti em̄ ſumus cū illo per baptiſmū in mortem ⁊c. Item per peni tentiā nos macerando. Gal̓. 6. Qui xp̄i ſunt carnem ſuā crucifixerunt cū vitijs ⁊ cōcupiſcentijs. Item pro cōfeſſi on veritatis moriendo ſicut ⁊ chriſtus psͣ. Precioſa in conſpectu domini mors ſanctorum eius. Si ergo com mortui ſumꝰ ⁊ conuiuemꝰ id eſt ſicut ip̄e reſurrexit ſic et nos. Ro. 6. Si conplantati facti ſumꝰ ſimilitudini mor tis eius ſimul ⁊ reſurrectionis erimus. ¶ Deinde agit d̓ gloria quā ſancti merent̉ per mortis ignominiā. Luc. vl timo. Nonne hec oportuit xp̄m pati. Et ideo dicit Si ſu ſtinuerimꝰ ſcꝫ patienter ⁊ obprobria conregnabimꝰ id ē ſimul cum ip̄o perueniemus ad regnū. Mat. 5. Beati qͥ perſecutionē ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Si negauerimus ⁊c. oſtendit conſequentiā quantum ad penas. Duplicit̓ autē poteſt aliquis peccare contra fidē. Primo exterius negando. Secundo interius eam deponendo. Qantuꝫ ad primū dicit. Si negauerimus ſcꝫ coram alijs ip̄e ne gabit nos in iudicio. Matth. 25. Amen dico vobis ne ſcio vos ⁊c. Negare eſt non cognoſcere eos eſſe de oui bus ſuis. Quantum ad ſecundū dicit. Si non credimꝰ id eſt ſi fidem a corde abijciamus ip̄e fidem ſuam tenet. Unde fidelis manet in ſua fide: quia fides nihil aliud eſt ꝙͣ participatio veritatis. Ip̄e autem ē ip̄a veritas q̄ ne gare ſe non poteſt. Ergo non ē omnipotens. Reſpōdeo Ex hoc ē omnipotens ꝙ ſeip̄m negare non poteſt. Poſ ſe enim deficere magis ē pertinens ad impotentiā quia
ꝙ aliquid deficiat a ſuo eſſe ē per debilitatē virtutis ꝓ prie. Chriſtum autē negare ſeip̄m ē deficere a ſeip̄o hoc ergo ip̄m ꝙ non poteſt negare ſe ē ratio perfecte virtutꝭ. Unde nec peccatum cadit in eum vt eſt dictum: nec pōt negare ſuam virtutem ⁊ ſuā iuſticiā quin puniat. Mat. vltimo. Qui vero non crediderit condemnabit̉. Sꝫ nū quid non poteſt deus alicui remittere penam. Pōt qui dē ſecundum ordinem ſapientie ſue: ſed contra ordinem ſapientie ⁊ iuſticie nō. ¶ Deinde cū dicit. Hoc auteꝫ cō mone ⁊cͣ. confirmat per teſtimonium. Quaſi dicat. Si mul cum alijs adnioneo vt ſemper habeas in corde teſti ficans coram deo id eſt teſtem adducens coram quo lo quor. ¶ Deinde cū dicit. Noli verbis ⁊c. oſtendit quo modo reſiſtat infidelibꝰ: ⁊ primo p̄mittit modū reſiſtendi Secundo oſtendit que ſunt quibus reſiſtat ibi. Propha na ⁊cͣ. Item primo excludit indebitum modū reſiſtendi. Secundo ponit debitū ibi. Sollicite ⁊c. Circa primum primo excludit indebitū modū. Secundo rationem aſſi gnat ibi. Ad nihil ⁊c. Dicit ergo. Noli. ⁊c. Cōtentio im portat concertationē in verbis. Poteſt ergo ſecūdū duo intelligi: quia acrimoniā loquens deprauat̉ dupliciter. vel per hoc ꝙ acceditur ad fauorē falſitatis quando qͥs cum confidentia clamoris impugnat veritatē. Alio mo do propter inordinationē quando vtitur acrimonia. vel vltra modum debitū vel contra qualitatē perſone. Sed ſi moderate ⁊ cum circūſtantijs debitis ⁊ ꝓ veritate nō ē peccatum. Et ſic in rethorica eſt vnum inſtrumētuꝫ ex hortationis. Tamē in ſacra ſcriptura dicit̉ ẜm ꝙ impor tat inordinationē. pͥme Coꝝ. 11. Si qͥs videt̉ inter vos contētioſus eē nos non habemꝰ talē conſuetudinē neqꝫ eccleſia dei. Et dicit verbis quia aliqui diſceptant ſoluꝫ verbis improperij. Et hoc ꝓprie ē contendere. Si hoc ſit nō verbis tm̄ ſed veris rationibus: hoc eſt diſputare nō contendere. ¶ Deinde cum dicit. Ad nihil ⁊c. oſten dit rationē documēti. Nam moderata diſputatio quādo cum ratione ſit ē vtilis ad inſtructionē: ſꝫ quando cū ver bis tunc ē litigioſa. Iō dicit. Ad ſubuerſionē: ⁊ hoc du pliciter. Vno modo dū qd̓ ē certuꝫ venit in dubiū. Alio modo quia audiētes ſcandalizant̉ Prouer. 14. Ubi ver ba ſunt plurima ibi frequenter egeſtas. Un̄ Iac. 3. Ubi zelus ⁊ contētio ibi incōſtantia ⁊ oē opus prauum. Sed nunquid nō ſine cōtentione debet quis diſputare coram populo de fide. Reſpondeo diſtinguendū ē ex parte au dientium: quia aut ſunt ſollicitati ab infidelibꝰ: ⁊ tunc ē vtilis publica diſputatio qꝛ ſimplices efficiunt̉ magꝭ in ſtructi quādo vidēt errantes confutari. Si vero nō ſunt ſollicitati ab infidelibus: tunc nō ē vtilis diſputatio ſed periculoſa. Itē ē diſtinguēdum ex parte diſputantis: qꝛ ſi diſputans ē prudens ꝙ manifeſte confutet aduerſariū tunc debet publice diſputare. ſi vero nō nullo mō ¶ De inde cum dicit. Sollicite ⁊c. ponit debitū modum reſi ſtendi. Et primo quantum ad rectā intentionē. Secūdo quantum ad rectam oꝑationem. Tertio quantum ad re ctam doctrinā. Qui enī vult diſputare pͥmo dꝫ ſcrutari ſuam intētionē vtruꝫ moueatur bono zelo. Ideo dicit ꝓ babilē deo exhibere qui ſcꝫ probat cor. 2. Coꝝ. 10. No enim qui ſeipſum cōmendat ille probatus ē ſed quē deꝰ cōmēdat. p̄s. Probaſti cor meum ⁊ viſitaſti nocte. ⁊c̄. Itē ꝙ doctrinam quā p̄dicat ore ſtabiliat per oꝑa quod niſi faciat ē confuſione dignus. Ud̓ dicit. Operariū in confuſibilem. Quaſi dicat. Hec facito: ſi non confunde ris. Item ꝙ recte tractet verbum veritatis vera docēdo ⁊ vtilia audiētibus: non querens lucruꝫ ⁊ gloriam. ſcd̓e Coꝝ. 2. Non ſumus ſicut plurimi adulterantes verbuꝫ dei ſed ex ſinceritate ſicut ex deo coram deo in chriſto lo

in epiſtolam T ad Timotheum II.
II.
Lectio tertia. Rophana aūt ⁊ vaniloquia deui ta. Multuꝫ em̄ ꝓficiūt ad impie tatē: ⁊ ſermo eoꝝ vt cancer ſerpit. Ex quibus eſt hymeneus ⁊ philetus: quia a veritate exciderūt. dicētes reſurrectioneꝫ iam factam: ⁊ ſubuerterunt quorūdā fideꝫ. Sed firmū fundamentū dei ſtat: habens ſi gnaculum hoc. Cognouit dominꝰ qui ſunt eius: ⁊ diſcedat ab iniquitate omnis qui in uocat nomen domini. In magna auteꝫ do mo nō ſolum ſunt vaſa aurea ⁊ argentea: ſꝫ ⁊ lignea ⁊ fictilia: ⁊ quedā quidē in honorē: quedā autē in contumeliā. Supra inſtruxit timotheū oſtendens modū generalem quo infidelibus eſt reſiſtendum: hic oſtendit in ſpeciali quibus ſit reſiſtenduꝫ. Et pͥmo oſtendit quibus eſt reſi ſtendū. Secundo quare ibi. Multū em̄ ⁊cͣ. Tertio quō ibi. Iuuenilia ⁊c. Dicit ergo. Prophana ⁊c. Vbi oſten dit duo eſſę vitanda ſcꝫ ꝓphana ⁊ vaniloquia ⁊ referunt ad idem vel ad diuerſa. Nam ꝓphana dicunt̉ quaſi pro cul a phano ſcꝫ cultu diuino. ⁊ hec ſunt documenta he reſum ⁊ hec vitanda. Ideo dicit. Deuita ꝓphana. Po teſt etiam dici ꝙ hec ꝓphana ſunt q̄ fidei repugnant: ſꝫ vaniloquia fabuloſa. psͣ. Uana locuti ſunt vnuſqͥſqꝫ ad ꝓximū ſuum. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Multū em̄ ⁊c. oſten dit quare hec ſunt vitanda. ⁊ hoc dupliciter. Primo ex nocumēto qd̓ inferūt. Scd̓o ex fructu vitationis ibi. Si qͥs ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ pͥmo on̄dit quō noceant ad fidei ſubuerſionē. Secundo quō nō poſſunt totaliter fidem ſubuertere ibi. Sed firmū ⁊c. Item pͥmo ponit do cumentum. Secundo ſubdit ſimilitudinē ibi. Et ſermo. ⁊c. Tertio exemplum ibi. Ex quibus eſt ⁊c. Dicit ergo. hec ſunt vitanda que impediūt pietatem qui cultus dei dicit̉: Un̄ doctrina fidei eſt doctrina pietatis. Impietas vero eſt doctrina contra fidem. Vnde dicit. Multum ꝓ ficiunt ⁊c. id eſt ꝑducunt ad errorē ſiue ad erroneaꝫ do ctrinam. Sed hic ꝓfectus eſt in malis abuſiue. infra. 3. Mali hoīes ⁊ ſeductores ꝓficiūt in peius errantes ⁊ in errorem mittentes. ¶ Deinde ponit eoꝝ ſimilitudinem dicens. Sermo ⁊cͣ. Heretici em̄ dicunt a pͥncipio quedā vera ⁊ vtilia. ſed cū audiunt̉ euomūt mortifera. Et ideo dicit. Sermo eoruꝫ ⁊cͣ. Eccͣ. η1. A ſcintilla vna augetur ignis. ⁊ ab vno doloſo auget̉ ſanguis. ¶ Deinde cum di cit. Ex quibus ⁊c. ponit ad hoc exemplum. Hi em̄ duo fi dem ſuo tempore corrumpebant. A quibus quidam er rantes conuerſi ſunt in vaniloquiū ⁊c. De phileto dicit̉ ſupra. 1. Auerſi ſunt a me om̄es qͥ ſunt in aſta ex quibꝰ eſt philetꝰ ⁊ hermogenes. De hymeneo aūt habet̉. 1. Ti. 1. Ex quibꝰ eſt hymeneus ⁊c. Et dicit. exciderunt. 1. Io. 2. A nobis exierūt. Et hoc aggrauat: qꝛ. 2. Pe. 2. Me lius em̄ erat eis non cognoſcere viā iuſticie ꝙ poſt agni tionem retrorſum conuerti. ⁊c. Errabant aūt dicentes re ſurrectionē iam factam eſſe. De qua Matth̓: 27. Mul ta corpora ſanctorum qui dormierant ſurrexerunt ⁊c. Et dicebāt ꝙ non eſt alia reſurrectio expectanda. ſed tūc re ſurrexerūt. Alio modo ⁊ melius ꝙ ſicut eſt duplex mors ita duplex eſt reſurrectio ſcꝫ anime ⁊ corporis. De reſur rectione anime habet̉ Apoc. 20. Beatus ⁊ ſanctus qui habet parteꝫ in reſurrectione pͥma ⁊c. Dicebant ergo ꝙ omnia que dicunt̉ in ſcpͥturis erant referenda ad reſurrectionem aīarum que iam facta eſt Col̓. 3. Si conſurrexi ſtis cum xp̄o que ſurſum ſunt querite ⁊c. Et hic error eſt etiam hodie apud hereticos ⁊ ꝑ iſtum ſubuertūt quoſdā. Et congrue dicit. ⁊ ſubuertunt: qꝛ deſtruunt fundamē tuꝫ fidei Act̉. 13. O plene om̄i dolo ⁊ om̄i fallacia fili di aboli ⁊ inimice om̄is iuſticte non deſinis ſubuertere vi as dn̄i rectas. ¶ Deinde cū dicit. Sed firmū ⁊c. oſtēdit quomō ꝑ hereſes fides nō eſt totaliter ſubuertenda. Et pͥmo ꝙ ꝑ doctrinas hereticas non poteſt tota eccleſie fi des corrumpi. Secundo oſtēdit quare deus ꝑmittit ali quos errare ibi. In magna autē ⁊c̄. Item pͥmo oſtendit immobilitatē fidei electorū. Secundo addit demonſtra tionem ibi. Habens ⁊c. Dicit ergo. Subuertūt. ſed tn̄ firmū ⁊c. Hec em̄ fundamenta ſunt illa quibꝰ datur gr̄a īmobiliter ſtandi. Matth̓. 7. Fundata em̄ erat ſupra pe tram. Firmū qꝛ immobile. Vnde premittit̉ ibi Matth̓. 7. Ꝙ venerunt flumina ⁊ flauerun venti ⁊ irrueruūt in domū illam ⁊ non cecidit ⁊cͣ. Huius firmitas dependet pͥmo ex diuina predeſtinatione. Secundo ex libero arbi trio noſtro. Et ideo quantū ad primū dicit. Hoc firmum fundamentū habet hoc ſignaculū. id eſt hoc ē ſignū huiꝰ firmitatꝭ. Io. 3. Qui aūt acceperit teſtimoniū eius ſigna uit: qꝛ deus verax eſt. Et hec eſt pͥma ꝑs ſignaculi ſcꝫ ex diuina predeſtinatiōe. qꝛ nouit dn̄s qui ſunt eius. ⁊ hec eſt noticia diuine p̄deſtinationis. Io. 10. Ego cognoſco oues meas. ⁊ alias oues habeo que non ſunt ex hoc oui li ⁊c. Matth. 7. Non noui vos. Sed ꝙͣtum ad ſecundū dicit. diſcedat ⁊cͣ. Quaſi dcat. Si p̄deſtinati ſunt a deo ꝙ ꝑ liberū arbitrium ſaluabunt̉. qꝛ ex hoc ꝙ aliqͥs finali ter non adheret peccato oſtendit ſe eſſe predeſtinatū. Et ponit duo que pertinēt ad ordinationē in ſtatu ſalutis. Primū ꝙ confiteat̉ fidem. Ideo dicit. Omnis qui ⁊c. Ro. 10. Ore confeſſio fit ad ſalutē. Secundū ꝙ recedat a peccato Matth̓. 7. Non om̄is qͥ dicit mihi domine do mine intrabit in regnum celorum ⁊c. Et ideo dicit. diſce dat ⁊c. Eſa. 55. Derelinquat impius viam ſuam ⁊cͣ. E vero dicit. nominat non intelligit ꝙ ſolum nominet ore ſed interius ꝑ fidem ⁊ extra ꝑ opus. ¶ Deinde cū dicit. In magna ⁊c. ponit rationē quare deus ꝑmittit aliquos errare licet om̄es diligat. Dupliciter autē poteſt hoc in telligi. qꝛ vel in generali vel in ſpeciali ad hunc vel illū. Si em̄ queras in ſingulari quare dat huic donum ꝑſeue rantie ⁊ non illi. non habet rōnem niſi ſolam dei volun tatem. Auguſtinus. Quare hunc trahat ⁊ illum non tra hat noli velle iudicare ſi nō vis errare ⁊c. Sꝫ qͣre qͥbuſdā dat ⁊ qͥbuſdā non. nō hꝫ rōem quā ⁊ aſſignat apl̓us Ro. 9. et eſt eadem ratio cum iſta licet ꝑ alia exempla. Ideo em̄ dicit. Suſtinuit in multa patientia ⁊c. ẜm em̄ ꝙ oīa oꝑa q̄ deus fecit in natura ⁊ gr̄a ſūt fctā ad manifeſtandū gloriam dei Eccͣ. 42. Gloria dn̄i plenum eſt opus eius. Sic etiam fecit diuerſas creaturas vt ꝑfectio diuine bo nitatis que nō poteſt manifeſtari ꝑ vnam ſufficienter ma nifeſtet̉ ꝑ multas. Ita etiam conſiderandū eſt de vno ar tifice. in domo vna ē vna feneſtra altera pulchrior. Si qͥs ergo queratʸ quare non tota domus eſt feneſtra ratio eſt qꝛ tota domus eſſet imꝑfecta. Similiter dicit apoſtolus 1. Corinth̓. 12. Si totum corpus eſſet oculus: vbi audi tus? Sic ergo dicit apl̓us in effectu gratie quia oportuit ꝙ deus manifeſtaret iuſticiā ⁊ miſericordiā. Si em̄ oēs ſaluaret eſſet ſolum eius miſericordia. Si om̄es damna ret̉ ſolum eſſet iuſticia. Et ideo deus volens manifeſta re iram id eſt iuſticiaꝫ ⁊c. Et ſimilis eſt ratio de ꝑfectio ne eccleſie quam oportebat eſſe perfectam quod nō eſſet ſi non eſſet in ea diuerſitas. In qͣ eſt triplex diuerſitas ſcꝫ bonorum ⁊ malorum. bonoruꝫ et meliorū. maloꝝ ⁊ peio rum. Et hanc aſſignans dicit. In magna aūt domo id ē
R

Explanatio ſancti Thome
eccleſia ⁊c. Baruch. 3. O iſrael ꝙͣ magna eſt domus dei ⁊ ingens locus poſſeſſionis eius. ⁊c. Non ſolum ſunt ⁊cͣ. vbi aurea ⁊ argentea diſtinguunt̉ a fictilibꝰ. Item argē tea ab aureis item fictilia a ligneis. In pͥmo comparatio bonorum ⁊ malorum innuit̉. In ſecundo comꝑatio bo noꝝ ⁊ melioꝝ. In tertio maloꝝ ⁊ peioꝝ. Nā aurea ⁊ ar gentea ſunt boni. ſꝫ aurea meliores: argentea minꝰ boni. Similiter lignea ⁊ fictilia ſunt mali. ſed fictilia ſunt pe iores. lignea vero minus mali. ¶ Conſequenter deſi gnat diuerſitatem quantum ad vſum: vt boni ſint vaſa in honorem ſicut deputati ad honorabilem vſum. mali vero ſint vaſa fictilia ⁊ lignea quaſi deputati in contume liam id eſt ad vilem vſum. Sunt em̄ in hominibus qui daꝫ ſcꝫ ſancti quaſi vaſa precioſa Eccͣ. 50. Vas auri ſoli dum ⁊c. Act. 9. Vas electionis eſt mihi iſte ⁊c. Quidā vero ſicut vaſa vilia ſcꝫ mali Eſa. 32. Fraudulenti vaſa peſſima ſunt. Eccͣ. 21. Cor fatui quaſi vas confractum. Prima vaſa ſunt ī honore quibꝰ debet̉ vita eterna. Ro. 2. His quidē qͥ ẜm patientiā boni operis gloriam ⁊ ho norem ⁊ incorruptionē querentibus vitam eternam ⁊c. Secunda vaſa ad contumeliam. 1. Reg. 2. Qui autem contemnūt me erunt ignobiles. Et pͥma diuerſitas que ē ex parte materie ad diuerſitatē eccleſie. Uaſa aurea ſunt prelati. argentea vero ⁊ lignea ⁊ fictilia tenentes infe riorem gradum inter quos eſt quidā gradus. Et ꝙ ſub dit quedam in honorem ⁊c. non eſt intelligendū ꝙ vaſa aurea ⁊ argentea omnia ſint in honorem. ⁊ fictilia in con tumeliam. qꝛ de quocūqꝫ ſtatu quidam ſaluant̉: ⁊ quidā damnantur. Lectio quarta I qͥs ergo ſe emūdauerit ab iſtis: erit vas in honorem ſanctificatū et vtile domino: ad omne opus: bonum paratum. Iuuenilia autem deſide ria fuge. ſectare iuſticiam: fidem: ſpem: cha ritatem ⁊ pacem cum his qui inuocant do minum de corde puro. Stultas autē ⁊ ſine diſciplina queſtiones deuita: ſciēs quia ge nerant lites. Seruū autē domini non opor tet litigare: ſed manſuetum eſſe ad omnes docibilem: patientem cum modeſtia: corri pientem eos qui reſiſtūt veritati: ne quādo deus det illis penitentiam ad cognoſcendā veritatem. ⁊ reſipiſcant a diaboli laqueis: a quo captiui tenent̉ ad ipſius voluntatē. Supra oſtendit ꝙ ꝓphana ſunt vitanda ꝑ rationē ſum ptam ex nocumento: hic oſtendit idem per rationē ſum ptamex fructu. Et pͥmo ꝓponit vitationē. Secundo eiꝰ fructum ibi. Eſt vas ⁊c. Nam vitationē vocat emunda tionē. Dicit ergo. quedā ſunt vaſa in contumeliā. Ergo ſi quis emūdauerit ſe ab iſtis. qꝛ eorum conſortia inqui nant Ecc̄. 13. Qui tetigerit picem inquinabit̉ ab ea. Et ideo fugiendi ſunt. 2. Corin. 6. Exite de medio ⁊ ſepara mini dicit dominus. et immūduꝫ ne tetigeritis ⁊c. Fru ctus autem ſequens eſt quadruplex. Primus ex ordine ad gloriaꝫ. quia erit vas in honoreꝫ quia ſi ſordidet̉ ab illis erit in contumeliaꝫ. ſi emundat ſe in honorem. psͣ. Nimis honorati ſunt amici ⁊c. ꝓuer. 25. Aufer rubigi nem de argento ⁊ egrediet̉ vas puriſſimū ⁊c̄. Alij effe ctus ſunt gratie quorum pͥmus eſt hominis ſanctificatio Secundus eſt hominis ordinatio ꝑ rectam intentionē.
Tertius ꝑ operis executioneꝫ. Quantū ergo ad primū dicit ſanctificatum. 1. Corin. 6. Abluti eſtis: ſanctificati eſtis ⁊c. Sꝫ quantū ad ſecūdū dicit. Vtile domino. Sꝫ nunquid indiget ſeruitio noſtro? Non. psͣ. Bonorū me orum non indiges. Sed dicit vtile domino: id eſt vtilita te ſua cedet ad honoreꝫ domini Act. 9. Vt portet nomē meum coram gentibꝰ et regibus ⁊ filijs iſrael ⁊c. Quā tum ad tertium dicit. Ad omne ⁊c. psͣ. Paratus ſum et non ſum turbatus. Et dicit. Ad omne bonum: qꝛ prece pta affirmatiua non obligant ad ſemper. Et ideo debet eſſe paratus vt quando neceſſe eſt operet̉. ¶ Deinde cū dicit. Iuuenilia ⁊c. oſtēdit qualiter ꝓphana ſunt vitan da. Et ponit duo vitanda. Primū eſt conuerſatio praua Secundum eſt doctrina mala ibi. Stultas autē ⁊c̄. Cir ca primū duo facit. quia pͥmo oſtendit quid ſit vitandū: Secundo quid ſit ſequendū ibi. Sectare ⁊c. Dicit ergo Dico ꝙ debes vitare hec vt ſis vas emundatū. Ideo iu uenilia ⁊c. Conſiderandū eſt ꝙ dicit hoc quia iſte iuue nis erat. Et hec ſunt deſideria vanitatum exteriorum et carnalium voluptatū. Naturale em̄ eſt iuuenibus ꝙ hec deſiderēt Eccͣ. 11. Adoleſcentia et voluptas vana ſunt. Cuiꝰ eſt duplex ratio. Una qꝛ nō ſunt alia experti. Se cunda quia huiuſmodi delectatiōes naturales ſunt ordi nate vt medicina cōtra labores. Natura vero in iuueni bus laborat. ⁊ ideo inclinant̉ ad eas. ¶ Deinde cum di cit. Sectare vero ⁊c. oſtendit que ſunt ſectanda. Et ſunt quattuor qͦrū primū ordinat ad ſubditos. ⁊ hec ē iuſticia qꝛ pͥnceps eſt cuſtos iuſticie ꝓuer. 20. Rex qͥ ſedet in ſo lio iudicij diſſipat om̄e malū in intuitu ſuo ⁊c. Secūdū ordinat ad deum: ⁊ hec eſt fides ſine quā impoſſibile eſt placere deo. Heb̓. 11. Tertium ordinat ad ꝓximuꝫ vnū quēqꝫ. ſcꝫ charitas ⁊ pax que ſe extendit ad inimicos.I. Corin. 13. Si habuero fidem ita vt mōtes tranſferā cha ritatem aūt nō habuero: nihil ſuꝫ ⁊c. Ex charitate ſequit̉ gaudium. Pax autē importat ordinatā concordiam. O autē ſubdit. Cum his qui inuocant ⁊c. Vno modo expo ni poteſt referendo ad immediate dictum: Quaſi dicat. Sequimini pacem cum his ⁊c. Ꝙ aūt dicit. de corde pu ro. ponit̉ qꝛ non eſt ſpecioſa laus ⁊c. Sed Heb̓. 12. dicit Pacem ſequimini cum omnibꝰ. Quare ergo dicit̉ hic de corde puro? Reſpondeo. dicendum eſt ꝙ ꝙͣtum in no bis eſt debemus habere pacem cum omnihꝰ ſi fieri po teſt. ſed nō poteſt eſſe pax inter bonos ⁊ malos qꝛ pax di cit cōcordiam que non poteſt haberi cū malis. Alio mo do legit̉ cum his ⁊c. vt referat̉ ad totū precedens. Qua ſi dicat. Ita ſectare iuſticiam paceꝫ ⁊ om̄ia ſicut ⁊ illi qui inuocant ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Stultas autē ⁊c. hor tat̉ ad vitandū doctrinam malaꝫ. Et pͥmo docet quid ſit vitandum. Secūdo quid ſit ſectandum ibi. Sed manſue tum ⁊c. Circa primum duo facit. qꝛ pͥmo ꝓponit docu mentum. Secūdo rationem aſſignat ibi. Sciens qꝛ. ⁊c. Uitande ſunt queſtiones ſtultē quantū ad materiā: quia ſunt de ſtultis id eſt de his que contrariant̉ ſapientie id eſt de his que ſunt contra diuinaꝫ ſapientiā. Has em̄ nō debet homo mouere. ſed eis reſiſtere Iere. 10. Stultus factus eſt om̄is homo a ſcientia ſua. Dicit autem ſine di ſciplina ꝙͣtum ad modum: qꝛ clamoſe ſunt. Uel ſine diſ ciplina ex ꝑte eorū de qͥbꝰ dubitat̉ vtputa ſi vertat in du bium id qd̓ tota eccleſia tenet. Iob. 34. Iob autē ſtulte locutus eſt ⁊ verba eius non ſonant diſciplinā ⁊cͣ. Que ſtiones aūt intantū ſunt amande inquantū ducunt ad ve ritatem ꝑ hoc ꝙ oportet ꝙ omnes vnum dicant. Que ſtiones autē ſtulte non ducunt ad veritatē ſed ad litem: que eſt vitanda Eſa. 58. Ecce ad lites ⁊ contentiones ie iunatis ⁊c. Et ideo dicit. Seruū autē domini ⁊cͣ. id ē eū qui ſe dat ſeruitio dn̄i. 1. Ti. 3. Non litigioſum. ¶ De

in epiſtolam T ad Timotheum II
III.
inde eū dicit. Sed māſuetū ⁊c. on̄dit qͥd ſit ſectādū. Et pͥ mo ponit documentū. Scd̓o rōe z ibi. Ne qn̄ det ⁊c. Itē pͥma in duas. qꝛ primo proponit quoddam generale ad omnes. Secūdo quedaꝫ neceſſaria ad ſingulos ibi. Do cilem ⁊c. Generale quod debet habere qui vult diſputa ra eſt ꝙ ſit māſuetus. psͣ. Docebit mites vias ſuas. Eſt em̄ manſuetudo virtus cōpeſcens ab ira q̄ ꝑturbat iudi ciū rationis que neceſſaria eſt in queſtione ⁊ iudicio veri tatis Mat. 11. Diſcite a me qꝛ mitis ſum ⁊ humilis cor de ⁊c. In ſpeciali autem debet habere reſpectu ſuperio rum docilitatem. reſpectu ꝑſecutorum patientiam. reſpe ctu falſorum doctorum correctionem. Quantum ad pri mū dicit docilē id eſt paratū corrigi a qͦcumqꝫ. Et hec eſt ſapientia celeſtis Iac. 3. Que aūt deſurſum eſt ſapiētia primum quideꝫ pudica eſt. deinde autē pacifica. mode ſta ſuadibilis ⁊c. Quantuꝫ ad ſecundum dcit. Patien tem. psͣ. Bene patientes erunt vt annuncient. ꝓuer. 19 Doctrina viri per patientiam noſcitur ⁊c. Quantuꝫ ad tertiū dicit. Cum modeſtia quia correctio debet eſſe mo deſta Gal̓. 6. Vos qui ſpūales eſtis huiuſmodi inſtruite in ſpiritu lenitatis ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Ne quādo. ⁊c. aſſignat rationem vitationis. ⁊ reſpondet cuidam ta cite queſtioni. Poſſet em̄ aliquis dicere. Iſti reſiſtūt ve ritati. ⁊ ideo īminet neceſſitas corrigendi. Reſpondeo ꝙ deus pater eos poteſt reducere ad penitentiam et ad hoc debet iuſtus niti. EEt primo p̄mittit penitentiā quaꝫ debet intendere cōtra aduerſarios. Secūdo penitentie fructus. Tertio penitentie neceſſitateꝫ. Dicit ergo. Ne quando id eſt vt deus aliquando det eis penitentiaꝫ. qꝛ ex ſuperbia reſiſtunt quibus difficile videt̉ dari peniten tia. Hic excludit̉ error pelagij qui dicit dona gratie eſſe ex operibus noſtris. quod per hoc patet eſſe falſum. quia etiam principium bonorum ſcꝫ penitentia datur a deo. Tren̄. 5. Cōuerte nos domine ad te et cōuertemur Eſa. 26. A timore tuo cōcepimus. Fructus vero penitentie duplex eſt: ſcꝫ cognitio veritatis et liberatio a poteſtate diaboli. Quantū ad primū dicit. Ad cognoſcendam ve ritatem. quia quando ex malicia reſiſtit̉ veritati ipſa ma licia ſua excecat eos. quando ergo malicia aufert cogno ſcunt veritatem Io. 8. Et cognoſcetis veritatem. Quā tum ad ſecundū dicit. Et reſipiſcant ⁊c. id eſt ab occaſio nibꝰ erroꝝ ex parte intellectꝰ: ſicut falſe fantaſie. ⁊ ex par ta affectus ſicut ſunt inuidia ſuperbia ⁊ huiuſmodi. Ne ceſſitas autem penitentie eſt magna quā niſi habeant di abolus dominat̉ eis. Vnde dicit. A quo captiui ⁊c. qͥa qui facit peccatum ſeruus eſt peccati. Io. 8. Et dicit ad ipſius voluntateꝫ ſcꝫ ſectandā. Uel vt de homine faciat voluntatem ſuam. Sed contra. Non ſtatim precipitat ſicut vellet. Dicendum eſt ꝙ adipiſcitur ꝙͣtum ꝑmittit̉ ſibi: ſed difficile eſt ꝙ ei auferatur. Eſa. 49. Nunquid tollet̉ a forti preda aut quod captum fuerit a robuſto ſal uum eſſe poterit. Capitulum tertium Oc auteꝫ ſcito qꝛ in nouiſſimis diebus inſtabunt tempora peri culoſa: ⁊ erunt homines ſeip̄os amantes: cupidi: elati: ſuperbi: blaſphemi: parentibus nō obedientes: in grati: ſceleſti: ſine affectione: ſine pace: cri minatores: incontinentes: immites: ſine be nignitate: proditores: ꝓterui: tumidi: ⁊ vo luptatum amatores magis qͣꝫ dei: habētes
ſpeciem quidem pietatis: virtutem autem eius abnegantes. Supra inſtruxit eū quō reſiſtat tribulationibꝰ ⁊ ꝑiculis p̄ſentibꝰ: hic oſtendit quomō ſtet contra futura. Et pͥmo p̄nunciat futura ꝑicula. Scd̓o on̄dit idoneitatem ſuā ad reſiſtendum ibi. Tu autē aſſecutus ⁊cͣ. Tertio oſtendit qualiter reſiſtat ibi. Teſtificor ⁊c. Circa primū duo facit qꝛ pͥmo prenūciat pericula nouiſſimoꝝ temporuꝫ. Scd̓o oſtendit quomodo eoruꝫ vitia ſunt etiam modo vitanda ibi. Et hos deuita ⁊c. Item pͥma in duas. qꝛ pͥmo prenū ciat eſſe futura pericula in nouiſſimis temporibꝰ. Secū do cauſam periculoꝝ ibi. Et erunt homnies ⁊c. Dicit er go. Dixi deuita prophana ⁊cͣ. Non ſolum autē ſunt hec mō vitanda: ſꝫ in futuro reſtant etiā quedaꝫ alia vitanda Et dicunt̉ nouiſſimi dies qui ſunt propinqui nouiſſime diei. Io. 5. Ego reſuſcitabo eum in nouiſſimo die. Gen̄. penultimo. Congregamini vt annūciem q̄ ventura ſunt vobis diebus nouiſſimis. Et adde. Inſtabunt tempora periculoſa ⁊c̄. Matth̓. 24. Eritis odio oībus gentibus ꝓpter nomen meum. Cauſa horum eſt iniquitatis abun dantia. Matth̓. 24. Quoniaꝫ abundabit iniquitas re frigeſcet charitas multorum. Quia fides ⁊ charitas vel anullabit̉ vel totaliter peribit. quia quantomagis aliqͥd elōgat̉ a ſuo pͥncipio: tanto plus deficit. Et ideo in tem pore illo magis deficient fides ⁊ charitas: quia plus elō gant̉ a chriſto. Luc. 18. Filius hominis veniens putas inueniet fidem in terra? Et circa hoc primo ponit iniqui tatis radicem. Secundo diuerſas eius ſpecies. Radix autē totius iniquitatis eſt amor ſui ipſius. Duplex auteꝫ amor duplicem ciuitatē facit. Sed contra. Quilibet na turaliter diligit ſe. Reſpondeo. dicendum eſt ꝙ in ho mine duo ſunt: ſcꝫ natura rationalis ⁊ corporalis. Quā tum ad intellectualem ſeu rationalē que interior homo appellāt̉ vt dicit̉. 2. Corin. 4. Homo debet plus ſe dili gere ꝙͣ om̄es alios. qꝛ ſtultus eſt qui vult peccare vt ali os a peccatꝭ retrahat. ſed quantū ad exteriorem hominē laudabile eſt vt alios plus diligat ꝙͣ ſe. Unde illi qui ſe ſic tm̄ amant ſunt vituperabiles. Phil̓. 2. Omnes que ſua ſunt querūt: non que ieſu chriſti. ¶ Ex hac radice di uerſe ſunt ſpecies iniqͥtatis.. Vnde dicit. Cupidi elati. ⁊c. Et circa hoc tria facit. qꝛ pͥmo ponit peccata que ſunt in abuſu rerum exteriorum. Secundo que pertinent ad inordinationem hominis ad alios ibi. Blaſphemi ⁊c. Tertio que ad ſeipſum ibi. Incontinentes ⁊c. Duo aūt ſunt ī rebꝰ exterioribꝰ ſcꝫ abūdantia diuitiaꝝ ⁊ excellētia honorū. Quantū ad primū dicit. Cupidi. Et cupiditas pͥmo ponit̉ qꝛ eſt radix oīum malorum. Uel eſt ꝓpinqua amori ſuiipſius que ē ad bona exteriora. Quantū ad ſe cunduꝫ dicit. Elati. Elatio eſt ſpecies ſuperbie que ſunt quattuor. Una quando aliquis attribuit ſibi quo caret. Secunda quando quod ab alio habet attribuit ſibi ac ſi haberet a ſe. 1. Corin. 4. Quid habes quod non accepi ſti ⁊cͣ. Tertia quādo attribuit ſibi quod habet ab alio: ſꝫ meritis proprijs. Luc. 18. Ieiuno bis in ſabbato ⁊cͣ. Quarta quando ſingulariter vult videri ſupra omnes. et hec eſt elatio. psͣ. Domine non eſt exaltatatuꝫ cor me um ⁊c. Ꝙ dicit ſuperbi reducit̉ ad alias ſpecies ſuper bie. Iac. 4. Deus ſuperbis reſiſtit: humilibus autē dat gratiam. ¶ Conſequenter ponit vitia quantū ad alios. Et pͥmo ꝙͣum ad ſuperiores. Secundo quantū ad equa les ibi. Sceleſti ⁊c. Superior eſt triplex ſcꝫ deus. ⁊ con tra hūc dicit. Blaſphemi Eſa. 1. Dereliquerūt dominū blaſphemauerunt ſanctum iſraelrabalienati ſunt retror ſum. Item parentes. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Parentibuſ non obedientes. 1. Reg. 15. Quaſi peccatum ariolandi eſt repugnare. ⁊ quaſi ſcelus idolatrie nolle acquieſcere.
P ij

Explanatio ſancti Thome
ꝓuer. 30. Oculū qui ſubſannat patrē. ⁊ qui deſpicit par tū matris ſue effodiāt eū corui de torrētibus ⁊ comedāt eum filij aquile. Item benefactor inquantū huiuſmodi Et quantū ad hoc dicit. Ingrati. psͣ. Qui retribuūt ma la ꝓ bonis ⁊c. Col̓. 3. Grati eſtote Sap̄. 16. Ingrati em̄ ſpes tanꝙͣ hybernalis glacies tabeſcet ⁊ diſperiet tāꝙͣ aqua ſuꝑuacua ⁊c. ¶ Tunc ponit mala que ſunt ad eqͣ lem ⁊ proximum. ⁊ ſunt tria. Primū pertinet ad opus. Unde dicit. Sceleſti id eſt qui ſcelera grauia perpetrāt in proxīos Eſa. 1. Ue genti peccatrici ppl̓o graui iniqͥta te ſeruis neꝙͣ filijs ſceleratis ⁊c. Secūdū ad effectū. Un de dicit. Sine affectione id eſt ſine affetu charitatis ⁊ ſi ne pace. Tertio ꝙͣtum ad verbum. Vnde dicit. Crimi natores. Leuit̓. 19. Non eris criminator nec ſufurro in populis. Itē ꝙͣtū ad ſeipſuꝫ on̄dit quedā alia tripliciter Primo ꝙͣtum ad corruptionem concupiſcibilis. Secū do iraſcibilis. Tertio rationalis. Quantū ad pͥmum di cit. Incontinentes. Un̄ dicit̉ incōtinens qͥ ſe nō tenet in bono ꝓpoſito propter prauas concupiſcentias Eccͣ. 26. Omnis autem ponderatio nō eſt digna continentis ani me. Quantum ad iraſcibilem dicit ꝓprie immites id ē non manſueti. hec moderatur paſſiones ire. Matth̓. 13. Diſcite a me quia mitis ſum ⁊ humilis corde. psͣ. Doce bit mites vias ſuas. Item ponit aliud quod pertinet ad affectum iraſcibilis ſcꝫ benignitatis excluſio. Unde di cit. Sine bengnitate. hoc em̄ eſt naturale ꝙ quando do minatur vnū contrariorū excludit aliud Ephe. 4. Eſto te inuicem benigni ⁊c. ¶ Deinde ponit vitia que ſunt ad corruptionem rationalis. Hec autē potentia perficit̉ per prudentiam. prudentie autē opponit̉ aliquod vitiuꝫ ꝑ abuſuꝫ prudētie ⁊ aliqd̓ ꝑ eiꝰ priuatiōꝫ: ⁊ vtrūqꝫ ponit Quantū ad pͥmum dicit. Proditores. Ad prudentiam autē pertinet ſagacitas: qua quidam abutunt̉ in maluꝫ. ⁊ hi ſunt proditores ꝓuer. 11. Qui ambulat fraudulen ter reuelat archana ⁊c. Item ꝯſtantia qua quidam abu tūtur dum in malo ꝓteruiūt. ꝓuer. 3. Ne innitaris pru dentie tue. ¶ Deinde ponit vitia que ſunt ad pͥuationeꝫ prudentie. Et pͥmo ponit priuationis cauſam. Vnde di cit. Tumidi. Superbi em̄ inflantur in agendis. quia nō metiunt̉ vires ſuas. ⁊ iō deficiūt ꝓuer. 11. Ubi ſuperbia ibi erit et contumelia. vbi auteꝫ humilitas ibi ⁊ ſapien tia. Secundo ponitur priuatio ſcꝫ ignorantia: quam ad dit ſuperbie. Superbus enim eſt nihil ſciens. Unde di cit. Ceci quaſi non habentes vſum rectū rationis Mat: 15. Ceci ſunt ⁊ duces cecorum ⁊cͣ. Tertio ponit priuati onis effectuꝫ: qꝛ temporalia preponūt eternis. Vnde di cit. Voluptatum ⁊c. Eſa. 13. Syrene in delubris volu ptatis. Sed uunquid eſt idem eſſe incontinentem ⁊ vo ſuptatum amatorē? Ręſpondeo. dicendum eſt ꝙ nō qꝛ ꝓprie incontinens dicit̉ qui habet ſpem fugiendi. ſꝫ vin. citur ab eis. ſed ꝓprie amator earum eſt intemperatus qͥ habet corruptam eſtimationē. ¶ Conſequenter ponit ſi mulationem dicens. Habentes ⁊c. 2. Corin. 11. Opera rij ſubdoli: virtutem autē eius abnegantes: virtutem ſcꝫ pietatis que dicit̉ hic dupliciter. Vno modo ipſa vis pie tatis id eſt eius virtus. Vnde dicit. Abnegantes id eſt veritatem non habentes Thit̓. 1. Confitent̉ ſe noſce de um: factis autē negant. Alio modo quia virtus rei dici tur illud ex qͦ dependet tota virtꝰ eius. Tota auteꝫ vir tus pietatis dependet ex charitate. ideo dicit virtutē eiꝰ ſcꝫ charitatem abnegantes. Lectio ſecunda T hos deuita. Ex his em̄ ſunt qͥ penetrant domos: ⁊ captiuas du cūt mulierculas oneratas peccatꝭ
que ducuntur varijs deſiderijs. ſemper di ſcentes ⁊ nunqͣꝫad ſcientiam veritatis per uenientes. Quemadmodū auteꝫ iamnes ⁊ mambres reſtiterunt moyſi. ita ⁊ hi reſiſtūt veritati. homines corrupti mente. reprobi circa fidem. ſed vltra non proficient. Inſipi entia enim eoruꝫ manifeſta erit omnibus: ſicut et illorum fuit. Tu auteꝫ aſſecutus es meam doctrinam: inſtitutionem: propoſi tum: fidem: longanimitatem: dilectionem: patientiam: perſecutiones: paſſiones: qua lia mihi facta ſunt. antiochie: iconio: liſtris quales perſecutiones ſuſtinui. ⁊ ex omnibꝰ eripuit me dominus. Supra apoſtolus deſcripſit pericula nouiſſimoꝝ tempo rum ⁊ cauſam aſſignauit: hic docet huiuſmodi etiam in preſenti eſſe vitanda. Et pͥmo premittit monitionem de horum vitatione. Secundo oſtendit in quibus homini bus in preſenti appareant predicta ibi. Ex his enim ⁊c. Dicit ergo. Dixi ꝙ in nouiſſimis temporibus erunt ho mines peſſimi. Sed non credas te in preſenti eſſe tutuꝫ. ſed etiam nunc hos ⁊ tales homines deuita ſcꝫ ne in ſi milem errorem labaris. Tit. vltimo. Hereticum homi nem poſt vnam ⁊ ſecundam correctionem deuita ⁊c. Sꝫ tn̄ ꝙͣtū ad aliqua vitandi ſunt ſed non ꝙͣtuꝫ ad ſermonē exhortationis. Et tunc oſtendit ꝙ etiam modo ſunt ali qui tales. Et pͥmo oſtendit nocumentuꝫ quod inferunt. Secundo defectum quem patiunt̉ ibi. Homines repro bi ⁊c. Tertio impedimentū quo artantur ibi. Sed vltra ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ pͥmo oſtendit impedimen tum quod inferunt ſubditis. Secundo impedimentum quod inferunt prelatis ibi. Quemadmodū aut ē ⁊c. Ite rum pͥma in duas. qꝛ pͥmo oſtendit eorum imprudentiā Secundo eorum aſtutiam ibi. Et captiuas ⁊cͣ. Quan tum ad primū dicit. Deuita ergo: qꝛ iam ſunt aliqui ta les. Nam ex his ⁊c. id eſt eorum numero ſunt 1. Io. 2. Nūc anti chriſti multi ſunt ⁊c. nec debetis intelligere ꝙ ex his fuerunt: ſed ſunt ſcꝫ ſceleſti ⁊ ingrati ⁊c. quia pec catores iam conuerſi nō debent dici peccatores. psͣ. Rec memor ero nominū eorum ꝑ labia mea. ¶ Deinde cū di cit. Qui penetrant ⁊c. oſtendit eorum maliciam. Et ad lr̄am poteſt exponi quaſi inordinateⁱ ingerentes ſe ⁊ cir cum euntes ꝓpter lucrū. Contra quod Eccͣ. 21. Pes fa tui facilis in domū proximi ⁊c. Sed ꝓpter hoc non pro hibentur aliqui viſitare afflictos in domibus Iac. 1. Re ligio munda ⁊ immaculata apud deuꝫ ⁊ patrem: hec eſt viſitare pupillos ⁊ viduas in tribulatione eoruꝫ ⁊c. Uel metaphorice poteſt exponi domus id ē cōſcientia Sap̄. 8. Intrans in domū meaꝫ conquieſcam ⁊c̄. Illi ergo pe netrant domos qui cum aſtutia volunt ſcire ſecreta con ſcientie vt decipiant alios. Eccͣ. 13. Ex multa loquela tc ptabit te. ⁊ ſubridens interrogabit te ⁊c. Nihilominus tamen illis qui curam habent licet inquirere ſtatum con ſcientie. ꝓuer. 27. Diligenter agnoſce vultum pecoris tul tuoſqꝫ greges conſidera. ¶ Deinde cum dicit. Et ea ptiuas ⁊c. oſtendit eorum aſtutiam. Et pͥmo tangit̉ eoꝝ malicia. quia abducunt a libertate ⁊ ſtatu gratie Iac. j. Qui autem ꝑſpexerit in lege perfecte libertatis ⁊cͣ. Et ducunt in ſtatuꝫ ſeruitutis qui eſt ſtatus peccati. psͣ. In conuertendo dominus captiuitateꝫ ſyon ⁊c. Hoc em̄ no men captiuitatis importat Eſa. 5. Propterea captiuus ductus eſt populus meus: quia non habuit ſcientiam ⁊cͣ

in epiſtolam T ad Timotheum II
III.
Secundo oſtendit in quas perſonas exercent maliciam quas deſcribit pͥmo a fragilitate ſexus. Secūdo ex mali cia cōuerſationis. Tertio ex vanitate affectionis. Quar to ex defectu diſcretionis. Quantum ad primum dicit. Mulierculas que ſunt minoris diſcretionis ⁊ ſexus fra gilioris. Et dicit. Mulierculas: quia magne domine ha bent aliquos conſiliarios. Unde nō poſſunt ſeduci. ſed hec ſunt tali auxilio deſtitute. Mat. 23. Comeditis do mos viduarū. 1. Machab̓. 1. Captiuas duxerūt mulieret ⁊c. Quantū ad ſecundū dicit. Oneratas peccatꝭ. Pec catum eſt onus qꝛ nō ꝑmittit libere incedere. nec erectū eſſe ⁊ ſtare: ſed incuruat. psͣ. Sicut onus graue grauate ſunt ſuper me ⁊c. Et ideo iſtas ſpecialiter decipiunt: qꝛ peccatum parat viam ſeductioni. Item qꝛ male ſunt ti ment reſiſterę ne prodant̉. Quantum ad tertium dicit. Que ducunt̉ varijs deſiderijs id ē apte ſunt vt ſeducā tur ꝓpter varia deſideria que habent Iac. 1. Uir duplex animo inconſtas eſt in omnibus vijs ſuis ⁊c. Et ideo pri ma mulier fuit ſeducta: qꝛ non ſtetit conſtanter in verbis domini: ſed dixit ne forte moriamur. Eccͣ. 9. Ne reſpici as mulierem multiuolā ⁊c. Quantū ad quartum dicit. Semper ⁊c. Curioſitas ſemꝑ noua nititur querere ⁊ nō vult inſiſtere. Vnde dicit. Semꝑ diſcētes ꝓuer. 9. Mu ller clamoſa ⁊cͣ. Tamē hoc quod dicit. Semꝑ diſcentes poteſt reduci ad penetrantes domos. ¶ Deinde cuꝫ di cit. Quēadmodū ⁊c. oſtendit nocumentuꝫ quod afferūt prelatis ⁊ nocumentū reſiſtendi eorum doctrine: ⁊ indu cit exemplum de exodo vbi magi pharaonis reſtiterunt moyſi. quia a pͥncipio mundi ſemper fuit pugna inter ve ritatem ⁊ falſitatem. 2. Pe. 2. Fuerūt vero ⁊ pſeudo ꝓ phete in populo ſicut ⁊ in vobis ⁊c. Sꝫ in Exodo iſti ma gi non nominant̉. ſed hic ſic qd̓ forte habuit ex aliquibꝰ verbis iudeorum. Ita iſti veritati ſcꝫ quam nos predica mus reſiſtunt Iob. 24. Ipſi fuerunt rebelles lumini ⁊c̄ Act̉. 7. Semper ſpirituiſancto reſtitiſtis. ¶ Conſequē ter cum dicit. Homines reprobi ⁊c. oſtendit eorum defe ctum in fide ⁊ in opere. In opere homīes reprobi. Glo. In operibus id eſt qui per opera ſua ſe re ꝓbos oſtendūt Iere. 6. Argentum reprobum vocate eos ⁊c. Item in fi de corrupti mente id eſt in potentia rationali. Unum quodqꝫ em̄ tunc dicit̉ corruptum quando deficit a ꝓpria virtute Propria autē mentis perfectio eſt cognitio veri tatis. Vnde dicit̉ corruptus mente qui deficit a cogni tione fidei. ¶ Conſequenter cum dicit. Sꝫ vltra ⁊c. oſtē dit quomō artant̉. Et pͥmo oſtendit eos eſſe impediēdos Secūdo docet modū impediendi ibi. Inſipiētia ⁊c̄. Sci endum eſt autē circa primuꝫ ꝙ voluntas nocendi eſt ho mini a ſeipſo. ſed poteſtas nocēdi eſt a deo ꝑmittēte. Et deus nō ꝑmittit vt noceat ꝙͣtum vult malus ſed impo nit terminum. Iob. 38. Hoc confringens tumentes flu ctus tuos ⁊c. Sic ⁊ diabolus non leſit iob niſi ẜm ꝙ ꝑ miſſus fuit a deo. Sic arrius nocuit in eccleſia niſi ꝙͣtuꝫ dominus ꝑmiſit Apoc. 7. dicit angelus. Nolite nocere terre ⁊ mari ⁊ arboribus quoaduſqꝫ ſignemꝰ ſeruos dei ⁊c. Et dicit. Ultra ſcꝫ ꝙͣ deus ꝑmittit ⁊c. ¶ Modus im pediendi eſt vt tollat eorum pallium ⁊ occultatio: quia nocent. Iob. 41. Quis reuelabit faciem indumēti eius ⁊c. Et ideo dicit. Inſipientia eorū manifeſta erit deo de tegente quando illuminabit abſcondita tenebrarum ⁊cͣ vt dicit̉..1. Corin. 4. Sicut ⁊ illorum ſcꝫ magorum pha ſ raonis que fuit manifeſta qꝛ non potuerunt facere ſigna. ¶ Deinde cum dicit. Tu autē ⁊c. oſtendit idoneitatem timothei ad reſiſtendū huiuſmodi ꝑiculis. Et pͥmo oſtē l dit ꝙ erat idoneus ex inſtitutione apoſtoli. Scd̓o ex ex x perientia ſcpͥturaꝝ ibi. Ab infantia ⁊c. Item pͥmo oſtē qͥ dit quomō erat inſtructus ſufficienter ab apoſtolo. Se ⁊
rri cūdo quō vniuerſaliter inſtrui ab alijs poterat ibi. Om li. nis qui pre inſtructus erat ⁊c. Circa primū pͥmo oſtēdit at quomodo inſtructus erat verbo. Secūdo quomodo ex t. emplo ibi. Propoſituꝫ ⁊c. Sed ſciendū eſt ꝙ verbo ali quis inſtruit dupliciter. Uno modo de veritate agnoſcē 40 A da. Alio modo de iuſticia operanda. Quantum ad primum dicit. Tu autē aſſecutus es meam doctrinam id ē inſtructus es in fide catholica. ⁊ ideo bene poteſt vitare 9 ſ eos. Quantū ad ſecundum dicit. Meam inſtitutionē. 7 Inſtitutio eſt eruditio que eſt de aliquibus agendis que ī ſubdunt̉ operationi humane. Phil̓. 4. Ubiqꝫ ⁊ in om : nibus inſtitutꝰ ſum ⁊cͣ. Item quomō inſtructus erat exemplo. Et pͥmo ꝙͣtum ad bona agenda. Secundo ꝙͣtuꝫ 3 ad mala toleranda ibi. Patientiā ⁊c. In bonis faciedis ponit duo. Primū eſt intentio recti finis. Et quantū ad hoc dicit. Propoſitum quod eſt de fine. Sap̄. 8. Propoſui ergo hanc adducere mihi ad cōuiuandū ⁊c. Et ad hoc ꝑuenit̉ ꝑ bona opera que deriuant̉ a tribus virtuti bus. ſcꝫ fide: ſpe: ⁊ charitate. Et pͥmo ponit fidem. Heb̓. ij. Sine fide impoſſibile eſt placere deo. Secundo ſpem cum dicit. Longanimitatē. que in longum expectat. 2. Corin. 6. In longanimitate. Tertio charitatem cum dicit. Dilectionem. 1. Io. 3. Qui non diligit manet in mor te. ¶ Deinde de malis tolerandis inſtruit eum ꝙͣtuꝫ ad tria reducendo ad memoriam. Primo patientiam quaꝫ habuit. Item mala que ſuſtinuit. Item diuinum auxiliū quod ſibi affuit. Primo ergo ponit patientiā que opus l perfectum habet. Et pͥmo ponit patientie materiam ſcꝫ perſecutiones in genarali Matth̓. 10. Si vos ꝑſequunl̓ in vna ciuitate fugite in aliam. Item in ſpeciali cum di cit. Paſſiones que paſſus eſt in ꝓprio corpore. 2. Corī. 11. Ter virgis ceſus ſum ⁊c. Tertio in paticulari cuꝫ di cit. Qualia facta ſunt mihi antiochie ⁊c. Act̉. 16. et. 17 Iudei perſecuti ſunt eum preſente timotheo. Sed affu it diuinum auxilium. Et ideo dicit. Gripuit. ⁊c. 2. Cor. 1. Qui conſolat̉ nos in omni tribulatione noſtra. Lectio tertia T omnes qui pie volunt viuere in chriſto ieſu perſecutionem pa tientur Mali autē homines ⁊ ſe ductores proficient in peius: errantes ⁊ in errorem mittentes. Tu vero ꝑmane in his que didiciſti ⁊ credita ſunt tibi: ſciēs a quo didiceris. Et quia ab infantia ſacras lr̄as noſti que te poſſunt inſtruere ad ſalutem ꝑ fidem que eſt in chriſto ieſu. Omnis enim ſcriptura diuinitus inſpirata vtilis eſt ad docendum: ad arguendum: ad corripiendū ad erudiendum in iuſticia: vt perfectus ſit homo dei ad omne opus bonum inſtructꝰ. Supra ꝓpoſuit timotheo in exemplū perſecutiones qͣs ipſe paſſus fuit. Et ne videat̉ ipſe ſolus ꝑ hmōi paſſiōes trāſiſſe. oſtēdit eas eſſe cōmūes ſctīs. Et pͥmo docet quō ſancti patiunt̉ hic defectus penales. Secundo quomo do mali ꝓficiunt ꝑ defectum culpe ibi. Mali auteꝫ ho mines ⁊c. Dicit ergo perſecutiones ſuſtinui. ⁊ non ſoluꝫ ego: ſed ⁊ omnes. Pie ſumit̉ dupliciter. quandoqꝫ pro virtute pietatis ad cultum diuinum. ſupra eodem. Ha bentes ſpeciem pietatis. quādoqꝫ ꝓ miſericordia ad ꝓ ximum. 1. Ti. 4. Pietas ad omnia valet. Omnes ergo qͥ pie ⁊c. id eſt volūt obſeruare cultū religiōis chriſtiane. Tit̓. 2. Sobrie ⁊ iuſte ⁊ pie viuamus in hoc ſeculo ⁊cP iij

pplanatio ſancti Thome
Et tales ꝑſecutiones patiunt̉ ⁊ maxime in primitiua ec cleſia quando fides xp̄i vndiqꝫ impugnabat̉ a iudeis et gentibꝰ. Et ideo Io. 16. Venit hora vt om̄is qui inter ficit vos arbitret̉ obſequium ſe preſtare deo ⁊c. Matth̓. 24. Eritis odio omnibus gentibus ꝓpter nomen meū ⁊c. ¶ Item omnes qui pie ⁊c. id eſt volunt ꝑ fidem xp̄i ſeruare miſericordiam ad ꝓximū neceſſe eſt eos perſecu tionem pati. ⁊ ſi non ab extra: tamē ab intus quando ſcꝫ compatiunt̉ defectibꝰ ꝓximorum. quoꝝ culpas ⁊ pena litates vident. 2. Corin. 11. Quis ſcandalizat̉ ⁊ ego nō vror ⁊c. 2. Pe. 2. Habitans apud eos qui de die in diē iuſtam animā iniquis operibus cruciabant ⁊cͣ. psͣ. Vidi preuaricantes ⁊c. ¶ Item ſunt alie ꝑſecutiones que ſan ctis om̄ibꝰ deeſſe nō poſſunt ſcꝫ carnis mūdi ⁊ demōis qꝛ vt habet̉ Gal̓. 5. Caro concupiſcit aduerſus ſpūm ⁊cͣ. Ro. 7. Infelix ego hō qͥs me liberabit de corpore mor tis huius ⁊c. psͣ. Multe tribulationes iuſtorū ⁊c. ¶ De inde cum cum dicit. Mali autē homines ⁊c. oſtendit ꝙ mali incidūt in peiora mala ſcꝫ culpe. Dicit mali ī ſe. ſcꝫ inquantū peccatis inherēt. Matth̓. 21. Malos male ꝑ det ⁊c. Et ſeductores ſcꝫ in ꝓximorū nocumentū inqua tum ſeorſum ducunt eos a via veritatis que cōmunis eſt. Ro. vltimo. Per dulces ſermones ⁊ benedictiones ſe ducuntcorda innocentiuꝫ ⁊c. Sꝫ iſti non contenti malis que fecerunt ꝓficiūt in peius Apoc. vltimo. Qui in ſor dibus eſt ſordeſcat adhuc ⁊c. Sed contra ſupra eodem vltra non proficient. Dicendum eſt ꝙ qui proficiunt in peius permiſſi a deo. ⁊ ex intentione malicie eorum que ſemper eſt ad malum. ſed ẜm prouidentiam diuinam ꝓ hibent̉ ne poſſint implere quod ceperunt. Proficiūt aūt in peius mali in ſeipſis inquantū errant circa veritatem: Matth̓. 22. Erratis neſcietes ſcripturas neqꝫ virtutem dei. Item opere errant ⁊ hoc modo omnes mali errant. ꝓuer. 14. Errant omnes qui operant̉ malum. Item in ꝓximis quia ſeductores. Vnde dicit. In errorem mittē tes ne ſcꝫ poſſint ꝑ proſperitates venire ad regnum ce lorum. Contra illud ſupra. Qui pie volunt ⁊c. Eſa. 3. Popule meus qui beatum te dicunt ipſi te decipiunt. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Tu vero ⁊c. monet eum vt maneat in ſua inſtitutione. ⁊ hortat̉ eū tripliciter. ſcꝫ ex parte do ctoris. ex parte ipſius timothei ⁊ ex parte eorum que ac cepit. Dicit ergo aſſecutus es miſericordiam ⁊c. ergo ꝑ mane in his que accepiſti. Eccͣ. 10. Si ſpūs poteſtatem habentis aſcenderit ſuꝑ te locum tuū ne dimiſeris ⁊c. 1. Corin. 15. Stabiles eſtote et iīmmobiles ⁊c. Dicit ergo. didiciſti ⁊ credita ſunt tibi. quia quilibet xp̄ianus diſcit que fidei ſunt: ⁊ hec eſt doctrina ſalutaris Io. 6. Om̄is qui audiuit a patre meo ⁊ didicit venit ad me ⁊cͣ. Sed ſpecialiter documenta fidei ſunt credita prelatis inquan tum debent alijs ea diſpenſare Gal̓. 2. Cum vidiſſent ꝙ creditum eſt mihi euangeliū prepucij ⁊c. Et quare opor tet ꝑmanere? Quia ego a magiſtro ſciētie habui qui er rare non potuit. 2. Corin. 13. In me loquit̉ chriſtus. Et ideo in his firmiter ꝑmane: Sciens a quo didiceris: qͥa a paulo qui non ab homine neqꝫ per hominem didicit. ⁊c. Gal̓. 2. Ex propria cōditione. Turpe enim eſt homi ni nutrito in bono a pueritia in ſenectute deficere. Eccͣ. 26. Qui tranſgreditur a iuſticia ad peccatum deus pa rauit eum ad rompheam. Timotheus autem ſic fuit nu tritus. prouer. 22. Adoleſcens iuxta viaꝫ etiam cū ſenue rit nō recedet ab ea. Vnde dicit ab īfantia. Et dicit Sa cras litteras que ſunt littere veteris teſtamenti quas di dicit ab infantia: quia filius mulieris iudee. Act̉. 16. Unde mater ſua fecit eum erudiri in eis quod eſt con tra manicheum: quia apoſtolits petus teſtamentum hic nominat ſacras ſcripturas.quia ab infantia ſua 2 x
non nouit lr̄as noui teſtamenti. ¶ Tertio ex parte eorū que accepit. et eſt tertia ratio. nam ſi aliqͥs habet aliquā ſcientiam in qua non eſt vtilitas deſerit eam ⁊ tranſit ad aliam. Sed ſi ſcient ia eſt valde vtilis ſtultum eſt eam di mittere. Et pͥmo facit rationē. Secundo manifeſtat eaꝫ ibi. Omnis ſcpͥtura. Dicit ergo. Dico ꝙ accepiſti lr̄as ſacras que non ſunt contemende quia ſunt vtiles Eſa. 48. Ego dominus deus tuus docens te vtilia ⁊c. Un̄ ſubdit dicens. Que te poſſunt ⁊c. Io. 6. Dn̄e ad quem ibimꝰ. verba vite eterne habes. Io. 5. Scrutamini ſcri pturas in quibus putatis vitam eternaꝫ habere ille ſunt que teſtimoniuꝫ perhibent de me. Et lr̄e que te poſſunt inſtruere ad ſalutem. ſed non niſi per fidem xp̄i. Ro. 10. Finis em̄ legis eſt chriſtus ad iuſti ciam omni credenti. Heb̓. 11. Sine fide em̄ impoſſibile eſt placere deo. Ra tionem autē manifeſtat dicens: Om̄is ⁊c. Ubi oſtendit ꝙ ſacre litterre ſunt vie ad ſalutem. Et tria ponit. Nam cōmendat ſcpͥturas ratione pͥncipij ratione effectus vti lis. ⁊ ratione vltimi fructus ⁊ ꝓfectus. Si em̄ cōſideres eius pͥncipium habet pͥuilegium ſuper omnes: quia alie ſunt tradite ꝑ rationem humanam. ſacra autē ſcpͥtura ē diuina ac diuinitus inſpirata. 2. Pe. 1. Non em̄ volun tate humana allata eſt aliquando ꝓphetia. ſed ſpūſan cto inſpirati locuti ſunt ſancti dei homines Iob. 32. In ſpiratio omnipotētis dat intelligentiā. Sed dices quō omnis ſcpͥtura diuinitus inſpirat̉ cum ẜm ambroſiū om ne verum a quocūqꝫ dicat̉ a ſpūſanero eſt? Dicendū ē ꝙ deus dupliciter aliquid operat̉ ſcꝫ immediate vt ꝓpriuꝫ opus ſicut miracula. Aliquid mediantibus cauſis infe rioribus: vt opera naturalia Iob. 10. Manus tue domi ne fecerunt me ⁊c. Que tamen fiunt operatione nature. Et ſic in homine inſtruit intellectum. ⁊ immediate per ſacras litteras: ⁊ mediate per alias ſcripturas. Effectus huius ſcripture ē duplex. ſcilicet quia docet cognoſcere veritatem ⁊ ſuadet operari iuſticiaꝫ. Io. 14. Paraclitꝰ ſpirituſſanctus docebit ſcilicet cognoſcenda: ſuggeret operanda. Et ideo vtilis eſt ad cognoſcendam veritatē: ⁊ vtilis eſt ad dirigendum in operatione. Eſt em̄ ratio ſpeculatiua. ⁊ eſt etiam ratio practica. Et in vtroqꝫ ſunt duo neceſſaria ſcꝫ ꝙ veritatem cognoſcat ⁊ erroreꝫ refel lat. Hoc eniꝫ opꝰ eſt opꝰ ſapientꝭ ſcꝫ nō mētiri ⁊ mentiē tē refellere. Quantū ad primū dicit. Vtilis eſt ad docen dū. ſcꝫ veriratem. psͣ. Bonitatē ⁊ diſciplinam ⁊ ſcientiā doce me ⁊c. ¶ Item ad arguendum quantū ad ſecundū Thit̉. 1. Ut ſit potens exhortari in docrrina ſana ⁊ eos qui contradicunt arguere. ¶ Item ꝙͣtū ad practicā ſunt duo neceſſaria ſcilicet vt reducat a malo ⁊ ad bonum in ducat. psͣ. Declina a malo ⁊ fac bonum ⁊c. Quantū ad primum dicit. Ad corripiendū quod eſt eripere a malo. Matth̓. 18. Si peccauerit in te frater tuus vade ⁊ corri pe eum inter te et ipſum ſolum ⁊c. Iob. 5. Beatus ho mo qui corripitur a domino. Quantum ad ſecundum di cit. Ad erudiendum in iuſticia. Et hec omnia ſacra ſcri ptura facit. Eſa. 8. In manu forti erudiuit me ⁊c. Sic ergo qͣdruplex eſt effectus ſacre ſcripture ſcilicet docere veritatem: arguere falſitatem. Quantū ad ſpeculatiuaꝫ eripere a malo ⁊ inducere ad bonum. Quantuꝫ ad pra cticam. vltimus eius effectus eſt vt perducat homines ad perfectum. Non enim qualitercūqꝫ bonum facit. ſe a perficit. Heb̓. 6. Ad perfectionem feramur. Et dicit. vt perfectus ſit homo dei. quia non poteſt homo eſſe per fe ctus niſi ſit homo dei. Perfectum enim eſt cui nihil dc eſt. Tunc ergo homo eſt perfectus: quando eſt paratijs ad omne bonum. non ſcilicet que ſunt de neceſſitate ſa lutis. ſed etiam ad ea que ſunt ſuꝑerogationis. Bon uꝫ autem facientes non deficiamus Gal̓. vltimo.

in epiſtolam T ad Timotheum III.
LLI1
Capitulum quartū. Eſtificor coram deo ⁊ iheſu xp̄o t qui iudicaturꝰ eſt viuos ⁊ mor tuos: ⁊ per aduentū ipſius et re gnū eius. predica verbum: inſta oportune īportune: argue: obſecra increpa in omni patientia ⁊ doctrina. Erit em̄ tem pus cum ſanam doctrinam non ſuſtinebūt: ſed ad ſua deſideria coaceruabūt ſibi magi ſtros prurientes auribus. ⁊ a veritate qui dem auditum auertent. ad fabulas autem conuertentur. Tu vero vigila: in omnibus labora: opus fac euangeliſte: miniſteriū tu um imple: ſobrius eſto. Premiſſis periculis tempoꝝ nouiſſimoꝝ et ydoneitate tymothei ad reſiſtendū: hic oſtēdit quomodo reſiſtat. Et primo ponit̉ monitio. Secūdo eius neceſſitas. ibi. Erit enim ⁊c. Item primo ponit̉ eius cōteſtatio. Secūdo ad monitio ibi. Predica verbū ⁊c. In cōteſtatiōe ſunt duo conſideranda. ſcꝫ corā quibus conteſtet̉ ⁊ per quē. Con teſtat̉ autem corā duobus. ſcꝫ coraꝫ eo qui eſt noſtra bea titudo. ⁊ corā eo qui nos in beatitudinē introducit. Be atitudo autē noſtra deus eſt. p̄s. Beata gens cuiꝰ eſt do minus deus eius ⁊c. Et ideo dicit. Cora deo. id eſt teſtē induco deūj ꝙ hanc monitionē faciam. Hic enim teſtis non decipit̉. 2ᵉ. corinth. 1º. Ego autē deū teſtem inuoco in animā meā ⁊c. Et xp̄o cuius eſt introducere in beati tudinē. Rom̄. 1. Per quē ⁊ acceſſum habemus per fidē in gratiā iſtam ⁊c. Vel corporaliter introducit quidem. quia ip̄e iudicaturꝰ eſt viuos. ⁊ tūc viuos dicit illos qui viui reperient̉ in aduentu eius qui morient̉ quidem: ſed quia in modico tempore reſurgent dicunt̉ viui. 1ͤ. theẜ. 4. Nos qui viuimꝰ qui reſidui ſumus in aduentu domi ni nō preueniemus eos qui dormierūt ⁊c. Vel viuos di cit bonos. ſcꝫ qui viuūt vita gratie. 1º. Ioh. 3. Qui non diligit manet in morte ⁊c. Et hos etiā iudicat. Act. 10. Ipſe eſt qui cōſtitutus eſt a deo iudex viuoꝝ ⁊ mortuoꝝ. Sed cum xp̄s ſit deus quomō vtit̉ hic hac copula coraꝫ deo ⁊ xp̄o. Reſpondeo: poteſt dici ꝙ dicit̉ coram deo ſcꝫ patre ⁊ xp̄o. id eſt filio. Pater em̄ eſt fons diuinitatis. ⁊ conteſtat̉ per duo deſiderabilia ſanctis. primū eſt aduen tus xp̄i. Luce 12. Similes hoībus expectātibus domi nū ſuū quando reuertat̉ a nuptijs ⁊c. Apoca. vlti. Ueni dn̄e ieſu. Secundū eſt regnū eius. Math. 6. Adueniat regnū tuū. Regnat quidem ſcd̓m poteſtatē ſuper omnē creaturā. Math. vlti. Data eſt mihi omnis poteſtas in celo ⁊ in terra. Sed ſpiritualiter in ſanctis regnat in pre ſenti per gratiā. ⁊ in futuro per gloriaꝫ. Qui ſancti non ſunt de hoc mūdo. Ioh. 18. Regnū meū non eſt de hoc mūdo ⁊c. Sed hoc regnū hic inchoat̉: ſed in futuro cō ſumabit̉ quādo om̄ia regna ei ſubijcient̉ ⁊ volentia ⁊ no lentia. p̄s. Donec ponā inimicos tuos ⁊c. ¶ Conſequē ter cū dicit. Predica verbū ⁊c. ponit̉ monitio. ⁊ hoc vt inſtet doctrine que eſt duplex. Vna ad om̄es quā ponit primo. Alia ad aliquos: ⁊ hāc ponit ſecūdo. ibi. Argue ⁊c. Item primo nonet eū ad generalē doctrinā exequen dam. Secūdo docet modū. Dicit ergo. Predica verbū ⁊c. ſcꝫ euangelij. Marci vlti. Euntes in mundū predica te euangeliū omni creature ⁊c. In predicatiōe duo ſunt ſcꝫ denunciatio veritatis. ⁊ inſtructio ad mores. Et hec duo debet p̄dicator facere. Luce vlti. Incipiens a moy ſe ⁊ omnibus ꝓphetis interpretabat̉ illis in oībus ſeripturis ⁊c. Modus eſt cū inſtantia ⁊ continuatiōe. Un de dicit. Inſta oportune. importune. 2ᵉ. corinth. 11. In ſtantia mea quottidiana ⁊c. Sed dicit. Importune. Cō. tra. Eccl̓. 20º. Ex ore fatui reprobabit̉ parabola. non em̄ dicit illam in tempore ſuo. Item Prouerb̓. 19. Ser mo oportunus optimus eſt. Dicendū eſt: ꝙ predicator ſcd̓m veritatē ſemper debet p̄dicare oportune. ſed ſcd̓m exiſtimationē falſam audientiū debet predicare impor tune: quia predicator veritatis ſemper eſt bonis oportu nus. ⁊ malis ſemper importunus eſt. Io. 8. Qui ex deo eſt verba dei audit. ꝓpterea vos nō auditis: quia ex deo non eſtis. Eccl̓. 6. Quā aſpera eſt nimiū ſapientia indo ctis hominibꝰ ⁊c. Si homo em̄ vellet hāc ſeruare opor tunitatē vt diceret his qui volūt audire prodeſſet tantū iuſtis: ſed oportet ꝙ aliquādo etiā predicet malis vt cō uertant̉. Et ad hoc addit̉ importune. Eſaie. 58. Clama ne ceſſes ⁊c. ¶ Conſequēter cum dicit. Argue ⁊c. ponit̉ doctrina in ſpeciali quā primo ponit. Secūdo modū ibi In omni patiētia ⁊c. Inſtituens autē aliquē ſpecialiter poteſt eū inſtituere. Uel de pertinētibus ad fidem. puta vt doceat veritatē ⁊ remoueat errorē. Et quantū ad hoc primū dicit. Argue ſcꝫ errores. Tyt. 2. Argue cū omni imperio. Vel de pertinētibus ad bonos mores ⁊ ad hoc debet inducere aliquādo bonū ⁊ ſuperiorē. ⁊ tunc debet placide ⁊ benigne monere. Unde dicit. Obſecra. 2ᵉ. ty moth. 4. Seniorē ne increpaueris: ſed obſecra vt patre Gal̓. 6ꝰ. Vos qui ſpiritales eſtis huiuſmodi inſtruite in ſpiritu lenitatis. Et ſpecialiter ſi non peccat ex malitia. Si aūt inſtituat malū debet eum increpare. Tyt..1. Ob quam cauſam increpa illos dure vt ſani ſint in fide ⁊c. Iob.5. Increpationē domini ne reprobeſ ⁊c. Sed quis modus? In omni patiētia ne iratus appareas ⁊ ex ira in ſtruas. ſed tranquille. Prouerb̓. 19º. Doctrina viri per patientiā noſcit̉ ⁊c. p̄s. Bene patientes erūt vt annūci ent. Item doctrina. ſcꝫ de his que ad fideꝫ ⁊ in his que ad mores. Iere. 3º. Paſcent vos in ſcientia ⁊ doctrina. ¶ Deinde cū dicit. Erit enim ⁊c. oſtēdit neceſſitatē mo nitionis premiſſe. Eſt autē triplex neceſſitas predictorū Et prima ex parte audientiū. Secūda ex parte tymothei ibi. Tu vero ⁊c. Tertia ex parte apoſtoli ibi. Ego enim iam ⁊c. Circa primū duo facit. quia primo ꝓponit neceſ ſitatē. Secūdo exponit dictum ſuū ibi. Et a veritate ⁊c. Neceſſitas prima eſt auditoꝝ peruerſitas in audiendo. vt vtilia nolit audire ſed curioſa. Dicit ergo quantū ad primū. Inſta dum nolūt audire ſanā doctrinā. Nam erit tēpus quādo erunt mali doctores. Actuū. 20. Ego ſcio quoniā lupi rapaces intrabūt in vos poſt diſceſſionē me am ⁊c. Vnde dicit. Non ſuſtinebūt. id eſt erit eis odioſa vera doctrina. ſcꝫ xp̄i. Prouerb̓. 8. Iuſti ſunt om̄es ſer mones mei. nō eſt in eis prauū quid neqꝫ peruerſuꝫ ⁊cͣ. ¶ Alia peruerſitasⁱ quia volūt inordinate audire curio ſa ⁊ noxia. Prouerb̓. 1. Uſquequo paruuli diligitis in fantiā. ⁊ ſtulti ea que ſunt ſibi noxia cupiēt ⁊ impruden tes odibūt ſcientiam. Ideo dicit. Sed ad ſua deſideria coaceruabunt. id eſt multiplicabūt ⁊c. Contra quos di citur Iacobi. 3. Nolite plures magiſtri fieri fratres mei ſcientes quoniā maius iudiciū ſumitis. Et eſt coacerua tio quādo indigni ⁊ inſufficientes multiplicant̉. et ma gis coaceruatio eſt ſi fiant quattuor indigni ꝙͣ ſi centum boni. quia vt habet̉ Sapi. 6. Multitudo ſapientū ſani tas eſt orbis terraꝝ ⁊c. Eſaie. 39. Loquimini nobis pla centia. Et hoc eſt ſcd̓m ſua deſideria. quia vnus vult au dire vnū. alius aliuꝫ. ⁊ ſic querunt diuerſos magiſtros. Et dicit. Prurientes auribus. ſcꝫ auditores. Prurituꝫ dicit̉ habere in pedibus qui nō vult quieſcere. In auri bus vero qui ſemper audire vult noua inaudita ⁊ curio

Explanatio ſancti Thome
ſa ⁊ quādoqꝫ noxia. Actu. 17. Athenienſes ad nihil ali ud vacabant niſi aut diſcere aut audire aliquid noui. Et ideo multiplicat̉ doctrina heretica Prouerb̓. 19. Aque furtiue dulciores ſunt ⁊ panis abſconditus ſuauior ⁊c. ¶ Conſequēter cū dicit. Et a veritate ⁊c̄. exponit dictū ⁊ primo exponit quod dixerat ꝙ ſanaꝫ doctrinā non ſu ſtinent cū dicit. A veritate ⁊c. Sana doctrina eſt quādo non habet admix tā falſitatē. Ergo ſanam doctrinā non ſuſtinēt dum veritatē nolunt audire. Oſee. 4. Non eſt veritas ⁊ nō eſt miſericordia ⁊ nō eſt ſcientia in terra ⁊cͣ. Io. 8. Si veritatē dico vobiſ: qͣre nō creditis mihi? ⁊c̄. Secūdo ꝙ dixerat coaceruabūt ⁊c. exponit cū dicit. Ad fabulas autē conuertent̉. Fabula eſt compoſita ex miris in quibus deficit veritas. Et talia homīes habentes in auribus pruritū volunt audire. 1e. tymoth. 4. Ineptas ⁊ inanes fabulas deuita ⁊c̄. ¶ Deinde cū dicit. Tu ꝟo ⁊c. ponit̉ neceſſitas ex parte tymothei cui erat officiū cō miſſum: ⁊ ideo neceſſariū erat ꝙ predicaret. Et prīo mo net eum ad ſollicitudinē. Secūdo inducit eum ad labo rem. Tertio moderat̉ laboreꝫ. Dicit ergo. Tu vero ⁊cͣ. Quaſi dicat. Iſti ſic faciūt. Tu vero ⁊c. Math. 24. Ui gilate quia neſcitis qua hora dn̄s veſter venturus ſit ⁊c̄ Luce. 2. Et paſtores erāt in regione eadē vigilantes ⁊ cuſtodientes vigilias noctis ſupra gregē ſuū ⁊c. Ro. 12 Qui preeſt in ſollicitudine. Sed quia ſollicitudo ſine la bore inanis eſt. ideo primo iuducit ad vniuerſaliter la borandū. Scd̓o determinat in quo eſt laborandū. Ter tio laborandi. neceſſitatē. Dicit ergo. Uigila ⁊ ſic ꝙ ali quid facias. ⁊ ideo labora. Sap. 3ꝰ. Bonoꝝ laboꝝ glo rioſus eſt fructus ⁊c. Et hoc in oībus. id eſt in omni ge nerę hominū. Eſa. 32. Beati qui ſeminatis ſuper om̄es aquas ⁊c. Marci vlti. Predicate euangeliū omni crea ture. Vnde mox determinat in quo eſt laborandū dicēs: Opus fac euangeliſte. id eſt euangeliza. Hoc em̄ eſt no bile opus: quia ad hoc xp̄s eſt miſſus. Luce. 4. Alijs ci uitatibus oportet me euāgelizare quia ideo miſſus ſum Eſa. 41. Primus ad ſyon dicet. Ecce adſum ⁊ hieruſa lem euāgeliſtā dabo. Euangeliſta autē dicitur aliqn̄ qui ſcripſit euangeliū. ⁊ ſic ſunt quattuor. qn̄qꝫ qui predicat ip̄m. ⁊ ſic dicit̉ hic. ⁊ Epheẜ. 4. Neceſſitas aut huiꝰ la boris qꝛ eſt miniſteriū tuū. ⁊ ideo tibi cōmiſſum imple: ſcꝫ predicādo. Col̓. 4. Dicite archippo. vide miniſteriū quod accepiſti in dn̄o vt illud impleas. Ille autē implet officiuꝫ euangeliſte qui verbo predicat et opere implet. Actu.1. Cepit ieſus facere ⁊ docere. ¶ Conſequēter in ducit ad moderantiā dicens: Sobrius eſto. vel ſobrieta te corꝑali que decet p̄dicatorē. Ebrietas em̄ eſt inimica ſapiētie. Eccl̓. 2. Cogitaui abſtrahere a vino carnē meā Uel potius ſobrietas ponit̉ hic ꝓ diſcretiōe Actuū. 26. Uerba ſobrietatis ⁊ veritatis eloquor. 1ᵉ. petri. 5º. So brij eſtote ⁊c. Lectio ſecunda. Go enim iam delibor: ⁊ tempus re ſolutionis mee inſtat. Bonum certamen certaui: curſum conſumaui: fidem ſeruaui. In reliquo repoſita eſt mihi corona iuſticie: quam reddet mihi dominꝰ in illa die iuſtus iudex Non ſolum autē mi hi: ſed ⁊ his qui diligunt aduentū eius. Supra monuit eū vt inſtaret doctrine. ⁊ hoc propter au dientes ⁊ propter ip̄m tymotheū: hic inducit tertiā ne ceſſitatē ex parte apoſtoli. ⁊ eſt quia in breui erat ſubtra bendus de mūdo. Et primo prenūciat ſuaꝫ mortē immi
nere. Secūdo mandat ꝙ viſiter eū ibi. Feſtina ⁊c. Cir ca primū duo facit. Primo deſignatur inſtantia mortis eius. Secūdo ſecuritas moriētis ibi. Bonū certamē ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo nūciat paſſiones qͣs pa tiebat̉. Scd̓o p̄dicit mortē que ex pectabat̉ ibi. Et tp̄us mee ⁊c. Quantū ad primū dicit Ego em̄ ⁊c. quaſi dicat Statī ego delibor. Sanctoꝝ autē paſſio dicit̉ īmolatio. Phil̓. 2 Sꝫ ⁊ ſi īmolor ſuꝑ ſacrificiū ⁊ obſequiū fidei ve ſtre gaudeo ⁊c. p̄s. Tibi ſacrificabo hoſtiā laudis.ſ. ꝓ te patiendo. Antiqͥtus in ſacrificijs que ex humidis offe rebant̉ quedā fiebant preguſtatiōes. ⁊ he vocabant̉ deli batiōes. Rom̄. 11º. Ꝙ ſi de libatio ſancta eſt ⁊ maſſa ⁊c. Et ideo vocat paſſiones īminentes delibatiōes. Et quā uis iam diu ſim has expertus tempus tamē reſolutiōis mee inſtat Eſt aūt duplex reſolutio. ſcꝫ aīe a corꝑe Eccl̓. vlt. Et reuertat̉ puluis in terraꝫ ſuam vnde erat. ⁊ ſpūs redeat ad deuꝫ qui dedit illū. Item eſt reſolutio corpo ris in puluerē. Gen̄. 3. Puluis es ⁊ in puluerē reuerte ris. ¶ Deinde cum dicit. Bonū ⁊c. oſtendit ſecuritateꝫ ſue mortis. Sed ſciendū eſt ꝙ eſt differentia inter mortē iuſti ⁊ peccatoris. quia vt dicit̉ Prouerb̓. 11º. Mortuo homine impio nulla erit vltra ſpes. Quia em̄ ſpem ha bet in iſtis rebus trāſitorijs. ideo ſpem nō habet in eter nis. Sed iuſtus habet ſpem in eternis ⁊ nō in terrenis. Primo ergo ponit meritū ſue ſecuritatis. Secūdo ſecu ritatē de premio. ibi. In reliquo ⁊c. Meritū huius vite eſt in tribus. ſcꝫ In reſiſtēdo malis. In ꝓficiendo in bo nis. In bene vtēdo dei donis. Primū dicit̉ quoddā cer tamen. Sed certamen dicit̉ bonū: primo ſi ſit pro bonis puta ſi ſit pro fide ⁊ iuſticia ſicut apoſtoli. Iude. 1. De cō muni veſtra ſalute neceſſe habui ſcribere vobis depre cās ſuꝑcertari ſemel tradite ſanctis fidei. Eccl̓. 4. Pro iuſticia agonizare ꝓ anima tua ⁊ vſqꝫ ad mortē certa ꝓ iuſticia. Secūda ꝓpter modū certaminis: ſi ſcꝫ ſollicite ⁊ legittime certet̉ ſupra. 2º. Nō coronabit̉ niſi qui legit time certauerit. 1ͤ. corinth. 9. Sic pugno nō quaſi aereꝫ verberās ſed caſtigo corpus meū ⁊c̄. Tertio ꝓpter diffi cultatē certaminis Sap. 10. Et certamen forte dedit illi vt vinceret ⁊c. ⁊ profectū in bonis quod eſt. ¶ Sed no tat curſum. ᵉ. corinth. 9. Sic currite vt cōprehendatis ⁊c. Et dicit̉ curſus ꝓfectus ſanctoꝝ: quia cū feſtinatiōe currūt vt meliorantes cōſumāt agitati ſtimulis charita tis. Heb. 4. Feſtinemus ergo ingredi in illā requiē ⁊c̄. p̄s. Viam mandatoꝝ tuoꝝ cucurri. Sed adhuc certamē ⁊ curſus mortis reſtabat ergo nō conſumauerat curſum nec certauerat. Dicendū eſt ꝙ ſicut homo qui bene inci pit ⁊ intendit finire habet perfecte. ſic ⁊ apoſtolꝰ iaꝫ em̄ inceperat ⁊ finire intendebat. ¶ Bonus vſus donorum dei eſt duplex. ſcꝫ cōſeruatio fidei. ⁊ ideo dicit. Fidē ſer uaui quod facit qui vtit̉ donis dei ad gloriā dei ⁊ ſalutē proximoꝝ. Math. 24. Quis putas eſt fidelis ſeruus ⁊ prudens quē conſtituit dominꝰ ſuper familiā ſuam? ⁊c̄. Fᵉ. tymoth. 1º. Fidelē me exiſtimaui ponens in miniſte rio ⁊c. Vel ſeruaui in me virtutē fidei. Rom̄. 14. Om ne quod nō eſt ex fide peccatū eſt ⁊c. propter qd̓. Mat. 10. Eſtote prudentes ſicut ſerpētes. id eſt cuſtodite fidē tanꝙͣ caput ⁊ fundamentū virtutuꝫ. ¶ Deinde cū dicit. In reliquo ⁊c. ponit̉ ſpes de premio quod primo ponit. Secūdo oſtendit datorem eius. ibi. Quam reddet ⁊c. Tertio ponit participes premij ibi. Qui diligūt ⁊c. Di cit ergo. Exquo pugnaui ⁊ curſum conſumaui: nihil re ſtat niſi ꝙ coroner. Corona iuſticie dicit̉ quam deus ex ſua iuſticia reddet. Sed contra: quia vita eterna ex gra tia dat̉. Roman̄. 6. Gratia dei vita eterna. ⁊ cap. 8. Nō ſunt condigne paſſiones huius temporis ad futurā glo riam ⁊c̄. Non ergo ex iuſticia. Reſpōdeo. Dicendū eſt

IN EPiſeolaM ¶ AA MIMNOIeuIIIII
IIII
ꝙ eſt ibi gratia quantū ad radicem merendi. iuſticia quā tum ad actū qui procedit ex voluntate. vel corona que datur ex iuſticia: quia datur iuſtis ſcd̓m opera iuſta. Eſaie. 3. Dicite iuſto quoniā bene quoniā fructum adin uentionū ſuarū comedet ⁊c. Hec corona duplex eſt. que dam principalis. quedā ſecundaria. Prima eſt premiū eſſentiale que nihil eſt aliud ꝙͣ gaudiū de veritate. Eſa. 28. In illo die erit dominꝰ exercituū corona glorie ⁊ ſer tum exultatiōis reſiduo populi ſui ⁊c. Deus eſt ergo co rona noſtra. Secūda eſt corona que debetur ſpecialibus operibus ⁊ hec eſt aureola. ⁊ vna debet̉ martyribus. ſu pra. 2. Non coronabit̉ niſi qui legittime certauerit ⁊c. ⁊ ad hoc eſt quod dicit. Bonū certamen certaui. Alia de betur virginibꝰ. Sapien̄. 4. In perpetuū coronata triū phat incoinquinatorū certaminū premiū vincens ⁊cͣ. Et ad hoc eſt. Curſum cōſumaui. Apocal̓. 14º. Hi ſequū tur agnū ⁊c. Tertia eſt doctorū. Prouerb̓. 4. Dabit ca piti tuo augmenta gratiarū ⁊ corona inclita proteget te Et ad hoc dicit. Fideꝫ ſeruaui. Et dicit repoſita.i. ẜm eternā predeſtinationē reſeruata. ſupra 1. Scio cui cre didi ⁊ certus ſum: quia potens eſt depoſitū meū ſeruare in illū diem. ¶ Dator huius eſt deus. ideo dicit quā red det mihi dominus. ſcꝫ per ſuā iuſticiam in illa die. Naꝫ hec eſt corona glorie. et hec eſt duplex. ſcꝫ anime: ⁊ hec reddit̉ ſanctis in illa die. id eſt in morte. Vnde hic dicit Tempus mee reſolutiōis inſtat. 2ᵉ. corinth. 3. Si ter reſtris domus noſtra huiꝰ habitatiōis diſſoluat̉ ꝙ edifi cationē habemus ex deo ⁊c. Alia eſt corporis: ⁊ hec red detur in illa die ſcꝫ iudicij. 1ͤ. corinth. 15º. Sminat̉ in ignobilitate ⁊c. Participes huiꝰ ſunt om̄es ſancti. Vn de dicit. Non ſolū ⁊c. ſcꝫ reponit̉ Apocal̓. vlti. Ueni do mine ieſu. Canti. 5. Ueniat dilectus meus in ortuꝫ ſuū vt comedat fructū pomorum ſuorū ⁊c̄. Qui non diligūt deū nihil habent: vt diligant aduentū eius. Amos. 5º. Ue deſiderātibus diem domini: quia corona ſolū chari tati debetur. Ioh. 14º. Qui diligit me diliget̉ a patre meo ⁊ ego diligam eū ⁊ manifeſtabo ei meip̄m. Lectio tertia. Eſtina ad me venire cito. Demas enim me dereliquit diligens hoc ſe culuꝫ ⁊ abijt theſſalonicam: creſcēs in galatiam. tytus in dalmaciam. lucas eſt mecum ſolus. Marcum aſſume: ⁊ adduc te cum. eſt enim mihi vtilis in miniſterio. Ty chicū autem miſi epheſum. Gennulā quaꝫ reliqui troade apud carpū veniens affer te cum: ⁊ libros maxime autem membranas. Alexander erarius multa mala mihi oſten dit: reddet illi dominus ſcd̓m opera eius: quem ⁊ tu deuita. Ualde enim reſtitit ver bis noſtris. In prima mea defenſiōe nemo mihi affuit: ſed omnes me dereliquerunt. non illis imputetur. Dominus auteꝫ mihi aſtitit ⁊ confortauit me. vt per me predica tio impleatur. ⁊ audiant omnes gentes. et liberatus ſum de ore leonis. Liberauit me dominus ab omni opere malo. ⁊ ſaluum fa ciet in regnū ſuum celeſte. cui gloria in ſecu la ſeculorum. amen. Saluta priſcam ⁊ aqui lam ⁊ oneſiphori domuꝫ. Eraſtus remāſit
corinthi. trophimū autem reliqui infirmū mylethi. Rogat viſitari. Et primo vocat eū ad ſe. Secūdo ſigni ficat ſuū ſtatum ibi. Alexander ⁊c. Tertio cōcludit epi ſtolarē ſalutationē ibi. Galutant te ⁊c. Item primo mā dat vt veniat. Secūdo aſſignat ei ſociū ibi. Marcū aſſu me ⁊c. Tertio oſtendit quid deferat ibi. Pennulaꝫ ⁊c. Circa primū duo facit. quia primo vocat eum. Secūdo cauſam vocatiōis aſſignat ibi. Demas ⁊c. Dicit ergo. Quia in breui ſuꝫ receſſurus de mūdo: feſtina ⁊c. ⁊ hoc vt inuicē conſolarent̉ et vt iuuarent eum in predicatiōe euangelij: pro quo erat ſollicitus in vinculis exiſtens: Prouerb̓. 18. Frater qui adiuuat̉ a fratre quaſi ciuitas firma. Cauſa vocatiōis eſt. quia ſocietate debita erat de ſtitutus. Et primo a quodā qui propter ſuam culpā re ceſſerat. Secūdo quia quoſdā miſerat ad predicanduꝫ. Dicit ergo. Demas em̄ ⁊c. i. propoſuit amorē huiꝰ ſecū li amori meo. 1ᵉ. Ioh. 2º. Si quis diligit mūdum nō eſt charitas patris in eo ⁊c. ¶ Creſcens quidā diſcipulus abijt in galatiā miſſus ab apoſtolo. Tytus etiaꝫ miſſus ab eo abijt in dalmaciā. vbi finaliter dicit̉ fuiſſe epiſco pus. Iob. 38º. Nunquid mittes fulgura ⁊ ibūt? ¶ Lu cas ⁊c. hunc retinuit in predicatiōe euangelij in qua fu it gratioſus. 2ᵉ. corinth. 8. Cuius laus eſt in euangelio per omnes eccleſias. ¶ Deinde cū dicit. Marcū ⁊c. aſſi gnat ei ſociū ⁊c. Et circa hoc duo facit. quia primo aſſi gnat ei ſocium. Secūdo huius rationē. hic marcus alio nomine dicit̉ iohannes ⁊ cōſobrinus barnabe. Act. 15. dicit̉ ꝙ barnabas volebat aſſumere marcū: ſed paulus nolebat. Et ꝓpter hoc diſſenſio facta eſt inter eos ita vt diſcederet ab eis. Col̓. vlti. Marcus cōſobrinus barna be. Ratio eſt: quia eſt multipliciter vtilis ⁊c. Tyticum ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Pennulaꝫ ⁊c. Dicit quid portet Carpus eſt ſanctus quidā. Pennula ſcd̓m hieronymū erat volumen legis quod habebāt in carta per modū ro tuli. ⁊ hoc vocat pennulā. vel pennula dicitur veſtis ali qua. Sed ſcd̓m criſoſtomū erat veſtis cōmunis. Et quia apoſtolus rome erat pauper nō accipiens ab alijs. ideo voluit vt veſtis ſibi portaretur. Haymo dicit ꝙ erat ſpe cialis veſtis in ſignū nobilitatis. vnde Actuū. 22. Pau lus dixit ſe ciuem romanū. Pater em̄ pauli ſeruierat ro manis in tharſo cilicie: ⁊ ex hoc factus fuit ciuis roma nus. ⁊ pēnula erat veſtis in ſignū conſulis. Et forte pa ter ſuus erat ibi cōſul. vel pēnula dicit̉ mantica vbi erāt libri quod videt̉ quia ſequit̉. Et libros. Sed quid apo ſtolo de libris pleno ſpirituſancto? Item inſtabat ſua re ſolutio. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ propter duo. Pri mo vt in legēdo haberet ſolaciū.1. Macha. 12. Haben tes ſolatio ſanctos libros qui ſunt in manibꝰ noſtris ⁊c. In libris em̄ eſt remediū contra tribulatiōes. Vel dicit hoc ne perderent̉: ſed remanerent fidelibus. Item quā tomagis appropinquabat morti tātomagis inſtabat ſer uitio ſcripturarū ſicut de ambroſio dicit ꝙ vſqꝫ ad vlti mā egritudinē non ceſſauit ſcribere. Vnde ſcribens illū pſalmū. Magnus dominꝰ ⁊ laudabilis nimis ⁊c. mor tuus eſt. Membrane ſūt carte nō ſcripte vel cedule vbi ſcripſerat epiſtolas vel predicatiōes ſuas. ¶ Deinde cū dicit. Alexander ⁊c. oſtendit que apud ip̄m fuerunt ⁊ q̄ apud ip̄m ſunt. Et primo ex parte hominū. Secundo ex parte dei ibi. Dominꝰ autem mihi aſtitit ⁊c. Iterū pri ma in duas. Quia primo ſignificat ei de quodam qui ei aduerſabat̉. Secūdo de negligētia eoꝝ qui eum non iu uabant. ibi. In prima mea ⁊c. Item primo premittit cul pam inique impugnantis. Secūdo oſtendit penā eius futurā ibi. Reddet ei ⁊c. Tertio oſtendit quomō ſit etiā ſcd̓m eccleſiā puniēdus ibi. Quē ⁊ tu ⁊c̄. Uidet̉ ꝙ hic

Explanatio ſancti Thome
Alexāder fuit artifex eris vel cuſtos erarij. ⁊ erat de his qui dixerūt legalia eſſe de neceſſitate ſalutis ſeruanda. 1ᵉ. tymoth. 1º. Circa fidem naufragauerūt ex quibus eſt hymeneus ⁊ alexander ⁊c. Et dicūt quidā ꝙ iſte eſt de qͦ dicit̉. Actuū. 19. ꝙ concitauit ſeditionē in apoſtolū: ſed nomē diſſonat quia ille demetrius hic alexāder et locꝰ. quia illud epheſi iſtud rome fuit. Et ſubiūgit multa ⁊c. Et nota ꝙ nō dicit fecit: ſed ꝙ oſtēdit. quia impij aduer ſus iuſtos animū oſtendere poſſunt ſed nō ſemper explēt Ierem̄. 1º. ⁊ 15. Bellabūt aduerſuꝫ te ⁊ nō preualebūt: quia ego tecū ſum ⁊c. Iob. 5. Qui diſſipat cogitattiōes malignoꝝ ne poſſint adimplere manus eoꝝ quod cepe rant. Qui apprehendit ſapiētes in aſtutia eorū et conſi lium prauorū diſſipat. ¶ Deinde cū dicit. Reddet ei do minꝰ ⁊c. ponit penā eius futurā. Sed nota ꝙ non ponit verbuꝫ optatiuū reddat: ſed dicit reddet. quia ſignificat penam eſſe paratā a deo. quod preuidebat apoſtolus ex eius pertinacia. p̄s. Quia tu reddes vnicuiqꝫ iuxta ope ra eius. Tamen cū hoc ꝙ reſeruat̉ ei pena in futuruꝫ ec cleſia debet etiā eum punire excōmunicando. Vnde ſub iungit. Quem ⁊ tu deuita. ſcꝫ tanꝙͣ hereticū. Tyt. 3º. Hereticū hominē poſt vnā ⁊ ſecundā correctionē deuita ⁊c. Cuiꝰ etiam dicti reddit rationē dicens: Ualde enim ⁊c. Actuū. 7º. Vos ſemper ſpiritui ſancto reſiſtitis ⁊c̄. ¶ In prima mea. ponit negligentiā non iuuantiū eū. et primo reprehendit eorū culpam. Secūdo petit eis veni am ibi. Nō illis imputet̉. Dicit ergo. In prima mea ⁊cͣ. Glo. dicit ꝙ apoſtolus ſepe contra alexandrū praue do centē pugnauit ⁊ in perſona nullus ei affuit. ſed hic nō videt̉ eſſe ſenſus eius: quia iſte alexander nō erat tantus ꝙ apoſtolus indigeret alijs ad diſputandū cum eo: ſed dicendū eſt ꝙ ſicut dicit̉ Actuū. 25º. Paulus appellās miſſus eſt romā. ⁊ ideo oportuit ꝙ preſentaret̉ ceſari vt diſcuteret̉ miſſionis ſue cauſa. ⁊ iudei venerūt contra eū. Et hoc apoſtolus appellat ſuā primam defenſionē. In qua diſcipuli defuerūt ei: timentes ne a crudeli nerone punirent̉. Eccl̓. 51º. Reſpiciēs eram ad adiutoriū homi nū ⁊ non erat ⁊c. Eſaie. 63. Torcular calcaui ſolus ⁊ de gentibus non eſt vir mecum ⁊c. Sed poſſet dici ꝙ hoc fuit: quia a principio nullus ſciuit. Sed hoc eſt falſum. immo ex quadā puſillanimitate receſſerūt. p̄s. Elonga ſti a me amicū ⁊ proximū meum ⁊ notos meos a miſeria ⁊c. Iob. 6º. Fratres mei preterierūt me ⁊c. ſed quia fece rūt ex infirmitate orat pro eis ⁊ nō excōmunicat. Luce. 6. Orate pro calūniantibus vos. ¶ Deinde cum dicit. Dominus autē ⁊c. oſtendit quid agit̉ circa eum ex parte dei. cuius auxiliū primo ponit. Secūdo huius effectum ibi. Et audiāt ⁊c. Dicit ergo. Omnes me dereliquerūt ſed vbi deeſt homo offert ſe deus. p̄s. Quoniā pater me us ⁊ mater mea dereliquerūt me. dominꝰ auteꝫ ſuſcepit me ⁊c. Unde dicit. Dominꝰ mihi aſtitit. ſcꝫ ad adiuuā dum me. Iere. 20. Dominus mecū eſt tanꝙͣ bellator for tis ⁊c. p̄s. Prouidebā dominū in cōſpectu meo ſemper quoniā a dextris eſt mihi ne cōmouear. Et quomō? for titudinē animi dando: vt nō ſtupeſcerem coram ceſare. Ezech.3º. Manus dn̄i erat mecū me cōfortans. Et hoc vt per me ⁊c. quod implei quādo ad plures diffundit̉ ⁊ quādo quod ore dicit̉: opere implet̉. Actuū. 9. Uas ele ctionis ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Et audiant ⁊c. ponit̉ effe ctus auxilij diuini. Et primo quantū ad preterita. Secū do quantū ad futura. Tertio agit gratias. Sed duplex eſt beneficiū circa preterita. ſcꝫ liberatiōis a culpa ⁊ a pe na. Dicit ergo. Dominꝰ mihi aſtitit ⁊ ideo in illa voca tione liberatus fui. quia non fui condemnatus a ceſare: ſed permiſſum eſt mihi ꝙ irem quo vellē. Et ideo dicit. Et audiant ⁊c. vt ſcꝫ alij ſecū confortent̉ ad venienduꝫ.
p̄s. Annūciate inter gentes gloriā eius ⁊c. Et vt iudeo rum inſultatio deprimeret̉. Et ſubdit. Liberatus ſuꝫ de ore leonis. id eſt de crudelitate neronis. Prouerb̓. 19. Sicut fremitus leonū ita ira regis. Prouerb̓. 28. L eo rugiens ⁊ vrſus eſuriens princeps impius ſuper popu lum pauperē. Secūdo liberatus fuit a culpa. Vnde di cit. Liberauit me dominꝰ ab omni opere malo. Aliqui vero liberant̉ a pena incidentes in culpā negatiōis a fi de. p̄s. Eripuit me de inimicis meis fortiſſimis ⁊c. Et hoc per deū. Sapien̄. 8. Non poſſum eſſe cōtinens niſi deus det ⁊c. ¶ In futuro ſaluum faciet ⁊c. Eſaie. 45º. Iſrael ſaluatus eſt in domīo ſalute eterna. Et dicit. In regnū celeſte. Luce. 22. Ego diſpono vobis ſicut diſpo ſuit mihi pater meus regnū. Math. 5º. Merces veſtra copioſa eſt in celis. Et ideo agit gratias dicens: Cui eſt gloria. 1ᵉ. tymoth. 1º. Regi ſeculoꝝ. ¶ Deinde cum di cit. Salutate ⁊c. iniūgit ei aliorū ſalutationē. Secūdo eum ſalutat ex parte alioruꝫ. Tertio ex parte ſua. Item circa primū primo iniūgit aliorum ſalutationē. Secūdo determinat tempus veniēdi. Dicit ergo. Saluta priſcā ſcꝫ que eſt mulier ⁊ aquilā virum priſce quos premittit quia forte deuotiores. Item oneſiphori domū. Sed qua re nō eum ſed domū? quia forte mortuus erat ⁊ ideo ſa lutat familiā. Uel forte: quia erat cū eo romē. Determi nans tempus: primo oſtendit neceſſitatē. Secūdo proſe quit̉ propoſitū. Neceſſitas eſt ꝓpter alios remanētes in alijs ⁊ alijs locis. Item ꝓpter turbationē maris. ¶ De inde ponit perſonas ſalutantes ⁊ patet. Et modo cōſue to ne corrumpat̉ epiſtola ſcribit manu ſua. Gratia autē vobiſcum. Amen. ¶ Explicit deuotiſſima poſtilla ſanctiſſimi doctoris tho me de aquino ordinis fratrum predicatoꝝ ſuper ſecūda epiſtola beatiſſimi apoſtoli Pauli ad tymotheū. ¶ Incipit pulcherrima expoſitio eiuſdem angelici doctoris beati Thome de aquino: ordinis fratrum predicatoꝝ ſuper epiſtola eiuſdem glorioſi doctoris gentium apoſto li Pauli ad Tytum. Prologus. ſciret 2 pater famllias ⁊c. Luce 12. Per patrēfamilias ſignificat̉ platuſ eccleſie ꝓpt̓ tria que dꝫ exhibe re.ſ. generationē ad fidē eruditionē ad ſalutē. cu ſtodiam ad ſecuritatem. Primū quidem quia ſi cut eſt vita corꝑalis per aīam: ita ſpiritualis per ſtut autē meus ex fide viuit. Et ſicut ad vitā carnalē ge fidem. Abachuc. 2. Iu nerat̉ quis per emiſſionē ſeminis corporalis: ita ad vitā ſpiritualē per infuſionē ſeminis ſpiritualis: quod eſt ver bum dei. Math. 13. ⁊. 1ͤ. corint. 4. Per euangeliū ego vos genui. Item per eruditionē. Eccl̓. 7. Filij tibi ſunt erudi illos. Eſaie. 48ꝰ. Ego dominus deus tuus do cens te vtilia. Item protectionem ad tutelam. Deutro. 32. Circumduxit eum ⁊ docuit ⁊c. ¶ Cuilibet enim pre lato committit̉ cura ſubditorum. 3. Regū. 20. Cuſtodi

in epiſtolam ad Titum I
virū hunc qui ſi lapſus fuerit: erit anima tua pro anima eius ⁊c. Et hebreo. 13. Ipſi peruigilāt quaſi rationē red dituri pro animabus veſtris. Sed ad hanc generationē requirit̉ ſcientia. Oſee. 4. Quia tu ſcientiā repuliſti ⁊ ego repellaꝫ te ne ſacerdotio fungaris mihi ⁊c. Et ideo dicit. Si ſciret. Requirit̉ enim ꝙ ſciat. Item ad erudi tionē requirit̉ ꝙ ſit ſollicitus. Ro. 12. Qui preeſt in ſol licitudine. Luce. 2. Paſtores erāt in regione eadē vigi lantes ⁊ cuſtodiētes vigilias noctis ſupra gregem ſuū. Ad cuſtodiā vero fortitudo requirit̉ ad protegendū. 1. Macha.3. de iuda machabeo. Induit ſe loricā ſicut gi gas ⁊ ſuccinxit ſe arma bellica ſua in prelijs ⁊ ꝓtegebat caſtra gladio ſuo ⁊c. Et ideo dicit̉ Et nō ſineret ⁊c. id eſt eccleſiā. jᵉ. tymoth. 3. Vt ſcias quomō oporteat te ꝯuer ſari in domo dei que eſt eccleſia dei ⁊c. Hec domus eſt dei ſicut dn̄i. ⁊ prelati ſicut famuli. Heb. 3. Moyſes qui dem erat fidelis in tota domo illius tanꝙͣ famulus ⁊c. xp̄us vero tanꝙͣ filius in domo ſua. Hec perfodit a fure. id eſt heretico. Abdie. ca. vnico. Si fures introiſſent ad te. ſi latrones per noctē quomō conticuiſſes? Qui dicit̉ fur? qui occulte venit ⁊ gradit̉ in tenebris. Vnde fur a furuo dicit̉: quod eſt obſcurus. Sic iſti per obſcura do gmata. Prouer. 9. Aque furtiue dulciores ſūt ⁊ panis abſconditus ſuauior ⁊c. Item ex peruerſa intentiōe: qꝛ intendūt occidere. Ioh. 10. Fur non venit niſi vt furet̉ ⁊ mac̓tet ⁊ perdat. Item ex modo intrādi quia nō per ho ſtiū. 1ᵉ. Ioh. 4º. Et oīs ſpiritus qui ſoluit ieſum ex deo nō eſt. ⁊ hic eſt antixp̄us ⁊c. Sic ergo ex premiſſis trahi tur cōuenienter intētio huius epiſtole. in qua apl̓us in ſtruit tytū quomō regat eccleſiā. vt patet in argumēto. Capitulum primū. Aulus ſeruus dei: apoſtolus au tem ieſu xp̄i ſcd̓m fidem electoꝝ dei: ⁊ agnitionem veritatis que ſcd̓m pietatem eſt in ſpem vite eterne: quam promiſit qui non mentitur de us ante temꝑa ſecularia. Manifeſtauit au tem temporibus ſuis verbum ſuū in predi catione. que credita eſt mihi ſcd̓m preceptū ſaluatoris noſtri dei. Tyto dilecto filio ẜm communē fidem: gratia ⁊ pax a deo patre ⁊ xp̄o ieſu ſaluatore noſtro. Hec epiſtola diuidit̉ in ſalutationē ⁊ epiſtolarē narratio nē ibi. Huius rei ⁊c. In prima primo ponit̉ perſona ſalu tans que notificat̉ tripliciter. ſcꝫ ex noīe cū dicit. Pau lus. qd̓ ſignificat humilitatē. 1ᵉ. coꝝ. 15. Ego ſum mini mus apoſtoloꝝ ⁊c. Item ex cōditione cū dicit. Seruus p̄s. Dn̄e ego ſeruus tuus. Contra. Ioh. 14. Iam nō di cam vos ſeruos ⁊c. Reſpondeo: ſancti quādoqꝫ dicūtur ſerui: quādoqꝫ nō: ſed filij. Duplex em̄ eſt ſeruitꝰ. Vna eſt ex timore que nō cōpetit filiatiōi dei. ſed condiuidit̉ cōtra eam. Ro. 8. Non accepiſtis ſpiritū ſeruitutis iteꝝ in timore ⁊c. Alia ex amore que conſequit̉ filiationē dei Et ratio hꝰ diſtinctiōis eſt. qꝛ liber eſt cauſa ſui qui ope ratur quod vult. ſeruus vero eſt qui eſt cauſa alterius. Sed triplex eſt cauſa que eſt principiū operis. ſcꝫ finalis formalis ⁊ efficiens. Si ergo ꝓpter cauſaꝫ finalē ſic om nes ſancti ſunt ſerui dei: quia oīa per deū faciūt. jᵉ. coꝝ. I0. Siue manducatis ſiue bibitis vel aliud quid facitis oīa in gloriā dei facite. Et hoc eſt ex amore a qͦ ꝓcedit ꝙ oīa oꝑemur ꝓpter deū. Si vero ꝓpter cām mouentē q̄ eſt extrīſeca ⁊ ꝯpellit ſic eſt ſeruitus timoris. ⁊ eſt malorū. Si ꝓpter cām formalē ſic eſt habitus inclinās. Et ſic quidā ſunt ſerui peccati. quidā ſerui iuſticie: quia ſcd̓m habitū inclinant ad malū vel ad bonū. Item ex auctori tate cū dicit. Apoſtolus. Luce. 6. Elegit ſcꝫ ſuper om nes fideles duodecim ex ip̄is quos etiā apoſtolos nomi nauit. Ephe. 4º. Primū quidē apoſtolos. Et deſcribit̉ primo ab actore cū dicit. Ieſu xp̄i. quia ab ip̄o eſt electꝰ Gal̓. 1. Non ab hominibꝰ neqꝫ per hominē: ſed per ieſū xp̄m ⁊c. Item quia ſolū xp̄m annūciabat. 2ᵉ. corinth. 4. Non enim noſmetip̄os predicamus: ſed ieſum xp̄m do minū noſtrū. nos autē ſeruosⁱ veſtros per ieſum ⁊c̄. Iteꝫ legatus xp̄i cuius auctoritate vtebat̉. 2ᵉ. corint. 5. Pro xp̄o ergo legatione fungimur. Epheẜ. 6. Legatiōe fun gor in cathena. 2ᵉ. corinth. 2ꝰ. Si quid donaui propter vos in perſona xp̄i ⁊c. Item ſecūdo ex ydoneitate. Naꝫ apoſtolus eſt annūciator. Math. vltiᵇ. Docete omnes gentes ⁊c. Doctor aūt debet habere fundamentū doctri ne ⁊ doctrine perfectionē. Primū pertinet ad quēlibet. Secūdum vero pertinet ad predicatores ⁊ ad doctores Et ſicut in alijs ſciētijs ſunt principia ſic in hac ſunt ar ticuli fidei qui innoteſcūt cuilibet fideli ſcd̓m lumen in fuſū. ⁊ articuli ſunt fundamenta fidei que ſunt ſubſtātia rerū ſperandarū ⁊c. Hebreo. 11º. Et ideo dicit. Scd̓m fi dem electoꝝ dei. Item requirit̉ perfectio doctrine. Un de dicit. Et agnitionē veritatis. Duplex autē habet̉ co gnitio veritatis. ſcꝫ perfecta in patria. ſcꝫ quādo videbi mus facie ad facieꝫ. ⁊ imperfecta per fidem quā habent ſancti. Iohā. 8º. Lognoſcētis veritatē ⁊ veritas libera bit vos. Sed cuius veritatis? In agnitiōe eius que eſt ſcd̓m pieratē. Religio em̄ ⁊ pietas ſcd̓m tulliū ſunt par tes iuſticie ⁊ differunt. quia religio eſt cultus dei. Sed quia deus nō ſolum eſt creator: ſed etiā ⁊ pater ideo non ſolū debemus ei cultū vt creatori ſed amorē ⁊ cultum ſi cut patri. Et ideo pietas quandoqꝫ pro cultu dei ſumit̉. Iob. 28. Ecce pietas ip̄a eſt ſapientia ſcd̓m aliam tranſ lationē vbi noſtra ſic ſe habet. Ecce timor dn̄i ipſa eſt ſa piētia ⁊c. ¶ Tertio deſcribit̉ ex fine. ⁊ primo ponit ip̄m finem. Secūdo eius dignitatē ibi. Quā promiſit ⁊c. Fi nis autē eſt ſpes vite eterne. quia ⁊ ſi moyſes poſſit dici apoſtolus quia a dn̄o miſſus. Exod̓. 4º. ſed tamen non in ſpem vite eterne. ſed terre euei ⁊ amorrei. ſed paulus eſt apoſtolꝰ in ſpem vite eterne. Ioh. 6. Hec eſt volun tas patris mei qui miſit me. vt om̄is qui videt filiū ⁊ cre dit in eum habeat vitā eternam. 1ᵉ. petri. 1º. Regenera uit nos in ſpem viuā ⁊c. Rom̄. 5. Gloriamur in ſpe glo rie filiorū dei. Promiſſio autē hec eſt firma dupliciter. Primo ex parte promittētis. Vnde dicit. Qui nō men titur. Deus em̄ veritas eſt cuius contrariū eſt mendaciū Numeri. 23º. Non eſt deus quaſi homo vt mentiat̉ ⁊cͣ. Secūdo ex diuino ꝓpoſito dandi. Vnde dicit. Ante tē pora ſecularia Seculū ſcd̓m philoſophū eſt menſura du rationis vniuſcuiuſqꝫ rei. Tempora ergo ſecularia ſunt tempora diſtincta ſcd̓m diuerſas ſucceſſiones reꝝ Qua ſi dicat. Anteꝙͣ tempus ſucceſſiuū inciperet eſſe. Et qꝛ incepit hoc tempus cum mūdo: ideo fuit ante principiū mūdi. Alia littera habet eterna. id eſt antiqua. Sic em̄ aliquādo accipit̉ eternū. id eſt antiquū. Vel eterna non ſcd̓m veritatē ſed ſcd̓m ymaginationē. Et ante iſta pro miſit hoc: quia hec ſunt ſucceſſiua. Sed promittere eſt verbo nūciare ſuam voluntatem de dando. Et deus ab eterno protulit verbū ſuū in quo erat vt ſancti haberent vitā eternā. Ephe. 1. Elegit nos ante mūdi ꝯſtitutionē. ¶ Confirmat̉ aūt hec ſpes ex manifeſtatiōe ꝓmiſſionis. Unde dicit. Manifeſtauit aūt ſuis tꝑibus ⁊c̄. Et deſcri bit̉ hec manifeſtatio tripliciter. Prīo ex tꝑe vnde mani feſtauit qn̄ verbum ſuū incarnari conſtituit. Vnde dicit

Explanatio ſancti Thome
Temporibus ſuis. id eſt tempore cōgruo quo homo eſ ſet cōuictus de ſuperbia per quā peccauerat. Et ſic prīo medicus cōuincit egrotū vt eū cōgruentius ſanet. Ho mo em̄ ſuperbiebat de ſciētia: ſed cōuictus eſt de ignorā tia ante tempus legis vbi peccauit in ydolatria ⁊ vitijs contra naturā. Item de virtutibus ⁊ de his cōuictus eſt tempore legis. Gal̓. 4. At vbi venit plenitudo temꝑis miſit deus filiū ſuū ⁊c̄. Item ſecūdo ex modo: qꝛ per pu blicā predicationē. Marci vlti. Euntes in mundū vni uerſum predicate euangeliū omni creature ⁊c. Unde di cit. In predicatiōe. 1ͤ. corint. 9. Diſpenſatio credita eſt mihi. Item tertio ex actore. Vnde dicit. Secundū prece ptū ⁊c̄. Math. 1. Ipſe em̄ ſaluū faciet populū ſuū a pec catis eoꝝ. Actu. 9º. Vas electiōis eſt mihi iſte vt portet nomen meū ⁊c. ¶ Perſona ſalutata ponit̉ cū dicit. Ty ro quē deſcribit tripliciter. Primo ex noīe. Secūdo ex dilectiōe. Tertio ex filiatōe. Filius ergo eſt per dilectio nē ⁊ fidem que debet eſſe cōmunis vt idip̄m dicant om nes. Et ideo dicit. Cōmunē que etiā dicit̉ catholica. id eſt vniuerſalis. Vnde dicit̉ Epheẜ. 4. Una fides vnus dn̄s ⁊c. ¶ Bona vero optata ſunt gratia ⁊ pax. hec ſepe coniūgit quia oīm ſpiritualiū donoꝝ principiū eſt gratia ⁊ pax finis. p̄s. Qui poſuit fines tuos pace ⁊c. a deo ⁊c. Lectio ſecunda. Uius rei gratia reliqui te crete vt h ea que deſunt corrigas. ⁊ cōſtituas per ciuitates p̄ſbyteros ſicut ⁊ ego diſpoſui ſi qͥs ſine crimine eſt vnius vxoris vir: filios habēs fideles: non in accuſatione luxurie: aut non ſubditos. Oportet em̄ epi ſcopū ſine crimīe eſſe ſicut dei diſpenſatorē non ſuperbum. non iracundū. non vinolen tum. non percuſſorem. non turpis lucri cu pidum: ſed hoſpitalē. benignū. ſobrium. iu ſtum. ſanctum. continentē. Accedit ad narrationē. Et ſicut dictū eſt intendit muni re eccleſiā contra hereticos. Et primo monet tytū ꝙ ali os inſtruat ad reſiſtendū hereticis. Secūdo docet quo modo ip̄e eis reſiſtat ibi. Tu autē loquere ⁊c. capit. 2º. Item primo monet vt inſtituat epiſcopos qui hereticis reſiſtāt. Secūdo oſtendit neceſſitatē huius cōmiſſionis ibi. Sunt em̄ multi ⁊c. Item primo ponit cōmiſſionē ty to factā de inſtituēdo epiſcopo. Secūdo oſtendit quales debēt eſſe epiſcopi ibi. Si quis ſine crimine ⁊c̄. Tertio manifeſtat que dixit ibi. Oportet em̄ ⁊c. quia ergo apo ſtolus habuit vniuerſalē commiſſionē eccleſie gentiū ⁊ non poterat ſolus per ſe om̄ia exequi Ideo dicit. Huius rei gratia reliqui te in creta ſcꝫ inſula vt loco apoſtoli ec cleſie cretenſi officiū paſtorale gerat. Prouerb̓. 18. Fra ter qui iuuat̉ a fratre quaſi ciuitas firma ⁊c̄. Sed ꝙ di cit. Vt corrigas ⁊c. videtur ꝙ deberet dicere ſuppleas. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ glo. ſic ſupplet vt om̄ia que ſunt in malis corrigas ⁊ que deſunt in bonis addas. 1ᵉ. theẜ. 3º. Impleamus ea que deſunt fidei veſtre. Uel di cendū eſt ꝙ eſt quoddā peccatū omiſſionis: ⁊ quoddam tranſgreſſionis. ⁊ vtrūqꝫ indiget correctiōe. In ſanctis autē ⁊ perfectis ſicut tytus fuit: nō abundauerūt tranſ greſſiones. Et ideo nō dicit tranſgreſſiōes corrigas: ſed que deſunt. id eſt omiſſiones. Vt cōſtituas preſbyteros id eſt epiſcopos. Vnde inferius dicit. Oportet epiſcopū ⁊c. Et vtit̉ indifferenter nomīe epiſcopoꝝ ⁊ preſbytero rū. Unde ſumpſit occaſionē hereticus qui ambiuit epi ſcoꝑatū quē quia nō poterat adipiſci diuiſit ſe ab alijs:
⁊ multa falſa docuit. Inter que dixit ꝙ epiſcopi in nul lo differūt a ſacerdotibus qd̓ eſt contra dyoniſiū in libro de eccleſiaſtica hierarchia. Vtit̉ ergo apoſtolus eodē no mine in vtroqꝫ per idemptitatē rei: quia preſbyter dicit̉ ſenior. ¶ Item quia pertinet ad ſuperiores epiſcopū cō ſtituere licet eū canonici eligant. Et dicit cōſtituas non in villis ſed per ciuitates Sicut em̄ in republica reges ſunt tantū in ciuitatibus: ſic in ſpirituali regimīe epiſco pi. 1ᵉ. petri. 2º. Regale ſacerdotiū. ¶ Item debēt ſenio res eſſe. Eccl̓. 10. Ue tibi terra cuiꝰ rex eſt puer ⁊c. Iteꝫ ſenes nō ſolū etate ſed ⁊ moribus Nume. 11. Congrega mihi ſeptuaginta viros de ſenioribꝰ iſrael quos tu noſti ꝙ ſenes ſint populi ac magiſtri ⁊c. ¶ Item ſcd̓m formā eccleſie. Vnde dicit. Sicut ego diſpoſui tibi. Prouer. 3º. Fili mi ne effluāt hec ab oculis tuis ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Si quis ſine crimine ⁊c. deſcribit eos tripliciter. ſcꝫ quantū ad ſeip̄os. quantū ex parte vxoris: ⁊ ex parte filioꝝ. De primo dicit̉. Sine crimine. Sed qͥs talis erit 1ᵉ. Iohā. 1º. Si dixerimus: quia peccatū non habemus ip̄i nos ſeducimus. Dicendū eſt ꝙ aliud eſt crimē aliud eſt peccatū Peccatū dicit̉ quodcūqꝫ ſiue magnū ſiue par uū ſiue occultū. Crimen autē magnū ⁊ infame. p̄s. Dn̄e quis habitabit in tabernaculo tuo? ⁊c. Et poſt ea ſubdit Qui ingredit̉ ſine macula ⁊cͣ. Non ꝙ qͥ mortaliter pec cat poſt baptiſmū non poſſit eligi ſed ꝙ nō ſit infamis. ¶ Quo ad ſecundū dicit. Vnius vxoris virū quod oriē tales ſic exponūt. id eſt ꝙ nō habeat ſimul duas vxores ſicut quorūdam eſt cōſuetudo. Sed ſcd̓m hoc non eſſet neceſſariū ꝙ apoſtolus hoc diceret: quia ſcd̓m leges ro manas quibus apl̓s ſcribebat etiā ante fidem nō licebat ſimul habere plures vxores. Item. 1º. tymoth. 5. Dicit de vidua que fuit vnius viri vxor: ⁊ tamen nunꝙͣ licuit ꝙ vna plures viros ſimul poſſet habere. Et hoc modo vult iſtud etiā de vidua. ſcilicet ꝙ nō habuerit niſi vnū virū. Sed hieronymus dicit oportere ꝙ vnā tantū vxo rem poſt baptiſmū habuerit ⁊ ꝙ nō eſt vis ſi ante bapti ſmū alias habuiſſet. Sed auguſti. ⁊ ambro. dicūt ꝙ per baptiſmū delent̉ omnia crimina ſed ꝙ per baptiſmū ma trimoniū non delet̉. ergo ſcd̓m hos dicendū eſt ⁊ rectius ꝙ vnā tantū et non plures: licet habuiſſe ante vel poſt. Scd̓m quoſdā autē ratio huius eſt: quia ſignū eſſet incō tinentie ſi plures habuiſſet. Sed hoc nō eſt veꝝ: quia ni hil repugnaret ſi plures habuiſſet meretrices: que ſunt magis incōtinentes. Sed eſt alia ratio altior ſignificato ſcꝫ quia ip̄e eſt diſpenſator ſacramentoꝝ. ⁊ ideo nullus defectus ſacramentoꝝ debet eſſe in eo. ſed ſacramentuꝫ matrimonij eſt fignificatiuū cōiunctiōis xp̄i ⁊ eccleſie. er go vt ſignū reſpondeat ſignato ſicut xp̄s eſt vnus ⁊ eccle ſia vna ſic ⁊ hic quidē deficeret ſi ep̄us plures vxores ha buiſſet. In veteri autē lege patriarche ſignificabāt con iunctionē hanc nō vt coniūctaꝫ xp̄o ſed coniūgendā: ſed eccleſia erat futura ex multis Et ideo tūc nō vna ſed plu res habebant. Et ideo multitudo vxoꝝ ip̄oꝝ hoc ſignifi cabat. ¶ Quantū autē ad tertiū ſcꝫ ex parte filioꝝ ſubiū git dicēs: Filios habens fideles nō in accuſatione ⁊c. Epūs em̄ ꝯſtituit̉ vt ſuperintendat ⁊ qui ꝯſtituit̉ ad ali quid debet eſſe exercitatus in illo. al̓s nō prudēter inſti luerēt̉. Preſumit aūt eſſe bene exercitatꝰ: ſi bene alios rexit. Epiſcopus autē conſtituit̉ ad tria. Primo vt fidē doceat. Mat. vlti. Docete om̄es gentes ⁊c. Et ideo di cit. Fideles. Secūdo requirit̉ ꝙ populū inſtruat ad vir tutes. Eccl̓. 7. Filij tibi ſunt erudi illos. Peccata autē laſciuie magis abſtrahūt a virtute. Eccl̓. 20º. Laſciuus ⁊ imprudens nō ſeruabūt tempus. Et ideo dicit. Nō in accuſatiōe luxurie. 1. Regū. 3. Hely condemnat̉ quia fi lios de hoc non correxit. Tertio oportet ꝙ pertinaces

in epiſtolam ad Titum I.
corrigat. Vnde dicit. Aut non ſubditos. id eſt non obe dientes. Eccl̓. 30. Equus indomitus euadit durus ⁊ fi lius remiſſus euadit preceps ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Oportet em̄ ⁊c. exponit qd̓ dixit. ⁊ primo ꝙ dixit. Sine crimine. Secūdo ſine quibus debet eſſe. ibi. Non ſuper bū ⁊c. Cauſa aūt primi eſt: quia debet diſpenſare diuina Eccl̓. 10º. Scd̓m iudicē populi ſic miniſtri eius ⁊cͣ. p̄s. Ambulās in via īmaculata hic mihi miniſtrabit. ¶ De inde cū dicit. Non ſuperbū ⁊c. oſtendit a quibus debet eſſe īmunis. ⁊ primo oſtendit a quibus criminibꝰ. Secū do quibus virtutibus luceat ibi. Hoſpitalē. Peccatoꝝ autē quedaꝫ ſunt carnalia quedā ſpiritualia. De primis nō facit mentionē: quia omnino debent mūdi eſſe ab eis Epheẜ. 5. Fornicatio autē ⁊ omnis īmunditia aut aua ricia: nec nominet in vobis ſicut decet ſanctos ⁊c. Sed tantū de ſpiritualibꝰ que ſunt quinqꝫ quoꝝ duo non ha bēt locū in prelatis. ſcꝫ inuidia qd̓ eſt peccatū paruuloꝝ Iob. 5. Paruulū occidit inuidia ⁊c. Prelatꝰ aūt eſt in ſummo. Item nec accidia quia om̄ia ei ad votū ſuccedūt ſed ſuperbia: quia eſt in ſummo. ⁊ ira ⁊ cupiditas occa ſione temporaliū quoꝝ eſt diſpenſator. Quantū ad pri mū dicit. Non ſuperbū. p̄s. Superbo oculo ⁊ inſatiabi li corde cū hoc non edebā ⁊c. Eccl̓. 32. Rectorē te poſue runt noli extolli ⁊c. Quantū ad ſecundū. Primo exclu dit iram cū dicit. Non iracundū. Secūdo incentiuū ire quod eſt vinū dicens: Non vinolentū. Prouer. 23. Cui ſuffuſio oculoꝝ: nōne his qui commorant̉ in vino? ⁊cͣ. Tertio ſequelā ire quod eſt percuſſio. Ideo dicit. Non percuſſorē. id eſt nō crudelē. Eſa. 50. Corpus meū dedi percutiētibus ⁊c. Uel nō percuſſorē. id eſt nō percutiē tem cōſcientias alioruꝫ prauis moribus. 1º. corinth. 8º. Et percutientes conſcientiam eorum infirmum. Quā tum ad tertiū dicit. Non turpis lucri ⁊c. 1ͤ. tymoth. 3º. Non turpe lucrū ſectantes. Sap. 15º. Sed eſtimauerūt luſum eſſe vitā noſtrā ⁊ cōuerſationē vite compoſitā ad lucrū ⁊ oportere vndecūqꝫ etiā ex malo acquirere. ¶ De inde ponit bona que debet habere. Et primo que perti nent ad conuerſationē vite. Secūdo que ad veritatē do ctrine ibi. Amplectentē ⁊c̄. Et patent omnia. Cectio tertia. Mplectentē eum qui ſcd̓m doctri nam eſt fidelem ſermoneꝫ: vt potēs ſit exhortari in doctrina ſana. ⁊ eos qui contradicūt arguere. Sunt enim multi etiam inobediētes. vaniloqui ⁊ ſeductores maxime qui de circūciſione ſunt: quos opor tet redargui: qui vniuerſas domos ſubuer tunt: docentes que non oportet turpis lu cri gratia. Dixit quidam ex illis proprius ip̄orum propheta. Cretenſes ſemper men daces. male beſtīe ventris pigri. Teſtimo niū hoc verum eſt. Supra docuit qualem oportet eſſe epiſcopū in vita: hic oſtendit qualē oportet eſſe in doctrina. Et primo oſten dit ꝙ ad ip̄m requirit̉ diligentia ſtudij. Scd̓o ponit ma teriā ſtudij. Tertio eius vtilitatē. Quantū ad primū di cit. Amplectentē ⁊c. Aliquid em̄ amplectens illud dili genter cōſtringit. ⁊ amplexus ex dilectione fit. Oportet em̄ euꝫ ſciētie inherere cū amplexū ⁊ firma adheſiōe ani mi ⁊ cordis dilectiōe Sap. 6. Preoccupat eos qui ſe cō cupiſcūt ⁊c. Prouerb̓. 4. Arripe illā ⁊ exaltabit te: glo riaberis ab ea cū eam fueris amplexatus ⁊c. ¶ Materia
ſtudij nō debent eſſe fabule nec temꝑalia ſed ſermo fide lis. id eſt verus. p̄s. Fidelis dn̄s ⁊cͣ. Vel ſermo fidelis. id eſt fidei in qua oportꝫ epiſcopū inſtrui. Sed aliqui ſtu dēt in eis dupliciter vt ſcꝫ addiſcāt ſolū ⁊ operent̉. Sed hoc nō ſufficit epiſcopo: ſed oportet vt ⁊ alios inſtruat. Et ideo dicit. Que ẜm doctrinā eſt. 1ͤ. tymoth. 4. dici tur. Nemo adoleſcentiā tuaꝫ cōtemnat ſed eſto exemplū fidelibus in verbo in ꝯuerſatiōe ⁊c. Vtilitas eſt facultas exequēdi officiū ſuū. Officiū autē prelati eſt ſicut paſto ris. Ioh. vltimo. Paſce oues meas. Paſtor vero duo habet facere. ſcꝫ paſcere gregē. 5ᵉ. Petri. 5º. Paſcite qui in vobis eſt gregem dei ⁊c. Item arcere lupuꝫ. Sic ⁊ epūs paſcere debet per doctrinā veram. Iere. 3º. Da bo vobis paſtores iuxta cor meū ⁊ paſcent vos ſcientia ⁊ doctrina ⁊c. Et ideo dicit. Vt ſit potēs ⁊c. Non dicit vt exhortet̉ ſed vt potens ſit exhortari. Qd̓ eſt quādo ha bet in promptu exhortatiōes quādo eſt neceſſe exequi. Qd̓ figurat̉ Exod̓. 25º. per vectes in circulis arche vt archa ſcꝫ poſſet portari. Luce vlti. Potēs in opere ⁊ ſer mone. Et dicit. Sana. id eſt abſqꝫ corruptiōe falſitatis. Infra. 2. Tu autē loquere que decēt ſanā doctrinā ⁊c. j. theẜ. 2ꝰ. Exhortatio noſtra nō fuit de errore neqꝫ de immūditia ⁊c. ¶ Item vt cuſtodiāt cōtra hereticos. Et ideo dicit. Et eos qui cōtradicūt arguere. id eſt cōuince re ⁊ hoc per ſtudiū ſacre ſcripture. 2º. tymoth. 3. Om̄is ſcriptura diuinitꝰ inſpirata vtilis eſt ad docendū ad ar guendū ⁊c̄. Iob. 6. Nec contradicā ſermonibus ſancti. Et hec duo ẜm philoſophū pertinēt ad opus ſapientis. ſcꝫ nō mentiri de quibus nouit quantū ad primū. ⁊ men tientē manifeſtare poſſe quantū ad ſecunduꝫ. ¶ Conſe quēter cū dicit. Sunt em̄ multi ⁊c. ponit neceſſitatē di ctoꝝ. Et primo ex parte falſoꝝ doctoꝝ. Secūdo ex parte maloꝝ auditoꝝ ibi. Dixit quidā ⁊c. Circa primū duo fa cit. quia primo deſcribit conditionē falſoꝝ doctoꝝ. Se cundo peruerſitatē ſtudij ipſoꝝ ibi. Qui vniuerſas ⁊c. Item primo oſtendit eoꝝ conditionē. Secūdo docet re mediū ꝯtra eos ibi Quos oportet ⁊c. Conditionē oſten dit quadrupliciter. Et primo ex numero cū dicit. Multi ⁊c. Eccl̓. 1º. Stultoꝝ infinitus eſt numerus. Secūdo ex vitio inobediētie quantū ad deū ⁊ ſuos ſuperiores Ro. 1º. Parentibus nō obedientes. 1. Regū. 15. Peccatuꝫ inobediētie ſicut ydolatria dicit̉ eſſe. Tertio ex vanilo quio ſcꝫ quo ad ſe. p̄s. Dn̄s ſcit cogitatōes hominū quo niā vane ſunt. Sap. 13. Uani ſunt hoīes in quibus non ſubeſt ſciētia dei ⁊c. ⁊ precipue vani ſunt heretici. ideo ſubiūgit dicens. Seductores. ſcꝫ quo ad inferiores. 2ᵉ. tymoth. 3. Mali homīes ⁊ ſeductores ⁊c. Quarto ex lo co cū dicit. Maxime qui de circūciſione qui cogebāt ho mines iudaizare. Phil̓. 3. Uidete canes: videte malos operarios: videte cōciſionē. ¶ Contra quos ponit reme diū. Non em̄ ſunt tolerandi: quia corrūperet populus ⁊ imputaret̉ paſtori. Ezech. 13. Non aſcendiſtis ex aduer ſo neqꝫ oppoſuiſtis murū ꝓ domo iſrael ⁊c. 2ͤ. tymoth. 4. Argue obſecra increpa in om̄i patiētia ⁊ doctrina ⁊c̄ Et ideo dicit. Oportet redarguere. ¶ Deinde cū dicit. Qui vniuerſas ⁊c. deſcribit hoꝝ ſtudiū. ⁊ primo deſcri bit̉ ex damno qd̓ inferūt. Secūdo ex falſo quod docent. Tertio ex lucro qd̓ concupiſcūt Damnū eſt quia ſubuer tūt ⁊c. Doctrina em̄ catholica publice ꝓponit̉ in eccle ſia ſed heretici latēter. ⁊ iō querūt latibula. Prouer. 9. Aqͣ furtiue dulciores ſūt ⁊ panis abſcōditꝰ ſuauior ⁊c. Et iō circūeunt per domos vt ſeducāt p̄cipue mulieres. 2. tymoth. 3º. Ex his ſunt qͥ penetrāt domos ⁊ captiuas ducūt mulierculas oneratas peccatis ⁊c. ¶ Docentes q̄ nō oportet. id eſt vana ⁊ inutilia. nec querūt lucrū ſpiri tuale ſed temporale. Et ideo addit. Turpis lucri gratia 1
Q

Explanatio ſancti Thome
ſcꝫ tꝑalis vel ꝓprie glorie Sap. 15. Sed eſtimauerunt luſuꝫ eſſe vitā noſtrā ⁊ conuerſationē vite compoſitā ad lucrū ⁊ oportere vndecūqꝫ etiā ex malo acquirere. ¶ De inde cū dicit. Dixit quidaꝫ ⁊c. deſeribit auditores: quia iſti erant cretenſes et ad hos refert hoc opus. Et primo oſtendit conditionē. Secūdo dat remediū. ibi. Quā ob cauſam ⁊c. Circa primū primo deſcribit conditionē per teſtimoniū. Secūdo cōfirmat. Dicit ergo. Tales ſūt do ctores: ſed ⁊ auditores ſūt ſimiliter ſeducibiles iuxta te ſtimoncū cuiuſdā poete eoꝝ. ſcꝫ epimenidis. Vbi nota ꝙ ꝓpheta aliquis dicit̉ qui a deo illuminat ẜm intelle ctū ad cognoſcendū aliqua ſupra cōmunem cognitionē Numeri. 12. Si quis fuerit inter vos ꝓpheta dn̄i in vi ſione apparebo ei vel per ſomniū loquar ad illū ⁊c̄. Itē qui exponit ꝓphetias eodem ſpiritu ⁊ eodē modo quo ſunt tradite. Item qui profert aliquid ꝓpheticū. Vnde poteſt ꝓferri aliqͥd ꝓpheticū ex quodaꝫ interiori inſtin ctu etiā preter ſuū intellectū. Ioh. 11. Cayphas cū eſſet pontifex ꝓphetauit ⁊c. Non em̄ ꝓphetauit ẜm ſuaꝫ in tentionē qui dicebat expedire eū mori ne ſeduceret po pulū. Nihilominus tamē fuit motus. ad dicendū per ſpi ritū. Et hic modus ꝓphetandi eſt apud illos qui accipi unt primū verbū aliquoꝝ pro omne qd̓ etiā fit a demoni bus. Et dicit. Proprius. quia ꝓprie deſcripſit eoꝝ con ditiōes. ¶ Deinde cū dicit. Cretenſes ⁊c. ꝓponit teſti moniū ⁊ notat eos de tribus. ſcꝫ de corruptionē rationa lis cū dicit. Semper mēdaces. p̄s. Perdes oēs qui lo quūtur mendaciū. Item de corruptiōe iraſcibilis cū di cit. Male beſtie. id eſt crudeles. Beſtie dicunt̉ quaſi va ſtie: quia crudeles ſunt. Prouerb̓. 28. Leo rugiēs ⁊ vr ſus eſuriēs. princeps impius ſuper populū pauperē ⁊cͣ. Et dicit male quia ẜm philoſophū in politicꝭ. hō qn̄ ẜm rationē operat̉ eſt optimū animaliū: ſed quādo declinat ad maliciā eſt peſſimuꝫ. qꝛ ſi declinat ꝓpter crudelitatē nulla beſtia ita ē crudelis. Unde dicit. ꝙ decies millies eſt peior malus homo ꝙͣ mala beſtia. Item de corruptio ne cōcupiſcibilis cū dicit. Ventres pigri. id eſt pigritiā habētes ex ventre. Erant em̄ guloſi ⁊ tales querūt quie. tem. Luce. 12º. Anima habes multa bona repoſita in annos plurimos. requieſce comede bibe epulare ¶ Con firmat aūt teſtimoniū cū dicit. Teſtimoniū ⁊c. Glo. per hec intelligimꝰ ꝙ doctor ſacre ſcripture accipit teſtimo niū veritatis vbicūqꝫ inuenerit. Vnde apl̓us in pluribꝰ locis recitat dicta gentiliū ſicut in. 1. ad corinth. 15. Cor rumpūt bonos mores colloquia mala ⁊c. Item Act. 17 In ip̄o viuimus mouemur ⁊ ſumus. Nec ꝓpter hoc ap probat̉ tota eoꝝ doctrina ſed eligit̉ bonū: qꝛ verū a quo cūqꝫ dicat̉ eſt a ſpirituſancto. ſed reſpuit malū. Unde di cit̉ Deutro. 21. in figura huius ꝙ ſi quis viderit puellā in numero captiuoꝝ debet precidere vngues ⁊ capillos id eſt ſuperfluitates. Lectio quarta. Uam ob cauſam increpa illos dure vt ſani ſint in fide: non intendentes iudaicis fabulis: ⁊ mandatis hoīm auerſantiū ſe a veritate. Omnia mūda mū dis. coinquinatis autem ⁊ infidelibus nihil eſt mundū: ſed inquinate ſunt eoꝝ ⁊ mens ⁊ cōſcientia. Conſitent̉. ſe noſſe deum. factis auteꝫ negant: cū ſint abominati ⁊ incredibi les. ⁊ ad omnę opus bonū reprobi. Poſita conditiōe cretenſis populi: hic ponit remediū. Et primo ponit remediū reprehēſionis. Scd̓o aſſignat
dictoꝝ rationē ibi. Omnia munda ⁊c. Circa primū tria facit. Quia primo hortat̉ tytuꝫ ad reprehendendū eos. Secūdo reprehenſionis finem oſtendit. ibi. Vt ſani ⁊c. Tertio docet debitū modū perueniendi ad finē ibi. Nō intendentes ⁊c. Dicit ergo. Cretenſes ſunt male beſtie quibus ſcꝫ debet̉ flagelluꝫ ⁊ caſtigatio. Et ideo increpa eos dure. Prouer. 6. Uia vite increpatio. p̄s. Incrępa feras arūdinis. Sed cōtra. 2º. tymoth. 4. In omni pa tientia ⁊c. Reſpodeo duplex eſt ratio exhortatiōis hu ius. Una ex parte eoꝝ qui reprehendunt̉. Cretēſes eniꝫ duri ⁊ pertinaces erāt. ⁊ ideo dure eos reprehēdi iubet non aūt epheſij quoꝝ archiepūs erat tymotheus. Alia ex parte reprehendentiū: quia ⁊ tytus fuit lenis ⁊ man ſuetus. ⁊ ideo inducit̉ quaſi ad contrariū: ſed tymotheꝰ erat rigidus. ⁊ ideo inducit̉ ad patientiā. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Vt ſani ⁊c. tangit finem reprehenſionis. Nam ho mo eſt ſanus in quo nō eſt corruptio. Et ſic ſanus eſt in fide qui in nullo habet eam corruptā. Hoꝝ autem fides vitiabat̉ per hereticos. 2ͤ. coꝝ. 11º. Timeo ne ſicut ſer pens euā ſeduxit aſtutia ſua: ita corrumpant̉ ſenſus ve ſtri ⁊ excidāt a ſimplicitate que eſt in xp̄o ieſu.i. tymoth 6º. Si quis aūt aliter docet ⁊ nō acquieſcit ſanis ſermo nibus dn̄i noſtri ieſu xp̄i ⁊c. ¶ Modus perueniēdi ad ſa nitatē eſt ſi vitent errores iudeoꝝ. Vnde dicit. Non in tendētes ⁊c. In lege em̄ erant duplicia documēta fidei. ſcꝫ quedā circa credenda. Item quedā mandata religio nis que erāt ſeruanda circa cultū dei. Et prima vocat fa bulas. Secūda mandata hominū ⁊ nō dei. Exquo videt ꝙ cōdemnet vetus teſtamentū vt dicūt manichei. Sed ꝙ dicit fabulis poteſt referri ad eoꝝ narrationes: preter doctrinā legis que ſunt fabuloſa vt thalmuth. 1ᵉ. tymo thei. 1. Ne intēderent fabulis ⁊ genealogijs intermina tis ⁊c. Uel ip̄a doctrina que fuit olim veritas: nūc ẜm. ꝙ ip̄i intelligūt ſunt fabule. ſicut illud Eſaie. 7. Uirgo concipiet ⁊c. fuit veritas: ſed nūc quia ip̄i dicunt adhuc hoc eſſe implendū eſt fabuloſum. Item mādata hominū poſſunt intelligi nō que ſunt in lege moyſi: ſed traditio nes ſenioꝝ. Math. 15. Sed nūquid mandatis hominū non eſt obediendū? Reſpondeo ꝙ ſic quādiu nō auertūt a veritate dei. Et ideo ſubdit. Auerſantiū ſe a veritate. 2ᵉ. tymoth. 4. A veritate quidē auditū auertēt ⁊c. Si mile habet̉ Math. 15. Sine cauſa colūt me docētes do ctrinas ⁊ mādata hominū. Simile dicit̉ Marci. 7. Uel dicendū eſt ꝙ mādata que ſunt in lege dei ſunt facta mā data hominū. Quādo em̄ ſaluant̉ in ſignū future verita tis ſunt mādata dei: ſed quia volūt ea ſaluare poſtꝙͣ cor pus noſtrū mortuū eſt legi ſunt mandata hominū. ¶ De inde cū dicit. Omnia mūda ⁊c. in ſpeciali oſtendit dicto rū rationē. ſcꝫ quomō auertūt ſe a veritate. ⁊ quomō di cunt fabulas ⁊ mādata hominū qd̓ eſt precipue de diſcre tione ciboꝝ ẜm legem quā pſeudo quidā dicebāt eſſe ſer uandā. Et ideo primo oſtendit quomō hi cibi habent ſe ad bonos. Secūdo quomō ad malos ibi. Coinquinatis autē ⁊c. Dicit ergo. Non intendētes fabulis de cibis qꝛ om̄ia ſcꝫ cibaria ſunt mūda. Sed infert. Ergo adulteriū eſt mundū mūdis. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ nō. quia ex hocip̄o ꝙ adeſt immūdat. Sed illa ſunt mūda mūdis que de ſe nō immūdant. Math. 15. Ea que intrāt in os nō coinquināt hominē. gͦ omne qd̓ intrat in os mūdum eſt. Sed duplex eſt obiectio. Una qd̓ Leuitici. 11. dicit̉ ꝙ quādo aliqd̓ animal nō ruminat vel nō ſcindit vngu lam eſt immūdum. Reſpondeo ẜm auguſti. cōtra fauſtū aliquid eſt immūduꝫ: vel ẜm rei naturā: vel ẜm ſignifica tionē. puta: ſi hoc nomen ſtultus ẜm ſe ſumat̉ inquantū eſt vox quedā ſic nō eſt immūduꝫ ſed bonū. Si vero ẜm ſignificationē: quia ſignificat defectū ſapientie ſic habet

in epiſtolam ad Titum II
immūditiaꝫ. Actus autē illius populi erant actus pro phetici. Vnde porcus ſcd̓m ꝙ res quedā non eſt immū dus ſed ſcd̓m ꝙ ſignificat hominē voluptatibꝰ ſe inuol uentē. Sed nūc veritate veniente ceſſant ⁊ vtunt̉ cibis homines ſcd̓m ſuaꝫ naturā. Alia queſtio eſt ꝙ Act. 15. mandauerūt apoſtoli ꝙ abſtinerēt ſe a ſanguine ⁊ ſuffo cato. ergo videt̉ ꝙ non ſit licitū hoc cōmedere. nō ergo omnia mūda mūdis. Reſpondeo: aliqui credūt ꝙ illud mandatū intelligat̉ ad litterā ⁊ ꝙ obligat vſqꝫ modo vi apud grecos ⁊ etiā aliquādo apud latinos. Aliqui autē dicūt ꝙ non intelligit̉ ſcd̓m litterā ſed ſcd̓m myſteriū vt per ſanguinē intelligant homicidiū ⁊ a ſuffocato. id eſt oppreſſione pauperū. Et hoc bonū eſt: ſed nō eſt tota ra tio precepti. ⁊ ideo dico ꝙ ad litterā eſt preceptū ⁊ tamē non obligamur. Quedā enim ꝓhibent̉ quia mala ſunt ⁊ hec ſimpliciter ſunt vitanda. Aliqua vero que nō ſunt mala ſimpliciter: ſed ꝓ tempore et hec ſunt ſeruāda exi ſtente cauſa Et hec apoſtoli prohibuerūt non quia mala ſcd̓m ſe. quia Math. 15. dicit dn̄s contrariū. Sed ratio erat: quia cōuerſi erant quidā ex iudeis ⁊ quidā ex genti bus. Et ideo oportebat ad hoc ꝙ vnus populus ex eis fieret ꝙ vni cōdeſcenderet alius vt iudeis quibus abho minabile erat comedere ſanguinē ⁊ ſuffocatū condeſcen deret. Et ideo ad ſeruandā pacem inſtituerunt apoſtoli hoc eſſe ſeruandū pro tempore illo. ¶ Deinde cū dicit. Coinquinatis ⁊c. oſtendit quomō ſe habent ad malos. Et circa hoc tria facit. quia primo oſtendit hoc. Secūdo aſſignat cāꝫ ibi. Sed inqͥnate ⁊c. Tertio manifeſtat per ſignū ibi. Confitent̉ ⁊c. Dicit ergo. Cibi iſti mūdi ſunt mūdis: ſed immūdi coinqͥnatis. id eſt his qui habēt cō ſcientiā coinquinatā. Eccl̓. 13. Qui tetigerit picē inqui nabit ab ea ⁊c. ¶ Cum infidelibus. id eſt qui habēt ma lam fidē. Eſaie. 21. Qui incredulus eſt infideliter agit. Sed nūquid facit peccator ⁊ infidelis immūdaꝫ elemo ſynā? Dicendū eſt ꝙ apl̓us non ponit affirmatiuā ſed ne gatiuā. Vnde nō dicit om̄ia: ſed nihil mundū eis quod verum eſt: quia nihil eis perfecte mundū eſt: quia nihil eſt mundū in actibus niſi in finē debituꝫ ordinatū ſit. iſti aūt ſunt extra finē. Sed nūquid aliquid eſt eis mundū? Sic. Sed cōtra: quia omne qd̓ nō eſt ex fide peccatū eſt. Dicendū eſt ꝙ malū nunꝙͣ corrūpit totū bonū. Impoſſi bile em̄ eſt quin in peccatore quolibet ſit aliqd̓ bonū. ſcꝫ nature etiā in demonibus. quādo ergo peccator facit ali quod ſcd̓m ꝙ eſt peccator ⁊ infidelis: totū eſt peccatū ex hac radice. Sed ſi quid facit ex principio alicuius boni qd̓ habet vt fidei informis vel nature: nō eſt immūduꝫ. Et ideo ſignāter dicit. Coinquinatis ⁊ infidelibꝰ. id eſt inquantū ſunt huiuſmōi. Comedebāt enim cōtra conſci entiā ⁊ errabant in fide. Et ideo qd̓ de natura ſua eſt mū dum: fecerūt ſibi immūduꝫ. Cuius cauſa eſt: quia cauſa actuū eoꝝ eſt immūda. ſcꝫ volūtas et intellectus que ſūt in eis deprauati. Unde dicit. Sed inquinate ſunt eorū mens. ſcꝫ per infidelitatē. et cōſcientia. ſcꝫ per peccatū. Baruch. 3. Quid eſt iſrael ꝙ in terra inimicoꝝ es: inue teraſti in terra aliena: coinquinatus es cū mortuis? ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Confitent̉ ⁊c. oſtendit fidē per ſignū Si em̄ aliquis dicat ꝙ eoꝝ dicta ſunt vera: immo ꝙ ha bēt fidem vnius dei ⁊ cōfitent̉ euꝫ: hoc excludit. Et prīo oſtendit bonū qd̓ erat in eis. ſcꝫ ꝙ cōfitent̉ ⁊c. ſcꝫ labijs exterioribus. Eſa. 29. Populus hic labijs me honorat cor autē eoꝝ longe eſt a me. Ierem̄. 12. Prope es tu ori eoꝝ ⁊ longe a renibus eoꝝ. Secūdo oſtendit defectū in teriorē. ⁊ primo quantū ad p̄ſentia. Secūdo quantū ad futura. ibi. Incredibiles ⁊c. Quo ad preſentia: quia ne gant eū factis. Qui em̄ peccat inquantū eſt de ſe negat eū factis quia qui confitet̉ deū. confitet̉ ⁊ eius poteſtatē
ſcꝫ ꝙ eſt ei obediendū. Et ideo ſi nō obedit peccādo ne gat factis qd̓ confitet̉ ore. Sed dicis quicūqꝫ negat deū eſt infidelis. Peccatores negant deū factis ergo ⁊c̄. Re ſpondeo ſicut habens ſcientiā in vniuerſali poteſt errare in particulari. ita habēs fidem in vniuerſali. In particu lari tamē agibili corrumpit̉ ꝓpter corruptionē affectus 1ᵉ. Tymoth. 5º. Fidem negauit ⁊ eſt infideli deterior. Quomō autē ad futura deficiūt? Certe quia nō ſolū ne gant: ſed ſunt indiſpoſiti ad redeundū ad deū. Sunt em̄ tria ꝓpter que homo redit ad deū ſcꝫ dei gratia. Ro. 5. Iuſtificati gratia ip̄ius ⁊c. Secundū eſt fides. Actu. 15. Purificās fide corda eoꝝ ⁊c. Tertiū exercitiū boni ope ris. Ro. 2. Factores legis iuſtificabunt̉. Hec tria exclu dit ab ip̄is primo gratiā ibi. Quia abhomīabiles. id eſt nō accepti per gratiā. Secūdo fidem cū dicit. Incredibi les. id eſt non apti ad credendū. Ezech. 2ꝰ. Increduli ⁊ ſubuerſores ſunt tecū. Tertio tertiū: quia ad om̄e opus bonū reprobi. id eſt reprobādi. Iere. 6º. Argentū repro bum vocate eos. Capitulum ſecundū. U autem loquere que decent ſa t nam doctrinam. Senes vt ſobrij ſint. pudici. prudentes. ſani in fi de. in dilectiōe. in patientia An ſimiliter in habitu ſancto: nō criminatrices non multo vino ſeruientes: bene docentes vt prudentiam doceant. Adoleſcētulas vt viros ſuos amēt. filios ſuos diligāt. prudē tes. caſtas. ſobrias. domus curam habētes benignas. ſubditas viris ſuis: vt non blaſ phemetur verbum dei. Iuuenes ſimiliter hortare vt ſobrij ſint. Superius apl̓us inſtruxit tytū quales miniſtros inſtitu at ad arcendū hereticos: hic docet quid ip̄e circa eos fa ciat. Et primo ꝓponit hoc in generali. Secūdo diſtin guit per partes. ibi. Senes ⁊c. Dicit ergo. Ita dixi ꝙ oportet epiſcopos cōſtituere. ſed ne credas ꝙ tu ſis pro pter hoc alienus a cura īmo maior debet eſſe tibi ſollici tudo ad inſtruendū. Ideo tu autē loquere que decent ſa nam doctrinā. ſcꝫ per que fides incorrupta edificat̉. Su pra. 1. Ut ſit potēs exhortari in doctrina ſana ⁊ eos qui contradicūt arguerę ⁊c. ¶ Deinde oſtendit ideꝫ per par tes. Et primo ponit̉ doctrina ſana cōtra peruerſitatē vi te. Secūdo cōtra hereticos ⁊ errores ibi. Stultas autē queſtiōes ⁊c. Circa primū duo facit. Quia primo inſtru it ſingulas conditiōes hominū. Secūdo generaliter om nes. tertio capiº. ibi. Admone illos ⁊c. Iterū prima in duas. quia primo oſtendit quomō inſtruat liberos. Se cūdo quomo inſtruat ſeruos ibi. Seruos ⁊c. Item prīo oſtendit quomō inſtruat liberos verbo. Secūdo quomō exemplo ibi. In oībus teip̄m ⁊c. Circa primū duo facit. quia primo oſtendit quomō inſtruat ſenes. Secūdo quo modo doceat iuuenes ibi. Adoleſcētulas ⁊c. Item pri ma in duas. quia primo oſtendit quō inſtruat ſenes ma res. Secūdo quō anus feminas ibi. Anus ⁊c. ¶ Scien dū eſt aūt ꝙ quedā bona ſunt ad que ſenectus diſponit que primo ponit. Secūdo quedā bona quibus ſenectus cōtrariat̉. ⁊ hec ſecūdo ponit ibi. Sani in fide ⁊c. Inter bona vero ad que ſenectus diſponit. Unū eſt ꝯtemptus delectationū. Aliud eſt perfectio ſapientie ⁊ prudentie. Diſponit quidē ſenectus ad cōtemptū delectationū. Iu uenū enim corpora feruēt naturali calore ex quo cōcitat̉
Q ij

xplanatio ſancti Thome
iuuentus ad delectatiōes corporales que precipue cōſi ſtūt in cibis ⁊ potibus ⁊ venereis. Sed ad vitandū hec diſponit ſenectus. Senes em̄ ſunt mortificati. 2. Regū 19. Nūquid vigent ſenſus mei ad diſcernendū ſuaue vel amarū? ⁊c̄. Et ideo dicit. Vt ſobrij ſint quantū ad cibos ⁊ potus ⁊ pudici quantū ad venerea. Gen̄. 18º. Poſtꝙͣ conſenui ⁊ dn̄s meus vetulus eſt voluptati opera dabo Sed ſi ſenectus ad hoc diſponit quare hoc monet: Re ſpondeo aliquādo contingit ex magna peruerſitate ꝙ ſe nex reducit̉ ad puerilia peccata. Eſaie. 65. Puer centū annoꝝ moriet: ⁊ peccator centū annoꝝ maledictus erit. Et duplex eſt ratio quare hoc ꝯtingit. Aliter em̄ ad hoc mouet ſenex aliter iuuenis. Iuuenis eniꝫ incitat̉ ad hec ex inſtinctu paſſionis. ſꝫ ſenex ex electiōe ꝓpt̓ duo. Nul lus eniꝫ vult eſſe ſine delectatiōibus. ⁊ tanto plus appe tit eas quāto maiores moleſtias ſentit. Senex autē pati tur multa incōmoda ⁊ defectus nature. Et ideo quando nō habet ſpirituales delectatiōes querit corꝑales. Se cunda ratio eſt: quia iuuenis quādoqꝫ refrenat̉ per pudo rem. ſenes autē ſcd̓m philoſophū ſunt inuerecūdi: quia ſunt antiqui ⁊ multa experti. Iuuenes autē vani ⁊ vere cūdabiles naturaliter. Et ideo refrenant̉ ſed non ſenes. ¶ Item ſenectus diſponit ad prudentiā propter experi mentū longi temporis. Iob. 12. In antiquis eſt ſapien tia ⁊ in multo temꝑe prudentia. Eccl̓. 25. Quā ſpecio ſa veteranis ſapientia ⁊ glorioſus intellectus ⁊ conſiliū. corona ſenū multa peritia ⁊c. Contingit tamē aliquādo ſenem eſſe fatuū Eccl̓. 25. Senem fatuū ⁊ inſenſatū. Et hoc eſt ex duobus ꝙ ſenex eſt fatuus. Prudentia em̄ ac quirit̉ per exercitiū. quādo ergo in iuuentute ſe in bonis nō occupant ſunt in ſenectute imprudentes. Eccl̓e. 25. Que in iuuētute tua non ꝯgregaſti quomō inuenies ea in ſenectute tua. ¶ Item alia ratio eſt. quia in iuuētute quādoqꝫ affluūt voluptatibus ⁊ maxime ſuperfluitate ci. boꝝ. ⁊ ideo deſiccat̉ eoꝝ cerebrū. Prouerb̓. 20. Luxu rioſa res eſt vinū ⁊ tumultuoſa ebrietas. quicūqꝫ his de lectatur non erit ſapiens ⁊c. ¶ Deinde ponit ea ad que contrariat̉ ſenectus. ⁊ primū eſt fides. ſecundū dilectio. tertiū patiētia. Quantū ad primū dicit. Sani in fide. qꝛ ſine ea impoſſibile eſt placere deo. Heb. 11º. Sed ꝙ ali qui non ſunt ſani in fide: maxīe in aliquo nouo qd̓ ponit̉ ſenibus credendū contingit ex duobus. Primo qꝛ ſenes non ſunt firmi in aliquo nouo ꝓpter preſumptionē ſapi entie. ⁊ ideo nō credūt alijs. Iob. 12ᵐ. Et ſenes ſunt in nobis. Item quia naturale vitiū ſenū eſt ꝙ ſunt incredi biles: quia ſunt experti ſe ſepius eſſe deceptos. Et ideo loquūtur ſemper cū forte vel fere aduerbijs temperatiui modi ⁊ dubitatiui modi. Incredulitas autē repugnat fi dei. Eſa. 21. Qui incredulus eſt infideliter agit. Quā tum ad ſecundū dicit. In dilectiōe. ⁊ hoc ideo: quia ple nitudo legis eſt dilectio. Et monet ad hoc propter duo. Primo quia in ſenibus parū eſt amicitie: quia amor nu trit̉ per conuictū. Nullus autē vult diu cōuiuere cū tri ſtibus. Senes autē ſunt triſtes. Et ideo nō eſt diu cū eis amicitia. Item quia ſenes diligūt propter vtilitatē tan tū ſicut iuuenes propter delectabile. Senex em̄ indiget ſuſtentatione. ¶ Quantū ad tertiū dicit. In patientia. ⁊ monet ad hoc ꝓpter tria. Primo qꝛ ſenes multa mala circūueniūt ⁊ ideo indigent patiētia contra turbatiōes. Alia ratio eſt. Senes em̄ viuūt in memoria multoꝝ vn de ſemper dicūt antiqua. Iuuenes autē viuūt in ſpę ma gnoꝝ ⁊ ex hoc ſenes dupliciter ad patientiā mouent̉ pro pter bona. ſcꝫ que habuerūt ⁊ carent eis. Vnde boetius Sūma miſeria eſt fuiſſe felicē. Tren̄. 1º. Recordata eſt hieruſalē dierū afflictiōis ſue preuaricatiōis omniū deſi derabiliū ſuoꝝ que habuerat a diebus antiquis ⁊c̄. Itē
quia viuūt in memoria cōtingit ꝙ aliqui qui mō eos de ſpiciūt aliquādo fuerūt peiores: ⁊ ideo turbant Iob. 39. Nunc autē derident me iuniores tempore quorū patres nō dignabar ponere cū canibus meis. Tertia ratio eſt: quia quāto ſenex appropinquat ad finem vite. tanto ma gis deſiderat viuere Unde videns ſe deficere magis tri ſtatur. ¶ Deinde cum dicit. Anus ⁊c. docet qualiter vetule inſtruantur. Et primo docet qualiter inſtruan tur in vita. Secūdo in doctrina. Item primo qualiter in habitu. Secūdo qualiter in victu. Tertio quo in verbo Quantū ad primū dicit. In habitu ſancto id eſt carente laſciuia ⁊ pompa. Et hoc cōuenit om̄i mulieri. 1ᵉ. petri. 3. Quaꝝ ſit nō extrinſecꝰ capillatura aut circūdatio au ri aut indumenti veſtimentorūqꝫ cultus ⁊c. 1ᵉ. tymoth. 2. Similiter ⁊ mulieres in habitu ornato cū verecūdia ⁊ ſobrietate ornātes ſe non in tortis crinibus. aut auro. aut margaritis. vel veſte precioſa ⁊c. Sed ſpecialiter anus hoc ſeruare debēt: quia iuuenculaꝝ eſt propter vi ros ſuos modeſte ſe ornare quod ītelligit̉ ſimpliciter de om̄i motu corporis. Eccl̓. 19. Amictus corporis ⁊ riſus dentiū ⁊ ingreſſus homīs enūciant de illo. ¶ Quantū ad ſecundū dicit. Non crimīatrices. Duo em̄ ſunt in ſe ne. Unū quod cōmune eſt oībus ſenibus. ſcꝫ ꝙ ſunt ſu ſpicioſi: qꝛ viderūt multa mala que ſil̓r preſumūt de alijſ Itē in mulieribus ſpēaliter ſunt zelotipe ⁊ vtrūqꝫ ꝯtin git in vetula: qꝛ rōe etatis eſt ſuſpicioſa. rōe ſexus eſt ze lotipa. Eccl̓. 26. In muliere zelotipa. flagellū lingue oī bus cōicans Et ideo dicit. Non criminatrices. ¶ Quā tum ad conuictū dicit. Non multo vino ſeruiētes. ⁊ de viris dicit. Ut ſobrie ſint. Et dicit. Nō multo. quia quā doqꝫ vtunt̉ eo ꝓpter frigiditatē earū. ¶ Quantū ad do ctrinā dicit. Bene docētes. Contra. 1. coꝝ. 14. Mulie res in eccleſijs taceāt non em̄ permittit̉ eis loqui ſed ſub ditas eſſe ⁊c. 1ͤ. tymoth. 2. Mulier in ſilentio diſcat cuꝫ omni ſubiectiōe. Docere autē mulieri non permitto ⁊cͣ. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ doctrina publica que ſit in populo interdicit̉ mulieri: ſed priuata qua quis familiā docet ei cōcedit̉ Prouerb̓. 31. Uiſio qua erudiuit eū mr̄ ſua. ⁊ Prouer. 4. Nā ⁊ ego filius fui pr̄is mei tenellꝰ ⁊ vnigenitꝰ corā mr̄e mea ⁊ docebat me atqꝫ dicebat ⁊cͣ Et bn̄ dicit. Vt prudentiā doceant magis ad anus ꝙͣ ad viros quia quādoqꝫ docent fabulas aniles magis ꝙͣ ꝓfi cua ⁊ etiā quia magis ip̄e conuerſant̉ cum pueris ⁊ cuꝫ familia ꝙͣ viri. ¶ Deinde cū dicit. Adoleſcentulas ⁊c̄. oſtendit qualiter inſtituat iuuenes. Et primo oſtendit qͣ liter inſtruat iuuenes femīas. Secūdo qualiter matres iuuenes ibi. Iuuenes ſimiliter ⁊c. Item prima in tres. quia primo oſtendit qualiter ſe habeāt ad perſonas cō iūctas. Secūdo ad ſeip̄as. Tertio ad ſubiectos. Quan tum ad primū dicit. Vt viros ⁊c̄. Uiro em̄ debei amor. Prouerb̓. 12º. Mulier diligens corona eſt viro ſuo ⁊c. Eccl̓. 25º. In tribus beneplacitū eſt ſpiritui meo ⁊c̄. Et infra. Uir ⁊ mulier bene ſibi cōſentientes. Vel ſic vt pru dentiā doceant adoleſcētulas ⁊ viros ⁊c̄. Sed prima ex poſitio eſt melior. Et filios diligāt hoc eſt naturale Eſa. 49. Nunquid poteſt mulier obliuiſci infantē ſuū vt nō miſereat̉ filio vteri ſui ⁊c. Et nota ꝙ dicit vt viros amet ⁊ filios diligāt vt ſit amor ad viros ⁊ ad filios dilectio. quia ad viros eſt amor feruētior ſed ad filios naturalior ¶ Sed quantū ad ſeip̄as tria dicit. Unū quo ad ratione ſcꝫ prudētes. Prouer. 19. Domus ⁊ diuitie dant̉ a parē tibus a dn̄o autē proprie vxor prudens. Et hoc neceſſa riū eſt quia iuuētus earuꝫ ⁊ ſexus contrariat̉ prudentie. Aliud eſt quantū ad cōcupiſcibilē. ſcꝫ cū dicit. Caſtas. Tertiū vero quantū ad iraſcibilem cum dicit. Sobrias. Eccl̓. 26. Gratia ſuper gratiā mulier ſancta ⁊ pudorata

in epiſtolam ad Titum I
¶ Sed quantū ad ſubiectos. Primo ponit curam eoꝝ. Secūdo modū. Tertio ratione aſſignat. De primo dicit Domus ⁊c. Prouer. 14. Sapiēs mulier edificat domū ſuā: inſipiens vero exſtructā quoqꝫ deſtruet manibꝰ. In cura autē ſunt duo obſeruāda mulieri. ſunt em̄ vt pluri mū iracunde. Eccl̓. 25. Non eſt ira ſuper irā mulieꝝ Et ideo dicit. Benignas. Quaſi dicat. Cum māſuetudine regāt. Aliud eſt qꝛ qn̄ mulier poteſtatē habet nitit̉ in cō trariū viro ſuo Ecc. 25. Mulier ſi primatū habeat cōtra ria eſt viro ſuo. Unde dicit̉ Gen̄. 3º. Sub viri poteſtate eris ⁊ ipſe dn̄abit̉ tui Et hoc ideo vt nō blaſphemet ver bū dei.i. non detis occaſionē blaſphemādi ⁊c. Et om̄ia hec notant̉ Tobie. 10. vbi dicit̉ ꝙ raguel ⁊ ſara monue rūt filiam ſuā honorare ſoceros. diligere maritū. regere familiā. gubernare domū. ⁊ ſeip̄am irreprehenſibilē ex hibere. ¶ Conſequēter oſtendit qualiter doceat mares iuuenes. ſcꝫ vt ſobrij ſint qd̓ repetit quia ebrietas eſt pͥn cipiū vitioꝝ. 1º. petri. 5. Sobrij eſtote ⁊c̄. Lectio ſecunda. N omnibus teip̄m prebe exemplū bonoꝝ operum in doctrina. in inte gritate. in grauitate. Uerbū ſanuꝫ irreprehenſibile: vt his qui ex aduerſo eſt vereat̉ nihil habens malū dicere de nobis. Seruos dn̄is ſuis ſubditos eſſe. in om̄ibus placentes. nō contradicētes. nō fraudātes. ſed in oībus fidem bonā oſtendētes: vt do ctrinā ſaluatoris noſtri dei ornēt in oībus. Supra apl̓s tytum docuit de quibus inſtruat ſubditos liberos. Et quia nō tantū verba ꝓſunt ſed etiā ex empla ideo docet vt ſe exemplū prebeat. Primo generaliter. Secūdo ſpecialiter. ibi. In doctrina ⁊c. Tertio rationē huius aſſignat. ibi. Vt is qui ex ⁊c. Dicit ergo. Quia etate iuuenis es prebe te in exemplū omnibus bonorum operū. Prelatus em̄ debet eſſe quaſi forma exiſtēs diſci pulis. 1. coꝝ. 11. Imitatores mei eſtote ſicut ⁊ ego xp̄i. Ioh. 13. Exemplū dedi vobis ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. In domo ⁊c. ponit ſpecialia in quibus debet ſe prebere exē plū. ⁊ prīo oſtendit qͥs debeat eſſe eius actꝰ ſcꝫ in doctri na. Unde dicit. In doctrina. hoc em̄ eſt ꝓpriū prelati Ierem̄.3. Dabo vobis paſtores iuxta cor meū ⁊ paſcent vos ſciētia ⁊ doctrina. Et qꝛ habet alios ep̄os ſub ſe. vt dicit̉ ſupra. 1. Epiſcopos cōſtituas ⁊c̄. Ideo debet alios docendo: eis exemplū doctrine prebere. 1ᵉ. tymoth. 4º. Attende tibi ⁊ doctrine. Item monet eū quantū ad vitā ⁊ primo declinare a malo. Eſaie. 1. Quieſcite agere per uerſe. Et ideo dicit. In integritate per incorruptionē ſi cut em̄ corpus perdit integritatē per corruptionē mēbro rū ſuoꝝ: ita anīa per corruptionē peccati. In prelato au tē eſt integritas ſenſus. per prudentiā: affectus per cha ritatē: corporis per caſtitatē. jͤ. theẜ. vlti. Integer ſpiri tus veſter ⁊ anima ⁊ corpus ſine querela in aduentu do mini noſtri ieſu xp̄i ſeruet. Secūdo ꝙ ſit grauis quantū ad bona que cū charitate fiūt. Graue aūt duo habet. vnū qꝛ deſcendit ⁊ ẜm hoc vituperat. p̄s. Filij hominū vſqꝫ quo graui corde ⁊c. Aliud eſt ꝙ eſt ſtabile ⁊ firmū. Et iō illi dicunt̉ graues qui nō defacili mouent̉ a bono ⁊ hoc cōmendat. pͣsͣ. In populo graui laudabo te. Et ad hoc inducit eū. Prouer. 17. Non decet principē labiū men tiens. ¶ Deinde oſtendit qualis debet eſſe eius doctri na ⁊ verbū. At dicit ꝙ debet eſſe ſanū.i. non corruptum falſitate. 2ᵉ. tymoth. 1. Formā habe ſanoꝝ verboꝝ que a me audiſti in fide ⁊c. ¶ Item quantū ad modū cū dicit
Irreprehenſibile.i. vt ꝓferat̉ tempore ſuo ⁊ cū omni decentia ⁊ ꝓuocatiōe ad correptionē. Eccl̓. 20. Ex ore fatui reprobat̉ parabola. Non em̄ dicet illā in tꝑe ſuo. Fi nis auteꝫ doctrine eſt vt is qui ⁊c. Quaſi dicat. Si oēs bene ſe habeāt. ſcꝫ prelati ⁊ ſubditi: aduerſarij nō poſſūt vobis nocere. 1ᵉ. petri. 2º. Sic eſt volūtas dei vt benefa cientes obmuteſcere faciatis imprudentiū hominū igno rantiā. 1ᵉ. tymoth. 5º. Nullā occaſionē dare aduerſario maledicti gratia. ¶ Deinde cū dicit. Seruos ⁊c. docet qualiter inſtruat ſeruos. Et primo facit hoc Secūdo eiꝰ rationē aſſignat ibi. Apparuit ⁊c. Circa primū tria facit Quia primo inducit ſeruos ad ſubiectionē. Secūdo de terminat modū eius. ibi. In oībus ⁊c. Tertio oſtendit neceſſitatē doctrine huius ibi. Vt doctrinā ⁊c̄. Dicit er go. Admone ſeruos ⁊c. 1ͤ. petri. 2. Serui ſubditi eſtote in om̄i timore dn̄is non tantū bonis ⁊ modeſtis ſed ⁊ di ſcolis ⁊c. Col̓. 3. Serui obedite per oīa dn̄is carnalibus nō ad oculū ſeruientes ⁊c̄. Idem dicit Ephe. 6. Et qua re monet hoc tam frequēter apl̓us? Reſpondeo. Non ſi ne cauſa. Hereſis em̄ incepit apud iudeos ꝙ ſerui dei nō deberent ſeruire hoībus: ⁊ ex hoc etiā deriuatū eſt in populo xp̄iano ꝙ dixerūt ꝙ per xp̄m filij dei facti nō de berēt eſſe ſerui hominū. Sed xp̄s per fidem nō venit tol lere ordinē iuſticie: immo per fidem xp̄i iuſticia ſeruat̉. Ro. 3. Iuſticia aūt facit alios alijs ſubdi. Sed ſeruitus hmōi eſt quantū ad corpus. Nā per xp̄m nūc liberamur a ſeruitute quantū ad animā: ſed nō a corruptiōe corpo ris ſed in futuro liberabimur etiā a corruptiōe ⁊ ſeruitu te corporali. 1ᵉ. coꝝ. 15. Cum tradiderit regnū deo ⁊ pa tri ⁊c. Sed ꝙ dicit in oībus poteſt referri primo ad hoc ꝙ dicit ſubditos. vt intelligat̉ in oībus. ſcꝫ ad que ſe ex tendit ius dn̄atiue poteſtatis Uel ad hoc qd̓ dicit. Pla centes. Debet em̄ eſſe ſubiectio. Primo vt ſeruiāt ſine offenſione nō cū murmure ⁊ tarditate. Col̓. 1. Per om̄ia placētes deo. 1ᵉ. coꝝ. 10. Ego per oīa oībus placeo. Cō tra Gal̓. 1. Si homībus placerē xp̄i ſeruus nō eſſem ⁊cͣ. Reſpondeo. Placere homini ꝓpter ip̄m eſt vitupera bile: ſed ꝓpter deū eſt laudabile. Scd̓o vt ſint ſine repu gnātia. ideo dicit. Non cōtradicentes. Eccl̓. 4. Non cō tradicas verbo veritatis ⁊c. Tertio ſine fraude. Unde dicit. Non fraudātes. vbi vnū remouet ⁊ alterū aſtruit. Remouet fraudē. Seruis em̄ cōmittunt̉ bona domino rū. Luce. 19. Tradidit eis bona ſua. Aſtruit in om̄ibus bonitatē. Et ideo dicit. Sed in oībus ⁊c. Sed quo fine ſunt hec fienda? Non quidē ꝓpter terrenū fauorē ſed ꝓ pter gloriā dei. Unde dicit. Vt doctrinā ⁊c. Glo. Orna mentū doctoris eſt honeſta vita diſcipuli ſicut ſanitas in firmi eſt laus medici. Doctor curator eſt animaꝝ. Si ex go nos oſtendimus bona opera laudat̉ doctrīa xp̄i Eſa. 52. Iugiter tota die nomen meū blaſphemat. Math. 5. Ut videant opera veſtra bona ⁊c̄. Lectio tertia. Pparuit em̄ gratia dei ⁊ ſaluatoris noſtri oībus hoībus erudiens nos. vt abnegātes impietatē ⁊ ſecularia deſideria. ſobrie. ⁊ iuſte. ⁊ pie viuamus in hoc ſeculo: expectātes beatā ſpem ⁊ aduen tū glorie magni dei ⁊ ſaluatoris noſtri ieſu xp̄i: qui dedit ſemetip̄m pro nobis: vt nos redimeret ab om̄i iniquitate: ⁊ mūdaret ſi bi populū acceptabilē ſectatorē bonoꝝ ope rum. Hec loquere ⁊ exhortare. ⁊ argue cum
Q iij

Explanatio ſancti Thome
omni imperio. Nemo te contemnat. Supra apl̓us inſtruxit tytū qualiter doceret ſeruos ⁊ li beros ⁊ cōcluſit quaſi rationē vt ſcꝫ doctrina xp̄i ornare tur: hic aſſignans plenā rationē dictoꝝ exponit qd̓ dixit per bonā conuerſationē. Et primo premittit gratiā ⁊ do ctrinā xp̄i. Scd̓o inducit eū ad gratie predicationē. ibi. Hec loquere ⁊c. Item primo ꝓponit gratie apparitionē Scd̓o eius inſtructionē ibi. Erudiēs nos ⁊c̄. Tertio eiꝰ operationē ibi. Qui dedit ⁊c̄. Sciendū eſt aūt ꝙ gratia importat miſericordiā: qꝛ gratia eſt dę eo qd̓ gratis dat̉. ⁊ qd̓ gratis dat̉ hoc miſericorditer dat̉ Miſericordia au tē ſemper in deo fuit: tamē olim circa hoīes latebat. p̄s. Dn̄e in celo miſericordia tua ⁊c. Ante xp̄m em̄ oēs quā tūcunqꝫ eſſent iuſti erāt ſub damnatiōe. ſed xp̄o filio dei carnē aſſumēte apparuit gratia.i. tymoth. 3. Et manife ſte magnū eſt pietatis ſacramentū qd̓ manifeſtatū eſt in carne ⁊c. p̄s. Qui ſedes ſuper cherubin manifeſtare ⁊cͣ. Sed quāto quis eſt potētior tāto eius gratia magis de ſiderat̉. Unde gratia dei deſiderāda eſt. Et hoc eſt ꝙ di cit. Gratia dei. Item eſt ad ſaluandū. Vnde dicit. Et ſal uatoris noſtri. Eſaie. 51º. Salus aūt mea in ſempiternū erit ⁊c. Hec aūt gratia nō proponit̉ vni ſolūmodo popu lo iudeoꝝ ſicut olim: ſed oībus hoībus. Eſa. 40. Uide bit oīs caro pariter qd̓ os dn̄i locutū eſt. Eſa. 52. Et vi debūt oēs fines terre ſalutare dei noſtri. 1ᵉ. tymoth. 2º. Uult oēs hoīes ſaluos ficeri ⁊c. Et poteſt dici ꝙ in nati uitate xp̄i apparuit hec gratia dupliciter. Uno mō ⁊ pri mo. qꝛ per maximā dei gratiā datus eſt nobis Unde eiꝰ cōceptio cū ſit operatio totius trinitatis attribuit̉ tamen ſpēaliter ſpirituiſancto qui eſt principiū gratiaꝝ. Et hec gratia apparuit oībus hoībus ⁊ ſpecialiter homini xp̄o Ioh. 1º. Plenū gratie ⁊ veritatis. Ex hac gratia. ſecū do eſt cōſecuta inſtructio humani generis. qꝛ ante xp̄m fuit mūdus in ignorātia ⁊ hereſi. Eſa. 9º. Populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnā. Unde dicit. Erudiens nos. ſcꝫ ſicut homo erudit filiū. ¶ De duobus autē erudiuit nos. qꝛ duo neceſſaria ſunt homini. ſcꝫ bo nū opus ⁊ recta intentio. Prīo oſtendit quō xp̄s nos de prīo erudiuit. Scd̓o de ſcd̓o ibi. Expectātes ⁊c. Dicit er go. Vt abnegātes ⁊c. Notandū eſt ergo ꝙ dicit impieta tē ⁊ ſecularia deſideria. quia oīa peccata vel conſiſtūt in his que ſunt directe cōtra deū que dicunt̉ peccata impie tatis. Pietas em̄ ꝓprie eſt ẜm quā colimus parentes ⁊ patriā: ſed qꝛ deus eſt principalis pater noſter. ideo per tinet ad cultū dei pietas. Iob. 28º. ſcd̓m aliā litterā vbi nos habemus ſic. Ecce timor dn̄i ipſa eſt ſapiētia. Ecce pietas ip̄a eſt ſapientia ⁊c. Et ideo peccata cōtra deū di cunt̉ eſſe impietates. Ro. 1. Reuelat̉ em̄ ira dei de celo ſuper oēm impietatē ⁊c. Et ibi loquit̉ de ydolatria. Vel conſiſtūt in abuſu temporaliū ⁊ hec ſunt ſecularia deſide ria. Eſt aūt ſeculū ſpaciū menſurans ꝑiodū reruꝫ. Unde per ſecularia intelligunt̉ res ſeculares ⁊ oīa peccata que in ꝓximū committunt̉ vel in ſe per eaꝝ abuſum. ¶ De inde cū dicit. Sobrie ⁊c. oſtendit quid boni faciamꝰ Et dicit. Sobrie. quantū ad ſe. iuſte ad ꝓximū. pie ad deū. Sobrie ad ſe quaſi menſurate. Bria em̄ menſura eſt. et hoc eſt ſi homo cū menſura ratiōis vtat exterioribus re bus ⁊ ꝓprijs paſſionibus. Vnde ſobrietas accipit̉ pro qͦ libet menſurato vſu rerū exterioꝝ ⁊ extrinſecaꝝ paſſionū Sap. 8. Sobrietatē em̄ ⁊ ſapientiā docet ⁊ iuſticiā ⁊ vir tutē qͥbus nihil vtiliꝰ eſt in vita hoībus. Iuſte ad proxi mū. p̄s. Iuſtꝰ dn̄s ⁊ iuſticiā dilexit ⁊c. Pie ad deū. 1º. ty moth. 4. Exerce te ad pietate. ¶ Deinde cum dicit. Ex pectātes ⁊c. inſtruit eū de fine qui cōſiſtit in duobus. ſcꝫ in gloria anīe in morte. Alius in gloria corporis in aduē tu xp̄i. Ioh. 5. Venit hora in qua oēs qui in monumentia ſunt audiēt vocem filij dei ⁊c. Quantū ad primū di cit. Expectantes ⁊c. Contra illos qui ponūt finem homi nis in actu virtutū in hac vita. Sed hoc non eſt verū. qꝛ ⁊ ſi ſobrie ⁊ pie ⁊ iuſte viuamus adhuc ſumus expectan tes Iob. 7. ⁊. 14. Sicut mercenarij dies eius. Eſa. 39. Beati om̄es qui expectāt eū. Et ideo dicit. Expectātes beatā ſpem quod poteſt intelligi dupliciter. Vel qꝛ eſt ſpes de beatitudine. Vel quia expectatio facit ip̄os bea tos. ¶ Quantū ad ſecundū dicit. Et aduentū ⁊c̄. ſcꝫ per quem reſurgēt corpora noſtra. Qui em̄ diligit amicū cū deſiderio expectat eū. 2ᵉ. thymoth. 4. Non ſolū autem mihi ſed ⁊ his qui diligūt aduentū eius. Luce.12. Uos ſimiles homībus expectantibus dominū ſuuꝫ. Et dicit. Aduentū glorie quia primus fuit humilitatis. Phil̓. 2. Humiliauit ſemetip̄m ⁊c. Math. 11. Diſcite a me qꝛ mi tis ſum ⁊ humilis corde. Et ille erit glorie quia ſua diui nitas om̄ibus innoteſcet. Luce. 21. Et tūc videbunt fi liū hominis venientē in nubibus cū poteſtate magna et maleſtate. Et dicit. Magni dei: contra arriū qui dixit fi liū non equalē patri. Et bene magnus quia dicit̉ Ro. 9 Qui eſt ſuper om̄ia deus benedictus in ſecula. 1ͤ. Ioh. vlt. Vt ſimus in vero filio eius ⁊c. Item eſt ſaluator. 1º. tymoth. 2. Hoc em̄ bonū eſt ⁊ acceptū corā ſaluatore no ſtro deo: qui oēs homīes vult ſaluos fieri ⁊c. Quia ad hoc venit ⁊ hoc importat nomē eius. Math. j. Ipſe em̄ ſaluū faciet populū ſuū a peccatis eoꝝ. Et addit xp̄i. ſcꝫ qui eſt vnctus in quo intelligit̉ vnio diuinitatis ad hu manitatē. Aliqui em̄ dicunt̉ vniti ſed nō ita ꝙ habeant eſſentiā diuinitatis eis vnitam: ſed quia participāt eius aliquid. ſed xp̄o eſt vnita diuinitas. p̄s. Unxit te deus deus tuus ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Qui dedit ⁊c. oſten dit̉ operatio gratie. Et primo oſtendit beneficiū gratie paſſionis eius. Secūdo paſſionis fructū ibi. Ut nos re dimeret ⁊c. Dicit ergo dico ꝙ eſt noſter ſaluator. ⁊ quo modo? quia dedit ſe ⁊cͣ. Ephe. 5. Ambulate in dilectio ne ſicut ⁊ xp̄us dilexit nos ⁊ tradidit ſemetip̄m ꝓ nobis oblationē ⁊ hoſtiaꝫ deo ⁊c. Fructus eius dicit̉ liberatio ⁊ ſanctificatio. Liberatio cū dicit. Vt nos redimeret ab om̄i iniquitate. Io. 8. Qui facit peccatū ſeruus eſt pec cati Primus em̄ hō ex peccato ſuo redactus eſt in ſerui tuteꝫ pctī ex qua ſeruitute inclinabat̉ ad aliud peccatū: ſed xp̄us ſatiſfecit per ſuā paſſionē. Et ideo ſumus redē pti a ſeruitute. Eſa. 43. Noli timere. quia redemi te ⁊c. Et non ſolū ab originali ſed ab om̄ibus que quis ſua vo luntate ſuperaddidit. ¶ Sanctificatio in bono ponit̉ cū dicit. Vt mūdaret ⁊c. id eſt vt ſanctificaret populū ſic.ſ. vt eſſemus populus eius. id eſt ei ꝯſecratus. Qui aliqn̄ non populus eius. nūc autē populus eius ⁊c. Oſee.1. ⁊ Ro. 9º. Acceptabilē. ſcꝫ deo per rectā fidem ⁊ intentio nē. Prouerb̓. 14. Acceptus eſt regi miniſter intelligēs Uel acceptabilē. id eſt peculiarē. Deutro. 7. Te elegit dn̄s deus tuus vt ſis ei populꝰ peculiaris ⁊c̄. Sed opor tet etiā ꝙ extra ſint opera bona. Vnde dicit. Sectatorē bonorū operū. Rom̄. 13. Bonū fac ⁊ habebis laudeꝫ ex illa. Galath. 6º. Bonū autem faciētes non de ficiamus. ¶ Deinde cum dicit. Hec loquere ⁊c. inducit eū ad pre dicationē gratie. Et circa hoc duo facit. Quia prīo hor tat̉ eum ad predicandū. Secūdo inſtruit predicandi mo dum ibi. Cū omni ⁊c. Dicit ergo. Loquere ſpectātia ad credēda exhortare ad agēda.. theẜ. 2º. Exhortatio nō ſtra non de errore: neqꝫ de immūditia: neqꝫ in dolo ⁊c̄. ¶ Argue male agentes. Fͤ. tymoth. 5º. Reccantes co ram om̄ibus argue ⁊c. Et hoc cum onni imperio. id eſt cuꝫ auctoritatē: quia loquit̉ vt inſtrumentū vel miniſter dei. Et ideo cū fidutia diuine auctoritatis. Eſt tamen lo quendū in exhortando quādoqꝫ cuꝫ prece conſiderando

in epiſtolam ad Titum III
Infirmitatē ꝓpriam. ꝓuer. 18. Cum obſecrationibus lo quit̉ pauper. Quādoqꝫ cum imperio conſiderādo aucto ritatem cōmiſſam. 2. Corin. vltimo. An experimentum queritis eius qui in me loquit̉ chriſtus. Uel cum man ſuetudine ad bonos. cū auſteritate ad obſtinatos. habet autē moneri vt cum imperio arguat: quia naturaliter fu it mitis. 1. Ti. 4. Nemo adoleſcentiaꝫ tuam contēnat. Capitulum tertiū. Mmone illos principibus ⁊ po teſtatibꝰ ſubditos eſſe. dicto obe dire. ad omne opus bonuꝫ para tos eſſe: Nemineꝫ blaſphemare: non litigioſos eſſe: ſed modeſtos: omnē oſtē dentes manſuetudinem ad om̄es homines Eramus em̄ aliquando ⁊ nos inſipientes ⁊ increduli: errantes: ſeruientes deſiderijs et voluptatibus varijs: in malicia et inuidia agentes odibiles: odientes inuicem. Cum autem benignitas ⁊ humanitas apparuit ſal uatoris noſtri dei: non ex operibus iuſticie que fecimus nos: ſed ẜm miſericordiaꝫ ſuā ſaluos nos fecit per lauacrum regeneratio nis ⁊ renouationis ſpūſſancti: quem effudit in nos abunde ꝑ ieſum chriſtum ſaluatoreꝫ noſtrum. vt iuſtificati gratia ipſius heredeſ ſimus ẜm ſpem vite eterne. Fidelis ſermo eſt. Et de his volo te cōfirmare vt curēt bo nis operibꝰ preeſſe qͥ credunt deo. Hec ſunt bona ⁊ vtilia hominibus. Supra apoſtolꝰ poſuit particulares admonitiones ꝑ ti nentes ad ſingulos ſtatus: hic ponit generales ad omēs Et pͥmo ponit ipſas. Secundo rationem ipſaꝝ ibi. Era mꝰ ⁊c. Tertio inducit titū ad vtrorūqꝫ predicationē ibi. Et de his volo te. ⁊c. Circa primū duo facit. quia pͥmo monet om̄es qualiter ſe habeant ad ſuperiores. Secun do quomō ad equales ibi. Neminem blaſphemare. ⁊cͣ. Item pͥma in duas. qꝛ pͥmo oſtēdit ꝙ ſuperioribꝰ debēt ſubditi reuerentiā ſubiectionis. Secundo obedientiaꝫ iuſſiōis ibi. Dico obedire ⁊c. Dicit ergo. dixi de quo mo neas predictos: ſed admone illos id eſt om̄es. pͥncipibꝰ id eſt maioribꝰ ſcꝫ regibꝰ ⁊ huiuſmodi. ⁊ ptātibus: ideſt alijs officialibꝰ ⁊c. 1. Pe. 2. Subiecti eſtote om̄i hūane creature ꝓpt̓ deū ſiue regi tanꝙͣ p̄cellēti: ſiue ducibꝰ tāqͣ ab eo miſſis ⁊c. Ro. 13. Om̄is aīa poteſtatibꝰ ſublimio ribus ſubdita ſit. Et hec monitio neceſſaria eſt pͥmo ad tollendū errorē circa iudeos qͥ dicūt non eſſe obediendū mandatis hoīm. Secūdo vt nullā inquietudinē facerēt in eccl̓ia. Tertio tenent̉ ad obediētiā iuſſionis. Heb̓. vl̓ timo. Obedite prepoſitis veſtris ⁊ ſubiacēte eis ⁊c. Et dicit. Dicto id eſt ad ſoluꝫ verbum preſidis. 1. Reg. 15. Melior eſt em̄ obediētia ꝙͣ victime ⁊c. 2. theſſal̓. 3. Si quis non obedierit verbo nr̄o ꝑ epl̓am hunc notate ⁊c. Non ſolū aūt eſt neceſſaria ꝓmptitudo: ſꝫ diſcretio. Un̄ dicit. ad om̄e opus bonū: alioquin nō eſſet obedienduꝫ. Tūc em̄ magis deo obediendū eſt qͦ maior eſt. Act̉. 4. Si iuſtū eſt in conſpectu dei vos potius audire ꝙͣ deum iudicate. Vnde milites nō tenent̉ obedire in bello iniu ſto. ¶ Deinde cū dicit. Neminē ⁊c. oſtendit̉ qualiter ſe habeant equales. Et pͥmo qͦ ad vitationē mali. Secūdo
quo ad operationeꝫ boni ibi. Sed modeſtos ⁊c. Monet autē eos ſpecialiter de verbis: quia in primitiua eccleſia pauci peccabant factis. Uerbis autē aliquis peccat pri mo contra perſonam eius ſi ei improperia inferat. Unde dicit. Neminē blaſphemare. Sed contra. quia blaſphe mia eſt relatio criminis in deum. Non ergo eſt blaſphe mia in ꝓximū. Reſpondeo inquantū dilectio ꝓximi re fertur in dilectionem dei. ⁊ honor proximi in honorē dei ſic ⁊ eius improperiū eſt in deum. Sumit̉ ergo hic blaſ phemare ꝓ qualibet maledictione occulta vel manifeſta 2. Pe.2. Sectas non metuūt introducere: blaſphemā tes. Secūdo quis peccat contra res exteriores. Et ideo dicit. Non litigioſos eſſe. Ubi eſtſciendum ꝙ tria ſunt genera hominum. Quidā eorum ſunt virtuoſi ⁊ duo vi tioſi. Quidaꝫ em̄ om̄ibus verbis auditis in nullo cōtri ſtantur. ⁊ hi ſunt adulatores. Et quidam omni verbo re ſiſtūt. ⁊ hi litigioſi ſunt. Contra hos loquit̉ hic. Ideo di citur. 2. Ti. 2. Seruum autē dn̄i nō oportet litigare: ſꝫ manſuetum eſſe ad om̄es ⁊c̓. Prouer. 20. Honor eſt ho mini qui ſe ſeparat a contentionibus ⁊c. Sed mediū te nens vt quādoqꝫ delectet̉ verbis: quādoqꝫ contriſtetur ē virtuoſus. 2. Corin. 2. Si contriſtaui vos in epiſtola non me penitet ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Sed modeſtos ⁊cͣ. oſtendit quomō ſe habeant in operatione boni ⁊ pri mo in exterioribꝰ actibus dicēs. Sed modeſtos ⁊cͣ. Eſt auteꝫ modeſtia virtus ꝑ quam aliquis in omnibus exte rioribus modum tenet vt non offendat cuiuſꝙͣ aſpectuꝫ. Phil̓. 4. Modeſtia veſtra nota ſit omnibus hominibꝰ. ⁊cͣ. ꝓuer. 22. Finis modeſtie timor domini diuitie glo ria ⁊ vita ⁊cͣ. Quanto autem quis eſt impetuoſior in in terioribus affectibus: tanto refrenatur difficilius etiam in exterioribus. Talis autē eſt inter omnes affectus ire. Et ideo contra hoc ponit manſuetudinē que moderatur paſſiones ire. Unde dicit. Omnem manſuetudinē oſtē dentes ad om̄es homines Matth̓. 11. Diſcite a me quia mitis ſum ⁊ humilis corde ⁊c. Iac. 1. In manſuetudiue ſuſcipite inſitum verbuꝫ quod poteſt ſaluare animas ve ſtras. ¶ Deinde cū dicit. Eramus em̄ ⁊ nos ⁊c. aſſignat rationem predictorum ⁊ maxime huius vltimi ſcꝫ ꝙ ſint manſueti. Poſſent em̄ dicere. quomō erimus manſueti ad infideles? quomō ad malos? Non em̄ hoc poſſumus. Reſpondet. conſidera te qualis fueris. Et ideo contra lram optimū remedium eſt recogitatio fragilitatis ꝓprie. Et ideo pͥmo ponit ſtatum eorum preteritum. Secundo oſtendit vnde venerunt ad ſtatum ꝑfectionis ibi. Cum autem benignitas ⁊c̄. Item primo ponit defectus perti nentes ad intellectum. Secundo ad affectum ibi. Ser uientes ⁊c. Intellectus autē poteſt dupliciter deficere. Uel quia deficit a vera cognitione ſicut per ignorantiā negationis. Uel quia incidit in opinionē falſi. Uerū aūt in rebus diuinis dupliciter aliqui percipiunt. Quidaꝫ em̄ ſolum per fidem. quidam preguſtando ꝑ lumen ſapi entie ꝑ apertam aliquam cognitionem. Unde ꝙͣtum ad ſecundū dicit. Eramus inſipientes id eſt pͥuati iſta ſapi entia Luc̄. 21. Dabo vobis os ⁊ ſapientiam ⁊c̄. Quan tum ad primum dicit. Increduli id eſt infideles Ezech̓. 2. Increduli ⁊ ſubuerſores ſunt tecū ⁊c. Ded et eramus incidentes in ꝯtrariā opinionē. Un̄ dicit. Errātes id eſt falſum ꝓ vero tenētes. Eſa. 19. Errare fecerūt egyptū in om̄i oꝑe ſuo ⁊c. ¶ Dein̄ ponit ea q̄ ꝑtinēt ad corrupti onē affectꝰ. ⁊ pͥmo ꝙͣtū ad ſe. Scd̓o ꝙͣtū ad alios ibi. In malicia ⁊c. Affectꝰ aūt hoīs tūc ē rectꝰ qn̄ ẜuit rōi ⁊ vtit̉ licitis delectationibꝰ ẜm rationeꝫ. Quando gͦ nō ſequit̉ rōeꝫ ſꝫ ſua deſideria tūc corrumpit̉. Vnde dicit. Serui entes deſiderijs et voluptatibsū varijs. Voluptates re ſpiciūt pctā delectationū carnaliū vt ſunt luxuria ⁊ gul

Explanatio ſancti Thome
Heſideria vero quelibet alia vitia vt ſunt ambitio ⁊ aua ritia ⁊ huiuſmodi. Ecc̄. 18. Poſt cōcupīas tuas nō eas ⁊ a voluptate tua auertere ⁊cͣ. Ro. 6. Non regnet pecca tū in veſtro mortali corpore vt obediatis cōcupiſcenijs eius. 2. Ti. 3. Uoluptatum amatores magis ꝙͣ dei ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. In malicia ⁊c. ponit peccata in ordi ne ad alios. Et pͥmo maliciā q̄ eſt volūtas nocēdi alteri. Effectꝰ em̄ denoīat̉ a fine. Qui gͦ intendit inferre malū dicit̉ malicioſus Iac. 1. Propt̓ qd̓ abijcientes oēm īmū diciā ⁊ abundantiā malicie ⁊c. Secūdo ponit inuidiā q̄ dolet de ꝓximi bono ſicut malicia infert malū: ꝓuer. 14. Putredo oſſiū inuidia. Tertio ponit odiū. Unde dicit. Odibiles ſcꝫ vel deo ꝑ hoc ꝙ faciūt pctm̄ Sap̄. 14. Si militer aūt ſunt odio deo impius ⁊ impietas eiꝰ. Ro. 1. Detractores deo odibiles ⁊c̄. Uel proximo qn̄ ſaciūt il lud vnde ꝓximꝰ eos odio habere debeat. Et addit odi entes inuicē. Quaſi dicat. Et nos etiaꝫ odiebamꝰ alios 1. Io. 3. Qui odit fratrē ſuū homicida ē. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Cū aūt benignitas ⁊c. on̄dit ſtatū ſalutis nr̄e cuiꝰ ordinē ⁊ ꝓceſſum pͥmo deſcribit. Secūdo ꝯfirmat dictū ibi. Fidelis ſermo ⁊c. Circa primū quattuor facit. qꝛ pri mo on̄dit cauſam ſalutis. Scd̓o rōem ſaluandi ibi. Non ex operibꝰ iuſticie ⁊c. Tertio modū eiꝰ ibi. Per lauacrū ⁊cͣ. Quarto finē ibi. Vt iuſtificati ⁊c. Cauſa aūt nr̄e ſalu tis eſt charitas dei. Eph̓. 2. Deꝰ aūt qͥ diues eſt in miſeri cordia ꝓpt̓ nimiā charitatē ſuā qͣ dilexit nos ⁊c. Hanc charitatē deſcribit pͥmo ꝙͣtū ad affectū. Scd̓o ꝙͣtū ad ef fectū. Interior charitatis affectꝰ deſignat̉ in benignita te q̄ dicit̉ bona igneitas. Ignis aūt ſignificat amorem. Can̄. 8. Lampades eiꝰ lāpades ignis atqꝫ flāmaꝝ. Be gnitas gͦ eſt amor interior ꝓfundens bona ad exteriora. Hec ab eterno fuit in deo: qꝛ amor eius eſt cauſa oīm Io el̓. 2. Benignꝰ ⁊ miſericors eſt ⁊c. ſꝫ hoc qn̄qꝫ nō apꝑe bat Eſa. 63. Ubi nūc zelꝰ tuꝰ ⁊ fortitudo tua ml̓titudo vi ſcerū tuoꝝ ⁊ miẜationū tuaꝝ ſuꝑ me ꝯtinuerūt ſe. ¶ Sꝫ ꝑ effctm̄ apꝑuit qd̓ deſignat̉ cū dic̄. Hūanitas. qd̓ dupli cit̉ pōt intelligi vel ẜm qd̓ ſignificat hūanā naturā. q. di cat. Apꝑuit benignitas ⁊ humanitas qn̄ deꝰ ex benigni tate ē hō factus Phil̓. 2. Habitu inuentꝰ vt hō. psͣ. Be nedices corone āni benignitatis tue ⁊c. Uel ẜm qd̓ deſi gnat virtutē que conſiſtit in exteriori ſubuentione in de fectibꝰ alioꝝ. Un̄ humanū eſſe ē cōdeſcendere Act̓. vlt: Barbari aūt p̄ſtabāt nō modicā humanitatē nobis. Sic deus condeſcendit nr̄is defectibꝰ. psͣ. Ipſe cognouit fi gmentū nr̄m. Et hoc ſaluatoris: qꝛ vt dicit. psͣ. Salꝰ aūt iuſtoꝝ a dn̄o ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Non ex operibus ⁊c. ponit rōem ſaluandi. Et pͥmo exludit̉ ratio p̄ſumpta. Secūdo oſtendit̉ ratio vera. Ratio p̄ſumpta eſt ꝙ ꝓpt̓ merita noſtra ſimus ſaluati qd̓ excludit cū dicit. Non ex operibꝰ ⁊c. Ro. 11. Reliquie ẜm electionē gratie dei ſal ue facte ſunt ⁊cͣ. Deut̓. 9. Nō ꝓpter iuſticias tuas ⁊ eqͥ tates cordis tui ingredieris vt poſſideas terrā eoruꝫ ⁊c. Sed vera ratio eſt ſola miſeratio dei. Vnde dicit. Sed ẜm ſuā ⁊c. Tren̄. 3. Miſericordie dn̄i ꝙ non ſumꝰ con ſumpti Luc 1. Et miſericordia eiꝰ a ꝓgenie in ꝓgenies ⁊c. ¶ Modus ſalutis adipiſcende eſt ꝑ baptiſmū quem pͥmo ꝓponit. Secūdo effectū eius. Tertio cauſam. Di cit ergo ꝑ lauacruꝫ id ē ſaluati ſumꝰ ꝑ ablutionē ſpūaleꝫ. Eph̓. 5. Mundans eam lauacro aque in verbo vite ⁊c. Zach. 13. Erit fons patens domui dauid ⁊ habitantibꝰ hieruſalē in ablutione pctōris ⁊ menſtruate ⁊c. ¶ Quā tum ad effectꝰ eius ſciendū eſt ꝙ hō indigebat duobꝰ in ſtatu ꝑditionis q̄ conſecutus eſt ꝑ xp̄m: ſcꝫ participatiōe diuine nature: ⁊ depoſitione vetuſtatis. Erat em̄ ſepara tus a deo Eſa. 59. Iniqͥtates vr̄e diuiſerūt inter vos et deū vr̄m ⁊ pctā vr̄a abſcōderūt faciē eius a vobis ne exaudiret ⁊c. Et Baruch. 3. Inueteraſti in t̓ra aliena. Sꝫ pͥmū ꝯſeqͥmur ꝑ xp̄m ſcꝫ ꝑticipationē nature diuine.1. De.1. Vt ꝑ hoc efficiamur conſortes diuine nature ⁊c. Sꝫ noua natura nō acqͥrit̉ niſi ꝑ generationē. Sꝫ tamē hec natura ita datur ꝙ etiam remanet noſtra. ⁊ ita ſuꝑ additur. Sic em̄ generat̉ participatio in filiuꝫ dei ꝙ nō deſtruit̉ homo Io. 3. Oportet vos naſci denuo. Et ideo dicit̉ generatio Iac. 1. Voluntarie genuit nos verbo ve ritatis ſue ⁊c. Homo etiam ꝑ chriſtū depoſuit vetuſtatē reparatus ad integritatem nature. ⁊ hoc vocat̉ renoua tio. Eph̓. 4. Renouamini ſpū mentis veſtre ⁊c. ¶ Sꝫ que eſt cauſa huius effectus vt cor abluat. Hec virtus ē a ſancta ⁊ indiuidua trinitate Matth̓. vltimo. In nomi ne patris ⁊ filij ⁊ ſpūſſancti ⁊c. Unde ex chriſto baptiza to pater in voce: filius in carne: ſpūſſanctus in columbe ſpecie apparuerunt. Et ideo dicit. Spūſſancti id eſt quā ſpūſſanctꝰ facit ⁊cͣ psͣ.. Emitte ſpūm tuū ⁊c. Item eſt re generatio ꝑ ſpūm Gal̓. 4. Miſit deus ſpirituꝫ filij ſui in corda veſtra clamantē abba pater ⁊c. Ro. 8. Non acce piſtis ſpirituꝫ ſeruitutis iterum in timore: ſed accepiſtis ſpiritum adoptionis filiorū in quo clamamus abba pa ter. Sed hunc ſpūm dat deus pr̄ quem effudit abunde vt deſignet copiaꝫ gratie in baptiſmo vnde fit plena pec catorum remiſſio. Iohel̓. 2. Effundā de ſpiritu meo ſuꝑ omnē carnem ⁊c. Eſa. 44. Effundam ſpūm meū ſuꝑ ſe men tuum ⁊cͣ. Et ꝓpter diuerſa dona gratiarum Iac. i. Qui dat omnibus affluenter ⁊ non improꝑat ⁊ dabit̉ ei Hoc etiam datur ꝑ xp̄m ieſum. Io. 16. Paraclitus quē ego mittam vobis ⁊c. In xp̄o em̄ duas naturas inueni mus: ⁊ ad vtrāqꝫ pertinet ꝙ chriſtus det ſpūmſanctum. Quantū quidem ad diuinā quia eſt verbū ex quo ſimul ⁊ a patre ꝓcedit amor. Amor autē in nobis procedit ex conceptione cordis cuius conceptio eſt verbum. ꝙͣtum vero ad humanā quia xp̄s accepit ſummā plenitudineꝫ eius ita ꝙ ꝑ eū ad oēs deriuat̉. Io. 1. Plenū gr̄e ⁊ veri tatis. Et paulopoſt. Et de plenitudine omnes nos acce pimus gratiam ꝓ gratia. Et capitulo tertio. Non enim ad menſuram dat deus ſpiritum ⁊cͣ. Et ideo baptiſmus ⁊ alia ſacramenta non habent efficaciam niſi ex virtute humanitatis ⁊ paſſionis chriſti. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Vt iuſtificati ⁊c. ponitur finis ſalutis noſtre que eſt partici patio vite eterne. Vnde dicit. heredes. Idem autē eſt iu ſtificati vel quod prius dixerat regenerati. In iuſtifica tion impij ſunt duo termini. ſcꝫ a quo: qͥ eſt remiſſio cul pe. ⁊ hec eſt renouatio. ⁊ ad quem: qui eſt infuſio gratie. ⁊ hoc ad regenerationinē pertinet. Dicit ergo. Ideo ver bum caro factum eſt vt iuſtificati id eſt renouati per gra tiam: quia iuſtificatio non ſit ſine gratia. Sed nunquid deus poſſet remittere culpam ſine gratie infuſione? Ui detur ꝙ ſic. quia a pͥncipio poterat conſtituere homineꝫ eſſe ſine gratia ⁊ culpa. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ aliud eſt de homīe qui nunꝙͣ offendit. qꝛ ſic poteſt eſſe ſine gra tia ⁊ ſine culpa. ⁊ aliud eſt de homine qui iam peccauit qͥ nō poteſt eſſe quin odiat̉ vel diligat̉. ⁊ ſi a deo diligit̉ oportet ꝙ diligat. ⁊ ſi diligit oportet ꝙ p̄ſtet̉ ei gr̄a. qꝛ ſine gratia non diligit. ⁊ ꝙ etiam per hoc efficiant̉ here redes. 1. Pe. 1. Hereditatē incorruptibilem ⁊ incontami natam ⁊ īmarceſſibilem conſeruatā in celis in vobis ⁊cͣ. Et hoc vite eterne. psͣ. Funes ceciderūt mihi in precla ris ⁊c̄. Sꝫ quomō heredes ẜm ſpem: quia iam nobis in eſt ſpes huius vite. Ro. 5. Gloriamur in ſpe ⁊ glorie fi liorum dei. ¶ Deinde cum dicit. Fidelis ſermo ⁊c̄. pro bat dicta de ſalutē noſtra ⁊ ſpe. Quaſi dicat. hoc dictuꝫ eſt fidele Apoc. vltīo. Hec verba fideliſſima ⁊ vera ſunt ¶ Deinde cum dicit. Et de his volo ⁊c. mandat hoc p̄ dicari. Et pͥmo ponit p̄ceptū. Secūdo rōem aſſignat ibi.

in epiſtolam ad Titum III
Hec ſunt ⁊c. Dicit ergo. Et de his ſcꝫ que ad dei benefi cia reprehenſionem peccatoꝝ. documenta fidei ⁊ moruꝫ volo te confirmare ſcꝫ alios. Iob. 4. Uacillantes cōfir mauerunt ſermones tui. ⁊c. Act̉. 15. Et confirmauerunt eos. Et ratio huius eſt vt curent ⁊c. quod poteſt intelli gi de prelatis. Quaſi dicat. Volo ꝙ confirmes viatoreſ id eſt prelatos vt ipſi curent preeſſe his qui credunt deo ſcꝫ fidelibus in bonis operibus. i. Pe. 2. Ex bonis ope ribus vos conſiderantes glorificent deum ⁊c. Matth̓. 5. vt videant opera veſtra bona ⁊ glorificent patrem veſtrū ⁊cͣ. Hec verba ſunt bona: qꝛ de bonitate dei. Matth̓. 12. Bonꝰ homo de bono theſauro ꝓfert bona. Vtilia Eſa. 48. Ego dn̄s deus tuus docens te vtilia. Lectio ſecunda. Tultas auteꝫ queſtiones ⁊ genea logias ⁊ contētiones ⁊ pugnas le gis deuita. Sunt em̄ inutiles ⁊ va ne. Hereticū hominē poſt vnam ⁊ ſecundaꝫ correptioneꝫ deuita. ſciens quia ſubuerſus eſt qui eiuſmodi eſt: ⁊ delinquit cum ſit pro prio iudicio condemnatus. Cum miſero ad te arthemā aut tychicuꝫ feſtina ad me veni re nicopolim. Ibi enim ſtatui hyemare. Ze nam legiſperitum ⁊ apollo ſollicite p̄mitte: vt nihil illis deſit. Diſcant autē ⁊ veſtri bo nis operibus preeſſe ad vſus neceſſarios vt non ſint infructuoſi. Salutant te qui mecuꝫ ſunt omnes. Saluta eos qui nos amant in fide. Gr̄a dei cum omnibus vobis Amen. Supra apl̓us docuit Titum qualia ad inſtruſtioneꝫ po puli ꝓpͥonat: nunc oſtendit que vitet in doctrina. Et pri mo facit hoc. Secundo ſcribit quedaꝫ familiaria ibi. Cū miſero ⁊c. Item pͥma in duas. qꝛ pͥmo oſtēdit quomō vi tet inutila ⁊ aliena dogmata. Secūdo quomō vitet here ticos ibi. Hiereticum ⁊c. Circa pͥmum duo facit. quia pri mo oſtendit que ſunt vitanda in ſua doctrina. Secundo rationem aſſignat ibi. Sunt em̄ ⁊c. ¶ Rotandū eſt autē circa primū ꝙ ad eum qͥ ꝓfitet doctrinā alicuius ſcientie pͥmo pertinet vt ſatiſfaciat. queſtionibus que mouent̉ in illa. Secundo vt ꝑ ſe aliqua tractet. Tertio vt diſputet cum reſiſtentibus. Et quarto ꝙ doceat quid circa eaꝫ ſit vitandum. In alijs autē ſcientijs nullus ſapiens cuili bet queſtioni reſpondet. ſed tantū ad eas que pertinent ad ſuam ſcientiam. Ita doctor veritatis non debet cuili bet queſtioni reſpondere. Stulticia em̄ ſapientie oppo nitur. Hec autē doctrina eſt ſapientie. Deut̓. 4. Hec em̄ ſapientia veſtra ⁊ intellectus coram populis ⁊c. Que ſtiones ergo aduerſantes intentionibus doctrine iſtius ſtulte ſunt. aduerſant̉ aūt ei illa que ſunt indiſciplinabi lia. Iob. 34. Iob autē ſtulte locutus eſt: ⁊ verba illiꝰ nō ſonant diſciplinam ⁊cͣ. Itē quādo manifeſtū ꝓponit̉ vt dubium ſcꝫ quecūqꝫ debet aliquis ꝑ ſe tenere in ſcientia Et hec ſunt que ſpectant ad inſtructionē fidei ⁊ eruditi onem moꝝ. ⁊ quedā ſunt que debet vitare. Unde dicit. genealogias. Ponunt̉ em̄ genealogie in ſcpͥturis ꝓpt̓ myſteria ⁊ ꝓpter intellectū hiſtorialē. In reſiſtendo im pugnantibus debet vitare contentiones ⁊ pugnas. Qn̄ em̄ ē diſputatio ad inquiſitionē veritatis eſt laudabile: ſed qn̄ eſt ad oſtendendū quid ſit tenendū ⁊ qͥd vitandū: tales ſunt vitande. ꝓuer. 20. Honor ē homini qui ſeꝑat ſe a contentionibꝰ ⁊c. 2. Ti. 2. Noli verbis contendere.
Pugne legis ſunt que non ex vitio diſputantiū: ſed que oriunt̉ ex contrarietate in ſcriptura vel rationibꝰ contra rijs. Sed nunquid huiuſmodi ſemꝑ ſunt vitande? Dicē dum eſt in ſcpͥtura ſacra ẜm veritatem nihil eſt contrariū. Sꝫ ſi alibuid apparet contrarium. Vel eſt qꝛ non intelli gitur. Ul̓ qꝛ corrupta ſunt vitio ſcriptoꝝ quod patet ſpe cialiter īnumeris ⁊ genealogijs. Et hͦ ideo qꝛ determa ina ri nō poſſunt vult ꝙ vitent̉. Et hoc iō qꝛ inutiles ſūt. Et doctor ad duo intendere dehet. ſcꝫ ad vtilitatē ⁊ ad veri tatem. ꝓuer. 8. Ueritatē meditabit̉ guttur meū ⁊c. Eſa. 48. Ego dn̄s deus tuus docens te vtilia. Non eſt ergo intromittendū ſe de niutilibus et que nō habent ſolidā veritatem. Scire em̄ ſingularia vt ſunt genealogie non eſt ad ꝑfectionē intellectus nec ad inſtructionē moꝝ nec fidei. Et ſunt vane: qꝛ non habent ſolidā veritatē. ¶ De inde cum dicit. Hereticum ⁊c. oſtendit qui ſunt vitandi inter hoīes. et pͥmo oſtendit ꝙ heretici. Secūdo oſtēdit rationē huius ibi. Sciens qꝛ ⁊c. Dicit ergo hereticum hominē ⁊c. Ubi notandū eſt quid faciat eſſe hereticū. ⁊ accipienda eſt pͥma ratio huius noīs hereticus. Nō em̄ dicit̉ a diuiſiōe: ſed ab electione vt dicit hieronymꝰ. In greco em̄ hereſis dicit̉ electio. Vnde hereticus id ē ele ctiuus quaſi ꝑtinaciter adherens ſecte alicuius quā eli git. Vnde ſciendū eſt ꝙ om̄is hereticus eſt errans. ⁊ nō ecōuerſo ꝓpter duo. Primo ex parte materie circa quā errat. puta ſi non eſt circa fineꝫ vite humane: vel circa id qd̓ ad fidem ꝑtinet ⁊ bonos mores. Talis em̄ ſic errans nō eſt hereticus. Si vero erraret circa ea que ſunt ad fi nem vite humane ſemꝑ eſt hereticus. Et dico finem vite humaue: qꝛ apud antiquos erant ſecte ponentes diuer ſum finem fidei. vt patet de ſtoycis ⁊ epicuris: Et ſic ſi aliquis diceret deum non eſſe trinū ⁊ vnum ⁊ fornicati onem non eſſe peccatum eſt hereticus. ¶ Secūdo ex ꝑte electionis: qꝛ eligens ſi non eſt pertinax: ſed eſt paratus corrigi ẜm eccleſie determinationē. ⁊ ſic non eſt ex mali cia: ſed ex ignorantia non eſt hereticus. Hunc gͦ deuita ꝓpter ꝑiculum. 2. Ti. 2. Sermo eorum vt cancer ſerpit Item nec aliquis cōmunicet peccatis eoꝝ ne videat̉ eis conſentire. 2. Io. ca. vnico. Si qͥs venerit ad vos ⁊ hāc doctrinam non affert ⁊c. Item ꝓpter penā. Numeri. 16. Recedite a tabernaculis hominū impioꝝ: ⁊ nolite tan gere que ad eos pertinent ⁊c. Vult tn̄ ꝙ moneat̉. ⁊ ſi nō dimittit tunc eſt hereticus ⁊ vitādus. Et dicit poſt pͥmā ⁊ ſecundam correptionē. Sic em̄ ſit in eccl̓ia in excōmu cationibꝰ. Et ratio eſt qꝛ errantis numerꝰ omnis rei ha bet pͥncipium mediū ⁊ fineꝫ. Ideo accipit̉ vt ſufficiēs ad omnia. 2. Corin. vltīo. Ecce iam tertio hoc venio ad voſ ⁊c. Item ꝓpter ꝑfectionē numeri ternarij. Ratio auteꝫ deuitationis eſt qꝛ cuꝫ errante agendū a pͥncipio vt cor rigat̉. Matth̓. 9. Nō eſt opus valentibꝰ medicꝰ: ſꝫ male habentibꝰ ⁊cͣ. Et iō nō eſt dimittendū qͦuſqꝫ videat̉ ſi cu rari poterit. ſꝫ ſi nō pōt ſanari tunc eſt dimittendꝰ Luc̄. 19. Ex ore tuo te iudico ſerue neꝙͣ. ¶ Dein̄ cū dicit. Tū miſero ⁊c. ſcribit quedā familiaria. Et pͥmo quedā diſpo nenda circa ip̄m. Secūdo epl̓am terminat in ſalutē. Di cit gͦ. Cū miẜo ⁊c. Hi duo diſcipl̓i erāt apl̓i. Alios miſit qꝛ volebat ꝙ titus iret ad eū nec det̓minat ei tempꝰ: ſed locū. eo eī idiguit ī adiutoriū p̄dicatiōis. voluit tn̄ p̄mit ti arthemā ⁊ on̄dit qͥd de eis diſponat. Scd̓o obieciōi re ſpōdet ibi. Diſcāt aūt ⁊ vr̄i ⁊cͣ. Apollo iſte d̓ qͦ Act̉. 19. erat ep̄us corinthioꝝ ꝓpter quoꝝ culpam dimiſit eos ⁊ iuit cretam ad thitum. ſed correctis corinthijs apl̓us re uocat euꝫ. Uocat autē zenam legiſperitum licet ⁊ apol lo eſſet valde doctus: qꝛ in iudaiſmo habuit hanc digni tatem. Ratio autē quare iſtos vult p̄mitti ⁊ non thitum eſt qꝛ thitus neceſſarius erat apud cretam ꝓpter epiſcoaa

Explanatio ſancti Thome
patum. iſti autē non habebant aliquam curam. Et dicit vt nihil illis deſit. Quaſi di. Si nō habes ꝓuideāt ſub diti tui. Et iō ſubiūgit. Sic diſcant veſtri ſcꝫ fideles ꝓ uidere ſicut faciūt ludei. Et dicit veſtri ſcꝫ ſubditi diſcāt excellere ludeos ⁊ alios de aſia qui ſuis p̄dicatoribus ⁊ indigentibus ꝓuident. Et dicit ad vſus neceſſarios id ē in caſibus neceſſitatis. 1. Ti. 6. Habētes alimēta ⁊ qui bus tegamur his contenti ſimus. Ratio auteꝫ quare p̄ ſint: eſt vt nō ſint infructuoſi. 1. Corin. 9. Quis plantat vineam ⁊ de fructu eius non edit ⁊c. Populꝰ gͦ ſi eſt vt vinea domini debet ferre fructū non ſolum ſpūalem: ſed etiam temporalē vt exinde cultores ſuſtētent̉. al̓s eſſent infructuoſi. Matth̓. 7. Omnis arbor que non facit fru ctum bonum excidet̉. ⁊c. ¶ Deinde ſalutat eos pͥmo ex parte alioꝝ. Secūdo rogat ꝙ ſalutent alios. Terio po nit ſuam. Quantū ad primum dicit. Salutant id eſt ſa lutem optant. Secundo cum dicit. Qui nos amant id ē in fide chriſti exiſtentes: qͥa non eſt conuentio fidelis cuꝫ infideli. 2. paral̓. 19. Impio prebes auxiliuꝫ ⁊ his qͥ ode rūt dn̄m amicitia iungeris. Uel qui nos amant in fide id eſt fideli affectu Ecc̄. 6. Amico fideli nulla eſt compara tio. ⁊c. ¶ Gratia dei ſcꝫ q̄ eſt pͥncipiū omniū bonoꝝ Ro. 3. Iuſtificati gratis per gratiā ipſius ⁊c. Et dicit vobis: qꝛ non ſcribit vni ꝓpter vtilitatem ipſius tm̄. ſed ꝓpter totam eccleſiaꝫ. Deo gratias: ¶ Explicit̓ explanatio deuotiſſima celici doctorꝭ ſanctiſ ſimi Thome aquinatis ordinis fratrum predicatorū ſuꝑ epl̓a beatiſſimi Pauli apl̓i ad Titum. ¶ Incipit expoſitio eiuſdem angelici docto ris ſancti Thome aquinenſis ordinis fra truꝫ predicatorū ſuper epl̓a apoſtoli Pau li ad Philemonē. Prologus Cruus ſi ē tibi fidelis ſit tibi quaſi anima tua: ⁊c. Eccͣ. 33. Oſtendit ſapi ens tria circa dominum ⁊ ſer uum: ſcꝫ quid requirat̉ ex par te ẜui. Item qualis debet eſſe affectus domini ad ſeruū. Itē qualis vſus ſerui. Ex ꝑte ſer bonum ſerui. quia ⁊ qd̓ eſt ⁊ omnia ſua debet dare dn̄o. ui requirit̉ fidelitas in qua eſt Math̓. 24. Fidelis ſeruus ⁊ prudens ⁊c. Et dicit ſi eſt fidelis: quia fidelitas apud paucos eſt. ꝓuer. 20. Uirum fidelem quis inueniet? Talis ergo ſeruus debet haberi a domino ſicut amicus in affectu. Vnde dicit. Sit tibi ſicut anima tua. Hoc em̄ eſt ꝓpriū amicorū vt eorum aīa vna ſit in nolendo ⁊ volendo Act̉. 4. Multitudinis cre dentium erat cor vnū et anima vna ⁊c. In quo datur in telligi ꝙ eſt quidā conſenſus inter dominū ⁊ ſeruū: quia ſeruus fidelis tranſit in amicum. Uſus eius eſt vt tracte tur vt frater. nam frater eſt ⁊ ꝙͣtū ad generationē natu re: qꝛ eodem actore Iob. 31. Si contempſi ſubire iudiciū cum ſeruo meo ⁊c. Malach̓. 2. Nunquid nō vnus pater omniū noſtrū? nunquid non deus vnus? Et ꝙͣtum ad ge nerationem gratie que eſt eadem Gal̓. 3. Quicūqꝫ em̄ in chriſto baptizati eſtis xp̄m induiſtis. nō eſt iudeus neqꝫ grecus. non eſt ſeruus neqꝫ liber. nō ē maſculus neqꝫ fe mina. omnes em̄ vos vnum eſtis in chriſto ieſu. Math̓. 23. Omnes vos fratres eſtis. Hec autē verba conueniūt
materie huius epiſtole. Sicut em̄ ſupra oſtendit qualit̓ ſpūales prelati habeāt ſe ad ſubditos: ſic hic qualiter tē porales dn̄i ad tēporales ſeruos. ⁊ quomō ſeruꝰ fidelis quo ad dominū eius. Capitulum primū. Aulus vinctus chriſti ieſu ⁊ ti motheꝰ frat̓: philemoni dilecto ẜ adiutori nr̄o: ⁊ apie ſorori chariſ ſime ⁊ archippo cōmilitōi nr̄o: ⁊ eccleſie que ī domo tua eſt: gr̄a vobis ⁊ pax a deo patre noſtro ⁊ domino ieſu xp̄o. Gra tias ago deo meo ſemper memoriam tui fa ciens in orationibꝰ meis audiens charitatē tuam ⁊ fidem quam habes in domino ieſu ⁊ in om̄es ſanctos: vt cōmunicatio fidei tue euidens fiat in agnitione om̄is operis boni in chriſto ieſu. gaudium em̄ magnuꝫ habui ⁊ conſolationem in charitate tua: quia viſce ra ſanctorum requieuerūt ꝑ te frater. Pro pter quod multam fiduciam habens in chri ſto ieſu imperandi tibi quod ad rem perti net: ꝓpter charitatem magis. Epiſtole occaſio ex hoc eſt. Apud em̄ coloſſenſes quidā xp̄ianus magnus habuit quēdam ſeruū qͥ cū furto fugi ens romā ab apl̓o eſt baptizatus. ꝓ quo ⁊ ſcribit. Et pri mo ponit̉ ſalutatio. Secundo epl̓aris narratio. In ſalu tatione pͥmo ponit ꝑſonas ſalutantes. Secundo ſaluta tas. Tertio bona optata. Dicit gͦ Paulus qd̓ eſt nomē venerandū om̄ibꝰ fidelibꝰ qͥ ſunt docti ab eo. Uinctus. ⁊ Ti. 2. Laboro vſqꝫ ad vincula. Nam tunc vinctus erat romē. Sed ieſu xp̄i. vbi oſtendit̉ cauſa vinculoruꝫ. Lau dabile em̄ valde eſt vinctū eſſe ꝓpter xp̄m. in hoc em̄ eſt beatificādus. Matth̓. 5. Beati qͥ ꝑſecutionē patiunt̉ ꝓ pter iuſticiā ⁊c. 1. Pe. 4. Nemo veſtrū patiat̉ quaſi ho micida aut fur: aut maledicus: aut alienoꝝ appetitor. ſi autē vt chriſtianꝰ nō erubeſcat. glorificet aūt deū in iſto noīe Act̉. 5. Ibant apl̓i ⁊c. ¶ Et timotheꝰ frater. Frēs ſunt ꝙͣtum ad ꝑfectam fidē Phil̓. 2. Neminē habeo tā vnanimē qͥ ſincera affectione ꝓ vobis ſollicitus ſit. Ip̄m aūt timoheū adiungit vt facilius impetret: qꝛ impoſſibi le eſt preces multoꝝ non exaudiri. ¶ Deinde ponit ꝑſo nas ſalutatas. Et pͥmo ponit̉ ꝑſona pͥncipalis ſalutata. Secundo adiuncta. Item pͥmo ponit maritum ⁊ vxorē qui dominiū domus habent quibus obligat̉ ſeruus. Di lectum dicit ꝓpter bona opera Io. 15. Hoc eſt preceptū meū vt diligatis inuiceꝫ ⁊c. Adiutori qꝛ ſubminiſtrabat ſanctis. ꝓuer. 18. Frater qui iuuat̉ a fratre quaſi ciuitas firma. Secundo ponit̉ perſona adiūcta cū dicit. Archip po comilitoni nr̄o qui ita erat potēs coloſſis ꝙ oēs chri ſtiani erant ſub vmbra eius. Et ideo inducit totam eccle ſiam ibi. cuius erat epiſcopus. ſic ſcribens Col̓. vltimo. Dicite archippo. vide miniſteriuꝫ quod accepiſti ⁊cͣ. Et dicit. archippo commilitoni: quia omnes prelati ſunt ſi cut ſpirituales milites eccleſie. 2º. Corinth̓. 10. Arma militie noſtre non ſunt carnalia ⁊c. Et addit. Et eccleſie ⁊c. Hos ſuperinducit vt moneant eum ad exaudiendū. Bona optata exponunt̉ vt conſuetum eſt. ¶ Deinde cū dicit. Gratias ago ⁊c. ponit̉ epl̓aris narratio. et pͥmo po nitur gratiarūactio. Secūdo petitio ibi. Propter qd̓ ⁊cͣ. Tertio concluſio ibi. Itaqꝫ frater ego ⁊c. Item pͥmo gra tiarūactio ponit̉. Secundo materia actionis gratiarum.

in epiſtolam ad Philemonem
ibi. Audiens. ⁊c. Tertio cauſam ꝓpter quā deo gratias agit ibi. Gaudiū em̄ magnū ⁊c. Dicit ergo gratias ago ⁊c. Col̓. 3. Et grati eſtote Phil̓. 4. Cum gratiarūactio ne. Quaſi dicat. Ita ago gratias de preteritis: vt orem tn̄ ꝓ futuris. Et ideo dicit. Semꝑ memoriā tui faciens. ⁊c. Phil̓. 1. Eo ꝙ habeā vos in corde ⁊ in vinculis me is ⁊c. Eſa. 49. Nunqͥd poteſt mulier obliuiſci infantem ſuum ⁊c. ¶ Ponendo autē materiam gratiarūactionis ⁊ orōnis oſtendit qͥd ꝓ eo petēdo orat. Materia aūt huiꝰ erat neceſſaria ⁊ bona philemoni ⁊ charitas ⁊ fides. ſine enim charitate nihil aliorum valet. ⁊ ꝑ eam omnia ha bentur. 1. Corin. 13. Si linguis hominū loquar ⁊c. Itē ſine fide nullus deum amare poteſt: qꝛ non cognoſcit ve re deū. De ſpe autē mentionē non facit: qꝛ media eſt. ⁊ in his intelligit̉. Sed in quo habes fidem ⁊ charitateꝫ? In dn̄o ieſu. 1. Corin. vltimo. Si quis nō amat dominū noſtrū ieſum chriſtum anathema ſit ⁊cͣ. Et hoc eſt neceſ ſariū: qꝛ ex xp̄o dulcius dilecto deriuat̉ dilectio ad mē bra: qꝛ non diligit caput qui non diligit membra. 1. Io. 4. Qui non diligit fratrem ſuum quem videt: deuꝫ quē non videt quō poteſt diligere ⁊c. Et in om̄es ſanctos fi des innititur doctrine ꝓut eſt manifeſtata ꝑ xp̄m. qꝛ deū nemo vidit vnꝙͣ. Io. 1. et. 14. Creditis in deum ⁊ in me credite. Et ideo ꝑ fidem habemus chriſtum. Sed ꝙ ad ſanctos ꝑtinet poteſt intelligi dupliciter. Uno modo qꝛ ex fide quam habent ad xp̄m ꝓceduūt obſequia imperi ſa ſanctis. Vel fides cōſiſtit in diuinitate pͥncipalit̓ ꝓut eſt annūciata ꝑ xp̄m. ſed non ſolum ꝑ chriſtū: ſed etiam ꝑ ſanctos. Matth̓. vltimo. Euntes ergo docete omnes gentes ⁊c. Debemꝰ ergo credere nō ſolū dicta ꝑ chriſtū ſed etiam ꝑ ſanctos Heb̓. 2. Que cuꝫ initium accepiſſet enarrari ꝑ dn̄m ab eis qui audierunt in nos cōfirmata ē. ¶ Ut cōmunicatio fidei ⁊c. hoc ꝯtinuat̉ dupliciter. Uno enim modo vt ſit ſignū. Et eſt ſenſus vt cōmunicatio ⁊c. id eſt tanta eſt charitas tua. vt cōmunicatio fidei tue ⁊c. Uel aliter. Gratias ago ⁊ memoriaꝫ ⁊c. vt ſcꝫ oſtendat quid ꝓ eo petat orando. Et poteſt intelligi cōmunicatio fidei dupliciter. Uel qꝛ in fide cōmunicabat cum omni bus ſanctis non habens aliam fidem nouā vt heretici. Corin. 1. Idipſum dicatis omnes ⁊c. Uel cōmunicatio qua bona cōmunicas ſanctis ꝓcedens ex fide. 1. Ti. vl timo. Diuitibus huius ſeculi precipe nō alta ſapere nec ſꝑare in incerto diuitiaꝝ. ſed in deo viuo qͥ p̄ſtat nobis. ⁊c. ¶ Euidens fiat id eſt vt bonū latens in corde euidēs fiat ꝑ bona opera. ¶ In agnitione om̄is boni ſcꝫ quod a te fit. Et hoc ī ieſu xp̄o.i. ꝓ ieſu xp̄o Iac. 2. On̄de mihi fidē tuā ſine operibꝰ. ⁊ ego tibi oſtendā ex operibus fidē meaꝫ ⁊c. Uel aliter. Multa ſunt opera in mundo q̄ ſunt bona hominibus. ⁊ tamē deo non ſunt bona. qꝛ non re cte fiunt. ꝓuer. 14. Eſt via que videt̉ homini recta. no niſſima autē eius deducūt ad mortē ⁊cͣ. Eccͣ. 8. Vidi im pios ſepultos qͥ etrā cū adhuc viuerēt in loco ſancto erāt ⁊ laudabant̉ in ciuitate quaſi iuſtoꝝ operū. Sed hoc ma nifeſtat̉ ꝑ fidem rectam qn̄ conſequit̉ premiū a deo qͥ nō remunerat niſi recta. Et ideo dicit. In agnitiōe id eſt vt hoc euidens fiat ꝙ cognoſcas om̄e bonū. Vel ꝙ cogno ſcatur in te om̄e bonum qd̓ eſt fruitio diuinitatis. Exo. 33. Oſtendā tibi om̄e bonum. Sap̄. 7. Uenerunt mihi omnia bona pariter cū illa ⁊c. ¶ Cauſa autē ꝓpter quā gratias agit eſt gaudium. Et ideo dicit. Gaudiū em̄ ma gnū ⁊c. 3. Io. ca. vnico. Marorē horū gratiā nō habeo: ꝙͣ vt audia filios mēos ī veritate ambulare. Hoc eī gau diū alleuiabat p̄ſſuras ſuas. Vnde addit. Et ꝯͣſolatiōeꝫ ⁊c. psͣ. Scd̓m multitudinē dolorū meoruꝫ in corde meo conſolationes tue letificauerunt animā meā. Cuius ra rioneꝫ aſſignat dicens: Quia viſcera ⁊c. Col̓. 3. Indui.
te vos ergo ſicut electi dei ſancti ⁊ dilecti viſcera miſeri cordie benignitatē ⁊cͣ. 3. Io. c. vnico. Chariſſime fideliꝰ ter agis quicqͥd operaris in fratres ⁊ hoc in peregrinos ⁊c. ¶ Deinde cum dicit̉. Propter quod ⁊c. ponit̉ peti tio. ⁊ pͥmo fiducia petendi. Secūdo ipſa petitio ibi. Ob ſecro ⁊c. Tertio eiꝰ ratio ibi. Forſitan ⁊c. Dicit gͦ. Pro pter qd̓ id eſt qꝛ ſic abundas charitate multā fiducia ⁊cͣ Non ex me ſed ex auctoritate ieſu chriſti in cuius fide te genui. Et ideo poſſuꝫ tibi imꝑare vt pater: ſed qd̓ ad reꝫ ſcꝫ tuam ꝑtinet vel cōmunē. al̓s prelatus non habet po teſtatem imperandi ſibi quicꝙͣ niſi qd̓ vel eſt ad eius vti litatem vel eccleſie vel bonorum morum xp̄iane religio nis. Tamē magis obſecro ꝓuer. 18. Cum obſecrationi bus loquit̉ pauper ⁊c. Et quare Terte cum ſis talis ⁊c. ſunt duo ꝓpter que qͥs debet obſecrari ſcꝫ etas ſenectutꝭ 1. Ti. 4. Seniorē ne increpaueris: ſꝫ obſecra vt prēꝫ ⁊cͣ Item honeſtas virtutis. vbi em̄ nō delinqͥmus pares ſu mus. Eccͣ. 32. Rectorē te poſuerūt noli extolli. eſto in il lis qͣſi vnus ex ipſis. Dicit gͦ. Cū ſis talis ⁊c. Quaſi di cat. Si eſſes puer p̄ciperē tibi hoc: ſed tu es ſenex. Item ſi leuis ſed talis es vite ꝙ es mihi ſimilis. Non ꝙ talis ⁊ tantus ſit ſimpliciter: ſed aliquo mō ſimilis. qd̓ dicit ex ſua humilitate Ro. 12. Honore inuicē p̄ueniētes. Gri genes. Paulus diu vixit in fide. Conuerſus em̄ adole ſcens nūc dicit vt ſenex. Origenes. Raro vtilis doctor inuenit̉ in eccleſia quin ſit longenus. Exemplum de pe tro ⁊ Paulo. Lectio ſecunda. Bſecro cum ſis talis vt Paulus o ſenex: nunc autem ⁊ vinctus ieſu chriſti. obſecro te ꝓ meo filio queꝫ genui in vinculis oneſimo qui tibi aliquā do inutilis fuit: nunc autē ⁊ mihi ⁊ tibi vti lis quem remiſi tibi. Tu autē illum vt mea viſcera ſuſcipe. Quem ego volueram mecū detinere: vt pro te mihi miniſtraret in vin culis euangelij. Sine conſilio autem tuo ni hil volui facere: vti ne velut ex neceſſitate bonum tuum eſſet: ſed voluntarium. For fitan enim ideo diſceſſit ad horam ad te: vt ineternuꝫ illum recipies: iam non vt ſeruū ſed pro ſeruo chariſſimū fratrem: maxime mihi. Quanto autē magis tibi: ⁊ in carne ⁊ in domino. Si ergo habes me ſociū: ſuſcipe illum ſicut me. Si autem aliquid nocuit ti bi aut debet: hoc mihi imputa. Ego Pau lus ſcripſi mea manu. ego reddam vt nō di cam tibi ꝙ ⁊ teipſum mihi debes. Ita fra ter ego te fruar in domīo: refice viſcera mea in chriſto. Confidens in obedientia tua ſcri pſi tibi: ſciens quoniā ⁊ ſuꝑ illud qd̓ dico fa cies. Simul ⁊ para mihi hoſpitiū: nam ſpe ro per orationes veſtras donari me vobis. Salutat te epaphras concaptiuus meus in chriſto ieſu: marcus: ariſtarchus: demas: et lucas adiutores mei. Gratia dn̄i noſtri ieſu chriſti cum ſpiritu veſtro Amen.

Explanatio ſancti Thome
Poſita fiducia apl̓i de bonitate philemonis: ponit hic ſuā petitionē. Et pͥmo oſtēdit perſonā ꝓ qua petit. Se cundo ex hoc petitionem concludit ibi. Tu autē illū ⁊c̄. Circa pͥmū duo facit. qꝛ pͥmo deſcribēdo ꝑſonā on̄dit eā ſibi acceptam ex ſpūali generationē. Secundo ex moruꝫ mutatione. Dicit ergo. Vere ſum exaudiendus: qꝛ peti tio continet honeſtatē ⁊ pietatem ꝓ meo filio honeſtiſſi mo de quo eſt preſens mea ſollicitudo. Et acquirens fili um tempore defectus magis eum diligit vt ſenes filios in ſenectute genitos. Gen̄. 37. Iſrael autē diligebat io ſeph ſuper om̄es filios ſuos eo ꝙ in ſenectute genuiſſet eum. Hunc autē genuit in vinculis. Secundo eſt muta tio in moribus. Si em̄ in peccato perſeueraſſet nō fuiſ ſet dignus venia. Et nota ꝙ minus dicit ⁊ plus ſignifi cat. Docet em̄ tullius ꝙ quis factum ſuū debet attenua re quantū poteſt. Sic apl̓us leuiter de culpa huius loqͥ tur dicens: Inutilis id eſt nociuus in ſubtrahendo res tuas. nunc autē conuerſus a malo ad ſtatum virtutis vti lis eſt ad ſeruitiū dei ⁊ hominū. 2. Ti. 2. Si quis gͦ emū dauerit ſe ab iltis erit vas in honorem ſanctificatum ⁊c̄. ꝓuer. 25. Aufer rubiginem de argento. ⁊ egrediet̉ vas puriſſimū. ¶ Deinde cum dicit. Tu autē illū ⁊c. ponit petitionē ſuam. Et pͥmo ponit̉ petitio. Secūdo reſpon det queſtioni ibi. Quem ego ⁊c̄. Dicit ergo. Tu ergo il lum ⁊c. Et hoc ideo: qꝛ vidi eum emendatū culus ſignū eſt qꝛ eum remiſi tibi. Contra. deut̓. 23. Non trades ſer uum domino ſuo: qui ad te confugerit ⁊cͣ. Reſpondeo verum eſt qn̄ dominꝰ querit eum ad mortem. ⁊ ideo di cit. Tu autē ⁊c. Phil̓. 1. Eo ꝙ habeam vos in corde et in vinculis meis ⁊ in defenſione ⁊cͣ. Et reſpondet que ſtioni. qꝛ poſſet dicere. Si ē vtilis tibi quare nō retines eum ad mortem? Ideo dicit que eſt cauſa mittendi euꝫ. Primo autē oſtendit ꝓpoſitū retinendi eum. Secundo quare deſiſtit a ꝓpoſito ibi. Sine conſilio aūt tuo ⁊c. Di cit gͦ philemoni qͥ licet eſſet magnus: tn̄ apoſtolo ſolitus erat miniſtrare Matth̓. 20. Quicūqꝫ voluerit inter vos maior fieri ſit veſter miniſter ⁊c. Unde ex hac fiducia ꝓ poſuit eum tenere vt loco eius ſibi miniſtraret quod erat maxime neceſſariuꝫ qn̄ erat in vinculis ꝓpter xp̄m. Eſt em̄ ꝓuidendū qn̄ quis patit̉ ꝓ dn̄o ſuo. Ratio aūt qua re deſtitit eſt quia noluit vti re aliena ignorante domīo. Unde dicit. Sine conſilio ⁊cͣ. Quaſi dicat. Si retinuiſ ſem eum iam placeret tibi non valenti reſiſtere ⁊ eſſet q̄ dam coactio. Sed magis volui ꝙ volūtarie fieret. Exo. 25. Ab om̄i homine qui offert vltroneus accipietis eas ſcꝫ pͥmitias. 2. Corin. 9. Non ex triſticia aut ex neceſſita te hylarem em̄ datorem diligit deus. ¶ Deinde cum di cit. Forſitan em̄ ⁊c. ponit rationem quare debet eum re cipere benigne. Et pͥmo ex parte dei. Secundo ex parte ipſius apoſtoli ibi. Si ergo habes ⁊c. Tertio ex parte ip ſius philemonis ibi. Confidēs ⁊c. Ex parte dei: qꝛ ſepe dei ꝓuidentia id qd̓ videt maluꝫ ꝑmittit fieri: vt exinde ſequat̉ bonum. vt patet de Ioſeph vendito vt liberaret egyptum ⁊ familiā patris. Gen̄. 45. Pro ſalute em̄ ve ſtra miſit me deus ante vos ⁊c. Et dicit forſitan: qꝛ incō prehēſibilia ſunt dei iudicia Ro. 11. Et dicit ꝓ ſeruo id ē loco ſerui Matth̓. 23. Omnes autē vos fratres eſtis. Et non ſolum tibi ſed mihi in comꝑatione ad deum licet ſit filiꝰ miniſterio: ꝙͣtomagꝭ tibi ⁊ ī carne ⁊ in dn̄o. qd̓ dupli citer poteſt exponi. Uno modo ꝙ referat̉ ad primā origi nem diuine creationis. ⁊ ſic eſt frater. Deut̓. 32. Nonne ipſe eſt pater tuus qui poſſedit ⁊ fecit ⁊ creauit te Mal̓. ⁊. Nunqͥd non pater vnus omniū noſtrū: nunqͥd non deꝰ vnus creauit nos. Item in deo ꝑ fidem. Vel magis erat in bonum philemoni: qꝛ affinis eius ẜm carnem. qꝛ ẜm eam erat ſeruus eius. qꝛ hoc totum qd̓ erat ei carnaliter:
erat ſuum. Unde duplici ratione qͥs mouet̉ ex charitate. ſcꝫ ex amore ẜm carnis originē ⁊ ex amore ſpūali. ¶ Ex parte autē apoſtoli primo allegat ſuam amicitiā ſub cu ius obtentu vult eum ſuſcipi. Secundo fideibet ꝓ eo de damno. Tertio oſtendit receptionis officiū. Secūdū ibi. Si autē aliqͥd ⁊c. Tertiū ibi. Itaqꝫ frater ⁊c. Dicit ergo. Si ergo ⁊cͣ. i. Io. 1. Si autē in luce ambulamꝰ ſi cut ⁊ ipſe eſt in luce ſocietatem habemus ad inuicem ⁊c̄. Et dicit. Sicut ⁊ me quia iunctus eſt mihi. Matth̓. 10. Qui vos recipit me recipit ⁊c. ¶ Scd̓o autē obligat ſe ꝓ eo ſatiſfacturū ꝓ damno. Dicit ergo ſi aliquid nocuit ſcꝫ dimittens ſeruitiū tuum hoc mihi imputa. Quaſi di cat. Ego ſatiſfaciam. Gal̓. vltimo. Alter alterius onera portate ⁊c. Et plus. qꝛ pͥmo ꝓmittit ſe ſoluturum. Se cūdo oſtendit euꝫ eſſe debitorē ad hoc nō neceſſitatis: ſꝫ voluntatis. Dicit ergo. Ego paulus ⁊c. Quaſi dicat vt vt certus ſis de reſtitutione ſcribo manu mea. Et hoc nō ē neceſſitatis: qꝛ tu debes mihi teipſum quē erui a mor te et̓na. Et talis debet ſe liberatori. Tob. 9. Si meipſuꝫ tradam tibi ſeruum non ero condignus ꝓuidentie tue. Et ſubiūgit dicens. Itaqꝫ frater ego te ⁊c̄. Quaſi dicat. ſi vis me habere ſociū ſuſcipe eum ⁊ ego ita fruar te fra ter id eſt ſi impleueris voluntatem meam gaudijs. Raꝫ frui eſt vti fructu. ⁊ ſicut ē vti ad vtile: ſic ſtui ad fructū Importat autē fructus dulcedinem. Can̄. 2. Et fructus eius dulcis gutturi meo. Item finem qꝛ vltimū de arbo re eſt fructꝰ. Et ideo ꝓprie eſt habere aliquid vt delecta bile ⁊ finale. Et inde eſt ꝙ dicit augu. Fruimur cogni tis in quibus voluntas delectat̉ ꝓpter dulcedinem. Itē frui eſt alicui inherere ꝓpter ſe. Aliquando ergo accipi untur frui ⁊ vti cōmuniter ꝓut important delectationē abſqꝫ contrario. Ecc̄. 8. Fruere magnatis ſine q̄rela. Di cit ergo. Sic fruar qꝛ in nullo mihi contrarius es. Et ſi in hoc mihi ſatiſfacis nihil erit in corde meo de te quod contriſtet me. ⁊ ſic delectabis me. Si aūt accipit̉ frui ꝓ ut finale quid eſt: ſic non eſt fruendū hoīe: ſed ſolo deo. Contra qd̓ eſt illud ſap̄. 2. Fruamur bonis q̄ ſunt. ⁊ vta mur creatura tanꝙͣ in iuuentute celeriter ⁊cͣ. Unde iſte addit in dn̄o: id eſt fruar in te delectatione dei gaudens de bono diuno in te. quia eius actꝰ eſt dilectio ⁊ fruitio effectus ſcꝫ charitatis. Ideo addit. In hoc refice viſcera mea. Reficitur em̄ homo ſpūaliter quādo ſatiſſit deſide rijs anime ſue. Ac ſi dicat. Imple deſideria intima cor dis mei. ⁊ non in malis: ſed in chriſto. Et ideo bona eſt impletio deſiderij. ¶ Deinde cum dicit. Confidens ⁊c. ſumit̉ ratio ex parte philemonis ⁊ eſt ex cōmendatione obedientie eius. Et pͥmo oſtendit quō confidit de obedi entia eius. Secūdo iuiungit ei aliud ſimile. Dicit ergo. Confidens ⁊c. 2. Corin. 7. Gaudeo ꝙ in omnibꝰ confi do in vobis. 1. Reg. 15. Melior eſt obediētia ꝙͣ victime ⁊c. Sed plus caute ſcribit. qꝛ homo magis exaudit ali quem quādo ſperat iterum ipſum viſurū ꝙͣſi deſperat. Et ideo dicit. Simul ⁊c. Solitꝰ em̄ erat cum eſſet coloſ ſis hoſpitari in domo ſua. Chryſoſtomus. Iocundū ver bum vt homo pauper diuiti mandet vltra tot terrarum ſpacia per epiſtolam p̄parationeꝫ hoſpicij. Quid em̄ ꝓ eo parandum erat. qui pane et vili pulmento contentus erat? Dicendum ergo ꝙ non propter hoſpicij preparati onem. ſed ad inſinuandaꝫ familiaritatem ⁊ dilectionem hoc dicit ⁊ magis ꝑ hoc ꝓuocat euꝫ ad obediendū. Hec ille. Non ergo hoc apl̓us dixit ꝓpter apparatum exteri orem. ſed ad deuotionē eius. ¶ Nā ſpero ⁊c. Contra nū ꝙͣ fuit eis redditus. ſed rome eſt mortuus. ergo ſpes eiꝰ defecit. Reſpondeo duplex eſt ſpes iuſti: ſcꝫ pͥncipalis ad ꝓprium bonum. Et in hoc nunꝙͣ deficit ꝓſe. Alia ē ſecundaria ſtꝫ ꝓbatio aliorum. ⁊ in hoc qn̄qꝫ deficit: qꝛ

in e piſtolam ad Vebreos I
merita illoꝝ contrariant̉ ſicut iuſti qn̄qꝫ nō exaudiuntur pro alijs. Sed nunquid fuit deceptꝰ de ſua fiducia? Di cendum eſt ꝙ futura ſcire eſt ſoliꝰ dei non autē in cogni tione humana niſi prophetica. Et nullꝰ ꝓphetaꝝ ſciuit omnia futura de ſeipſo niſi ſolus xp̄s qui nō habuit ſpi ritūſanctū ad menſurā. Sic yſaac magnus propheta fu it deceptus in Iacob. Unde nō eſt mirū de apl̓o ſi neſci ret. ¶ Tunc terminat epiſtolā in ſalutationeꝫ. et pͥmo ex parte alioꝝ. Secūdo ex ꝑte ſua. Dicit ergo Salutāt ⁊cͣ. De his omnibus habet̉ col̓. 4. Sed dubitat̉ de hoc qd̓ dicit Demas ⁊cͣ. Quomodo poteſt hoc eſſe. qꝛ dicit̉. 2. thy vlti. Demas dereliquit me: diligens hoc ſeculum. Quō gͦ vtit̉ nomine eius. Dicenduꝫ eſt ꝙ iā redierat ad eum. Sed nec hoc videtur. qꝛ hec epiſtola p̄ceſſerat ſecū dā epl̓aꝫ ad thi. qꝛ hic dicit̉ Spero ⁊c. ibi p̄nunciat mor tē ſuā dicēs: Et tēpꝰ mee reſolutionis inſtat ⁊c. Et ideo dicendū eſt ꝙ paulus fuit rome fere nouē ānis et hec fu it facta in principio. Secūda vero ad thimo. in fine vite ſue et tunc demas attediatus ex longis vinculis dimiſit eū. Et epl̓e pauli nō ordinant̉ ẜm tēpus. qꝛ epl̓e ad coꝝ. fuerunt ante epl̓am ad romanos. et hec fuit ante vltimā ad thimo. Et premittit̉ illa ꝓpt̓ materiā qꝛ de digniori. Salutatio ſua eadē eſt cū ſecūda ad thi. Deo gr̄as Amē ¶ Explicit deuotiſſima expoſitio ſctīſſimi doctoris Tho mē de aquino ordinis fratrū predicatoꝝ ſuꝑ epl̓a glorio ſi gentiū apl̓i ſancti Pauli ad Philemone. Incipit profūdiſſima ac mirabilis expla natio eiuſdem angelici doctoris ſanctiſſimi Thome aquinatis ordinis fratrū predica toꝝ ſuꝑ epl̓a eiuſdē beatiſſimi totiꝰ orb̓ apo ſtoli pauli ad hebreos. Prologus. I UN ENimi lis tui in dijs dn̄e et nō ē ẜm ope ra tua. psͣ. In ꝟbis iſtis expͥmit̉ xp̄i excellētia ꝙͣtū ad duo. Et pͥmo ꝙͣtū ad cōparationē ad alios deos cū dicit. Non eſt ſimilis tui in dijs domine. Secundo ꝑ com parationē ad effectꝰ cū dicit: Et nō eſt ẜm opera tua. Circa primū ſciendum eſt ꝙ licet ſit tm̄ vnus deꝰ naturalit̓: tn̄ ꝑticipatiue et in celo ⁊ in ter ra ſunt dij multi. 1. coꝝ. 8. Sunt quidē dij ml̓ti et domi ni multi. Dicunt em̄ angeli dij. Nam Iob. 1. ⁊. 2. dicun tur filij dei. Itē Exod̓. 7. Conſtitui te deuꝫ pharaonis: dicit̉ ad moyſen. Itē ad ſacerdotes Exod̓. 22. Dijs non detrahes. Itē ibi Si latet fur. dominꝰ domꝰ applicabit̉ ad deos. Angeli autē dicunt̉ dij propt̓ abundantiſſimaꝫ refulgentiā diuine claritatis Iob. 25. Super quē nō ful get lumen illiꝰ. Xp̄s ergo multomagis eſt deus qui eſt ſplendor gl̓ie vt dicit̉ infra. 1. Ephe. 1. Conſtituēs eum ad dexterā ſuā in celeſtibus ſupra omnē principatū ⁊c. Prophete vero dicuntur dij. quia ad ipſos ſermo dei fa ctus eſt Ioh̓. 10. Ergo multo excellētius eſt deus xp̄s qͦ eſt verbū dei. Ioh̓. i. Sacerdotes vero dicunt̉ dij. qꝛ dei mīſtri Eſa. 61. Vos ſacerdotes dn̄i vocabimini. Sꝫ xp̄s multo fortius qui nō eſt miniſter: ſed dn̄s vniuerſorum. Heſter. 14. Itē apoc̄. 19. Dn̄s dominātiū. Et īfra tertio Tanꝙͣ dn̄s in omni domo ſua. Xp̄s ergo: deus magnus ſuper omnes deos. qꝛ ſplendor. qꝛ verbū. qꝛ dn̄s eſt. Se
cundo manifeſtat̉ hec excellētia per effectus. Eſt autem triplex opꝰ excellēs xp̄i. Unū qd̓ ſe extēdit ad totā crea turā Ioh̓. 1. Omnia per ipſum facta ſunt. Aliud quideꝫ tantū ad creaturā rationalē que per xp̄m illuminat̉ Io. 1. Erat lux vera ⁊c̄. Tertiū qd̓ tm̄ ad ſanctos qui per ip̄ꝫ per gratiā viuificantē viuificant̉ ⁊ iuſtificant̉. Hijs enim tribus modis non poſſunt operari dij predicti. Angeli em̄ non ſunt creatores. psͣ. Qui facis angelos tuos ſpi ritus ⁊c. Prophete etiā ſunt illuminati nō illuminātes Ioh̓.1. Non erat ille lux ⁊c̄. Sacerdotes etiā nō iuſtifica bant. in fra. 10. Impoſſibile eſt em̄ ſanguine hyrcoruꝫ et thauroꝝ aufferri peccata. Sic gͦ manifeſte in verbis iſtis demonſtratur xp̄i excellentia. et hec eſt materia huiꝰ epi ſtole ad hebreos que ab alijs diſtinguit̉. quia in quibuſ dam epiſtolis agitur de gratia noui teſtamēti quantū ad totū corpus miſticū eccl̓ie. et hoc in omnibꝰ epl̓is qͣs mit tit eccleſijs. In quibuſdā vero quantū ad mēbra princi palia ſicut in his quas mittit ſingularibus perſonis. In iſta vero cōmendat ip̄am gratiā ꝙͣtuꝫ ad caput ſcꝫ xp̄m. In corpore em̄ eccl̓ie iſta tria reperiunt̉ ſicut et in corpo re naturali. ſcꝫ ip̄m corpus miſticū mēbra principalia.ſ. prelati et maiores. et caput a quo vita fluit in toto corpo re ſcꝫ xp̄s. ¶ Sed ſciendū eſt ꝙ ante ſynodū nicenā qui dam dubitauerunt an iſta epl̓a eſſet pauli. Et ꝙ non ꝓ bant duobus argumentis. Unū eſt. quia non tenet hūc modū quē in alijs epl̓is. Non em̄ premittit hic nec ſalu tationē: nec nomē ſuū. Aliud eſt. qꝛ nō ſapit ſtilū aliarū immo habet elegantiorē: nec eſt aliqua ſcriptura que ſic ordinate ꝓcedat in ordine verboꝝ et in ſententijs ſicut iſta Vnde dicebant ip̄am eſſe vl̓ luce euangeliſte. vl̓ bar nabe. vel clementis pape ⁊ martyris. Ip̄e enim ſcripſit athenienſibus quaſi per omnia ẜm ſtilū iſtum. Sed anti qui doctores precipue dyoniſius et aliqui alij accipiunt verba huius epl̓e ꝓ teſtimonijs pauli. Et Hieronymus illā inter epl̓as pauli recipit. ¶ Ad primū ergo dicendū eſt ꝙ triplex ratio fuit quare non poſuit nomē ſuū. Una eſt quia non erat apl̓s iudeoꝝ ſed gentium Gal̓. 2. Qui operatus eſt petro in apoſtolatū ⁊c̄. ⁊ ideo non fecit men tionē de apoſtolatu ſuo in in principio huius epl̓e. Secū da quia nomē ſuū iudeis erat odioſum. vt patet Act̉. 22 et ipſum tacuit ne ſaluberrima doctrina huius epiſtole abijceretur. Tertia quia iudeus erat. Hebrei ſunt ⁊ ego 2. coꝝ. 11. Et domeſtici non bene ſuſtinent excellentiā ſu orū. Nō eſt ꝓphecia ſine honore niſi in patria ſua ⁊ in do mo ſua Mat. 13. ¶ Ad argumētū ſecūdū dicēdū ē ꝙ id̓o eſt elegātior ī ſtilo. qꝛ ⁊ ſi ſciebat omnē linguā. 1. cor. 14 Omniū vr̄m lingua loquor. tamē meliꝰ ſciebat hebreaꝫ tanꝙͣ ſibi magis cōnaturalē in qua ſcripſit epl̓aꝫ iſtā. Et ideo magis ornate potuit loqͥ in ydeomate ſuo ꝙͣ in aliqͦ alio. Vnde dicit. Et ſi īperitꝰ ẜmōe ſꝫ nō ſciētia. 2. cor. ti. Lucas aūt qͥ fuit optimꝰ ꝓlocutor iſtū ornatū trāſtulit de hebreo in grecū. Capitulū primū. Ultipharie ml̓tiſqꝫ modis olim in deus loquēs patribꝰ in ꝓphetis nouiſſime diebus iſtis locutꝰ eſt C nobis in filio quē cōſtituit here dem vniuerſoꝝ: per quē fecit ⁊ ſecula. Scripſit aūt epl̓aꝫ iſtā ꝯtra errores quorūdā qͥ ex iudaiſ mo ad fidē xp̄i ꝯuerſi volebāt ẜuare legalia cū euāgelio quaſi non ſufficeret gr̄a xp̄i ad ſalutē. Vnde ⁊ diuidit̉ in duas ꝑtes. Prīo em̄ ml̓tiplicit̓ cōmēdat excellētiā xp̄i vt per hoc preferat nouū teſtamētū veteri. Secūdo agit de his per que mēbra iūgūt̉ capiti.ſ. de fide. īfra. 11. ca. R
R

Explanatio ſancti Thome
Hhi Eſt autē fides ⁊c. Intendit aūt oſtendere excellētiaꝫ xp̄i ad vetus teſtamentū ꝙͣtum ad tres ꝑſonas ſolennes in ip̄o veteri teſtamento ꝯtentas ſcꝫ angelos ꝑ quos lex tradita eſt Gal̓. 3. Ordinata per angelos ⁊c. Quantum ad moyſen a quo vl̓ per quē data eſt Ioh̓. 1. Lex ꝑ moy ſen data eſt. Et deutro. vl. Nō ſurrexit vltra ꝓpheta ⁊cͣ. Quantuꝫ ad ſacerdotiū per quod miniſtrabat. infra. 9. In priori tabernaculo ſemꝑ introibāt ſacerdotes ſacrifi ciorū officia conſūmantes ⁊cͣ. Vnde prīo prefert xp̄m an gelis. ſecūdo moyſi. tertio cap̄. ibi. Vnde fratres ⁊c. Sꝫ tertio ſacerdotio veteris teſtamēti. 5. cap̄. ibi. Om̄is po tifex ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo prefert xp̄m an gelis in iſto cap. Secundo concludit qualis reuerentia exhibenda ſit noue legi. 2. cap̄. ibi Propter hoc abūdā tius ⁊cͣ. Adhuc circa primū duo facit. qꝛ primo excellen tiam xp̄i on̄dit. Secūdo probat ꝙ hoc veꝝ ſit de xp̄o. et ſic angelos deficere ab illa excellētia ibi. Tanto melior. ⁊c. Hoc aūt eſt in hac epl̓a ſingulare ꝙ ſingula verba ha bent ordinē ſuū. Excellentiā vero xp̄i denotat ꝙͣtū ad qͣ tuor. Primo ꝙͣtuꝫ ad proprietatē originis. Secūdo ꝙͣ tum ad magnitudinē dominationis ibi. Quē conſtituit ⁊c. Tertio ꝙͣtum ad virtutē operatiōis ibi. Per quē fe cit ⁊c. Quarto ꝙͣtū ad ſublimitatē dignitatis ibi. Qui cū ſit ſplendor glorie ⁊c. Quia vero intēdit cōmendare xp̄m vt hoc redundet in nouo teſtamēto: ideo prefert no uum teſtamentū veteri. Circa aūt vetus teſtamētū qͥnqꝫ ponit. Primo modū tradendi. qꝛ multipharie multiſqꝫ modis ⁊c̄. Secūdo tp̄s cū dicit Olim. Tertio actorē ſi ue datotē. quia deus. Quarto quibus ſit traditū. qꝛ pa tribus noſtris. Quinto quibus miniſtris. qꝛ in ꝓphetis Dicit ergo Multipharie. et hoc ꝙͣtum ad diuiſionē q̄ at tēdit̉ ꝙͣtū ad tria. Primo ꝙͣtū ad diuerſas ꝑſonas. quia nō vni ꝑſone ſed pluribus. ſcꝫ abrae. noe. et ſic de alijs. Secundo ꝙͣtū ad diuerſa tꝑa. et hoc totū ad eius certitu. dinē Un̄ Mat. 20. Exijt primo mane et circa horā terti am ⁊c. Itē ꝙͣtum ad ea q̄ ibi oſtēſa ſunt. qꝛ diuina Exo. 3. Ego ſum qui ſum ⁊c. Itē euētus futuri Sap̄. 8. Si gna et mōſtra ſcit anteꝙͣ fiant ⁊c. Itē ꝓmiſſiōes futuroꝝ bonoꝝ ſaltē in figura Ecc̄. 3. Plurima ſuꝑ ſenſuꝫ homi num monſtrata ſunt tibi ⁊c̄. Itē multipharie ꝙͣtū ad di uerſas figuras. qꝛ modo in figura leonis. modo in figu ra lapidis. ſicut danielis ſecundo Abſciſus eſt lapis de monte ſine manibus. Ioh. 11. Et ꝙ multiplex ſit lex oris eius. ¶ Sequitur Multiſqꝫ modis. qd̓ refertur ad tria. ſcꝫ ad diuerſa genera viſionū. ſcꝫ ad viſionē corporalem ſicut danielis. 5. Apparuerunt digiti quaſi manꝰ ſcribē. tis in pariete ⁊c̄. Aliquando aliquibꝰ per viſionē ymagi nariam Eſa. 6. Uidi dn̄m ſedentē ⁊c. Aliquibꝰ vero ap parebat per viſionē intellectualē ſicut dauid. Unde de iſtis dicit̉ Oſee. 12. Ego viſiones multiplicaui eis. Re fertur ętiā ad diuerſos modos loquēdi. qꝛ aliqn̄ plane lo quebat. aliqn̄ vero obſcure. nec eſt aliqͥs modus loquen di quo ſcriptura veteris teſtamenti nō loquat̉. ꝓuer. 22. Ecce deſcripſi eā tibi tripliciter in cogitationibus ⁊ ſcien tia ⁊c. Tertio quia arguendo malos. alliciendo iuſtos. inſtruendo ignorantes. ⁊. thim̄. tertio Omnis ſcriptura diuinitꝰ inſpirata vtilis eſt ad docēdū. ad arguendū ⁊c. ¶ Secundo tāgit tēpus. qꝛ olim. id eſt nō ſubito qꝛ tam magna erant que de xp̄o dicebant̉ ꝙ nō poterāt credi ni ſi cū incremento tempoꝝ priꝰ didiciſſent Eſa. 48. Prio ra ex tunc annūciaui et ex ore meo exierunt: et audita feci ea ⁊c. ¶ Tertio tangit auctorē. quia deꝰ qui loquit̉. psͣ. Audiā quid loquat̉ in me dn̄s ⁊c. Hic aūt eſt qui nō mē titur. Numeri. 23. Non eſt deus quaſi homo vt mentiat̉ Ex his aūt tribus cōmendat vetus teſtamentū ſcꝫ ab au ctoritate. quia eſt a deo. A ſubtilitate et a ſublimitate. qꝛ
multipharie ml̓tiſqꝫ modis. A firmitate. qꝛ olī. ¶ Quar to oſtendit quibus traditū ſit. qꝛ patribus. Et ideo ē no bis familiare et acceptū. Act̉. 13. Annūciamus vobis eā que ad patres noſtros facta eſt repromiſſio. Luc̄. 1. Sic̄ locutus eſt ad patres noſtros ⁊c. ¶ Sed. 5º. oſtendit qͥ bus miniſtris. qꝛ nō ioculatoribus: ſed in ꝓphetis. id ē per ꝓphetas. Ro. 1. Quod ante ꝓmiſerat per ꝓphetas ⁊cͣ. Act̉. 10. Huic omnes ꝓphete teſtimoniū perhibent ⁊c. ¶ Conſequent̓ cū dicit Nouiſſime ⁊c. Deſcribit do ctrinā noui teſtamenti et ponit quinqꝫ. quoruꝫ quatuor ſunt diuerſa a quatuor premiſſis vnum autem eſt idem vtrobiqꝫ. Quod em̄ dixerat Multipharie multiſqꝫ mo dis ⁊c. oſtēdit qꝛ oīs multitudo ordinata ad vnū debet referri. Ideo dicit ꝙ licet ſit modus multiplex tamē to tū ordinatuꝫ eſt ad iſtud nouiſſimū. ꝓuer. 23. In timore dn̄i eſto tota die ⁊ habebis ſpem in nouiſſimo ⁊c̄. Eſa. i0 Conſummatio abbreuiata inundabit iuſticiā. Conſum mationē em̄ ⁊ abbreuiationē dn̄s deus exercituuꝫ faciet in medio omnis terre Item illud olim in tēpore expecta tionis et tenebraꝝ: ſed iſtud in diebus iſtis. id eſt in tem pore gratię Ro. 13. Nox preceſſit dies autē appropinqͣ uit ⁊c. Sed tamē vtrobiqꝫ dicit Locutus eſt vel loquēs ⁊ denotat eundē eſſe actorē veteris ⁊ noui teſtamenti cō tra manicheū Ephe. 2. Per ip̄m habemus acceſſum am bo in vno ſpiritu ⁊c. et Ro. 3. An iudeoꝝ deus tm̄. Nō ne et gentiū ⁊cͣ. Itē illud fuit traditū patribus noſtris. ſed iſtud nobis. id eſt apoſtolis qui xp̄m in ꝓpria perſo na vidimus Deutro. 5. Non cum patribꝰ noſtris iniuit pactū ſed nobiſcum: qui in preſentiaꝝ ſumus ⁊ viuimus ⁊c. Itē illud per prophetas: ſed iſtud in filio. id eſt per fi lium: qui eſt dn̄s ꝓphetarū Ioh̓. 1. Unigenitꝰ qͥ eſt in ſi nū patris ip̄e enarrauit ⁊c. Et iſta occaſione apl̓s intro ducit eū eſſe filiū. ¶ Cōſequēter oſtendit magnitudineꝫ donationis xp̄i cum dicit Quem conſtituit heredeꝫ ⁊cͣ. quia vt dicitur Gal̓. 4. Si filius et heres ꝑ deū. In xp̄o aūt ſunt due nature. ſcꝫ diuina et humana Scd̓ꝫ ergo ꝙ eſt filius naturalis non eſt conſtitutus heres. ſꝫ eſt natu ralis: ſed inqͣtū homo factus eſt filius dei Ro. 1. Qui fa ctus eſt ei ex ſemīe dauid ẜm carnē ⁊c̄. Et ẜm hoc eſt cō ſtitutus heres vniuerſoꝝ ſicut verꝰ filius patris Mat. vl. Data eſt mihi omnis poteſtas ⁊c̄. Et hoc ꝙͣtū ad to tam creaturā in qua accepit dominationē. Itē nō tantū quo ad vnū genus hominū ſed vniuerſoꝝ. ſcꝫ tā iudeoꝝ ꝙͣ gentiū. psͣ. Poſtula a me et dabo tibi ⁊c. ¶ Conſeq̄n ter cū dicit Per quē fecit et ſecl̓a. Oſtendit virtutē ope rationis xp̄i: quare ſit conſtitutus heres vniuerſorū non ꝙ ipſe ſit factus in tēpore ⁊ hoc meruerit merito bone vi te ſicut dicit Fotinus. ſed ꝙ eque oīa facta ſunt ꝑ ip̄ꝫ ſic̄ ⁊ ꝑ pr̄eꝫ Per ip̄ꝫ em̄ fecit pr̄ ſecl̓a. ¶ Sꝫ ſciēdūē ꝙ iſta prępoſitio ꝑ. denotat cām actus. Sed hoc eſt dupliciter Uno modo quia eſt cauſa factionis ex parte faciētis. vt cū ſcꝫ caſuale cui adiungit̉ eſt cauſa actionis ẜm ꝙ exit ab agente. Semꝑ em̄ factio eſt mediū inter faciens ⁊ fa ctum. Poteſt ergo denotare circa agens cauſam finaleꝫ vt artitex operat per lucrū. Aliquando cauſam formale. vt ignis calefacit per calorē. Aliqn̄ vero cauſam efficien tem. vt baliuus operatur per regē. Nullo iſtoꝝ modorū eſt filius cauſa patris. ꝙ per illū operetur: ſicut nec ꝙ ab ipſo ſit. Aliquando vero cauſale eſt cauſa actiōis ẜm ꝙ terminatur ad factū. vt artifex operat̉ ꝑ martellū. Mar tellus em̄ nō eſt cauſa artificis ꝙ agat: ſed eſt cauſa arti ficiato qd̓ ab artifice procedat. vt ferro qd̓ recipiat opera tionē ab artifice. et ſic filius eſt cauſa facti: et pater opera tur per filium. Sed nunquid filius eſt minor patre? Nō quia eadem virtus numero et eodem modo eſt in patre et in filio. Vnde dicit Per quē fecit et ſecula. id ē ope

in epiſtolam ad Vebreos I
rantē genuit et ſecula. Seculū dicitur ſpaciū rei tēpora lis. Secula ergo ſunt ſucceſſiones temporū. Nō ergo fe cit tm̄ tēpora ſempiterna: ẜm ꝙ philoſophi aliqͦ dixerūt deū tm̄ feciſſe ſempiterna: ſed angelos creaſſe tēporalia ſed etiā fecit tēporalia que vocat hic ſecula. infra. 11 Fi de intelligimus aptata eſſe ſecula Io. 1. Om̄ia per ip̄m facta ſunt. In hoc ergo remouet errorē mani chei dupli citer. Primo in hoc ꝙ dicit eū actorē veteris teſtamēti. Secūdo ꝙ dicit ip̄m feciſſe temporalia. Lectio ſecunda. Ui cum ſit ſplendor glorie et figu ra ſubſtantie eius: portāſqꝫ omnia verbo virtutis ſue: purgationē pec catorum faciens: ſedet ad dexteram maie ſtatis eius in excelſis. Superius oſtendit apl̓s xp̄i excellentiā ꝙͣtum ad origīs ꝓprietatē: ꝙͣtuꝫ ad dominij maieſtatē: et ꝙͣtū ad opera tionis virtutē: hic aūt oſtēdit eius excellentiā ꝙͣtum ad glorie ⁊ dignitatis ſublimitatē. Et pars iſta diuiditur in duo. Primo em̄ oſtendit xp̄m eſſe idoneū ad dignitateꝫ iſtā. Secundo ponit ipſam dignitatē ibi. Sedet ad de xterā ⁊c̄. Idoneītatē vero oſtendit ex duobus q̄ reddunt aliquē ydoneū ad aliquid magnū. vnū eſt facultas admi niſtrandi. aliud eſt induſtria et ſtrennuitas exequendi. Primo ergo oſtendit eius facilitatē. Secūdo eius ſtren nuitatē ibi. Purgationē peccatorū faciens ⁊c. ¶ Circa primū ſciendū eſt ꝙ tria requirunt̉ que faciunt facilitatē ad dignitatē aliquā miniſtrandā. Primū quidē ſapiētia ne erret gubernādo Ecc̄. 10. Eſt ⁊ alid̓ malū qd̓ vidi ſub ſole ⁊ eſt ſtultū in dignitate ſublimi. ꝓuer. 8. Per me re ges regnant. Scd̓m eſt generis ꝓſapia ne cōtēnat̉ p̄ci piēdo. ꝓuer. vlti. Nobilis in portis vir eiꝰ cū ſederit cū ſenatoribus terre. Tertiū virtutis potētia in exequendo Ecc̄. 7. Noli querere fieri iudex niſi valeas virtute irrū pere iniquitates. Et quantū ad iſta tria apl̓s oſtendit in xp̄o facilitatē ad dignitatē predictā. Primo. qꝛ nō ſoluꝫ eſt ſapiēs: ſed etiā ip̄a ſapiētia. Unde dicit Cū ſit ſplen dor gl̓ie. Secundo quia non ſolū eſt nobilis: ſed eſt ipſa nobilitas. qꝛ eſt figura ſubſtantie eius. Tertio. qꝛ nō ſo lum eſt potens: ſed et ipſa potētia Portās om̄ia verbo. Tria autē ſunt vt ſupra dictuꝫ eſt que faciunt hominem ydoneum vt magnā dignitatē aſſequatur. Primū eſt ſa pientie claritas. ꝓuer. 3. Gloriā ſapientes poſſidebunt. Et ideo oſtendit xp̄i ſapientiā dicens: Qui cum ſit ſplē dor glorie. Ubi eſt conſiderādum ꝙ ẜm Ambroſiuꝫ glo ria eſt clara cū laude notitia: quaſi quedā maniſeſta noti tia: que de bonitate alicuius habet̉ Sed ſic̄ dicit̉ Mat. 10. Remo bonus niſi ſolus deus. Et etiā Lu. 18. Unde ipſe eſt bonitas antonomafice ⁊ per eſſentiaꝫ. Alia vero per participationē. ita ſoli deo conuenit gl̓ia antonoma ſice Eſa. 42. Gloriā meaꝫ alteri nō dabo. ī. thi. i. Regi autē ſeculorū immortali inuiſibili ſoli deo honor et glo ria. Cognitio ergo diuine bonitatis excellent̓ et antono maſice dicitur gloria. id eſt clara cū laude notitia bonita tis diuine. Iſta aliqualit̓ habet̉ ab homīe. qꝛ nūc cogno ſco ex parte. j. cor. 13. ſed habet excellentius ab angelis: ſed a ſolo deo ꝑfecte. Deū em̄ nemo vidit vnꝙͣ Iohā. I. Uerū eſt nec angeli cōprehenſiue: ſed ip̄e ſolus ſeipſum cōprehēdit. Ergo ſola cognitio dei de ſeipſo perfecte di citur gloria. qꝛ perfectā noticiā habet ⁊ clariſſimaꝫ de ſe ipſo. Quoniā autē ſplendor eſt illud quod a fulgente pͥ mo emittitur. Sapientia vero eſt quiddā fulgēs. Eccl̓s 8. Sapientia homīs lucet in vultū eius. Inde eſt ꝙ pri ma conceptio ſapientie eſt quaſi quidā ſplendor. Verbū
ergo patris qd̓ eſt quidā conceptus: intellectus eius eſt ſplendor ſapientie qua ſe cognoſcit. Et ideo apoſtolus fi lium vocat ſplendorē glorie. id eſt diuine clare noticie in qͣ oſtēdit ip̄m nō ſolū ſapientē ſed ſapientiā genitā Eſa. 62. Donec egrediat̉ vt ſplendor iuſtus eius ⁊c. ¶ Secū dum qd̓ facit hominē ydoneū ad magnā dignitate eſt ge neris nobilitas. Et hoc oſtendit eſſe in xp̄o. quia dicit ꝙ eſt figura ſubſtātie eius. Decet em̄ cum ſapientia eſſe no bilitatē in principe Deut̓. 1. Tuliqꝫ de tribubus vr̄is ſa pientes et nobiles ⁊ conſtitui eos principes ⁊c. Figura hic pōitur pro caractere vel ymagīe. Quaſi dicat. Yma go ſubſtantie. Sciendū tamē ꝙ licet ymago dicat ſimili tudinē: nō tamē quelibet ſimilitudo eſt ymago. Albedo em̄ in pariete nō eſt ymago albedinis mee. ſed ymago ē ſimilitudo in ſpecie. Inter accidentia vero nihil ita ē ex preſſum ſignū ſpeciei ſicut figura. Unde qui deſcribit fi gurā animalis deſcribit ymaginē eius. Filius ergo qͥ eſt ymago inuiſibilis dei. Col̓. 1. proprie dicitur figura. Sꝫ culus? Subſtantie eius. Ymago em̄ alicuius eſt multi plex. Aliquando eniꝫ eſt ſignuꝫ repreſentans ſpeciem in nullo cū ipſo conueniēs. ſicut ymago hominis in pariete que in nullo habet verā ſpēm hominis. Aliqn̄ vero aſſi milatur ei in ſpecie non tantū in repreſentando. ſed etiaꝫ in eſſendo ſicut filius eſt ymago vera patrꝭ. Gen̄. 5. Adā genuit filiū ad ymaginē ſuā. Unde dicit auguſtinꝰ ꝙ fi lius eſt ymago patris. quia aſſimilatur patri in natura ſpeciei ſicut filius eſt ymago regis Dicit ergo ꝙ eſt figu ra ſubſtantie. Sed quare non dicit ꝙ eſt figura nature? Quia poſſibile eſt ꝙ natura ſpeciei ml̓tiplicetur ad mul titudinē indiuiduoꝝ in compoſitis ex materia et forma. Ande filius ſortis nō habet eandē naturā numero cū pa tre ſuo. Subſtantia vero nunꝙͣ multiplicat. Non enim alia eſt ſubſtantia patris alia filij. Nec em̄ diuiditur ẜm diuerſa indiuidua. Quia ergo vna ⁊ eadem eſt numero natura in patre et filio dei: ideo nō dicit nature que diui ditur. ſed ſubſtantie indiuiſibilis Ioh̓. 10. Ego ⁊ pater vnū ſumꝰ. et. 14. Ego in patre ⁊ pater in me eſt. ¶ Ter tiū quod facit homineꝫ ydoneum eſt virtus et poteſtas. Unde eccle. 7. Noli querere eſſe iudex niſi valeas virtu tute irrumpere iniquitates ⁊c. Et ideo oſtendit virtuteꝫ cum dicit Portanſqꝫ omnia verbo virtutis ſue. Propri um autē principū et potentuꝫ eſt portare Iob. 9. Sub qͦ curuant qui portāt orbē. Ipſe ergo portat. Sed viden dum eſt quid portat et quo vel per quid. ¶ Quantū ad primū ſciendū eſt ꝙ id quod de re nec ſtare nec ambula re poteſt indiget portari. Omnis autē creatura de ſe nec ſubſiſtere nec operari poteſt. primum patet. quia remota cauſa remouetur effectꝰ. Deus autē eſt cauſa om̄is ſub ſiſtentie. nec tm̄ eſt cauſa ſubſiſtentie rei ꝙͣtum ad fieri. ſi cut domificator eſt cauſa fieri domus. Et ſicut ad abſen tiam domificatoris ceſſat fieri domus. ⁊ abſentiā ſol̓ ceſ ſat et fieri et eſſe luminis in aere. ita ad ſubtractionē vir tutis diuine ceſſat et eſſe et fieri ⁊ ſubſiſtere omnis creal ture. Portat ergo omnia ꝙͣtum ad ſuū eſſe. Portat eti am omnia ꝙͣtum ad operari. quia ſubtracta influētia eiꝰ ceſſat omnis motio cauſarum ſecundaꝝ cum ipſe ſit cau ſa prīa. et cauſa prīa plus influit ꝙͣ ſecūda. Iob. 38. Suꝑ quo baſes illius ſolidate ſunt. Sic ergo patet ꝙ omnia portat. Sed per quid portat? Verbo virtutis ſue. Quia em̄ apoſtolus loquens de creatione rerum dixit ꝙ deus omnia fecit per filium. quia ſcilicet dixerat per quem fe cit et ſecula. Ille autē per quem aliquis operatur non vi detur virtute ſua operari. ſed virtute eius qui per eū ope ratur ſicut baliuus per quem rex operatur. non operatur virtute propria. Ergo per hoc videtur ꝙ filius non ope retur virtute propria. Ideo dicit apoſtolus ꝙ portat ver
R

Explanatio ſancti Thome
bo virtutis ſue. qꝛ cū idē ſit cauſa eſſendi et conſeruandi cum dicit ꝙ filius virtute ſua eſt cauſa cōſeruatiōis oſtē dit ꝙ etiam eſt cauſa eſſendi. Sed nunquid non virtute patris? Utiqꝫ et eius virtute. quia eadem eſt virtus vtri uſqꝫ. Operatur ergo et virtute propria et virtute patris quia virtutem ſuam habet a patre. Nec tn̄ dicit apoſto lus virtute ſua: ſed verbo virtutis ſue ad oſtendendum ꝙ ſicut pater omnia per verbū produxit. psͣ. Ipſe dixit et facta ſunt ⁊c. In quo oſtenditur maxima virtꝰ patris. ita filius eodē verbo quod eſt ipſe om̄ia fecit. Et in hoc oſtē dit apoſtolus potentiā virtutis ſue. quia eandē habꝫ cū patre. quia eadem operatur et per idem quo ille. ¶ Sed tunc eſt dubium. quia pater cū dicit producit verbū. Er go filius cum dicit produceret verbū. et ſic verbum eſſet verbum. Et ad hoc dicunt greci. ꝙ ſicut filius eſt yma go patris: ita ſpirituſſanctus eſt ymago filij Et ſic expo nit Baſilius Portans verbo virtutis ſue id eſt ſpiritu ſancto. Nam ſicut filius eſt verbū patris. ita vt dicūt ſpi rituſſanctus eſt verbum filij. Et ideo per ipſum facit fili us ſicut per filiuꝫ pater. Verumtamen proprie loquēdo verbum non dicitur niſi quod procedit vt concepiuꝫ ab intellectu ad quod ſequitur procedere in ſimilitudinem ſpeciei. Spiritus aūt ſanctus et ſi ſit ſimilis non tamē ha bet hoc ex modo ſue proceſſionis. qꝛ non procedit vt cō ceptus ab intellectu: ſed vt amor a voluntate. Aliter au tem exponit gloſa Verbo virtutis ſue. id eſt imperio ſuo ¶ Sed hic adhuc eſt dubium. quia īperiū vel eſt exteriꝰ per vocem prolatum. et hoc nō poteſt dici. quia nihil eſt extrinſecum a natura diuina procedens a filio: per quod omnia portentur. Uel illud imperiū eſt interius in cord̓ conceptum. ſed nec etiam hoc poteſt ſtare. quia nihil in mente dei concipitur niſi verbum eternum. Ergo iſtd̓ im perium ſic conceptum in mente filij eſſꝫ verbum eternuꝫ et ſic eſſent duo verba eterna. qd̓ nephas eſt dicere. Id̓o ad argumentū eſt dicendum ſicut exponit Auguſtinꝰ il lud Iohannis. 12. Sermo quem locutus ſum: ille iudica bit eum. id eſt ipſe ego qui ſum verbum patris iudicabo eum. Et ſimiliter in propoſito verbum virtutis. id eſt in ſeipſo qui eſt verbum virtuoſum. Per iſta ergo tria oſtē dit tria de xp̄o. Per hoc enim ꝙ eſt ſplendor: oſtēdit ei us coeternitatem cū patre. In creaturis em̄ ſplendor eſt coeuus. ſed ille eſt coeternus. et hoc eſt contra arrium. Sed cum dicit ymago ſubſtantie. Oſtendit eius cōſub ſtantialitatē. Quia em̄ ſplendor non eſt eiuſdem nature cum reſplendente: ne forte aliquis credat ꝙ non ſit ſimi lis in natura. dicit ꝙ eſt ymago vel figura ſubſtātie. Sꝫ quia filius et ſi ſit eiuſdem nature cum patre. ſi tamen ſit infirmus deficit a virtute patris Et ideo ſubdit Portās omnia verbo virtutis ſue. Apoſtolus ergo in hijs tribꝰ cōmendat chriſtum a tribus. ſcilicet a coeternitate. a cō ſubſtātialitate. et ab equalitate poteſtatis. ¶ Deinde cū dicit Purgationē peccatoꝝ faciens ⁊c̄. Oſtendit ſecun dum quod facit ad ydoneitatē dignitatis eius. ſcꝫ ſtren nuitas ⁊ induſtria quā habuit in operando Fuit em̄ hoc magne īduſtrie: vt quod ei cōpetebat ex natura qua de us eſt: ipſe meruerit per paſſionē ī natura aſſumpta. Un de Phil̓. 2. Factus eſt obediēs vſqꝫ ad mortē. propter quod et deus exaltauit illum ⁊cͣ. Purgare ergo peccata ⁊ ſi conueniat ei ex natura diuina: tamen conuenit ei eti am ex merito paſſionis. Vnde Ecc̄. 47. Xp̄s purgauit peccata eius ⁊c. Mat. 1. Ipſe enim ſaluum faciet popu lum ſuum a peccatis eorum. ¶ Conſequenter cum dicit Sedet ad dexteram ⁊c. Subiūgit ipſā dignitatē. Qua ſi dicat. Non videtur indecens ſi ſedet ⁊c. quia eſt ſplen. dor ⁊ figura ⁊ portat omnia ⁊cͣ. In verbo autem ſeſſiōis tria ſolent importari. Vnum eſt ſedētis auctoritas Iob.
29. Cunqꝫ ſederem quaſi rex circūſtante exercitu ⁊c. In diuina autem curia multi aſſiſtunt. quia Dauiel̓. 7. Mi lia milium miniſtrabant ei. et decīēs centena milia aſſi ſtedant ei. Sed nullus legitur ibi ſedere. Quia omnes ſunt ibi ſerui et miniſtri. infra eodem. Om̄es ſunt admi niſtratorij ſpiritus in miniſteriū miſſi ⁊cͣ. Sed ſolus iſte habet regiam dignitatem Dan̄. 7º. Et vſqꝫ ad antiquuꝫ dierum venit ⁊c. Et poſtea ſequitur Et dedit ei poteſta tem et honorem et regnum ⁊c̄. Mat. 25. Cum venerit fi lius hominis in maieſtate ſua ⁊ omnes angeli eius cum eo: tunc ſedebit ſuper ſedem maieſtatis ſue. Et poſt ſeq̄ tur. Tunc dicet rex his ⁊c. Secundum eſt ſedentis ſta bilitas Luce vltīo. Sedete in ciuitate ⁊c. Dan̄. 7. Po teſtas eiꝰ poteſtas eterna ⁊c. infra. 13. Xp̄s ieſus heri ⁊ hodie ipſe et in ſecula. ¶ Item aliquando ſedere impor tat humilitatem: quia ſedens inferior eſt ſtantibus. psͣ. Tu cognouiſti ſeſſionem meam ⁊cͣ. Et ſic non accipitur hic ſed primis duobus modis. Sed contra Actuum. 7. Ecce video celos apertos ⁊ ieſum ſtantē ⁊cͣ. Et dicēduꝫ eſt ꝙ ſedere ⁊ ſtare ⁊ huiuſmodi diſpoſitiones de deo di cuntur ẜm ſimilitudinem. Et ideo ẜm diuerſa dicitur et ſedens ⁊ ſtans. Sedens quidem propter immobilitateꝫ ſed ſtans propter vtilitatem ad fortiter reſiſtenduꝫ. Un de ſtabat quaſi paratus iuuare ſtephanū in agone conſti tutum Sed addit apoſtolus ꝙ ſedet ad dexteram. quod ſi referatur ad diuinam naturam eſt ſenſus. ad dexteram id eſt ad equalitatem patris. Si vero ad humanā eſt ſē ſus ad dexteram. id eſt in potioribus bonis patris Mar ci vlti. Sedet a dextris dei. psͣ. ⁊ Mat. viceſimoſecūdo Dixit dominꝰ domīo meo ſede a dextris meis. Sed in ter eos qui habent aſſeſſores. quidam ſunt ſimplicit̓ ma iores. vt rex vel imperator. quidam vero nō ſimpliciter maiores: ſed ẜm quid vt prepoſiti vel baliui. Sed chri ſtus non ſedet ad dexteram alicuius inferiorū iudicū ſi cut alicuius prepoſiti vel baliui. ſed ſimpliciter maioris quia ad dexteram maieſtatis. Maieſtas proprie eſt ſum ma poteſtas Eſa. 6. Plēa erat om̄is terra maieſtate eiꝰ ⁊c. ꝓuerbioꝝ. 25. Qui ſcrutator eſt maieſtatis opprime tur a gloria. Chriſtus autem ⁊ ſi ſic ſedeat ad dexteram maieſtatis: habet tamen ⁊ ipſe maieſtacem. quia habet eandem cum patre. Mat. 25. Cum venerit filius homi nis in maieſtate ſua ⁊cͣ. Luc̄. 9. Hūc filius hominis eru beſcet cum venerit in maieſtate ſua ⁊ patris. Dicit etiaꝫ non ſolum maieſtatis ſed etiam in excelſis. id eſt ſuꝑ om nem creaturā. Ecc. 24. Ego in altiſſimis habito ⁊c. Sic ergo ſedet in excelſis. quia eleuatus eſt ſuper omnē crea turam. psͣ. Quoniam eleuata eſt magnificētia tua ſuper celos. Et ẜm ꝙ dicit Chryſoſtomꝰ apoſtolꝰ in loco iſto tenet modum volentis inſtruere paruulum qui non ſta tim proponit ei ſumma. ſed paulatim perducit eum mo do loquendo ardua. modo proponendo infima. ita etiam modo proponit diuina cum dicit. In filio. modo huma na cum dicit. Quem conſtituit heredē ⁊cͣ. ⁊ ſic de alijs vt patet in gloſa. Lectio tertia. Anto melior angelis effectus: qͣꝫto t differentius pre illis nomē heredi tauit. Cui em̄ dixit aliquando an geloꝝ. filius meꝰ es tu: ego hodie genui te? Et rurſum Ego ero illi in patrē. et ipſe erit mihi in filium. Et cū iteꝝ introducit primo genitū in orbem terre: dicit. Et adorent eū omnes angeli dei. Et ad angelos quidē di

in epiſtolam ad Hebreos I
cit: Qui facit angelos ſuos ſpiritus: et mi niſtros ſuos flammā ignis. Sicut ſupra dictū eſt apoſtolꝰ in toto cap̄. intendit pre ferre xp̄m angelis ꝙͣtum ad excellentiā. vnde poſuit qua tuor pertinentia ad excellentiā xp̄i. ſcꝫ ꝙͣtum ad originē quia filius. ꝙͣtum ad dominationē quia heres. ꝙͣtum ad operationē quia ipſe fecit ſecula. Quantū ad honore̓ qꝛ ſedet ad dexterā maieſtatis. Modo apoſtolus in ꝑte iſta oſtendit ꝙ xp̄s ꝙͣtū ad iſta quatuor excedit angelos. ⁊ pͥ mo ꝙͣtum ad filiationē. Secūdo ꝙͣtum ad dominationē ibi. Et cū iteꝝ introducit ⁊c. Tertio ꝙͣtum ad operatio nem creationis ibi. Et tu in principio dn̄e terrā fundaſti ⁊c. Quarto ꝙͣtum ad patris confeſſionē ibi. Ad quē au tem angeloꝝ ⁊c. Circa primū duo facit. quia Primo p̄ mittit intentū. Secundo ꝓpoſitū ꝓbat ibi. Cui em̄ dixit ⁊c. Dicit ergo Tanto melior. id eſt ſanctior ⁊ deo ꝓpin quior. in quo ꝓponit excellentiā xp̄i ad angelos. Ephe. 1. Conſtituens eū ad dexterā ſuā in celeſtibus ſuꝑ omnē principatū ⁊ poteſtateꝫ ⁊c. Sed tunc oritur queſtio quō apoſtolus hoc intelligit vtrū ẜm diuinā naturā vel hūa nam. quia ẜm diuinā non videtur verum. qꝛ ẜm illā gēi tus eſt: non factus. ẜm vero humanā non eſt melior an gelis. vt infra. 2. cap. Eum aūt qui modico ꝙͣ angeli ⁊c. Et dicendū eſt ꝙ xp̄s ẜm humanā naturā duo habuit in vita iſta. ſcꝫ infirmitatē carnis. et ſic fuit minor. infra. 2. cap. Eū qui modico ⁊c. Itē habuit gratie plenitudinem ⁊ ſic etiā in humanitate maior fuit āgelis in gratia ⁊ glo ria Ioh̓. 1. Uidimus eū quaſi vnigenitū a patre: plenum gratie et veritatis. Sed hic non eſt intellectus. Apl̓us em̄ non intelligit ꝙ melior fuerit ꝙͣtū ad gratiaꝫ. ſꝫ ꝓpt̓ vnionē humane nature ad diuinā. et ſic dicitur factꝰ in ꝙͣtum per illius vnionis factionē ꝑuenit ad hoc. Et id̓o ſubdit Quanto differentius pre illis nomē hereditauit. Et quantū ad hoc nomē oſtendit differentiā ꝙͣtū ad tria. ſcꝫ ꝙͣtum ad nominis ſignificationē. quia ꝓpriuꝫ nomē angelorum eſt. ꝙ dicuntur angeli qd̓ eſt nomē miniſtri. Angelus em̄ idē eſt qd̓ nūciꝰ Nomē aūt xp̄i eſt. ꝙ dici tur filius dei. et hoc nomē eſt valde differentius ab illo. qꝛ ꝙͣtācunqꝫ differentiā ponis adhuc eſt maiorē dare cū diſtent in infinitū. ꝓuer. 30. Qd̓ nomē eiꝰ; et qd̓ nomē filij eius ſi noſti? Eſt em̄ nomen filij eius ſicut et patrꝭ in cōprehenſibile. Phil̓. 2. Et dedit illi nomen qd̓ eſt ſuꝑ omne nomē ⁊c. Sed forte dices ꝙ etiā angeli dicuntur filij dei Iob. 1. ⁊. 2. Et dicendum eſt ꝙ ſi dicunt̉ filij dei hoc non eſt eſſentialit̓ et ꝑ naturā. ſꝫ ꝑ quandā ꝑticipati onē. Ipſe autē eſt eſſentialit̓ filius dei. et ideo habet no men differentius pre illis. et hoc eſt ſecundū. quia diffe runt ꝙͣtū ad modū. psͣ. Quis eſt ſimilis deo in filijs dei Quaſi dicat. Nullus per naturā. Quantū ad tertiū di cit ꝙ illud nomē hereditauit. Hereditas em̄ cōſequitur originem. Unde xp̄s ꝙ filius ſit habet ex origine ⁊ ꝑ na turā: angeli autē ex dono gratie. Mat. 21. Hic eſt heres Unde ipſe nomen hereditauit nō autē angeli. et hec eſt tertia differētia. ¶ Deinde cū dicit. Cui em̄ āgeloꝝ ⁊cͣ. probat qd̓ dixit. et primo agit de nomine ẜm ꝙ cōuenit xp̄o ẜm diuinitatē. Secūdo ẜm humanitatē ibi. Et rur ſum. Ego ero ⁊cͣ. Quantū ad primū inducit auctoritatē psͣ. Dn̄s dixit ad me ⁊c. Et hoc eſt. Cui em̄ angeloꝝ ⁊c. Quaſi dicat. Nulli angeloꝝ dicta ſunt hec verba ſꝫ tm̄ xp̄o. vbi tria poſſunt norari. Primo modus originis in verbo dixit. Secundo ſingularitas filiationis ibi Filius meus es tu. Tertio eius auctoritas ibi Ego hodie. Mo dus iſte nō eſt carnalis ſed ſpiritualis et intellectualis. Deus em̄ ſpiritus eſt Ioh̓. 4. Et ideo nō generat carna liter ſed ſpiritualiter et intellectualiter. Intellectus autem dicendo generat verbū qd̓ eſt conceptus eius. ⁊ ld̓o ſignanter dixit ꝙ dn̄s dixit ad me. id eſt pater dixit filio Dicere ergo intellectus patris nihil aliud eſt ꝙͣ ī corde verbū cōciꝑe. psͣ. Eructauit cor meū verbū bonū Iob. 33 Semel loqͥtur et ſecundo idip̄m nō repetit ⁊c̄. Ecc̄. 24. Ego ex ore altiſſimi ꝓdij. Sed ꝙͣtū ad ſecundū genera tio iſta eſt ſingularis. qꝛ dicit Filius meus es tu. Quaſi dicat. Et ſi multi alij filij dicunt̉: tn̄ eſſe filiū naturalē eſt ſibi ꝓpriū. alij autē dicunt̉ filij dei: qꝛ ſunt ꝑticipes ver bi dei. Ioh̓. 10. Illos dixit deos ad quos ẜmo dei factꝰ eſt. ſed xp̄s eſt ip̄m verbū Mat. 17. Hic eſt filius meꝰ di lectus. Sed ꝙͣtum ad tertiū iſta generatio nō eſt tēpora lis ſed eterna. qꝛ hodie genui te. Differt autem tēpus ab eternitate. qꝛ tempus variat̉ ſicut motus cuius menſu ra eſt in variatione et ſucceſſione. Et ideo nominat̉ ꝑ ſuc ceſſionē p̄teriti et futuri. Eternitas aūt eſt mēſura rei im mobilis. et ideo nō eſt ibi variatio ꝑ ſucceſſionē: ſed ſem per eſt preſens. et ideo denotat̉ ꝑ aduerbiū preſentis tē poris ſcꝫ hodie. Verū quia illd̓ qd̓ fit. qꝛ nōduꝫ eſt incō pleto per conſequēs eſt: quod autē factū eſt cōpletū eſt ⁊ ita perfectū. Et ideo nō dicit genero te ſed genui. qꝛ per fectus eſt. Sed tamē ne putet eſſe generatio eius tota in preteritionē: et ꝑ conſequēs in deſitione addit hodie. vt ſit ſenſus. perfectus es filius ⁊ tn̄ generatio tua eterna ē et ſemꝑ a me generaris. ſicut lumen in aere perfectū eſt ⁊ tamē ſemꝑ ꝓcedit a ſole. Mich̓. 5. Egreſſus es a princi pio a diebꝰ eternitatis. psͣ. Ex vtero ante lucifeꝝ genui te. ¶ Conſequent̓ cū dicit. Et rurſuꝫ ⁊c. ꝓpoſitū oſtēdit ẜm ꝙ conuenit xp̄o ẜm humanitatē. et hoc per aliā au ctoritatē. et ẜm glo. iſtud dicit̉ in Eſa. Ego ero illi in pa trē. Sed tn̄ nō inuenit̉ aliquid huic ſil̓e in Eſaia niſi il lud Et filius datus eſt nobis. Sed. 2. reg. 7. et. I. Pa ralipo. 28. habent̉ iſta eadē verba dn̄i dicētis ad dauid de ſalomone per quē figurabat̉ xp̄s. ¶ Sciendū eſt autē ꝙ in veteri teſtamento quedā dicunt̉ de eo qd̓ eſt figura non inqͣtū quedā res: ſed inqͣtū eſt figura: ⁊ tunc nō ex ponitur de illo niſi inqͣtū refert ad figuratū. Verbi gra tia in psͣ. quedā dicunt̉ de dauid vel de ſalomone inqͣtū figurabāt xp̄m tm̄. quedā vero etiā ẜm ꝙ ſunt homines quidā. ⁊ iſtoꝝ dicta de ipſis poſſunt expoi ⁊ de xp̄o ſicut illud. Deus iudiciū tuū regi da. qꝛ illud poteſt cōuenire ſalomoni. Illa vero que dicunt̉ de ipſis inqͣtū ſunt figu ra nunꝙͣ de ipſis poſſunt exponi. ſicut illud. Et dn̄abit̉ a mari vſqꝫ ad mare ⁊cͣ. qꝛ nll̓o modo verificari poteſt de ſalomone. Sic ⁊ in ꝓpoſito licꝫ iſta dicta ſint de ſalomo ne: tn̄ poſſunt exponi de xp̄o qui prefigurabat̉ per illum. Dicit ergo Ero qd̓ eſt futuri tꝑis. ad denotādū ꝙ incar natio filij futura erat in tꝑe. Gal̓. 4. At vbi venit pleni tudo tꝑis ⁊c̄. Supra vero cū loquebat̉ de eterna genęra tione dixit. es tu. quaſi ſine motu. hic auteꝫ cū loquit̉ de temporali dicit In filiū quod denotat terminuꝫ alicuius motionis. Aſſumptio em̄ īportat motū in filiationē. Et qꝛ oīs motio fit ꝑ operationē alicuius terminatā ad ali quē effectū. ideo primo ponit operationē facientis. qꝛ nō virtute humanitatis facta eſt aſſumptio: ſed diuinitatis cū dic̄: Ego ero illi in patrē. id eſt aſſumā eū ad vnionem ꝑſone filij. Et ſubiūgit effectū ꝯſecutū. qꝛ ſcꝫ eſt exceptꝰ in vnitatē ꝑſonalē filij. Erit mihi in filiū. De pͥmo dicit̉ Lu. 1. Uirtus altiſſimi.ſ. faciētis aſſūptionē obūbrabit tibi. de. 2º. Ro. 1. Qui factꝰ eſt ei ex ſemīe dauid ẜm car nē. ¶ Deinde cū dic̄: Et cū iteꝝ ⁊c. Agit de dn̄atiōe xp̄i qͣ eſt heres vniuerſoꝝ. Ubi tria facit. qꝛ pͥmo on̄dit do miniū eiꝰ ⁊ p̄cipue ſuꝑ āgelos. Scd̓o pōit rōeꝫ dominij illiꝰ ex ꝑte āgeloꝝ ibi Et ad āgelos qͥdē ⁊c. Tertio ex ꝑ te xp̄i ibi. Ad filiū aūt thronꝰ tuꝰ ⁊c̄. Quātū ad pͥmū in ducit auctoritatē. psͣ. Cū dicit Adorate eū oēs āgeli eiꝰ
A iij

Explanatio ſancti Thome
hoc habet̉ in. psͣ. Dn̄s regnauit exul. ⁊c. Adoratio em̄ nō ſit niſi dn̄o. gͦ ſi angeli eū adorāt dn̄s illoꝝ eſt. volens apl̓s īducere hāc auctoritatē. Prīo tāgit intētionē pſal miſte cū dicit. Et cū iteꝝ introducit ⁊c̄. vt pſalmiſta loqͣ tur de aduētu xp̄i in mūdū. Et ideo dicit. Et cū ſcriptu ra introducit. id ē introducendū dicit pͥmogenitum ⁊cͣ. Quaſi dicat. Iā dictū eſt ꝙ xp̄s eſt filiꝰ p̄ angel̓. gͦ eſt pͥn cipalit̓ a pr̄e gēitꝰ. Eſt gͦ dicēdus pͥmogenitꝰ Ro. 8. Vt ſit ip̄e pͥmogēitus in ml̓tis fr̄ibꝰ ⁊c. Hic aūt pͥmogēitus debebat introduci in orbē ⁊cͣ. Et vide ꝙͣ ordīate loqua tur apl̓s. Primo em̄ dicit ip̄m a pr̄e ibi. Ego ero ⁊c. Se cūdo aſſūptū in vnitate ꝑſone ibi Et ip̄e erit mihi in filiū Sed mō ꝓpōit eū in noticiā hoīm. Vocat aūt incarnati onē introductionē in mūdū. Sꝫ ꝯtra Ip̄e xp̄s vocat eaꝫ exitū Io. 16. Exiui a patre ⁊ veni in mūdū ⁊cͣ. Et dicēdū eſt ꝙ exitꝰ eſt etiā introductio. ſicut ſi aliqͥs recōciliādus ſit pͥncipi pͥmo exit ad eū mediator. et poſt introducit eū Sil̓e habet.r. reg. 20. d̓ dauid ad Ionatan. Sic xp̄s me diator dei ⁊ hominū pͥmo exijt ad homīes ⁊ poſtea ītro duxit eos recōciliatos. infra. 2. Qui multos filios addu xerat in gl̓am ⁊cͣ. Uel ītroducit. id eſt inducit eū vſqꝫ in corda hominū. qꝛ ſcriptura loquēs de aduētu xp̄i dic̄ eū ſuſcipiēdū intra corda hoīm. Iſta aūt receptio fit ꝑ fidem Eph̓ 3. Habitare xp̄m ꝑ fidē in cordibꝰ vr̄is. psͣ. Annū ciate int̓ gētes gl̓iam eiꝰ ⁊c. Quādo em̄ ſcriptura dic̄ ꝙ gētes debēt credere. dicit ꝙ xp̄s intraturus eſt in corda ipſoꝝ. Hoc aūt qd̓ dic̄. Iteꝝ ml̓tiplicit̓ expōit̉. Dicit em̄ Chryſoſtomꝰ ꝙ de īcarnatiōe ꝟbi q̄ dicit̉ ītroductio nō loqͥtur ſcriptura ſemel. ſꝫ iteꝝ atqꝫ iteꝝ. Uel alit̓. qꝛ ipſe pͥmo erat in mundo per potētiā diuinitatꝭ inuiſibilit̓. ſꝫ iteꝝ introducit eū in mūdū ẜm p̄ſentiā hūanitatꝭ viſibilit̓ Ul̓ alit̓ qꝛ ſupra dixerat. ero illi in patrē. id eſt aſſumā in vnitatē ꝑſonalē mei. Et cū iteꝝ introducit eū.ſ. iſtū pri mogenitū et aſſumptū ad vnitatē ꝑſone. qꝛ nō ſufficeret dicere ꝙ introducit̉ niſi dicat̉ qualit̓ introducat̉. qꝛ non qͣſi vnus de mūdo: nec ſic̄ āgeli ſꝫ ſuꝑ oēs Ideo dic̄ Ad orēt eū oēs āgeli Nee. 9. Exercitꝰ celi te adorat Apo. 7 Oēs angl̓i ſtabāt ī circuitu throni ⁊ cecider̄t ⁊ adoraue rūt ⁊c. ¶ Deīde cū dic̄ Et ad āgelos ⁊c. Pōit̉ rō ex ꝑte angeloꝝ qͣre eū adorāt. Quaſi dicat. Iuſtū eſt ꝙ adorēt qꝛ ſunt miniſtri. Un̄ dicit. Qui facit angelos ſuos ſpūs et miniſtros ſuos flāmā ignis. Deus em̄ aliqn̄ oꝑat̉ illu minādo intellectū Io. 1. Illūiat oēꝫ hōieꝫ ⁊c. Aliqn̄ ve ro mouet ad opꝰ. Eſa. 26. Oīa oꝑa nr̄a oꝑatꝰ es in nob̓. Et primū facit deꝰ in nob̓ mediātibꝰ angel̓. psͣ. Illumi nās tu mirabilit̓ a mōtibꝰ eternis. Secūdū etiā fac̄ in no his ip̄is mediātibꝰ. ſicut dic̄ dyoniſius. 4. ca. celeſtꝭ hie rarchie. Inqͣtū gͦ illūiat ꝑ ip̄os dicunt̉ nūcij. Nuncij em̄ eſt nūciare ea q̄ ſunt in corde dn̄i ſui. Inꝙͣtum vero ſunt mediatores opeꝝ diuinoꝝ dicunt̉ miniſtri. psͣ. Miniſtri eiꝰ qͥ faciūt volūtatē eiꝰ Sūt gͦ ⁊ nūcij ⁊ miniſtri. ſed qͣles ſunt d̓ſcribit eos ꝑ duas res corꝑales maxīe ad hoc ydo neas. Una eſt aer cuiꝰ ꝓprietas ml̓tū cōuenit nūcio. mi niſtro autē ꝓprietas ignis. Aer em̄ eſt receptibilis lumi nis et īpreſſiōis. Itē optīe reddit recepta. Itē habꝫ velo cē motū. Hec autē debet habere bonus nunciꝰ. vt ſcꝫ hn̄ recipiat dicta. bene referat recepta: et vtrūqꝫ velocit̉ faci at. Iſta bn̄ cōueniūt angelis. Optīe em̄ recipiūt diuīas illūiatiōes. Sūt em̄ angeli ſpecl̓a mūda ẜm dyo. Mat. 18. Angeli eoꝝ in cel̓ ⁊c. Itē optīe reddūt qd̓ ſignificatū eſt Apo. 1. Significauit deꝰ q̄ oportet fieri cito loquens per angelū ſuū ẜuo ſuo iohāni ⁊c. Itē ſunt veloces Eſa. 18. Itē angeli veloces ⁊c. Iſti aūt dicunt̉ ſpūs. qꝛ omnis ſubſtātia īuiſibilis dicit̉ ſpūs. Un̄ et aer dicit̉ ſpūs. Iteꝫ ſunt ignis inqͣtū miniſtri. Ignis autē int̓ omnia elemē ta eſt maxime actiuus et efficax ad agēdū. Un̄ in psͣ. de
angelis vbi dicunt̉ miniſtri eius ibi addit̉. Et miniſtros tuos ignē vrentē. Itē ignis calorē cauſat ꝑ qd̓ deſignat̉ charitas. Can. 8. Lāpades ignis atqꝫ flāmaꝝ. Un̄ de ſcribunt̉ in igne ⁊ dicunt̉ feraphin Eſa. 6. Ite ignis ſem ꝑ mouet̉ ſurſuꝫ. ita āgeli et boni miniſtri oīa q̄ agūt ſem ꝑ referūt in gl̓iam dei. ſic̄ patꝫ de angelo thobie. 12. Be nedicite deū celi ⁊c. Nō dicit bn̄dicite me ſed deuꝫ celi. Non ſic de malo āgelo qͥ dicit Mat. 4. Si cadēs adora ueris me. Sꝫ āgelꝰ bonꝰ tanꝙͣ bonꝰ miniſter dic̄ Apo. vl. Uide ne feceris. deū adora. Lectio quarta. D filiū aūt. Thronus tuus deus in L ſeculū ſecl̓i: virga eqͥtatis virga re mgni tui. Dilexiſti iuſticiaꝫ et odiſti iniquitatē: ꝓpterea vnxit te deus: deus tu us oleo exultationis pre participibꝰ tuis. Supra ꝓbauit apl̓s ꝑ auctoritatē angelos eē miniſtros: hic ꝓbat hoc ꝑ rōeꝫ ſumptā ex ꝑte ip̄iꝰ xp̄i. Un̄ intendit h̓ ꝓbare regiā dignitatē xp̄i. vbi duo facit. Prīo em̄ cō medat regiā dignitatē ip̄ius xp̄i. Secūdo eiꝰ ad illā di gnitatē on̄dit ydoneitateꝫ ibi. Propt̓ea vnxit te deꝰ ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Prīo cōmēdat xp̄i regiā auctori tatē. Secūdo eius regimīs eqͥtatē ibi. Uirga directiōis ⁊c. Tertio regimīs bonitatē ibi Dilexiſti iuſticiā ⁊c. Di cit ergo Ad filiū aūt dicit Thronꝰ tuꝰ ⁊c̄. Et ſūt ꝟba dei pr̄is loq̄ntis ꝑ linguā ꝓph̓e. ſicut ꝑ calamū ſcribe. Dicit ergo O deꝰ fili thronꝰ tuꝰ ⁊c. In quo denotat̉ regia ma ieſtas Eſt em̄ thronꝰ regis ſedes. ſꝫ cathedra magiſtral̓: tribunal autē ſedes iudicis. Cōpetit aūt thronꝰ xp̄o ẜm naturā diuinā inꝙͣtuꝫ eſt deꝰ. ſꝫ ẜm ꝙ psͣ. Rex oīs terre deꝰ. hō cōuenit ſibi ex merito paſſiōis victorie ⁊ reſurre ctiōis. Apocͣ. 3. Qui vicerit dabo ei ſedere mecū in thro no meo. ſicut ego vici ⁊ ſedi in throno patris mei cū eo. Hic thronꝰ eſt ꝑpetuꝰ. Lu. 1. Et regni eiꝰ nō erit finis. Dan̄. 7. Poteſtas eiꝰ ptās et̓na q̄ nō aufferet̉ ⁊c̄. Patꝫ aūt ꝙ regnū illd̓ eſt et̓nū ⁊ in qͣtū ſibi ꝯuēit ex natura. qꝛ eſt deꝰ. psͣ. Regnū tuū regnū oīm ſcl̓oꝝ ⁊c. Itē in qͣtū ſi bi cōuenit vt hō ⁊ hoc duplici rōe. Una qꝛ regnū illd̓ nō ordīat̉ ad tꝑalia ſꝫ ad et̓na. Io. 18. Regnū meū nō eſt de hoc mūdo. Ad hoc em̄ regnat vt hōies dirigat ad vitaꝫ eternā. Nō aūt ſic eſt de regno hōim. vn̄ regnū illoꝝ fini tur cū vita pn̄ti. Alia rō eſt. qꝛ eccl̓ia q̄ ē regnū eiꝰ durat vſqꝫ ad finē mūdi. et tūc tradet xp̄s regnū deo ⁊ pr̄i ꝯſu mādū ⁊ ꝑficiēdū. ¶ Cōſeq̄nt̓ cōmēdat regnū eiꝰ ab eqͥta te cū dic̄: Uirga directiōis ⁊cͣ. Cōuenient̓ aūt deſcribit̉ regnū ꝑ virgā Differt em̄ regimē tyrānicū a regīe regis qꝛ regimē tyrānicū eſt ad vtilitatē ſuā cū grauamīe ſub ditoꝝ. regimē aūt regis pͥncipalit̓ ordinat ad vtilitatem ſubditoꝝ. et ideo rex eſt pat̓ ⁊ paſtor. Paſtor em̄ nō cor rigit cū gladio ſꝫ cū virga. psͣ. Uiſitabo in virga iniqͥta tes eoꝝ. Itē paſtor vtit̉ virga īdirectiōe gregis. Mich̓. 7. Paſce ppl̓m tuū in virga tua. Uirga etiā ſuſtētat īfir mos. psͣ. Uirga tua ⁊ baculꝰ tuꝰ ip̄a me ꝯſolata ſūt. Itē virga ꝯturbat hoſtes. Numeri. 24. Cōſurget virga de iſrl̓: et ꝑ cutiet duces moab. Sed ē virga eqͥtatꝭ Eſa. II. Arguet in eqͥtate ꝓ māſuetis t̓re. ¶ Sꝫ ſciēdū eſt ꝙ ali quādo aliqͥs regit in rigore iurꝭ ſic̄ qn̄ ẜuat ea q̄ iuſta ſūt ẜm ſe. Cōtingit autē ꝙ aliqͥd de ſe iuſtū eſt qd̓ tn̄ cōꝑatū ad aliqͥd inducit detrimētū ſi ẜuet̉. ⁊ id̓o oportꝫ ꝙ ius cō mune ad hoc applicet̉. ⁊ ſi hoc fiat tūc ē regim̄ eqͥtatꝭ Re gnū veterꝭ teſtam̄ti erat ẜm rigoreꝫ iuſticie. act̓. 15. Onꝰ qd̓ nec nos nec pr̄es nr̄i portare potuimꝰ Sꝫ regnū xp̄ſ ē regnū eqͥtatꝭ ⁊ iuſticie. qꝛ in ip̄o nō īpōit̉ niſi ſuauis ob ẜuātia Mat. 11. Iugū em̄ meū ſuaue eſt ⁊ onꝰ icū leue.

in epiſtolam ad Hebreos II
¶ Conſequenter cū dicit. Dilexiſti. ⁊cͣ. bonitatē regētis comendat. Quidā em̄ ſeruant equitatē nō tamē ꝓpter amorē iuſticie ſed magis ꝓpter timorē vel gloriā vel me tum: ⁊ tale regimen nō durat. Sed iſte ſeruat eqͥtatē pro pter amorē iuſticie. Dicit ergo. Dilexiſti iuſticiam. ⁊cͣ. Quaſi dicat. Hoc ꝙ virga eſt equa ⁊ directa: hoc eſt qꝛ dilexiſti iuſticiā. Sap̄. pͥmo. Diligite iuſticiā qui iudica tis terrā. Nō aūt ē iuſtus qui nō amat iuſticiam. Mat. 5 Beati qui eſuriunt ⁊ ſitiunt iuſticiam ⁊c. Sed aliqui qͥ dem diligunt iuſticiā ſed ſunt remiſſi in correctiōe iniqͥ tatis. ſed xp̄us odit.i. reprobat iniqͥtatem. p̄s. Iniquos odio habui. Sap̄. 14. Similiter odio ſunt deo impius ⁊ impietas eiꝰ. Eccl̓. 12. Altiſſimus odio habet peccatoreſ ⁊ miſertus ē penitentibꝰ. ¶ Deinde cum dicit. Propte rea vnxit te deꝰ ⁊c. on̄dit xp̄i idoneitatē ad exequendum ⁊ gubernandū vbi dubitatio ē de hoc qd̓ dicit ꝓpterea. ⁊c. In verbis iſtis agit̉ de ſpūali vnctōe q̄ xp̄s repletꝰ ē ſpū ſcō. Nunqͥd em̄ iō repletꝰ ē qꝛ dilexit iuſticiā. Ergo meruit gr̄am qd̓ ē ꝯtra illud Ro. 11. Si ex oꝑibꝰ iā non ex gr̄a: ⁊ hec ē rō cōis. Sꝫ ſpāliter ad ꝓpoſituꝫ qꝛ xp̄s in ip̄a ꝯceptōe fuit plenꝰ ſpū ſcō. Io. 1. Plenū gr̄a ⁊ verita te. Nō ergo meruit. Rn̄deo. hic ē cauēdus error orige nis. Voluit em̄ ꝙ oēs ſpūales creature etiā aīa xp̄i a pͥn cipio create fuerūt ⁊ ẜm ꝙ plus vel minꝰ adheſerūt deo vel diuerterūt ab ip̄o ꝑ libertatē arbitrij ſui facta ē diſtin ctio inter angelos ⁊ etiaꝫ aīas. Un̄ dicit in pyarchon ꝙ aīa xp̄i qꝛ vehementiꝰ adheſit deo diligēdo iuſticiā pro pterea meruit hoc. Sꝫ hoc ē hereticū dicere ꝙ ſcꝫ q̄cūqꝫ aīa vel etiā aīa xp̄i creata fuerit an̄ corpus. qd̓ etiā ſpāleꝫ rōnem in xp̄o hꝫ qꝛ in pͥmo inſtanti ſimul creata fuit aīa ⁊ formatū corpꝰ ⁊ totū ē aſſūptuꝫ a filio dei. Quid ergo dicit ꝓpterea. Una glo. videt̉ ſentire cū origene. Sed ſi volumꝰ eā ſaluare dicemꝰ ꝙ in ſcriptura d̓r aliquid fieri qn̄ innoteſcit ſicut cū dr̄ Phil̓. 2. Factꝰ ē obediens. ⁊cͣ. Propter qd̓ ⁊ deꝰ exaltauit illū ⁊ dedit illi nomen ⁊cͣ. Nunqͥd xp̄s merito paſſionis meruit eē deꝰ. Abſit. Hic em̄ ē error fotini. Dicēdū ē ergo ꝙ xp̄m eē deuꝫ excedit om̄e meritū ſed ꝑ paſſionē meruit ꝙ manifeſtet̉ vbiqꝫ eē deū: ⁊ qd̓ deꝰ dederat illi tale nomē ⁊c. Ita hoc qd̓ dicit hic. Propterea vnxit te deus ⁊c. vt ſit ſenſus. Et hoc ꝙ tu dilexiſti iuſticiā: meruiſti ꝙ hoc innoteſcat. Vel alit̓ ⁊ melius ita ꝙ ly ꝓpterea nō dicat cām meritoriā ſꝫ fina lem. Quaſi dicat. Ad hoc ꝙ illa haberes ſcꝫ thronū ꝑ petuū virgā directiōis ⁊c. q̄ dicta ſunt: ꝓpterea vnxit te deus oleo ſcꝫ ſcīficatiōis qd̓ dn̄s mādauit fieri. Exo. 30. quo vngebātur vaſa ⁊ ſacerdotes. Leuit̓. 8. et. 9. Et re ges vt pꝫ de dauid. 1. Regꝭ. 16. et ſalomone. tertij Re. I. Itē ꝓph̓e: vt pꝫ de heliſeo. tertij Re. 19. Sꝫ quare fie bat iſta ſcīficatio per vnctionē. Rō ē lr̄alis. Hoīes enim orientales ꝓ celebritate vngebant̉ ne cōſūmerent̉: eo ꝙ ſunt in regione multū calida. Pauꝑes etiā vngebātur ad feſtiuitatē. 4. Reg. 4. Nō habeo ancilla tua niſi pa rum olei qua vngar. In ſcriptura aūt diuina tradunt̉ no bis ꝑ modū quo hoīes ſolent vti. Quia ergo tunc vnge bant̉ hoīes vel ꝓpter celebritatē feſti vel celebritatē ꝑſo ne. iō ad oſtēdēduꝫ excellentiā xp̄i dicit eū vnctū oleo ex ultatiōis. Ip̄e em̄ ē rex. Eſa. 32. Ecce ī iuſticia regnabit rex Et. 33. Dn̄s em̄ iudex noſter. dn̄s legifer nr̄. dominꝰ rex nr̄ ip̄e veniet ⁊ ſaluabit nos. Eſt etiaꝫ ſacerdos. p̄s. Tu es ſacerdos ī eternū ẜm ordinē melchiſedech. Fuit etiā ꝓph̓a. Deutero. 18. Prophetā de gēte tua ⁊ de fra tribus tuis ſicut me ſuſcitabit tibi dn̄s. Et conuenit ſibi vngi oleo ſanctificatiōis ⁊ exultatiōis. Ab ip̄o aūt ſunt ſacr̄a que ſunt vaſa gr̄e. Eſa. 22. Suſpendā ſuꝑ eū oēm gloriā domus pr̄is eiꝰ vaſoꝝ diuerſa genera ⁊c. Conue nit etiā iſta vnctio xp̄ianis. Sūt em̄ reges ⁊ ſacerdotes
1. Pet̓. 2. Vos eſtis genus electū regale ſacerdotium. Apoc̄. 5. Feciſti nos deo nr̄o regnū ⁊ ſacerdotes. Item habēt ſpm̄ ſanctū qui ē ꝓphetie ſpūs. Ioelis. 2. Effun dam de ſpū meo ſuꝑ omnē carnē ⁊c. ⁊ iō omnes vncti ſūt inuiſibili vnctiōe. 2. Coꝝ. 1. Qui aūt cōfirmat nos vo biſcum in xp̄o ⁊ qui vnxit nos ⁊ qͥ ſignauit nos.1. Io. 2. Uos vnctionē habetis a ſcō ⁊ noſtis oīa. Sꝫ q̄ cōpara tio ē inter xp̄m vnctū ⁊ xp̄ianos vnctos; Iſta ſcꝫ qꝛ ipſe habet eā pͥncipaliter ⁊ pͥmo: nos autē ⁊ alij ab ip̄o effuſā p̄s. Sicut vnguētum in capite ⁊c. Et iō dicit. Pre ꝑtici pibus tuus. Io. pͥmo. De plenitudine eius oēs accepi mus. Un̄ alij dicunt̉ ſancti. ip̄e vero ſanctus ſanctorum. Ip̄e em̄ ⁊ radix oīs ſcītatis. Dicit aūt oleo leticie vl̓ exul tationis: qꝛ ex iſta vnctione ꝓcedit ſpūalis leticia. Ro. 14. Nō ē regnū dei eſca ⁊ potus ſed iuſticia ⁊ pax ⁊ gau dium in ſpiritu ſancto. Gal̓. 5. Fructus autē ſpūs ē cha ritas pax ⁊ gaudiuꝫ. p̄s. Vt exhilaret faciē in oleo. Eſa. 61. Oleum gaudij ꝓ luctu ⁊cͣ. Illud auteꝫ qd̓ bis dicit. deus deus. dupliciter exponit̉. Uno mō ꝙ repetat̉ noīa tiuus caſus: vt ſit ſenſus. Unxit te deꝰ ꝑ ſeip̄m deū: nos aūt per te mediatorē dei ⁊ hoīm hoīem xp̄m. 2. Pet̓ 1. Per quē magna et p̄cioſa nobis ꝓmiſſa donauit. Alio modo quia ẜm Augu. in glo. alterū ē noīatiui caſus al terū vocatiui vt ſit ſenſus. O xp̄e qui es deꝰ filius: deuſ pater vnxit te ⁊cͣ. ⁊ ꝙ dꝫ ſic exponi magis patet in greco Sed cū xp̄s nō ſit vnctꝰ ẜm ꝙ deꝰ qꝛ ſic nō cōuenit ſibi recipere ſpm̄ ſcm̄ ſed magis alijs dare. Scd̓a expoſitio nō videtur eſſe vera. Reſpondeo dicendū ē ꝙ idē ī per ſona ⁊ deꝰ ⁊ hō tn̄ vnctus ē inquantū hō. Et cū d̓r o deꝰ ⁊c. ⁊ vngens ē deus ⁊ hō ⁊ vnctus ſil̓r ē deus ⁊ homo. ⁊ vnum cum ip̄o in perſona. Lectio quinta. T tu in principio domine terrā fun daſti: ⁊ opera manuū tuaꝝ ſūt celi. Ip̄i peribunt: tu autem ꝑmane bis ⁊ omnes vt veſtimentū veteraſcent. Et ve lut amictū mutabis eos ⁊ mutabunt̉: tu au tem idē ip̄e es ⁊ anni tui nō deficient. Supra premiſerat apl̓s quatuor in quibꝰ xp̄s excellit an gelos ⁊ ꝓbauit duo illoꝝ ſcꝫ ⁊ ꝙ excedit eos qꝛ ē filius ⁊ qꝛ ē heres: nunc ꝓbat tertiū ſcꝫ ꝙ excedit eos in virtu te oꝑationis qꝛ ꝑ eū pater fecit ⁊ ſecula. Hoc aūt probat apl̓s ex auctoritate eiuſdem prophete: ⁊ circa hoc duo fa cit. Primo oſtendit virtutē oꝑationis inquātū ē creator Secūdo quantū ad differentiam creatoris ad creaturam ibi. Ipſi peribunt ⁊c. Circa primū duo facit: qꝛ pͥmo po nit creationē terre. Scd̓o celoꝝ ibi. Et oꝑa manuuꝫ ⁊c. ¶ Sciendū ē autē circa primū ꝙ hoc pōt dupliciter legi Uno mō vt ſit ſermo directus ad patrē vt ſit ſenſus. Tu dn̄e ſcꝫ deus pater fundaſti terram in prīcipio.i. in filio qui ē principiū. Io. 8. Ego principiū qui ⁊ loquor vobis Et hoc tm̄ valet ac ſi dixiſſet. Tu fundaſti terrā ꝑ filium p̄s. Omnia in ſapīa feciſti. Filius aūt ē ſapīa genita: vt ſupra dixit eū ſplendorem glorie. Et hoc qd̓ dicit hic re ſpondet huic qd̓ ſupra dixit: per quē fecit ⁊ ſecula. Alio modo ꝙ ſit ſermo directus ad filiū ſic. Et tu dn̄e ſcꝫ fili fundaſti terram in principio ſcilicet temporis vel in pͥn cipio ſcꝫ ꝓductionis rerum vt excludat opinionē dicen tium corporalia nō fuiſſe creata cum ſpūalibus ſed poſt. Gęne ẜ pͥmo. In principio creauit deus celum ⁊ terram. ¶ Sciendū eſt autē ꝙ tripliciter poteſt diſtingui terra a

Explanatio ſancti Thome
celo. Uno modo ⁊ ad lr̄am ꝙ per terraꝫ intelligatur ele mentū terre. Per celum autem ſuperiora corpora: vt ſi cut moyſes non facit mentionem de aere qꝛ eſt cū aqua: ita hic intelligit per celum ip̄m celum ⁊ alia duo elemen ta ſcꝫ aerem ⁊ ignem que magis accedunt ad naturam ce li qd̓ patet ex loco ipſoꝝ. Sic etiā accipit moyſes Gen̄. pͥmo. Et dicit fundaſti: quia ſicut fundamentū quod eſt pͥma pars edificij ē in ymo: ita terra inter oīa elementa tenet locū ymū. Eſa. 48. Manus mea fundauit terram. p̄s. Aridam fundauerunt manus eius. Non autem di cit feciſti celos ſed opera manuū tuarum ſunt celi: quia illud quod aliquis facit manibꝰ magis diligenter videt̉ facere. Et ideo ſic loquit̉ ad deſignanduꝫ nobilitatem et pulchritudinem ip̄orum. Eſa. 48. Dextera mea menſa eſt celos. ¶ Aliter vero ꝙ per terram intelligat totā na turam corporalem. Et ſic terram fundaſti. quia materia ē locus ⁊ fundamentū formarū: per celos autem ſpūales ſubſlantias. pͣs. Laudate eum celi celorum. Et hi ſunt oꝑa manuū eius quia fecit eos ad imaginē ⁊ ſimilitudi nem ſuā. Vel per terram imperfecti in eccleſia qui ſunt fundamentū alioꝝ quia niſi eſſet actiua in eccleſia cōtem platiua nō ſubſiſteret. Per celos cōtēplatiui. Et hec fa cta in eccleſia in principio.i. ꝑ filiū Eſa. 51. Poſui ver ba mea in ore tuo vt fundes terrā.i. īperfectos ⁊ planteſ celos.i. perfectos. ¶ Cōſequēter cū dicit. Ipſi peribūt ⁊c. oſtēdit dr̄iaꝫ inter creatorē ⁊ creaturā: ⁊ hoc quātū ad duo que ſunt. ꝓpria creatori: primū eſt eternitas: ſecūdū ē īmutabilitas: de qua ibi. Et omnes vt veſtimentū vete raſcent ⁊c. Circa primū duo facit: qꝛ primo ponit termi nationem creature. Scd̓o interminationem dei ibi. Tu autē ꝑmanebis. Dicit ergo primo. Ipſi ſcꝫ celi ꝑibunt. Sed contra Eccl̓. pͥmo. Terra in eternū ſtatr ergo videt̉ ꝙ multoplus celi. Reſpondeo dicendū ē ꝙ ẜm Augu. ⁊ philoſophū in qualibet mutatione ē generatio ⁊ corru ptio. Vnde quicquid mutat̉ perit in ſtatu, in quo erat. Ergo qd̓ dicit ꝙ celi peribunt nō intelligit̉ quantum ad ſubſtātiam: de qua Iob. 37. Qui ſolidiſſimi quaſi ere fu ſi ſunt ſed quantū ad ſtatum quē nunc habent. Apoc̄. 21 Uidi celum nouū ⁊ terram nouam. 1. Coꝝ. 7. Preterit figura mundi huius. Sed quomodo mutabunt ſtatum. Diuerſimode qꝛ celi ſuꝑiores mouent̉ ſed nō alterantur Inferiores vero ſcꝫ ignis ⁊ aer ⁊ mouent̉ ⁊ alterantur et corruptioni ſunt ſubiecti. Sic ergo ſtatus omniū celoruꝫ ē mutabilis ſed tunc motus ceſſabit in ſuperioribꝰ: ⁊ cor ruptio in inferioribus qꝛ aer igne cōflagratiōis purgabi tur. 2. Pe. 3. Celi qui nūc ſunt ⁊ terra eodem verbo re poſiti igne reſeruati in die iudicij ⁊c. Omnes ergo peri bunt a ſtatu in quo nunc ſunt: ⁊ ſic quodāmodo peribūt: ſed tu domine permanebis. p̄s. Tu autē domine ī eter num permanebis. ¶ Deinde cum dicit. Et oēs ⁊c̄. oſtē dit differentiam dei ad creaturam quantū ad īmutabili tatem. ⁊ circa hoc duo facit. Primo enim ponit mutabi litatem creature. Secundo immutabilitateꝫ dei ibi. Tu autem idem ⁊c̄. Et adhuc circa primum duo facit: qꝛ pri mo deſcribit rōneꝫ mutabilitatis creature. Scd̓o ſubdit illam mutabilitatem ibi. Et velut amictum ⁊c. ¶ Circa primum autem ſciendū eſt ꝙ vetus ⁊ nouum cōſequunt̉ tempus. Vnde veteraſcere nō poteſt niſi qd̓ aliqualiter menſuratur tempore. Motus autē celorum menſuratur tempore ſed ip̄m mobile menſuratur ipſo nunc temporꝭ ergo in celo poſſunt inueniri nouitas ⁊ vetuſtas. Unde non veteraſcent celi quaſi ſubſtantia eorum minuat vel corrumpatur in aliquo ſed tm̄ quantum ad diuturnitatē temporis quo amplius nō menſurabunt̉. Et ideo dicit. Sicut veſtimentum ⁊cͣ. quia cauſa mutationis celorum nō erit propter defectum virtutis ip̄orum que in aliquo
minuatur quia ſi motus ip̄orum ceſſaret ꝓpter defectuꝫ virtutis iam ceſſatio haberet cauſam naturalem ⁊ poſſet deprehendi rōne naturali cuius contrariū dicitur Mat. 24. De die autem ⁊ hora illa nemo ſcit ⁊c̄. ergo erit pro pter neceſſitatem finis quia omnes creature corporales ordinantur ad ſpūales ⁊ totis motus deſeruiens gene rationi ⁊ corruptioni ordinat̉ ad generationē hominis. Ceſſante ergo generatione hominis qd̓ eſt quando com pletus erit numerus electorum ⁊ p̄deſtinatoruꝫ ceſſabit motus ille. Et ideo dicitur veſtimentū qd̓ ſumit̉ ad vſuꝫ ⁊ ceſſante vſu deponit̉ ſicut homo calidum veſtimentuꝫ deponit veniente eſtate. Sic ergo ſtatus mundi qͥ nunc eſt cōmendatꝰ iſti fini cū cōpletus fuerit numerꝰ ille ele ctorum iam amplius nō erit accōmodatꝰ nec neceſſariꝰ ⁊ ideo ſicut veſtimentū deponet̉. Luc̄. 21. Celum ⁊ ter ra tranſibunt ⁊c. ¶ Cōſequenter ponit ip̄am mutabilita tem cū dicit. Et velut amictum mutabis eos ſcꝫ celos. Et bene dicit. Mutabis tu deus qꝛ nō ꝓpria virtute nec ꝑ ſe ſed virtute dei mutabunt̉ a motu ſicut amictū qd̓ ad vſum ſumit̉ ⁊ poſt vſum deponit̉ ẜm cōgruentiā tēporis ⁊ finis. Et dicit amictum qꝛ per amictum gl̓ia hoīs ⁊ ma nifeſtat̉ ⁊ tegit̉. Ita etiā deus ꝑ creaturas ⁊ occultat̉ nō bis ⁊ manifeſtat̉. Ro. 1. Inuiſibilia dei ꝑ ea que fcā ſūt intellecta conſpiciunt̉. Sap̄. 13. A magnitudine enī ſpe ciei ⁊ creature cognoſcibilit̓ poterit hoꝝ creator videri ⁊cͣ. Et dicit mutabunt̉ qꝛ ī perpetuū mutati ꝑmanebunt Itē quantū ad celos ſpūales qui pereunt a vita p̄ſenti ꝑ mortem corporis. 2. Regꝭ. 14. Omnes morimur ⁊ qua ſi aque dilabimur in terrā que nō reuertent̉ ⁊c. Eſa. 57. Iuſtus perijt ⁊ nemo ē ⁊c̄. Itē veteraſcēt: quia vt dicit̉ infra. 8. qd̓ antiquat̉ ⁊ ſeneſcit prope interitum ē. Et mu tabis eos ſcꝫ ẜm corꝑa quando corporale hoc induet in corruptionē. pͥme Coꝝ. 15. Et mutabunt̉ ẜm mētem qn̄ a viſione enigmatica aſſument̉ ad ſpeciei viſioneꝫ. Iob. 14. Cunctis diebꝰ quibꝰ nunc milito expecto donec ve niat īmutatio mea ⁊cͣ. ¶ Deinde ſubiūgit īmutabilitatē dei cū dicit. Tu aūt idē ip̄e es ⁊c. Ubi duo facit. Prīo em̄ ponit hoc Scd̓o on̄dit hoc ꝑ ſignū ibi. Et āni tui ⁊c. Dicit ergo. Iſti ꝑibunt tu autē.ſ. dei filiꝰ ⁊ hoc cōtra ar rianos. ¶ Idē ip̄e es. i. ideꝫ ꝑſeueras ⁊ nunꝙͣ mutaris. Malac. 3. Ego deꝰ ⁊ nō mutor. Iac. i. Apud quē nō eſt tranſmutatio ⁊c. Et ſignū huius ē anni nō deficiēt. An ni em̄ dei dicunt̉ duratio eius ſicut anni hoīs duratio ho minis qͥ deficit ⁊ ẜm ꝑtes qꝛ cū ſit tꝑalis vna ꝑs ſuccedit alteri: ⁊ vna adueniēte deficit altera. Deficit etlā ẜm to tū. qꝛ ex toto deſinit eſſe. In duratōe vero dei neutrū ho rum ē qꝛ nō deficit ẜm totū qꝛ ē ſemꝑ. p̄s. Tu aūt altiſſi mus ī eternū dn̄e. Itē nec ẜm ꝑtes. qꝛ eternitas ē tota ſi mul ⁊ qͥd ſtās. Iob. 36. Numerꝰ annoꝝ eiꝰ inęſtimabil̓. ⁊c. Sꝫ cū ſit vna ⁊ īmutabil̓ quare anni vocant̉. Rō hu ius ē. qꝛ ītellectꝰ noſter accipit cognitōeꝫ intelligibiliū ꝑ ſenſibilia qꝛ oīs noſtra cognitio īcipit a ſenſu. Unde et deus qͥ ē oīno ſimplex: deſcribit̉ ſub ſil̓itudine corꝑaliuꝫ Eſa. 6. Uidi dn̄m ſedentē ⁊c. Ita etiam duratio eiꝰ a no bis deſcribit̉ per aliqua nobis nota cū tamen ſit vnifor mis ⁊ ſimplex. Un̄ aliqn̄ d̓r annus aliquādo dies ⁊ men ſis. qꝛ omnes differentias tꝑis includit Lectio ſexta. O quē autē angelorū dixit aliquan ra do: ſede a dextris meis: quouſqꝫ po nam inimicos tuos ſcabellū peduꝫ tuoꝝ? Nōne omnes ſūt adminiſtratorij ſpi ritus in miniſterium miſſi propter eos qui hereditatem capiunt ſalutis.

Tepiſtolam ad Sebreos II 52
Supra probauit apl̓s tria de xp̄o in quibꝰ excedit ange los: hic ꝓbat quartuꝫ qd̓ p̄miſerat de ip̄o ſcꝫ ꝙ ſedet ad dexterā maieſtatis qd̓ ꝑtinet ad dignitatem eiꝰ. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ inducit auctoritatē dauid. Se cundo oſtendit angelos ab hac dignitate deficere. ibi. Nonne oēs ſunt ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo de ſcribit dignitatem xp̄i. Scd̓o oſtendit per ſignū ibi Quo aduſqꝫ ponā ⁊c. Dicit ergo. Ad quē autē angelorum di xit aliqn̄ deus. Quaſi dicat. Non inuenit̉ ꝙ hoc deꝰ di xerit angelo ſed dixit chriſto. Et ipſe ētxp̄s. Mat. 22. inducit hoc de ſe dictū. Hoc autē qd̓ dicit. Sede a dex tris meis. pōt referri ad diuinā naturā in qua xp̄s equa lis ē pr̄i qꝛ habet ⁊ iudiciariā ⁊ regiā ptātem equalē pr̄i Io. 16. Oīa que habet pater mea ſunt. Ip̄e vero pat̓ ab eterno dixit: qꝛ dicendo filiū generauit ⁊ generādo dedit ei equalitatem patris. Pōt etiam referri quantū ad hu manam naturam ẜm quā ſedet in bonis potioribꝰ pr̄is. T unc aūt pater dixit qn̄ hūane nature verbū ſuū vniuit Hoc aūt magis ſupra expoſitū eſt vbi dixerat. Sedet ad dexterā. ¶ Cōſequenter cum dicit. Quoaduſqꝫ ⁊c̄. oſtē dit ꝑ ſignū dignitatē xp̄i vbi occurrit duplex dubitatio. Una quia ab eterno omnia ſunt ſubiecta filio. Itē qꝛ in reſurrectione xp̄s dicit. Data ē mihi oīs ptās. Quid er go expectat ſubijciendum ſcabello ſuo? ¶ Et ſciendū eſt ꝙ aliquid pōt eē in poteſtate alicuius dupliciter. Uno mō quantū ad auctoritatem: ⁊ ſic omnia ab eterno quā tum ad p̄ordinationē fiendorū ⁊ in tꝑe quo fuerunt: ſub iecta ſunt filio dei inquantum deus: ſed a principio con ceptionis inquantū homo. Alio modo quantū ad exerci tium poteſtatis: ⁊ ſic nō ſunt ei oīa ſubiecta ſed tm̄ in fi ne mundi quia nondū exercet ptāteꝫ in omnia: ſubijcien do ſibi oīa. Phil̓. 3. Secundū oꝑationē qua poſſit etiaꝫ ſubijcere ſibi oīa. Sed quid eſt ꝙ dicit ſcabellum? Pōt dici ꝙ per hoc nihil aliud intelligit̉ ꝙͣ plena ⁊ perfecta ſubiectio. Illud em̄ dicit̉ perfecte ſubiectū alicui qd̓ ip̄e pōt cōculcare pedibꝰ. Aliter etiā ⁊ faciendo vim in ver bo: qꝛ ſicut deꝰ eſt caput xp̄i: vt pꝫ pͥme Coꝝ. 11. Caput xp̄i deus. Ita pedes xp̄i humanitas eius. p̄s. Adorabi mus in loco vbi ſteterūt pedes eiꝰ. Ponā ergo ſcabellū id ē non ſolum ſubijciā inimicos tuos tue diuinitati ſed etiam humanitati tue. In hoc aūt errauit origenes. Ip̄e em̄ voluit ⁊ intellexit vnū modū tm̄ ſubiectionis. Sicut em̄ nihil aliud eſt ſubijci luci ꝙͣ illuminari: ita cū xp̄s ſit veritas iuſticia ⁊ bonitas ⁊ quicquid tale pōt dici nihil ē aliud ſubijci ſaluatori ꝙͣ ſaluari. Et ideo voluit ꝙ ī fine omnia etiā demones ſaluarent̉ quia aliter nō ſubijceren tur oīa xp̄o. Sed hoc ē contra illud qd̓ dicit̉ Mat. 25. Ite maledicti in igne eternū. Unde ſciendū eſt ꝙ duplex eſt modus ſubiectionis. Unus ꝑ voluntatē ſubditoꝝ ſi cut boni miniſtri ſubijciunt̉ domīo ſuo: puta regi ⁊ ſic ſo li boni ſubijciunt̉ xp̄o. Alius per voluntatem dn̄i: ⁊ ſic ē quedam violentia ex parte ſubditorum. Et ſic mali ſubij cientur xp̄o: nō ꝙ velint dominiū eius: ſed quia xp̄s faci et de ipſis voluntatem ſuam puniendo eos qui noluerūt hic facere voluntatem ſuā. Et hoc ꝓprie deſignat̉ ꝑ ſcā bellū: quia qd̓ calcat̓ cōprimit̉. Eſa. 66. Celum mihi ſe des ē id eſt celeſtes ⁊ boni: ſed terra id eſt terreni ⁊ mali ſcabellū pedū tuoꝝ. ¶ Alia dubitatio eſt de hoc ꝙ dicit: qͦaduſqꝫ ⁊c. quia ſi ſedebit quoaduſqꝫ ponat: ergo cū po ſuerit nō ſedebit. Reſpōdeo ꝙ donec ⁊ quoaduſqꝫ qn̄qꝫ ponunt̉ finite. quādo ſcꝫ deſignant terminū eius cui con iungitur: ſicut cum dico: Sede hic donec veniam. Ali quando autem tenentur infinite quando ſcꝫ non ponitur terminus: vt cum dicitur. Iſte non penituit donec vixit: quia nec poſt mortem penituit. Sicut enim dicit Hiero nymus illud oportet deſignari de quo poteſt eſſe dubiū
Illud autem quod nō eſt dubium relinquit̉ intelligentꝭ Dubium autem eſt vtrum in vita ſua peniteat: ſed ꝙ nō poſt mortem ſuam nulli eſt dubium. Sic ⁊ in propoſito cum enim non multi impugnent ⁊ blaſphement chriſtuꝫ videtur dubium vtrum modo ſedeat: ſed non eſt dubiuꝫ vtrum ſedeat quando omnia ſubiecta erunt ei: ⁊ ideo nō exprimitur illud. ¶ Conſequenter oſtendit ꝙ dignitas hec angelis non conuenit cum dicit. Nonne omnes ⁊cͣ. Ubi tria facit: quia primo oſtendit ipſorum officiū. Se cundo executionem officij ibi. In miniſteriū ⁊cͣ. Tertio fructū executionis ibi. Vt hereditatē ⁊cͣ. Dicit ergo. Nō ne omnes ⁊c. p̄s. Miniſtri eius qui facitis voluntatem eius. Sed contra Dan̄. 7. Milia miliū miniſtrabant ei ⁊cͣ. Ubi dicit Grego. Aliqui miniſtrant alij ſunt qui aſſi ſtunt. Non ergo omnes miniſtrant Reſpondeo dicēduꝫ eſt ꝙ ſicut videmus in artificibus ꝙ duplex eſt genꝰ ar ti ficum. Quidam enim ſunt quaſi manu exequentes vt manu artifices. Alij autem non exequūtur nec operātur manu ſed ſunt artifices diſponentes ⁊ quaſi precipiētes quid agendum ſit: ita ⁊ in angelis eſt: quia quidam ſunt quaſi exequentes. quidam vero quaſi preceptores preci pientes ea que agenda ſunt. Accipiendo ergo largo mo do adminiſtrationes tam ꝓ exequentibus ꝙͣ etiam pro imperantibꝰ: ſic oēs ſunt adminiſtratores vl̓ adminiſtra torij. Sed ſi dicantur adminiſtratorij qui exequunt̉. alij autē qui īmediate accipiunt a deo aſſiſtentes. ſic quidaꝫ miniſtrant: quidā aſſiſtunt ⁊ tradunt alijs. Sed contra hoc eſt quia hic tangit̉ executio officii cum dicit. In mi niſterium miſſi ⁊c. ergo videt̉ per hoc ꝙ omnes exequā tur. p̄s. Immittit angelus domini in circuitu ⁊cͣ. et Eſa. 6. Volauit ad me vnus de ſeraphin qui ſūt de ſupremo ordine. Ergo ſi illi mittunt̉: multo fortius alij. Sed con tra hoc eſt dionyſius qui dicit ꝙ accepit ab apoſtolo ꝙ ſoli inferiores mittunt̉ ⁊ nō ſuperiores. Reſpondeo qui dam dicunt ꝙ ſuperiores mittunt̉ ⁊ exeunt aliquādo ali quibus cauſis ſubortis ad exteriora: ſed videt̉ mihi ꝙ ſu periores quattuor ſcꝫ ſeraphin. cherubin. throni ⁊ domi nationes nunꝙͣ mittunt̉ ſed inferiores mittunt̉ qd̓ patet ex eoꝝ nominibus Uirtutes enim mittunt ad mirabilia facienda. Poteſtates ad arcendum poteſtates aereas. Principatus ad gubernandū cōmunitatē vel regnum: ⁊ ſic de alijs. Dominationes auteꝫ dicunt̉ quia ordināt omnia hec inferiora. Alii autem tres ordines accipiunt nomina ex oꝑatione quam immediate exercent circa de um: ⁊ illa diſpenſant in alios. Ꝙergo dicit miſſi. Dicen dum eſt duplex eſt miſſio. Una que motum localem īpor tat. ⁊ ſic mittunt̉ ſolum inferiores. Alia eſt miſſio que fit per applicationem ⁊ directioneꝫ noui effectus in creatu ra. ⁊ ſic mittunt̉ filius ⁊ ſpiritus ſanctꝰ. ⁊ hoc modo mit tunt̉ ſuperiores quia virtus eorū immittit̉ in inferiores immittenda alijs. Et qd̓ dicit volauit ⁊c̄. Dicendum ꝙ inferiores vtuntur nominibus illorum quoꝝ virtute et auctoritate agunt ⁊ eis attribuunt operationes ſuas. Et quia ille officium ſuum exequebat̉ in virtute ſeraphin: ideo vocatus eſt nomīe ſeraphin nō ꝙ eſſet natura ſera phin. ¶ Deinde ſubiungit fructum officij cum dicit. Vt hereditatem ⁊cͣ. Et licet omnes ſint vocati nō tamē oēs capiunt hereditatē. Qui ergo capiunt illi ꝑcipiūt fructū miſſiōis. Iere. 51. Curauimꝰ babylonē ⁊ nō ē ſanata. Capitulum ſecundum. Ropterea abundantius oportet f obſeruare nos ea que audiuimꝰ

Explanatio ſancti Thome
ne forte pereffluamus. Si enim qui per an gelos dictus eſt ſermo: factus ē firmꝰ ⁊ om nis preuaricatio ⁊ inobediētia accepit iuſtā mercedis retributionē quomodo nos effu giemus ſi tantam neglexerimꝰ ſalutē Que cum initiū accepiſſet enarrādi per dominū ab eis qui audierunt in nos confirmata ē cō teſtante deo ſignis ⁊ portentis ⁊ varijs vir. tutibus ⁊ ſpirituſſancti diſtributionibꝰ ẜm ſuam voluntatem. Supra oſtendit apl̓s multipliciter eminētiam xp̄i ad an gelos: hic ex hoc cōcludit ꝙ magis obediendū eſt doctri ne xp̄i ſcꝫ nouo teſtamento ꝙͣ veteri teſtamēto. Et circa hoc tria facit. Primo enim ponit concluſionem intentā Scd̓o inducit rōnem ad cōcluſionē intentā. Tertio con firmat ꝯn̄am rōnis. Primū in principio. ſecūdū ibi. Si enm̄ qui per angelos ⁊c. Tertiuꝫ ibi. Non em̄ angelis ⁊cͣ. Circa primū ſciendū eſt ꝙ Exo. 23. Datis preceptis legis ⁊ iudicibus ſubiungit. Ecce ego mitto angelū me um ⁊c. Et ſequit̉. Obſerua igit̉ ⁊ audi ⁊c. Si igit̉ māda tuꝫ angeli per quē lex data ē ſeruaretur: introitus diſpo neret̉ ad patriaꝫ. Unde ⁊ Mat. 19. dictū ē. Si vis ad vi tā ingredi ſerua mandata. Oportet ergo ſeuare manda ta illa legis: ergo oportet magis obedire mādatis eius qui maior eſt angelis per quos lex data ē Et hoc ē ꝙ dic̄ Propterea obſeruare oportet ea que audiuimꝰ. Abdie primo Auditū audiuimꝰ a domīo. Abac. 3. Domine au diui auditū tuum ⁊ timui. Oportet ergo obſeruare abun dantius qꝛ ſcꝫ a maiore dicta ſunt. p̄s. Ideo dilexi teſti monia tua ⁊c. Et hoc ꝓpterea id ē propter īminens peri culum. ne ſcꝫ ſupereffluamꝰ. Aliquis enim fluit per pe nas corporales. ſcd̓i Regꝭ. 14. Quaſi aque dilabimur ſuper terram. ſed effluit per culpam ſed ſuꝑeffluit corpo raliter per damnationē eternam. ¶ Conſequenter indu cit rōnem ad hoc que continet vnaꝫ cōditionalem conti nentē comparationem noui ⁊ veteris teſtamēti In ante cedenti ponit̉ conditio veteris teſtamenti. In ꝯn̄ti con ditio noui teſtamenti. Circa vetus autē tria ponit ſcꝫ le gis auctoritatē. Scd̓o firmitatē veritatis ibi. Qui factꝰ ē firmus. Tertio neceſſitatē obſeruandi ibi. Et oīs pre naricatio ⁊c. Primo ponit auctoritatē: quia nō humana rōne data eſt lex ſed per angelos. Gal̓. 3. Ordinata per angelos ⁊c. Act̉. 7. Hic moyſes qui fuit in eccl̓ia ī ſoli tudine cū angelo qui loquebat̉ ei in monte ſyna ⁊cͣ. Nec hoc ē mirū quia vt ꝑrobat dionyſius reuelationes diui narū illuminationū ad nos ꝑueniunt mediantibus ange lis. ¶ Firmitatē veritatis oſtendit cum dicit. Qui factꝰ ē ⁊c. quia totū impletur qd̓ ibi mandatū ē. Mat. 5. Iota vnum aut vnus apex nō p̄teribit a lege donec oīa fiant. ⁊c. ¶ Neceſſitatē oſtendit qua puniunt̉ preuaricantes. Unde dicit. Et omnis preuaricatio ⁊cͣ. Ubi ponit vnuꝫ qd̓ reſpondet duplici culpe ſcꝫ peccato omiſſionis ⁊ trāſ greſſionis. Primū reſpondet p̄ceptis affirmatiuis: alid̓ negatiuis. Primū notatur noīe inobedientie. Sꝫ nun quid inobedientia ē peccatū generale? Et videt̉ ꝙ ſic. ꝑ hoc qd̓ dicitur hic. Ad qd̓ dicendum ē ꝙ peccatuꝫ dicit̉ eſſe ſpeciale ex intentione ſpēalis finis. Vnde qn̄ aliqͥs non ſeruat preceptum hac intentione vt contemnat pre ceptum: ſic ē ſpeciale peccatū: ſed quādo ex aliqua cauſa puta quādo ex concupiſcētia tunc eſt conditio cōſequēs peccatū non tamē ſpeciale peccatū. Aliud autem vocat̉ p̄uaricatio. p̄s. Preuaricantes reputaui ⁊c. Item aliud
ponit ex parte pene cum dicit. Quia accepit iuſtā mer cedis retributionem. Retributio em̄ reſpicit quantitatē culpe: vt qui magis peccauit magis puniat̉. Merces ve ro reſpicit qualitatem vt qui igne libidinis peccauerit ig ne cruciet̉. Accipiet ergo mercedē bonā pro bonis ⁊ ma lam pro malis. Et ſic merces accipit̉ in bonū ⁊ in maluꝫ inquantū importat iuſticiā diſtribuendi. Iuſtum dicit ꝓ pter equalitateꝫ pene vt ſcꝫ ẜm menſurā peccati ſit pla garū modus. De penis autē habet Leuit. 26. ⁊ Deute rono. 28. Glo. dicit Iuſtam. ne putetur perire iuſticia ꝓ pter miſericordiā. ¶ Conſequenter cum dicit. Quomo do nos effugiemꝰ ⁊c̄. ponit cōſequēs ſue cōditionalis in quo deſcribit cōditionem noui teſtamenti vbi tria facit. Primo em̄ oſtendit neceſſitatem obſeruandi. Secundo originē noui teſtamenti. Tertio firmitatē veritatis ip̄iꝰ Secūdū ibi. Que cū initiū accepiſſet ⁊cͣ. Tertium ibi. Cōteſtante deo ⁊c̄. Dicit ergo. Si ſermo factus per an gelos putat p̄uaricatores ⁊ inobedientes quō uos effu giemꝰ ⁊c̄. In quo denotat periculū qd̓ īminet non obſer uantibus. Supra autē vetus teſtamentū vocauit ſalutē Cuiꝰ rō ē: quia ſermo ordinat̓ ad cognitionē tm̄: hoc em̄ facit vetus teſtamentū qꝛ ꝑ ipſū ē cognitio peccati. Ro. 3. Per legē cognitio pctī. psͣ. Nō fecit talit̓ om̄i nationi Et alibi. Notꝰ in iudea deꝰ ⁊c. Nō tn̄ conferebat gr̄am ſed in nouo teſtamento confert̉ gratia. Io. 1. Gr̄a ⁊ veri tas ꝑ ieſum xp̄m facta ē. Et. 6. Dn̄e ad quē ibimꝰ verba vite eterne habes. p̄s. Ignitū eloquiū tuū vehementer. Et dicit tātā. id ē valde magnā. Et certe valde magna ē ſi conſideres a quibus ꝑiculis liberat quia nō ſolum libe rat a periculis mortis corporalis ſed etiā ſpūalis. Mat. pͥmo. Ip̄e enim ſaluum faciet populū ſuū a peccatis eoꝝ Item magna ē: quia eſt vniuerſalis: id ē nō vnius popu li tm̄ nec ab vno ꝑiculo ſed ē omniū hominū ⁊ ab hoſti bus omnibꝰ. 1. Thi. 4. Qui ē ſaluator omniū maxime aūt fideliū. Luc̄. pͥmo. Sine timore de manu inimicorū noſtrorū liberati ⁊c. Iteꝫ magna eſt qꝛ eterna. Eſa. 45. Saluatꝰ ē iſrael in domīo ſalute ſempiterna. Et iō non ē negligenda ſed debemꝰ eē ſolliciti ad obtinendū eam. Iudic̄. 18. Uidimus terrā valde opulentaꝫ ⁊ vberē. Et ſequit̉. Nolite negligere nolite ceſſare ⁊c̄. Et vere nō de bemus negligere qꝛ ſi negligētes fuerimꝰ puniemur nō tm̄ perdendo bonū: ſed etiam incurremus malū ſcꝫ eter ne dānationis qd̓ effugere nō poterimꝰ. Mat. 3. Quis demonſtrabit vobis fugere a ventura ira. Iob. 11. Effu giū peribit ab eis ⁊c. p̄s. Quo ibo a ſpū tuo ⁊ quo a facie tua fugiā. ¶ Originē doctrine noui teſtamēti oſtēdit cū dicit. Que cum initium accepiſſet ⁊cͣ. Ubi ponit dupli cem eius originē. Prima fuit nō ꝑ angelos ſed ꝑ ipſum xp̄m: ſupra pͥmo. Locutus ē nobis in filio. Io. 1. Unige nitus qui ē in ſinu patris ip̄e enarrauit. Et iō dicit Que cum accepiſſet initium enarrandi per dn̄m ⁊c. qꝛ hꝫ du plex initiū. Unū ſimpliciter ⁊ illud ē ab eterno: ⁊ hoc eſt per ip̄m verbum Ephe. x. Elegit nos in ipſo an̄ mūdi cō ſtitutionē. Aliud ē initiū enarratiōis: ⁊ iſtud fuit in tp̄e ꝑ verbū incarnatū. Scd̓a origo fuit ꝑ apl̓os qͥ audierūt a xp̄o. Un̄ dicit. Ab eis qͥ audierūt.i. ꝑ ip̄oꝝ p̄dicatiōem pͥme Io. 1. Qd̓ fuit ab initio qd̓ vidimꝰ ⁊ audiuimꝰ ⁊cͣ. Luc̄. 1. Sicut narrauerūt nobis qͥ ab initio ip̄i viderunt ¶ Firmitatē eiꝰ ponit q̄ maior ē ꝙͣ firmitas veteris teſta menti: qd̓ on̄dit ex teſtimonio dei qͥ mentiri nō pōt. Un̄ dicit Deo ꝯteſtante ⁊c. ¶ Sciendū ē aūt ꝙ teſtimoniū ē ꝑ loquelā: loquela ē ſignū ſenſibile. Deus aūt duplici ſi gno ſenſibili conteſtatus eſt.ſ. miraculis ⁊ donis ſpūſſā cti. Quantū ad pͥmū dicit ꝙ ꝯfirmata ē conteſtante deo ſignis qͦ ad minora miracula vt ſanatio claudi vl̓ febris De primo Actuū. 3. ⁊ 14. De ſecundo autem Act. vlti

n epiſtolam ad Sebreos I
mo. Portentis quātū ad maiora ſicut ſuſcitatio mortui Actuū. 9. Thabita ſurge ⁊c. Dicitur auteꝫ portentum quaſi porro vel procul tenſum qd̓ ſcꝫ aliquid in longin quū demonſtrat. ⁊. Paralip. 32. In legatione principū babylonis qui miſſi fuerant ad eum vt interrogarent de portento ꝙ ſcꝫ fuerat ſol retrogreſſus ⁊c. Precipuuꝫ ve ro portentum eſt ꝙ deus factus eſt homo. Eſa. 8. Ego ⁊ pueri mei quos mihi dedit deus in portentuꝫ ꝙ ſcꝫ ego ſum homo ⁊ ꝙ pueri mei hoc crederent. Mirum enī fu it ꝙ cor humanū hoc potuit credere. Dicit vero. Uarijs virtutibus vt ſigna ⁊ portenta referantur ad ea que exce dunt virtutem nature vt ſignum dicatur qd̓ eſt p̄ter ⁊ ſu pra naturam: non tamē contra. Sed portentum eſt qd̓ ē contra naturaꝫ vt partus virginis: ſuſcitatio mortui. Sꝫ virtus referat̉ ad ea que ſunt ẜm naturam licet non eo dem modo ſicut ſanatio febris qd̓ vtiqꝫ poſſunt medici li cet non ſtatim. Vel virtutes referantur ad virtutes mē tis quas dominus ſuis p̄dicatoribꝰ dedit ſcꝫ fides: ſpes: ⁊ charitas. Sed quantū ad ſecundū ſcꝫ quantū ad dona dicit. Et ſpirituſſancti diſtributionibꝰ. Sed cōtra vt di citur Sap̄. 7. Spirituſſanctus vnus ē. Quomodo ergo diſtribuitur? Dicendū ē ꝙ nō diſtribuitur ẜm eſſentiam ſed inquantū dona eius diſtribuūt̉. pͥme Coꝝ. 12. Diui ſiones gr̄arum ſunt idē autē ſpiritus. Om̄s autē gratie attribuunt̉ ſpiritui ſancto: quia datur ex amore. Amor vero appropriatur ſpiritui ſancto. Grego. Certe ſpiritꝰ ſanctus amor eſt. Uel diſtributionibus.i. ꝑ diſtributio nes que fiunt a ſpiritu ſancto: qꝛ alij datur ſermo ſapīe. alij ſermo ſcientie: alij oꝑatio miraculoꝝ. alij prophetia: ⁊ ſic de alijs. Et hoc totū non ꝓ meritis nec ex neceſſita te nature ſed per ip̄ius voluntatē. Ioh. 3. Spiritus vbi vult ſpirat ⁊c. Mat. vltimo. Dn̄o cooperante ⁊ ſermo nem confirmante ſequentibus ſignis. G Lectio ſecunda. On enī angelis ſubiecit deꝰ orbē ter n re futurū: de quo loquimur. Teſta tus eſt autem in quodam loco quis dicens: Quid eſt homo ꝙ memor es eius: aut filius hominis: quoniam viſitas eum. Minuiſti eum paulominus ab angelis glo ria ⁊ honore coronaſti eum: ⁊ cōſtituiſti eū ſuꝑ oꝑa manuū tuarum. Omnia ſubieciſti ſub pedibus eius. In eo enim ꝙ oīa ei ſub iecit nihil dimiſit nō ſubiectū ei. Nūc auteꝫ nec dū videmꝰ omnia ſubiecta ei. Supra fecit apoſtolus quandā comparationem oſtēdēs eſſe maiorem neceſſitatem obſeruandi precepta xp̄i ꝙͣ le gis date per angelos: hic confirmat ꝯn̄am. vbi duo facit. Primo enim confirmat dictam ꝯſequentiā oſtēdēs ma iorem eſſe poteſtatem xp̄i ꝙ angelorum. Secundo pro bat idem per auctoritatem ibi. Teſtatus eſt autē quidā. ⁊c. Dicit ergo. Ita dixi ꝙ maiora ſupplicia ſuſtinebunt ꝙͣ qui faciunt contra mandata angelorum: quia ip̄e chri ſtus dominus eſt ⁊ magis punitur qui peccat cōtra do minū ꝙͣ qui peccat cōtra ſeruos. Et ꝙ chriſtus ſit domi nus oſtendit quia nō ſubiecit deus orbem terre futurum ſubiectum xp̄o angelis. Et duo dicit. Primo quia orbis non eſt ſubiectus angelis. Secundo oſtendit de quo or be intendit ibi. De quo loquimur. Orbis enī nō ē ſubie ctus angelis. Iob. 34. Quem conſtituit alium ſuꝑ ter ram aut quē poſuit ſuꝑ orbē quem fabricatus ē. Sed cō tra Dan̄. 10. dicitur. Angelus princeps regni grecoruꝫ
S II 4L ⁊ perſarū. Et deutero. 32. Conſtituit fines populorū lu xta numerū filiorū dei ẜm aliam litteram. Et dicendum eſt ꝙ non eſt eis ſubiectus vice dominij ſed vice cuiuſdā miniſterij. Tota enim creatura corporalis miniſtratur per angelos. p̄s. Miniſtri eius qui facitis ⁊c̄. ſupra. 1. Omnes adminiſtratorij dicuntur. Uel non enī ſubiecit orbem terre angelis: orbē dico futurum ſcꝫ mundū iſtuꝫ qui dicit futurus qꝛ in ſcriptura qn̄qꝫ dicitur futurū non reſpectu noſtri ſed reſpectu eius cui cōparatur: ſicut idē apoſtolus dicit Ro. 5. de adā reſpectu xp̄i qui ē forma fu turi: xp̄s enī nō ē futurus reſpectu ſui ſed reſpectu ade. Sic hic orbis futurus dicit̉ nō reſpectu noſtri ſed reſpe ctu xp̄i qui ē ab eterno ſed orbis in tempore. Et qꝛ mani chei dicunt orbem ſubiectū malo deo nō aūt bono. ideo ſubdit. De quo loquimur quia ſcꝫ nō de alio ſed de iſto. Uel quia ſupra primo dixerat. Ipſi peribūt ſcꝫ celi ⁊ mu tabunt̉: qd̓ ſicut ibi dictum fuit intelligit̉ quo ad ſtatum non quo ad ſubſtantiā: ita ꝙ duplex ē ſtatꝰ mundi. Un qui nunc ē p̄ſens. ⁊. Pet̓. 3. Celi qui nunc ſunt ⁊ terra eodē verbo repoſiti ſunt reſeruati igni ⁊c. Et alius ē fu turus. In orbe autem ẜm iſta qui nunc ē nō omnia ſunt ei ſubiecta vt ſupra dictū ē: ⁊ hoc per executionem poten tie licet ſubiecta ſint per auctoritatē ſed nūc in illo ſtatu futuro erit ei orbis ſubiectus. Et ideo ſubdit. De quo lo quimur. ¶ Conſequenter probat ꝑ auctoritatē cū dicit. Teſtatus ē autē quidā ⁊c. Vbi tria facit. Primo em̄ cō mendat auctoritatē teſtimonij inducendi. Secūdo indu cit teſtimoniū ibi. Quid ē hō ꝙ memor es eius ⁊c̄. Ter tio explicat ſenſum teſtimonij. In eo enī ꝙ ei omnia ⁊c̄ͣ. Circa teſtimoniū vero ponit prīo ꝙ verba veteris teſta menti ſunt quedā teſtimonia xp̄i. Io. 5. Scrutamī ſcri pturas ⁊c. Et paulopoſt. Et ille ſunt qͥ teſtimoniū perhi bent de me. Et ideo dicit. Teſtatus ē autem. Secūdo qꝛ apud iudeos erant quedā ſcripture minus note ⁊ q̄dam magis note: ⁊ iō maioris dignitatis ſunt ſcripture pſal moꝝ quibꝰ ip̄i vtebant̉ in oībus ſacrificijs ſuis. Et ideo dicit. In quodā loco noto. ſcꝫ ⁊ manifeſto. Tertio ponui auctoritatē dicentis ſcꝫ dauid qui ſcꝫ fuit maxime aucto ritatis. 2. Regꝭ. 23. Dixit vir cui conſtitutū ē de xp̄o dei iacob egregius pſaltes iſrl̓. ¶ Deinde inducit teſtimo niū cū dicit. Quid ē homo ⁊cͣ. vbi tria facit. Primo em̄ ponit myſteriū incarnationis. Scd̓o paſſionis ibi. Mi nuiſti eū paulominꝰ ab angelis ⁊c. Tertio myſteriū ex altatiōis ibi. Gl̓ia ⁊ honore ⁊c. Dicit ergo. Quid ē hō. ⁊cͣ. Et debet legi deſpectiue. Quaſi dicat. Hō valde mō dicū quid ē reſpectu dei. Eſa. 40. Oēs gentes quaſi nō ſint ſic ſunt corā eo: ⁊ quaſi nihilū ⁊ inane reputate ſunt ei. Si em̄ aliquis diligit aliquē ⁊ dimittit eū diu in miſe rijs nec ſubuenit videt̉ eius obliuiſci. Deus aūt huma nū genꝰ dilexit ⁊ qꝛ ip̄m fecit ad imaginē ſuam ⁊ qꝛ ī me dio paradiſi ip̄m poſuit. Sꝫ pꝰ peccatū qꝛ nō ſtatī ei ſub uenit videt̉ eiꝰ fuiſſe oblitꝰ. pͣs. Mem̄to ē nr̄i dn̄e in bn̄ placito tuo ⁊c. Et iō dicit. Quid ē hō ⁊c. Quaſi dicat. Si cōſideremꝰ vilitatē hominis miꝝ ē ꝙ memor es eiꝰ. Sic ergo prīo ponit cām incarnatiōis. Scd̓o ponit ipſā incarnationē cū dicit. Filius homīs. In ſcriptura em̄ ſa cra xp̄s vocat̉ filiꝰ hoīs ſicut pꝫ Dan̄. 7. Et in euāgelio in multis locis ⁊ huiꝰ rō ē: qꝛ alij ſunt filij hoīm. p̄s. Fi lij hoīm vſqꝫ quo graui corde ⁊cͣ. Sꝫ xp̄s tm̄ filius ē ho minis ſcꝫ virginis beate. Et ip̄e a deo viſitat. Aliquādo vlſitatio in ſcriptura refertur ad gratiam: ſicut dicitur: Geneẜ. 21. Uiſitauit dominus ſaram ⁊c. Quandoqꝫ au tem ad penam. p̄s. Uiſitabo in virga iniquitates eo rum. Hic autem refertur ad beneficium. Uiſitas. id eſt excellentiſſimum beneficium ei confers: quia facis eum filium dei ex hoc ſcilicꝫ ꝙ hūanitas aſſumpta ē a verbo

Explanatio ſancti Thome
in vnitatē ſuppoſiti. Uel hoc dicit ꝓpter plenitudinem xp̄i Ioh. pͥmo. Plenū gratia ⁊ veritate ⁊c. Ael referēdū eſt vtrūqꝫ ad xp̄m vt ſit ſenſus. Memor es eius in incar natione in qua humanitas aſſūpta eſt a xp̄o ſed viſitas ī reſurrectiōe. Uel referendū ē vtrunqꝫ ad hūanuꝫ genus Quilibet autē filius hoīs eſt hō: nō auteꝫ quilibet hō ē filius hominis. Adam em̄ nō fuit filius hoīs. Dicit̉ er go Homo qui gerit imaginem hominis terreni ade ſcꝫ. Et iſte hō dicit peccator ſed filius hoīs dicit̉ qͥ gerit ima ginē hoīs celeſtis ſcꝫ xp̄i qui d̓r filius hominis 1. Coꝝ. 15. Sicut portauimꝰ ymaginē terreni portemꝰ ⁊ imagi nē celeſtis. Homo ergo ſimpliciter dicit̉ peccator. Et qꝛ iſte longe eſt a deo quia longe a peccatoribus ſalus: di citur deus eius eē memor ſicut homo memoratur eiꝰ qd̓ longe eſt ab ip̄o. Sed filius hominis viſitat̉ per gratiam Iob. 10. Uiſitatio tua cuſtodiuit ſpm̄ meum. ¶ Cōſequē ter ponit myſterium paſſionis cū dicit. Minuiſti eū pau lominus ⁊c̄. Ubi ſciendū eſt ꝙ ordine nature corruptibi lia ⁊ paſſibilia minora ſunt incorruptibilibꝰ ⁊ impaſſibi libus. Angeli aūt ẜm naturā ſunt impaſſibiles ⁊ īmorta les. Unde quādo xp̄s dignatꝰ eſt paſſionē ⁊ mortē ſuſti nere minoratus ē ab ip̄is nō ꝙ plenitudinē ſuā amiſerit vel in aliquo diminutus fuerit: ſed paruitatē noſtraꝫ ſibi aſſumpſit. Et hoc ſignificatum fuit Luc̄. 22. vbi dicit̉ ꝙ apparuit illi angelus dn̄i confortans eū non ꝙ indigeret ip̄o ſed vt oſtenderet ſe minoratū ab ip̄is ꝑ paſſionē. Di cit autē paulominus ꝓpter duo. Primo qꝛ oīs creatu ra corporea eſt modicū quid per comparationē ad rōna lem quia corporea comp̄henditur certis limitibus quā titatis nō autem rōnalis: ſed ſemꝑ plus pōt in magis in telligibile. xp̄s autem eſt minoratus ab angelis nō quā tum ad diuinitatē nec quantū ad animam ſed ſolo corpo re. Et dixit paulominus ꝓpter quātitatē. Secundo di citur paulominꝰ quantū ad durationē quia modicuꝫ du rauit. Eſa. 54. In modico dereliqui te ⁊cͣ. ¶ Deinde cū dicit. Gloria ⁊ honore ⁊c. oſtendit myſteriū exaltationis Ubi tria facit. Primo oſtendit eius gl̓iam. Scd̓o hono rem ibi. Et honore ⁊c. Tertio poteſtatē ibi. Conſtituiſti eum ⁊cͣ. Apo. 5. Dignus ē agnus qui occiſus ē accipe re virtutē: diuinitatē ⁊ ſapīam ⁊ fortitudinē ⁊ gloriaꝫ ⁊ benedictionem in oēm creaturam ⁊cͣ. Dicit ergo primo: Coronaſti eū gloria id eſt claritate. Gl̓ia em̄ claritatē im portat: xp̄s autē duplici gloria coronatus eſt ſcꝫ clarita te corporis. Phil̓. 3. Qui reformabit corpus humilita tis noſtre cōfiguratū corpori claritatis ſue. Ita claritas ſibi ꝓmittit̉. Io. 12. Et clarificaui aīam ſcꝫ implēdo ſplē doribus gr̄e: ⁊ iterū clarificabo ſcꝫ corpus īmortalitatis gloria. Alia claritas ē in confeſſione omnium populoꝝ. Phil̓. 2. Et oīs lingua cōfiteatur. p̄s. Gloriā ⁊ magnū decorē impones ſuꝑ eum. ¶ Cōſequenter oſtendit eius honorem cū dicit. Et honore ⁊cͣ. Differt autem honor a gloria ſicut effectus a cā. Eſt enim honor reuerentia ex hibita in teſtimoniū excellentie eius vnde eſt teſtificatio bonitatis eius. Honor ille ē vt omnis creatura reuereat̉ ip̄m ſicut ⁊ pr̄em. Io. 5. Vt omnes honorificent filiū ſic̄ ⁊ patrem. Et dicit coronaſti ſcꝫ in ſignū victorie quia co rona dat̉ vincenti. 1. Coꝝ. 9. Illi quidem vt corruptibi lem coronā accipiant ⁊c̄. 2. Thy. 2. Nō coronabit̉ niſi qui legittime certauerit. Xp̄s aūt per certamē paſſionis meruit hanc gl̓iam. Phil̓. 2. Factus eſt obediens vſqꝫ ad mortem. Et ſequit̉. Propter qd̓ ⁊ deus exaltauit il lum ⁊c̄. Iſta autem prout conueniunt chriſto inquantuꝫ deus eſt non ſunt premiū ſed magis illi naturalia: ſed in quantum hoc eſt ſunt premium victorie paſſionis eius. ¶ Sed poteſtatem eius oſtendit primo quantum ad au etoritatem eius. Secundo quantum ad effectū ibi. Oīa
ſubieciſti ⁊c. Quanūt ad pͥmū dic̄: ꝯſtituiſti qd̓ pōt tri pliciter intelligi. Uno mō ꝙ conſtitutus eſt ſuꝑ omnia loca ⁊ hoc in aſcenſione. Ephe. 4. Aſcendit ſuꝑ omnes celos. Secundo dignitate. Ephe.1. Conſtituens eū ad dexteram ſuā ſuper oēm principatum ⁊ poteſtatem ⁊cͣ. Tertio poteſtate qꝛ ſuper oēm creaturā. Mat. vl. Data eſt mihi oīs ptās in celo ⁊c. Sed xp̄s inquantum deus non eſt conſtitutus ſed natus: ſed cōſtitutus ē inquantū homo: ſupra primo. Quē conſtituit heredē vniuerſoruꝫ ⁊c. Effectus poteſtatis ē quia omnia ſubieciſti ſub pedi bus eius. Vtitur autē ꝓphetia preterito pro futuro pro pter maiorē certitudinem. Iam em̄ factum eſt in eterna dei p̄deſtinatione. Et dicit ſub pedibus eius id ē ſub hu manitate vel cum oīmoda ſubiectione. p̄s. Donec ponā inimicos tuos ⁊c. Eſa. 45. Hec dicit dominus xp̄o meo ciro cuius app̄hendi dexteram vt ſubijciam ante faciem eius gentes ⁊c. ¶ Cōſequenter cum dicit. In eo em̄ ⁊c. exponit ſenſum teſtimonij. Vbi apl̓s duo facit. Primo enim exponit quantum ad eius ſublimitatem. Secūdo quantum ad minorationem ibi. Euꝫ aūt qui modico ⁊c. Circa primum duo facit: qꝛ primo oſtendit qualiter dcm̄ ꝓphete ſit intelligendū. Secundo oſtendit illud nōduꝫ eſſe impletum ibi. Nunc autem nō videmus ⁊c. Cum ex go dicit. In eo em̄ ⁊c. oſtendit qualiter ſit intelligenduꝫ qꝛ em̄ ſcriptura dicit omnia ſubiecta eſſe xp̄o nihil dimi ſit nō ſubiectū ei. Vnde lyomnia nō eſt diſtributio acco moda ad aliqua genera ſed abſolute ad oīa: qꝛ oīa gene raliter ei ⁊ vniuerſaliter ſubiecta ſunt. Verum eſt preter eum qui ſubiecit ſibi omnia: vt dicit̉. 1. Coꝝ. 15. ſicut di citur. Celum tegit omnia. Verum alia a ſe. Sed tunc ar guit ſic arrius. Pater oīa ſubiecit filio: ergo filiꝰ minor ē ip̄o patre. Reīpondeo dicendum ē ꝙ veꝝ eſt ꝙ pater omnia ſubiecit ſilio ẜm naturam humanā in qua minor eſt patre. Io. 14. Pater maior me eſt ſed ẜm naturā di uinam ip̄e xp̄s ſubiecit ſibi omnia. ¶ Conſequenter cuꝫ dicit. Nunc autem ⁊c̄. oſtendit hoc nondum eſſe imple tum: quia infideles nondum ſunt ei ſubiecti. Ro. 10. Sꝫ nō omnes obediunt euangelio Exo. 10. Uſqꝫ quo nō vis mihi ſubijci ⁊c. Et ſic peccatores non ſunt ſubiecti chri ſto per rebellionem voluntatis: ſed per potentiam om̄s ſubijciuntur ei modo: quantum ad auctoritatem: ſed in futuro omnes quantum ad executionem. Vnde hec eſt expoſitio eius quod ſupra dixit orbem terre futurum. Lectio tertia. Um aūt qui modico qͣꝫ angeli mīo ratus ē: videmus ieſuꝫ propter paſ ſionē mortꝭ gloria ⁊ honore corona tum vt gratia dei ꝓ omnibꝰ guſtaret mortē Decebat em̄ eū propter quē oīa: ⁊ per queꝫ omnia: qui multos filios in gloriā adduxe rat autorē ſalutis eoꝝ ꝑ paſſionē conſūmari Qui eniꝫ ſanctificat ⁊ qui ſanctificantur ex vno oēs. Propter quā cām nō cōfundit̉ fra tres eos vocare: dicens. Nunciabo nomē tu um fratribꝰ meis: ī medio eccl̓ie laudabo te Et iterum. Ego ero fidens in eum. Et ite rum. Ecce ego ⁊ pueri mei quos dedit mihi deus. Fupra apoſtolus volens probare excellentiam xp̄i ſuꝑ angelos: induxit auctoritatem prophete in qua aliquio erat quod pertinet ad chriſti dignitateꝫ ſicut illud. Oīa ſubieciſti ⁊c. Et ipſe illud expoſuit. Aliquid autem qd̓

in epiſtolam ad Sebreos II
pertinet ad eius paſſionē ſcꝫ minuiſti eū ⁊c̓. Iſtud auteꝫ videtur repugnare ſuo principali intento quo ſcꝫ inten dit xp̄m peeferre angelis. Et ideo hoc in parte iſta diffu ſe exponit. Ubi duo facit. quia prīo oſtendit ẜm quid ſit iſta minoratio intelligenda. quia ſcꝫ ſcd̓m paſſionē. Se cundo agit de cōuenientia paſſionis ibi Decebat em̄ ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo oſtendit illd̓ quod eſt di ctum. Secūdo deſcribit ipſam paſſionem ibi. Vt gratia dei ⁊c. Dicit ergo Aū autem ⁊c. Continuetur ſic. Ita di ctū eſt. qͥd eſt homo ⁊c. Gloria ⁊ honore ⁊c. Omnia ſub ieciſti ⁊c. Minuiſti eum ⁊c. Et totum hoc propheta de chriſto predixit. ſed iam multa de iſtis videmus imple ta. Pro certo ergo tenemus ꝙ que reſtant ſint implēda. ſcꝫ ꝙ omnia ſubijcientur ei ⁊c̄. Grego. Preteritoꝝ exhi bitio: futuroruꝫ eſt certitudo. Et poteſt ſic conſtrui. Nos eū qui modico ꝙͣ angeli minoratus eſt. videmus eſſe ie ſum nec ſolum hoc: ſed gloria et honore coronatum: pro pter paſſionē mortis: que fuit cauſa illius coronationis. Philip̄. 2. Propter quod et deus exaltauit illū ⁊c. Et dicit mortis. quia non qualēcunqꝫ paſſionē ſuſtinuit ſed acerrimā et turpiſſimā Sap̄. 2. Morte turpiſſima con demnemus eum. Uel aliter Nos videmus ieſum. Et qͣ ſi quereretur ab ipſo quem diceret. ideo reſpondens di cit. ſcilicet eū qui per paſſionē mortis modico minoratꝰ eſt ꝙͣ angeli cum gloria et honore coronatum. Quaſi di cat Hec minoratio non eſt intelligenda niſi propter paſ ſionem mortis. Nec eſt mirum. quia ꝙͣtum ad hoc nō ſo lum angelis ſed etiā hominibus eſt minor Eſa. 53. De ſiderauimus eum nouiſſimū viroꝝ ⁊c. Dicit auteꝫ gloſa et eſt auguſtini contra maximū ꝙ chriſtus non eſt mino ratus ab angelis propter conditionē nature humane: ni ſi propter paſſionē. Natura em̄ mentis humane quā xp̄s ſine peccato aſſumpſit nihil eſt maiꝰ ꝙͣ ſola trinitas. qꝛ ergo paſſio ſcd̓m corpus fuit: xp̄s nō fuit minor angelis niſi ſcd̓m corpus. quod videtur eſſe contra Dyonifium qͥ dicit. 4. capitulo angelice hierarchie. ꝙ angeli natura li participatione luminis maiores ſunt ꝙͣ homines. Et dicendum eſt ꝙ de natura mentis humane duplicit̓ poſ ſumus loqui. Uel ſcd̓m naturalia ſola: et ſic natura ange lorum excellentior eſt ꝙͣ natura mentis humane. qꝛ an gelus accipit cognitionē diuine veritatis in quadaꝫ ex cellentia et plenitudine intellectualis luminis: ſꝫ homo ex creaturis. Alio modo poſſumus accipere naturā vtri uſqꝫ ſine peccato in ordine ad beatitudinē obtinendaꝫ et ſic ſunt eqͣles Luce. 20. Erunt ſicut angeli in celo. xp̄s tamen quantū ad excellentiam gratie ſcd̓m mentē huma nam maior eſt angelis. Iſta autē minoratio non eſt ſcd̓ꝫ naturā diuinitatis: nec abſolute ſcd̓m naturā humanam niſi inquātum paſſus eſt ſcd̓m illā. ¶ Deinde cum dicit Ut gratia dei ⁊cͣ. Deſcribit ipſam paſſionē et deſcribit eam tripliciter. Primo ex cauſa cuꝫ dicit: Vt gratia dei Secundo ex vtilitate cum dicit: Pro omnibus. Tertio ex modo cum dicit: Guſtaret. Cauſa em̄ fuit ſola gratia dei. Vnde continuatur ſic: Uidimus ieſum qui minora tus eſt ex hoc vt gratia dei ⁊cͣ. Ex ipſa em̄ factū eſt ꝙ fili um ſuum vnigenitum dedit. Ioh̓. 3. Sic em̄ dilexit deꝰ mundum: vt filium ſuū vnigenitū daret ⁊c. Ro. 5. Cō mendat deus charitatē ſuā in nobis. quia cū adhuc pec catores ⁊c. Vel ſcd̓m ꝙ dicit gloſa Auguſtini. vt gratia id eſt ipſe chriſtus qui eſt gratia dei. Et ſic gratia eſt no minatiui caſus. Dicitur aūt chriſtus gratia. quia auctor eſt gratie. Ioh̓. 1. Gratia et veritas per ieſum xp̄m facta eſt. Vel quia eſt gratis datus Eſa. 9. Filius datꝰ eſt no bis: vt ſit ſenſus. ꝙ ipſe minoratus eſt. vt ipſe qui eſt gra tia dei ⁊c. Utraqꝫ expoſitio eſt ẜm gloſam. ¶ Pro omni bus ecce vtilitas. Pro omnibus autē duplicit̓ poteſt intelligi. Uel vt ſit diſtributio accomoda. ſcꝫ pro omnibus predeſtinatis. pro iſtis em̄ tantū habet efficaciaꝫ Ul̓ ab ſolute pro omnibus quantum ad ſufficientiā Sufficiens em̄ quantū ad ſe omnibus eſt.i. thimo. 4. Qui eſt ſalua tor omnium maxime autē fideliū. Chryſoſtomus. Pro omnibus hominibus generaliter mortuus eſt. quia om nibus precium ſufficit. Et ſi omnes non credunt ipſe ta men quod ſuum eſt impleuit. ¶ Guſtaret ecce modꝰ Gu ſtat em̄ qui nō multū comedit nec bibit. Quia ergo chri ſtus non perſeuerauit in morte: ſed ſtatim ſurrexit: ideo guſtauit. psͣ. De torrente in via bibit ⁊c. Uiator feſtinat Item guſtus eſt diſcretiuꝰ ſaporis Unde qui guſtat ma gis diſcernit ꝙͣ qui bibit. Vt ergo deſignet ꝙ mortem et dolorem ſenſit. ⁊ ſic mors non fuit fantaſtica vt dicit ma nicheꝰ et appollinaris. iō dic̄ guſtauit. Tren̄. 1. O vos omnes qui tranſitis per viā ⁊c. ¶ Deinde cuꝫ dicit. De cebat em̄ eū ⁊c. Oſtendit conuenientiā ex vtilitate. De us em̄ pater eſt qui fuit cauſa mortis. Ipſe enim eſt per quem omnia: ſicut per cauſam efficientē. et propter queꝫ omnia ſicut per cauſam finalē. Propter eniꝫ ipſum ſunt omnia. quia propter bonitatem ſuā cōmunicandam. Et hec fuit cauſa mouens ad producendū res. ⁊ ita finaliter ſunt omnia propter deum. ꝓuerb̓. 16. Uniuerſa propter ſemetipſum operatus eſt dominus. Sunt etiā effectiue per ipſum. psͣ. Qui fecit celū ⁊ terrā mare et omnia que in eis ſunt. Eſt ergo omnium principiū ⁊ finis Apoc̄. I. Ego ſum alpha et o. principiū et finis Ro. 11. Ex ipſo ⁊ per ipſum et in ipſo ſunt oīa. Decet ergo ipſū qui actor eſt omnium omnibus prouidere. Sap̄. 6. Equaliter illi cura eſt de omnibus. Secundo conueniens fuit ex parte cauſe: quę vt dictum eſt fuit gratia dei. gratia vero ordi natur ad gloriā Ro. 6. Gratia dei vita eterna. Deus au tem ab eterno predeſtinauit quos debet adducere in glo riam. Et iſti ſunt omnes illi qui ſunt partīcipes filiatio nis eius. qꝛ ſi filij et heredes Ro. 8. Et ideo dicit: Qui multos ⁊c̄. Quaſi dicat Ipſe habet vnū filium perfectū naturaliter Mar. 12. Adhuc ergo habēs filium vnū cha riſſimū ⁊c. Qui eſt naturaliter ſplendor glorie. ſupra.i. Alij autē ſunt adoptiui. et ideo adducendi ſunt in glo riam. Vnde dicit: Qui adduxerat. id eſt adducēdos p̄ ordinauerat. Et quid decebat eum? Hoc ſcꝫ ꝙ ipſe eum qui eſt actor ſalutis eorum ⁊c. Salus iſta in duobus con ſiſtit. ſcilicet ꝙ fiant filij et ꝙ inducant̉ in hereditatem. Ꝙ autem ſint filij habent per filium naturalē. Quos p̄ ſciuit et predeſtinauit conformes fieri ymaginis filij ſui. Ro. 8. Gloriā aūt ⁊ hereditatē non cōſequunt̉ niſi ꝑ euꝫ cuius naturaliter eſt hereditas qui eſt ſplendor glorie. quia ergo per filium conſequimur iſta duo. ideo ipſe con uenienter dicitur auctor ſalutis Mat. 1. Ipſe ſaluum fa ciet populū ſuum a peccatis eorū. infra. 12. Aſpicientes in actorē fidei et cōſumatorē ieſum. Decebat ergo ꝙ pa ter actorē ſalutis mitteret. ſcilicet filiū vt expoſitum eſt. Qui multos filios adduxerat per ipſum in gloriam. Et ſic patet cōuenientia ex parte cauſe. ¶ Per paſſionē con ſumaret. id eſt per fidem. Ipſe em̄ inquantū eſt filius na turalis eſt totaliter perfectus. ſed quia in paſſione mino ratus fuit. debuit per meritū paſſionis perfici. Ex iſta er go conſummatione patet conuenientia modi de quo di xerat ꝙ guſtauit. Tantū em̄ guſtauit mortē. qꝛ nō acce pit eā: niſi vt per meritū paſſionis conſummaretur. Ipſa em̄ eius conſummatio eſt eius glorificatio Luce vltimo Oportuit chriſtum pati et ita intrare in gloriam ſuam. Guſtauit etiā. quia cum ipſe adduxerit filios in gloriam ſicut medicus guſtat medicinā ne infirmus abhorreat: ſꝫ vt ſecurius bibat. ita ipſe guſtauit mortemi: vt quia ſine morte ingrediente neceſſitate non eſt ſalus: nullus morS

Explanatio ſancti Thome
tem refugiat. ¶ Conſequenter cum dicit. Qui em̄ ſan ctificat ⁊cͣ. Probat quod dixerat. vbi duo facit. qꝛ prīo probat propoſitū ſuū ex parte patris cōſummantis. Se cundo ex parte chriſti conſummati ibi. Qui auteꝫ pueri ⁊c. Adhuc circa primū duo facit. quia primo propōit in tentū. Secundo probat per auctoritatem ibi. Propter quaꝫ cauſam nec confunditur ⁊c. Dicit ergo. Qui enim ⁊c. Sciendum eſt auteꝫ ꝙ ſupra apoſtolus tria dixerat. Primo ꝙ chriſtus eſt cauſa ſalutis. in quo oſtendit nos dependere ab ipſo. Secundo oſtendit ꝙ pater eſt con ſummator ipſius chriſti per meritū paſſionis. Et in hoc chriſtus dependet a patrē. Tertio ꝙ pater nos adducit in gloriam. in quo etiā nos dependere a deo oſtendit. et ẜm hec apoſtolus hic tria facit. Primo eniꝫ oſtendit ꝙ dependemus a xp̄o. Sanctificatus em̄ depēdet a ſancti ficato. chriſtus auteꝫ eſt ſanctificans. infra. 13. Ieſus vt ſanctificaret per ſuum ſanguinē ⁊c. Bene ergo dictum eſt ꝙ quia eſt actor et ſanctificator dependemus ab ipſo: ip̄e vero a patre a quo habet ꝙ ſanctificet quod eſt ſecun dum. Sed omnes ipſe ſcilicet qui ſanctificat et nos qͥ ſan ctificamur ex vno ſcilicet ex patre quod eſt tertiū Ro. 8. Heredes quidē dei: coheredes autē xp̄i. ¶ Conſequent̓ iſta tria probat per tres auctoritates. Et primo ꝙ chriſtꝰ tanꝙͣ mediator et actor ſalutis ea que dei ſunt in nos re fert. Vnde dicit Propter quā cauſam. quia ſcilicet nos et ipſe ex patre dependemus et ſumus ex vno deo patre non confundit̉ eos vocare fratres. quia ſcilicet ex eodem patre. Mal̓. 2. Nunquid non pater vnus omniū noſtrū. ideo dicitur. psͣ. Nunciabo nomen tuū fratribꝰ meis ⁊c. Et Iohannis. 2. Uade autem ad fratres meos ⁊ cetera. ¶ Sed nota ꝙ dicit. Non confunditur ⁊cͣ. quia aliqͥ de vili plebe nati ſi promouentur confunduntur cognoſce re conſanguineos ſuos. ꝓuer. 19. Fratres hominis pau peris oderunt eū ⁊c. Non ſic autē xp̄s. ſed dicit: Nuncia bo nomen tuū fratribus meis. Ioh̓. 17. Pater manife ſtaui nomen tuū hominibus quos dediſti mihi Iohā. I. Unigenitus qui eſt in ſinu patris ⁊c. ¶ Iſtius annuncia tionis oſtendit fructum cum dicit: In medio eccleſie ⁊c. Quaſi dicat Per hoc congregatur tibi magna eccleſia in cuius medio laudabo te. Et dicit in medio: quia ſicut colūna ī medio domꝰ ip̄aꝫ ſuſtētat lucerna ī medio domꝰ illumīat cor in medio corpus viuificat. ita chriſtus in me dio eccleſie. Et ideo de ipſo frequenter dicitur ꝙ ſterit ieſus in medio ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Et iterū ⁊c̄. Oſten dit ꝙ ipſe chriſtus dependet ex patre per hoc quod dicit Ero fidēs in eū. Hoc ẜm Hieronymū habet̉ Eſa. 8. Ubi nos habemus. Expectabo dominū qui abſcondit faciem ſuam a domo iacob ⁊c. Sed Eſa. 12. expreſſe habet̉. Fi ducialiter agam et non timebo. Ergo ero fidens in ipſo pro gloria corporis et mēbrorū quod ſupra dixit conſum mationē. psͣ. In te domine ſperaui. Oſtendit autē quaꝫ ſpem habet. quia non ꝙͣcunqꝫ ſed firmā que dicitur fidu cia. Spes em̄ et ſi nō ſit de impoſſibili: tamē habet timo rem coniunctuꝫ quandoqꝫ: et tunc proprie dicitur ſpes. Sed quādoqꝫ eſt firma et ſine timore et tūc proprie dici tur fiducia. Et iſtam habuit chriſtus. ¶ Deinde cū dicit Et iterū ⁊cͣ. Oſtendit tertium. ſcꝫ ꝙ refert nos in deū di cens Ecce ego ⁊c. Et habetur Eſa. 8. Quaſi dicat Re latus ſum in deū: ego inꝙͣ qui ſum fidens. et ſimilit̓ pue ri mei quos in deum reduco. ſcilicet diſcipuli mei. Ioh̓. vltimo. Pueri nunquid pulmentariuꝫ habetis? Quos dedit mihi deus Ioh̓. 17. Tui erant et mihi eos dediſti Iſti dicuntur pueri propter puritatem.i. reg. 21. Si mū di ſunt pueri et maxime a mulieribus. Et paulo poſt ibi dem ſequitur. Fuerunt vaſa pueroꝝ ſancta. Item propt̓ fimplicitatem.i. coꝝ. 14. Nolite pueri effici ſenſibus ſꝫ
malicia paruuli eſtote. Item propter humilitatē. Mat. 18. Niſi conuerſi fueritis et efficiamini ſicut paruuli ⁊cͣ. Iſtos autē pueros dedit mihi dn̄s. quia Ioh̓. 6. Nemo poteſt venire ad me: niſi pater qui miſit me traxerit eum Lectio quarta. Uia ergo pueri communicauerunt ¶carni et ſanguini: et ip̄e ſimiliter ꝑ ticipauit eiſdē: vt ꝑ mortē deſtrue ret eum qui habebat mortis imperiū. id eſt dyaboluꝫ. Et liberaret eos qui timore mor tis per totam vitā obnoxij erant ſeruituti. Nuſqͣꝫ em̄ angelos apprehendit: ſed ſemen abrae apprehēdit. Unde debuit per om̄ia fratribus ſimilari: vt miſericors fieret et fi delis pontifex ad deū: vt repropiciaret de licta populi. In eo em̄ in quo paſſus eſt ip̄e et temptatus potens eſt: ⁊ eis qui temptā tur auxiliari. Supra oſtendit apoſtolus conuenientiam mortis chri ſti ex parte patris mortē deponentis: hic oſtendit idem ex parte ipſius chriſti mortē patientis. De xp̄o vero di xit ꝙ erat actor ſalutis fideliū. ideo hic intendit oſtēdere quomodo per paſſionē effectus eſt actor ſalutis eorum. Et circa hoc tria facit. Primo em̄ oſtendit conditioneꝫ nature: per quā mori potuit. Secundo oſtendit vtilita tem quā per mortē attulit ibi. Vt per morteꝫ ⁊c. Tertio probat quod propoſuerat ibi. Nuſꝙͣ enim angelos ⁊cͣ. Dicit ergo Ita dixi ꝙ ipſe et pueri ſunt ex vno omnes ⁊ ꝙ vocauit eos fratres. ergo cōueniens fuit ꝙ eſſet eis ſi milis: non tm̄ quia impartitur eis participationem na ture diuine quod eſt ex dono gratie: ſed etiā quia ipſe na turam eoꝝ aſſumpſit Vnde dicit. Quia ergo pueri com municauerunt carni et ſanguini et ipſe ſimiliter partici pauit eiſdem. Nomine carnis et ſanguinis aliquādo ip̄a natura carnis et ſanguinis intelligit̉. Gen̄. 2. Hoc nunc os ex oſſibus meis: et caro de carne mea. Aliquando ve ro vitia carnis et ſanguinis Mat. 16. Caro et ſāguis nō reuelauit tibi. Aliquando vero ipſa corruptibilitas car nis et ſanguinis.ī. coꝝ. 15. Caro et ſanguis regnum dei non poſſidebunt neqꝫ corruptio incorruptionē. Sed hic non intelligit̉ de vitijs. xp̄s enim aſſumpſit naturaꝫ ſine peccato. ſed cū paſſibilitate: quia aſſumpſit carnē ſimilē peccatrici Ro. 8. In ſimilitudineꝫ carnis peccati. Ipſe ergo cōmunicauit vel pueris: vel etiam carni et ſangui ni. Et totū ſimiliter. quia ſtilicet non carni fantaſtice vt dixit manicheus: nec accidentaliter vt dixit Neſtorius: ſed vere carni et ſanguini: ſicut et pueri: et in vnitate ꝑ ſone. ¶ Conſequenter oſtendit vtilitatē quā per morteꝫ attulit cuꝫ dicit: Vt deſtrueret ⁊c. Et circa hoc facit duo Primo em̄ oſtendit vtilitatē iſtam ex ꝑte dyaboli qͥ tene bat. Secundo ex parte noſtra qui tenebamur ibi. Ut li beraret eos ⁊c. Dicit ergo Ideo participauit. id eſt aſſū pſit naturaꝫ in qua poſſet pati et mori quod non poterat in diuina: vt per mortem deſtrueret eū qui habebat mor tis imperiū id eſt dominiū. Sed quomodo habet dyabo lus mortis dominiū? Hoc em̄ eſt ſolius dei.i. reg. 2. Do minus viuificat et mortificat. ⁊ Deut̓. 32. Ego occidam ⁊ viuere faciam ⁊c. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ aliter ha bet dominiuꝫ mortis iudex. quia ſcilicet quaſi morte in fligens. cum per mortem punit. aliter latro quaſi ſcilicet mortem ſibi ex demerito acquirens. Primo modo deus habet mortis imperiū. Gen̄. 2. Quacunqꝫ die comede

in epiſtolam ad Hebreos Iris ex eo morte morieris. Secundo modo diabolus qui ſuadendo homini pecccatū mortis ipſum adduxit Sap̄. 2. Inuidia dyaboli mors intrauit in orbē terrarū. ¶ Di cit autē deſtrueret. non ꝙͣtum ad ſubſtantiaꝫ quā habet incorruptibilē. non quātū ad maliciā vt aliquando dya bolus bonus fiat: vt dicit Mrigenes. ſed quantū ad po teſtatis dominiū Io. 12. Nūc iudicium eſt mundi: nunc princeps mūdi huius eijcietur foras. Col̓. 2. Expoliās poteſtates ⁊ principatus traduxit confidenter palā triū phans illos in ſemetipſo. Et hoc factū eſt per mortē xp̄i triplici ratione. Una eſt ex parte xp̄i. Iuſticie em̄ eſt ve ra ratio vt victor victum ſibi ſubijciat. 2. Pe. 2. A quo em̄ quis ſuperatus eſt huius ⁊ ſeruus eſt. xp̄s eniꝫ vicit dyaboluꝫ Apocalip̄. 5. Uicit leo de tribu iuda. Et ideo iuſtū eſt dyabolū ſibi eſſe ſubiectū. Luce. 11. Cum fortis armatꝰ cuſtodit atriū ſuū ⁊c̄. Alia ratio eſt ex parte dya boli. Iuſticia em̄ exigit: ꝙ qui male vtitur poteſtate ſibi conceffa amittat eā. Dyabolo autē data eſt permiſſiua in peccatores quos ſeduxit: ſed non in bonos. Quia ergo hanc extendere preſumpſit etiam in ipſo chriſto qui pec catum non fecit Ioh̓. 14. Uenit princeps mundi huius et in me non habet quicꝙͣ. Et ideo meruit illaꝫ perdere. Tertia ratio eſt ex parte noſtri. quia iuſtum eſt ꝙ victus ſit ſeruus victoris vt dictū eſt. Homo autē per peccatuꝫ ſeruus erat dyaboli Ioh̓. 8. Qui facit peccatū ſeruꝰ eſt peccati: et ita ſubiectus dyabolo: et obnoxius peccato. Chriſtus autē ſoluit preciū pro peccato noſtro. psͣ. Que non rapui tunc exoluebā. Sublata ergo cauſa ſeruitutꝭ: ſcilicet peccato: per xp̄m eſt homo liberatus. ¶ Sciēdū eſt auteꝫ ꝙ nulla alia ſatiſfactio fuit conueniens. Homo em̄ erat debitor. vnus autē bene poteſt ſatiſfacere ꝓ alio ex charitate. Nullus autē pro tota humana natura. quia non habet poteſtatē ſuper illā. Nec etiā ip̄m humanum genus ſufficienter poterat ſatiſfacere. quia totū erat pec cato obnoxium Nec etiā angelus. quia iſta ſatiſfactio eſt ad gloriā que excedit facultatē nature angeli. Oportuit ergo eſſe hominē qui deberet ſatiſfacere ⁊ deū qui ſolus habet poteſtatē ſuper totū humanū genus qui poſſet pro toto humano genere ſatiſfacere. Per morteꝫ ergo dei et hominis deſtruxit eum qui habet mortis imperiū. ¶ Cō ſequenter cū dicit. Vt liberaret eos ⁊c. Ponit̉ alia vtili tas ex parte noſtra. Homo em̄ intantū eſt ſeruus peccati inquantū inducit̉ ad peccandū. Inter oīa vero duo ſunt que inducunt ad peccandū efficaciſſime. ſcꝫ preſentium bonoꝝ amor male inflāmans. preſentiū etiā penarum ti mor male humilians. De his. psͣ. Incēſa igni ꝙͣtū ad pͥ mum: et ſuffoſſa quantū ad ſecundū. Hec autē duo in idē reducunt̉. quia ꝙͣto quis amat bonum aliquod: tanto ti met malū ſibi contrarium. Iſta ſunt quibus homo ligat̉ ⁊ detinetur in peccato: magis tamē per timorē mouēt̉ qͣ ꝑ amorē Unde videmus ꝙ ſeue beſtie penarum timore retrahunt̉ a maximis voluptatibus. Et ſic timor maxime ligat homines. Inter omnes autē timor mortis eſt ma ximus. Eſt em̄ finis terribiliū. Unde ſi homo timorē iſtū ſuperat. ſuperat omnes. et hoc ſuperato ſuperatur om nis anor mundi inordinatus. Et ideo chriſtus per mor tem ſuā fregit hoc ligamē. quia abſtulit timorē mortis. ⁊ ꝑ conſequēs amorē vite preſentis. Quando em̄ conſi derat homo ꝙ filius dei dominus mortis mori voluit nō timet mori. Vnde prius dicebat ille. Ecc̄. 41. O mors ꝙͣ amara eſt memoria tua. Sꝫ poſt clamat apoſtolꝰ Phi lipen̄. 1. Deſideriū habens diſſolui ⁊ eſſe cū chriſto. Un de Mat. 10. Nolite timere eos qui occidunt corpus ⁊c. Dicit ergo. Vt liberaret eos qui timore mortis obnoxij erant ſeruituti. ſcilicet peccati per totā vitā quam nimis
appetebāt. Ul̓ aliter. homo em̄ duplici ſeruituti erat ob noxius ſcilicet legis. Unde act̓. 15. Lex dicit̉ iugū quod nec nos nec patres noſtri portare potuimus. Manꝰ em̄ moyſi erant graues. Exod̓. 17. Gal̓. 4. Ut eos qui ſub lege erant redimeret. Erat etiā obnoxius ſeruituti pecca ti. Ab iſta duplici ſeruitute xp̄s nos liberauit. Differen tia autē inter nouū et vetus teſtamentū eſt timor et amor In nouo eſt amor Ioh̓. 14. Si diligitis me mādata mea ſeruate. Uetus autē fuit lex timoris Ro. 8. Non em̄ ac cepiſtis ſpiritū ſeruitutis iteruꝫ in timore. Et ideo dicit. Ut liberaret eos qui timore mortis corporalis quā infli gebat lex ꝑ totā vitā obnoxij erāt ſeruituti legis. ¶ Con ſequenter cū dicit Nuſꝙͣ em̄ āgelos ⁊c. Probat apoſto lus vtilitatē quā mors xp̄i attulit. Et circa hoc tria facit Primo em̄ oſtēdit ꝙ xp̄s per mortē nos liberauit quod probat ex conditiōe nature paſſibilis quā aſſumpſit. Se cundo concludit ſimilitudinē ibi. Unde debuit ⁊c. Ter tio oſtendit ſimilitudinis vtilitatē ibi. Et miſericors fie ret ⁊c̄. Dicit ergo Ita dixi ꝙ xp̄s per mortē ſuā liberauit nos a peccato et morte. Nec eſt dubiū ꝙ ꝙͣtū ad condi tionē nature angelus maior eſt homine. ſed quia angelꝰ non fuit obnoxius ſeruituti nec dignus morte. ideo non aſſumpſit angelū Ꝙ ſi aſſumpſiſſet angelū hoc vtiqꝫ fuiſ ſet propter dignitatē nature. ſed nuſꝙͣ legitur ꝙ aſſum ſit eum: ſed tm̄ humanā naturā non tamē ydealē. ſed in indiuiduo ⁊ athamo. ⁊ hoc ex ſemine abrae. Mat. 1. Fi lij abraam ⁊cͣ. Et hoc addit vt iudei magis venerentur xp̄m. Signanter vero dicit Apprehendit. quia illud ꝓ prie dicitur apprehendi quod fugit. Non ſolū autē ipſa natura humana fugiebat a deo: ſed etſam ipſi filij abrae. Zacha. 7. Auerterunt ſcapulā ⁊c. Glo. Chryſoẜ. Ma gnū ⁊ mirabile et ſtupore plenū eſt carnē noſtrā ſurſū ſe dere ⁊ adorari ab angelis ⁊ archangelis. Hoc ergo ſepi us in mente verſans exceſſum patior: magna de genere humano ymaginans. ¶ Deinde cū dicit. Un̄ debuit ⁊c̄. Ex predictis concludit ſimilitudinē Quaſi dicat. Quia ergo non apprehendit angelos ſed ſemen abrae. ideo de buit per omnia aſſimilari fratribus. Per om̄ia inꝙͣ in qͥ bus ſunt fratres non in culpa ſed in pena. ⁊ ideo debet habere paſſibilē naturā. Vnde infra. 4. Temptatū autē per omnia pro ſimilitudine abſqꝫ peccato ⁊c. ꝙͣtum ſcili cet ad penā non tēptatione culpe. Item ſunt fratres ꝙͣ tum ad gratiā. 1. Iohā. 3. Uidēte qualē charitatē dedit nobis deus pater vt filij dei nominemur ⁊ ſimus Ro. g Quos preſciuit ⁊ p̄deſtinauit conformes fieri ⁊c. ¶ Cō ſequenter ponit vtilitatē iſtius ſimilitudinis dū dicit Et miſericors fieret ⁊c. Vbi duo facit. quia primo ponit eā. Secundo exponit ipſam ibi In eo em̄ ⁊c. Nam xp̄s ẜm ꝙ mediator eſt duplex habet officium. Unū ꝙ preponit̉ toti humano generi ſicut iudex Iohannis. 5. Poteſtatē oedit ei iudiciū facere ⁊cͣ. Aliud per comparationem ad deum apud quem pro nobis quaſi aduocatus interpel lat. quia aſſiſtit vultui eius pro nobis. infra. 9. ⁊. 1. Io. 2. Aduocatum habemus apud patrem ieſum chriſtum ⁊c. In iudice autē maxime deſiderat̉ miſericordia ⁊ pre cipue a reis. In aduocato deſideratur fidelitas. In chri ſto autem inſinuat apoſtolus illa duo eſſe per paſſionem eius. Humanum em̄ genus in chriſto inquantum eſt iu dex deſiderabat miſericordiam. Inquantum aduocatus fidelitatem. Et iſta duo exhibuit chriſtus per paſſionem Unde quantum ad primum dicit ꝙ per paſſionē aſſimi latus eſt fratribus vt miſericors fieret. Sed nūquid nō fuit miſericors ab eterno? quia miſerationes eius ſuper omnta opera eius. psͣ. Item ab initio habuit miſericorS

Explanatio ſancti Thome
diam Iob. 31. Ab infantia creuit mecū miẜatio. Reſpō deo dicendum eſt ꝙ miſeratio dicitur quaſi miſerum cor ſuper aliena miſeria. ⁊ hoc eſt dupliciter. Vno modo per ſolam apprehenſionem: et ſic deus ſine paſſione noſtraꝫ miſeriam apprehendit. Ipſe enim cognouit figmentum noſtrum vt dicitur in psͣ. Alio modo per experientiam ⁊ ſic chriſtus potiſſime in paſſione expertus eſt miſeriaꝫ no ſtram. Item ipſe eſt fidelis aduocatus. Et ideo dicit̉ pō tifex. infra. 9. Chriſtus aſſiſtens pontifex futurorum bo norum. Et ad illam requiritur ꝙ ſit fidelis.i. corinth̓. 4 Hic iam queritur inter diſpenſatores vt fidelis quis in ueniatur. et hoc totū vt repropiciaret delicta populi. ſci licet pro quo mortem ſuſtinere voluit. Ipſa enim paſſio allegatio eſt et fidelium interpellatio. ¶ Deinde cum di cit: In eo enim ⁊cͣ. Exponit iſtam vtilitatē et continuat̉ ſic. Quaſi dicat. Non loquor de xp̄o inquantum deus: ſed inquātū eſt homo. Et ideo in eo. id eſt in illa natura quam aſſumpſit vt experiretur in ſe noſtram cauſam eſſe ſuaꝫ. Vnde dicit Et temptatus et paſſus eſt. ideo potēs eſt ⁊c. Uel aliter. Ideo factus eſt miſericors et fidelis. qꝛ in eo ꝙ paſſus et temptatus eſt: habet quandā conueni entiaꝫ ad hoc ꝙ miſereatur. Et dicit temptatꝰ non a car ne ſed ab hoſte. Matth̓. 4. Ductus eſt ieſus in deſertuꝫ a ſpiritu vt temptaretur a dyabolo. In ipſo enim non fu it aliqua rebellio partis inferioris ad ſuperiorē: ſed paſ ſus eſt in carne pro nobis. r. Pe. 2. Chriſtus paſſus eſt pro nobis ⁊c̄. Et. 4. Chriſto ergo in carne paſſo et vos eadem cogitatione armamini. ¶ Capitulum tertium. Ade fratres ſancti: vocatio nis celeſtis participes: cōſide v rate apoſtolū et pontificē con feſſionis noſtre. Ieſum: qui fi del̓ eſt ei qui fecit illum ſicut ⁊ Moyſes in omni domo eiꝰ. Amplioris em̄ glore iſte pre Moyſe dignus habitꝰ eſt qͣn to ampliorem honorem habet domus: qui fabricauit illam. Omnis nāqꝫ domus fabri catur ab aliquo. Qui autem omnia creauit deus eſt. Et moyſes quidem fidelis erat in tota domo eius tanqͣꝫ famulus in teſtimoni um eorum que dicenda erant. Chriſtus ve ro tanqͣꝫ filius in domo ſua. Que domus ſu mus nos ſi fiduciam et gloriam ſpei vſqꝫ ad finem firmam retineamus. Sicut ſupra dictū fuit lex vetus ex tribus habuit aucto ritatē. ſcilicet ex angelo. ex moyſe. et ex aaron pontifice. Apoſtolus autē ſupra pretulit chriſtū actoreꝫ noui teſta menti angelis per quos lex data fuit: hic intendit ipſum preferre moyſi qui fuit proml̓gator et quaſi legiſlator ve teris teſtamenti. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ pre fert chriſtum moyſi. Secundo concludit ex hoc ꝙ ſit ef ficaciſſime obedienduꝫ chriſto ibi. Qua propter ſicut di cit ſpirituſſanctus ⁊cͣ. Circa primū tria facit. primo pre mittit dignitatē xp̄i. Secundo oſtendit quid ſit commu ne chriſto ⁊ moyſi ibi. Qui fidelis eſt ei ⁊c. Tertio pre fert chriſtum moyſi ibi. Amplioris autē glorie ⁊c. Circa
primū duo facit. quia primo ponit̉ conditionem eorū ad quos loquitur. Secundo conditionē eius de quo loqui tur ibi. Conſiderate apoſtolū ⁊c. Illos autē ad quos lo quit̉ deſcribit tripliciter. Primo ex charitate. Vnde di ctt Fratres. quaſi diceret. qꝛ ex ſemine abrae fratres eſtꝭ et chriſti inter vos adinuicē Matth̓. 23. Om̄es vos fra tres eſtis ⁊c. Item fratres xp̄i. ſupra. 2. Non confundit̉ eos vocare fratres. Hanc autē fraternitatem facit chari tas. psͣ. Ecce ꝙͣ bonū ⁊ ꝙͣ iocundū ⁊c. Secundo etiā de ſcribit eos ex ſanctitate cū dicit Sancti. Et hoc propter ſacramentoꝝ perceptionē. 1. corinth̓. 6. ſed abluti eſtis: ſed ſanctificati eſtis ⁊c̄. Tertio deſcribit eos ex vocatio ne cum dicit Vocationis celeſtis participes. Iſta autem vocatio dupliciter poteſt intelligi celeſtis eſſe. Vel quia vocati ſunt ad celeſtia regna.i. theẜ. 2. Uocauit nos ad ſuū regnū ⁊ gloriā. Uel vocauit nos vocatione celeſti. qꝛ non humana adinuentione ſed celeſti gratia. Galath̓..i. Vocauit per gratiā ſuā Ro. 8. Quos autē predeſtina uit hos ⁊ vocauit ⁊c. Eſa. 41. Quis ſuſcitauit ab orien te iuſtum vocanit eum vt ſequeretur ſe? ¶ Conſequent̓ deſcribit illū de quo loquitur cum dicit. Cōſiderate ⁊cͣ. infra. 12. Aſpicientes in actorē fidei ⁊ conſummatorē ie ſum ⁊c̄. Sed quem? Apoſtolum inquit et pontificē con feſſionis ⁊c. Apoſtolus em̄ in ſequentibus prefert chri ſtum moyſi ⁊ aaron. ⁊ ideo aſcribit ei vtriuſqꝫ dignit tē moyſi. ſcilicet qꝛ miſſus fuit a deo psͣ. Miſit moyſes ſer uum ſuum. Aaron vero qui pontifex fuit. Exod̓. 28. Ap plica quoqꝫ ad te aaron ⁊c̄. Chriſtus autē excellentiꝰ miſ ſus fuit apoſtolus ꝙͣ moyſes Exod̓. 4. Obſecro domīe mitte quem miſſurus es. Quaſi dicat Alium dignioreꝫ miſſurus es. Itē ipſe eſt pontifrx ⁊ ſacerdos. psͣ. Tu es ſacerdos in eternū ẜm ordinē melchiſedech. Quaſi er go premittit hic conditionē ſuam principalē dicens: Un de id eſt ergo fratres cōſiderate apoſtolū. Quaſi dicat. Pretermittatis conſiderare illū apoſtolum id eſt miſſuꝫ moyſen et pontificem aaron et conſiderate apoſtolum et pontificem confeſſionis noſtre. id eſt illum quem nos cō fitemur. Hoc em̄ eſt neceſſariū ad ſalutē vt confiteamur eum. Ro. 10. Corde creditur ad iuſticiā: ore autē confeſ ſio ſit ad ſalutem. Vel confeſſionis. id eſt ſacrificij ſpiri tualis. Omnis em̄ ſacerdos ordinatur ad ſacrificia offe renda. Duplex autē eſt ſacrificium. ſcilicet corporale vel temporale. Et ad hoc inſtitutus fuit aaron. Aliud auteꝫ eſt ſacrificiū ſpirituale: quod eſt in fidei confeſſione. psͣ. Sacrificiū laudis honorificabit me. Et ad iſtud ſacrifici um inſtitutus eſt chriſtus: non ad thauros Eſa. 1. Holo cauſta arietū et adipē pinguiū ⁊ ſāguinē vituloꝝ ⁊ agno rum et hyrcoꝝ nolui. Et paulo poſt ibidē ſequit̉. Ne of feratis vltra ſacrificiū fruſtra. ¶ Deiude cū dicit. Qui ſꝫ delis ⁊c. Cōparat xp̄m moyſi. De aaron infra facit men tionē ſpecialē. ⁊ ponit primo hic vt dictū eſt illd̓ in quo conueniunt. ¶ Sciendū eſt autē ꝙ totū hoc qd̓ hic dici tur de moyſe fundatur fuper illud qd̓ habetur Numeri 12. vbi dominus oſtendit excellentiā moyſi poſtꝙͣ iur gati ſunt contra ipſum aaron ⁊ maria. vbi ponuntur hec verba que apoſtolus hic allegat. Ibi eniꝫ dicitur ſic. At non talis ſeruus meus moyſes qui in omni domo mea fi deliſſimus eſt. Hoc autem poteſt conuenire et chriſto et moyſi. De moyſe em̄ patet ex ipſa hiſtoria allegata. De chriſto etiā intelligitur. quia ipſe ſcd̓m ꝙ homo fidelis ē ei qui fecit eum. ſcilicet deo patri quem ſcd̓m humanita tem fecit Romanoꝝ. 1. Qui factus eſt ei ex ſemine da uid ſcd̓m carnem. ſcd̓m em̄ ꝙ deus non eſt factꝰ nec crea tus ſed genitus. Fidelis autem fuit deo patri. quia glo riam eius querebat non ſuam Iohannis. 8. Ego gloriaꝫ

in epiſtolam ad Sebreos II
meam non quero. Et. 7. dicitur. Qui querit. gloriam eius qui eum miſit hic verax eſt et iniuſticia in illo nō eſt Fidelis ergo eſt chriſtus ei qui fecit eū ſicut moyſes. et hoc in omni domo eius: que domus eſt vniuerſitas fide lium de qua. psͣ. Domum tuam decet ſanctitudo domi ue ⁊c. ¶ Deinde cum dicit: Amplioris enim glorie ⁊c. Prefert chriſtum moyſi ⁊ hoc quantuꝫ ad duo. Primo quantū ad poteſtatē. Secundo quantū ad conditionem. ibi Et moyſes quidem ⁊c. Cōmendando autē chriſtum cōmendat ipſum habuiſſe honoreꝫ in omni domo. ſed ꝙ chriſtus ipſum excellat oſtendit. Ubi primo ponit ratio nem. Secundo manifeſtat ibi Omnis nāqꝫ domus ⁊cͣ. Ratio autē apoſtoli eſt ꝙ maior gloria debetur illi qͥ fe cit domū ꝙͣ illi qui eam inhabitat. chriſtus autē fabrica cauit domū. psͣ. Tu fabricatus es aurorā ⁊ ſolē. ꝓuer. 9. Sapientia edificauit ſibi domum. id eſt eccleſiaꝫ. Ip̄e enim xp̄s per quē gratia et veritas facta eſt tanꝙͣ legifla tor edificauit eccleſiam. Moyſes autē tanꝙͣ legis ꝓnun ciator. ⁊ ideo ſolum vt pronunciatori debet̉ gloria moy ſi. Unde et reſplenduit facies eiꝰ de qua Exod̓.34. et. 2. corinthioꝝ. 3. Ita vt non poſſent filij iſrael intendere in faciem moyſi propter gloriam vultus eius. Continuat̉ ergo ſic littera. Tu dicis ꝙ chriſtus eſt fidelis ſicut moy ſes. quare ergo dimittemus ne conſideremus? Certe qꝛ amplioris glorie dignus eſt habitus pre moyſe. quanto ampliorem gloriā habet dominus domus qui fecit illam Quaſi dicat. ⁊ ſi moyſes multuꝫ ſit honorabilis: tamen chriſtus honorabilior eſt. ſicut fabricator domus. ⁊ ſicut legiſlator principalis Iob. 36. Eęce deus excelſus in for titudine ſua: et nullus ei ſimilis in legiflatoribus. Si er go debetur gloria moyſi: ampliori dignus eſt chriſtus. 2 corinthioꝝ. 3. Si miniſtratio damnationis in glora eſt: multomagis miniſteriū iuſticie erit in gloria. ¶ Conſe quenter probat minorem ſue rationis cuꝫ dicit. Omnis nanqꝫ domus ⁊c̄. Minor auteꝫ eſt ꝙ chriſtus fabricauit domū iſtā. et hoc probat primo. quia omnis domus in diget fabricatore. Secundo quia iſta domus de qua lo quitur a chriſto fabricata eſt ibi. Qui aūt om̄ia ⁊c. Pri mo ergo probat ꝙ iſta domus ſicut et quelibet alia indi get fabricatore. quia diuerſa non coniuguntur niſi ab ali quo vno. ſicut patet de domo artificiali in qua ligna ⁊ la pides ex quibus compoſita eſt vniuntur ab aliquo. Ag gregatio autē fideliū que eſt in eccleſia: et domus dei ex diuerſis collecta eſt. ſcilicet iudeis ⁊ gentibꝰ: ſeruis ⁊ li beris. Et ideo eccleſia ſicut et omnis domus ab aliquo vniente fabricatur. Huius rationis ponit tm̄ concluſiōꝫ ſupponens veritatē premiſſarū ex facti euidentia..i. Pe tri. 2. Ip̄ſi tanꝙͣ lapides viui ſuꝑedificamini domos ſpi rituales ⁊c. Epheẜ. 2. Superedificati ſuper fundamen tum apoſtolorum et prophetaꝝ ⁊c. ¶ Deinde cum dicit Qui autē creauit ⁊c. Probat ꝙ chriſtus ſit iſtius domꝰ edificator. Deus em̄ qui fecit omnia ⁊c. Et ſi hoc intelli gitur de toto mundo planū eſt. psͣ. Ipſe dixit et facta ſūt ⁊c. Eſt autē creatio ſpiritualis que fit per ſpirituꝫ. pſal. Emitte ſpiritū tuū et creabuntur. ⁊ renouabis faciē ⁊cͣ. Et hoc fit a deo per chriſtum Iaco. 1. Voluntarie genu it nos verbo veritatis: vt ſimus initiuꝫ aliquod creature eius Epheẜ. 2. Ipſius factura ſumus creati in chriſto ie ſu in operibus bonis ⁊c. Deus ergo iſtam domū ſcilicet eccleſiā ex nihilo. ſcilicet de ſtatu peccati in ſtatuꝫ gratie creauit. ergo chriſtus per quē fecit omnia. ſupra. 1. Per quem fecit et ſecula Iohannis. 1. Omnia per ipſum fa cta ſunt: et ſine ipſo ⁊c̄. Eſt excellentior vtpote. quia ha bet poteſtatē factoris ꝙͣ moyſes qui ſolum fuit pronun ciator. ¶ Deinde cū dicit Et moyſes quidē ⁊c. Prefert
chriſtū moyſi quantū ad conditionē. ⁊ circa hoc duo fa cit. Primo em̄ ponit rationem ſuam. Secundo manife ſtat eā ibi. Que domus ⁊c. Apoſtolus valde diligenter notat verba illa ſcripta de moyſe. in quibus duo dicun tur de ipſo. Vocatur em̄ ſeruus. vocatur etiā fidelis nō in domo propria: ſed in domo dei noſtri. Et quantuꝫ ad iſta duo prefert chriſtum moyſi. Primo enim oſtēdit qͥd conueniat moyſi. Secundo quid conueniat chriſto ibi. Chriſtus vero tanꝙͣ filius ⁊c. Dicit ergo ꝙ moyſes fi delis erat tanquā ſeruus. id eſt ſicut fidelis diſpenſator. Matthei. 25. Euge ſerue bone et fidelis. quia in pauca fuiſti fidelis: ſupra multa te conſtituam ⁊c. Chriſtus au tem quodammodo ſeruus eſt. ſcilicꝫ ſcd̓m carnē. Phil̓. 2. Formā ſerui accipiens. ſed moyſes fuit famulꝰ in ver bis dei proponendis filijs iſrael Ex quo patet. ꝙ qꝛ erat fidelis famulꝰ. illa que dicebat ordinabant̉ ad aliud. ſci licet ad chriſtumˡ. Et hoc erat teſtimonium eoꝝ que di cenda erant. Iohannis. 5º. Si crederetis moyſi crede retis forſitan et mihi. de me me enim ille ſcripſit Actuū 10. Huic omnes prophete teſtimoniū perhibent. Quia ergo erat famulꝰ ideo erat nō in domo propria ſed in alie na. Et quia ea que dicebat erant in teſtimoniū eoꝝ q̄ di cenda erant de chriſto. ideo moyſes omniquaqꝫ minor eſt chriſto. ¶ Deinde cum dicit. Chriſtus vero ⁊c. oſten dit quid conueniat chriſto. quia ſcilicet chriſtus non eſt ſicut ſeruus: ſed ſicut filius in domo patris et per conſe quens ſua. quia heres naturalis. ſupra. 1. Quem conſti tuit heredem vmniuerſorum ⁊c. Eccleſia enim eſt domꝰ chriſti. prouerbi. 14. Sapiens mulier edificat domum. psͣ. Dominus dixit ad me filius meus es tu ⁊c. Matth̓. z. Filius meus dilectus ⁊c. Eſt ergo non ſeruus ſed fili us et in domo ſua. ſed moyſes eſt ſeruus in domo aliena Iohannis. 8. Filius manet ineternum. ¶ Deinde cū di cit: Que domus ⁊c. Oſtendit ꝙ iſta domus ſit ſua et q̄ ſit. Iſta em̄ domus ſunt fideles et ſunt domus chriſti. qꝛ credunt in chriſtū.i. thimoth̓. 3. In domo dei que eſt ec cleſia. Et etiam qūia chriſtus habitat in ipſis Philip̄. 3 Habitare xp̄m per fidem in cordibus veſtris. Hec ergo domus. ſcilicet nos fideles ſumus. Ad hoc autem ꝙ ſi mus domus dei quattuor requiruntur circa domuꝫ que non ſunt in tabernaculo. Et iſta tangit apoſtolus. Pri mo ꝙ ſpes noſtra ⁊ fides ſit certa ⁊ permanens. taberna culum autē et ſi ſit firmū tamē cito moueri poteſt. Et ſi gnificat illos qui ad tempus credunt: et in tempore tem ptationis recedunt. Et ideo dicit: Si retineamus fiduci am. dictum eſt ſupra ꝙ fiducia eſt ſpes cum expectatiōe firma opinione. 2. corinthioꝝ. 3. Fiduciam talem habe mus per chriſtum ad deum. Secundo ꝙ ſit ordinate di ſpoſita. Et ideo dicit. Spei gloriā. id eſt ad gloriam dei ordinate. ita ꝙ contēptis alijs gloriemur in ſpe glorie. Ierem̄. ꝯ. In hoc gloriet̉ qui gloriatur ſcire et noſce me Tertio ꝙ ſit ꝑſeuerās. Vnde dicit Vſqꝫ in finē Mat. 10 Qui perſeuerauerit vſqꝫ in finem hic ſaluus erit. Quar to ꝙ ſit firma. vt ſcilicet nulla aduerſitate moueatur. Un de dicit Firmā. infra. 6. Confugimus ad tenendā propo ſitam ſpem quā ſic̄ anchorā habemꝰ anime tutā ⁊ firmā. Lectio ſecunda. Ua propter ſicut dicit ſpirituſſanc tus. Hodie ſi voceꝫ eius audieritis q̄ nolite obdurare corda veſtra: ſicut in exacerbatione ſcd̓m diem temptatiōis in deſerto. Ubi temptauerunt me patres vr̄i S iij
S iij

Explanatio ſancti Thome
ꝓbauerunt et viderunt opera mea quadra ginta annis. Propter quod offenſus fui ge nerationi huic: et dixi ſemꝗer hi errant cor de. Ipſi autē non cognouerunt vias meas: quibus iuraui in ira mea: ſi introibunt in re quiem meam. Supra probauit apoſtolus ꝙ xp̄s eſt maioris excellētie ꝙͣ moyſes: hic concludit ꝙ magis eſt obediendū chriſto Et hoc facit propter auctoritatē prophete dauid in. psͣ. Ubi tria facit. qꝛ prīo ꝓponit auctoritatē q̄ cōtinet quā dam exhortationē. Secūdo exponit eam ibi Videte fra tres ⁊c. Tertio ex auctoritate et expoſitiōe arguit. 4. ca. ibi Timeamus ergo fratres ⁊c. Circa primuꝫ tria facit. Primo em̄ inſinuat auctoritatē verboꝝ ſequentiū. Se cundo ponit exhortationē que eſt in auctoritate ibi. Ho die ſi vocē eius ⁊c. Tertio ponit quandā ſimilitudinem ibi. Sicut in exacerbatiōe ⁊c. Auctoritas verboꝝ eſt ex hoc ꝙ non ſunt prolata humana adinuentione: ſed a ſpi rituſancto. Vnde dicit. Qua propter ſicut dicit ſpiritus ſanctus. Ipſe autē verba veteris teſtamenti allegat pro na nouo ne credatur ꝙ tm̄ ſint referenda ad vetus teſtamen tum. immo etiā ad nouū et ad aliud tempꝰ referri debēt. Et ſunt verba ſpirituſſancti. qꝛ vt dicitur. 2. Pe. 1. Nō humana voluntate allata eſt aliquando prophetia ſed ſpirituſancto inſpirati locuti ſunt ſancti dei homīes Ip̄e em̄ dauid dicit. 2. reg. 23. de ſeipſo. Spiritus domini lo cutus eſt per me. In hoc ergo oſtendit auctoritatē eē ve ram. quia ſcilicet eſt a ſpirituſancto contra manicheum. ¶ Deinde cū dicit. Hodie ſi vocē ⁊cͣ. Pōit monitioneꝫ vbi facit tria. Primo em̄ deſcribit tempus cū dicit: Ho die. Secundo ſubdit beneficium ibi Si vocem eius ⁊c. Tertio ſubiungit monſtionē ſuam ibi Nolite obdurare. ⁊c. Tempus eſt hodie ſcilicet tempus dei. Tempus em̄ legis veteris dicebatur nox. quia erat tempꝰ vmbre. in fra. 10. Umbram em̄ habens lex futuroꝝ bonoꝝ Sed tē pus noui teſtamenti. quia repellit vmbram noctis legis dicitur dies Ro. 13. Abijciamus opera tenebrarū et in duamur arma lucis ⁊c. Et in hac die exhibetur nobis be neficium. quia audimus vocē eius quod non erat in ve teri teſtamento in quo audiebantur tm̄ verba propheta rum. ſupra. 1. Olim deus loquens patribus in prophe tis. nouiſſime vero diebus iſtis locutus eſt nobis in filio ⁊c. Eſa. 52. Propter hoc ſciet populus meus nomē me um in die illa. qꝛ ego ipſe qui loquebar ecce adſum. Can ticoꝝ. 2. Sonet vox tua in auribꝰ meis ⁊c. In hoc enim exhibetur nobis beneficiū tantū deſideratum Luce.19. In hac die tua que ad pacē tibi ⁊c. ¶ Si ergo tm̄ benefi ciū ecce monitio. Nolite obdurare corda veſtra. Cor du rum ſonat in malum. Durum eſt qd̓ non cedit ſed reſiſtit impellenti. Et ſic dicitur cor hominis durū quando non cedit diuine iuſſioni. Eccl̓. 3. Cor durū male habebit in nouiſſimo. Ro. 2. Scd̓m duritiā tuā ⁊ cor tuū īpenitens theſaurizas tibi irā in die ire. Hec autē induratio ex duo bus cauſatur. Ex vno quaſi negatiue. ſcilicet ex deo non apponente gratiā Ro. 9. Cuius vult deus miſeretur et quē vult indurat. Ex alio vero poſitiue. et hoc modo in durat ſeipſum non obediendo deo et non aperiendo cor ſuum gratie Zacha. 7. Cor ſuum poſuerunt vt adaman tem ne audirent legem et verba que miſit dn̄s exercituū ſpiritu ſuo per manū prophetaꝝ prioꝝ. Nolite ergo ob durare corda vr̄a.i. nolite corda claudere ſpūiſcō. act. 7 Uos ſemꝑ ſpūiſcō r̄ſtitiſtꝭ. ¶ Cōſeq̄nt̓ pōit ſimilitudīeꝫ cum dicit Sicut in exacerbatione ⁊c. Intentio autē apo
ſtoli eſt ex factis prioꝝ concludere per ſimilitudinē ſuum propoſitū. quia vt dicitur Ro. 15. Quecunqꝫ ſcripta ſūt ad noſtram doctrinā ſcripta ſunt. Facit autem duo circa hoc. quia primo proponit exemplū in generali ponendo cul pam. Serundo in ſpeciali ibi. Vbi temptauerunt me patres veſtri ⁊c. Vt autē ſequamur expoſitionē apoſtoli oportet ponere in iſta lr̄a ſenſum qui cōueniat expoſitiōi Legimꝰ autē inter alia duas culpas filioꝝ iſrael grauiſ ſime punitas. Vna fuit inobedientia quā habuerūt in fa cto exploratorum de quo Numeri. 13. ⁊. 14. Pro quo fa cto indignatus dn̄s voluit totū populū delere. Vnde iu rauit ꝙ nullus intraret terrā promiſſionis exceptis duo bus ſcilicet Caleph. et Ioſue. Iſtud autē vocat ſpeciali ter exacerbationē. quia licet per alia peccata offendiſſent. deum tamen per illud exacerbauerunt ipſum. quia ſicut fructus acerbus qui opponitur maturo non eſt aptus ad cibum ſic tunc ira dei fuxt inflexibil̓. Baruch. 4. Exacer baſtis eū qui fecit vos. Aliud peccatū fuit peccatū tēpta tionis. Frequent̓ em̄ temptauerunt deū. quia quandoqꝫ 6 pro aqua. quandoqꝫ pro carnibus. quandoqꝫ vero ꝓ pa ne ita ꝙ decies temptauerunt ipſum. Poſſet autē aliqͥs putare ꝙ idem eſſet peccatū. exacerbatio et tēptatio. ita ꝙ vellet apoſtolus dicere. Nolite obdurare corda veſtra ſicut in exacerbatione que fuit in die temptationis. Sed hoc eſt contra expoſitionē apoſtoli. Sed dicenduꝫ eſt ſic Nolite obdurare corda veſtra ſicut in exacerbatiōe. ⁊ ite rum ſicut in die tēptationis. ita ꝙ ſint duo peccata. Vn de psͣ. Conuerſi ſunt et temptauerūt deū et ſanctū iſrael exacerbauerunt. ¶ Conſequenter proſequitur culpas in ſpeciali cum dicit. Vbi tēptauerunt me patres veſtri ⁊cͣ. Et circa hoc duo facit. quia primo ponit peccatū tempta tionis. Secundo peccatū exacerbationis ibi Et dixi ſem per hij ⁊c̄. Circa primū tria facit. Primo em̄ ponit pec catū tēptationis. Secundo oſtendit eius grauitatem ibi Probauerunt ⁊c. Tertio ponit penā ibi Propter qd̓ of̄ fenſus fui. Dicit ergo Peccatū temptationis. quia ſcd̓m diem temptationis inquit in deſerto. Temptare autē eſt experimentū ſumere de re quam quis ignorat. Vnde ꝙ quis temptat deum procedit ex infidelitate. Sed ſciēdū eſt ꝙ aliquando aliquis tēptat deum non cum intentio ne temptandi et experiendi. verūtamen ſe habet ad mo dum temptātis. Qui eniꝫ vtitur re ſua propter vtilitatē non temptat proprie. puta ſi aliquis fugiēs currat ſuper equum ſuum et ſi temptat: non tamē cum intentione tē ptandi. Sed quando ad nihil vtile eſt quod facit. tūc tē ptat. Item ſi aliquis exponat ſe alicui periculo compul ſus neceſſitate ſub ſpe diuini auxilij non temptat deum Si autem ſine aliqua neceſſitate tūc temptat deū. Et ſic dicit ipſe Mat. 4. Nō temptabis dominū deū tuū. quia neceſſitas nulla erat ꝙ mitteret ſe deorſum. Sic iſti tem ptauerunt dominum. quia dubitauerūt de poteſtate dei clamantes contra moyſen: ac ſi deus non poſſet eis dare cibum. ¶ Deinde ponitur grauitas culpe cū dicit: Pro bauerunt me ⁊cͣ. Quanto eniꝫ aliquis maiora beneficia dei recipit et maiorē certitudinē diuine poteſtatis tanto grauius poſtmodum peccat. Iſti vero viderunt ſigna et prodigia in terra egypti. apertionē maris et alia miracū la et tamen non ceſſauerunt Vnde numeri. 14. Homīes qͥ viderūt maieſtatē meā et ſigna q̄ feci in egypto ⁊ in ſo litudīe ⁊ tēptauerūt me iam ꝑ decē vices ⁊c. Et ideo di cit probauerūt. id ē exꝑiri voluerūt. et viderūt. id eſt exꝑ ti ſūt oꝑa mea. id ē effectꝰ qͥ nō poterāt eſſe niſi virtutꝭ in finite eēt ille qͥ oꝑa faciebat. Et hoc totū nō vno die: ſed 40. ānis qͥbꝰ.ſ. māſerūt ī deẜto. qꝛ ſemꝑ habuer̄t māna ⁊ colūnā ignis ⁊ nub̓. vl̓ ꝓbauer̄t ⁊ vider̄t me qꝛ.ſ. ī pll̓o

I epiſoian. ad Deb. CCII &
III
defeci eis. Illd̓ tn̄ qd̓ dicit qͣdraginta annis ẜm intentio nem apoſtoli refertur ad priora: ſed ẜm intentionē pſaī miſte refertur ad ſequentia: vt dicatur ꝙ offenſus vel in fenſus eis fuit quadraginta annis. Et ſic habet lr̄a Hie ronymi. ¶ Deinde cum dicit. Propter quod offenſus fui ⁊cͣ. ponit̉ pena peccati ⁊ eſt duplex lr̄a ſcꝫ offenſus vl̓ proximus: ⁊ idem eſt propter quod id ē propter peccatū fui offenſus id ē indignatus non ꝙ ira ſit in deo niſi ſimi litudinarie quia punit ſicut iratus. de qua pena frequen ter habetur ⁊ in Exodo ⁊ in libro numeroꝝ. Sepe enim proſtrati ſunt. Vnde pͥme Coꝝ. 10. agit de pena iſtiꝰ pec cati. Uel proximus fui ſcꝫ puniendo ip̄os. Quādo eniꝫ dominus ſubuenit bonis ⁊ punit malos. tunc ē ꝓpe ip ſos: ſed quando diſſimulat peccata hominū propter pe nitentiam ⁊ diſſimulat afflictionem iuſtorum vt creſcat ip̄orum meritum: tunc videtur eſſe longe. Iob. 22. Nu bes latibulum eius nec noſtra conſiderat ⁊ circa cardīes celi perambulat. Uel proximus quantum ad diuinā mi ſericordiam quia hocipſum ꝙ punit eos tēporaliter ma gnum miſericordie ſignum eſt. ¶ Deinde cum dicit. Et dixi ⁊cͣ. ponit peccatum exacerbationis. Et hoc patet ꝑ hoc quod infra dicitur Quibus autem iurauit nō introi re ⁊cͣ. Et circa hoc facit duo. Primo enim ponit culpam Secundo ſubdit penam ibi. Quibus iuraui in ira mea ⁊cͣ. Culpam autem duplicem ponit. Una ē in obſtinati on in malo. Alia eſt in receſſu a bono. Et iſtaꝫ ponit ibi Ipſi vero non cognouerunt vias meas. Dicit ergo Ego ſic fui eis ꝓximus ſcꝫ puniendo eos: ⁊ dixi ſcꝫ p̄uiſione eterna: hi errant corde ſemper. Deutero. 31. Semper cō tentioſe egiſtis contra dominū. Iere. 13. Si poteſt ethi ops mutare pellem ſuam ⁊cͣ. Sic ergo vno mō aliqͥs exa cerbat deum quando obſtinate adheret malo. Alio mo do quando contemnit bonum. Unde dicit. Ip̄i vero nō cognoueruerunt vias meas: hoc ē non quantum ad ſim plicem ignorantiam ſed ad affectatam. Iob. 21. Scienti am viarum tuarum nolumus. p̄s. Noluit intelligere vt bene ageret. Uel non cognouerunt id ē non approbaue runt ſicut dicit apoſtolus. 2. Thy. 2. Cognouit dominꝰ qui ſunt eiꝰ. ¶ Conſequenter oſtendit penam cum dicit Quibus iuraui ⁊c. In qua vero ponit immobilitateꝫ in hoc ꝙ vult iuramenta firma. quando enim deus vel an gelus inueniuntur iurare ſignum ē immobilitatis eius: de quo iuratur. p̄s. Iurauit dominus ⁊ nō penitebit eū ⁊c. Uerum̄tamē aliquando non iurat niſi ſub conditiōe quia ſcꝫ non peniteant hec mala eueniēt eis. Ponit etiā ꝙ pena iſta non eſt ad cōminationē ſed magis ad exter minationem quia dicit in ira. p̄s. Domine neqꝫ ī ira tua corripias me. Iurauit ergo in ira ſi introibunt ⁊c. Con ſtructio eſt defectiua ad modum irati qui truicat verba ſua. Et accipitur lyſi pro non id eſt non introibunt in re quiem meam. Eſt autem triplex requies. Una eſt tem poralis. de qua Lucꝭ. 12. Habes multa bona repoſita ī annos plurimos requieſce ⁊c. Secunda ē requies cōſci entie. Eccl̓. 51. Modicum laboraui ⁊ inueni requiē mul tam. Tertia eſt requies glorie eterne. p̄s. In pace in id ipſum dormiam ⁊ requieſcam. Ipſi vero nec in terrā pro miſſionis nec in requiē fruitionis eterne introierunt. Lectio tertia. Idete fratres ne forte ſit in aliquo veſtrum cor malum incredulitatꝭ diſcedendi a deo viuo. Sed adhor tamini voſmetipſos per ſingulos
& dies donec hodie cognominatur: vt non ob duretur quis ex vobis fallacia peccati Par ticipes enim chriſti effecti ſumus: ſi tamē in itium ſubſtantie eius vſqꝫ ad finem firmuꝫ retineamus: dum dicitur. Hodie ſi vocē eiꝰ audieritis nolite obdurare corda vr̄a: quē admodū in illa exacerbatione. Quidā eniꝫ audientes exacerbauerunt: ſed nō vniuer ſi qui profecti ſunt ab egypto per moyſen. Quibus autem infenſus eſt quadraginta annis? Nonne illis qui peccauerunt quorū cadauera proſtrata ſunt in deſerto. Quibꝰ autem iurauit non introire in requiem ip̄i: niſi illis qui increduli fuerunt? Et videm quia non potuerunt introire in requiē ip̄iꝰ propter incredulitatem. Supra apoſtolus per auctoritatem pſalmiſte oſtēdit ꝙ firmiter obediendum ē chriſto. In auctoritate vero poſu it ſcꝫ monitionē culpam ⁊ penam: hic exponit iſta tria ꝑ ordinem. Primo facit hic. ſecundū ibi. Quidam enim. ⁊cͣ. Tertium ibi. Quibus autem iurauit ⁊cͣ. In admoni tione vero ſunt duo ſcꝫ ip̄a monitio. ⁊ ip̄ius monitionis conditio. Vnde iſta duo exponit. Primo primum hic. Secundo ſecundum ibi. Participes eniꝫ xp̄i ⁊c. In pri ma vero admonitione ad dn̄o hortatur ſcꝫ ad ſollicitam cōſiderationē. Secūdo ad mutuā admonitionē ibi. Sed adhortamur ⁊c. Dicit ergo. Uidete ⁊c. Unuſquiſqꝫ em̄ in ſe dꝫ cōſiderare in quo ſtatu ſit. Gal̓. 6. Opus ſuū ꝓ bet vnuſquiſqꝫ. Iere. 2. Uide vias tuas in cōualle. Ui dete ergo frēs quātū ad quēlibet in ſe qꝛ quilibet ē pars ſocietatis ⁊ vnicuiqꝫ mādauit deꝰ de ꝓximo ſuo. Eccl̓. 17. Uidete.i. ꝓbate vnus alium ne forte ſit in aliquo ve ſtrū ⁊c. Quaſi dicat. Multi inter vos ſunt in ſtatu perfe cto tamē ꝓpter fragilitatem ⁊ arbitrij libertatē poſſet eē malū in aliquo vr̄m. Iob. 4. Ecce qui ſeruiunt ei nō ſūt ſtabiles ⁊ in angelis ſuis reperit prauitatē: quanto ma gis hi qui habitant domos luteas ⁊ terrenū habent fun damentū. Ioh. 6. Nōne ego duodecim vos elegi ⁊ vnꝰ ex vobis diabolus ē. Non ergo aliquis ſit tm̄ ſollicitus de ſe ſed etiā de quolibet ſue ſocietatꝭ. Sed quid? Ne ſit in aliquo veſtrum cor malū incredulitatis. Ecce malum de quo loquit̉ apoſtolus ſcꝫ cor incredulum.i. nō firmū in fide in quo conſiſtit malitia anime: qꝛ ſicut bonū ani me in adherēdo deo ē p̄s. Mihi āt adherere deo bonū ē Qd̓ ſcꝫ ē ꝑ fidē: ita recedere a deo ꝑ incredulitatē ē ma lū hoīs. Iere. 2. Scito ⁊ vide iſrl̓ qꝛ malū ⁊ amaꝝ ē reli quiſſe te dn̄m. ⁊c. Et iō dicit diſcedēdi qꝛ ꝓ incredulitatē recedit a deo. Iere. 2. Me dereliq̄runt fontē aque viue. ⁊c. Sꝫ ſi inueniat iſtud malū in aliquo nunqͥd deſperan dū ē? Nō. ſed magis dꝫ adhortari.i. admoneri. Io dicit Sed adhortamini voſmetip̄os ꝑ ſingulos dies.i. conti nue.ſ. diſcutiendo ꝯſcīam ſuā ⁊ inducēdo ad bonum: do nec hodie cognoīatur.i. donec durat pn̄s tp̄s gr̄e qd̓ eſt totū ſicut vnus dies. Io. 9. Me oꝫ oꝑari oꝑa ęius qͥ mi ſit me donec dies ē ⁊cͣ. Et hoc iō vt nō obduret qͥs ex vo bis fallacia peccati. Sicut em̄ ſupra dictū ē. Cor obdu ratur ꝑ obſtinatiōeꝫ in malū. Sꝫ ꝑ hoc aliqͥs firmiter in heret peccato quia fallit̓. Raturale enī ē appetitui adhe rere bono: ſed recedit a bono quia decipit̉. Prouer. 14. Errāt qͥ oꝑant̉ malū. ⁊ Prouer. 13. ẜm aliā lr̄aꝫ. Aīe do

Explanatio ſancti Thome
loſe errāt ī pctīs. Sap̄. 5. Ergo errauimꝰ a via veritatis. ¶ Conſequenter cum dicit. Participes ⁊c̄. Exponit cō ditionem monitionis. Quaſi dicat. Iſta conditio magiſ eſt efficax ꝙͣ illa quia illic tantum audierunt: nos autem participes facti ſumus chriſti ⁊c̄. Et loquitur proprie qꝛ in veteri teſtamento erat tantum auditus nec confereba tur gratia ex opere operato: ſed in nouo teſtamento ⁊ eſt auditus fidei ⁊ datur gratia ipſi operanti. Vnde ſumus facti participes chriſti. Ioh. p̄mo. De plenitudine eius accepimus omnes ⁊c̄. Sumus autem participes gratie Primo per ſuſceptionem fidei. Ephe. 3. Habitare chri ſtum per fidem in cordibus veſtris. Secundo per ſacra menta fidei. Gal̓. 3. Quicunqꝫ in chriſto baptizati eſtis xp̄m induiſtis. Tertio per participationem corporꝭ xp̄i. pͥme Coꝝ. 10. Panis quem frangimus nonne partici patio corporis domini eſt. ¶ Sciendum autē ꝙ duplex ē participatio chriſti. Una imperfecta que ē per fidem ⁊ ſacramenta. Alia vero perfecta que ē per preſentiā ⁊ vi ſionem rei: primam iam habemus in re: ſed ſecūdam in ſpe. Tamen cū hoc ſpes habet hanc conditionem ſcꝫ ſi perſeueramꝰ. Unde dicit. Si tamen initium ſubſtantie eius ⁊c. Quicunqꝫ enim in xp̄o baptizatur ſuſcipit quā dam nouam naturam ⁊ formatur quodāmodo chriſtus in ip̄o. Gal̓. 4. Filioli mei quos iterum parutrio donec formetur in vobis xp̄s Hoc quidem nobis vere perficie tur in patria: ſed hic tantum initium: ⁊ hoc per fidem for matam quia informis mortita ē. Iac̄. 2. Iides ſine ope ribus mortua ē. Unde iſta non ē nobis initium partici pationis xp̄i ſed fides formata: infra. 10. Eſt autem fides ſperandarum ſubſtantia rerum id eſt fundamentū ⁊ qua ſi initium. Dicit ergo. Sumus participes xp̄i: ſi tamen tenemus vſqꝫ in finem firmū initium ſubſtantie eius ſcꝫ fidem formatam. Sed contra videtur ꝙ timor magis ſit initium: quia. dicit p̄s. Initiū ſapiētie timor dn̄i. Reſpō deo dicendū ē ꝙ fides formatur per charitatem. Chari tas autem non eſt ſine timore caſto. Et ideo fides forma ta ſemper habet timorem iſtum ſecum annexum. Vnde ⁊ fides ⁊ timor ſunt initium. Illud autem qd̓ addit dum dicitur hodie ⁊c. totum expoſitū ē. ¶ Deinde cum dicit. Quidam enim audientes ⁊c. exponit qd̓ dixerat de cul pa illorū. Quaſi dicat. Vos eſtis effecti participes xp̄i: ſi non obduraueritis corda veſtra: ſicut iſti qui audierūt ſed exacerbauerūt non tamen omnes. Duo enim ſcꝫ ca leph ⁊ ioſue permanſerūt vt habet̉ Numeri. 14. Et ali os etiam confortabant. Et per hoc datur intelligi ꝙ ꝙͣ uis nō tota eccleſia cadat: ſed tantū aliqui ꝙ nihilomi nus mali punientur ſicut in iſtis duobꝰ. tertij Regꝭ. 19. Reliqͥ mihi ſeptē milia viroꝝ qͥ nō curuauer̄t genua ſua baal. Ro. 11. Relqͥie ẜm electionē dei ſalui fierēt. ¶ De inde cū dicit Quibꝰ aūt ⁊c. exponit illd̓ qd̓ dixerat de pe na. Et primo illud qd̓ dixerat offenſus fui. Secūdo illd̓ qd̓ dixerat. Iurauit in ira. ⁊cͣ. Quibꝰ autem iurauit ⁊c̄. Dicit ergo. quibus autem ⁊c. Ex quo patet ꝙ iſtud qd̓ ſupra dixit quadraginta annis refert̉ ad illd̓ offenſus fui Unde dicit ꝙ fuit eis offenſus per illos quadraginta an nos. Vnde ſciendum eſt ꝙ omnes qui egreſſi ſūt de egy pto mortui ſunt in deſerto ſicut dicitur Ioſue. 5. Nō ta men omnes proſtrati ſunt ſed aliqͥ vel a deo ſicut ꝙ aper ta ē terra ⁊ deglutiuit datan et abiron: ſicut dicit̉ in ps. Et de hoc habetur Numeri. 16. Aliqui vero proſtrati ſūt a moyſe ſicut patet in conflatiōe vituli: ſicut patet Exo. 22. Aliqui vero ab hoſtibus: ſicut patet in pluribus lo cis. Et iſta ſatis habentur. pͥme Coꝝ. 10. Aliqui vero morte propria mortui ſunt. Nō ergo omnes proſtrati ſūt Unde nō fuit pena generalis: ſed pena generalis fuit qꝛ
nullus p̄ter illos duos qui dicti ſunt introierunt terram promiſſionis. Et de iſta dicit. Quibus autem iurauit id eſt firmiter ſtatuit non introire in requiem niſi illis ſcꝫ qͥ fuerunt increduli verbis exploratorum. Unde patet ꝙ propter incredulitatē non potuerunt intrare. ⁊ propter hoc dicit ꝙ experti ſunt ꝙ ꝓpter incredulitatem ſuam non potuerunt intrare. Uel videmus nos ſcꝫ penam illā generalem que dicta ē. Capitulū quartum. Imeamus ergo: ne forte relicta pollicitatiōe introeūdi in requiē eius exiſtimet̉ aliquis ex nobis deeſſe. Etenī ⁊ nobis nūciatū eſt quemadmodum ⁊ illis: ſed nō profuit illis ſermo auditus non admixtus fidei ex his que audierunt. Ingrediemur enim ī requi em qui credidimus quemadmodum dixit. Sicut iuraui in ira mea. ſi introibunt in re quiem meam. Et quidem operibus ab in ſtitutione mūdi perfectis: dixit enī in quo daꝫ loco de die ſeptima ſic. Et requieuit de us die ſeptima ab omnibus operibus ſuis. Et in iſto rurſum. Si introibunt in requi em meam. Quoniam ergo ſupereſt introi re quoſdam in illam: ⁊ hī quibus prioribus annunciatum eſt: non introierunt propter incredulitatem: iterum terminat diē quen dam hodie in dauid dicendo poſt tantū tē poris ſicut ſupra dictum eſt. hodie ſi voceꝫ eius audieritis nolite obdurare corda vr̄a: Nam ſi eis ieſus requiem preſtitiſſet: nūqͣꝫ de alia loqueretur poſt hac die. Premiſit ſupra apoſtolus auctoritatem dauid ⁊ expo ſuit: nūc autē arguit ex ipſa. Et circa hoc facit duo. Pri mo enim inducit ſollicitudinem introeundi. Secūdo mo net ꝙ ꝓperemus ingredi ibi. Feſtinemus ergo ingredi. ⁊c. Circa primum duo facit. Primo enim incutit ſollici tudinem timoris. Secundo oſtendit ꝙ de hoc debet ſol licitudo imminere ibi. Etenim nobis ⁊c. Dicit ergo: di ctum ē ꝙ infenſus eſt illis qui non crediderunt ꝙ iura uit ꝙ nō introibūt in requiem eius ergo ⁊ nos timeamꝰ ſcꝫ timore caſto ⁊ ſollicitudinis. Prouer. 28. Beatꝰ ho mo qui ſemper ē pauidus. Sed quid timere debemus? Ne forte ⁊c. Beatitudo enim ſiue felicitas in hoc conſi ſtit vt homo ingrediatur illa. Tob. 13. Beatus ero ſi fu erint reliquie ſeminis mei ad videndum claritatem hie ruſalem. Infra. t2. Contemplantes ne forte quis deſit gratie dei. Quia vt dicit Chryſoſtomus. Maior eſt pena damnatis de hoc ꝙ ſunt excluſi a viſione dei ꝙͣ alie pene: quas habent. Et dicit. Exiſtimetur ſcilicet diuino iudicio. Matth̓. 25. Ite maledicti in ignē eter num ⁊cͣ. Uel exiſtimetur ẜm humanam opinione Ephe. 5. Hoc ſcitote intelligentes ꝙ omnis fornicator aut im mundus aut auarus quod ē ydolorum ſeruitus non ha bet hereditatem in regno chriſti ⁊ dei. Timendum eſt

in epiſtolam ad VebreOS IIII 6
ergo ne aliquis ex vobis exiſtimetur deeſſe: quia vobis facta eſt promiſſio intrandi. Eſa. 32. Sedebit populus meus in pulchritudine pacis in tabernaculis fiducie in requie opulenta. Apocalip. 14. Amodo iam dicit ſpiri ritus vt requieſcant a laboribus ſuis. Timendum eſt er go ne propter culpam noſtram non ingrediamur relicta pollicitatione id eſt promiſſione quā relinquimus deſe rendo ſpem fidem ⁊ charitatem per quam poſſumus in troire. E hoc fit per peccatum mortale. ¶ Conſequen ter cum dicit. Etenim nobis hoc nunciatum eſt ⁊cͣ. oſtē dit ꝙ nobis imminet iſta ſollicitudo. Et circa hoc facit duo. Primo enim proponit intentionem ſuam. Secun do probat eam ibi. Ingrediemur enim ⁊cͣ. Circa pͥmuꝫ duo facit: quia primo oſtendit ꝙ nobis facta eſt iſta pro miſſio. Secundo ꝙ iſta promiſſio non ſufficit ibi. Sꝫ nō profuit ⁊c. Dicit ergo. Etenim ⁊cͣ. id eſt nobis promiſſū eſt. Vnde ſciendum eſt ꝙ illa que in veteri teſtamento promiſſa ſūt temporaliter: intelligēda ſunt ſpiritualiter. Omnia enim in figura contingebant illis. pͥme Corin. 10. ⁊ Roma. 15. Quecunqꝫ ſcripta ſunt ad noſtram do ctrinaꝫ ſcripta ſunt. ¶ Deinde cum dicit. Sed non pro fuit ⁊cͣ. oſtendit ꝙ non ſufficit promiſſio quin nihilomi nus debeamꝰ eſſe ſolliciti. Unde dicit ꝙ ſermo auditꝰ ⁊ non creditus in nullo eis profuit. Nō enim auditores legis iuſtificabuntur ſed factores. Roma. 2. Et dic̄. Nō admixtus fidei quia ſicut ex intellectu ⁊ ītellecto fit vnū ita ex corde credentis ⁊ ip̄a fide formata fit vnum. pͥme Coꝝ. 6. Qui adheret deo vnus ſpiritus eſt. Illud autē ꝙ dicit ex his que audierunt poteſt eſſe ratio quare ſer mo non eſt admixtus fidei. Hoc enim fuit ex his que au dierunt ab exploratoribus quibus fuerūt increduli Uel poteſt eſſe determinatio fidei. que debet eſſe ex his que audierunt. Fides enim ex auditu. Roman̄. 10. Verba enim dei ſic ſunt efficacia ꝙ ſtatim audita debent eē cre dita. p̄s. Teſtimonia tua credibilia facta ſunt nimis. ¶ Deinde cum dicit. Ingrediemur enim ⁊c̄. probat pro poſitum. ⁊ circa hoc facit tria. Primo enim oſtendit ꝙ nobis eſt neceſſarium credere ſicut ⁊ illis. Secundo ad ducit duas auctoritates ad probandum intentum ſuum ibi. Et quidem operibus ⁊c̄. Tertio ex illis arguit ibi. Quoniam ergo ſupereſt ⁊c̄. Dicit ergo. Nobis factus eſt ſermo ſicut ⁊ illis quia ingrediemur in illam requi em̄. p̄s. In pace in idipſum dormiam ⁊ requieſcaꝫ Iob. II. Requieſces ⁊ nō erit qui te exterreat. ⁊c. Eſt autem duplex requies. Una in bonis exterioribꝰ ⁊ ad iſtā egre dittur homo a requie mentis. Alia eſt in bonis ſpiritua libus que eſt intima: ⁊ ad iſtam ingreditur. Matth̓. 25. Intra in gaudium domini tui Canti. pͥmo. Introduxit me rex ī cellaria ſua. ¶ Deinde ponit auctoritatē Sicut iuraui ⁊c. ⁊ hoc expoſitum eſt. ¶ Deinde cum dicit. Et quidem operibus ⁊c. ponit duas auctoritates. Unaꝫ le gis que habetur Geneẜ. 2. Aliam que frequenter poſi ta eſt que habetur in p̄s. Dicit ergo quantum ad primū: et quidem operibus ab inſtitutione huius mundi perfe ctis dixit ⁊cͣ. Hoc poteſt legi dupliciter. Uno modo ꝙ non ſit ibi enim: ſed dixit in quodam loco ⁊cͣ. Et eſt pla nior littera vt ſit ſenſus. Dico ꝙ ingrediemur in requi em̄ que prefigurata eſt ab inſtitutione mundi de qua re quie prefigurata per diem ſeptimam dixit ſcilicet ſpiritꝰ ſanctus qui loquitur in ſcriptura quia ſpiritu ſancto in ſpirati locuti ſunt ſancti dei homines. ſcd̓e Pet̓. pͥmo. In quodam loco famoſo ſcilicet Geneẜ. 2. de die ſeptīa. Et ſic requieuit deus ab operibus ſuis. Operibus inꝙͣ ab inſtitutione mundi perfectis. Uel dixit ſpiritus ſan ctus in quodam loco de die ſeptima: ⁊ hoc dixit poſtꝙͣ
narrauerat opera ſex dierum perfectis ab inſtitutōe mun di. Si vero ſit ibi. Dixit enim ſic eſt defectiua cōſtructio ⁊ eſt ſenſus. Nunciatum eſt nobis ꝙ ingrediemur ⁊ hoc operibus ab inſtitutione mundi perfectis: ſed quando ⁊ quomodo nunciatum eſt quia dixit in quodam loco ⁊cͣ. Dicit autem operibus perfectis ad denotandum opera ſex dierum que fuerunt perfecta. Dicit vero ab inſtituti on mundi: quia primo conſtitutus eſt mundus: et poſt ſex dies diſtincte perfectus ē in ſingulis partibus ſuis. De diſtictione autem iſtorum dierū diuerſimode loquū tur ſancti. Aliter enim accipit eos Auguſtinus ab alijs ſanctis: ſic ut patet prima parte ſumme qōn. 74. arti culo ſecūdo ⁊ tertio. Tamen quocunqꝫ dicatur manife ſtum eſt ꝙ opera illa perfecta fuerunt. Eſt enim in ipſis duplex perfectio. Vna ẜm partes mundi que ſunt celuꝫ ⁊ quatuor elementa. Et hec attenditur penes eaꝝ eſſen tias ſic ut habet̉ in pͥma parte ſūme. q. vbi ſupra. Et hoc fuit per opus creationis qd̓ fuit prima die. Et per opus diſtinctionis qd̓ fuit ſecunda ⁊ tertia die. Et in hoc con cordat Augu. cum alijs. Alia perfeectio ē ẜm ſingulas partes. Et hec perfectio pertinet ad opus ornatus. Et iſte ornatus quantum ad ſuperiora fuit quarta die. quan tum ad mediam ſcilicet aerem ⁊ aquam quinta die quā tum vero ad terram que ē infimum elementuꝫ fuit ſexta die. Iſta perfectio conuenit numero ſenario qui conſur git ex ſuis partibus aliquottis ſimul ſumptis que ſunt vnum duo ⁊ tria. quia ſexies vnum ſunt ſex. ſimiliter ter bis. ⁊ bis ter. ⁊ vnum duo tria ſunt ſex. quia ergo ſenari us ē primus numerus perfectus. quia licet ternarius cō ueniat aliqualiter his que dicta ſunt quia ter vnum tria ſunt. ⁊ vnū ⁊ duo tria ſūt. tn̄ bis vnū nō faciūt tria: ſil̓r ſe mel duo nō faciūt tria ſed tm̄ duo. Iō ꝑ ipſū ſenariū deſi gnatur perfectio rerum. Poſt perfectionem vero ꝓmit titur quies que nulli datur niſi operanti. Et ſic in ſepti ma die quā mutatus ēˡ ſtatꝰ mundi ſicut in qualibet alia erat quedam variatio. Unde in ip̄a incepit ſtatus propͥa gatiōis propter quod ⁊ conumeratur alijs. ideo in ſepti ma mundi eſt ſtatus quieſcentium. Scd̓m augꝭ. tamen iſta ſeptīa dies nihil aliud eſt ꝙͣ cognitio angelica relata ad quietem dei ab operibus. Sed contra ſi quieuit die ſe ptima quis ergo fecit eam ſi non eſt opus dei. Preterea Ioh. 5. Pater meus vſqꝫ modo operatur ⁊ ego operor. Reſpondeo eſt dicendum ꝙ accipitur ibi quies non ẜm ꝙ opponitur labori: ſed ẜm ꝙ opponitur motui. Deus enim ⁊ ſi producendo non moueatur: tamen quia de ip̄o non loquimur niſi per ſenſibilia in quibus non ē opera tio ſine motu: ideo omnis operatio large loquendo dici tur motus: ⁊ ſic dicit̉ quieuiſſe quia ceſſauit nouas ſpe cies producere: quia illa que poſtea facta ſunt fuerunt in illis rebus tunc productis. Vel ẜm virtutem actiuam ſi cut in animalibꝰ perfectis vel ẜm rōnes ſeminales. Vel ẜm materiam ſicut mineralia. Ideo tunc non fuit mortu us ſuſcitatus. Sed fuit factum corpus quod poſſet ſuſci tari. Qundam autem fuerunt tunc ẜm ſimilitudinem vt anime rationales que tātuꝫ fiunt a deo. Sic ergo requie uit deus ab operibus producendis quia omnia aliquo modo proceſſerunt vt dictum eſt: tamen vſqꝫ modo ope ratur conſeruando ⁊ gubernando que condidit. Et ſic ſeptimā diem deus fecit ſicut quamlibet aliam: quia tūc fuit aliquid additum: quia tunc incepit ſtatꝰ ꝓpagatio nis. Quelibet autē additio variabit ſtatū mundi vt di ctum ē ⁊ faciebat vnum diem. Vel ẜm augꝭ. nō dicit ſim pliciter requieuit ſꝫ requieuit ab operibꝰ ſuis. Ab eter no enim requieuit in ſeip̄o: ſed tunc etiam requieuit non in operibus ſed ab operibus Aliter enim operatur deus

COIANario ſancri home
v ⁊ quililibet alius artifex. Artifex enim agit propter indi gentiam ſuam ſicut domificator facit domum vt in ipſa quieſcat. Similiter faber facit cultellum propter lucruꝫ Unde deſiderium cuiuſlibet artificis quietatur in ope re ſuo. Sed non ſic eſt de deo quia non agit propter in digentiam ſuam ſed propter bonitatem communicandā Unde non quieſcit in opere ſed ab opere producendo et quieſcit̓ tantum in ſua bonitate. ¶ Conſequenter au tem ponit auctoritatem dauid que iam expoſita ē. ¶ Cō ſequēter cū dicit. Quō ergo ſupereſt ⁊cͣ. arguit ex pre miſſis. Et circa hoc facit duo. Primo enim accipit ſen ſum ſecunde auctoritatis illius. Si voceꝫ eius audieritꝭ ⁊c. Secundo arguit ex primo ibi. Itaqꝫ relinquitur ⁊c. Circa primum duo facit: quia primo trahit duo a ſecun da auctoritate. Secundo oſtendit ꝙ hec duo intelligū tur in ip̄a ibi. Naꝫ ſi eis ieſus ⁊cͣ. Accipit ergo duo quo rum vnum per ſe manifeſtum ē ſcilicet ꝙ antiqui patres non introierunt. Aliud ē ꝙ tempore dauid adhuc reſta bat alia quies preſtanda. Licet enim ip̄is fuiſſet ꝓmiſſa requies preſtanda in terra promiſſionis: tamen per hoc ꝙ poſt longum tempus dicit. Hodie ſi vocem ⁊c. oſten dit ꝙ alia requies reſtat. Aliter em̄ nō faceret mentionē de requie dicens. hodie ⁊cͣ. Eſt ergo quedaꝫ requies ī ꝙͣ nobis intrandū eſt in quam illi nō intrauerunt propt̓ in credulitatem. Et ideo quoniā illi nō intrauerunt: reſtat ergo quoſdam intrare quibus promiſſio facta ē: quia his quibus prius nunciatum ē nō introierunt ſcꝫ iudei qui bus ꝓmiſſio facta ē: ⁊ ideo termīat.i. determinat nobis diem ſeptimā id eſt diem gratie dicendo in dauid. Ho die ſi vocem ⁊cͣ. Et repetit auctoritatē que repoſita eſt. ¶ Sciendū eſt autem ꝙ deus homini preparauit beati tudinem pro requie nec vult iſtam preparationē eē fru ſtra: ſed ſi vnus nō intrabit: alius intrabit ſicut oſtendit in illa parabola de nuptijs. Mat. 22. Unde Apo. 3. Te ne qd̓ habes vt nemo accipiat coronā tuā. Quaſi dicat. Si tu nō accipias alius habebit. Iob. 34. Cōteret mul tos ⁊ innumerabiles ⁊ ſtare faciet alios pro eis. ¶ Dein de cum dicit. Nam ſi eis ieſus ⁊c. ꝓbat ꝙ ſuꝑſit alios in trare: qꝛ ſi ieſus naue ioſue filijs iſrael finalem requiem p̄ſtitiſſet non īmineret nobis alia requies: nec de aliquo propheta dauid loqueretur poſt illam diem. Un̄ manife feſtum ē ꝙ illa requies fuit ſignum requiei ſpiritualis. Lectio ſecunda. Taqꝫ relinquit̉ ſabbatiſmꝰ populo dei. Qui em̄ ingreſſus ē requiē ei etiā ip̄e requieuit ab operibus ſuis ſicut ⁊ a ſuis deꝰ. Feſtinemꝰ ergo ingredi ī illā requiem vt ne in idipſum quis incidat: incredulitatis exemplū Uiuus ē em̄ ſermo dei ⁊ efficax ⁊ penetrabilior om̄i gladio an cipiti: ⁊ pertingens vſqꝫ ad diuiſionē aīme ac ſpūs: compagū quoqꝫ ac medullaꝝ ⁊ di ſcretor cogitationū ⁊ intentionū cordis. Et nō eſt vlla creatura inuiſibilis in cōſpectu eius: oīa autē nuda ⁊ aperta ſunt oculis eiꝰ ad quem nobis ſermo. Supra apl̓s duas auctoritates aſſumpſit. vnam de ſcd̓o
Gen̄. Aliaꝫ vero de p̄s. ⁊ concluſit intentionē ſuā ex ſe cunda auctoritate ſcꝫ. p̄s. hic concludit idē ex prima. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ ponit cōcluſionē. Secun do ponit rōnem ꝯn̄ ibi. Qui enim ingreſſus ē ⁊c. Cir ca primū ſciendū ē ꝙ apoſtolus in ſe omnium iſtoꝝ ver borum facit mentionē de triplici requie. Prima ē requi es dei ab operibus ſuis. Secūda ē requies temporalis quā habuerunt filij iſrael in terra promiſſionis. Tertia ē requies eterna que per iſtas duas deſignat̉. Sed apo ſtolus hic anteꝙͣ faciat mentionem de requie eterna dic̄ ꝙ poſt terrenam adhuc remanet ſabbatiſmus qui in ve teri lege ſabbatū rep̄ſentabat ſcꝫ poſt requiem terrenaꝫ. Eſa. 58. Vocaberis ſabbatū delicatum ⁊ ſanctū domini Eſa. 66. Exit menſis ex menſe ⁊ ſabbatū ex ſabbato id ē requies ꝑpetua. Et dicit ſabbatiſmus quia ſicut in vete ri lege ſabbatū rep̄ſentabat requiem dei ab operibus ſu is: de qua dicit̉ Gen̄. 2. ita illa requies erit ſanctoruꝫ ab operibus ſuis. Apocal̓. 14. Amodo iam dicit ſpūs vt re quieſcant a laboribus ſuis. Vnde ſubdit. Qui enim in greſſus ē ⁊c. quia ſicut deus ſex diebꝰ operatus eſt ⁊ ſe ptima requieuit: ita per ſex dies preſens tempus ꝓpter perfectum numerū ſignificatur. Qui ergo perfecte ope ratur in ſeptima requieſcit ab operibus ſuis ſicut ⁊ a ſu is xp̄s: nō aūt a quibuſcunqꝫ operibus: quia ſunt ibi que dam opera perpetua: videre ſcꝫ amare ⁊ laudare. Apo. 4. Non habebant requieꝫ nocte ac die dicentia ſanctus ſanctus: ſanctus ⁊c̄. Sed ab operibus laborioſis. Eſa. 40. Qui ſperant in domino mutabūt fortitudinē: aſſu ment pēnas vt aquile current ⁊ nō laborabunt: ambula bunt ⁊ nō deficient. ¶ Deinde cū dicit. Feſtinemꝰ ergo ingredi ⁊c. inducit ad feſtinatiōꝫ. Et circa hoc facit duo Primo em̄ ponit monitionē. Scd̓o ſubdit rōnem de in troitu illius requiei ibi. Uiuus enim ē ſermo dei ⁊c. Itē circa primū duo facit. Primo em̄ monet ad feſtinanduꝫ Secundo oſtendit tardantis periculum ibi. Vt ne in id ip̄m ⁊c. Dicit ergo. Quia igitur relinquit̉ ſabbatiſmus ⁊cͣ. Feſtinemꝰ ergo ingredi in illam requiem. Et ſignan ter dicit ingredi: quia nō ē in bonis exterioribus ad que ē egreſſus: ſed ē in bonis interioribus Exo. 15. Introdu ces eos ⁊ plantabis ⁊c̄. Mat. 25 Intra in gaudiū domi ni tui. Eſt ergo multiplex ratio quare feſtinandum ē in trare. Una ē quia lōginqua ē via Prouer. 7. Abijt via longiſſima. Lucꝭ. 19. Homo quidam nobilis abijt in re gionem longinquā. Dicitur autem longinquus ꝓpter diſtantiam ſtatus: quia ibidem plenitudo omnis boni ⁊ immunitas ab omni malo. Eſt etiam deſideranti perfe cta viſio ⁊ tentio: hic autem ſunt omnia contraria iſtis. Item feſtinandum ē quia tempus ē valde breue. Iob. 14. Breues dies hominis ſunt. Item quia iſtud temꝑꝰ cum hoc ꝙ ē breue ⁊ modicum: ē etiam incertum. Eccl̓. .9. Neſcit homo finem ſuum. Item propter vrgentē vo cationem. Interior enim vocatio vrget nos per ſtimulū charitatis. Eſa. 59. Cum venerit quaſi fluuius violen tus quem ſpiritus domini cogit ⁊c. ſcd̓i Coꝝ. 5. Chari tas chriſti vrget nos. p̄s. Uiam mandatorum tuorum cucurri. Item propter periculum tardantis: ſicut patet de fatuis virginibus. Matth̓. 25. Que tarde veniētes intrare nō potuerunt. Et ideo dicit. Ut ne in idipſum. ⁊cͣ. Quaſi dicat. Antiqui non potuerunt ingredi pro pter incredulitatem. Unde caueamus aliene culpe exem plo: ne ſimus increduli: ⁊ exemplo pene: vt ſcꝫ nō exclu damur ſicut ip̄i. Luce pͥmo. Abijt in montana cum feſti natione. Ad hoc enim oſtendunt̉ nobis preterite pene aloiꝝ vt caueamꝰ. Prouerb̓. 19. Peſtilente flagellato ſtultus ſaplentior erit. Glo. Peius eſt niſi caueatis. Ex

in epiſtolam ad Sebreos IIII
hoc videtur ꝙ ille qui nō corrigit̉ punitione alteriꝰ: gra uius punietur. Sed contra quia iam peccatum ade qui non peccauit exemplo alterius eſſet minus graue. Re ſpondeo dicendū eſt ꝙ ſemper iſte locutiones intelligen de ſunt ceteris paribus. Contingit enim duo peccata in ſe conſiderata nō eſſe vnum genus altero: tamē propter aliquam circumſtantiā aduenientē aggrauatur vnū ⁊ nō aliud. ſicut duo adulteria de ſe equalia ſunt: tamē illud qd̓ eſt ex certa malicia grauius ē ꝙͣ illud qd̓ ē ex paſſiōe vel infirmitate. Et ſimiliter verbum ocioſum grauius ē quando ſit ex certa malicia. ¶ Deinde cum dicit. Uiuus eſt enim ſermo dei ⁊c̄. ponit rōnem predicte monitiōis ⁊ p̄cipue quantū ad periculum. Hec autem ratio ſumit̉ ex parte chriſti. In ip̄o autem ē duplex natura. Una ſcꝫ diuina ẜm quam ē verbum patris. Alia eſt humana ẜm quā eſt pontifex offerens ſe in cruce. Primo ergo ponit rōnem ſumptam ex parte diuinitatis. Secundo rōnem ſumptam ex parte humanitatis ibi. Habentes igit̉ pon tificem ⁊c̄. De filio autem dei dicit tria. Primo eniꝫ aſſi gnat eius virtutem. Secundo eius cognitionem ibi. Et diſcretor cogitationū. Tertio eius auctoritatem ibi. Ad quem nobis ſermo ⁊c̄. Uirtutem eius oſtendit triplicit̓: Primo quantū ad naturam. Secundo quantū ad pote ſtatem ibi. Et efficax. Tertio quantū ad operationē ibi Et penetrabilior ⁊c. Dicit ergo Uiuus eſt ſermo dei ⁊c̄. Iſta littera de ſe videtur habere difficultatē tamen con ſiderando aliam tranſlationem planior eſt. Ubi em̄ nos habemꝰ ſermo: in greco habetur logos qd̓ eſt ideꝫ quod verbum. Vnde ſermo id ē verbum. Et ſic etiam exponit Augꝰ illud. Ioh. 12. Sermo quē locutus ſum id eſt ego ip̄e qui ſum verbum. Sap̄. 18. Omnipotens ſermo tuus domine exiliens de celo a regalibus ſedibuſ venit ⁊c̄. Et ſimiliter hic ſermo dei ē viuus id eſt verbū dei viuū. Ver bum enim dei ab eterno conceptuꝫ: in paterno intellectu ē verbū primordiale. de quo Eccl̓. pͥmo dicit̉. Fons ſapi entie verbum dei in excelſis. Et quia eſt primordiale iō ab ip̄o deriuantur omnia alia verba que nihil aliud ſunt ꝙͣ quedam conceptiones expreſſe in mente angeli vl̓ no ſtra. Vnde illud verbum ē expreſſio omniū verborū qua ſi fons quidam. Et illa que dicuntur de illo verbo quo dāmodo aptantur ad alia verba ẜm ſuū modum. De illo autē dicit̉ ꝙ eſt viuus. Dicitur autem res viua ꝙͣdiu ha bet motū ⁊ operationem ſuam. Sicut enim fons ſcaturi ens dicitur viuus: ſic ⁊ verbum illud qd̓ habet ꝑpetuuꝫ vigorem. p̄s. In eternum domine verbum tuū ꝑmanet ī celo. Ioh. 5. Sicut enim pater habet vitā in ſe metipſo ſic debit ⁊ filio vitam habere in ſemetip̄o. Vel pōt refer ri ad humanā naturam. Eſt enim viuus licet ab alijs re putetur mortuus. Apoc̄. pͥmo. Fui mortuꝰ ⁊ ecce ſuꝫ vi uens in ſecula ſeculorum. Similiter etiam ſermo ſcriptu re eſt viuus ⁊ indeficiens. Roma. 9. Non autē ꝙ excide rit verbū dei. ¶ Conſequenter cum dicit. Et efficax. oſtē dit eius poteſtatē. Dicitur autem verbum efficax ꝓpter maximā virtutem ⁊ infinitam vim effectiuam quā habet Per ip̄m enim facta ſunt omnia. Ioh. pͥmo. ⁊ p̄s. Ver bo domini celi firmati ſunt. Item ē efficax quia ex ipſo omnia verba prolata a deo mediante angelo vel homine efficaciam habent. Ecc. 8. Sermo illius ptāte plenus ē Eſa. 55. Verbum qd̓ egrediet̉ de ore meo nō reuertetur ad me vacuū ſed faciet quodcunqꝫ volui ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Et penetrabilior ⁊cͣ. oſtendit eius oꝑationem Et circa hoc facit duo. Primo ponit eius operationem. Secundo exponit ibi. Et pertingens ⁊c. Dicit ergo. Et penerrabilior. Illud proprie dicit penetrare qd̓ ingredit̉ ꝓfunda rei. hoc autem pōt eſſe dupliciter. Uno mō qꝛ operatur in intimis rei. Eſa. 26. Omnia enim opera no
ſtra operatꝰ es in nobis. Alio mō quia cognoſcit intima rei. Ioh. 2. Opus ei non erat vt quis teſtimoniū perhi beret de homine: ip̄e enim ſciebat quid eſſet in homine: Eccl̓. 24. Penetrabo inferiores partes terre. Operatō enim dei ⁊ cognitio pertingit ⁊ penetrat intima rei. Un̄ dicit. Omni gladio ancipiti. Inter omnia enim gladius eſt penetrabilior propter acumen ⁊ maxime gladius an ceps: qui ſcꝫ eſt acutus ex duabꝰ eius partibus. Et ideo quia verbū dei acutum ē ⁊ ad operandū ⁊ ad cognoſcen dum ideo cōparat̉ gladio ancipiti. Ephe. 6. Et gladium ſpūs quod ē verbū dei. Eſa. 27. In illa die viſitabit do minus in gladio ſuo duro ⁊ grandi ⁊ forti ⁊c. ¶ Uel di citur anceps qꝛ habet aciem ad bona ꝓmouenda ⁊ ma la deſtruenda. Apoc. pͥmo. Ex ore ip̄ius ꝓcedebat gla dius ex vtraqꝫ parte acutus. In ordine enī cauſarum vi demus ꝙ ſemꝑ cauſa prior intimius operat̉ ꝙͣ cauſa po ſterior. Vnde illud qd̓ natura producit ē intimius ꝙͣ illd̓ qd̓ producitur per artē. Quia ergo deus ē prima cauſa ſimpliciter: ideo eius operationē ꝓducitur illud qd̓ ē in timiſſimū ip̄i rei ſcꝫ eē eius. ¶ Conſequenter cum dicit. Et pertingens ⁊c. manifeſtat qd̓ dixerat de operatione. Et circa hoc facit duo: quia primo oſtendit hoc quantū ad ſpūalia. Secundo quantū ad corporalia ibi. Compa gum quoqꝫ ⁊ medullarum: ẜm enim apl̓m tria ſunt ī ho mine ſcꝫ corpꝰ: aīa ⁊ ſpūs. 1. Theẜ. 5. Integer ſpūs ve ſter aīa ⁊ corpus ⁊c. Quid enim ſit corpus notuꝫ ē. Aīa aūt ē que dat corpori vitam. Spūs vero in rebus corpo ralibꝰ dicit̉ quid ſubtile: ⁊ ideo ſignificat ſubſtantias im materiales. Eſa. 31. Egyptus homo ⁊ non deus ⁊ equi eorum caro ⁊ nō ſpūs. Spiritus ergo in nobis dicit̉ illd̓ per qd̓ cōicamus cum ſubſtantijs ſpūalibus. Anima ve ro illud per qd̓ cōicamus cum brutis. Et ſic ſpūs ē mens humanā ſcꝫ intellectꝰ ⁊ volūtas. De hoc aūt dicunt aliqͥ ꝙ in nobis ſunt diuerſe aīe. Vna ſcꝫ q̄ ꝑficit ⁊ viuificat corpꝰ: ⁊ iſta dicit̉ aīa ꝓprie. Alia vero ē ſpūs quo intel ligimꝰ. Et iō iſta duo magis dicunt̉ ſubſtantie ꝙͣ anime Hoc aūt dānatū ē in libro de eccl̓iaſticis dogmatibꝰ. Et ideo dicendū ē ꝙ vna ⁊ eadem ē eſſentia aīe ꝑ eſſentiam ſuā ⁊ viuificat corpus: ⁊ per potentiā ſuam que dicit̉ in tellectus ē pͥncipiū intelligendi. Et per iſtam intelligit eterna: qd̓ quō ſit ſic patet. Videmꝰ em̄ ꝙ quāto forma ē ꝑfectior tanto oꝑatio eius minꝰ ſubdit̉ materie ſicut ptꝫ ꝙ forme elementoꝝ qꝛ ſūt imꝑfectiſſime nō extenduntur vltra materiā. Cuꝫ ergo anima inter om̄s formas ſit no biliſſima oportet ꝙ habeat aliquā oꝑationem ⁊ p̄cipue aīa rōnalis que oīno excedit potentia materie. Et iſtam oꝑatiōꝫ vocamꝰ intelligere ad quā ſequit̉ ſua inclinatio ſcꝫ velle. ¶ Eſt aūt triplex dr̄ia inter oꝑatōes aīe: ita ꝙ aīa dicat̉ ad quā ꝑtinēt potentię quibꝰ aīa oꝑat̉ cum cor pore. Ad ſpm̄ vero ille qui oꝑat̉ ſine corpore. Prīa aūt dr̄ ia inter iſtas potentias ⁊ oꝑatiōes ab ip̄is proceden tes ē ip̄ius rōnis ad ſenſualitatem q̄ eſt potentia ꝑ quaꝫ aīa oꝑatur cum corꝑe: qꝛ rō app̄hendit īmaterialia: ſen ſualitas vero materialia ⁊ ſenſibilia. Scd̓a differentia eſt partiū ſenſualitatis: qꝛ aliū ſtatum ⁊ ordinem habet ſenſualitas ẜm ꝙ tendit in proprium obiectum ſuum ex natura ſua: ⁊ alium ẜm ꝙ regulatur a ratione. Ip̄a eniꝫ concupiſcibilis aliter conſideratur vt eſt vis quedam in ordine ad obiectum ſuum: et aliter vt ꝑticipat ratione. Tertia differentia ē partium ip̄ius rōnis ẜm diuerſa ob iecta ipſius quia vel tendit in deum: ⁊ hoc ē ſupremum in ipſa: vel in effectus ſpirituales vel in effectus tempo rales. Om̄s autem iſtas diuiſiones ⁊ differentias ope ratur et diſcernit verbum dei ſcꝫ quomodo ſenſualitas diſtinguat̉ a rōne. Differentiaꝫ etiā ip̄ius ſenſualitatis in ſe: dr̄iam etiam partium rationis et quid proueniat

Explanatio ſancti Thome
in anima ex conſideratione ſpiritualium et terrenorum. ¶ Conſequenter cum dicit. Compagum quoqꝫ ⁊ medul larum ⁊cͣ. declarat illud quod dixerat de operatione dei ⁊ quantum ad temporalia. ¶ Sciendū eſt autē ꝙ aliqͥd non poteſt penetrando pertingere ad aliquid ꝓpter duo Unum eſt propter colligationē. Aliud autem eſt ꝓpter incluſionem. Neutrū iſtorum poteſt impedire verbū dei In nobis quidem ſunt quedam colligationes ſcꝫ neruo rum ⁊ arteriarum. Quedam etiam ſunt valde incluſa ⁊ occulta ſicut medulle que in oſſibus includuntur. Om nia autem iſta diuino proſpectui manifeſta ſunt et ſub dita. Et ideo nihil eſt ei difficile ad penetrandum. Uel per compages poteſt intelligi coniunctio que ē inter par tes anime ad inuicem vt inter animam ⁊ ſpirituꝫ. Qua ſi dicat. Non ſolum pertingit ad cognoſcendū differenti am ⁊ diuiſionē anime ⁊ ſꝑiritus: ſed etiam ad cognoſcen dum quomodo cōiungunt̉. Cognoſcit enī quomodo ſen ſualitas regit̉ ratione. Medulla autē poteſt intelligi il lud quod latet in rōne ⁊ ſenſualitate. Mat. 10. Timēte eum qui poteſt ⁊ animam et corpus mittere in gehēnam ¶ Deinde cum dicit. Et diſcretor cogitationum ⁊cͣ. agit de cognitiōe verbi. Et circa hoc facit duo. Primo enim oſtendit ꝙ oīa ſubdunt̉ cognitioni eius. Secundo oſtē dit quomodo cognoſcit ibi. Omnia auteꝫ nuda ⁊cͣ. Ex duobus autem contingit ꝙ aliquid nō cognoſcatur. ſcꝫ aut quia eſt intra aliquid occultatum. Et ſicˡ maxime ſūt occulta que latent in corde quia ip̄m ē valde ꝓfundum ⁊ inꝑſcrutabile. Iere. 7. Prauū ē cor hominis ⁊ inſcru tabile. Secūdum ꝟo ſeptuaginta interpretes habet̉ ſic. Profundū eſt cor hominis ⁊cͣ. In corde vero latent co gitationes. Iſtas aūt cognoſcit verbum dei. Eſa. pͥmo. Auferte malū cogitationū veſtrarum ab oculis meis. Et ideo quantum ad hoc dicit diſcretor cogitationuꝫ. Alio modo nō cognoſcitur aliquid qꝛ ē oīno ignotum ⁊ inuiſi bile: ⁊ ſic ea que ſunt in voluntate ſunt ignota. In volun tate autē ē ip̄a intentio finis que de natura ſua ē inuiſi bilis. Quid em̄ homo facit vel cogitat manifeſtatur per opus. Sed qua intentione hoc faciat penitus ē incertuꝫ Iſta autē nō ſunt occulta deo. p̄s. Scrutans corda ⁊ re nes id ē cogitationes ⁊ intentiones. ¶ Sciendū eſt autē ꝙ illud qd̓ dicit penetrans referri poteſt ad operationeꝫ vt dictū eſt. Et ſic differūt penetrans ⁊ diſcretor. Si au tem referatur ad cogitationem tunc qd̓ hic dicit. Et di ſcrctor: ē expoſitio illius. Quaſi dicat. Tu dicis ꝙ ē pe netrabilior ⁊c. Verū eſt quia eſt etiā diſcretor cōpagum ⁊ medullarum id ē cogitationum ⁊ intentionū. Compa ges enim dicunt̉ quedam colligationes: ⁊ ſic cogitatio ī qua ē quaſi quedam colligatio terminorum pōt dici cō pago dum de vno tendit in aliud. Eſa. 58. Diſſolue col ligationes impietatis. Itē Eſa. 5. Ue qui trahitis iniqͥ tates in funiculis vanitatis. Item medulla ē intima la tens in oſſibus. Iob. 21. Medullis oſſa illius irrigan tur. ¶ Deinde cum dicit. Et nō ē vll̓a creatura ⁊cͣ. oſten dit ꝙ illud qd̓ ẜm naturā ē inulſibile nō ē occultum deo Ꝙ em̄ aliquid nō videatur a nobis hoc eſt qꝛ ſimpliciꝰ ⁊ ſubtilius eſt oculo noſtro ſiue corporali ſiue ītellectua li: ſicut ſunt ſubſtantie ſeparate quas in vita iſta videre nō poſſumꝰ. Diuino autē intellectu nihil ē ſimpliciꝰ vel ſubtilius: ergo nulla creatura eſt inuiſibilis in cōſpectu eius. Sed nunquid cognoſcit in vniuerſali tm̄ ſicut qͥdā voluerunt? Nō: ſed omnia nuda ⁊ aperta ſunt oculis eiꝰ Per oculū autē intelligit̉ vis cognitiua. Intelliguntur em̄ ſpūalia per ſenſibilia. Signanter aūt dicit in plurali oculos propter diuerſitatē intellectorum quia nō cogno ſcit vnum tm̄ ſed etiam multitudinem rerū. Dicit etiam nuda ⁊ aperta. Dupliciter em̄ cognoſcitur aliqͥd. Uno
modo in ſuperficie. Alio modo ī ꝓfundo ſicut homo nu dus videt̉ in ſuꝑficie: nō autem veſtitus ſed oīa deo ma nifeſta ſunt que videntur in ſuꝑficie. Nihil em̄ eſt extra qd̓ impediat cognitionem dei: ſicut veſtis impedit ne vi deatur homo. Et iō dicit nuda. Iob. 26. Nudus ē infer nus corā illo. Dicit etiā aperta quia nihil ē ita occultum in re ꝙ dei cognitionē effugiat. ¶ Conſequenter oſten dit perfectionem auctoritatis ip̄ius cum dicit. Ad quem nobis ſermo ⁊c. Iſta vero auctoritas ē auctoritas iudi candi. Act̉. 10. Ip̄e eſt qui cōſtitutꝰ eſt a deo iudex viuo rum ac mortuorum. Ad iſtū ergo nobis ſermo vt ſcꝫ red damus rōnem de oꝑibus noſtris. 2. Coꝝ. 5. Om̄s nos manifeſtari oportet ante tribunal xp̄i vt referat vnuſqͥſqꝫ ꝓpria corꝑis ꝓut geſſit ſiue bonū ſiue malū ſit. Et ioqꝛ ſic̄ ē potēs ſic ſciēs ⁊ ſic magnꝰ: feſtinemꝰ ergo īgredi ⁊c̄. Lectio tertia. Abentes ergo pontificem magnuꝫ qui penetrauit celos ieſum filiū dei teneamus ſpei noſtre cōfeſſionem. Nō enim habemus pontificem qui nō poſ ſit cōꝑati infirmitatibꝰ noſtris: tēptatū aūt per omnia pro ſimilitudine abſqꝫ peccato: Adeamꝰ ergo cum fiducia ad thronum gr̄e eius: vt miſericordiā cōſequamur: et gr̄am inueniamꝰ in auxilio oportuno. Supra apoſtolus monuit ad feſtinandū ingredi in requi em dei: ⁊ ad hoc inducendum poſuit magnitudinem xp̄i quantū ad diuinam naturam: hic oſtendit idē quantū ad humanā naturam. et circa hoc facit tria. Primo em̄ po nit eius dignitatem. Scd̓o on̄dit eiꝰ pietatē ibi. Nō em̄ non habemus pontificem ⁊c̄. Tertio inducit ad haben dam de eo fiduciam ibi. Adeamus ergo ⁊c. Dicit ergo. Ita dictū ē ꝙ nobis eſt ſermo ad eum qͥ eſt viuꝰ ſermo: verus iudex ⁊ pontifex. Ergo habentes pontificem ⁊c̄. p̄s. Tu es ſacerdos in eternum. ⁊c. Nec et tantum pon ti fex ſed etiam magnus Iacharie. 3. Et oſtendit mihi dominus ieſum ſacerdotem magnū ſtantem coram ange lo ⁊c. Hic autē dicitur magnus qꝛ nō eſt pontifex tm̄ bo norum tp̄alium ſed ⁊ futurorum. Infra. 9. Xp̄s aſſiſtens pontifex futuroꝝ bonorum ⁊c. Duo autem pertinebant ad magnum pontificem. Unum quo ad officiū ſcꝫ ſemel in anno cum ſanguine intrare in ſanctaſanctoꝝ: ſic̄ ha betur infra. 9. ⁊ Leuit̓. 16. Hoc aūt precipue conuenit xp̄o. Ille em̄ intrat cum ſanguine in ſancta figuralia: ſꝫ xp̄s per ꝓprium ſanguinē intrauit in ſancta id ē ſacra ce leſtia. et ideo dicit. Qui penetrauit celos. Scd̓m eſt ꝙ debebat eſſe ex certa tribū ſcꝫ de ſtirpe aaron: ſicut dicit̉ Exo. 29. ⁊ numeri. 16. ⁊. 17. Hoc autem cōpetit xp̄o qui eſt nobilioris originis. Vnde dicitur filius dei. Mat 3. Hic eſt filiꝰ meus dilectꝰ. p̄s. Flliꝰ meus es tu ⁊c. Quia ergo habemus hunc pontificem teneamus confeſſionem id eſt inhereamus corde: quia vt dicitur Ro. 10. Corde creditur ad iuſticiam: ore autem confeſſio fit ad ſalutem Hanc autē cōfeſſionem requirit a nobis xp̄s pontifex ma ximus. Mat. 8. Qui me confeſſus fuerit corā homini bus ⁊c. Sed dicit ſpei noſtre: qd̓ dupliciter pōt intelligi Uno modo ꝙ confeſſio prout hic ſumitur ſit confeſſio fi dei. Fides autem ē principium ſpei: ſicut habet ex glo. Mat. pͥmo. Abraam autē genuit yſaac id ē fides genuit ſpem nō quideꝫ ꝙͣtū ad habitū ſꝫ ꝙͣtū ad ordineꝫ actus. Nullus em̄ pōt ſperare nec dꝫ niſi qd̓ pōt ꝯſequi. Ꝙ āt poſſumus conſequi eterna habemꝰ ꝑ fideꝫ. Ul̓ ꝯfeſſiōeꝫ ſpei.i. eiꝰ de quo ſperamus ſcꝫ videre pͥmam veritatem.

in epiſtolam ad Sebreos V
¶ Deinde cum dicit. Non em̄ habemus ⁊c. ne forte cre datur ꝙ non poſſit aliquid agere preter id qd̓ exigit eiꝰ iuſticia. oſtendit in ipſo etiam eſſe miſericordiam et pie tatem. Et iſta reſpiciunt miſeriā. ⁊ hoc precipue conue nit chriſto. Un̄ dicit. Qui nō poſſit comꝑati ⁊c. ¶ Sci endum eſt autē ꝙ ly poſſe aliquādo importat non nudā potentiā: ſed ꝓmptitudinē ⁊ aptitudine chriſti ad ſubue niendū. ⁊ hoc quia ſcit ꝑ experientiā miſeriā noſtrā: quā vt deus ab eterno ſciuit ꝑ ſimplicem noticiaꝫ. psͣ. Miſe ricors eſt deus timentibꝰ ſe: quoniā ipſe cognouit figmē tum noſtrum. Vnde ſubdit. Pro ſimilitudine ſcꝫ noſtri temptatum. Eſt autē triplex temptatio. Una q̄ eſt a car ne quando ſcꝫ caro concupiſcit aduerſus ſpūm vt dicitur Gal̓. 5. Et iſta non eſt ſine peccato. qꝛ vt dicit auguſtinꝰ Non nullum peccacum eſt cum caro concupiſcit aduer ſus ſpūm. qꝛ hoc eſt carnem concupiſcere. Sed hoc non fuit in chriſto. ⁊ ideo dicit. Abſqꝫ peccato id eſt abſqꝫ mi nimo motu peccati. 1. Pe. 2. Qui peccatū non fecit nec inuentus eſt dolus in ore eius. Et ideo dicit̉ agnus dei. Io. 1. Alia eſt temptatio ab hoſte ⁊ a mundo. ⁊ hoc du pliciter. Vel alliciendo ꝑ ꝓſpera. vel terrendo ꝑ aduerſa Et his duobꝰ modis fuit temptatus xp̄s. Fuit em̄ alle ctus proſperis. Quicquid em̄ ꝑtinet ad proſperitatem huius vite vel pertinet ad concupiſcentiam carnis. vel ad concupiſcentiā oculoꝝ. vel ad ſuperbiā vite. De pri mo em̄ temptauit eum diabolus quando temptauit eum de gula que eſt mater luxurie. Matth̓. 4. Si filius dei es dic vt lapides iſti panes fiāt. Item de inani gloria cū dixit. Mitte te deorſum. Item de cōcupiſcentia oculoꝝ dicens. Hec om̄ia tibi dabo ⁊c. Luc. 4. Cōſumata om̄i temptatione diabolus receſſit ab illo vſqꝫ ad tempꝰ. Itē fuit temptatus ꝑ aduerſa ⁊ inſidias a phariſeis: quia vo lebant eum capere in ſermone. Matth̓. 22. Item ꝑ con tumelias. Matth̓. 27. Uah qui deſtruis templū dei ⁊c. Item ꝑ flagella ⁊ tormenta. Excepta ergo temptatione que eſt cum peccato ꝑ om̄ia ſimilis nobis temptatus eſt. Dicit autē ẜm ſimilitudinē quod poteſt dupliciter expo ni. Uno modo ꝙ ly ẜm denotet cauſam finalem. Quaſi dicat. Ideo temptatus eſt vt daret nobis exemplū vt ẜm ſimilitudinem eius temptationē ſuſtineremus ⁊ om̄ia co naremur vincere. 1. Pe. 2. Chriſtus paſſus eſt ꝓ nobis vobis relinquens exemplū ⁊cͣ. Uel poteſt denotare ꝯſe quentiā. Quaſi dicat. Ideo temptatus eſt vt ꝑ om̄ia tā in temporalibus ꝙͣ in omnibꝰ alijs niſi in ſolo peccato ſimilis eſſet nobis. Si em̄ fuiſſet ſine temptationibꝰ nō fuiſſet eas expertus: ⁊ ſic non compateret̉. Si vero ha buiſſet peccatuꝫ non potuiſſet nos iuuare: ſed magis in digeret adiutorio. ¶ Deinde cum dicit. Adeamus cū fi ducia ⁊c. inducit ad habendā fiduciam de ipſo. qͣſi dicat Exquo ſic poteſt cōꝑati adeamus cū fiducia. Eſa. 12. Ec ce deus ſaluator meus fiducialiter agam ⁊c. Adeamus dico ad thronum. Thronus dicit̉ ſedes regis. xp̄s autē rex ē Iere. 23. Regnabit rex ⁊ ſapiens erit ⁊c. Hic auteꝫ thronus duplicem habet ſtatum. Unū iuſticie in futuro psͣ. Sediſti ſuꝑ thronū qui iudicas iuſticiaꝫ. Hoc erit in futuro. psͣ. Cum accepero tempus ego iuſticias iudica bo. Eſt alius thronus gratie ſcꝫ in preſenti quādo eſt tē pus miſerendi. Lach̓. 4. Exequabit gratiā gratie. Per gratiam aūt chriſti liberamur ab omni miſeria: quia libe ramur a peccato quod facit miſeros populos ꝓuer. 14. Et ideo dicit. Vt miſeri cordiaꝫ conſequamur. Item per gratiam chriſti iuuamur ad bona operanda. Et ideo di cit. Et gratiam inueniamus. Lucͣ. 1. Inueniſti gratiam apud dominū. Et hoc in auxilio oportuno quo adiuue mur ad bene operandū. psͣ. Auxilium meum a dn̄o ⁊cͣ. Iſtud aūt auxiliū ē ꝑ gr̄aꝫ. 1. Corin. 15. Abūdantiꝰ illis
laboraui. non autē ego: ſed gratia dei mecum. Hoc autē oportet eſſe cōgruo tēpore. Ideo dicit. Auxilio oportu no. Omni em̄ negocio tempus ⁊ oportunitas. Eccͣ. 8. Hoc eſt tempus preſens qd̓ eſt tempus miſerēdi. Capitulum quintū Mnis nāqꝫ pontifex ex homini o bus aſſumptus ꝓ hominibus cō ſtituit̉ in his que ſunt ad deum: vt offerat dona ⁊ ſacrificia ꝓ pec catis. Qui cōdolere poſſit his qui ignorāt ⁊ errant: quoniaꝫ ⁊ ipſe circumdatus eſt in firmitate: ⁊ ꝓpterea debet quemadmoduꝫ pro populo: ita etiam pro ſemetipſo offer re pro peccatis. Nec quiſqͣꝫ ſumit ſibi hono rem: ſed qui vocatur a deo tanqͣꝫ aaron. Sic ⁊ chriſtꝰ nō ſemetipſum clarificauit vt pon tifex fieret. ſed qui locutꝰ eſt ad eū. Filius meꝰ es tu: ego hodie genui te. Quēadmo dum ⁊ in alio loco dicit. Tu es ſacerdos in eternū ſcd̓m ordinem Melchiſedech. Qui in diebus carnis ſue preces ſupplicationeſqꝫ ad eum qui poſſit illum ſaluū facere a mor te: cum clamore valido ⁊ lachrymis offerēs exauditus eſt ꝓ ſua reuerentia. Sicut a principio huius epl̓e dictum fuit intentio apl̓i ē oſtendere xp̄m excellentiorem eſſe omnibus his ex qui bus lex habet auctoritatē ſcꝫ angelis quoruꝫ miniſterio data fuit. Gal̓. 3. Ordinata ꝑ angelos ⁊c. Ex moyſe qui fuit legiſlator. Io. 1. Lex ꝑ moyſen data eſt. Et ſacerdo tio ⁊ pontificatū aaron ꝑ quē lex adminiſtrat̉. Expeditꝰ ergo de duobꝰ pͥmis: hic ꝓſequit̉ de tertio ſcꝫ de eminē tia ſacerdotij xp̄i ad ſacerdotiu zaaron. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ oſtendit chriſtū eſſe pontificē. Secun do oſtendit ipſum eſſe excellentiorē pontifice veteris le gis ī ſeptimo capitulo ibi. Hic em̄ melchiſedech ⁊c. Itē in pͥma ꝑte duo facit. Primo oſtendit chriſtum eſſe pon tificem. Scd̓o preparat aures auditoꝝ ad ꝯſeq̄ntia. ibi. De quo nobis grandis eſt ſermo ⁊cͣ. Adhuc circa pͥmuꝫ duo facit. Primo oſtendit que requirant̉ ad pontificem. Secūdo oſtendit illa conuenire xp̄o. ⁊ ſic concludit ip̄m ibi eſſe pontificē. Sic et xp̄s nō ſemetipſuꝫ ⁊c̄. Itē in pri ma ꝑte tria facit. Primo deſcribit pontificale officium. Secūdo oſtendit pietatē que pontifici neceſſaria eſt ibi. Qui condolere poſſit ⁊c. Tertio oſtendit modum ꝑue niendi ad pontificatū ibi. Nec quiſꝙͣ ſumit ⁊c. ¶ Circa officium quattuor ponit. Primo cui conuenit. Secūdo vtilitatē ibi. Pro hominibꝰ ⁊c. Tertio materiā ibi. In his que ad deum ⁊c. Quarto actum ibi. Vt offerat do na ⁊c. Iſtud autē officium conuenit homini non angelo Et ideo dicit ꝙ ita dictuꝫ ē ꝙ habemꝰ pontificē magnū ⁊ talis eſt chriſtus. Nāqꝫ ꝓ quia omnis pontifex ex hoī bus aſſumptus debet etiaꝫ eſſe de numero hominū. Vo luit aūt deus vt homo habeat ſimilē ſui ad queꝫ currat. Unde ⁊ eccleſia ordinauit ꝙ quando vtilis inuenit̉ ali quis de collegio non eligatur extraneus. Oſee. 2. Da bo eis vinitores ex eodem loco. Deut̓. 17. Eum cōſtitu es quem dn̄s deus tuus elegerit de numero fratrū tuoꝝ. Non poteris alterius gentis hoīem regem facere qui nō ſit frater tuus. Dicit aūt aſſumptus. quia debet alios ex cellere ſicut patet de ſaule. 1. Reg. 10. Et ideo xp̄cs Io.
T

Explanatio ſancti Thome
vltimo. interrogat petrum quem volebat preficere ſi di ligeret ipſum plus alijs. ¶ Finis ⁊ vtilitas eſt: qꝛ ꝓ ho minibus conſtituit̉ id eſt ꝓ ipſoꝝ vtilitate. Non em̄ cō ſtituit̉ ꝓpter gloriaꝫ. non ꝓpter cumulandas diuitias. nec ꝓpter conſanguineos ditandos. 2. Corin. 4. Nos autē ſeruos veſtros ꝑ ieſum. et vltimo. Scd̓m poteſtatē quam deus dedit mihi in edificationē et non in deſtru ctionem. Si vero aliquis querit quod ſuuꝫ eſt nō eſt pa ſtor ſed mercenarius. ¶ Materia dignitatis eſt quia pō tifex pͥncipat̉. Nā ſic̄ dux vel rector in ciuitate: ita iſte in his que ad deum ſupple ordināt̉. Exo. 4. Tu eris ei in his que ad deum pertinent ⁊c. 2. Corin. 10. Arma mili tie noſtre non ſunt carnalia ⁊c. Sicut ergo illa que per tinent ad dei cultum excedunt temporalia: ita dignitas pontificalis excedit omnes alias dignitates. Non ergo pontifices debent ſe implicare negocijs ſecularibus pre termiſſis his que ſunt ad deum. 2. Ti. 2. Nemo militās deo ⁊c. ¶ Actus pontificis eſt offerre dona id eſt volūta rie oblata non extorta. Exo. 25. Ab om̄i homine qui of fert vltroneus accipietis ⁊ ſacrificia que ſibi offerunt̉ pro ſatiſfactiōe peccatoꝝ ⁊cͣ. Leuit̓. 4. Pro eis rogabat ſa cerdos ⁊ ꝓ peccatis eiꝰ ⁊ dimittent̉ ei. In quo deſignat ꝙ omne quod offert ſiue voluntarium ⁊ votiuū ſiue pro ſatiſfactione debet offerre ẜm diſpoſitionē prelati. ¶ Cō ſequenter cum dicit. Qui condolere poſſit ⁊c. oſtendit quid requirat̉ ad vſum: ſcꝫ pietas. Et circa hoc tria fa cit. Primo em̄ oſtendit ꝙ ad vſum pontificis requirit̉ miſericordia ⁊ pietas. Scd̓o on̄dit ꝙ requirit̉ miſericor dię motiuū ibi. Quoniā ⁊ ipſe ⁊c. Tertio on̄dit miſeri cordie ſignum ibi. Et ꝓpterea debet ⁊c. Dicit ergo dico ꝙ debet eſſe in his q̄ ad deum. tamē debet eſſe medius inter hominem ⁊ deum Deut̓. 5. Ego medius ⁊ ſeque ſter fui inter dn̄m ⁊ vos. Sicut ergo ꝑ deuotionem ora tionis debet tangere deum tanꝙͣ vnum extremū. ſic ꝑ mi ſericordiam ⁊ compaſſionē debet tangere alteruꝫ extre mum ſcꝫ hominē. Et ideo dicit. Qui condolere poſſit. 2 Corin. 11. Quis infirmat̉ ⁊ ego non infirmor. Econtra rio Amos. 6. Nihil patiebant̉ ſuper contritione ioſeph: Duplex eſt autē defectus. Quidam em̄ deficiūt ex igno rantia. Et ideo dicit. Eorū qui ignorant. Eſt autē ꝓprie ignorare carere ſcīa eoꝝ que qͥs debet ſcire. Quidā ꝟo ex certa ſcīa. Et ꝙͣtuꝫ ad hoc dicit. Et errāt. ¶ Motiuū pietatis ponit cum dicit. Quoniā ⁊ ipſe ⁊c. Iſtud moti uuꝫ eſt infirmitas. Et illi qui preſunt aliquādo infirmāt̉ 2. Corin. 4. Habemus theſaurum iſtum in vaſis fictili bus ⁊cͣ:. Et ratio huius eſt vt ex ſe aliorum infirmitatibꝰ cōpatiant̉. ⁊ ideo dominus ꝑmiſit cadere Petrū. Ecc̄. z1. Intellige que ſunt proximi tui ex teipſo. Et ideo di cit. Quoniā ⁊ ipſe circumdatꝰ ē infirmitate ſcꝫ ꝙͣtū ad penalitates ⁊ culpam. psͣ. Miſerere mei deus quoniam infirmus ſum. Sap̄. 9. Homo infirmus ⁊ exigui tempo ris ⁊c. Et nota ꝙ dicit. Circumdatus. Carnales em̄ ha bent infirmitatē peccati in interioribus. Ratio em̄ ⁊ vo lūtas in ipſis ſubdite ſunt pecccato. Sancti vero habēt in exterioribus. quia nō ſunt ſubiecti peccato. tamē ſunt circumdati fragilitate carnis Ro. 7. Mente ſeruio legi dei. carne aūt legi peccati. Signū autē huiꝰ ē qꝛ ⁊ in ve teri lege ſicut patet Leuit̓. 9. et. 16. et etiam modo ſicut patet in canone miſſe cum dicit̉. Nobis quoqꝫ peccato ribus ſtatutum eſt ꝙ ſacerdos offerat etiam ꝓ ſe: quod nō fieret niſi eſſet infirmitas peccatorum quibus eſt cir cūdatus nō oppreſſus. Si em̄ ſit in mortali peccato non debet celebrare. Et ideo dicit ꝙ ꝓpterea debet quēad modum ꝓ populo etiam ꝓ ſe offerre ꝓ peccatis. ¶ Con ſequenter ponit modum ꝑueniendi ad pontificatu cum dicit. Nec quiſꝙͣ ⁊c. Hoc eſt em̄ contra naturam ꝙ aliquid ꝑducat ſe ad ſtatum altiorē ſua natura ſicut aer nō facit ſeipſum ignem: ſed fit a ſuperiore. Vnde diſciplina dei non habet ꝙ quiſꝙͣ ſibi ſumat honorē fauore: pecu nia: potentia: Amos. 6. In fortitudine em̄ noſtra aſſum pſimus nobis cornua. Oſee. 8. Ipſi regnauerunt ⁊ non ex me. Sed debet vocari a deo ſicut aaron. Exo. 28. Ap plica ad te aaron. Et ideo dominus confirmauit ſacerdo tium eius. ſicut patet Numeri. 17. per virgam que flo ruit. Tales ergo debent aſſumi qͥ non ſe ingerunt. Un de antiquitus ſigno viſibili oſtēdebant̉ ſicut patet de be ato nicolao ⁊ multis alijs. ¶ Deinde cū dicit. Sic ⁊ xp̄s ⁊c. oſtendit quomodo chriſtus ſit pontifex. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ oſtendit quo dicta conueniūt xp̄o Secundo ex hoc concludit intentum ibi. Appellatus ē a deo. ⁊c. Circa pͥmuꝫ tria facit. Primo em̄ oſtendit ꝙ xp̄s factus eſt pontifex non a ſe ſed a deo. Secūdo agit de ipſiꝰ officio ibi. Qui in diebꝰ carnis ſue ⁊c̄. Tertio de ipſius miſericordia ibi. Et quidē cum eſſet ⁊c. Circa pͥmum duo facit. qꝛ pͥmo oſtendit ꝙ xp̄s non ꝓmouit ſe ipſum. Secundo oſtendit a quo ſit ꝓmotus. ibi. Sed qui locutus eſt ⁊c. Dicit ergo. xp̄s non ſemetipſum clari ficauit. ⁊cͣ. Tirca quod ſciendū eſt ꝙ non dicit non fecit ſeipſum pontificem: ſed dicit non clarificauit ⁊cͣ. Sunt em̄ quidā qͥ ſe clarificāt vt fiant ſicut ypocrite: qui demō ſtrant in ſe aliqua vt eligant̉ vel prebendas conſequant̉ nullus tamen facit ſe pontificem. chriſtus vero non ſolū non fecit ſe pontificeꝫ: ſed nec ſe clarificauit vt fieret Io 8. Ego gloriam meā nō quero. Et paulo poſt ſequit̉. Eſt pater meus qui glorificat me. Et hoc eſt verum inquan tum homo. quia in ꝙͣtum deus habet eandem gloriā cū patre. ¶ Deinde cum dicit. Sed qui locutus eſt ⁊c. oſtē dit a quo eſt ꝓmotus. Et pͥmo oſtendit a quo eſt clarifi catus. Secūddo quomō eſt pontifex deſignatus ibi. Et in alio loco ⁊cͣ. Clarificatus autē eſt diuino iudicio. qꝛ ſcꝫ dominus locutus eſt ad ipſuꝫ in psͣ. Filius meus es tu ⁊cͣ. Et hoc eſt expoſitum ſupra. Item Matth̓. 3. Hic eſt filius meus dilectus ⁊c. Cum ergo oſtēdit eū ab eter no genitum oſtendit gloriam eius. ſupra. 1. Qui cum ſit ſplendor glorie ⁊cͣ. Pontificatus etiam accipit̉ a deo in ꝙͣtuꝫ homo quēadmodū in alio loco dicit. ſcꝫ in psͣ. Tu es ſacerdos ineternū ⁊c̄. Utit̉ aūt apl̓us auctoritate psͣ. tanꝙͣ magis famoſa ⁊ maioris auctoritatis vtpote magꝭ frequentata. Dicit autē ſacerdos quia ſe obtulit deo pa tri. Eph̓. 5. Dilexit nos ⁊ tradidit ſemetipſum ꝓ nobis oblationem ⁊ hoſtiaꝫ deo ⁊c. Et ne credat tale eſſe ſacer dotiū xp̄i ſicut fuit in veteri lege. diſtinguit ipſum ꝙͣtuꝫ ad duo. Primo quantū ad dignitatē: qꝛ ineternum. Il lud enim fuit temporale. erat em̄ figurale: ⁊ ideo non eſt perpetuū: ſed tranſit veniente figurato. Sed ſacerdotiuꝫ xp̄i eſt eternum. qꝛ eſt de veritate que eſt eterna. Itē ho ſtia eius habet virtutem introducendi in vitam eternā. Item durat ineternum. Secundo ꝙͣtum ad ritum: quia offerebant̉ animalia. hic aūt panis ⁊ vinū. Et ideo dicit. Scd̓m ordinem melchiſedech. Iſtud autē infra expone tur. ¶ Deinde cum dicit. Qui in diebus ⁊c. oſtendit ꝙ illud quod ꝑtinet ad officium pontificale conuenit xp̄o. Et pͥmo oſtendit eius conditionem. Secundo actū eius ibi. Preces ſupplicationeſqꝫ ⁊c. Tertio efficatiam ibi. Cum clamore valido ⁊c. Conditio eius eſt ꝙ fuit vnꝰ ex hominibus. quia vt dictum eſt pontifex ex hominibꝰ aſ ſumit̉: Et ideo dicit. Qui in diebus carnis ſue ⁊c. Po nitur autem hic caro ꝓ tota natura humana. ſicut illud Io. 1. Verbum caro factum eſt. Sed nunquid modo no ſunt dies carnis eiꝰ? Et videt̉ ꝙ ſic ꝑ illd̓ Luc. vl. Spi ritus carnem ⁊ oſſa non habet ſicut me videtis habere. Quare ergo magis dicit̉ tempus ante paſſionē ⁊ reſura

in epiſtolam ad Sebreos y
rectionem ſuam tempus vel dies carnis ꝙͣ nunc. Dicen dum eſt ꝙ caro qn̄qꝫ ſumit̉ ꝓ fragilitate carnis. ſicut.1. Corin. 15. Caro ⁊ ſanguis regnum dei poſſidere nō poſ ſunt. Chriſtus autē tunc habuit carnem fragilem ⁊ cor rup tibilem. Et ideo dicit. In diebus carnis ſcꝫ in quibꝰ gerebat carnem ſimilē peccatrici nō peccatricē. ¶ Actꝰ autem eius fuit. qꝛ obtulit preces ⁊ ſupplicationes. hoc eſt ſpirituale ſacrificium qd̓ xp̄s obtulit. Dicunt̉ aūt pre ces id eſt petitiones Iac. vltimo. Multū em̄ valet dep̄ catio iuſti aſſidua. Supplicationes vero dicunt̉ quantū ad humilitatē orantis ſicut genuſlexiones. Matth̓. 26. Procidit in faciem ſuam orans. Ad quē? Ad deum pa trem qui ſaluū illum facere poſſet a morte. Hoc autē po terat facere dupliciter. Uno modo ne moreret̉. Vnde di citur Matth̓. 26. Pater ſi fieri poteſt ⁊c. Item vt mor tuum reſuſcitaret. psͣ. Non derelinques in inferno aīam meā. Itē Tu autē domine miſerere mei ⁊ reſuſcita me. Ad iſtud ſacrificium ſpūale ordinat̉ ſacerdotiū xp̄i. Un̄ reſpondet ei quod dictuꝫ eſt ſupra. Vt offerat dona ⁊c. psͣ. Sacrificiū laudis honorificabit me. Oſee. 14. Red demus vitulos labioꝝ noſtrorum. ¶ Efficatia oſtendit̉ ex mō orandi. Duo aūt ſunt neceſſaria oranti. ſcꝫ feruēs affectio. Item dolor ⁊ gemitꝰ. De his duobus. psͣ. Do mine ante te omne deſiderium meū. ꝙͣtum ad primū. Et gemitus meus a te non eſt abſconditus. ꝙͣtum ad ſecun dum. Chriſtus aūt iſta duo habuit. ideo ꝓpter primū di cit. Cum clamore valido id eſt cum intentione efficaciſſi ma Luc. 22. Factus in agonia ⁊cͣ. Et. 23. clamans ait Pater ⁊c. Secundū cum dicit. Et lachrymis. Hoc autē nō legit̉ de euangelio: ſed ꝓbabile eſt ꝙ ſicut ipſe lachry matus eſt in reſuſcitatione lazari: ita ⁊ in paſſione ſua. Nam ipſe multa fecit que non ſunt ſcripta. Non tamen fleuit ꝓ ſe: ſed ꝓ nobis quibus paſſio ſua profuit. Sibi autē profuit inꝙͣtum ꝑ ipſam meruit exaltari. Phil̓. 2. Propter quod ⁊ deus exaltauit illum ⁊c. Et ideo exau ditus eſt ꝓ ſua reuerentia quam ſcꝫ ſuꝑ omnes habebat ad deum. Eſa. 11. Et replebit eum ſpūs timoris domini. Sed contra videt̉ ꝙ non fuit exauditus: quia non ꝓ ſe quia non tranſiuit calix ab ipſo qd̓ tn̄ petebat. Item nec ꝓ alijs: quia non fuit indultum iudeis quibus petebat indulgeri. Luc. 23. Pater dimitte illis ⁊c. Dicendum eſt ꝙ xp̄s in omnibus q̄ voluit fieri fuit exauditus. Ipſe autē ẜm appetitum ſenſualitatis ⁊ ẜm voluntatē inqͣtū eſt quidam appetitus naturalis refugiebat mortem. Et ꝙͣtum ad hoc orabat vt oſtenderet ſe veruꝫ hominē. Sꝫ voluntate conſequente rationē deliberatam volebat mo ri. Unde dicit. Verumtamē non ſicut ego volo: ſed ſicut tu. Itē nolebat ꝙ ignoſceret̉ omnibꝰ: ſꝫ illis tm̄ qͥ credi derunt. Et multi poſtea conuerſi ſunt. Lectio ſecunda T quidem cum eſſet filius dei. di dicit ex his que paſſus eſt obedi entiā ⁊ conſumatus factus eſt om nibus obtemperantibus ſibi cauſa ſalutis eterne: appellatus a deo pontifex: iuxta or dinem Melchiſedech. De quo nobis gran dis ſermo ⁊ interpretabilis ad dicēdū quo niam imbecilles facti eſtis ad audiendum. Etenim cum deberetis magiſtri eſſe propt̓ tempus: rurſum indigetis: vt vos doceami ni que ſint elementa exordij ſermonū dei:
⁊ facti eſtis quibus lacte opus ſit: non ſoli do cibo. Omnis em̄ qui lactis eſt particeps expers eſt ſermonis iuſticie. Paruulus em̄ eſt. Perfectorum autem eſt ſolidus cibus: eorum qui ꝓ ipſa conſuetudine exercitatos habent ſenſus ad diſcretionē boni ac mali. Supra poſuit tria que ꝑtinent ad pontificem. ⁊ oſtendit duo illorum conuenire chriſto. ſcꝫ officium et modū ꝑue niendi ad ipſum: hic ꝓſequit̉ tertium ſcꝫ pietatem ⁊ mi ſericordiaꝫ quā pontifex debet habere. Et circa hoc duo facit. Primo oſtendit illud qd̓ paſſus eſt. Secūdo que vtilitas conſecuta eſt etiam alijs ibi. Et conſumatus fa ctus eſt ⁊c. Dicit ergo. Ita dixi ꝙ pontifex debet eſſe ta lis ꝙ poſſit comꝑati. Talis autē eſt xp̄s. Cū em̄ ſit filiꝰ dei ab et̓no ⁊ ſcd̓m hoc nec pati poſſet neccōpati: aſſum pſit naturā in qua poſſet pati. ⁊ ſic etiā poſſet comꝑati. Et hoc eſt quod dicit. Quia cū eſſet filius dei ſcꝫ ab eter nō didicit obediētiā ex tēpore. Cōtra addiſcere eſt igno rantis. xp̄s autē ab eterno vt deus: ⁊ ab inſtanti cōcepti onis ſue habuit plenitudinem ſcientie inquantū homo. ergo nihil ignorauit nec ꝑ cōſequens didicit. Reſpon deo dicendū eſt ꝙ duplex eſt ſcientia.ſ. ſimplicis noticie Et ꝙͣtum ad iſtam ꝓcedit argumentū: qꝛ ſcꝫ nihil igno rauit. Eſt etiam ſcientia experientie. ⁊ ẜm iſtam didicit obedientiam. Vnde dicit didicit. id eſt expertus eſt. Et loquit̉ apl̓us ſic. quia qui didicit aliquid voluntarie ac cedit ad iſtud ſciendum. chriſtus autē voluntarie acce pit infirmitatem noſtram. Et ideo dicit ꝙ didicit obedi entiam id eſt ꝙͣ graue ſit obedire. quia ipſe obediuit in gͣuiſſimis ⁊ difficilimis. qꝛ vſqꝫ ad mortē crucꝭ. Phil̓. 2 et Ro. 5. Per obedientiam vnius iuſti conſtituti ſunt multi. ¶ Deinde cum dicit. Et conſumatus ⁊c. oſtendit fructum paſſionis qui fuit duplex. Unus in chriſto. aliꝰ in membris eius. In chriſto fructus fuit glorificatio. Et ideo dicit. Et conſūmatus ⁊c. Nam ab inſtanti conce ptionis ſue fuit conſūmatus perfectus quantum ad bea titudinem aīe inquantū ferebat̉ in deū. ſed tamē habuit paſſibilitatem nature. Sed poſt paſſionem habuit im paſſibilitatem. Et ideo quia ẜm hoc ex toto perfectus ē conuenit ſibi alios perficere. Hec eſt em̄ natura ꝑfecti ꝙ poſſit ſibi ſimile generare. ⁊ ideo dicit ꝙ perfectus eſt. Quia em̄ ꝑ meritū obedientie ꝑuenit ad iſtam conſūma tionē. ꝓuer. 21. Uir obediens loquet̉ victorias. Factus eſt cauſa ſalutis nō tēporalis ſꝫ eterne Eſa. 45. Saluatus eſt iſrl̓ in dn̄o ſalute eterna. Et iō dicit ꝙ appellatꝰ eſt ⁊cͣ. ⁊ hoc eſt ſupra expoſitū. ¶ Deinde cum dicit. De quo nobis grandis eſt ſermo ⁊c. preparat animos audi torum ad ſequentia que dicenda ſunt de pontificatu xp̄i Et circa hoc duo facit. Primo em̄ oſtendit eorū tardita tem. Secūdo ſuam intentionem cum dicit. 6. ca. Qua ꝓpter intermittentes ⁊cͣ. Iterum pͥma in duas. qꝛ pͥmo oſtendit tarditatem. Secūdo oſtendit ipſam eſſe culpa bilem ibi. Etenim cum deberetis ⁊c. Item circa primaꝫ partem duo facit. Primo oſtendit dicendoꝝ magnitudi nem. Secundo ipſorum tarditatem ad ea capienda ibi. Quoniam imbecilles ⁊c. Dicit ergo. Ita dixi ꝙ appel latus eſt pontifex de quo ſcꝫ pontificatu grandis nobis ẜmo ē qꝛ de magnis. ꝓuer. 8. De rebꝰ magnis locutura ſum. Item grandis qꝛ de vtili. ſcꝫ de ſalute animaꝝ.i. Ti.1. Fidelis ſermo ⁊ omni acceptione dignus. qꝛ xp̄s ieſus venit in hunc mundum peccatores ſaluos facere. ⁊c. Iſte ſermo eſt interpretabilis. quod poteſt dupliciter exponi. Vel ꝙ fiat ibi vis negationis interpretabilis id eſt non exponibilis. qꝛ non poteſt ad perfectum exprimi
T ij

Explanatio ſancti Thome
Que em̄ ad xp̄m pertinent nullus ſermo exprimere pōt Eccͣ. 43. Glorificates dn̄m ꝙͣtumcūqꝫ potueritis ſuper ualebit adhuc ⁊ admirabilis magnificentia eius benedi centes dominū. exaltate illum ꝙͣtum poteſtis maior eſt omni lande. Alio modo affirmatiue interpretabilis id ē indigens interpretatione ꝓpter altitudinē ⁊ magnitudi nem ⁊ ꝓfunditatē eius. ꝓuer. 1. Animaduertet parabo lam ⁊ interp̄tationē ⁊c. Interpretatio em̄ ſcpͥture nume ratur inter dona ſpūſſancti. 1. Corin. 12. Indiget etiā vt dicat̉ interpretatio eius ꝓpter tarditatem noſtram. Et ideo ſubdit ipſoꝝ tarditatem cum dicit. Quoniam im bęcilles ⁊c. Illi qui ſunt debilis intellectus non poſſunt alta intelligere niſi eis exponant̉ ꝑ ſingula. Io. 16. Ad huc multa habeo vobis dicere: ſed non poteſtis porta re modo. 1. Corin. 3. Non potui vobis loqui quaſi ſpūa libus ⁊c. ¶ Deinde cum dicit. Etem̄ cum deberetis ⁊c. oſtendit iſtam tarditatem eſſe culpabilem. Et circa hoc tria facit. Primo em̄ oſtendit culpam tarditatis. Secū do adhibet ſimilitudinē ibi. Et facti eſtis ⁊c. Tertio ex ponit ibi. Omnis em̄ qui lactis eſt particeps ⁊c. culpa enim alicuius eſt qn̄ diu audiuit ſi adhuc ſit tardus. ſecꝰ autē eſt ſi ſit nouꝰ. Negligentia em̄ non ē ſine culpa. Iō dicit. Cum deberetis eſſe magiſtri ſcꝫ alioꝝ ꝓpter tem pus quo ſcꝫ audierant legem ⁊ ꝓphetas Io. 5. Scruta mini ſcripturas ⁊c. Item ipſum chriſtum. Itē apl̓os et multos ab ipſis conuerſos. Io. 14. Tanto tempore vo biſcum ſum ⁊ non cognouiſtis me. ¶ Rurſum indigetis Quaſi dicat. Magis deberetis docere ꝙͣ doceri tamen indigetis doceri que ſunt elementa. Elementa em̄ dicū tur illa que pͥmo tradunt in grāmatica qn̄ ponunt̉ ad lit teras. Iſta vero ſunt ipſe lr̄e. Exordia ergo ſermonū dei et pͥma pͥncipia ⁊ elementa ſunt articuli fidei ⁊ precepta decalogi. Qui ergo diu ſtuduiſſet ī theologia ⁊ illa ne ſciret: tempus curreret contra ipſum. Ideo dicit. Indi getis vt doceamini que ſunt elementa exordij ſermonuꝫ dei id eſt pͥma pͥncipia. 2. Ti. 3. Semꝑ diſcentes ⁊ nūꝙͣ ad ſcientiam veritatis ꝑuenientes. Eſa. 65. Puer cen tum annoꝝ moriet̉. peccator centum annoꝝ maledictus erit. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Et facti eſtis ⁊c. ponit ad hoc ſimilitudinē. Sciendum eſt ergo ꝙ doctrina ſacra eſt ſi cut cibus anime Ecc̄. 15. Cibauit illū pane vite ⁊ intel lectus. Et. 24. Qui edunt me adhuc eſurient. et qui bi bunt me adhuc ſitient. Sacra ergo doctrina eſt cibus ⁊ potus quia animā potat ⁊ ſatiat. Alie em̄ ſcientie tantū illumināt intellectuꝫ: hec autē illuminat. psͣ. Preceptū domini lucidum illumiuās oculos Et etiaꝫ nutrit et ro horat animā. In cibo autē coporali eſt differentia. Alio em̄ cibo vtunt̉ pueri. ⁊ alio perfecti. Pueri em̄ vtunt̉ la cte quaſi magis tenui ⁊ cōnaturali ⁊ defacili conuertibi li. ſed adulti vtunt̉ cibo ſolidiori. Sic in ſacra ſcriptura illi qui de nouo incipiūt debēt audire leuia que ſunt qͣſi lac: ſed eruditi debent audire fortiora. Et ideo dicit. Fa cti eſtis quibus lacte ⁊c. ſcꝫ ſicut pueris. 1. Pe. 2. Sicut modo geniti infantes rationabiles ſine dolo lac concu piſcite ⁊c. 1. Corin. 3. Tanꝙͣ parualis in xp̄o lac vobis potum dedi non eſcaꝫ. ¶ Deinde cum dicit: Omnis em̄ qui lactis ⁊c. exponit ſimilitudinē. Et pͥmo exponit illd̓ quod dixit de lacte. Secundo illud quod dixit de ſolido cibo. ibi. Perfectorum autē ⁊c. Circa primū duo facit. Primo enim ponit expoſitionem. Secunddo expoſitio nis rationem ibi. Paruulus em̄ eſt ⁊c. Dicit ergo. Ita dico ꝙ indigetis lacte ſicut pueri. Omnis em̄ qui lactis eſt particeps expers eſt ſermonis iuſticie: id eſt omnis qͥ indiget nutriri lacte expers eſt id ē nō poteſt habere par tem in ſermonibꝰ inſticie ꝑfecte intelligendis. Matth̓. 5 Niſi abūdauerit iuſticia veſtra pluſꝙͣ ſcribaꝝ. ꝓuer.
15. In abundanti iuſticia virtus maxima eſt. Huiuſmo di autē non ſunt ꝑticipes pueri. Eſa. 28. Queꝫ docebit ſcientiam: aut quē intelligere faciet audituꝫ? ablactatos a lacte auulſos ab vberibus. Sed contra qꝛ apl̓us ſupe rius multa valde difficilia tradidit eis ſcꝫ de myſterio trinitatis ⁊ de ſacramento incarnationis ⁊ multa alia ar dua. Ergo vel nō erāt ꝑuuli: vel talia tradēda ſunt ꝑuu lis. Rn̄deo dicendū eſt ẜm aug. ꝙ nō ē ītelligēdū ꝙ in doctrina fidei alia ſūt tradēda maioribꝰ ⁊ ꝑfectis. ⁊ alia imperfectis. Non em̄ eſt inter eos iſta differentia. Eadē. em̄ vtriſqꝫ ſunt tradenda. ſed paruulis ꝓponenda ſunt ſed non exponenda nec ꝑtractanda. qꝛ intellectus eoruꝫ magis deficeret ꝙͣ eleuaret̉. Lac ẜm glo. eſt ſicut verbū caro factum eſt. Contra nō minoris difficultatis eſt hoc intelligere ꝙͣ quō verbū erat apd̓ deū. Unde auguſtinꝰ dicit ꝙ iſtud inuenit̉ in libris platōnis. non tamen illud Ipſe aūt auguſtinus non poterat ſuſpicari quid ſacramē ti haberet verbum caro factum eſt. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ cognoſcere verbum caro factum eſt: ꝑ ſimplicē fidē eſt ſatis facile. qꝛ poteſt cadere in imaginatione ⁊ aliqͣli ter in ſenſu. ſed verbum apud deum oīno excedit omneꝫ ſenſum. ⁊ non niſi ꝑ rationē poteſt ⁊ cum multa ⁊ maxi ma difficultate comprehendi. ¶ Conſequenter aſſignat rationem cum dicit Paruulus em̄ eſt: non quideꝫ etate ſed ſenſu. Tripliciter autē aliqͥs dicit̉ paruulus. Eſt em̄ aliquis paruulus ꝑ humilitatem. Matth̓. 11. Reuelaſti ea paruulis. Etate. Gal̓. 4. Quāto tempore heres par uulus eſt ⁊c. Sēſu. 1. Corin. 14. Nolite pueri effici ſen ſibus. ſed malicia paruuli eſtote: ſenſibus autē ꝑfecti ſi tis. Et iſto modo accipit̉ hic paruulus. ¶ Deinde cum dicit. Perfectoꝝ autē ⁊c. exponit illud qd̓ dixerat de ci bo ſolido. Hoc em̄ patet in corporalibꝰ ꝙ qn̄ hō ꝑuenit. ad etatem ꝑfectam: vtitur fortiori ⁊ nobiliori ⁊ ſolidiori cibo. Sic ſpūalis qn̄ ꝑuenit ad ꝑfectionem ſpūalem de bet ei proponi doctrina ſolidior. Iſta autē perfectio du plex eſt. Una eſt perfectio ẜm intellectum qn̄ aliqͥs habꝫ iudicium intellectus ad recte diſcernendum et iudican dum de his que ſibi ꝓponunt̉. Alia eſt perfectio ẜm affe ctuꝫ quā facit charitas que eſt cum aliquis totaliter deo inheret. Unde Matth̓. 5. poſt precepta charitatis di citur Eſtote ergo perfeeti ⁊cͣ. Eſt autē perfectio charita tis vt dicit auguſtinus vbi nulla eſt cupiditas. Quanto em̄ quis magis aſcendit in deū: tāto plus contemnit tē poralia. psͣ. Quid em̄ mihi eſt in celo ⁊cͣ. Hoc em̄ habꝫ ſacre ſcpͥture doctrina ꝙ in ipſa non tm̄ tradunt̉ ſpecu landa ſicut in geometria: ſed etiaꝫ approbāda ꝑ affectū. Unde Matth̓. 5. Qui autē fecerit et docuerit ⁊c̄. In ali is ergo ſcientijs ſufficit ꝙ homo ſit ꝑfectus ẜm intelle lectuꝫ. In iſtis vero requirit̉ ꝙ ſit ꝑfectus ẜm intellectū ⁊ affectum. Loquendū eſt igit̉ alta myſteria ꝑfectis.1. Corin. 2. Sapientiā loqͥmur inter ꝑfectos. Unuſquiſqꝫ em̄ ẜm ꝙ eſt diſpoſitus ſic iudicat: ſicut iratus aliter iu dicat durante paſſione. ⁊ aliter ipſa ceſſante. Et ſimilit̓ incontinens aliter iudicat aliquid eſſe bonum tempore paſſionis. aliter poſt. Et iō dicit ph̓us ꝙ vnuſquiſqꝫ qͣ lis eſt talis ſibi finis videt̉. ⁊ qꝛ ea q̄ ī ſacra ſcriptura tra dūt̉ ꝑtinent ad affectū non tm̄ ad intellectū. ideo opotet eſſe perfectū in vtroqꝫ. Et ideo apl̓us volēs oſtendere qͥ ſiut ꝑfecti quibꝰ ſit tradēdus iſte ſolidus cibus. dicit ꝙ ſunt iſti qͥ ꝓ ſua cōſuetudine hn̄t ſenſus exercitatos. Un̄ in iſta ꝑfectione quattuor ſunt attendenda: ſcꝫ ipſa ꝑfe ctio in ſe in quo conſiſtat. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Qui ha bent ſenſus exercitatos. Et cōuenienter loquit̉. In hoc em̄ exprimit vtrāqꝫ perfectionē. qꝛ vt dicit ph̓us intelle ctus ꝓut iudicat de appetendis ⁊ agendis dicit̉ ſenſus: qꝛ eſt relatus ad aliquid ꝑticulare. Un̄ non accipit̉ hic

in epiſtolam ad Sebreos VI
ſenſus ꝓ ſenſu exteriori. Qui ergo ſentit que dei ſunt ꝑ fectus eſt. Phil̓. 3. Quicūqꝫ perfecti ſumus hoc ſentia mus. 1. Corin. 2. Nos autē ſenſum xp̄i habemus. Qui vero non ſentiunt niſi carnalia deo placere non poſſunt vt patet Ro. 2. ¶ Secūdo attendēda eſt diſpoſitio eius in quo eſt quia debet eſſe exercitatꝰ. 1. Ti. 4. Exerce te ipſum ad pietatem. Qui em̄ nō eſt exercitatus non pōt hr̄e rectū iudiciū qd̓ ad hoc requirit̉. Ecc̄. 34. Uir ī mul tis expertus cogitabit multa. Itē qͥ non eſt expertus pau ca recognoſcit. ¶ Tertio cauſa huius exercitationis: et hec eſt conſuetudo nō ſcꝫ ocium ſed frequētia actus. Et ideo dicit. Pro conſuetudine ſcꝫ recte agendi. ꝓuer. 22 Adoleſcens iuxta viam ſuam etiaꝫ cum ſenuerit non re cedet ab ea. Si ergo vis eſſe perfectus non des te ocio: ſed aſſueſce te bonis a iuuentute. ¶ Quarto finis huius exercitij: quia ſcꝫ ad diſcretionē boni ⁊ mali. Tunc em̄ perfectus eſt quando diſcernit inter bonum ⁊ malū Eſa. 7. Sciat eligere bonū ⁊ reprobare malū. Hec autē ſunt tria ſcꝫ diſcretio inter bonum ⁊ maluꝫ. inter bonū ⁊ me lius. inter malum et peius. In his em̄ requiritur recti tudo iudicij. Capitulum ſextum. Uapropter intermittētes incho q lationis chriſti ſermonem ad per fectionem feramur: non rurſum 5 iacientes fundamentum penitē tie ab operibus mortuis ⁊ fidei ad deū. ba ptiſmatū doctrine: impoſitionis quoqꝫ ma nuum: ac reſurrectionis mortuorū ⁊ iudicij eterni. Et hoc faciemus: ſiquidem ꝑmiſerit deus. Impoſſibile enim eſt eos qui ſemel ſunt illuminati: guſtauerunt etiam donum celeſte. ⁊ participes facti ſunt ſpirituſſancti Guſtauerunt nihilominus bonum dei ver bum virtuteſqꝫ ſeculi venturi ⁊ ꝓlapſi ſunt rurſus renouari ad penitentiā: rurſum cru cifigentes ſibimetipſis filium dei: ⁊ oſten tui habentes Supra apl̓us fecit mentionem de pontificatu xp̄i ẜm or dinem melchiſedech: ⁊ oſtendit tarditatē eorum quibꝰ ſcribebat: hic redit ad ſuum ꝓpoſituꝫ. Et circa hoc tria facit. qꝛ pͥmo apperit intentionē ſuam. Secūdo oſtendit eius difficultatem ibi. Et hoc quidem faciemus ⁊c. Ter tio declarat ſuam intentionē ibi. Confidimus auteꝫ ⁊c̄. Circa primū duo facit. qꝛ pͥmo manifeſtat ſuum ꝓpoſitū Secūdo exponit quod dicit ibi. Nō rurſus iacientes ⁊cͣ Propoſſtum ſuū eſt ꝙ pretermiſſis his que pertinēt̉ ad inchoatiōꝫ doctrine chriſtiane vult ꝓſequi alia altiora. Unde dicit. Iam dictuꝫ eſt ꝙ ꝑfectis opus eſt ſolido ci bo. qua ꝓpter intermittentes inchoationē doctrine xp̄i ꝑ quā xp̄s inchoat eſſe in nobis quod eſt ꝑ doctrinam fi dei Eph̓. 3. Habitare xp̄m ꝑ fidem in cordibus noſtris. Feramur ad perfectionē id eſt ad ea que ſpectant ad per fectioneꝫ doctrine xp̄i. 1. Corin. 13. Quando factus ſum vir euacuaui que erant ꝑuuli. Hoc autē ẜm glo. ad duo referri poteſt ſcꝫ vel ad ītellectū vt ſcꝫ exquo hō ꝓuectꝰ eſt debet intermittere puerilia ⁊ vacare perfectis.1. cor. 2. Sapientiā loqͥmur inter perfectos. Uel ad affectum At eſt ſenſus ꝙ nō ſemꝑ eſt ſtandū in ſenſu incipientiū. ſed oportet tendere ad ſtatum perfectorū Gen̄. 17. Ambula coram me ⁊ eſto perfectus. Hic eſt duplex obiectio. ⁊ pͥmo de hoc ꝙ dicit intermittentes inchoationē. quia nunꝙͣ debet intermitti inchoatio. psͣ. Et dixi: nunc cepi Iob. 27. Iuſtificationem quā cepi tenere non deſeram. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ cōtingit dupliciter intermit tere inchoationē. Uel ꝙͣtum ad eſtimationē ⁊ ſic ſemper debet hō eſſe ſicut incipiēs ⁊ tendens ad maiora Phil̓. 3. Non ꝙ iam ceperim aūt ꝙ iam perfectꝰ ſim. Uel ꝙͣtū ap perfectionem. ⁊ ſic ſemꝑ debet niti homo tranſire ad ſtatum perfectum Phil̓. 3. Que retro ſunt obliuiſcens ad ea que priora ſunt me extendens. In via em̄ dei non progredi eſt regredi. ¶ Alia obiectio ē de hoc ꝙ dicit. Feramur ad perfectionē. Perfectio em̄ conſiſtit in cōſi lijs. Matth̓. 19. Si vis perfectus eſſe vade ⁊ vende oīa ⁊cͣ. Non oēs aūt tenent̉ ad conſilia. Reſpōdeo dicendū eſt ꝙ duplex eſt perfectio. Una ſcꝫ exterior que conſiſtit in actibus exterioribus qui ſunt ſigna interioꝝ: ſicut vir ginitas. voluntaria paupertas. Et ad hanc non omnes tenent̉. Alia eſt interior que conſiſtit in dilectione dei et proximi. Col̓. 3. Charitatem habentes qd̓ eſt vinculū ꝑ fectionis. Et ad ꝑfectiōꝫ huiuſmōi nō oēs tenēt̉. ſꝫ oēs tenent̉ ad eam tendere. qꝛ ſi qͥs nollet plus diligere deuꝫ non faceret qd̓ exigit charitas. Dicit aūt feramur. ⁊ hoc ẜm impulſionē a ſpſūancto. Ro. 8. Qui ſpū dei agūtur hi filij dei ſunt. Vel ſicut qui portati a deo qͥ portat infit mitatem nr̄am Eſa. 46. Audite me domus iacob ⁊ om ne reſiduū domus iſrael qͥ portamini a meo vtero. Vel ſi cut portati ad inuicem. Gal̓. 6. Alter alterius onera por tate. ¶ Deinde cum dicit. Non rur ſus iacientes ⁊cͣ. ex ponit quod dixit ⁊ intendit oſtendere que ſunt illa que faciūt ad inchoationē doctrine xp̄i. Et vtitur ſimilitudi ne. Per fideꝫ em̄ aīa edificat̉ in ſpūali edificio. Sicut gͦ in corporali edificio pͥmo ponit̉ fuudamentū: ita hic pri ma rudimenta doctrine chriſti ſunt quaſi fundamentuꝫ. Sed contra qꝛ infra. 11. ponit̉ fides eſſe fundamentuꝫ. fi des autē vna eſt. Eph̓. 4. Unus dn̄s: vna fides: vnum baptiſma. hic aūt ponit ſex fundamēta. gͦ videt̉ ꝙ male. Reſpōdeo dicendū eſt ꝙ fides fundamentū eſt virtutū. Ita aūt que ponit hic ſunt fundamentum doctrine chri ſti. Dicit non rurſus quaſi ita firmiter ponamus ꝙ non oporteat iterato ponere. Vel qꝛ iam dudū poſuiſtis ⁊ nō oportet iterare. Multū autē ſignanter ordinat iſta apl̓s. Sicut em̄ in via generationis ⁊ cuiuſcūqꝫ motꝰ pͥus eſt receſſus a termino a quo. ⁊ poſt acceſſus ad terminū ad quem. ita dicit hic qꝛ penitentia eſt receſſus a peccato. ⁊ ſic eſt quaſi quoddā fundamētū in iſta vita. Nemo em̄ ẜm aug. ſue voluntatis arbiter pōt nouā vitā inchoare: niſi peniteat eum preterite. Vn̄ dn̄s in pͥncipio p̄dicatio nis dicit. Penitentiam agite. Matth̓. 4. Et ideo dicit. Penitentie ab operibus mortuis. Opera em̄ mortua di cunt̉ vel q̄ ẜm ſe ſunt mortua vel ſunt mortificata. Res dicit̉ viua qn̄ habet officiū ꝓprie virtutis a quo cū defi cit dicit̉ mortua. Opera nr̄a ſunt ordinata ad beatitudi nem q̄ eſt finis hoīs. Et iō qn̄ nō ducunt ad beatitudinē nec ordinari poſſunt dicunt mortua. ⁊ hec ſunt opera fa cta in peccato mortali. infra. 11. Sanguis xp̄i qͥ ꝑ ſpūm ſanctū obtulit ſeipſuꝫ īmaculatū deo emundabit cōſcīas nr̄as ab oꝑibus mortuis. Opera vero facta in charitate ꝑ pctm̄ mortificāt̉. qꝛ nō hn̄t virtutē vt/ mereāt̉ vitā eter nam. Ezech̓. 18. Oēs iuſticie eius qͣs fecerat non recor dabunt̉. Penitētia vero facit ꝙ iſta reuiniſcunt. qꝛ re putant̉ ei ad vitā eternā. In acceſſu vero ad terminū pri mo eſt fides. Et iō dicit. Fundamentū fidei ad deū. Pro prium aūt fidei eſt ꝙ credat hō ⁊ aſſentiat nō viſis a ſe ſꝫ teſtimonio alteriꝰ. Hoc autē teſtimoniū vel eſt hoīs tm̄ ⁊ iſtud nō facit virtutē fidei. qꝛ homo ⁊ fallere ⁊ falli poT iij

Explanatio ſancti Thome
teſt. Uel iſtud teſtimoniū eſt ex iudicio diuīo. ⁊ iſtud ve riſſimū ⁊ firmiſſimū eſt: qꝛ eſt ab ipſa veritate que nec fal lere nec falli poteſt. Et ideo dicit. Ad deum vt ſcꝫ aſſen tiat his que deus dicit. Io. 14. Creditis in deū ⁊ in me credite. Secundo in iſto proceſſu ſunt ſacramenta fidei. Hec autē ſunt duo ſacramenta intrantium. de his enim tantum agit hic apl̓us. Et iſta ſunt baptiſmus pͥmuꝫ. ⁊ ſecundū eſt cōfirmatio. Quantū ad primū dicit. Baptiſ matum. Sed contra Eph̓. 4. Una fides: vnū baptiſma Non ergo plura ſunt baptiſmata. Reſpondeo dicenduꝫ eſt triplex eſt baptiſmus: ſcꝫ fluminis: flaminis: ⁊ ſangui nis. ſed duo vltima. qꝛ non habent vim niſi referant ad primum. qꝛ illud oportet habere in ꝓpoſito ſi nō aſſit fa cultas in habentibꝰ vſum liberi arbitrij. Et ideo nō ſunt tria ſacramenta: ſed vnum ſacramentū ꝑ quod regenera mur ad ſaluteꝫ Io. 3. Niſi quis renatus fuerit ex aqua et ſpūſancto ⁊c. Inter iſta vero baptiſmus ſanguinis plus habet de effectu baptiſmi ſi tamē primū fuerit in ꝓpoſi to vel contrarium non teneat̉ in mente ſicut patet de in nocentibus qui non erant in oppoſita diſpoſitionē. Ba ptiſmus em̄ virtutē habet ex merito paſſionis xp̄i. Ro. 6. Quicūqꝫ baptizati ſumus in xp̄o ieſu in morte ipſius baptizati ſumus ⁊c. Sicut ergo qui baptizat̉ conformat morti xp̄i ſacramētaliter: ita martyr realiter. Et iō iſtud baptiſma habet totum effectum baptiſmi ꝙͣtum ad hoc ꝙ purgat omnē culpam ⁊ penam peecati non tamē imp̄ mit caracterem aliquē. Et ideo ſi recipiens martyriū ſi ne baptiſmo aque reſurgeret eſſet baptizandus. Penitē tia vero nō tm̄ habet de effectu baptiſmi: qꝛ nō tollit oēꝫ penā licet tollat culpā. Sicut tn̄ martyr ꝯformat ſe mor ti chriſti ꝑ exteriorem paſſionē. ita penitens ꝑ interioreꝫ Gal̓. 5. Qui xp̄i ſunt carnē ſuam crucifixerūt cum vitijs ⁊ concupiſcentijs. Ideo poteſt eſſe tanta ꝙ tolleret oēꝫ culpam ⁊ penā. ſicut patet in latrone ⁊ magdalena. Un de penitentia dicit̉ baptiſmus inquantū ſupplet baptiſ mi vicem. Et quia non licet illud iterari. ideo inſtituta eſt penitentia. Iſta ergo dicuntur baptiſmata. quia ha bent effectum baptiſmi. Sed tamen ſunt vnū baptiſma: quia non agunt niſi illud habeat̉ in ꝓpoſiito. ¶ Secun dum ſacramentum intrantium eſt in ipſa mannum impo ſitione. Hec autē eſt duplex. Una eſt miracl̓a faciens ſi cut quādo chriſtus ꝑ manus impoſitionē curabat infir mos. Luc̄. 4. Singulis manꝰ imponens curabat eos. Alia eſt ſacramentalis. et hec eſt duplex. Una in ſacra mento ordinis. 1. Ti. 5. Manꝰ nemini cito impoſueris. Alia eſt in ſacramento confirmationis ad renouationem Tit̉ 3. Per lauacrum regenerationis ⁊ renouationis ſpirituſſancti ⁊c. In confirmatione enim datur ſpirituſ ſanctus ad robur. Sicut enim in eſſe nature prius gene ratur homo ⁊ poſtea augetur ⁊ roboratur: ita in eſſe gra tie. Tertio ſequit terminus motus: ad quem motus ter minātur. ⁊ ille eſt duplex. Duo enim expectamus. Pri mum eſt reſurrectio corporuꝫ: ⁊ iſta eſt fidei fundamen tum: qꝛ ſine hac inanis eſt fides noſtra. 1. Corin. 15. Iteꝫ expectamus remunerationeꝫ que fiet per iudicem. Eccͣ. 12. Cuncta que fiunt adducet deus in iudicium. Et ideo dicit. Iudicij eterni. non ꝙ illud iudiciū duret per mil le ānos ſicut voluit lactantius: ſed tantū erit in momēto ſed dicitur eternū quia ſentētia que ibi dabitur ineternū durabit. Matth̓. 25. Ibunt hi in ſupplicium eternum: iuſti autē in vitam eternam. ¶ Et ſciendum eſt ꝙ omnia iſta que dicit ſe velle hic tractare ſunt quaſi quedam ru dimenta fidei. Vnde predicat ea nouitijs Act. 17. et in multis alijs locis. ¶ Deinde cum dicit. Et hoc quidem
faciemus ⁊c. oſtendit difficultatem propoſiti ſui exequē di. Difficile enim eſt ⁊ in ſe ⁊ reſpectu auditorum. Vn de tria facit. Primo innuit ꝙ in hoc potiſſime indigeat diuino auxilio. Secundo ſubdit quorundam imbecillita tem ibi. Impoſſibile eſt enim ⁊c. Tertio adducit quan dam ſimilitudinē ibi. Terrā. eniꝫ que ſepe ⁊c. Dicit gͦ Feramur ad perfectum: ⁊ hoc faciemus ſi permiſerit deꝰ Minus autem dicit ⁊ plus ſignificat. non eſt tantum ne ceſſarium ꝙ dominus permittat: ſed oportet ꝙ om̄ia fa ciat. Sap̄. 7. In manu dei nos ⁊ ſermones noſtri. Et iō debet omnia ponere ſub cōfidentia diuini auxilij. ¶ De inde cuꝫ dicit. Impoſſibile eſt em̄ ⁊c. oſtendit imbecilli tatem eorum. Erant em̄ imbecilles ad audiendum. Si cut enim in corporalibus nullus ſtatus eſt ita periculo ſus ſicut recidiuantiū. ita in ſpūalibus qui poſt gratiam cadit in peccatum difficilius ſurgit ad bonum. Et circa hoc facit tria. Primo proponit bona que perceperant. Secundo difficultatem cauſatam in eis ex recidiuo ibi. Et prolapſi ſunt ⁊c. Tertio aſſignat rationem ibi. Rur ſus crucifigentes ⁊cͣ: Bona autem quedam ſunt preſen tia: quedam vero futura. Ipſi vero in preſenti habuerūt ſpiritualem regenerationem ⁊ quantū ad hoc dicit. Il luminati. Eph̓. 5. Eratis aliquando tenebre nunc auteꝫ lux in domino. Iſta autē illuminatio fit per fidem. Act̓. I5. Fide purificans corda eorum. Habent etiam bonoꝝ dei participationeꝫ. ⁊ ꝙͣtum ad hoc dicit. Et guſtauerūt donum celeſte. Donum iſtud eſt gratia ⁊ dicitur celeſtis quia a celis deus eam dat. psͣ. Dedit dona hominibus Et Iac. I. Omne datum optimum: ⁊ omne donum per fectum deſurſum eſt deſcendens a patre luminū ⁊cͣ. Eſt etiam in eis participatio diuine bonitatꝭ. 2. Pe. 1. Per quem ſcilicet chriſtum maxima nobis et precioſa promiſ ſa donauit. Ideo dicit. Participes facti ſpirituſſancti: Omnia enim dona dantur ex amore. ⁊ ideo iſtam parti cipationem attribuit ſpirituiſancto. Eſt autem partici pare partem capere. Solus autem chriſtus ſpiritum ſan ctum habuit ad plenitudinem. Io. 3. Non enim ad mē ſuram dat deus ſpiritum. Alij enim ſancti de eius pleni tudine receperunt ⁊ participes facti ſunt: nō quidē ſub ſtantie: ſed diſtributionū eius. Supra. 2. Et varijs ſpiri tuſſancti diſtributionibꝰ.1. Corinth̓. 12. Diuiſiones gra tiarum ſunt idem aūt ſpiritus ⁊c̄. Item in preſenti ha buerūt doctrine eruditionē. Et quantū ad hoc dicit. Gu ſtauerunt nihilominus bonuꝫ dei verbum. Verbū iſtud dicitur bonum quia eſt verbum vite eterne Io. 6. Domi ne ad quem ibimus. verba vite eterne habes. psͣ. Quaꝫ dulcia faucibus meis eloquia tua. Dicit autem guſtaue runt: quia non ſolum intellectuꝫ ſed etiam reficit affectū in quo eſt quedam ſaporatio. psͣ. Guſtate ⁊ videte quo niā ſuauis eſt dominus. ¶ Bona aūt futura habuerūt in ſpe. Ro. 8. Spe ſalui facti ſumus. Et ideo dicit. Uirtu teſqꝫ ſeculi venturi. Horum aūt quedā habent non ſolū in ſpe: ſed etiam in quadaꝫ inchoatione ⁊ illa ſunt dotes anime ſcilicet viſio: tentio: ⁊ fruitio. ⁊ illa habentur in quadam inchoatione inquantum fides ſpes et charitas que iſtis reſpondent habentur in preſenti. Alia autem ſunt bona ſcilicet dotes corporis: ſcilicet ſubtilitas: agi litas: impaſſibilitas: claritas: que ſolum habentur in ſpe ¶ Conſequenter cum dicit. Et prolapſi ſunt ⁊c. oſtendit difficultatem ad reſurgendum cauſatā ex caſu. Ubi uo tandum eſt ꝙ non dicit lapſi ſimpliciter. ſed prolapſi id eſt totaliter lapſi. quia ſi lapſi tantum eſſent non ita diffi cile fotet reſurgere. Prouer. 24. Septies in die cadit iuſtus ⁊ reſurgit. Ꝙ ſi diceret apoſtolus illos qui proſa

in epiſtolam ad Hebreos V O
pſi ſunt impoſſibile eſſe reſurgere. tunc poſſet dici ꝙ in hoc notat maximam difficultatem reſurgendi: ſcilicet ⁊ propter peccatum. et propter ſuperbiam ſicut patet in demonibꝰ. Sed quia dicit illos qui ſemel prolapſi ſunt nō poſſe renouari ⁊c. nec eſt aliquod peccatū in hoc mū do a quo poſſet homo penitere. ideo al̓r eſt intelligendū ¶ Unde ſciendū eſt ꝙ ex hoc loco ſumpſit nouatus qui dam qui fuit preſbyter eccleſie romane occaſionē erran di. Voluit em̄ ꝙ nullus poſt baptiſmū poterit ad peni tentiā reſurgere Sed iſta poſitio falſa eſt ſicut dicit atha naſius in epiſtola ad ſerapionē quia ip̄e paulus recepit inceſtuoſum corinthū. Sicut patet. 2ᵉ. corinth. 2º. ⁊ ſi militer Gal̓. 4. quia dicit. Filioli mei quos iterū partu rio ⁊c. Eſt ergo intelligendū ſicut dicit augꝭ. ꝙ nō dicit ꝙ impoſſibile eſt penitere: ſed ꝙ impoſſibile eſt rurſus renouari. id eſt baptizari. Tyt. 3º. Per lauacrū regene ratiōis ⁊ renouatōis ⁊c̄. Nunꝙͣ enim poſſet homo ſic pe nitere ꝙ poſſet iterū baptizari. Et hoc dicit apoſtolus: qꝛ ſcd̓m legem iudei multotiēs baptizabant̉. ſicut patet. Marci. 7º. Et ideo ad iſtū errorē remouendū dicit hoc apoſtolus. ¶ Deinde cū dicit. Rurſus crucifigētes ⁊c̄. aſſignat rationē quare baptiſmus non iterat. quia bapti ſmus eſt quedā cōfiguratio mortis xp̄i ſicut patet Ro. 6 Quicūqꝫ in xp̄o baptizati ſumus in morte ip̄ius baptiza ti ſumus ⁊c. Hec autē non iterat: quia xp̄s reſurgens ex mortuis iam nō morit̉ Rom̄. 6. Qui ergo iterato bapti zant̉ rurſum xp̄m crucifigūt. Vel aliterˡ ꝙ denotet repu gnantia gratie xp̄i. vt ſcꝫ velint frequēter peccare ⁊ poſt iterū baptizari. vt ſcꝫ non referat̉ ad iterationē baptiſmi ſed ad lapſum eoꝝ qui peccant. Qui ſcꝫ quantū in ipſis eſt rurſus crucifigūt xp̄m. quia xp̄s pro peccatis noſtris mortuus eſt ſemel. 1ͤ. petri. 3º. Cum ergo peccas bapti zatus quantū in te eſt das occaſionē vt iterū xp̄us cruci figat̉ ⁊ ſit cōtumelia xp̄o. in cuius ſanguine te lotū macu las. Apoc. I. Dilexit nos ⁊ lauit nos a peccatis noſtris in ſanguine ſuo. Lectio ſecunda. Erra enim ſepe venientem ſuper ſe t bibens imbrem et germinans her Abam oportunam illis a quibus coli tur accipit benedictionem a deo. proferens autem ſpinas ac tribulos reproba eſt ⁊ ma ledicto proxima. cuius conſumatio in com buſtionem. Supra oſtendit apoſtolus difficultatē ad ſuū propoſitū exequendū ꝓuenientē ex eoꝝ culpa: hic adducit ad hoc quandā ſimilitudinē. Et primo quantū ad bonā terram Secūdo quantū ad malā ibi. Proferens autē ⁊c. Sciē dum eſt autē ꝙ ſcd̓m vnā expoſitionē ſupra voluit apo ſtolus illos qui ſemel baptizati ſunt nō poſſe iterū bapti zari vel renouari ad penitentiā. Alia autē eſt expoſitio que ibi dimiſſa fuit ꝙ impoſſibile eſt eos qui in hac vita ſemel illuminati ſunt rurſum in alia vita renouari ad pe nitentiam. Eccleẜ. 9º. Quicquid poteſt manus tua fa cere inſtanter operare: quia nec opus: nec ratio: nec ſa pientia: nec ſcientia eſt apud inferos. ⁊c̄. Iohā. 9º. Ue nit nox quando nemo poteſt operari. Rurſus ergo expo natur. id eſt poſt hanc vitam. Et huius ratio eſt. Duo enim cauſant penitentiam. Unum eſt quod dat effica ciam. ſcilicet meritum paſſionis chriſti. 1º. Iohan̄. 2º
Ipſe eſt propiciatio pro peccatis noſtris. Aliud autem eſt exemplum penitendi quod habemus in xp̄o per con ſiderationem. ſcilicet cōſiderando auſteritatem. pauper tatem ⁊ tandem paſſionem. 1ᵉ. Petri. 2º. Xp̄us paſſus eſt pro nobis vobis relinquens exemplum ⁊c. Sic ergo intelligitur qd̓ dicit. Rurſus crucifigentes. id eſt crucis chriſti fructum percipientes. ⁊ hoc quātum ad id quod dat efficaciam penitentie. Et oſtentui habentes quan tum ad exemplum penitendi. Et ſic accipitur oſtentum in bonū. Iſta vero ſimilitudo que ponitur hic de terra poteſt referri vel ad id quod ſupra dictum eſt. Feramur ad perfectionem. ⁊ tunc erit ſenſus ꝙ ſi feramur habebi mus benedictionem ſicut terra bona. Uel poteſt conti nuari ad dictum immediate ſcd̓m expoſitionem vtranqꝫ ſiue de baptiſmo ſiue de alia vita. Illa tamen de bapti ſmo magis eſt litteralis. Et ſic eſt ſenſus. Sicut terra culta ſi iterato profert ſpinas non colitur: ſed comburi tur: ſic homo peccans poſt baptiſmum vlterius non ab luitur. Et tangitur circa bonam terram Primo benefi cium impenſum. Secundo fructum quem profert. ibi. Et generans herbam ⁊c. Tertio premium. ibi. Acci pit benedictionem ⁊c̄. Terra iſta eſt cor humanum Lu ce. 8º. Quod autem ceciderit in terram bonam hi ſunt qui in corde bono ⁊ optimo ⁊c. Ꝙ dicitur terra quia ſi cut terra indiget pluuia: ita homo indiget gratia dei. p̄s. Viſitaſti terram ⁊ inebriaſti eam. Eſaie. 55ꝰ. Quo modo deſcendit ymber ⁊ nix de celo ⁊ illuc vltra non re uertitur: ſed inebriat terram ⁊ infundit eam ⁊ germina re eam facit ⁊c. Sed beneficium quod percipit eſt doctri na fidei quaſi ymber ſuperueniēs quam dominus pluit in cordibus auditorum mediantibus predicatoribus et doctoribus. Eſaie. 5º. Mandabo nubibus ne pluant ſu per eam ymbrem. Iob. 36º. Effundit ymbres ad inſtar gurgitum qui de nubibus fluunt ⁊c. Hunc ymbrem bi bit quando quod audit intelligit: et ad illud afficitur. Eſaie. 55º. Omnes ſitientes venite ad aquas ⁊c̄. Iſta doctrina eſt deſuper veniens: quia eſt ſuper ſe ⁊ quan tum ad principium huiꝰ doctrine. Quedam em̄ doctri na eſt de terra qua ſcilicet homo inheret terrenis. Alia eſt de celis que ſcilicet docet celeſtia. Iaco. 3º. Non eſt iſta ſapientia de ſurſum deſcendens: ſed terrena anima lis ⁊ diabolica. Et poſt ſequitur ibidem. Que autem de ſurſum eſt ſapientia: primū quidem pudica eſt ⁊cͣ. Uel ſuper ſe. id eſt ſuper facultatem humane rationis. Eccl̓. 3º. Plurima ſuper ſenſum hominū monſtrata tibi ſunt. Dicit autem non ſemper nec raro ſed ſepe: quia vt dicit Auguſtinꝰ. ⁊ habetur hic in gloſa. Si ſemper vileſcit. ſi raro nō ſufficit ⁊ negligitur. Iob. 16. Audiui frequen ter talia. ¶ Fructus eſt. quia generat herbam optimam cultoribus. Iſta ſunt bona opera que facit homo per do ctrinam ſuſceptam. Geneẜ. 1º. Germinet terra herbam virentem ⁊c̄. Iſta terra colitur primo a deo. Iohan̄. 15. Pater meus agricola eſt ⁊c. Colitur etiam a p̄lato. 3ͤ. corinthioꝝ. 3º. Ego plantaui apollo rigauit ⁊c. Colitur etiam ab homine ip̄o. Prouerb. 24. Diligenter exerce agrum tuum. Eſt ergo oportuna deo ad gloriam. 1ᵉ. co rinth. 19. Omnia in gloriā dei facite. Alijs ad merituꝫ ⁊ ad gloriam. 1ͤ. Theſſal̓. 2ꝰ. Vos eſtis gloria noſtra et gaudium. Ipſi vero operanti ad vitam eternam. Rom̄. 6. Habetis fructum veſtrum in ſanctificationem: finem vero vitam eternam. ¶ Deinde cum dicit. Accipit be nedictionem a deo. oſtendit premium. ſcilicet benedi ctionem diuinam. Iſta autem benedictio nihil aliud eſt ꝙͣ factio bonitatis in nobis. Que quidē in preſenti vita ſit imperfecta: ſed in futuro erit perfecta. 1ᵉ. petri. 3. In

Explanatio ſancti Thome
hoc vocati eſtis vt benedictionē hereditate poſſideatis. ¶ Deinde cū dicit. Proferens autē ⁊c. agit de mala ter ra de qua primo ſupponit beneficiū quod dictū eſt. Se cundo ponit malū fructum dicens: Proferens autē ⁊c. Tertio oſtendit penā. ibi. Reproba eſt ⁊c. Fructus er go ſunt ſpine. id eſt minora peccata. ⁊ tribuli. id eſt ma iora que pungūt conſcientiā propriā. ⁊ quandoqꝫ etiam alienā: illa ſcꝫ que ſunt cōtra proximos Gen̄. 3. Spinas ⁊ tribulos germinabit tibi. In pena vero ponit tria. ſcꝫ diuinā reprobationē. iudiciariā cōdemnationē ibi. Ma ledicto proxima. Et finalē punitionē ibi. Cuius cōſuma tio ⁊c. Quantū ad primū dicit. Reproba eſt. Sicut em̄ predeſtinatio eſt principiū remuneratōis: ita reprobatio ſignū eſt condemnatiōis. Ꝙ ergo aliquis frequēter rige tur preceptis ſalutaribus ſignū eſt reprobatiōis ſi perſi ſtat in peccatis. Iere. 6º. Argentū reprobū vocate eos: quia dominꝰ proiecit eos ⁊c. Condemnatio eſt quia pro xima maledicto. Math. 25º. Ite maledicti in ignē eter num ⁊c. Punitio eſt cuius cōſumatio in combuſtione. Eſaie. 9º. Ueſtimentū mixtū ſanguine erit in combuſtio nem ⁊ cibus ignis. Lectio tertia. Onfidimus auteꝫ de vobis dilectiſ c ſimi meliora ⁊ viciniora ſaluti: tam I ⁊ ſi ita loquimur. Non em̄ iniuſtus eſt deus vt obliuiſcatur operis veſtri ⁊ di lectionis quam oſtendiſtis in nomine ipſi us: qui miniſtraſtis ſanctis et miniſtratis. Cupimus autem vnūquenqꝫ veſtrum ean dem oſtentare ſollicitudinem ad expletio nem ſpei vſqꝫ in finem vt non ſegnes efficia mini. verum imitatores eorū qui fide ⁊ pa tientia hereditabūt promiſſiones. Quia apoſtolus multa que dura videbant̉ de ſtatu iſto rū dixerat: modo ne ex illis deſperarēt oſtendit qua intē tione hoc dixerit. ſcꝫ vt ip̄os a periculis retraheret. Un de circa hoc duo facit. Primo em̄ oſtendit fiduciā quaꝫ de ip̄is habebat. Secūdo ſubdit rationē confidentie ibi Non em̄ iniuſtus deus ⁊c. Dicit ergo. Ita dixi ꝙ terra que ꝓfert ſpinas ⁊ tribulos ⁊c. Et ne credatis ꝙ ego ta les vos reputem cōfidimus de vobis dilectiſſimi et hoc ꝓpter fidem ⁊ charitatē meliora ⁊ viciniora ſaluti. Vbi cōmendat ſtatum ipſorū ex duobus. ſcꝫ ex eo quod iam erant: quia exquo dicit meliora ſupponit ꝙ erant in bo nō ſtatu. ⁊ ex eo qd̓ expectabant in futurū. Vnde dicit. Uiciniora ſaluti. Ro. 13. Nunc autē propior eſt noſtra ſalus ꝙͣ cum credidimus. Quāto eniꝫ quis ꝓficit in bo nis tanto magis appropinquat ſaluti. ¶ Sequit̉. Tam ⁊ ſi ita loqͥmur. id eſt quia ⁊ ſi ſic loqͥmur. hoc eſt vt red damꝰ vos cautos ⁊ hoc procedit ex charitate. p̄s. Corri piet me iuſtus in miſericordia ⁊ increpabit me. ¶ Dein de cū dicit. Non eſt em̄ iniuſtus deus ⁊c. oſtendit ratio nem cōfidentie que duplex eſt. Una ex bonis ip̄oꝝ pre teritis. Alia ex ꝓmiſſiōe dei ibi. Abrae nāqꝫ ⁊c̄. Quia vero apoſtolꝰ duo dixerat. Unū ſcꝫ ꝙ de ip̄is cōfidebat. Aliud ꝙ aſpere ipſis loquebat̉. ideo duo facit. Primo em̄ aſſignat rationē primi. Secūdo rationē ſecūdi. ibi. Cupimus autē ⁊c. Ratio autē quare ipſe de his cōfidat hec eſt. qꝛ recordat multoꝝ bonoꝝ que ipſi fecerūt. Un de dicit. Confidimus autē ⁊c. Et quare? quia nō eſt in iuſtus deus vt obliuiſcat̉ ⁊c. Cōtra Ezech. 18. Si auer terit ſe iuſtus a iuſticia ſua ⁊c. Et paulo poſt ibidē ſequitur. Omnes iuſticie eius nō recordabunt̉. Et ibi ſubdit̉ Quia via dn̄i equa eſt. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ ho mo qͥ cadit poſt gratiā dupliciter poteſt ſe habere. Uno modo ꝙ in malo perſeueret et tūc deus oēs iuſticias eiꝰ obliuiſcit. Alio modo ꝙ peniteat ⁊ tūc bonoꝝ preceden tiū recordat qꝛ reputant̉ ſibi ad meritū. Vnde dicit glo. ꝙ mortificata reuiuiſcūt. Sed tūc videt̉ dubiū quia con ſtat ꝙ iuſticia reſpicit meritū ſi ergo iuſticia dn̄i exigit ꝙ deus nō obliuiſcat̉ ſi peniteat ſicut dicit glo. Ergo cadit ſub merito ꝙ reſurgat a peccato. ⁊ ſic meret̉ primā gr̄aꝫ quod eſt impoſſibile. Reſpōdeo. Dicendū eſt ꝙ duplex eſt meritū. Unū qd̓ innitit̉ iuſticie ⁊ iſtud eſt meritū con digni. Aliud quod ſoli miſericordie innitit̉ quod dicit̉ meritū congrui. Et de iſto dicit ꝙ iuſtū eſt. id eſt cōgruū ꝙ homo qui multa bona fecit mereat̉ Iſta em̄ miſericor dia eſt adiuncta quoddāmodo iuſticie pluſꝙͣ in illo qui nunꝙͣ aliquid fecit. Et iſto modo nō obliuiſcit̉ deus ope ris noſtri ⁊ dilectiōis. Soli em̄ charitati debet vita eter na. Ioh. 14. Si quis diligit me ſermonē meū ſeruabit. Quicquid em̄ non eſt ex charitate nō eſt meritoriū. 1ᵉ. corinth. 13. Charitatē non habeā nihil mihi prodeſt. Et ideo hic nō dicit tantū operis veſtri ſed addit dilectiōis. quia etiā ſicut dicit gregorius non eſt amor dei ocioſus. Operat̉ em̄ magna ſi eſt: ſi operari rēnuit amor nō eſt. 1º Ioh. 3º. Non diligamus verbo neqꝫ lingua ſed opere ⁊ veritate. Ideo ſubdit. Quā oſtendiſtis in nomīe ip̄ius. Col̓. 3ꝰ. Omne quodcūqꝫ facitis in verbo aut in opere: oīa in nomine dn̄i noſtri ieſu xp̄i ⁊c. ¶ Quid autē oſten derint ⁊ in quo oſtēdit quia miniſtraſtis ſanctis. ſcꝫ ſub ueniendo neceſſitatibus ſanctoꝝ. Math. 20. Quicūqꝫ voluerit inter vos fieri maior ſit veſter miniſter. Ro. 12. Neceſſitatibus ſanctoꝝ cōmunicantes. Et quia in om̄i bus eſt neceſſaria ꝯtinuatio. ideo ſubdit. Et miniſtratis ⁊ ideo ſi peccaſtis ex diuina miſericordia adiūcta iuſtitie dabit veniā. ¶ Conſequēter cū dicit. Cupimus aūt ⁊cͣ. aſſignat rationē quare ita dure locutus fuerat. ſcꝫ ex de ſiderio ſalutis ip̄orum. Vnde circa hoc tria facit. Quia primo oſtendit ſuū deſideriū. Secūdo ſubdit imminens periculū ibi. Vt nō ſegnes efficiamini ⁊c. Tertio decla rat per exemplū ibi. Uerū imitatores ⁊c. Dicit ergo nō diximus iſta quaſi deſperātes de vobis: ſed magis quia cupimus vnūquenqꝫ. id eſt de vnoquoqꝫ veſtrū. Phil̓. 1ª. Teſtis eſt mihi deus quomō cupiā vos omnes in vi ſceribus ieſu xp̄i. Sed quid cupimus? Oſtendere eandē ſollicitudinē. id eſt vt ſitis ſolliciti on̄dere per exhibitio nē operis hanc ſollicitudinē ad bona quā ſemper habui ſtis. Unde patet ꝙ ad opera pietatis requirit ſollicitu do. Luce. 10. Martha martha ſollicita es ⁊c. Item ad propriā ſalutē. 2º. tymoth. 2. Sollicite cura teip̄m pro babilē exhibere deo. Et quare? Ad expletionē ſpei. ſcꝫ vt implendo quod cepiſtis cōſequamini quod ſperatis. Rom̄. 5. Spes nō confundit. Et hoc totū vſqꝫ in finem Qui enim perſeuerauerit vſqꝫ in finem hic ſaluus erit. ¶ Deinde cū dicit. Vt non ſegnes efficiamini ⁊c. oſten dit periculū quod eſt pigricia. ⁊ eſt ſegnities timor futu re bone operatōis propter timorē. ſcꝫ vel ne deficiat vel ne peniteat. Prouer. 22. Piger dicit leo eſt in via. Un de pigri ſemper allegāt impedimēta. ¶ Deinde cū dicit Uerū imitatores ⁊c. ponit exemplū. Quaſi dicat. Non ſitis pigri ſed magis imitamini accipiēdo exemplū in ꝓ phetis. Iac. 5. Acccipite exemplū patiētie ⁊c. Et ſequit̉ Prophetas. Et in alijs ſanctis. ſcꝫ apl̓is. 1ᵉ. corint. II. Imitatores mei eſtote ſic̄ ⁊ ego xp̄i. Sitis ergo imitato res eoꝝ qͥ fide ſine qͣ īpoſſibile eſt placere deo. Infra. II. Et patiētia ꝯtra aduerſa: hereditabūt ꝓmiſſiōes. Per fidē em̄ formatā ⁊ patientiā acquirit̉ hereditas ꝓmiſſa.

in epiſtolam ad Hebreos V
Infra. 11º. Sancti per fidem vicerūt regna ⁊c. Lectio quarta. Brae nanqꝫ promittens deus: quo niam neminē habuit per quem iu raret maiorem: iurauit per ſemet ipſum dicens: niſi benedicēs benedicam te multiplicans multiplicabo te. ⁊ ſic longani miter ferens adeptus eſt repromiſſionem. Homines enim per maiorē ſui iurant: ⁊ om nis cōtrouerſie eorum finis ad confirmatio nem eſt iuramentuꝫ. In quo abundantius volens deus oſtendere pollicitationes he redibus immobilitatē conſilij ſui interpo ſuit iuſiurandū vt per duas res immobiles quibus impoſſibile eſt mentiri deum fortiſ ſimū ſolatium habeamus qui confugimus ad tenendam propoſitā ſpem: quam ſicut anchorā habemus anime tutam ac firmam ⁊ incedentem vſqꝫ ad interiora velaminis: vbi precurſor pro nobis introiuit ieſus ẜm ordinem melchiſedech: pontifex factus in eternum. Gupra apoſtolus oſtendit cauſaꝫ quare de iſtis cōfide bat: ⁊ hoc ꝓpter bona que fecerūt: hic oſtendit idem ex ꝓmiſſiōe facta patribꝰ. Unde circa hoc facit duo. Pri mo em̄ premittit promiſſionē. Secūdo aſſignat rationē dictoꝝ ibi. Homīes em̄ per maiores ſui ⁊c̄. Circa primū tria facit. Primo em̄ oſtendit cui facta ſit ꝓmiſſio. Se cūdo oſtendit promiſſionis modū eſſe conuenientē. ibi. Quoniā neminē habuit ⁊c. Tertio promiſſiōis effectū ibi. Et ſic longanimiter ⁊c̄. Promiſſio facta eſt abrae. Gal̓. 3. Abrae dicte ſunt ꝓmiſſiones ⁊c. Et huius eſt ra tio. quia per fidē inheremus deo. ⁊ ideo per fidem cōſe quimur ꝓmiſſiones. Primū enim exemplū fidei fuit in abraam. ⁊ hoc quia primus receſſit a cōſortio infideliū. Gen̄. 12º. Egredere de terra tua ⁊c̄. Secūdo quia primꝰ aliquid credidit qd̓ erat ſupra naturā. Ro. 4. Qui cō tra ſpeꝫ in ſpe credidit ⁊c. Unde Gen̄. 15. Credidit abra am deo ⁊ reputatū eſt ei ad iuſticiā. Primus enim acce pit ſignaculū fidei. ſcꝫ circūciſionē. Ro. 4º. ¶ Modus ꝓmiſſionis eſt quantū ad duo. Primo quantū ad iura mentū interpoſitū. Secūdo quantū ad verba ꝓmiſſiōis. ibi. Niſi benedicens benedicā tibi. Dicit ergo deus vo lens oſtendere ꝓmiſſionē ſuam firmā ⁊ ſtabilē. quia nō habuit maiorē ſe per quē iuraret. p̄s. Excelſus ſuper om nes gentes dn̄s ⁊c. Iurauit per ſemetip̄m. Geneẜ. 22º. Per memetip̄m iuraui dicit dn̄s ⁊c. In quo habes exē plum ꝙ iuramentū de ſe non eſt illicitū. quia ſcriptura nihil deo attribuit quod de ſe ſit peccatū. Intendit eniꝫ ſcriptura nos ad deum ordinare ⁊ ducere. Epheẜ. 5º. Eſtote imitatores dei ſicut filij chariſſimi ⁊c. Damē in terdicit̉ frequētia iuramenti. Eccl̓. 23º. Iuratiōi non aſ ſueſcat os tuū ⁊c. Item iuramentū inuanū. Exod̓. 20. Non aſſumes nomen dei tui inuanū ⁊c̄. ¶ Conſequēter cū dicit. Niſi benedicēs ⁊c. oſtendit modū promiſſiōis. Quaſi dicat. Non credat̉ mihi niſi benedicā tibi: vt ſit modus iurādi quaſi per execrationē. Dicit autē benedi cens quod pertinet ad bonoꝝ collationeꝫ. Benedictio enim dn̄i diuites facit. ſicut dicit̉ Prouer. 10. Et multi
plicabo te. qd̓ etiam pertinet ad ꝓlis numeroſitatē. Et vtrūqꝫ fuit abrae ꝓmiſſū ſicut patet Gen̄. 14. ⁊ 25. Inge minat autē benedicēs vt deſignet bona tꝑalia ⁊ ſpūalia ⁊ continuitatē benedictiōis. Uel benedicens benedicā in multitudine ꝓlis ſancte que Gen̄. 22º. deſignat̉ per ſtellas celi. vbi dicit̉. Suſpice celum ⁊ numera ſtellas ſi potes ⁊c. Et multiplicās multiplicabo in numeroſitatę ꝓlis male ⁊ peruerſe que ibidē. ſcꝫ. 22º. capi. deſignat̉ per arenā maris. Ingeminat̉ etiaꝫ multitudo qd̓ eſt vel propter numeroſitatem prolis bone vel male. Uel pro pter cōtinuitatem multitudinis. Vel benedicā in bonis gratie ⁊ multiplicabo in bonis glorie. p̄s. Quā magna multitudo dulcedinis tue dn̄e ⁊c. ¶ Effectus ꝓmiſſiōis fuit quia longanimiter ferens ⁊c. Longanimitas eſt nō ſolū in faclendo magnuꝫ aliqd̓: ſed etiā in expectando in longū. Abraā autē promiſſionē habuit nec vnꝙͣ paſſuꝫ pedis terre poſſedit. vt dicit̉ Act. 7. Et vſqꝫ in ſenectu tem prolē non ſuſcepit ⁊ tamen a ſpe nō decidit. Iaco. 5 Accipite exemplū fratres mei mali exitus ⁊ longanimi tatis ⁊ laboris ⁊ patientie ꝓphetas ⁊c. Eſa. 51º. Atten dite ad abraā patrem veſtrū ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Ho mines em̄ per maiores ⁊c. ponit rationē predictoꝝ ⁊ cir ca hoc facit tria. Primo em̄ ponit humanā conſuetudi nē. Secūdo aſſignat rationē conſuetudinis ibi. In quo abaundātius ⁊c. Tertio ſubdit fructū rōnis ibi. Ut per duas res īmobiles ⁊c. Conſuetudo em̄ humana duplex ponit̉. Una quantū ad id per quod iurat. Alia quantuꝫ ad effectū iuramenti ibi. Et om̄is cōtrouerſie ⁊cͣ. Illud autē per quod iurat̉ eſt maius. ⁊ hoc rationabiliter. Ni hil em̄ aliud eſt iurare niſi dubiū cōfirmare. Sicut ergo in ſcientijs nihil ꝯfirmat̉ niſi per id qd̓ eſt magis notuꝫ. Ita quia nihil certius eſt apud homīes ꝙͣ deus ideo per ip̄m tanꝙͣ per maius ⁊ certius iurat. Sed contra. Quā doqꝫ em̄ iurat̉ per filiū qui minor eſt vt cū dicit̉ per xp̄m Aliquādo vero per creaturā ſicut ioſeph iurauit per ſa lutē pharaonis. Gen̄. 42º. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ duplex eſt modus iurādi per deū. Uno modo per ſimpli cem atteſtationē. vt cum abſolute dicit̉ per deuꝫ ita eſt. Quaſi dicat. Teſtis eſt mihi deus ꝙ ita eſt ſicut dico. Rom̄.1º. Teſtis eſt mihi deus cui ſeruio in ſpiritu meo ⁊c. Aliquādo vero per execrationē quod fit quando ali quid obligat̉ ad vindictā deo ſi nō ſit ita. puta caput vel anima vel aliquid huiuſmōi ſicut iurauit apoſtolus. 2ᵉ. corinth. 1º. Teſtem deū inuoco in animā meā Quaſi di cat. Obligo animā meaꝫ pro teſtimonio ꝓ quo ip̄m no men dei aſſumo. Et iſtud eſt grauiſſimū. Per creaturaꝫ aūt iurat̉ non inquantū eſt talis: ſed inquantū in ip̄a re lucet aliqd̓ indiciū diuine poteſtatis. Quia em̄ oīs po teſtas a deo eſt Ro. 13. inquantū aliqͥs exercet poteſtatē ſuper aliquā multitudinē ſi iurat̉ per ip̄m iurat̉ per deuꝫ cuius poteſtas in ip̄o relucet. Et ſic iurauit loſeph per ſa lutē pharaonis. Hoc eſt ergo ꝙ dicit ꝙ homīēs per ma iores ſui iurāt. ¶ Deinde cū dicit. Et omnis cōtrouerſie ⁊c. ponit effectū iuramenti qui. in hoc cōſiſtit ꝙ per iura mentū finit̉ omnis ꝯtrouerſia. Sicut em̄ in ſcientijs quā do reſoluit̉ vſqꝫ ad prima prīcipia indemōſtrabilia quie ſcit̉: ita diuina lege introductū eſt ꝙ cuꝫ peruenit̉ ad pri mā veritatē eſt ſtatus; quod ſit quādo ip̄a in teſtimoniū inuocat̉. Exod̓. 22º. Applicabit̉ ad deos ⁊ iurabit ⁊ ſic ſopit̉ oīs queſtio ⁊ ꝯtrouerſia. ¶ Deinde cuꝫ dicit. In qͦ abundantius ⁊c. ponit rationē quare deus voluit iura re. ſcꝫ ad oſtendendā firmitatē ꝓmiſſionis ſue. Unde di cit. In quo.i. eoip̄o deus interpoſuit iuramentū volens abundantiꝰ ⁊c. Abundans em̄ fuit qd̓ ꝓmiſit: ſed abun dantiꝰ fuit qd̓ iurauit. Volens inꝙͣ on̄dere heredibꝰ po licitationē.i. rei pollicite. Ro. 9. Qui filij ſūt ꝓmiſſio

Explanatioſancti Thome
nis eſtimant̉ in ſemine. Oſtendere inꝙͣ immobilitatē. ¶ Sciendū eſt ꝙ in his que a deo procedūt duo ſunt cō ſideranda. ſcꝫ ipſe proceſſus rerū ⁊ conſiliū dei a quo ta lis proceſſus cauſat̉. Conſiliū dei eſt omnino immobile. Eſaie. 46. Conſiliū meū ſtabit ⁊ om̄is volūtas me̓a fiet Sed diſpoſitio eſt bene mutabilis. Nam dn̄s aliquādo pronūciat aliquid ſcd̓m ꝙ exigit ordo ⁊ ꝓceſſus rerū ſi cut patet Eſa. 38. Diſpone domui tue: quia morieris tu ⁊ nō viues. Habebat enim curſus infirmitatis ꝙ ex illa moreret̉. Et ſimiliter Ione. 3. Adhuc quadraginta dies ⁊ niniue ſubuertet. quia ip̄a meruerat ſubmerſionē ſui ip̄ius. Iere. 18ꝰ. Repente loquar aduerſus gentē ⁊ ad uerſus regnū. vt eradicē. ⁊ deſtruā. ⁊ diſperdā illud. Si penitentiā egerit gens illa a malo ſuo quod locutus ſuꝫ aduerſus eā agam ⁊ ego penitentiā ſuper malo qd̓ cogi taui vt facerē ei ⁊c. Et tūc prophetia eſt comminatiōis. Quādoqꝫ vero ꝓnunciat̉ aliquid ſcd̓m ꝙ reſpicit conſi liū dei eternū. ⁊ ſuper hoc deus nunꝙͣ penitet nec illud retrahit. 1. Regū. 15. Triūphator in iſrael nō parcet et penitudine nō flectet̉. Tamen ſciendū eſt ꝙ quādocūqꝫ dn̄s ꝓmittit aliquid ſub iuramēto eſt ꝓphetia predeſti natiōis que eſt oſtenſiua diuini cōſilij. Et iſta promiſſio penitus īmutabilis eſt. ¶ Deinde cū dicit. Vt per duas res ⁊c. oſtēdit fructū ꝓmiſſionis. ⁊ primo oſtendit quis ſit ille fructus. Secūdo quis cōſequat hunc fructū ibi. Quā ſicut anchorā ⁊c. Fructus autē eſt vt ſpes noſtra ſit certa. Vnde dicit. Vt habeamus fortiſſimū. id eſt fir miſſimū ſolatiū ſpei per duas res immobiles quibus im poſſibile eſt deū mentiri. ſcꝫ per deū qui ꝓmittit qui nō mentit. Numeri. 23. Non eſt deus vt filius hominis vt mentiat̉ ⁊c. Et per iuramentū in quo eſt maior cōfirma tio veritatis. Sciendū eſt autē ꝙ ſicut delectatio ſenſibi lis eſt experientia ſenſibilis ⁊ memoria de preterito. ita ſpes de futuro.1. mach. 2. Om̄es qui ſperant in ip̄o nō infirmant Eſa. 40. Qui ſperant in domīo mutabūt for titudinē: aſſument pennas vt aquile currēt ⁊ non labo rabūt ⁊c. Habeamus inꝙͣ nos qui ꝯfugimus a malis ſcꝫ mūdi ab impugnatiōe hoſtis ad tenendā propoſitaꝫ no bis ſpem. p̄s. Dn̄e refugiū factus es nobis. Prouer. 18 Turris fortiſſima nomen dn̄i. Ad ip̄am currit iuſtus et exaltabit̉. ¶ Deinde cū dicit. Quā ſic̄ anchorā ⁊c. oſtē dit ꝙ fideles promiſſionē iſtam conſequant̉. ⁊ vtit̉ qua dam ſimilitudīe. Comparat em̄ ſpem ip̄i anchore que ſi cut in mari nauē immobilitat. ita ſpes animā firmat in deo in hoc mūdo qui eſt quaſi quoddam mare. p̄s. Hoc mare magnū ⁊ ſpacioſuꝫ manibus. Iſta tamē anchora debet eſſe ſecura vt ſcꝫ nō deficiat. Unde fit de ferro. 2º. tymoth.1. Scio cui credidi ⁊ certus ſum ⁊c. Item debet eſſe firma vt ſcꝫ nō cito a naui remoueat̉. ita homo debet alligari iſti ſpei ſicut anchora naui alligat̉. Eſt autē dif ferentia inter anchorā ⁊ ſpem quia anchora in ymo figit̉ ſed ſpes in ſūmo. ſcꝫ in deo. Nihil enim in preſenti vita eſt firmū vbi anīa poſſet firmari ⁊ quieſcere. Unde Gen̄ 8. dicit̉ ꝙ columba nō inuenit vbi requieſceret pes eius Et ideo dicit ꝙ debet incedere vſqꝫ ad interiora velami nis. Apoſtolꝰ em̄ per ſancta que erāt in tabernaculo in telligit ſtatū preſentē eccleſie: ſed per ſanctaſanctoꝝ que per velū diſtinguebant̉ a ſanctis intelligit ſtatuꝫ future glorie. In illo ergo vult ꝙ figat̉ anchora ſpei noſtre qui eſt modo velatus ab oculis noſtris. Eſaie. 64. Oculus non vidit deus abſqꝫ te que preparaſti expectātibus te. p̄s. Quā magna multitudo dulcedinis tue dn̄e quā ab ſcondiſti timētibus te. Hāc ibi fixit precurſor noſter qui ibi ingreſſus eſt. Vnde Ioh. 14. Uado parare vobis lo cum. Mich. 2. Aſcendit pandēs iter ante eos. Et ideo dicit ꝙ ip̄e tanꝙͣ precurſor ꝓ nobis ingreſſus eſt in inte
riora velaminis: ⁊ ibi fixit ſpem noſtrā ſicut dicit̉ in col lecta in vigilia ⁊ in die aſcenſiōis. Tamen quia intra ve lum nō licebat intrare niſi ſummo ſacerdoti. Leuit. 16. ideo dicit ꝙ ieſus qui pro nobis ingreſſus eſt: factus eſt pontifex ineternū ẜm ordinē melchiſedech. Ecce ꝙͣ ele ganter redit apoſtolus ad propoſitū ſuū. Ipſe em̄ cepe rat loqui de ſacerdotio: ⁊ tamen fuerat multū digreſſus ſed nūc ad iſtud redit ſicut patet. Capitulum ſeptimū. Ic enim melchiſedech rex ſalem hͨ ſacerdoſ dei ſummi qui obuiauit abrae regreſſo a cede regū: ⁊ be nedixit ei: cui ⁊ decimas omniuꝫ diuiſit abraaꝫ: primū quidem qui interpre tatur rex iuſticie. deinde autem ⁊ rex ſalem quod eſt rex pacis ſine patre. ſine matre. ſi ne genealogia. neqꝫ initium dierum. neqꝫ fi nem vite habens. aſſimilatus autē filio dei manet ſacerdos imperpetuū. Supra apl̓us. 5. capº. probauit xp̄m eſſe ſacerdotē. In 6. autē capi. interpoſuit quedā ad preparandos animos auditoꝝ: hic redit ad ſuū propoſitū. Intendit em̄ proba re excellentiā ſacerdotij xp̄i ad ſacerdotiū leuiticū Et cir ca hoc facit duo. Prīo.n. oſtendit excellentiā ſacerdotij xp̄i ad ſacerdotiū veteris teſtamēti. Secūdo oſtendit ꝙ fideles debent ſacerdoti xp̄o reuerēter ſubdi. Et hoc in medio decimi capituli ibi. Habētes itaqꝫ fratres fiduciā ⁊c. Circa primū duo facit. Primo em̄ oſtendit preroga tiuā ſacerdotij xp̄i ſuper leuiticos ex parte perſone ipſiꝰ ſacerdotis. Secūdo ex parte miniſterij. 8. cap. ibi. Capi tulū autē ſuper ea ⁊c. Circa primū duo facit. Quia prīo oſtendit exiſtentiā ſacerdotij xp̄i ex promiſſione diuina. Secūdo oſtendit neceſſitate ſacerdotij eius ibi. Talis em̄ decebat ⁊c. Promiſſionē vero oſtendit per illud. p̄s Iurauit dn̄s ⁊ non penitebit eū ⁊c̄. Unde tria oſtendit ad propoſitū ſuū probandū. Primo illud quod dicit̉ ẜm ordinē melchiſedech. Secūdo illud quod dicit̉ iurauit. ibi. Et quantū ē nō ſine iureiurādo ⁊c. Tertio illud qd̓ dicit̉. Tu es ſacerdos ibi. Et alij quidē plures ⁊c̄. Cir ca primū duo facit. Quia primo oſtendit ſimilitudineꝫ ad melchiſedech. Secūdo ex hac ſimilitudīe p̄fert ſacer dotiū xp̄i leuitico ibi. Intuemī aūt ⁊c. Circa primū duo facit. quia primo deſcribit conditōes melchiſedech. Se cundo oſtēdit quomō conueniūt xp̄o ibi. Primū quidē ⁊c. Deſcribit autē melchiſedech. primo ex noīe cū dicit Hic autē melchiſedęch. Sic em̄ nominat eū ſcriptura. Gen̄. 14. Ubi habet̉ hiſtoria quā apoſtolus hic ſuppo nit. Et ſcd̓m glo. hebrei dicūt ip̄m fuiſſe Sem primoge nitū noe. ⁊ tūc quādo abraā habuit victoriā erat annorū ccclxxxx. al̓s. cccix. ⁊ occurrit abrae nepoti ſuo. Secūdo deſcribit eū a dignitate. Erat em̄ rex ⁊ ſacerdos. Quan tū ad primū dicit. Rex ſalē ⁊cͣ. Et ſcd̓m aliquos ſalem dicit̉ hieruſalē. Sed cōtra eſt hieronymus in quadā epi ſtola qꝛ vt ip̄e dicit nō poterat eſſe ꝙ ei occurreret a hie ruſalē quod probat ex ſitu. Alij autem dicūt ꝙ ſalem di cit̉ ille locus de quo dicit̉ Ioh. 3ꝰ. ꝙ iuxta illū iohānes baptizabat ⁊ menia illius loci erant adhuc tempore hie ronymi. Quantū ad ſecundū dicit. Sacerdos dei ſum mi. Antiquitus enim ille qui inter filios erat antiquior erat ſacerdos. Sed verū eſt ꝙ tempore abrae multuꝫ in ualuerat cultus ydolorū. Et ideo ne credat̉ ꝙ eſſet ſacer dos ydoloꝝ addit̉ dei ſummi ſcꝫ per eſſentiā nō per par ticipationē vel nuncupationē. Deus em̄ eſt creator om

in epiſtōiam ad Debreos. Ii
y
niū eoꝝ qui dicunt̉ dij: ſiue per participationē: ſiue per errorē. p̄s. Rex magnus ſuper om̄es deos. Eſaie. 61º. Vos ſacerdotes dn̄i vocabimini ⁊c. Tertio deſcribit eū ab officio. Sacerdos em̄ medius eſt inter deū ⁊ populū. Debet ergo aliquid populo cōferre. ſcꝫ ſpiritualia ⁊ ali quid ab ip̄o accipere ſcꝫ temporalia. 1. coꝝ. 9º. Si nos vobis ſpiritualia ſeminauimꝰ non magnū eſt ſi carnalia veſtra metamus. Primo ergo debet exhibere ꝯfortatio nē per bona monita. Vnde dicit̉ Gen̄. 14º. ꝙ quattuor reges vicerūt quinqꝫ reges ⁊ captiuū duxerunt loth ne potē abrae. Iſti quattuor reges ſunt quattuor vitia prin cipalia oppoſita quattuor cardinalibꝰ virtutibus que ca ptiuū detinent affectū nepotē ratiōis victis quinqꝫ ſenſi bus corꝑis Qui em̄ ſuperat ⁊ liberat affectū debet ꝯfor tari a ſacerdote. Eſa. 21º. Occurrētes ſitiēti ferte aquā. Et Eſa. 35. Confortate manus diſſolutas ⁊c. Scd̓o per ſacramentoꝝ adminiſtrationē benedicēdo. Unde bene dixit ei. p̄s. Genediximus vobis in nomīe dn̄i. Hoc au tem ſit impendēdo ſacramenta per que confortat̉ homo in gratia. Numeri. 6. Inuocabūt nomen meū ſuper fili os iſrael ⁊ ego benedicā eis. Nam deus benedicit aucto ritate ſed ſacerdos miniſterio. Et decimas ſcꝫ ad ſuſten tationē diuiſit. ſcꝫ abraā. id eſt recte diſtribuit. Sed con tra. quia vt patet Numeri. 18. Ex lege eſt datio decima rū. Non ergo ſunt ante legē. Reſpōdeo. Dicendū eſt ꝙ cerimonialia veteris teſtamēti ſunt quedā determinatio nes preceptoꝝ iuris naturalis ⁊ preceptoꝝ moraliū. Et ideo quantū ad hoc ꝙ habebant de iure naturali ſerua bant̉ ante legē tantū pro voto obſeruantiū ⁊ ſine aliquo p̄cepto. Ꝙ em̄ aliquid offerat̉ deo in recognitionē crea tionis ⁊ dominij hoc eſt naturale: ſed ꝙ offerat vitulus vel edus hoc eſt cerimoniale. Similiter de iure natura li eſt ꝙ miniſtri ſeruiētes deo ſuſtentent̉ a populo. ſicut patet Gen̄. 47. ꝙ hoc ſeruabat̉ etiā apud gentiles. Un de ſacerdotes: quia paſcebant̉ de horreis publicis non ſunt cōpulſi vendere poſſeſſiones ſuas. ⁊ ideo fuerūt an te legem. Sed determinatio huiꝰ partis eſt per legem. Leuiti. 27. Omnes decime dn̄i ſunt. ⁊ in huius ſignū iacob ante legē in loco in quo poſtea fuit edificatū tem plum vouit ſe daturū decimas. ⁊ hoc ſpecialiter. quia ad hoc dei cultus proprie exhibet̉ vt ſignificet ꝙ homo qͥc quid habet a deo accepit ⁊ totā perfectionē ſuam ab ip̄o expectat. Numerus em̄ denarius eſt perfectus: quia cō ſurgit ex partibꝰ ſuis aliquotis: quia vnū duo tria quat tuor faciūt decem. Vſqꝫ etiaꝫ ad ip̄m aſcendit numerus ⁊ om̄es alij nō ſunt niſi quedā repetitio ⁊ additio ſuper denariū. Omnes ergo ſunt imperfecti vſqꝫ dum perue nit̉ ad ip̄m. Et ſimiliter a deo eſt om̄is perfectio. At er go ſignificaret ꝙ a deo eſt complementū om̄is perfectio nis. ideo dedit decimas. ¶ Deinde cū dicit. Primū qui dem ⁊c. oſtēdit ſimilitudine xp̄i ⁊ melchiſedech. ⁊ circa hoc facit duo. Primo em̄ inducit ſimilitudinē quantuꝫ ad conditionē perſone. Secūdo quantū ad ſacerdotiū. ibi. Aſſimilatus autē filio dei ⁊c. Prima in duas. quia primo ponit ſimilitudinē quantū ad ea que in ſcriptura cōmemorant̉. Secūdo quantū ad ea que in ip̄a tacentur ibi. Sine patre ⁊c. In ſcriptura autē duo dicunt̉ de ipſo Primū quidē nomen. ſcꝫ melchiſedech qd̓ interpretat̉ rex iuſticie ⁊ ſigni ficat xp̄m qui fuit rex. Iere. 23. Et re gnabit rex ⁊ ſapiēs erit ⁊ faciet iudiciū ⁊ iuſticiā in terra Nec ſolū dicit̉ iuſtus ſed etiā rex iuſticie: quia factus eſt nobis ſapiētia ⁊ iuſticia. 1ͤ. coꝝ. 1º. Aliud quod dicit̉ de ipſo eſt ꝯditio. Vnde dicit̉ rex ſalem. id eſt pacis hoc au tem cōuenit xp̄o. Ipſe em̄ eſt pax noſtra. Ephe. 2. Et in hoc docet apl̓us vti interpretatiōe nominū in predicatio nibus. p̄s. Oriet̉ in diebus eius iuſticia ⁊ abūdantia pacis. Et bene cōiungit iuſticiam ⁊ pacem: quia nullus fa cit pacem qui non ſeruat iuſticiam. Eſaie. 32. Erit opus iuſticie pax. In mundo iſto gubernamur in iuſticia: ſed in futuro in pace. Eſaie. 32º. Sedebit populus meus in pulchritudine pacis. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Sine patre ⁊c. ponit ſimilitudinē quantū ad ea que tacent̉ de ipſo: qꝛ in ſcriptura nō ſit mentio de patre vel matre eius nec de genealogia ip̄ius. Vnde ex hoc aliqui antiqui aſſum pſerūt materiā erroris vt quia ſolus deus eſt ſine princi pio et ſine fine dicerēt iſtū melchiſedech fuiſſe filiū dei. Iſtud autē damnatū eſt ſicut hereticū. ¶ Unde ſciendū eſt ꝙ in veteri teſtamēto quādocūqꝫ ſit mentio de aliqua ſolenni perſona narrant̉ pater ⁊ mater ⁊ tempꝰ natiuita tis ⁊ mortis. ſicut de yſaac ⁊ multis alijs: hic autē ſubi to introducit̉ melchiſedech. nulla penitus facta mentio ne de generatiōe ſua ⁊ pertinētibus ad ip̄aꝫ. Et hoc vti qꝫ ratiōabiliter. Inquantū enim dicit̉ ſine patre ſignifi cat̉ natiuitas xp̄i de virgine que fuit ſine patre. Mat. 1. Quod em̄ in ea natū eſt de ſpiritu ſancto eſt. Illud aūt quod eſt propriū dei nō debet attribui creature. Solius vero dei patris eſt eſſe patrē xp̄i. Ergo in natiuitate illiꝰ qui ip̄m prefigurabat nō debuit fieri mētio de patre car nali. Item quantū ad naturā eternā dicit. Sine matre. ⁊ hoc ne intelligas iſtā generationē eſſe materialē ſicut mater dat materiā genito: ſed eſt ſpiritualis ſicut ſplen dor a ſole. Supra. 1. Qui cū ſit ſplendor glorie ⁊c. Item quādo ſit generatio a patre ⁊ matre non totū eſt a patre: ſed materia admīſtrat̉ a matre. Ad excludendū ergo im perfectionē a xp̄o ⁊ ad deſignandū ꝙ totuꝫ quod habet eſt a patre nō ſit aliqua mentio de matre. Unde verſus. Eſt ſine matre deus. eſt ſine patre caro. p̄s. Ex vtero an te luciferū genui te. ſcꝫ ego ſolus. ¶ Sine genealogia. Ex duplici rōe non ponit̉ genealogia eius in ſcriptura. Una ad deſignandū ꝙ generatio xp̄i eſt ineffabilis Eſa. 53. Generationē eius quis enarrabit? Alia ad deſignan dū ꝙ xp̄us qui introducit̉ vt ſacerdos nō pertinet ad ge nus leuiticū nec ad genealogiā veteris legis. Et hec eſt intentio apoſtoli. Unde ſubdit. Neqꝫ initiū dieꝝ habēs neqꝫ finem vite. Hoc autē dicit nō quia xp̄us non ſit na tus in temꝑe neqꝫ mortuus ſed ꝓpter eternā eius gene rationē in qua natus eſt ſine initio cuiuſcūqꝫ temporis. Unde. Io. 1. In principio erat verbū. id eſt temꝑe quo cūqꝫ dato ante erat verbū vt exponit baſilius. Eſt em̄ an te om̄es dies quia per ip̄m factus eſt mūdus cum quo in ceperūt dies. Item nec finē vite: verū eſt quantū ad eter nitatē. Quantū etiā ad humanitatē non habet finē vite quia xp̄us reſurgens ex mortuis iam nō morit̉. Rom̄. 6. ⁊ infra. 13. Xp̄s ieſus heri ⁊ hodie ip̄e ⁊ in ſecula. ¶ De inde cum dicit. Aſſimilatus autē filio dei ⁊c. oſtendit ſi militudinē quantū ad ſacerdotiū. ¶ Sciendū eſt tamen ꝙ ſolet dici ꝙ poſteriora ſimilant̉ prioribus ⁊ nō ecōuer ſo. Et ideo ne credat̉ ꝙ ſacerdotiū xp̄i ſit poſterius ſacer potio melchiſedech. hoc remouet apoſtolus: qꝛ ⁊ ſi xp̄s inquantū homo natus ſit poſt eū ⁊ ex tempore. tamen in quantū deus ⁊ filius dei: eſt ab eterno. Et ideo melchiſe dech ſcd̓m om̄ia iſta aſſimilatus eſt illi qui eſt filius dei ⁊ hoc inquantū manet ſacerdos imperpetuū. quod po teſt dupliciter exponi. Uno modo. quia nō ſit mentio de fine ſacerdotij eius: nec ſucceſſore ip̄ius. Oſee. 12º. In manibus prophetarū aſſimilatus ſuꝫ. Item eſt ſacerdos imperpetuū: quia figuratū eius ſcꝫ ſacerdotiū xp̄i imper petuū eſt. Vnde ⁊ in ſcriptura pluries repetit̉ ritu perpe tuo. Exod̓. 27. Cultus perpetuus erit. Leuitici. 24º. Cultū rituqꝫ perpetuo quia illud qd̓ figurabat̉ per iſtud perpetuū erat. Per hoc em̄ apoſtolus cōtinuat ſequen tia ad precedentia.

Explanatioſancti Thome
Lectio ſecunda. Atuemini autem quantus ſit hic: cui ⁊ decimas dedit de precipuis a braam patriarche. Et quidem de fi lijs leui ſacerdotiū accipientes mandatum habent decimas ſumere a populo ſcd̓m le gem. id eſt a fratribus ſuis quanqͣꝫ ⁊ ipſi ex ierint de lumbis abrae. Cuius autem gene ratio nō annumeratur in eis: decimas ſum pſit ab abraā: ⁊ hunc qui habebat repromiſ ſiones benedixit. Sine vlla autem contra dictione quod minus eſt a meliore benedi citur. Et hic quidem decimas moriētes ho mines accipiunt. ibi autem cōteſtatur quia viuit. Et vt ita dictum ſit: per abraam ⁊ le ui qui decimas accepit: decimatus eſt. Ad huc enim in lumbis patris erat: quando ob uiauit ei melchiſedech. Supra oſtendit apoſtolus quomodo melchiſedech aſſi milatus eſt filio dei: hic oſtendit preeminentiā ſacerdo tij melchiſedech ad ſacerdotiū leuiticū. Et circa hoc fa cit duo. Primo em̄ excitat attentionē. Secūdo oſtendit propoſitū. ibi. Et quidē de filijs leui ⁊c. Excitat autem ip̄os quia grandia ⁊ maxima dicturus erat. Prouer. 8. Audite me: quia de rebꝰ magnis locutura ſum. Et ideo dicit. Intuemini. id eſt diligenter cōſiderate quātus. id eſt ꝙͣ magne dignitatis ſit ille cui abraā patriarcha de cimas ſoluit. ⁊ hoc de precipuis. Malach. 1º. Maledi ctus doloſus qui habet in grege ſuo maſculū et votū fa ciens immolat dn̄o debile. Dicit̉ autē abraam patriar cha. id eſt princeps patrū: nō quia non habuerit patrem ſed qꝛ ſibi facta eſt ꝓmiſſio de paternitate gentiū. Gen̄. 17. Eris pater multarū gentiū ⁊c. Eccl̓. 44ꝰ. Abraam magnꝰ pater multitudinis gentiū ⁊c. Rom̄. 4º. Patrē multarū gentiū poſui te ante deū cui credidiſti ⁊c. ¶ De inde cū dicit. Et quidem de filijs ⁊c. oſtendit preeminē tiā ſacerdotij melchiſedech ad leuiticū. Et circa hoc fa cit duo. Primo em̄ oſtendit propoſitū. Secūdo ex hoc cōcludit intentū. ſcꝫ ꝙ ſacerdotiū xp̄i prefert̉ ſacerdotio leuitico ibi. Si ergo cōſumatio ⁊c. Iterū prima in duas quia primo oſtendit ꝓpoſitū. Secūdo remouet quandā reſponſionē ibi. Et vt ita dictū ſit ⁊c. Prima iterū in du as. Primo oſtendit preeminentiā quantū ad id in quo ip̄e vſus eſt ſacerdotio ſuo. Secūdo quantū ad conditio nē ſacerdotij ibi. Et hi quidē decimas ⁊c. Ad ſacerdo tē vero duo pertinēt vt dictū eſt ſupra. ſcꝫ acciꝑe ⁊ bene dicere. Duo ergo facit. Quia primo oſtendit excellenti am quantū ad acceptionē decimarū. Secūdo quantū ad benedictionē ibi. Et hūc qui habebat ⁊c. Circa primuꝫ adhuc duo facit. quia primo oſtendit quibus cōpetit ac cipere decimas. Secūdo quomō hoc excellentius facie bat melchiſedech ibi. Cuius autē generatio ⁊c. Dicit er go. Et quidē accipientes ſacerdotiū de filijs leui ⁊c. In hoc oſtēdit quibus cōpetit accipere decimas quia ſacer dotibꝰ. Sciendū eſt autē ꝙ illi de tribu leui erāt deputa ti diuino cultui. Inter ip̄os autē ſoli illi de ſtirpe aaron erant ſacerdotes. Exod̓. 28º. Applica aaron ⁊c. Et iſti quia per aaron erāt de tribu leui ſumebāt decimas. Sꝫ contra. Ergo ſcd̓m hoc ſoli ſacerdotes accipiebant deci mas. qd̓ eſt contra illud Numeri. 18º. Filijs leui dedi om̄es decimas iſraelis. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ leuite nō accipiebāt eas niſi quia miniſtrabāt ſacerdotibꝰ Et ita nō ꝓpter ſe ſed ꝓpter ſacerdotes dabant̉ eis. Itē leuite accipiebāt decimas decimatas. ſicut Nume. 18. ⁊ ita ſoli ſacerdotes accipiebāt ⁊ non ſoluebāt. Secūdo oſtendit quo iure accipiebāt quia ex mandato legis. Un de dicit. Mandatū habent decimas ſumere. ¶ Contra. Si hoc eſt mandatū legis cū ſeruare mandata legis mō do ſit peccatū. videt̉ illicitū modo dare vel accipere deci mas. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ in lege fuerunt quedā pure cerimonialia ſicut circūciſio īmolare agnū ⁊ hmōi. Et iſta quia erāt figuratiua tantū: non licet modo ſerua re. Erant em̄ figura futuri. Unde qui modo ſeruaret ſi gnificaret xp̄m adhuc futurū. Quedam vero erāt pure moralia ⁊ iſta modo ſeruāda ſunt. Et de talibus fuit da tio decimarū ſicut ſupra dictū eſt. Tamen decimatio et in lege data eſt ⁊ in nouo teſtamento Math. 10. Dignꝰ eſt operarius cibo ſuo. Luce. 10. Dignus eſt operarius mercede ſua. Sed determinatio talis portiōis eſt ab ec cleſia ſicut ⁊ in veteri teſtamento fuit ex lege. Alia vero fuerūt partim cerimonialia ⁊ partim moralia ſicut iudi cialia. ⁊ iſta quantū ad id ꝙ cerimonialia ſunt non licet ea ſeruare: ſed quantū ad morale debēt. tamē non eſt ne ceſſe in ꝓpria forma ſeruari. ¶ Alia obiectio: quia ſi eſ ſet mandatū ⁊ adhuc eſt. Ergo peccat qui nō accipit. et peccāt vbi nō accipiunt̉. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ ali qui dicūt ꝙ nulli licet abrenūciare iuri accipiendarū de cimarū: ſed bene licet dimittere vſum accipiēdi propter ſcandalū. ⁊ hoc exemplo apoſtoli qui ſumptus nō accipi ebat ab aliquibus. Et ſic dicūt mandatū eſſe ꝙ iuri non renūcient. Melius tamē dici poteſt ꝙ nō eſt intelligen dū ꝙ eis preceptū ſit ſumere ſed pro ſe habēt introductū hoc mandatū ꝙ accipere poſſint ⁊ alij teneant̉ reddere. ¶ Tertio oſtendit a quibus accipiebant: quia a populo ſcꝫ a fratribus ſuis ſcd̓m legeꝫ. quanꝙͣ ip̄i leuite exierint de lumbis abrae. Quia em̄ aliquis poſſꝫ dicere ꝙ ſicut melchiſedech accepit decimas ab abraā: ita leuite a fili is eius. Ergo non prefert̉ illud ſacerdotiū iſti. ideo hoc excludit ⁊ dicit ꝙ ip̄imet leuite erant de ſemine abrae ⁊ ſic erāt inferiores eo cui decīas ſoluerūt ſcꝫ abraā. ¶ De inde cū dicit. Cuius autē generatio ⁊c̄. oſtendit quomō excellentius ꝯueniebat melchiſedech accipere decimas quia nec ip̄e erat de genere abraā. vnde generatio eius nō anumerat̉ cum eis ſcꝫ leuitis. Item ex mādato legis licebat eis ſumere decimas. ⁊ ſic eoꝝ ſacerdotiū erat ſub iectū obſeruātijs legis: ſed ille nō ex mandato cuiuſcūqꝫ legis: ſed per ſe ſumpſit decimas. Ideo ſacerdotiū eius erat figura ſacerdotij xp̄i. qd̓ non eſt ſubditū legi. Item ip̄i accipiebāt a populo infimo. ſcꝫ a fratribus. ille aūt a ſūmo. ſcꝫ ab abraā. ¶ Deinde cū dicit. Et hūc qui habe bat ⁊c. oſtēdit excellentiā eiꝰ ex parte benedictōis. ⁊ eſt ſua ratio talis Gen̄. 14. dicit̉ ꝙ melchiſedech benedixit abrae Et maior eſt qui benedicit illo cui benedicit. ergo ⁊cͣ. Et ideo dicit ꝙ melchiſedech ip̄e benedixit abraam qui habebat repromiſſionē. Contra. infra. 11. Non acce perūt repromiſſionē ⁊c̄. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ nō accepit abraā repromiſſionē. id eſt rem ꝓmiſſam qꝛ non fuit eam cōſecutus. habuit tamen ip̄aꝫ in fide ⁊ ſpe ⁊ ad ip̄m ſpecialiter facta eſt repromiſſio. ¶ Deinde cū dicit. Sine vlla autē contradictiōe ⁊c. ponit minorē ſue ratio nis. Sed hic ſunt tres obiectiōes. Prima eſt de hoc ꝙ dicit ꝙ minor a maiore benedicit. Et ex iſto loco paupe res lugudunēſes dicūt ꝙ quicūqꝫ iuſtus maior eſt pecca tore. ⁊ ſic iuſtus laycus nō benedicit̉ a malo ſacerdote: ſed ecōuerſo. Vnde volūt ꝙ omnis iuſtus eſt ſacerdos. ⁊ nullus peccator eſt ſacerdos. Reſpōdeo. Dicendū eſt ꝙ iſte error nimis pernicioſus eſt: qꝛ ſi bonitas miniſtri

in epiſtolam ad Sebreos VII
VII
requirat̉ ad collationē ſacramēti in quo eſt ip̄a ſalus. ſe quit ꝙ nullus ſit certus ſue ſalutis: nec ſciret ſe recte ba ptizatū: quia non poteſt ſcire ſi ſacerdos ſit iuſtus. Nul lus etiā poterit eſſe miniſter: quia nemo ſcit vtrū odio vl̓ amore dignus ſit Eccl̓. 9. Et ideo dicendū eſt ꝙ aliquis poteſt aliquid facere dupliciter. Aut auctoritate ꝓpria. aut auctoritate alterius. Quādo aūt auc̓toritate ꝓpria tunc requirit̉ ꝙ ſit iuſtus. Sacerdos autē tantū eſt mini ſter. Unde nō agit niſi in virtute xp̄i.i. coꝝ. 4. Sic nos exiſtimet homo vt miniſtros xp̄i ⁊ diſpēſatores miniſte rioꝝ dei. Et ideo nō nocet ſiue bonus ſiue malus fuerit. quia xp̄us eſt qui in ip̄o benedicit. ⁊ ſine vlla contradi ctiōe qui benedicit maior eſt. Secūda obiectio eſt. quia cum xp̄s ſit maior omni ſacerdote quomō poteſt corpus xp̄i a ſacerdote cōſecrari? Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ ſa cerdos benedicit materiā non autē corpus xp̄i. Item nō agit auctoritate ꝓpria: ſed auctoritate xp̄i qui inquantū deus maior eſt corpore ſuo. Item tertia obiectio eſt quia non videt̉ verū ꝙ maior benedicat ſemper minorē: quia papa conſecrat̉ ab epiſcopo. ⁊ archiepūs a ſuffraganeo qui tamē ſunt minores. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ nec epiſcopus cōſecrat papā. nec ſuffraganei archiepiſcopū ſed hūc hominem vt ſit papa vel archiepus. Item facit hoc vt miniſter dei qui maior eſt ꝙͣ papa. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Et hoc quidē ⁊c. oſtendit preeminentiā ſacerdotij ex parte ſacerdotis ex cōditione ip̄ius: ⁊ facit talē ratio nē. Illud eſt excellentius qd̓ nō corrumpit̉: ſed in ſacra mento leuitico homīes morientes. id eſt per mortē ſuc cedentes accipiunt decimas. ſed ibi. id eſt in ſacerdotio melchiſedech ꝯteſtat̉ ſcriptura quia viuit. id eſt nō facit mentionē de morte eius. nō quia nō mortuus ſit: ſed qꝛ ſignificat ſacerdotiū quod manet in eternū. Xp̄us em̄ re ſurgens ex mortuis iam nō morit̉. Rom̄. 6. ⁊ Apoc. 1ꝰ. Fui mortuus ⁊ ecce ſum viuus ⁊c̄. ¶ Conſequēter cū di cit. Et vt ita dictum ſit ⁊c. reſpondet cuidam obiectiōi. Poſſet enim dici verū eſt ꝙ melchiſedech maior eſt ꝙͣ abraā qui ei dedit decimas: ſed leui eſt maior ꝙͣ melchi ſedech. Et ideo dicit apoſtolꝰ ꝙ hoc non valet. quia vt ita dictū ſit per abraā. id eſt mediante abraā ⁊ leui deci matus eſt ab eo ſupple qui decimas accepit. id eſt a mel chiſedech. Et ſic adhuc eſt ip̄e maior ꝙͣ leui. ¶ Sed cō tra ſi alicuiꝰ epiſcopi pater dat decimas non tamen pro pter hoc oportet ꝙ epiſcopꝰ ſit minor illo qui decimas recipit. Ergo nec ſimiliter in ꝓpoſito. Reſpondeo. Di cendū eſt ꝙ nō eſt ſimile: quia tota dignitas illius gene ris etiam ſacerdotū erat ex abraā. non autē ſic eſt de ipſo qꝛ tota dignitas eius ex xp̄o eſt non ex patre ſuo. ¶ De inde cū dicit. Adhuc em̄ in lumbis ⁊c. manifeſtat quod dixerat ⁊ dicit ꝙ leui adhuc erat in lumbis abraā quan do dedit decimas melchiſedech qͥ occurrit ſibi. ⁊ ſic abra am decimato: decimatus eſt etiā leui. ¶ Sed contra. qꝛ ſic etiā erat xp̄us in lumbis eius ſicut ⁊ leui. Math. 1º. Filij dauid: filij abraam. Et ideo ſi ꝓpter hoc maior eſt melchiſedech ꝙͣ leui: quia leui fuit decimatus non vide tur ratio quare xp̄us non fuerit decimatus. et ſic adhuc melchiſedech maior xp̄o erit. Et eadē difficultas eſt de peccato originali: quia vt dicit̉ Rom̄. 5º. In quo om̄es peccauerūt. id eſt in adam. Et ideo videt̉ ꝙ xp̄us qui eo dem modo fuit in ip̄o ſicut nos ip̄m peccatū originale cō traxerit. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ totū hoc intelligitur in his qui in abraā ſiue in adam fuerunt ſcd̓m rationē ſe minalē ⁊ corpulentā ſubſtantiā quomodo xp̄us non fuit ibi: ſed tantū ſcd̓m corpulentā ſubſtantiā: xp̄us eniꝫ fuit cōceptus quo ad corpus de materia puriſſima ⁊ ſanctiſſi ma beate virginis. vt habet declarari. tertio ſententia rum. tertia diſtinctiōe.
Lectio tertia. I ergo conſumatio per ſacerdotiū leuiticum erat. populus enim ſub ipſo legem accepit: quid adhuc ne ceſſarium fuit ſcd̓m ordinem melchiſedech alium ſurgere ſacerdotem ⁊ non ſcd̓m ordi nem aaron dici? Tranſlato enim ſacerdotio neceſſe eſt ⁊ vt legis tranſlatio fiat. In quo enim hec dicuntur de alia tribu eſt: de qua nullus altario preſto fuit. Manifeſtum eſt enim ꝙ ex iuda ortus ſit dn̄s noſter: in qua tribu nihil de ſacerdotibus moyſes locutꝰ eſt. Et amplius adhuc manifeſtum eſt ſi ſcd̓m ſimilitudinem melchiſedech exurgat alius ſacerdos qui non ſcd̓m legem mādati carnalis factꝰ eſt: ſed ſcd̓m virtutē vite in ſolubilis. Conteſtatur enim: quoniaꝫ tu es ſacerdos in eternū ſcd̓m ordinem melchiſe dech. Reprobatio quidem ſit precedentis mandati: propter infirmitatē eius ⁊ inutili tatem. Nihil enim ad perfectū adduxit lex Introductio vero melioris ſpei per quam proximamus ad deum. Supra probauit apl̓us preeminentiā ſacerdotij melchi ſedech ad leuiticū: hic ex eodem cōcludit excellentiā ſa cerdotij xp̄i reſpectu ſacerdotij leuitici. Sicut etiā ſupra dictū eſt a principio huius ſeptimi capituli apoſtolꝰ per tria in auctoritate pſalmiſte ꝓbat propoſitū ſuū. Et pri mo per illud ſcd̓m ordinē melchiſedech. Probauit er go preeminentiā melchiſedech ad leui. Et ideo ſcd̓m or dineꝫ ſacerdotij melchiſedech probat preeminentiā xp̄i ad ſacerdotiū leuiticū Unde facit hic magnā vim de iſto verbo ſcd̓m ordinē. Et facit duas ratiōes quarū vna cō cludit ꝙ ſacerdotiū xp̄i prefert̉ ſacerdotio leuitico. Se cūda ꝙ etiā euacuat illud ⁊ illam ponit ibi. Et amplius adhuc manifeſtū eſt ⁊c. In prima ratiōe que eſt cōditio nalis ponit duo antecedētia ⁊ per ꝯſequens duo ꝯſequē tia ibi. Quid adhuc ⁊c. ⁊ ratio ſua talis eſt. Si ſacerdo tiū leuiticū fuiſſet perfectū per cuius miniſteriū erat ad miniſtratio legis nō fuit neceſſariū ꝙ ſurgeret alius ſa cerdos ſcd̓m aliū ordinē per quē etiam alia lex miniſtra retur ſicut per leuiticū lex vetus. Sed ſurgit alius ſacer dos ſcd̓m aliū ordinē. ſcꝫ ſcd̓m ordinē melchiſedech. Er go illud imperfectū erat. Sicut ergo ſurgit ſacerdotiuꝫ ita neceſſe eſt ſurgere aliā legem. ¶ In iſta ratiōe mani feſtū eſt ꝙ ſunt duo antecedētia. Vnū pertinet ad ſacer dotiū. aliud ad legem. Dicit ergo quantū ad primū ante cedēs ꝙ ſi eſſet cōſumatio per ſacerdotiū leuiticū. Quā tum vero ad ſecundū dicitr ꝙ ſi per ſacerdotiū lex admi niſtraret̉. quod ꝓbat quia ſub ip̄o. id eſt per eius admini ſtrationē populus legē accepit nō ꝙ ſacerdotiū precēde ret legē: ſed magis ecōuerſo. Unde iſtud ſecundū ante cedēs ponit ibi cū dicit. Sub ipſo em̄ ⁊c. Malachiē. 2. Labia ſacerdotis cuſtodiūt ſcientiā ⁊ legem de ore eius requirēt. Facit autē mentionē ſpecialiter de ſacerdotio: vt trāſferat ſe ad legē que per officiū ſacerdotale admini ſtrabat̉. Non em̄ vt dicit glo. poteſt eſſe ſacerdos ſine te ſtamēto ⁊ lege ⁊ preceptis. Sacerdotiū vero nō cōſuma bat.i. perficiebat. Tota em̄ perfectio ſua erat per legem quā adminiſtrabat. Sed vt iam dicet̉ nullū ad perfectū
U

Explanatio ſancti Thome
adduxit lex. quia nec ad perfectionē iuſticie. Math. 5º. Niſi abūdauerit iuſticia veſtra pluſꝙͣ ſcribarū ⁊c̄. Item non dabat cōſumationē patrie: quia nō introducebat in vitā. Et in huius ſignū ipſe legiſlator nō potuit intrare terrā promiſſiōis. Deutro. vlti. Has aūt duas perfectio nes habemꝰ per xp̄m. Eſa. 10. Conſumatio abbreuiata inundabit iuſticiā. Rom̄. 6. Verbū conſumās ⁊ abbreui ans in equitate. Hec ſūt ergo antecedētia. ¶ Conſequē tia vero ponit cū dicit. Quid adhuc ⁊c. Et hoc quantū ad primū. Quaſi dicat. Si illud fuiſſet conſūmatū ⁊ per fectū quid adhuc fuit neceſſariū ſurgere aliū ⁊c. id eſt nō dixiſſet ſcd̓m ordinē melchiſedech: ſed ẜm ordinē aaron qd̓ quia non fecit ergo erat imperfectū. Hec eſt tota pri ma ratio. per quā patet ꝙ ſacerdotiū xp̄i prefert̉ leuitico Secūda ratio probat ꝙ etiā ip̄m euacuat: quia perfectū euacuat imperfectū. 1ᵉ. coꝝ. 13. Cum venerit quod perfe ctū eſt euacuabit̉ quod ex parte eſt. Ergo ſacerdotiū xp̄i euacuat ſacerdotiū leuiticū. Eſt ergo primū conſequēs ꝙ ſacerdotiū xp̄i euacuat ſacerdotiū leuiticū. Secundū cōſequens eſt ꝙ etiā euacuat̉ lex que per illud admīſtra bat̉. ⁊ iſtud ponit cū dicit ꝙ tranſlato ſacerdotio neceſſe eſt vt legis trāſlatio fiat. Erat em̄ lex ſub adminiſtratio ne ſacerdotij. gͦ mutato ſacerdotio neceſſe eſt ꝙ lex mu tetur. Et huiꝰ ratio eſt: quia mutato fine neceſſe ꝙ mu tentur ea que ſunt ad finem. ſicut qui mutat propoſitum eundi per aquam mutat propoſitum querendi nauem. Omnis autem lex ordinatur ad conuerſationeꝫ huma nam ſcd̓m aliquod regimen. Vnde ſcd̓m philoſophū in politicꝭ. mutata cōuerſatiōe neceſſe eſt mutari legē. Si cut autē lex humana ordinat̉ ad regimē humanū: ita ſpi ritualis ⁊ diuina ad regimen diuinū. Hoc autē regimen deſignat̉ ꝑ ſacerdotiū. Trāſlato gͦ ſacerdotio neceſſe eſt tranſferri legē. Signanter autē loquit̉ quia nō dicit ſa cerdote tranſlato. Lex enim non reſpicit perſonā ſacer dotis. Unde mortuo ſacerdote nō mutatur lex niſi forte ſit illa introducta per perſonam eius: ſed mutato ſacer dotio mutatur totus modꝰ ⁊ ordo regiminis. Et de iſta mutatiōe habetur Ierem̄. 3º. Feriam domui iſrael ⁊ do mui iuda fedus nouū non ſcd̓m pactū quod pepigi cū pa tribus veſtris ⁊c. Rom̄. 8. Lex ſpiritus vite in xp̄o ieſu liberauit me a lege peccati ⁊ mortis. Lex em̄ vetus dici tur lex peccati ⁊ mortis per occaſionē acceptā: quia ſcꝫ gratiam non cōferebat ex opere operato ſicut ſacramēta noue legis. Sed obijcit h̓ manicheꝰ. ſi lex vetus fuit da ta per diuinā prouidentiā cū illa ſit immutabilis: etiam ip̄a lex eſſet immutabilis ⁊ per cōſequens nō debuit mu tari. Cū ergo mutata ſit nō eſt data per diuinā prouiden tiā. Reſpondeo. Dicendū eſt ſcd̓m ꝙ dicit auguſtꝭ. con tra fauſtū. Sicut ſapiēs diſpenſator vna ⁊ eadē diſpoſi tiōe ⁊ prouidentia ſcd̓m diuerſitatē tempoꝝ ⁊ perſona rū dat alia ⁊ alia precepta. ſicut alia hyeme. alia eſtate. alia pueris. alia ſenibus. alia perfectis. alia imperfectis ⁊ tamē eſt eadem ꝓuidentia: ita diuina ꝓuidentia īmo bili permanēte mutata eſt lex ꝓpter mutationē tempo rū: quia ante aduentū debuerūt dari precepta que figura rent venturū: ſed poſt aduentum que ſignificēt veniſſe. Item data ſunt illis precepta ſicut pueris. in nouo vero ſicut perfectis. Unde lex dicit̉ pedagogus quod eſt pro prie pueroꝝ. Vnde ſi in lege dicit̉ aliquid quod ſonet in perpetuitatē: hoc eſt ratiōe figurati. Item glo. dicit hic ꝙ iſta tranſlatio ſacerdotij fuit figurata. 1. Regū. 2. quā do ſacerdotiū fuit tranſlatū ad ſamuelē qui nō fuit de tri bū leui. Contra: quia ſamuel nō fuit ſacerdos. īmo ma gis hoc fuit figuratū in tranſlatione ſacerdotij ab abya thar ad ſadoch qui etiā erat leuita. Et dicendū eſt ꝙ li cet ſamuel nō eſſet ſacerdos: tamen aliquid ſacerdotale
egit: quia ⁊ ſacrificiū obtulit ⁊ reges vnxit. ſcꝫ ſaul ⁊ da uid. Et quantū ad hoc tranſlatuꝫ eſt ad ip̄m ſacerdotiū. Et ſic dicit̉ in p̄s. Moyſes ⁊ aaron in ſacerdotibus eius ⁊ ſamuel inter eos qui inuocāt nomen eius. Item cōtra illud qd̓ dicit glo. ꝙ non erat de tribu leuitico. quia.1. N aral̓. 6. Helcana qui fuit pater eius ⁊ ip̄e numerat in ter filios leui. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ ſamuel quan tū ad aliquid fuit de tribu iuda ⁊ hoc quantū ad matrē. ſed quantū ad patrem de tribu leui. nō tamen de aaron ſed quantū ad locū fuit de monte effraim. Licet em̄ vn decim tribus habuerint certas ꝓuincias. non tamē tri bus leui: ſed inter ip̄as accepit poſſeſſionē et ſic habita bat in monte effraim. ¶ Deinde cū dicit. In quo em̄ ⁊c. manifeſtat qd̓ dixit. Et primo ꝙ ſacerdotiū ſit tranſlatū Secūdo hoc exponit ibi. Manifeſtū eſt em̄ ⁊c. Dicit er go dictū eſt ꝙ tranſlatū eſt ſacerdotiū: quia ille cui dixit ꝓpheta. Tu es ſacerdos: eſt de alia tribu. ſcꝫ iuda non de leui. ſicut patet Math. 1º. De qua tribu nullus pre ſto fuit altario. id eſt altaris miniſterio. ſcꝫ de iuda. Sꝫ contra. Rex ozias ingreſſus eſt templū vt poneret incē ſum. 2º. Paral̓. 26º. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ licite nullus preſto fuit altari. vel etiam nullus impune. Ipſe em̄ ozias grauiter fuit punitus: quia vſqꝫ ad mortē fuit leproſus. Et ſi dicas ꝯtra illud quod dicit̉ nullus ꝙ bea ta virgo fuit de tribū ⁊ ſtupe aaton: quia erat cognata elizabeth que fuit de filiabus aaron. Luce. 1º. Reſpon deo. Dicendum eſt ꝙ inter ſtirpes ſacerdotalis ⁊ regia erāt preclariores. vnde ⁊ frequēter coniūcte fuerunt per matrimoniū ſicut patet de primo ſūmo ſacerdote qui ac cepit vxorē filiā aminadab ſororē naaſon qui fuit dux in tribu iuda. Exo. 6. ⁊ etiā. 4. Regū. 1I. ⁊. 2. Paral̓. 22. Ioiada ſacerdos duxit in vxore ioſabeth filia regis iorā vnde potuit eſſe ꝙ aliqua parte elizabeth eſſet de tribu iuda. ¶ Deinde cum dicit. Manifeſtū eſt em̄ ⁊c. exponit quod dixit dicēs: ꝙ manifeſtū eſt ꝙ dn̄s ortus eſt de tri bū iuda. Math. 1. Apoc. 5ꝰ. Uicit leo de tribu iuda ⁊c. De qua nihil ⁊c. Lex em̄ mandauit nullū aſſumi ad mi niſteriū tabernaculi niſi tantū de tribu leui. vnde de tri bū iuda nihil de ſacerdotibꝰ locutus eſt moyſes. ¶ De inde cū dicit. Et amplius adhuc ⁊c. quia ſuperiꝰ poſuit vnā rationē ad probandū ꝙ ſacerdotiū xp̄i prefert̉ leui tico ⁊ ip̄m euacuat ideo hic ponit aliā in qua oſtendit ra tionē euacuatiōis ⁊ tranſmutatiōis illius. ⁊ vtit̉ quadā conditiōali. In qua primo ponit duo antecedētia. Secū do duo cōſequentia ibi. Reprobatio quidē ⁊c. Circa pri mū duo facit. Quia primo ponit illa antecedētia. Secū do manifeſtat quod dixit ibi. Conteſtat enim ⁊c. Ratio ſua talis. Si nouus ſacerdos furgit hoc nō erit ſcd̓m le gē carnalis mādati ſed ſcd̓m legē vite eterne ⁊ inſolubi lis. Et huiꝰ ratio eſt: quia primus fuit ſcd̓m legem illaꝫ oportet ergo ꝙ nouus ſit ſcd̓m aliam legē. ſi tamen ſur git aliquis nouus. Sed dicendū eſt ꝙ ſurgit alius no uus. In maiori ergo ſunt duo quoꝝ vnū pertinet ad ve tus teſtamentū. ſcꝫ ꝙ eſt mandatū carnale. ⁊ hoc qꝛ ha bebat quaſdā obſeruātias carnales. ſicut circumciſionē ⁊ purificatiōes carnales. Item quia ꝓmittebat penas ⁊ premia carnalia. Eſaie. 1. Si volueritis ⁊ audieritis me bona terre comedetis. Infra. 9. Iuſtitijs carnis vſqꝫ ad tempus correctiōis impoſitis. Et iſtud antecedēs ponit cū dicit. Amplius manifeſtū eſt ⁊c. Et patet ꝙ pertinet ad nouū teſtamentū quod nō diſpenſat per carnalia ſed cōſiſtit in ſpiritualibus. Eſt em̄ ſcd̓m ſpiritualē virtuteꝫ per quā generat̉ in nobis vita perpetua. Et hoc quia ꝓ mittunt̉ in ip̄o bona ⁊ pene perpetue. Infra. 9. Xp̄us aſ ſiſtens pōtifex ⁊c. Math. 25. Tunc ibūt hi in ſuppliciū eternū. iuſti vero in vitā eternā. Item nō conſiſtit in car

in epiſtolam ad Bebreos VI
V 4 L
nalibus obſeruātijs: ſed in ſpiritualibꝰ. Ioh. 6. Verba que ego locutus ſum. vobis ſpiritus ⁊ vita ſunt. Et dicit ꝙ eſt ſcd̓m virtutē vite inſolubilis. ¶ Conſequēter cum dicit. Conteſtat em̄ ⁊cͣ. manifeſtat quod dixerat. ⁊ facit vim in hoc ꝙ dicit. In eternū. quia ſi ſacerdotiū eſt eter nū manifeſtū eſt ꝙ dicit per petuitatē. ¶ Deinde cum di cit. Reprobatio quidē ſit ⁊c. ponit duo cōſequentia. Et primo de euacuatiōe veteris teſtamēti. Secūdo de inſti tutiōe noui ibi. Introductio vero melioris ⁊c. Primuꝫ eſt ꝙ vetus teſtamentū fuit ſcd̓m legem carnalis māda ti. ⁊ introducit̉ aliud ergo primū mutat̉. Et hoc eſt ꝙ di cit ꝙ ſit prioris mādati reprobatio. Sed cōtra. Non re probat̉ niſi malū. Eſa. 11. Vt ſciat reprobare malū. Illud autē mandatū non eſt malū. Rom̄. 7. Lex quidē ſancta ⁊ mandatū ſanctū ⁊ iuſtū ⁊ bonū. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ non erat malū ſcd̓m ſe: ſed vt incōueniens temꝑi. Non em̄ ſeruanda ſunt in nouo ſacerdotio que fuerūt in antiquo. p̄s. Holocauſtū ⁊ pro peccato nō poſtulaſti. tūc dixi: ecce venio. Et ideo dicit ꝙ illud reprobat̉ ⁊ hoc ꝓ pter infirmitatē ⁊ inutilitatē. Illud autē dicitur infirmū quod non poteſt exequi effectu ſuū. proprius auteꝫ effe ctus legis ⁊ ſacerdotij eſt iuſtificare. Hoc autem lex non potuit facere. Roman̄. 8º. Nam quod erat impoſſibile legi in quo infirmabatur ſcd̓m carnem. Gal̓. 4º. Quo modo conuertimini iterū ad infirma ⁊ egena elementa: quibus denuo vultis ſeruire. Item inutile dicit̉ qd̓ non valet ad finem cōſequendū. Hoc autē non poteſt lex. qꝛ nō adducebat ad beatitudinē que finis eſt homīs. Sed tamen ſuo tempore fuit vtilis inquantū diſponebat ad fi dem. Infra. 11. Iuxta fidē omnes defuncti ſunt nō acce ptis repromiſſiōibus. Quare autē ſit infirmū ⁊ inutile: oſtendit cū dicit. Nil em̄ ad perfectionē nec ſcꝫ iuſticie: nec patrie adduxit. Unde erat imperfecta: ſed perfecta fuit per xp̄m. ¶ Conſequēter cū dicit. Introductio vero ⁊c. ponit ſecundū conſequēs ex ſecūdo antecedēte dicēs Introductio vero melioris ſpei ſupple fit per nouū ſacer dotē per quā proximamꝰ ad deū. Si em̄ nouꝰ ſurgit eſt ſcd̓m virtutē vite indiſſolubilis: hoc eſt antecedēs ⁊ in troductio melioris ⁊cͣ. ⁊ hoc eſt cōſequens. iᵉ. petri. 1ꝰ. Regenerauit nos in ſpem viuā per reſurrectionē ieſu. Item per ip̄m proximamus deo. Per peccatū em̄ diſiū gimur ab ip̄o. Eſaie. 59. Iniquitates veſtre diuiſerūt in ter vos ⁊ deū veſtrū ⁊ peccata veſtra abſconderūt faciem eius a vobis. Hic eſt ergo ille qui hoc remouet qd̓ facit nos approxīare deo. hic aūt eſt ille nouus ſacerdos. ſcꝫ xp̄s qui tollit peccata mūdi. Ioh. 1. Rom̄. 5. Iuſtificati ergo ex fide pacē habeamus ad deū per dn̄m noſtrū ieſū xp̄m per que acceſſum habemus in gratiā iſtam. Lectio quarta. T quantū eſt non ſine iureiurando Alij quidem ſine iureiurando ſacer dotes facti ſunt. Hic autem cum iureiurando per eum qui dixit ad illum. Iu rauit dominus ⁊ nō penitebit eum tu es ſa cerdos in eternū. Intantum melioris teſta menti ſponſor factus eſt ieſus. Et alij qui dem plures facti ſunt ſacerdotes: iccirco ꝙ morte prohiberentur permanere: hic auteꝫ eo ꝙ maneat in eternum ſempiternū habet ſacerdotium. Unde ⁊ ſaluare imperpetuū poteſt accedens per ſemetipſum ad deum ſemper viuens ad interpellandum pro nobis. Talis enim decebat vt nobis eſſet pon tifex. ſanctus. innocens. impollutus. ſegre. gatus a peccatoribus ⁊ excellentior celis fa ctus. Qui non habet neceſſitatē quottidie quemadmodum ſacerdotes prius pro ſuis delictis hoſtias offerre: deinde ꝓ populi. hoc enim fecit ſemel ſe offerendo. Lex eniꝫ conſtituit homines ſacerdotes infirmitatē habentes. ſermo aūt iuriſiurandi: qui poſt legem eſt filium in eternū perfectum. Supra apl̓us ex vna parte auctoritatis pſalmiſte proba uit ꝙ ſacerdotiū xp̄i prefert̉ leuitico ⁊ ip̄m euacuat: hic idem ꝓbat ex alijs duabus partibꝰ. Et primo ex hoc ꝙ dicit. Iurauit dn̄s. Secūdo ex hoc ꝙ dicit. Tu es ſacer dos ibi. Et alij quidē plures ⁊c. Facit autē primo taleꝫ rationē. Illud quod inſtituit̉ ſine iuramento minus vali dū eſt ꝙͣ quod inſtituit̉ cum iuramēto: ſacerdotiū autem xp̄i inſtitutū eſt cum iuramēto ſicut patet quia dicit. Iu rauit dn̄s. Sacerdotiū vero aaron nō. ſicut patet Exod̓. 28. Applica ad te aaron ⁊c. ergo ⁊c. Quantū ad maio reꝫ dicit. Et quantū eſt ſupple ꝙ nō ſine iureiurādo alij aūt ⁊c. vſqꝫ Facti ſunt. hic autē ⁊c̄. Omnia iſta ponunt ad ꝓbandū ꝙ ſacerdotiū xp̄i ſit firmius. quia ſicut ſupra dictū eſt oīs promiſſio facta in veteri teſtamēto per iura mentū: ſignū eſt cōſilij diuini īmobilis. Et ideo qꝛ ad da uid ⁊ ad abraā fcā fuit iſta ꝓmiſſio de xp̄o cū iuramēto. ſpecialiter dicit̉ xp̄us filius ip̄oꝝ. Math. 1ꝰ. Iſtud autē iuramentū deſignat eternitatē poteſtatis xp̄i. Dan̄. 7º. Poteſtas eius poteſtas eterna. Luce 1º. Et regni eius nō erit finis. ¶ In tantū melioris ⁊c. qꝛ ſacerdotiū eſt fir mius. quod patet quia per iuramentū ordinatū eſt. ideo oportet aliquid melius ⁊ firmius per ip̄m haberi. Unde poteſt legi precedēs littera ſuſpenſiue vſqꝫ huc ꝙ inquā tum eſt nō ſine iuramento in tantū melioris ⁊c. ¶ Scien dum eſt autē ꝙ ſacerdos eſt medius inter deū ⁊ populū. Deutro. 5. Ego medius ⁊ ſequeſter fui. Et ideo quia ſe queſter eſt mediator: ſacerdos debet deū ⁊ populū ad cō cordiā reducere. Et hoc fit quaſi per pactū de bonis tꝑa libus in qͥbus nō ꝯqͥeſcebat affectꝰ niſi carnaliū ẜm illud p̄s. Quid em̄ mihi eſt in celo ⁊c. Et ideo oportuit vt ſu perueniret alius ſacerdos qui eſſet ſponſor. id eſt ꝓmiſ ſor melioris teſtamēti ⁊ melioris pacti quia de bonis ſpi ritualibus ⁊ ſtabilibus. Et hic eſt ieſus. Iere. 31. Feriā domui iſrael ⁊ domui iuda fedus nouū non ſcd̓m pactū quod pepigi ⁊c̄. Math. 4. Penitentiā agite appropin quabit em̄ regnū celoꝝ ⁊c. ¶ Deinde cū dicit. Et alij ꝙͣ plures ⁊c. vtit̉ alia clauſula poſita in auctoritate. Tu es ſacerdos in eternū. Et circa hoc facit duo. Primo enim oſtendit quare hec clauſula in eternū apponit̉. Secūdo ex hoc oſtendit ſacerdotiū xp̄i eſſe maioris efficacie ꝙͣ ſa cerdotiū veteris teſtamēti ibi. Unde ⁊ ſaluare ⁊c. Oſtē dit aūt ꝙ iſte ſit verus ſacerdos: qꝛ alij ꝓhibebant̉ mor te permanere quia om̄es neceſſitatē habebāt moriendi. Unde aaron mortuo ſucceſſit eleazar ſicut patet Num̄. 29. Et ſic deinceps. Sicut autē videmus in naturalibꝰ que ſunt ſigna ſpiritualiū ꝙ incorruptibilia nō multipli cant̉ ſub eadē ſpecie. Vnde nō eſt niſi vnus ſol ita in ſpi ritualibusⁱ in veteri teſtamēto quod fuit imperfectū mul tiplicati fuerūt ſacerdotes. Et hoc fuit ſignū ꝙ illud ſa cerdotiū erat corruptibile: quia incorruptibilia nō multi plicant in eadem ſpecie vt dictū eſt: ſed iſte ſacerdos ſcꝫ xp̄us eſt īmortalis. Manet em̄ in eternū ſicut verbū pa tris eternū ex cuius eternitate redūdat etiā eternitas in ej
U ij

Explanatio ſancti Thome
corpus eius: quia xp̄us reſurgens ex mortuis iam non morit̉. Ro. 6º. Et iccirco ex eo ꝙ manet in eternū habet ſacerdotiū ſempiternū. Et ideo ſolus xp̄us eſt verus ſa cerdos. alij aūt miniſtri eius. 1º. corinth. 4. Sic nos exi ſtimet homo vt miniſtros xp̄i. ¶ Deinde cū dicit. Unde ⁊ ſaluare ⁊c. oſtendit efficaciā eius. Et circa hoc duo fa cit. qꝛ primo oſtendit efficaciā eius Secūdo modū iſtius efficacie. ibi. Accedens ⁊c. Efficacia eius eſt quia cauſa eſt ſemper potētior ſuo effectu. ⁊ ideo cauſa temporalis non poteſt ꝓducere effectū eternū. Sacerdotiū vero xp̄i eſt eternū non autē leuiticū vt eſt probatū. Ergo xp̄s po teſt ſaluare imperpetuū. Hoc aūt non poſſet fieri niſi ha beret virtutē diuinā. Eſaie. 45º. Saluatus eſt iſrael in domīo ſalute eterna. Mōdus autē eſt quia accedēs ⁊c. Et deſcribit iſtū modū a tribus. ſcꝫ ab excellentia virtu tis. nature ⁊ pietatis. Uirtutis quidē quia accedit per ſe metip̄m. Sed cōtra. Accedens ad aliquē diſtat ab ipſo: xp̄us autē non diſtat a deo. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ apoſtolus in verbis iſtis oſtendit duplicē naturā. ſcꝫ hu manā ſcd̓m quā conuenit ei accedere quia in ip̄a diſtat a deo. nō autē accedit a ſtatu culpe ad ſtatū gratie: ſed per ꝯtemplationē intellectus ⁊ affectus ⁊ adeptionē glorie Et naturā diuinā per hoc ꝙ dicit eū per ſemeitip̄m acce dere ad deū. Si vexo eſſet purus homo nō poſſet per ſe accedere. Ioh. 6º. Nemo poteſt venire ad me niſi pater qui miſit me traxerit eū. Et ideo cū apoſtolꝰ dicit ꝙ per ſemetip̄m accedit. oſtendit virtutē eius. Eſaie. 63. Gra diens in multitudine fortitudinis ſue. Ergo accedit in quantū homo: ſed per ſemetip̄m inquantū deus. ¶ Ex cellentiā vero nature oſtendit inquantū dicit. Semper viuens. Aliter em̄ ſacerdotiū eius finiret̉. Apoc. 1. Fui mortuus ⁊ ecce ſum viuēs in ſecula ſeculoꝝ. Excellenti am pietatis oſtendit: quia dicit. Ad interpellandū ꝓ no bis quia licet ſit ita potēs ita altus: tamen cū hoc eſt pi us quia interpellat ꝓ nobis. 1ͤ. corinth. 2º. Aduocatū habemus apud patre ieſum xp̄m ⁊c. Interpellat autē ꝓ nobis primo humanitatē ſuam quā pro nobis aſſumpſit repreſentādo. Item ſanctiſſime anīe ſue deſideriū quod xp̄us de ſalute noſtra habuit exprimēdo cū quo interpel lat pro nobis. Alia littera habet accedentes per ip̄m. ⁊ tunc deſignant illi quos ſaluat quia accedētes per fideꝫ eius ad deū. Rom̄. 5. Iuſtificati igit̉ ex fide pacē habea mus ad deū per dn̄m ieſuꝫ xp̄m per quē acceſſuꝫ hēmus ¶ Deinde cū dicit. Talis em̄ decebat ⁊c. on̄dit excellen tiā xp̄i ⁊ excellentiā eiꝰ ſacerdotij. Et circa hoc facit duo Primo enim oſtendit ꝙ ei conueniūt perfectiōes cōdi tionū que requirebant̉ ad ſacerdotiū veteris legis. Se cūdo oſtendit ꝙ ſibi deſunt imperfectiōes eius ibi. Qui non habet neceſſitatē ⁊c. Ponit autē quattuor cōditio nes de ip̄o que debent eſſe in ſacerdote legali. Primo ſanctitas. Leuit. 21. Incenſum ⁊ panes dei ſui offerūt ⁊ ideo ſancti erūt. Hānc autē perfecte habuit xp̄us. San ctitas em̄ importat puritatē conſecratā deo. Xp̄us autē a principio cōceptiōis ſue deo cōſecratus fuit. Luce.I. Quod em̄ ex te naſcet̉ ſanctū vocabit̉. Math. 1. Quod em̄ in ea natū eſt de ſpiritu ſancto eſt. Et dan̄. 9. Ungat̉ ſanctus ſanctoꝝ. Secūdo innocentia. Leuit. 22. Cuſto diāt precepta mea vt nō ſubiaceāt peccato. Proprie au tem dicit̉ innocentia puritas ad proximū. p̄s. Innocens manibus ⁊c. Xp̄us autē ſumme innocēs fuit vtpote qui peccatū non fecit. p̄s. Ego in innocentia mea ingreſſus ſum. Tertio ꝙ eſſet impollutus ⁊ hoc quo ad ſe. Leui. 21. Homo de ſemine tuo qui habuerit maculā non offe rat panes dei ſui. De xp̄o autē dicit̉ in figura. Exod̓. 12. Erit autē agnus ſine macula ⁊c. Quarto ꝙ non cōmi ſceret̉ cū coinquinatis. Leui. 21. Non cōmiſcet ſtirꝑem
generis fui vulgo gentis ſue. Xp̄us autē fuit perfectiſſi me a peccatoribus ſegregatus. p̄s. Beatus vir qui non abijt in cōſilio impioꝝ ⁊c. Quod quidē verū eſt quantū ad ſimilitudinē vite. Sapi. 2. Diſſimilis eſt alijs vita il lius. Non tamen quantū ad conuerſationē: quia cū ho minibus cōuerſatus eſt. Baruch. 3. Et hoc ꝓpter illoꝝ conuerſionē. Math. 9. Quare cū peccatoribus mandu cat magiſter veſter? Et intantū ſegregatus eſt ꝙ etiā fa ctus eſt excellētior celis. id eſt ſuper om̄i celeſti creatura ſublimata eſt humana natura in ip̄o. Supra. 3º. Sedet ad dexterā maieſtatis in excelſis ⁊c. Ergo iſte eſt ſacer dos valde ſufficiēs. ¶ Conſequēter cum dicit. Qui nō habet ⁊c. remouet ab eo illud qd̓ erat imperfectōis in ſa cerdote legali. Hoc autē erat quia ille indigebat ſacrifi cio expiatiōis. vt patet Leuit. 16. Immolabit vitulū ꝓ ſe ⁊ hyrcū pro populo. Ergo orabat pro ſe. Item nō tan tū ſemel orabat pro ſe ſed frequēter. Et huius ratio eſt. quia lex inſtituit ſacerdotes habētes infirmitatē. Sap. 9. Homo infirmus ⁊ exigui temꝑis ⁊c. Sed ſermo diui nus qui poſt legē interpoſito iureiurādo conſtituit filiū qui nullā de iſtis imperfectiōibus habet: ſed om̄ino per fectū in eternū. ſcꝫ ſacerdotē duraturū. Non em̄ obtulit pro peccatis ſuis: ſed tantū pro noſtris. Eſaie. 53. Uul neratus eſt ꝓpter iniquitates noſtras. Item nec frequē ter pro nobis: ſed tantū ſemel. 1ᵉ. petri. 3. Xp̄us ſemel ꝓ peccatis noſtris mortuꝰ eſt. vnica em̄ eius oblatio ſuffi cit ad exhauriēda peccata totius generis humani. Capitulum octauum. Apitulū autem ſuper ea que di c cuntur. Talem habemus ponti ficem: qui conſedit in dextra ſe dis magnitudīs in celis ſancto rum miniſter ⁊ tabernaculi veri quod fixit deus ⁊ non homo. Om̄is enim pontifex ad offerendum munera ⁊ hoſtias conſtituitur Unde neceſſe eſt ⁊ hunc habere aliquid qd̓ offerat. Si ergo eſſet ſuper terram nec eſſet ſacerdos cum eſſent qui offerrēt ſcd̓m legē munera qui exemplari et vmbre deſeruiūt celeſtium: ſicut reſponſum eſt moyſi cū con ſummaret tabernaculuꝫ. Uide inquit om nia facito ſcd̓m exemplar: quod tibi oſten ſum eſt in monte. Supra ꝓbauit apl̓us excellentiā ſacerdotij xp̄i ad ſacer dotiū leuiticū ex parte perſone: hic ꝓbat idem ex parte ip̄ius ſacerdotij. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ oſtē dit ſacerdotiū xp̄i eſſe excellentius ſacerdotio veteris le gis. Et prīo hoc in generali. Secūdo in ſpeciali ibi. Ha buit quidē ⁊ prius ⁊c. ſcꝫ. 9. cap. Prima in duas. Pri mo em̄ ponit intentū. Secūdo manifeſtat ꝓpoſitum ſuū ibi. Omnis em̄ pontifex ⁊c. Circa primū duo facit. quia primo ponit modū tradendi. Scd̓o premittit que debet dicere ibi. Talē habemus pontificē ⁊c. Dicit ergo. Ca pitulū ⁊c. Capitulū eſt breuis cōplexio continēs multa. Et dicit̉ a capite: quia ſicut in capite virtute ⁊ quaſi ſum marie cōtinent̉ omnia que ſunt in corpore ſic in capitulo illa que dicēda ſunt. Ergo dicemus in quodā capitulo. ⁊ quaſi in quadā ſūma. Super ea ⁊c. ly ſuper. poteſt di cere appoſitū. ⁊ tūc erit ſenſus. Que ſummarie dicenda ſunt ſuperapponent premiſſis. Uel poteſt deſignare ex ceſſum. ⁊ tunc eſt fenſus. Ea que dicēda ſunt in ſūma ⁊

in epiſtolam ad Sebreos VIII
capl̓o ſunt maiora. ¶ Deinde cum dicit Talē habemus pontificē ⁊c. premittit que debet dicere Et primo digni tatē huius ſacerdotij. Secūdo officiū eius ibi. Sancto rū miniſter. Dignitas eius eſt quia talē habemus ponti ficē qui conſedet ad dexterā magnitudīs in excelſis. Se des eſt iudiciaria poteſtas que aliquibus cōuenit tanꝙͣ miniſtris dei ſicut om̄ibus regibus: quia adorabunt eū om̄es reges terre. vt dicit̉ in p̄s. ⁊ om̄ibus prelatis. 1ᵉ. corinth. 4. Sic nos exiſtimet homo vt mīſtros dei. Se des ergo magnitudīs eſt excellentiſſima poteſtas iudicā di. Item pars dextera eſt potior in anīali ⁊ ſigni ficat bo na ſpiritualia. Quia ergo xp̄s habet iudiciariā poteſta tē dicit̉ ſedere. Pater em̄ omne iudiciū dedit filio Io. 5 Quia vero poſt deū habet hoc excellētiſſime ſedet in de xtera magnitudīs in excelſis. id eſt in potioribꝰ bonis. Supra. 1. Sedet ad dexterā maieſtatis in excelſis. hoc aūt qd̓ dicit̉ conſedere vel cōſedet poteſt referri ad xp̄m ſcd̓m ꝙ eſt deus ⁊ ſic cōſedet quia habet eandē auctori tatē iudicandi quā habet pater: ſed diſtinctus eſt in per ſona. Et ſic lymagnitudinis accipit̉ ꝓ perſona patris. Uel ẜm ꝙ homo ⁊ hoc magis ꝓprie ad intentionē apl̓i quia loquit̉ de pontificatu xp̄i qui eſt pontifex inquantū homo. Et ſic cōſedet qꝛ humanitas aſſumpta habet quā dā aſſociationē ad deitatē ⁊ conſedet ad iudicandū. psͣ. Eleuata eſt magnificētia tua ſuper celos. Ioh. 5. Pote ſtatē dedit ei iudiciū facere qꝛ filius hoīs eſt. Et ſic appa ret dignitas ſacerdotis. ¶ Conſequēter cū dicit. San ctoꝝ miniſter ⁊c. oſtēdit dignitatē officij eius. Dicit̉ aūt mīſter ſanctoꝝ.i. ſcāꝝ edtū.ſ. ſanctuarioꝝ Mīſtri em̄ an tiqui accipiebāt miniſteriū vt cuſtodirēt ſacra ⁊ ſeruirēt tabernaculo. Hoc aūt excellētius habet xp̄s quia eſt mi niſter. nō quidem inquantū deus: quia ſic eſt auctor: ſed inquantū homo. Luce. 12ª. Tranſiēs miniſtrabit illis. Humanitas enim xp̄i eſt ſicut organū diuinitatis. Eſt er go miniſter ſanctorum: quia miniſtrat ſacramenta gͦra tie in preſenti ⁊ glorie in futuro. Item eſt miniſter taber naculi veri qd̓ eſt vel eius eccleſia militās. p̄s. Quā di lecta tabernacula tua dn̄e virtutū ⁊c. Uel triumphans. Eſa. 33. Tabernaculū quod nequaꝙͣ tranſferri poterit. pͣs. Dn̄e quis hītabit in tabernaculo; ⁊c̄. homo aūt xp̄s mīſter eſt: quia oīa bona glorie per ip̄m diſpenſant̉. Di cit aūt veri ꝓpter duo. Primo ꝓpter differentiā ad ve tus. ⁊ primo qꝛ erat figurale iſtius. 1ᵉ. coꝝ. 19. Oīa in fi gura illis cōtingebant. Iſtud autē eſt veritas illius. Eſt ergo verū. id eſt veritatē continēs reſpectu figure. Secū do quia illud factū eſt per hominē. iſtud autē ſcꝫ vel gra tie vel glorie eſt a ſolo deo. p̄s. Gratiā ⁊ gloriā dabit do minus Ro. 6. Gratia dei vita eterna. Et ideo dicit. Qd̓ fixit deus. 2º. coꝝ. 5. Scimus quoniā ſi terreſtris domꝰ noſtra huius habitatiōis diſſoluat̉: quia ex deo habemꝰ domū non manufactā eternā in celis. ¶ Deinde cū dicit Omnis em̄ pontifex ⁊c. explicat in ſpeciali. ⁊ circa hoc facit tria. Primo em̄ oſtendit xp̄m eſſe miniſtrū aliquo rū ſanctoꝝ. Secūdo ꝙ nō veteris legis ibi. Si ergo eſſꝫ ⁊c. Tertio ꝙ aliquoꝝ maioꝝ ibi. Nunc aūt melius ⁊cͣ. Facit aūt primo talē rationē. Om̄is pontifex ad hoc cō ſtituit̉ vt offerat munera ⁊ hoſtias. ⁊ ẜm hoc dicit̉ Mini ſter ſanctoꝝ. xp̄us autē eſt pontifex vt ſupra probatū eſt. Ergo neceſſe eſt ip̄m habere aliqua que offerat. Supra 5. Om̄is pontifex ex homībus aſſumptus ⁊c. Hoſtia eſt de animalibus. munera de quocūqꝫ alio. Leuit. 21. In cenſum ⁊ panes dei ſui offerunt. Quia vero neceſſe fuit xp̄m habere ꝙ offerret ip̄e ſeip̄m obtulit. Fuit aūt talis oblatio mūda quia caro eius nullā maculā peccati habu it. Exod̓. 12. Erit agnus abſqꝫ macula maſculus annicu lus. Item fuit ꝯgrua quia congruū eſt ꝙ homo ꝓ homi.
ne ſatiſfaciat. Infra. 9º. Obtulit ſemetip̄m immaculatū deo. Item apta ad immolandū. quia caro eius mortalis erat. Ro. 8ª. Mittens deus filiū ſuū in ſimilitudinē car nis peccati. Item ideꝫ ei cui offert̉. Io. 16. Ego ⁊ pater vnū ſumus. Item vnit deo illos ꝓ quibus offert̉. Ioh. 17. Ut om̄es vnū ſint ſicut tu pater in me ⁊ ego in te vt ⁊ ipſi nobiſcū vnū ſint. ¶ Deinde cum dicit. Si ergo eſ ſet ſuper terrā ⁊c. oſtendit ꝙ xp̄us non eſt miniſter lega liū. Et circa hoc facit tria. quia prīo inducit quandā con ſequentiā. Secūdo oſtendit ip̄am rationabilē ibi. Cū eſ ſent ⁊c̄. Tertio ꝓbat eam per auctoritatē ibi. Sicut re ſponſum eſt moyſi ⁊c̓. Conſequētia vero talis eſt. Ergo ſi eſſet ſuꝑ terrā hoc eſt antecedēs. Nec eſſet ſacerdos ⁊ eſt cōſequens. Vnde cōſequentia eſt vna cōditionalis ⁊ legit̉ multis modis. Primo ſic. et eſt ẜm glo. nec ponit̉ hic noīatiuus. ⁊ ideo ſic intelligit̉. Si illud qd̓ offert̉ eſ ſet ſuper terrā ⁊c. quod dupliciter intelligit̉ Uno modo vt ſit ſenſus Si illud qd̓ offert̉ eſſet aliquod terrenū xp̄s non eſſet ſacerdos. Quaſi dicat. Nulla neceſſitas eſſet ſacerdotij eius: quia multi eſſent qui talia offerrēt Sed nūquid caro xp̄i terrena nō erat? Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ materialiter eſt terrena. Iob. 9º. Terra data eſt in manus impij ⁊c. Sed dicit̉ non eſſe terrena primo ratio ne vnionis. Ioh. 3º. Qui de celo venit ſuper om̄es eſt. id eſt filius dei qui illā ſibi vniuit. Item ratiōe virtutis actiue. ſcꝫ ſpirituſſancti qui eā formauit Item ratiōe fru ctus: quia oblatio eius nō ordinat̉ ad conſequendū ali quid terrenū: ſed celeſte. Io. 8. Vos de mūdo hoc eſtis ego nō ſum de hoc mūdo. Hec eſt prima expoſitio ⁊ me lior. Secūda talis eſt. Et ſi. id eſt quāuis illud qd̓ offert̉ eſſet ſuper terrā: qꝛ neceſſariū eſt aliqͥd offerri nō eſſet ſa cerdos. ſed alius ydoneus: quia nullus poſſet ydoneus inueniri ad offerendū iſtud. Tres ſūt alie lecture in qui bus ſubintelligit̉ offerēs. ⁊ primo in generali vt ſenſus ſit. Si eſſet aliquis ſacerdos terrenus qui poſſet offerre ꝓ celeſtibus xp̄s non eſſet ſacerdos. Alia eſt de xp̄o ſpe cialiter ſic. Si xp̄us eſſet ſacerdos terrenꝰ non cōpeteret ei ius ſacerdotij cū eſſent qui ſcd̓m legem offerrēt mune ra. Aliter ſic. Si xp̄us adhuc eſſet ſuper terrā: ita ſcꝫ ꝙ nondū aſcendiſſet nō eſſet ſacerdos: quia nō compleuiſ ſet ſacerdotiū ſuū. Sed ſcd̓m primā expoſitionē cōtinua tur littera ſic. Et probat quia multi eſſent qui ſcd̓m legē offerrent talia munera. ſcꝫ illi qui deſeruiūt exemplari ⁊ vmbre celeſtiū. Sacramēta legalia fuerūt figura aliorū quantū ad duo. ſcꝫ quantū ad cognitionē ⁊ quantū ad re rum expletionē. Quantū ad cognitionē cū dicit. Exem plari: quia in veteri lege quaſi in quodā exemplari potę rat legi id ad qd̓ noſtra cognitio debet ferri. Sed videt̉ ꝙ loquat̉ improprie. Exemplar em̄ prius eſt exemplato quod ꝓprie dicit̉ exemplū. Sed celeſtia ſunt priora nec facta ſunt ad ſimilitudinē veteris legis: ſed magis econ uerſo. Reſpōdeo. Dicendū eſt ꝙ prius dicit̉ dupliciter. Uno modo ſimpliciter: ⁊ ſic procedit obiectio. Vel quo ad nos ⁊ ſic veꝝ eſt ꝙ illa nō ſunt priora. Quantū ad ſe cundū dicit. Umbre: quia ſicut vmbra repreſentat cor pus nec tamen illud attingit ita ⁊ illa repreſentabāt no uū teſtamentū. Infra. 10. Umbram habens lex futuro rū ⁊c. ¶ Conſequēter probat per auctoritatē rationabili tatē conſequētie cū dicit. Sicut reſpōſum eſt moyſi. ſcꝫ a domino. Exod̓. 25. Uide ſcꝫ diligenter cōſiderando ⁊ facito oīa ſcd̓m exemplar ⁊c. Quia naturaliter inferiora tendūt in ſimilitudinē ſuperioꝝ. Dominus em̄ per ſen ſibilia voluit nos ad intelligibilia ⁊ ſpiritualia manudu ci. Iob. 38º. Nunquid noſti ordinem celi: ⁊ pones ratio nem eius in terra? ⁊c. Lectio ſecunda.
U iij

Explanatio ſancti Thome
Unc autē melius ſortitus eſt mini n ſteriū quanto ⁊ melioris teſtamēti mediator eſt: qd̓ in melioribus re ꝓmiſſiōibus ſancitū eſt Nā ſi illud priꝰ cul pa vacaſſet: non vtiqꝫ ſcd̓i locus inquireret̉ Uituperās em̄ eos dicit. Ecce dies veniēt dicit dn̄s: ⁊ ſūmabo ſuper domū iſrael: ⁊ ſu per domū iuda teſtamentū nouū: nō ẜm te ſtamentū qd̓ feci patribꝰ eoꝝ in die qua ap prehendi manū eoꝝ vt educerē illos de ter ra egypti: qm̄ ipſi nō permanſerūt in teſta mento meo. ⁊ ego neglexi eos dicit dn̄s: qꝛ hoc eſt teſtamentū qd̓ diſponā domui iſrael poſt dies illos dicit dominus: dando leges meas in mentē eorum ⁊ in corda eoꝝ ſuper ſcribam eas. Supra apl̓us probauit xp̄m eſſe pontificē ⁊ per ꝯſequēs miniſtrū ſacramentoꝝ non tamen ſcd̓m veterē legē: hic oſtendit ip̄m eſſe miniſtrū maioꝝ ⁊ melioꝝ ꝙͣ illa fuerit. Et circa hoc facit tria. Primo em̄ premittit intentū. Se cūdo aſſignat cauſam eius. Tertio ꝓbat ſcd̓m ibi. Quā ro melioris ⁊c. tertiū ibi. Nam ſi illud ⁊c. Dicit ergo di co ꝙ nō habet aliquid terrenū offerre: ſed nūc. id eſt tem pore gratie ſortitus eſt. id eſt ſorte accepit melius mīſte riū. id eſt dignius ſacerdotiū. Dicit̉ ſacerdotiū xp̄i mini ſteriū: quia nō cōpetit niſi inquantū homo fuit miniſter Rom̄. 15. Dico enim xp̄m ieſum miniſtrū fuiſſe ⁊c. Di cit autē fortitus eſt. id eſt ſorte accepit: quia illud quod habet̉ per ſortem expectat̉ a dn̄o. p̄s. In manibus tuis ſortes mee. Et ideo oīa que fiūt ẜm diſtributionē diuini arbitrij dicunt̉ ſorte dari ⁊ talia ſūt effectus gr̄e. Ephe. 1º. Sorte vocati ſumus. id eſt diuina electiōe qꝛ quādo cōtingit deficete iudiciū humanū ſolent ſe hoīes confer re ad electionē ⁊ diſpoſitionē diuinā mittentes ſortē. ſi cut patet Act. 1º. de electiōe mathie. vndę Prouer. 16. Sortes mittunt in ſinū ⁊ a dn̄o temperant. xpus quidē iſtud miniſteriū ſorte. id eſt diſpoſitiōe diuina cōſecutus eſt. ¶ Deinde cū dicit. Quāto melioris ⁊c. aſſignat cau ſam quare miniſteriū hoc maius eſt. Oīs em̄ ſacerdos mediator eſt. Iſte autē mediator eſt melioris federis. ſcꝫ hoīs ad deū. Mediatoris em̄ eſt extrema cōciliare. Iſte vero ad nos diuina attulit: qꝛ per ip̄m facti ſumus diui ne cōſortes nature. vt dicit̉. 2º. petri. 1º. Ip̄e etiā noſtra offert deo. Et ideo dicit apl̓us. 1ᵉ. tymoth. 2. Mediator dei ⁊ hoīm homo xp̄s ieſus. Ibi ꝓmittebant̉ temꝑalia. Eſa. 1. Si volueritis ⁊ audieritis me bona terre comede tis. Hic aūt celeſtia. ſicut ſupra dictū eſt. Sic ergo iſtud melius eſt quantū ad id qd̓ dn̄s hoībus ꝓmittit. Item in illo dicunt quedā que pertinēt ad cultū dei. et iſta ſūt cerimonialia. quedā vero que ad rectitudinē vite. ⁊ iſta ſūt precepta moralia que manēt: alia vero nō. In nouo aūt addunt̉ ꝯſilia iſtis preceptis que dant perfectis qui ſunt capaces ſpiritualiū. Et ſic manēt precepta eadē: ſed ꝓmiſſa diuerſa. Item ſacramēta ſunt diuerſa: qꝛ ibi erat figura tantū: hic aūt figure veritas expreſſa. Per oīa er go teſtamentū iſtud eſt melius. ¶ Deinde cū dicit. Naꝫ ſi illud ⁊c. ꝓbat ꝙ illud teſtamentū cuius xp̄s mediator eſt melius eſt. ⁊ facit talē rationē. Si primū teſtamentū nō habuiſſet culpā nō quereret̉ aliud ad corrigendū de fectū ip̄ius. Sed querit̉. ergo ⁊c. Antecedēs ponit̉ ⁊ pa tet in lr̄a. Sed cōira. Ro. 7. Lex ergo peccatū eſt. Abſit. Ergo male dicit ꝙ nō vacabat a culpa. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ aliquid pōt ꝯuenire legi dupl̓r. Vel ẜm ſe ⁊ ſic erat bona. vel ratione illoꝝ quibus data eſt. ⁊ ſic dicit̉ habere culpā ꝓpter duo. Primo qꝛ nō dabat vir tutē ad purgandū cōmiſſa. Infra. 10. Impoſſibile eſt ſā guine thauroꝝ aut hyrcoꝝ aufferri peccata. Secūdo qꝛ non dabat gratiā ad intereſſe ad vitandū peccata: ſed ad cognoſcendū tantū. ⁊ ſic erat occaſio peccati. Ro. 7. Cō cupiſcentiā neſciebā niſi lex diceret: Non ꝯcupiſces. Et ſic dicit non vacaſſe a culpa: qꝛ hoīes in ipſa relinquebā tur in culpa. Sed dicit nō inquiret̉ locus. Sicut em̄ cor pus nūꝙͣ perfecte quieſcit ſed ſemꝑ mouet̉ quouſqꝫ per tingat ad locū ſuū: ſic quādiu habet̉ aliquid imperfecte nō quieſcit deſideriū ſed ſemꝑ tendit vltra vſqꝫ dū veni at ad perfectū Inquirebat̉ ergo locus iſtius ab hoīe qui deſiderabat: ſed magꝭ a deo qui ꝓpter noſtre ſalutis de ſideriū dicit̉ inquirere. ¶ Deinde cū dicit. Vituperans em̄ ⁊cͣ. ꝓbat veritatē ꝯſequētis. ſcꝫ ꝙ inquirit̉ locus te ſtamēti ⁊ hoc per auctoritatē. Iere. 31. Ecce veniēt dies ⁊c. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ premittit auctori tatē. Secūdo arguit ex ip̄a ibi. Dicendo aūt nouū. Pri ma in duas Primo em̄ premittit ꝓphetiā noui teſtamē ti dationē. Secūdo deſcribit ip̄m ibi. Nō ẜm teſtimoniū ⁊c. Iteꝝ prima in tres. Primo em̄ oſtendit tꝑis datiōis oportunitatē. Scd̓o noui teſtamēti perfectionē ibi. Con ſūmabo teſtamentū nouū ⁊c. Tertio quibꝰ datū fuit ibi. Super domū iuda ⁊c̄. Dicit ergo. Vituperans em̄ dn̄s no quidem legē ſed eos qui ſcꝫ erāt ſub lege. dicit. Ecce dies veniūt ⁊c. Hec eſt auctoritas que nō habet̉ omnino ſub iſtis verbis: ſed mutant pauca. Ibi em̄ dicit̉ ſic. Ec ce dies veniūt dicit dn̄s ⁊ feriā domui iſrael ⁊ domui iu da fedus nouū. non ſcd̓m pactū quod pepigi cū patribus veſtris in die quā extendi manū meā vt educerē eos de terra egypti pactū quod irritum fecerūt ⁊ ego dn̄s ſum. Sic ergo patet ꝙ pauca mutant. Dicit ergo quantū ad temporis oportunitatē. Ecce dies veniūt. id eſt tempus gratie quod comparat̉ diei: quod illuminatū eſt a ſole iu ſticie. Rom̄. 13º. Nox preceſſit dies autē appropinqua uit. Quantū ad perfectionē noui teſtamenti dicit. Con ſūmabo nouū teſtamentū. Et dicit conſūmabo quod ſo nat ad perfectionē. Apocal̓. 21. Ecce noua facio omnia. Iſtud autē verbū conſūmabo non habet̉ ibi. ſed vtit̉ eo apoſtolus ad deſignandū perfectionē noui teſtamenti. Eſaie. 10. Conſūmationē ⁊ abbreuiationē faciet dn̄s ſu per terrā. Fuit enim nouū teſtamentū perfectū quantuꝫ ad eruditionē vite: que non extendit̉ tantū ad generalē iuſticie eruditionē ſed ad perfectā. Math. 5. Niſi abun dauerit iuſticia veſtra ⁊c̄. Iteꝫ in veteri teſtamento erāt tantū figuralia. in nouo vero veritas figurarū. ⁊ ita no uū conſumat et perficit vetus. Quantū ad tertiū dicit. Super domū iſrael ⁊ iuda. Sed nūquid dat̉ tantū iude is? Non. Rom̄. 9º. Non omnes qui ſunt ex iſrael hi ſūt iſraelite. Et ſequit̉ ꝙ non qui filij carnis hi ſunt filij dei ſed qui filij ſunt promiſſiōis eſtimant̉ in ſemine. Illi er go qui ſortiti ſunt gratiā dei ſunt iſrael per fidem ⁊ iuda per confeſſionē. Rom̄. 10. Corde credit̉ ad iuſticiaꝫ ⁊c̄. Dicit̉ autem ſuper domū ⁊c. triplici rationē. Una quia xp̄us in propria perſona predicauit iudeis nō gentibus. Math. 15º. Non ſum miſſus niſi ad oues que perierūt domus iſrael. Secūda quia gentiles facti ſūt participes noui teſtamēti ſicut oleaſter infertus in bonā oliuā parti cipat pinguedinē eius. Ro. 11. Alia qꝛ tꝑe roboam ⁊ ie roboam diuiſum fuit regnū iuda a regno decem tribuū. que quidē remanſerūt in ydolatria: ſed regnū iuda ma gis adheſit deo. licet nō ex toto. Et ideo vtroſqꝫ tetigit. ¶ Deinde cum dicit. Nō ẜm teſtamentū ⁊c. deſcribit no

in epiſtolam ad Hebreos VIII
VIII
num teſtamētū. Et pͥmo ꝑ differentiā ad vetus. Secūdo ꝑ ꝓprias conditiones ibi. Quia hoc eſt teſtamentū ⁊cͣ. Iterum pͥma in duas. Prima oſtendit diſtinctionē no ui ⁊ veteris teſtamenti. Secundo infirmitatē veteris ibi In die in qua ⁊c. Poſſet em̄ aliqͥs dicere. Nunqͥd iſtud nouum eſt illi ſimile? Ideo quaſi reſpondens dicit. Non quia nō ẜm id qd̓ feci cum patribꝰ eoꝝ. in quo oſtendit ꝙ non eſt ſeruandū vetus cū nouo. Gal̓. 5. State ⁊ noli te iterū iugo ſeruitutis ꝯtineri. Matth̓. 9. Neqꝫ mittūt vinuꝫ nonū in vtres veteres ⁊c. Et Ro. 7. Seruiamus in nouitate ſpūs ⁊ nō in vetuſtate Ir̄e. Ꝙ ſi aliqͥd inueni atur in veteri qd̓ gentibus indicat̉ ad ſeruandū: referen dum eſt ad intellectum ſpūalem ſicut dicit Eſa. 19. Co lent eū in hoſtijs ⁊ muneribus. qd̓ totū eſt ſpūaliter intel ligendū. ¶ Deinde cū dicit. In die qͣ app̄hedi ⁊c. oſtēdit defectum veteris teſtamenti. Et pͥmo ex eius traditione Secundo ex euētu ibi. Quoniā ipſi ⁊c. Uetus em̄ teſta mentū traditū eſt ſeruis ⁊ infirmis. Seruis quidē quia qn̄qꝫ exierunt de ſeruitute egypti. Et ꝙͣtum ad hoc di cit. Cum educerē eos ⁊c. Gal̓. 4. Unū quidē in ſeruituꝫ tē generans ⁊c. Item qꝛ erat lex tīmoris ſeruilis. Ro. 8. Non acccepiſtis ſpūm ſeruitutꝭ iterū in timore ⁊cͣ. Aug. Breuis differētia veteris ⁊ noui teſtamēti timor ⁊ amor Item infirmis qꝛ ꝑ ſe non poterant ſe iuuare. Et ꝙͣtū ad hoc dicit. App̄hendi manū eoꝝ qd̓ eſt infirmoꝝ. psͣ. Te nuiſti manū dexterā meā Ro. 4. Qd̓ impoſſibile erat le gi in quo infirmabat̉. Dicit autē patribꝰ eorum: ſcꝫ ab raam: iſaac et iacob. cū quibus inijt fedus ſpeciale. psͣ. Memor fuit in ſeculū teſtamenti ſui verbi qd̓ mandauit in mille generationes qd̓ diſpoſuit ad abraā ⁊c̄. Sꝫ iſtis in exitu d̓ egypto ꝓmiſit carnalia. ¶ Dein̄ cū dicit. Qm̄ ipſi nō ⁊c. oſtendit defectū veteris teſtamēti ex euentu. ⁊ pͥmo ꝙͣtum ad culpā. ⁊ iō dicit. Qm̄ ipſi nō ꝑmanſerūt in teſtamento meo: qꝛ ſcꝫ non erat ſcpͥtuꝫ in cordibus ip ſorum. Un̄ ſtatim poſt legē datā fecerūt vitulū conflatilē Exo. 32. et. psͣ. Fecerūt vitulū in oreb ⁊ adorauerūt ſcul ptile. Et ꝙͣtum ad penā. Ideo dicit. Et ego neglexi eos Illd̓ eī aliqͥs d̓r negligere qd̓ ꝑmittit ꝑire. Et ſic negle xit eos. qꝛ ꝑmiſit eos perire ab exterminatore vt dicit̉.1. Corin. 10. et. psͣ. Spreuiſti om̄es diſcedentes a iuſticijs tuis. Alia lr̄a. Et ego dn̄atus ſum eorū id eſt puniendo oſtendi me eſſe dn̄m ipſoꝝ. ¶ Deinde cum dicit. Quia hoc eſt teſtamentū ⁊cͣ. deſcribit conditiones noui teſta menti. Et circa hoc facit duo. Primo ponit modū editi onis eius. Secūdo effectū ipſius ibi. At ero eis in deum ⁊c. Dicit ergo. Quia hoc eſt id eſt tale ē teſtamentū qd̓ diſponā domui iſrael ⁊c. diſpoſitio importat congruita tem ordinis. Et ideo dicit. Poſt dies illos id ē poſt legē datā. Debuit em̄ poſt legē veterē dari noua lex. ſicut pͥ mo dat̉ pedagogus poſtea magiſter vt prius hō recogno ſcat infirmitatē ſuam. In hoc gͦ patet congruitas tempo ris dandi nouū teſtamentū. Modus aūt tradēdi duplex eſt. Unus ꝑ exteriora. ſicut ꝓponēdo verba ad cognitio nem alicuius. Et hoc poteſt homo facere. ⁊ ſic traditum fuit vetus teſtamentum. Alio modo interius operando. ⁊ hoc ꝓpriuꝫ eſt dei. Iob. 32. Inſpiratio oīpotentis dat intelligentiā Et hoc modo datū eſt nouū teſtamentū. qͥa conſiſtit in infuſione ſpūſſancti qͥ interius inſtruit. Non autē ſufficit tm̄ cognoſcere: ſed requirit̉ operari. Et ideo pͥmo illuminat intellectū ad cognoſcendū. Et ideo dicit Dabo leges meas ⁊c. Et dicit in plurali ꝓpter diuerſa p̄ cepta ⁊ conſilia. Et hoc facit ſpūſſanctꝰ. 1. Io. 2. Unctio eius docet vos Io. 14. Ille vos docebit oīa ⁊c. Item ad bene operādū inclinat affectū. vnde imprimit cordi. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. In corde eoꝝ ſuꝑſcribā eas id ē ſuꝑ cognitionem ſcribam charitatē. Super om̄ia aūt charitatē habētes ⁊c. Col̓. 3. et Ro. 5. Charitas dei diffuſa ē in cordibus noſtris ⁊c̄. Et hec eſt epiſtola de qua ſubdit 2. Corin. 3. Non attramento ſed ſpiritu dei viui nō in ta bulis lapideis ſed in tabulis cordis carnalibus. Lectio tertia. T ero illis in deum: ⁊ ipſi erūt mi Z hi in populū. Et non docebit vnuſ quiſqꝫ ꝓximū ſuū: ⁊ vnuſquiſqꝫ fra trem ſuū dicens: cognoſce dn̄m: quoniā oēs ſcient me a minore vſqꝫ ad maiorē: qꝛ ꝓpici us ero iniquitatibꝰ eorum: ⁊ peccatoꝝ eoꝝ iā nō memorabor. Dicēdo aūt nouū vetera uit prius. Qd̓ aūt antiquat̉ ⁊ ſeneſcit ꝓpe interitum eſt. Supra poſuit apoſtolus conditiones noui teſtamenti ex editione ipſius: nunc ponit tres effectus ipſius. Primꝰ eſt hominis ad deum perfecta coniūctio. Secundus eſt dei perfecta cognitio ibi. At nō docebit ⁊c. Tertius eſt peccatorum remiſſio. ibi. Quia propicius ero ⁊cͣ. Circa primum ſciendum eſt ꝙ ad hoc ꝙ homo iungat̉ deo re quiritur auxilium diuine gratie. quia ad hoc non poteſt propria virtute Iere. 31. In charitate perpetua dilexi te ideo attraxi te miſerans. Primo ergo tangit̉ illa coniun ctio ex parte dei. Secundo ex parte hominis ibi. Et ipſi erunt ⁊c. Dicit ergo. Ero illis in deum. Nomen dei ſi gnificat vniuerſalem prouidentiam. Tunc ergo eſt no bis deus quando habet curam de nobis et corda noſtra ad ſe trahit ⁊ hoc eſt reſpectu iuſtorū ſpecialiter Ex hoc ergo ꝙ ero eis in deum. ſequit̉ ſecundū ſcꝫ ꝙ ipſi erunt mihi in ppl̓m.i. exhibebūt ſe mihi in populū. Sicut em̄ dicit aug. 2º. d̓ ciuitate dei. ca. 21. Populꝰ ē cetꝰ multi tudinis iuris cōſenſu cōmunione vtilitatis ſociatꝰ. Qn̄ ergo conſentiunt in ius diuine legis vt ſint ad inuicē vti les vt tendant in deum tunc eſt populus dei. Apoc. 21. Ipſi populus eius erunt ⁊ ipſe deus cum eis erit eorum deus. ¶ Deinde cum dicit. Et non docebit ⁊cͣ. ponit ſe cundum effectum noui teſtamēti. Et circa hoc facit duo Primo enim ponit ſignum effectus illius. Secūdo effe ctum ipſum ibi. Quia omnes ⁊c. Signum perfecte co gnitionis eſt quando quis non indiget doceri. quia do ctrina eſt via ad acquiſitionem ſcientie. ⁊ ideo ceſſat do ctrina: acquiſita perfecte ſcientia. Sed nunquid in nouo teſtamento vnus non docet alium? Et videtur ꝙ non ꝑ litteram iſtam. Sed contra. quia apoſtolus vocat ſe do ctoreꝫ gentiū. 1. Timo. 2. ⁊ Ephe. 4. Alios paſtores ⁊ doctores. Ro. 12. Siue qui docet in doctrina. Reſpon dęo. dicendum eſt ꝙ hoc quod dicitur hic poteſt duplici ter intelligi. Vno modo de preſenti ſtatu: ⁊ ſic nō verifi catur vniuerſaliter de omnibus: ſed tantum de primis. fundatoribus noui teſtamenti ſcilicet apoſtolis qui im mediate fuerunt inſtructi a deo quando aperuit illis ſen ſum vt intelligerent ſcripturas Luc. vltimo. Apoſtoli ergo facti ſunt perfecte cognoſcentes nō ab alijs inſtru cti ſed ſimul a chriſto acceperunt ſapientiam infuſam. Alio modo ꝙ referal̓ ad ſtatum patrie futurum ad quaꝫ ꝑ nouum teſtamentū introducimur non ꝑ vetus. Et ſic vl̓r verū eſt qd̓ dicit̉ hic. Sꝫ ꝯtra. Hoīes beati ſunt eqͣ les angelis nō maiores. ſꝫ ẜm dionyſiū vnꝰ angelꝰ docet aliū illuminādo ip̄m. Ergo ⁊ homo beatꝰ alium docebit Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ duplex eſt cognitio in beatis angelis. Una que beatos facit. ſcꝫ cognitio diuinitatis que ſola beatos facit. ſicut dicit auguſtinus in libro con feſſionū. Beatus qui te nouit ⁊c. Alia eſt q̄ eſt omniū q̄

Explanatio ſancti Thome
ſunt aliud a deo cuiuſodi ſunt eſſectꝰ dei. ⁊ iſta nō bea tificant. Quantum ęrgo ad primā vnus nō docet alium qꝛ vnus non betificat mediante alio. ſed a deo īmedia te. psͣ. In lumine tuo videbimus lumen. Sed quantum ad aliam que aſt aliquoꝝ miſterioꝝ vnꝰ docet alium. Et hoc forte vſqꝫ ad finem mundi ꝙͣdiu durat executio effe ctuum dei. ⁊ ideo addit dicens. Cognoſce dn̄m. Quaſi dicat. Non accipit dei cognitionē. At dicit proximum ⁊ frartem ſuū qꝛ ⁊ ſi ẜm auguſtinū oēs hoīes ſint ex chari tate diligendi. ſi tamē non poſſis omnibus prodeſſe: tn̄ illis ſpecialiter debes prodeſſe qui ribi coniūgunt̉. Uel naturaliter ſicut ſunt conſanguinei quos hic vocat fres. Uel alia coniunctione ⁊ ſic proximus eſt. ¶ Omnes em̄ ſcient me a minimo vſqꝫ ad maiorē eorum. Hec eſt cau ſa quare vnus non docebit alium. qꝛ om̄es noſcent dn̄m i. Io. 3. Uidehimꝰ eum ſicuti eſt. In hac vero viſione cō ſiſtit beatitudo Io. 17. Hec eſt vita eterna vt cognoſcāt te ſolum verū deū ⁊c̄. Iere. 9. In hoc gloriet̉ qui gloria tur ſcire et noſce me ⁊cͣ. Et hanc doctrinam habent beati non ab aliquo alio: ſed a ſolo deo tantum. Eſa. 54. Po nam vniuerſos filios tuos doctos a dn̄o. Illud autē ꝙ dicit. a minimo. poteſt dupliciter intellligi. Uno modo ꝙ dicant maiores ſancti antiquiores. Et ſic maior ⁊ mi nor dicūt̉ ẜm ordinē temporis. Oēs ergo cognoſcent qͥa ſinguli accipiēt ſingulos denarios Matth̓. 20. Uel hoc dicit ad oſtendendū differentiam premioꝝ: qꝛ licet oēs cognoſcant. tamē vnus magis alio cognoſcet Matth̓. 5 Qui fecerit ⁊ docuerit hic magnꝰ vocabit̉ in regno celo rum. Premiū em̄ correſpōdet merito. ⁊ hoc contra illos qui dicunt penas ⁊ omnia merita eſſe equalia et ꝑ con ſequens premia equalia. Cōtra quos dicit̉..1. Corin. 15. Stella differt a ſtella in claritate. ¶ Deinde cum dicit. Quia ꝓpicius ⁊c. ponit tertium effectum qui eſt culpe remiſſio qd̓ non poterat vetus teſtamentū. infra. 10. In poſſibile eſt ſanguine thauroꝝ ⁊ hircoꝝ auferri peccata Dicit ergo. Propicius ero ⁊cͣ. Differunt aūt iniquitas ⁊ peccatum. qꝛ iniquitas opponit̉ iuſticie que quideꝫ ꝓ prie ſemꝑ eſt ad alium. Ideo iniquitas dicit̉ qua qͥs no cet alteri Iob. 35. Homini qui ſimilis tui eſt nocebit ini quitas tua ⁊c. Peccatum autē dicit̉ oīs defectus actio nis. qꝛ importat deordinationeꝫ. ⁊ ſic iniqͥtas ꝓprie ē in ꝓximū. ſed peccatū eſt in ſeipſum ⁊ hoc ꝓprie loquēdo: large tamē idem eſt iniquitas ⁊ peccatuꝫ. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. Quia ꝓpicius ero iniquitati eorum ſcꝫ in pre ſenti penam relaxando nec memorabor ſcꝫ in futuro pec cata puniendo. Ezeh̓. 18. Omniū iniquitatū eius quas operatus eſt non recordabor. psͣ. Propicius eſto pecca tis noſtris ⁊c. Item ne memineris iniquitatū noſtraꝝ ⁊cͣ Ro. 11. Sine penitentia em̄ ſunt dona ⁊ vocatio dei ⁊c. id eſt deus non penitet ꝙ hic peccata remiſerit quaſi ite rum puniendo. ¶. Deinde cum dicit. Dicendo autē no uum ⁊c. quaſi poſita auctoritate arguit ex ipſa ⁊ facit ta lem rationē. Nouum non dicit̉ niſi in comparatione ad vetus. ſed om̄e qd̓ dicit̉ vetus ſignificat quaſi ſit ꝓpe ceſ ſationē. Ergo dicēdo nouū veterauit id ē dedit intellige re ꝙ prius ſit vetꝰ. Qd̓ aūt antiquat̉ et ſeneſcit ꝓpe in teritū eſt. Si ergo illud eſt vetus abijciendū eſt Leuit̓. 26. Nouis ſuperuenientibꝰ vetera ꝓijcietis. Dicendo ergo nouum deſignat ceſſationē veteris. Proprie auteꝫ nihil antiquat̉ niſi qd̓ ſubiacet tempori. que aūt ſubiacēt tempori ceſſant in tempore. Oportet ergo illud vetꝰ ceſ ſare. Dicit aūt antiquat ꝓpter res inaīatas. ſed ſeneſcit ꝓpter animatas. Sciendum tn̄ eſt ꝙ vbi habemus pec catorum alia lr̄a habet peccati. ⁊ tūc tefert̉ ad peccatum orginale qd̓ omnibꝰ eſt cōmune. Capitulū nonū.
Abuit quidem ⁊ prius iuſtifica h tiones culture ⁊ ſanctum ſecula re. Tabernaculum enim factum eſt primum: in quo erant cande labra ⁊ menſa ⁊ propoſitio panum que dici tur ſancta. poſt velamentū autē ſecundū tā bernaculum quod dicitur ſanctaſanctoruꝫ: aureum habens thuribulū ⁊ archam teſta menti circūtectam ex omni parte auro: in qͣ yrna aurea habens manna ⁊ virga aaron q̄ fronduerat: ⁊ tabule teſtamenti ſuper que erant cherubin glorie obumbrantia propi ciatoriū: de qͥbꝰ nō ē mō dicendū ꝑ ſingula. Supra oſtendit apl̓us dignitatē noui teſtamenti reſpe ctu veteris in generali: hic oſtendit idem in ſpeciali de ſcendendo ad ſingula que erant in vtroqꝫ teſtamēto. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ comꝑat ea que ſunt ve teris teſtamēti ad ea que ſunt noui vt ſuꝑ hoc oſtendat dignitatē noui. Secūdo manifeſtat quedam que ſuppo ſuerat decimo ca. ibi Umbram em̄ habens lex ⁊cͣ. Circa primū tria facit. qꝛ pͥmo exponit illud quod fuit in veteri teſtamēto. Scd̓o on̄dit ſignificatū ſuū ibi. Hoc ſignificā te ſpūſancto ⁊c̄. Tertio ex his arguit ad ꝓpoſitū ibi. Et ideo noui teſtamenti ⁊cͣ. Iterū pͥma in duas. Primo em̄ deſcribit conditionem veteris teſtamēti. Scd̓o ꝓſequit̉ ibi. Tabernaculū em̄ factū eſt primū ⁊c̄. Circa primū ſci endū eſt ꝙ tam vetus ꝙͣ nouū teſtamentū ad hoc inſtitu ta ſunt vt aīa accedat ad deum. Ad hoc aūt duo ſunt ne ceſſaria. ſcꝫ receſſus a peccato: ⁊ vnio ad deum. Primuꝫ ſit ꝑ iuſtificationē. Scd̓m ꝑ ſanctificationē. ⁊ in vtroqꝫ teſtamento ſit iuſtificatio ⁊ ſanctificatio. Unde dicit ſic. Dictū eſt ꝙ pͥus veterauit. Sed quale fuit illud vetus? Tale ꝙ habuit iuſtificationes culture ſcꝫ latrie ẜm gre cū. In veteri em̄ fuerūt quedā ablutioues ꝑ quas mūda bant̉: non quidē a macula peccati: ſed a quibuſdā irregu laritatibus quibꝰ impediebant̉ a cultu dei ſicut ex tactu mortui vel alicuius īmundi non poterant intrare taber naculū niſi expiati ꝑ aliqͣs ablutiones. Et ideo dicebant iuſtificationes culture: qꝛ ſcꝫ ꝑ ea fiebat idoneus ad cul tum diuinum. Et de hoc habetur Leuit̓. 22. Hierony. Iuſtificationes id eſt ablutiones quibꝰ purificatis lice bat accedere. Sed ſanctificatio eoꝝ erat ſanctū ſeculare Seculū qn̄qꝫ ſumit̉ ꝓ qͣcūqꝫ duratione. psͣ. In ſeculuꝫ ſeculi. Qn̄qꝫ ſignificat mūdū iſtū. 1. Ti. 4. Demas me dereliqͥt diligens hoc ſeculū. Illa gͦ ſanctificatio poteſt dici ſecularis qꝛ temporalis erat ⁊ non ꝑpetua. Sꝫ litte ra greca non ſic accipit: qꝛ dicit ſanctū mundari. Vnde ē differētia inter nouū teſtamentū ⁊ vetus. qꝛ licet vtrūqꝫ ſit corporale tamē nouū continet gratiam. ⁊ ſacruꝫ eſt in quo ſub tegumento rerum viſibilium diuina virtus ſalu tem ſecurius operat̉ qd̓ nō erat in veteri teſtamento qm̄ in ſe nullā continebat gratiā Gal̓. 3. Quō iterū cōuerti mini ad infirma et egena elementa. ¶ Deinde cum dicit Tabernaculū em̄ ⁊c. exponit illud quod dixit. Et primo ꝙͣtum ad diſpoſitionē tabernaculi. Secundo quantū ad myſteriū ſacerdotum ibi. His itaqꝫ diſpoſitis ⁊c. Circa primum propter intellectū lr̄e ſciendum eſt ꝙ dominus in deſerto precepit fieri tabernaculuꝫ quod haberet. 30. cubitos vel paſſus in longitudine. et decē in latitudine: ita ꝙ hoſtium erat ad orientem ante quod dependebat velum ſuper quattuor columnas ⁊ quoddam tentorium in quo erat altare holocauſtorum. ſed de hoc nihil ad ꝓ poſitum. quia apoſtolus de hoc non facit aliquam men

in epiſtolam ad Vebreos ℟
tionem. Sed in tabernaculo verſus occidentē ſpacio de cem cubitoꝝ longitudinis. ⁊ decem latitudinis appēde bat̉ ꝑ velū ſuꝑ qͣttuor columnas ⁊ iſtud diuidebat par tem vnam decem cubitorum ab alia. xx. cubitorū. Pars autē. xx. cubitorum dicitur ſancta. ⁊ tabernaculum pͥmū ſed illa decem dicunt̉ ſanctaſanctorum. ⁊ tabernaculum ſecundum. Iſta diſtinctio dupliciter poteſt exponi. Uno modo quia ea que fuerunt in veteri teſtamento fuerunt figura noui teſtamenti. Nouū etiaꝫ eſt figura celeſtis pa trie. Sic ergo ꝑ primum tabernaculū vetus teſtamentū ⁊ per ſecundum nouū. Alio modo ꝑ pͥmum tabernacu lum preſens eccleſia. ꝑ ſecundū celeſtis gloria. Inquan tum ergo ſignificat vetus teſtamentuꝫ eſt figura figure. ſed inquantū ſignificat preſentē eccleſiam que adhuc ſi gnificat futurā gloriā eſt figura veritatis ꝙͣtuꝫ ad vtrūqꝫ Circa hoc ergo duo facit. qꝛ pͥmo deſcribit illud qd̓ erat in pͥmo. Secundo illud quod erat in ſecundo. ibi. Poſt velamentum autē ⁊c. In pͥmo autē tria erant ſcꝫ candē labrum aureum ad meridiem quod ita erat factum. Ex vno em̄ longo haſtili procedebant ſex calamī qͣſi ſex bra chia ſcꝫ tres a dextris ⁊ tres a ſiniſtris. Et ſic in ſūmitate erant ſeptem rami ⁊ in quolibet erat vna lucerna que ar debat. Item in quolibet calamo erant quattuor ſcꝫ cala mus qui erat ex tribus partibus quaſi tribus petijs ſcꝫ cyphi: ſperule: ⁊ lilia: quia ibi due partes iungebantur In fine cuiuſlibet partis erat quaſi quidā cyphus in quo duo cyphi iungunt̉ in nucis moduꝫ ⁊ due ſperule volu biles ⁊ duo quaſi folia lilij hinc ⁊ inde. Itē in parte aqui lonari erat menſa aurea in modū altaris ſuꝑ quam pone bant̉ in ſabbato. xij. panes calidi ⁊ ſuꝑ quemlibet thus lucidum in patena aurea. Et ſtabant illi panes qui dice bant̉ ꝓpoſitionis vſqꝫ ad diē ſabbati vbi oportebat illos amoueri ⁊ reponebant̉ alij loco illoruꝫ. Item in medio erat altare aureum ad adolendum thymiama boni odo ris ⁊ hoe ad lr̄am ne domus feteret ꝓpter multitudineꝫ imolaticij ſanguinis. Per candelabrū autē qd̓ illumīat ⁊ per menſam deſignat ad lr̄am ꝙ qui altari ſeruit de al tari viuat. Dicit ergo tabernaculuꝫ prius id eſt anterior pars tabernaculi facta eſt in quo erat candelabruꝫ quod vnum erat quātum ad ſubſtantiam ſed plura quantū ad ramos ⁊ hoc ad meridiem. ⁊ menſa ad aquilonem. ⁊ ꝓ poſitio panum id eſt panes propoſitionis per ypallagen ſicut ꝑflauit fiſtula buccas. ⁊ illa ꝑs dicit̉ ſancta. De hoc habet̉ diffuſe Exo. 25. 26. et. 27. ¶ Deinde cum dicit. Poſt velamentum ⁊c. Deſcribit ea que erant in ſecūdo tabernaculo ſcꝫ archa teſtamenti de lignis ſethin impu tribilibus circumtecta ex omni parte id eſt tam intus ꝙͣ extra auro In archa aūt erāt tria: ſcꝫ vrna aurea hn̄s mā na. ⁊ hoc in memoriā iliius beneficij eis preſtiti. Exo. 16 Et virga aaron que floruit Numeri. 17. In memoriam ſacerdotij aaron ne alius extraneus preſumeret accede re Et tabule teſtamēti. Exo. 25. In memoriā legis. Itē ſuper archā erant duo cherubin qui tangebant ſe duabꝰ alis. et tangebant alijs duabus latera tabernaculi. In ter duas aūt alas quibus tangebant ſe erat tabula aurea eius longitudinis ⁊ latitudinis cuius et archa ſcꝫ duoꝝ cubitorum in longitudine cubiti. ⁊ ſemis in latitudine. ⁊ erat ſupereminens que dicebat̉ ꝓpiciatorium. Vnde erat quaſi ſedes dequa/ deus exaudiret ad repropician dum populo. psͣ. Qui ſedes ſuper cherubin ⁊c. Archa vero erat quaſi ſcabelluꝫ pedum. Illi duo cherubin ver ſis vultibus ad ſeipſos reſpiciebant. Hic autē addit apo ſtolus quartum ſcꝫ thuribulū aureū de quo dicunt aliqͥ ꝙ erat altare inter ſancta vt dictuꝫ eſt. In ſancta qd̓ erat exterius introibant ſacerdotes omni die ad expletioneꝫ
myſteriorum. ſed in ſanctaſanctoꝝ ſacerdos ſūmꝰ ſemel in anno cum ſanguine. et tunc implebat thuribulū illud thymiamate ita ꝙ ex fumo aſcenderet nebula que operi ret ſanctaſanctoꝝ ne poſſent videri ab his qui extra erāt Iſta gͦ ſunt illa que erant poſt velamentū qd̓ erat ẜm qd̓ dicit ſanctaſctōꝝ ꝓdignitate. ſicut dicit̉ virgo virginuꝫ anthonomaſice. aureuꝫ hn̄s thuribulū et archa in qͣ erat vrna ⁊c: ſuꝑ quam ſcꝫ archā non ꝙ haberet ſuꝑ eam pe des ſꝫ alas tm̄. cherubin glorie id eſt glorioſe facta obū brantia ſcꝫ ꝓpiciatoriū alis ſuis. de quibus omnibꝰ nō eſt modo dicendū id eſt proſequendū ꝑ ſingula. Sed cō tra qꝛ. 3. Reg. 8. dicit̉ ꝙ in archa nō eſt aliud niſi due ta bule. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ verū eſt ex pͥncipali in tentione. qꝛ ad hoc fuit archa pͥncipaliter facta ſicut pa tet Exo. 25. ¶ Quid autē iſta ſignificent Sciendum eſt ꝙ om̄es cerimonie legis ordinabant̉ ad vnum ẜm ſtatuꝫ illum. ad aliud vero ẜm ꝙ erant figuratiua ꝓut ſcꝫ rep̄ ſentabant chriſtum. Quo ad primū oīa inſtituta fuerūt ad repreſentandū magnificentiā dei. Illa autē non rep̄ ſentabant̉ niſi in effectibus. Iſti autē effectus habent qͣſi duplex ſeculum. Unum ſuꝑius ſcꝫ ſubſtantiaꝝ incorpo rearum. ⁊ iſtud repreſentat per ſanctaſanctoꝝ. Aliud eſt iſtius mundi inferioris ſenſibilis. ⁊ iſtud repreſentat̉ ꝑ ſancta. In mundo autē ſuperiori ſunt tria. ſcꝫ deus: rati ones rerum: ⁊ angeli. Deus autē oīno eſt incomp̄hentꝭ bilis. et ideo erat ſedes ſine ſedente. quia non poteſt cō prehendi a creatura niſi ex effectibus. Illa autem ſedes erat ꝓpiciatoriū vt dictum eſt. ¶ Angeli autē ſignificā tur ꝑ cherubin ꝓpter ſapientiā. Vnde ⁊ ph̓i angelos di cunt ſubſtantias intellectuales. Erant autē duo ad deſi gnandū ꝙ non erant ibi poſiti ad colendum. qꝛ dictum erat eis. Deut̓. 4. Audi iſrael dn̄s deus tuus vnus eſt. ¶ Ꝙ reſpiciūt in ꝓpiciatoriū. deſignat ꝙ nunꝙͣ recedūt a contemplatione dei Matth̓. 18. Angeli eorum in celis ſemꝑ vident faciem patris ⁊cͣ. ¶ Rationes rerum ſignā tur ꝑ archā. Illa vero q̄ ſunt in hoc mundo vel ꝑtinent ad ſapientiā que ꝑ tabulas ſignificat̉. Vel ad potentiaꝫ q̄ ꝑ virgam. Vel ad bonitatē q̄ ꝑ māna qd̓ erat dulce. qꝛ quicqͥd eſt dulcedinis in creatura totū eſt ex bonitate dei Quia vero rationes rerū q̄ ſunt intelligibilit̓ in deo ſunt ſenſibiliter in creaturis corporalibꝰ. Ideo ſicut in tabu lis erat lumen intellectuale. ita in ſanctis erat lumē cor porale. Ibi manna: hic panes. Ibi virgā hic altare qd̓ ꝑ tinet ad officiū ſacerdotis. ¶ Sed inꝙͣtum ꝑ iſta figura bat̉ chriſtus om̄ia iſta inueniunt̉ in ipſo. Et pͥmo ꝙͣtū ad ſancta. Ipſe em̄ eſt candelabrū luminis Io. 8. Ego ſum lux mundi. In iſto ſunt ſex ordines. tres a ſiniſtris ſcꝫ ꝑ fecti veteris teſtamēti. et tres a dextris ſcꝫ noui teſtamē ti. Iſti deſignant̉ Ezech̓. 14. per nōe p̄lati. per daniel cō tēplatiui. ꝑ ioh actiui. Iſti calami lumē acccipiūt ⁊ infun dunt quia ſicut dicit̉ 1. Pe. 4. Unuſquiſqꝫ ſicut accepit gratiam in alterutrum illam adminiſtrātes. Cyphi ſunt ꝓplnantes potum ſapientie. Sperule ꝓpter promptitu dineꝫ obedientie. Lilia ꝓpter finem vite eterne. Septē lucerne ſunt ſeptem dona ſpūſſancti. ¶ Item chriſtus ē mēſa refectionis. Duodecim panes ſunt doctrina duo decim apoſtolorū ⁊ ſucceſſorum ſuorum. Qui ponuntur in ſabbato ſpei vſqꝫ ad ſabbatum ſpei. et ſi interim vnus remouetur per mortem: alter ſubſtituitur. Sed in ma gno ſabbato remouebunt omnes. ¶ In interiori erat ꝓ piciatoriuꝫ ⁊ chriſtus eſt ꝓpiciatio ꝓ peccatis noſtris.1. Io. 2. Duo angeli ſunt duo teſtamenta concorditer xp̄m reſpicientia. Vel om̄es angeli chriſto ſeruientes concor diter ⁊ vnanimiter Matth̓. 4. Acceſſerunt angeli ⁊ mi niſtrabant ei. Dan̄. 7. Milia miliū miniſtrabant ei. sͣ. 1. Oēs ſunt adminiſtratorij ſpūs. Ipſi deſiderant in xp̄m

Explanatio ſancti Thome
ꝓſpicere. 1. Pe. 1. Item obumbrant ꝓpiciatorium id ē xp̄i eccleſiam cuſtodiunt. Uel qꝛ ipſorum miniſterio fie bant viſiones ⁊ apparitiones in quibus obumbratorie fi gurabat̉ chriſtus Archa aurata de lignis ſethin eſt caro chriſti pura ⁊ precioſiſſima. que et dicit̉ vrna aurea ꝓpt̓ ſapientiā plena dulcedine diuinitatis. Tabule ſunt eiꝰ ſapientia. Uirga eſt ſacerdotium eius eternum. Uel vir ga eſt poteſtas chriſti. Māna dulcedo gratie que datur ꝑ ſacerdotium xp̄i. vel per obedientiam mandatorū ſicut homo obedit poteſtati. Sed quia nullus habet ſic grati am quin peccet excepto chriſto ⁊ matre eius. Ideo neceſ ſe eſt habere ꝓpiciatoriū. Sciendū eſt aūt ꝙ glo. ſuꝑ lo tum iſtū multū diffuſe iſta exponit. Lectio ſecunda. Is vero ita compoſitis in priori h A quideꝫ tabernaculo ſemper introibant ſacerdotes ſacrificiorum of ficia conſummantes. in ſecundo auteꝫ ſemel in anno ſolꝰ pontifex non ſine ſanguine quē offerret pro ſua et populi ignorātia: hoc fi gnificante ſpirituſancto: nondum propala tam eſſe ſanctorum viam adhuc priore ta bernaculo habente ſtatum. Que parabola eſt temporis inſtantis iuxta quam munera ⁊ hoſtie offeruntur: que non poſſunt iuxta conſcientiam perfectum facere ſeruientem: ſolūmodo in cibis ⁊ potibus ⁊ in varijs ba ptiſmatibꝰ ⁊ iuſticijs carnis vſqꝫ ad tempꝰ correctionis impoſitis. Supra deſcripſit apoſtolus ea que pertinent ad vetꝰ te ſtamentum ꝙͣtum ad diſpoſitionē tabernaculi: hic ꝓſe quit̉ de officio miniſtrorum. Et pͥmo de his que ſpectāt ad ſancta. Scd̓o aūt de his que ſpectāt ad ſanctaſancto rū ⁊cͣ ibi. In ſecn̄do autē ⁊cͣ. Ad intellectū autē lr̄e hu ius ſciendum eſt ꝙ ſicut ſupra dictum eſt in parte anteri ori ipſius tabernaculi circa medium erat altare thymia matis vl̓ incēſi qd̓ idē eſt ⁊ cādelabrū. Ex parte ꝟo meri dionali ⁊ ex oppoſito menſa ꝓpoſitiōis. Sacerdos ergo quolibet die mane ⁊ veſpere intrabat ſancta ꝓpter duo. ſcꝫ ad parandū lucernas ⁊ ad adolendū thymiama vt lu men ⁊ bonꝰ odor iugiter eſſet in ſanctis. Dicit ergo. His ſcꝫ que pertinent ad ſpecieꝫ tabernaculi ita diſpoſitis id eſt ordinatis quottidie mane ſcꝫ ⁊ ſero intrabant ſacer dotes conſūmantes off̄icia ſacrificiorum. non tamē ꝙ in ſancta ſacrificarent. qꝛ ſacrificabāt ſuꝑ altare holocauſto rum qd̓ erat ante fores tabernaculi ſub diuo. ſed adole tionē thymiamatꝭ ⁊ deuotionē offerētiū vocat ſacrificiū ¶ Deinde cum dicit. In ſecundo autē ⁊c. ponit officiū miniſtrorum ꝙͣtum ad ſanctaſanctoꝝ. Circa quod ſcien dum eſt ꝙ ſicut dicit̉ Leuit̓. 16. Sūmus ſacerdos in die expiationis q̄ fiebat decima die ſeptimi mēſis ſcꝫ ſeptē bris qui ſeptimus eſt a marcio noſtro qui apud hebreos concurrit ꝓ parte cum aprili in quo incipiūt anni. Exo. II. Menſis iſte pͥncipium vobis menſiū pͥmus erit in mē ſibus anni. ipſi em̄ incipiūt menſem in lunatione q̄ ſemꝑ incipit in martio niſi impediat emboliſmus. offerebat ꝓ ſe ⁊ tota domo ſua vitutulum ⁊ hircū ꝓ peccato populi. ⁊ iſtis īmolatis accipiebat de ſanguīe ipſorū ⁊ implebat thuribulum prunis altaris holocauſtoꝝ qd̓ erat in atrio ante fores tabernaculi ⁊ cum oībus his intrabat in ſanctaſanctorū ⁊ cum ſanguine expiabat tabernaculū aſper gendo ſanguinē contra velum ⁊ poſt egrediebat. Et cuꝫ eodeꝫ ſanguīe liniebat cornua altaris thymiamatꝭ. Hoc autē ſemel in anno faciebat. Vnde dicit. In ſecundo aūt ſcꝫ tabernaculo qd̓ dicit̉ ſanctaſ anctorū ſemel in anno in trabat ſolus pontifex. Gloſa dicit ꝙ pluries poterat ſine ſanguine ſꝫ non cum ſanguine niſi ſemel. De hoc tamē non habet̉ niſi tantū quādo mouenda ſunt caſtra. qꝛ tūc intrabant aaron ⁊ filij eius ⁊ inuoluebant ⁊ diſpenſabāt onera leuitatum ſicut patet Numeri. 4. Semel tn̄ in an no intrabat ſūmus ſacerdos ſolus cū ſanguine qn̄ offere bat ꝓ ſua et populi ignorantia id eſt ꝓ peccatis noſtris ꝓuer. 14. Errant qui operantur malum. Om̄is em̄ ma lus ignorat vt habet̉.3. ethicorū. De hoc habet̉ Leuit̓. 16. vbi tradit̉ ritus iſte. ¶ Hyſtice vero ꝑ primū taber naculum deſignat̉ preſens eccleſia in qua fideles debent ſeipſos ſacrificare. Ro. 12. Exhibeatis corpora vr̄a ho ſtiam viuentē ſanctaꝫ deo placentem. psͣ. Sacrificiū deo ſpiritus cōtribulatus. Item debent ſacrificare ſua in ele moſynis. infra. 13. Talibus em̄ hoſtijs ꝓmeret̉ dens. Sed in ſanctaſanctoruꝫ id eſt in patriam celeſtem intrat ſolus pontifex ſcꝫ xp̄s in anima ⁊ corpore. ¶ Tamē ẜm lr̄am intētio apoſtoli eſt ꝙ ꝑ ſancta intelligat vetus lex. per ſanctaſanctorū ſtatus noui teſtamenti ⁊ celuꝫ. qꝛ per nouam legeꝫ intrat̉ in celum. Et ideo ſubdit. Hoc ſigni ficante ſpū ⁊c. Ubi exponit quid ſignificat̉ ꝑ hoc. Et pri mo ꝙͣtum ad vetus teſtamentū. Secundo ꝙͣtum ad no uum ibi. Chriſtus autē aſſiſtens ⁊c. Item in pͥma parte pͥmo ponit officiū miniſtroꝝ ꝙͣtū ad pͥmū. Secūdo ſubdit poſitionis rationem ibi. Iuxta quam munera ⁊c. ¶ Sci endum aūt ꝙ in pͥmo intrabant ſacerdotes quottidie: ſꝫ in ſecundo quod erat vltra velum non niſi pontifex ſolꝰ ſemel in anno. Unde ꝙͣtum ad miniſtros illos erant ibi duo. Unū ꝙ in pͥmo quottidie intrabāt. Aliud ꝙ ſcd̓m erat eis velatum. Vnde interpoſitio veli ſignificat ꝙ ce leſtia erant eis velata. Item ꝙ non intrabant ſignificat ꝙ verus teſtamentum nō eſt via intrādi celum ante ad uentum xp̄i. Dicit ergo. dico ꝙ hoc ſic perfectū eſt hoc ſi gnificante ſpūſancto. 2. Pe. 1. Non humana voluntate allata eſt aliquando ꝓphetia: ſed ſpūſancto inſpirati lo cuti ſunt ſancti dei homines. Et hoc eſt cōtra hereticos qui dicunt vetus teſtamentum non eſſe a ſpūſancto: ſed a deo malo. ¶ Quid ſignificante? Nondū ꝓpalatā eſſe ſanctorum viam adhuc priore tabernaculo id eſt veteri teſtamēto ſignificato per primū tabernaculū habente ſtai tum. Durante em̄ veteri teſtamento via ſanctoꝝ ſcꝫ xp̄s qui dicit. Io. 14. Ego ſum via. Nondum venerat. ipſe em̄ eſt hoſtium ꝑ qd̓ patet introitꝰ in ſanctaſanctoꝝ. Io. j0. Ego ſum hoſtium. Sed non erat ꝓpalatus quia ad huc latebat ſub figuris lr̄e obumbratꝰ Infra. 10. Umbrā habens lex futuroꝝ. ⁊c. ¶ Que ꝑabola eſt inſtantis id ē preſentis temporis. Vel inſtantis id eſt ducēs nos ad ea que contingunt in preſenti tempore. ¶ Deinde cū dicit Iuxta quam ⁊c. ponit rationem quare durante ſtatu ve teris legis non patebat introitus in ſanctaſanctoꝝ. In illa em̄ ſancta nullus intrat niſi perfectus. Eſa. 35. Uia ſancta vocabit̉ non tranſibit per eam pollutusʳ. Et ideo vbi non erat mūdatio ⁊ perfectio nec erat introitus in il la. Sed vetus teſtamentū nō poterat perfectū facere ſer uientem: quia nondum erat oblatū ſacrificium ſatiſta ciens ꝓ peccato totius humani generis. Et ideo dicit. Iuxta quam ſcꝫ vel parabolam vel figuram offerūtur munera ⁊ hoſtie. Quod refertur ad illud quod dicit ſan crificiorum officia conſūmantes: quia oblationes ⁊ mu nera que ſunt de hoībꝰ. hoſtie aūt que tm̄ ſūt de aīalibꝰ non offerebant̉ in ſanctaſanctorum. ſed in ſanctis vel ad

in epiſtolam ad Hebreos IX
fores tabernaculi. Iſta autē non poterant mundare. qꝛ non poſſunt facere perfectum ſeruientem ſeruituti latrie que pertinet ad cultum diuinum. Perfectuꝫ dico iuxta conſcieniā. Eſt enim duplex mundatio. Vna a macula: ⁊ reatu peccati. Et hec eſt quantū ad conſcientiam. Hoc non poteſt lex. infra. 10. Impoſſibile ē ſanguine thauro rum ⁊ hircorum auferri peccata Eſa. 1. Ne offeratis vl tra ſacrificium fruſtra. Mich̓. 6. Nūquid placari poteſt deus in milibus arietum aut in milibus hircorum pin guium. Alia mundatio erat ꝙͣtum ad culturam vt ſcꝫ li ceret eis miniſtrare in illis ſacrificiis. Et ſic mundabat. Sed nunquid in veteri lege nō fuerunt multi perfecti? Et videt̉ ꝙ ſic. Dictum eſt em̄ abrae Gen̄. 17. Ambula coram me ⁊ eſto perfectus. Moyſes etiā ⁊ multi alij val de ſancti ⁊ perfecti fuerunt. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ licet tūc multi perfecti ⁊ ſancti fuerint: hoc tamē, fuit exn operibus legis. ſupra. 7. Nihil ad perfectū adduxit lex. Sed hoc fuit per fidem chriſti Gen̄. 15. Credidit abraaꝫ deo et reputatum eſt illi ad iuſticiam. Hoc ergo non erat virtute cerimoniaꝝ legalium. Unde frequenter ibi dicit̉ Orabit ꝓ eo ſacerdos ⁊ dimittet̉ illi Leuit. 5. et in mul tis alijs locis. Ꝙ ergo mandaret hoc erat ex fide. Sed in nouo teſtamento dicit̉. Matth̓. vltimo. Qui credide rit ⁊ baptizatus fuerit ſaluus erit. Sine ſacramentis em̄ noue legis non eſt ſalus. Io. 3. Niſi quis renatus fuerit ex aqua ⁊ ſpūſancto ⁊c. Sꝫ qͣre nō mūdabāt ꝯſcīaꝫ qꝛ cō ſiſtebant in cibis ⁊ potibꝰ. pctm̄ vero ē in conſcīa. Illud aūt qd̓ eſt pure corporale nō mundat animā: qꝛ non agit in animā. In ſacrificijs aūt illis erant cibi et potus ⁊ ce tera que pertinent ad corpus. ⁊ ideo non poterant mun dare conſcientiā. Dicit ergo in cibis ⁊ potibus id eſt in diſcretione ciborum ⁊ potuū interdictoruꝫ in veteri lege qꝛ abſtinere ab his non mundat conſcientiam vel vt hoc referatur ad vſuꝫ ſacrificioꝝ. quia comedebant̉ a ſacerdo tibus illa que offerebant̉ ꝓ peccatis et ab alijs q̄ ꝓ alijs Iſta em̄ non mundabant conſcientiā Iere. ηι. Nunquid carnes ſancte auferēt a te malicias tuas. ¶ Et varijs ba ptiſmatibus id eſt lotionibus. quia ſicut dicit̉ Matth̓. 7. Iudei ſeruabāt baptiſmata calicū ⁊ vrceorum ⁊ a fo ro redeuntes non comedūt niſi baptizent̉. Contra quos dicit dn̄s Mat. 23. Ue vobis ſcribe ⁊ phariſei ypocrite qui mundatis qd̓ deforis eſt calicis ⁊ parapſidis. intus autē eſtis pleni rapina ⁊ īmundicia. Verūtamen apl̓us non loquit̉ hic de ſuꝑſtitionibꝰ phariſeorū. ⁊ ideo opor tet currere ad alias lectiones preceptas in lege ſicut eſt de aqua ī qua lauabant̉ ſacerdotes ⁊ de aqua purificati onis in mundatione leproſi vel polluti. Unde frequen ter dicit̉. Lauabant veſtimenta ſua ⁊c. Et hec dicuntur hic baptiſmata. ¶ Et iuſticijs carnis. hoc addit vniuer ſalit̓ de oīibus. Vocat iſta cerimonialia iuſticias carnis id eſt carnales: qꝛ pertinebāt tm̄ ad corporalem mūdici am. nec erat in eis aliqua virtus ſpiritualis. Et ne aliqͥs dicat quare ergo inſtituta ſunt ſi non poterant ꝑficere. quia iam videret ꝙ deus ea inutiliter inſtituerit. Hoc re mouet cum dicit. Vſqꝫ ad tempus correctionis impoſi tis. Quaſi dicat. Hoc verum eſt ꝙ fuiſſent inutiliter in ſtituta ſi ſemper deberent durare. Sed ſicut puero pͥmo oportet dare pedagogum. quando autē iam peruenit ad etatem ꝑfectam tunc dat ei modus ſe habendi ẜm iudi ciū rectorꝭ reipublice. Ita ī veteri lege ea q̄ ſpectabāt ad imꝑfectionem inſtituta fuerunt. ſed quando venit tem pus perfectum tunc debuerūt inſtitui illa que ducunt ad perfectionem. Et ideo dicit. Vſqꝫ ad tempus correctio nis id eſt in quo corrigerent̉: non quidē ſicut mala. ſed ſi cut imperfecta. Lex em̄ bona eſt Ro. 7. psͣ. Suꝑuenit manſuetudo ⁊ corripiemur.
Lectio tertia Hriſtꝰ aūt aſſiſtēs pontifex futuroꝝ c bonorū ꝑamplius ⁊ ꝑfectius taber naculū nō manufactū id eſt nō huiꝰ creationis: neqꝫ ꝑ ſanguinē hircoꝝ aut vitu loꝝ ſed ꝑ propriū ſanguinē introiuit ſemel in ſancta: eterna redemptione inuenta. Si enim ſanguis hircorum aut thaurorum. et cinis vitule aſperſus: inquinatos ſanctifi cat ad emundationem carnis: quantomagꝭ ſanguis chriſti qui per ſpiritumſanctuꝫ ſe metipſum obtulit immaculatum deo: emū dabit conſcientiam noſtram ab operibꝰ ma lis ad ſeruiendū deo viuenti. Supra poſuit apoſtolus ſignificationem eoruꝫ que per tinent ad vetus teſtamentū ⁊ primū tabernaculum: hic ponit conditiones eorum que ꝑtinent ad ſecundū taber naculū qd̓ repreſentabat nouū teſtamentū. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ ponit illam ſignificationē. Secū do ꝓbat quoddā quod ſuppoſuerat ibi. Si em̄ ſanguis hircorum ⁊cͣ. Sciendum eſt aūt ꝙ ſi cōſiderent̉ ſupradi cta quinqꝫ: dicta ſunt de ſecundo tabernaculo: ſcꝫ qͥs in trabat quia ſolus pontifex. Secūdo dignitas ⁊ conditio loci quo intrabat: quia dicebat̉ ſanctaſ anctoruꝫ. Tertio quomō intrabat quia cum ſanguine. Quarto quādo in trabat: quia ſemel in anno. Quinto quare intrabat. qͥa ꝓ expiatione peccatorū. Hic autē apl̓us illa quinqꝫ ex plicat. Et primo quis ſit ille qui intrat quia xp̄s. Pon tifex em̄ eſt pͥnceps ſacerdotū. Talis aūt eſt xp̄s. 1. Pe. 5. Cum apparuerit pͥnceps paſtorum ⁊c. ſupra. 4. Ha bentes ergo pontificem magnū qui penetrauit celos ie ſum ⁊cͣ. Sed quilibet pontifex diſpenſator eſt alicuiꝰ te ſtamenti. In quolibet autē teſtamento duo conſideran da ſunt ſcꝫ finis repromiſſus in illo teſtamēto. Bona aūt repromiſſa in veteri teſtamento erant bona temporalia. Eſa. 1. Si volueritis ⁊ audieritis me bona terre come detis. Ille gͦ pontifex erat bonoꝝ temporaliū. Sꝫ xp̄s ē pontifex bonoꝝ celeſtiuꝫ Matth̓. 5. Gaudete ⁊ exultate qm̄ merces vr̄a copioſa eſt in celis. Eſt gͦ pōtifex ſūmorū bonoꝝ. qꝛ ꝑ pōtificatū eiꝰ introducimur in bona futura. psͣ. Replebimur in bonis domꝰ tue. Itē in veteri diſpē ſabant figuralia ſed chriſtus diſpenſat ſpūalia q̄ ꝑ illa fi gurabantur Luc. 11. Pater veſter de celis dabit ſpiritū bonum petentibus ſe. Sic ergo per bona futura poſſunt intelligi vel bona celeſtia ⁊ hoc reſpectu noui teſtamen ti. Vel bona ſpūalia reſpectu veteris. reſpectu cuiꝰ figu ra erant. Iſte pontifex non eſt negligens: ſed aſſiſtens. Pontifex em̄ mediator eſt inter deuꝫ ⁊ populum. Chri ſtus vero mediator eſt. 1. Ti. 2. Mediator dei ⁊ hominū hō xp̄s ieſus. Deut̓. 5. Ego medius ⁊ ſequeſter fui inter dn̄m ⁊ vos. Et iō ipſe aſſiſtit pr̄i ad interpellandū ꝓ no bis. Supra. 7. Ro. 8. Chriſtꝰ ieſus qui eſt ad dexteraꝫ pr̄is qͥ etiā interpellat ꝓ nobis. Item aſſiſtens nobis ad auxiliandū. psͣ. A dextris eſt mihi ne cōmouear. Act̉. ⁊ Ecce video celos apertos ⁊ ieſum ſtanteꝫ a dextris dei. Sic ergo patet qͥs intrabat. ¶ Secūdo oſtendit dignita tem interioris tabernaculi qꝛ dicit. Perampliꝰ ⁊c. quia iſtud eſt perfectius vtpote qꝛ eſt īmobile Eſa. 33. Oculi tui videbūt hieruſalē ciuitatē opulentā tabernaculū qd̓ nequaꝙͣ vltra trāſferri poterit. Hoc aūt eſt tabernaculū celeſtis gl̓ie. psͣ. Dn̄e qͥs habitabit in tabernaculo tuo. Dicit̉ autē tabernaculum: quia eſt locus peregrinorum.

Explanatio ſancti Thome
Non enim debetur nobis ex conditione nature. ſed tm̄ per gratiam Eſa. 32. Sedebit populus meꝰ in pulchri tudine pacis in tabernaculis fiducie in requie opulenta Eſt ergo amplius propter multitudinem bonorū immē ſam quod deſignat in auctoritate predicta. Sedebit ⁊c. Baruch. 3. O iſrael ꝙͣ magna eſt domus dei. Illud aūt qd̓ dicit̉ peramplius dupliciter legit̉. Uno modo ꝙ ſit vna dictio quaſi valde amplius. ⁊ ſic conſtruit̉ lr̄a. xp̄us aſſiſtens pontifex futuroꝝ bonorū introiuit in ſanctaſan ctorum dico que ſunt tabernaculum peramplius. Alio modo ꝙ lyper ſit prepoſitio qd̓ magis exprimit̉ in greco ⁊ tunc conſtruit̉ ſic. Chriſtus introiuit in ſancta ꝑ taber naculum amplius id eſt magis amplum ⁊ perfectū. Itē perfectius quia ibi ceſſabit om̄is imꝑfectio. 1. Corin. 13. Cum venerit qd̓ perfectum eſt euacuabit̉ qd̓ ex parte ē. Item eſt alterius conditionis: qꝛ vetus factum fuit ma nū hominis. hoc autē non: ſed manu dei. Exo. 15. San ctuarium tuum dn̄e qd̓ fundauerūt manus tue. dominꝰ. ⁊c. 2. Corin. 5. Scimus em̄ qͥa ſi terrena domus noſtra huius habitationis diſſoluatur ꝙ edificationem habe mus ex deo domū non manufactam ſed eternaꝫ in celis. infra. 11. Expectabat em̄ fundamenta habentē ciuitateꝫ: cuius artifex eſt ⁊ conditor deus. Et ideo dicit. Non ma nufactum id eſt non huius creationis: quia non eſt ma nufactū ſicut vetus. nec eſt huius creationis id eſt in bo nis ſenſibilibus creatis. ſed eſt in bonis ſpūalibꝰ. Uel ꝑ tabernaculum poteſt xp̄i corpus intelligi. in quo contra diabolum pugnauit. psͣ. In ſole poſuit tabernaculū ſuū. Qd̓ eſt ampliꝰ: qꝛ in ipſo habitat oīs plenitudo diuini tatis corporaliter. Eol̓. 1. Item perfectius eſt: quia vidi mus gloriam eius gloriam quaſi vnigeniti a patre plenū gratie ⁊ veritatis Io. 1. Item non manufactum quia nō ex virili ſemine. Dan̄. 2. Abſciſus eſt lapis de monte ſi ne manibus. ¶ Tertio oſtēdit quomō intrabat. quia nō ſine ſanguine. ſed ille cum ſanguine vitulorum ⁊ hirco rum. ſicut dicit̉ Leuit̓. 16. ſed xp̄us non ſic ſcꝫ ſanguine alieno: ſed ꝑ ꝓprium ſanguinem quē ꝓ ſalute noſtra im molauit in cruce. Matth̓. 26. Hic eſt ſanguis meus no ui teſtamenti qui ꝓ vobis ⁊ ꝓ multis effundet̉ in remiſ ſionem peccatorū. Dicit autē pluraliter vitulorū ⁊ hirco rum. non ꝙ ſimul eſſent plures. ſed quia ꝑ diuerſos an nos pluries intrabat. Chriſtus autē ſignificat̉ ꝑ hircum ꝓpter ſimilitudineꝫ carnis peccati. Ro. 8. Item ꝑ vitu lū ꝓpt̓ fortitudinē: Et qꝛ vtitur duobꝰ teſtamentis tāqͣ duobus cornibus Abachuc 3. Cornua in manibus eius ¶ Quarto quando intrabat: qꝛ ſemel in anno. xp̄s autē ꝑ totum tempus qd̓ eſt quaſi vnus annus intrauit ſemel in ſancta ⁊ ſemel effudit ſanguinem ſuū. 1. Pe. 3. Chri ſtus ſemel pro peccatis noſtris mortuus eſt. Ro. 6. Ꝙ em̄ mortuus eſt peccato mortuus eſt ſemel. Item ſemel intrauit exquo intrauit celeſtia ſemꝑ eſt ibi. E ideo dicit ꝙ intrauit ſemel in ſancta. ¶ Quinto oſtēdit quare in trauit: quia ad offerendum ꝓ populi ignorantia non pro ſua. qꝛ non habebat. Sanguis em̄ chriſti magis ꝙͣ ille valet ad hoc. quia ꝑ ipſum inuenta eſt eterna redemptio Quaſi dicat. Per iſtum ſanguinem redempti ſumus ⁊ hoc imꝑpetuum. quia virtus eius eſt infinita. infra. 10. Una oblatiōe cōſumauit ī ſempiternū ſanctificatos. psͣ. Redemptionem miſit dn̄s populo ſuo. Hoc autē quod dicit inuenta ad duo poteſt referri. ſcꝫ ⁊ ad deſideriū dei quod habebat de ſalute noſtra Iob. 33. Inueni in quo eſ ꝓpicier. Ezech̓. 18. Rolo mortem peccatoris. Item ad deſiderium patrum quo deſiderabant redimi. Nullꝰ aūt inuenit modū ita congruū ſicut xp̄s. Et ideo ſignant̓ di cit inuenta. ¶ Deinde cum dicit. Si em̄ ſanguis ⁊c. ꝓ bat vnum quod ſuppoſuit ſcꝫ iſtud vltimū. Eterna redēptione inuenta. Quaſi dicat. Ita dixi ꝙ ꝑ ꝓprium ſan guinem fecit eternam redemptionē in quo apparet eius maxima efficatia. Ꝙ autē ita ſit ꝓbo per locum a mino ri: quia ſi ſanguis brutorum animaliū faciebat quod mi nus eſt. ſanguis xp̄i poterit facere qd̓ maius eſt. Unde circa hoc facit duo. Primo enim ponit antecedēs. Se cundo conſequens ibi. Quantomagis ſanguis xp̄i ⁊cͣ. Circa primū ſciendū eſt ꝙ in veteri lege erat duplex mū datio. Una que fiebat in die expiationis de qua habetur Leuit̓. 16. Et de iſta iam dictum eſt. Et iſta videbat̉ di recte ordinari ad emundationē a peccato. Alia erat con tra irregularitatem legis de qua dicit̉ Numeri. 19. ꝙ p̄ cepit dn̄s ꝙ. Eleazar acciperet vaccā ruſam a moyſe ſine macula etatis integre que non traxiſſet iugum: ⁊ eductā extra caſtra immolaret in cōſpectu populi. ⁊ tingeret di gitum in ſanguine eius ⁊ aſpergeret ſepties cōtra taber naculū. ⁊ ꝙ combureret totaꝫ ſcꝫ carnem pellem ⁊ etiam fimuꝫ eius cum yſopo ligno cedrino ⁊ cocco bis tincto. quo facto vir mundus colligebat cineres ⁊ in loco mūdo effundebat extra caſtra. Et de ipſis ponebant̉ in aqua qͣ immūdus qui ſcꝫ tetigiſſet cadauer mortui aſpergebat̉ die tertio ⁊ ſeptimo cum yſopo ⁊ ⁊ ita mūdabat̉. nec ali ter poterat mundari. Iſta eſt ſententia apl̓i. Itaqꝫ ꝙͣtuꝫ ad primum dicit. Ꝙ ſi ſanguis hircorum ⁊ thaurorum. Quantū vero ad ſecundum dicit. Et cinis vitule aſper ſus ſanctificat inquinatos. non gratiam conferendo ſꝫ ad emūdationem carnis id eſt ab irregularitate qua carnali ter impediebant̉ qͣſi mundi a cultu diuino: nō tn̄ aufere bant peccata. Sed tn̄ vt dicit auguſtinus aliquando vir tute illius aſperſionis mundabant a lepra corporali. Et ideo dicit. Ad emundationē carnis. ¶ Deinde cum df cit. Quātomagis ⁊cͣ. ponit conſeq̄ns. Quaſi dicat. Si ſanguis ⁊ cinis hoc poſſunt: quid poterit ſanguis chriſti Certe multoplus. Et ponit apoſtolꝰ tria que oſtendunt efficaciam ſanguinis chriſti. Primo quis eſt ille cuius eſt ſanguis iſte: quia ſcꝫ eſt chriſtus. Ex quo patet ꝙ eiꝰ ſanguis mundat. Matth̓. 1. Ipſe em̄ ſaluuꝫ faciet popu lum ſuum a peccatis eorum. Secūdo cauſam quare xp̄s ſanguinem ſuū fudit quia hoc fuit ſpūſſanctus cuius mo tu ⁊ inſtinctu ſcꝫ charitate dei ⁊ proximi hoc fecit. Eſa. 59. Cum venerit quaſi fluuius violentus quem ſpūs do mini cogit. Spūs aūt mundat Eſa. 4. Si abluerit dn̄s ſordes filiaruꝫ ſyon ⁊ ſanguinē hieruſalē lauerit de me dio eius in ſpiritu iudicij ⁊ ſpū ardoris. Et iō dicit. Per ſpūmſanctum obtulit ſemetipſum. Eph̓. 5. Chriſtus di lexit nos et tradidit ſemetipſum ꝓ nobis oblationem et hoſtiam deo in odorem ſuauitatis. Tertio conditionem eius qꝛ eſt immaculatus Exo. 12. Erit agnus abſqꝫ ma culus maſculus anniculus. Ecc̄. 34. Ab īmundo qͥs mū dabit? Sed nunquid ſacerdos īmundus poteſt munda re? Reſpondeo dicendū eſt ꝙ non ſi ageret in ꝓpria vir tute. ſed agit virtute ſanguinis xp̄i. qui eſt ſicut cauſa pͥ ma. Et ideo non egiſſet niſi fuiſſet īmaculatus. ¶ Scien dum tamē ꝙ ſanguis illorū animaliū mūdabat tantū ab exteriori macula ſcꝫ a contactu mortui. ſed ſanguis chri ſti mūdat interius conſcientiā qd̓ fit ꝑ fidem Act̉. 15. Fi de purificans corda eorum. Inquantū ſcꝫ facit credere ꝙ omnes qͥ chriſto adherent ꝑ ſanguinē eius mundant. Ergo iſte emundat conſcientiam. Item ille mundabat a tactu mortui: ſed iſte ab operibus mortuis ſcꝫ peccatis q̄ tollunt deum ab anima cuius vita eſt per vnionē chari tatis. Item ille̓ mundabat vt poſſent accedere ad figu rale miniſteriū. ſed ſanguis xp̄i ad ſpūale obſequiū dei. psͣ. Ambulās in via īmaculata hic mihi miniſtrabat. Et ideo dicit. Ad ſeruiendum deo. Item deus eſt vita Io 14. Ego ſum vita. Et deut̓. 32. Uiuo ego ineternum.

Epiſoīam ad Veb. eos 123
IX
32 Conueniens ergo eſt vt ſeruiens ei ſit viuens. Ideo di cit viuenti. Et ſcd̓m rectorē vel iudicem populi ſic et mi niſtri eius vt dicitur Eccliaſ. 10. Qui etgo vult deo di gne ſeruire debet eſſe viuens ſicut ⁊ ipſe. Totam iſtā fi guram diligenter exponit gloſa et eſt auguſtini de que ſtionibus numeri. Lectio quarta. T ideo noui teſtamenti mediator ē vt morte intercedente in redempti onē earū preuaricationū que erant ſub priori teſtamento repromiſſionē accipi ant qui vocati ſūt eterne hereditatis. Ubi enim teſtamentū eſt: mors neceſſe eſt inter cedat teſtatoris. Teſtamentū em̄ in mortu is confirmatū eſt. alioquin nondū valet: dū viuit qui teſtatꝰ eſt. Unde nec primū qui dem ſine ſanguine dedicatū eſt. Lecto enim omni mandato legis a moyſe vniuerſo po pulo: accipiens ſanguinē vituloꝝ ⁊ hyrco rum cū aqua et lana coccinea ⁊ hyſopo: ip̄m quoqꝫ librū et omnē populū aſperſit dicēs Hic ſanguis teſtamenti quod mandauit ad vos deus. Etiā tabernacūlū et omnia vaſa miniſterij ſanguīe ſimiliter aſperſit. Et om nia pene in ſanguine ſcd̓m legem mundan tur. et ſine ſanguīs effuſione nō ſit remiſſio Supra expoſuit apoſtolus illa que agebātur in veteri te ſtamento ⁊ aperuit illorū miſticā expoſitionē: hic ex hijs arguit ad propoſitum. ſcilicet ꝙ nouū teſtamentū prefer tur veteri. quia poteſt quod non poterat vetus. Et circa hoc facit duo Prīo em̄ propōit concluſionē intentā. Se cundo probat quoddā qd̓ ſuppoſuerat ibi. Vbi em̄ teſta mentum eſt ⁊c. Iterum prima in duas. Primo em̄ con cludit ex dictis ꝙ chriſtus eſt mediator. Secundo hoc oſtendit non potuiſſe vetus teſtamentuꝫ ibi. Que erant ſub priori ⁊c. Dicit ergo Et ideo quia ſcꝫ xp̄s intrauit in ſancta eterna redemptione inuenta. id eſt perducēs ad eterna. quod vetus non poterat facere. Vnde oportet ꝙ iſtud teſtamentū ſit aliud ab illo ſicut nouū a veteri. Ie remie. 31. Feriaꝫ domui iſrael et domui iuda ⁊c. Apoc̄. 21. Ecce noua facio omnia. Ideo huius noui teſtamenti mediator eſt chriſtus inter deū et hominē i. thi. 2. Me diator dei et hominū homo chriſtus ieſus. In omni au tem teſtamento eſt aliquid quod promittitur. et aliqͥd ꝑ quod teſtamentū confirmatur. In nouo autē teſtamento promittuntur celeſtia et ſpiritualia. Itē iſta promiſſio ꝑ mortē xp̄i confirmata eſt. Et ideo xp̄s mediator eſt noui teſtamenti vt repromiſſionē eterne beatitudinis ac herr ditatis eterne accipiant qui vocati ſunt. Et dicit vocati quia hoc munus nō eſt ex operibus ſed ex vocatione dei Ro. 8. Quos autē predeſtinauit hos ⁊ vocauit.1. theẜ. 2. Conteſtati ſumus vt ambularetis digne deo qui voca uit vos in ſuum regnū et gloriā. Vnde dicit Eterne he reditatis. id eſt eterne glorie que eſt hereditas noſtra.i. Pe. 1. Regenerauit nos in ſpē viuā per reſurrectionem leſu xp̄i ex mortuis in hereditatē incorruptibilē ⁊ incōta minatā ⁊ īmarceſſibilē cōſeruatā in celis. psͣ. Ecce here ditas dn̄i. Itē Dominꝰ pars hereditatis mee. Iſtā au tem hereditatē habemus per mortē xp̄i. Unde dicit: Ut morte intercedēte. i. Pe. 3. In hoc vocati eſtis vt benedictionē hereditate poſſideatis. Huius autē mortis effe ctus eſt redemptio a preuaricatiōe peccati. 1. Pe. 1. Nō corruptibilibus auro et argento redempti eſtis de veſtra vana conuerſatione: ſed precioſo ſanguine agni īmacula ti. Sed nunquid in veteri teſtamēto poterat fieri iſta re demptio a peccatis? Et reſpondet ꝙ non. quia ille p̄ua ricationes erant ſub priori teſtamēto. Quaſi dicat. quia virtute ſacramentoꝝ prioris teſtamenti remoueri nō po terant Ro. 3. Cauſati ſumus iudeos ⁊ grecos om̄es ſub peccato eſſe. Sed contra. quia dauid et multi alij ſancti habuerunt remiſſionē peccatoꝝ. Reſpondeo dicendum eſt ꝙ quantū ad iſtuꝫ effectū qui eſt introitus celi. nō. qꝛ per mortē xp̄i aperta eſt ianua vite. Nullus em̄ ante mor tē xp̄i intrauit. Lach̓. 9. Tu vero in ſanguine teſtamenti tui eduxiſti vinctos tuos de lacu in quo nō eſt aqua. Sꝫ quantū ad maculā ſic ipſi conſecuti ſunt. ſed non virtute ſacramentoꝝ veteris legis: ſed in fide xp̄i. Sic ergo no uum teſtamentū eſt excellentius ꝙͣ yetus. quia confirma tum eſt morte xp̄i: per quā remittunt̉ pectata: et qꝛ exhi bet promiſſionē. ¶ Deinde cū dicit. Ubi em̄ teſtamentū ⁊c. Probat illud quod ſuppoſuit. ſcꝫ ꝙ nouum teſtamē tum ſit confirmatū per mortē xp̄i. Et primo probat hoc ꝑ auctoritatē legis humane. Secundo per auctoritatē le gis diuine ibi Vnde nunc primū ⁊c. Dicit ergo Dictum eſt ꝙ nouū teſtamentū confirmatur per mortē xp̄i interce dentem. quia ad hoc ꝙ teſtamentum valeat oportet ꝙ mors feſtatoris interueniat. At ideo nouū teſtamentum non haberet robur: niſi interueniſſet mors xp̄i Vnde ille dixit Ioh̓. 11. Expedit vobis vt vnus moriatur homo ꝓ populo. Mors autē propter duo neceſſaria eſt. Primo vt teſtamentū habeat firmitatē. quia cū ſit expreſſiuū vlti me voluntatis poteſt ſemꝑ mutari ante mortē. Vnde di cit ꝙ teſtamentū confirmatū eſt cū mortuis. id ē per mor tem. Et iſto modo confirmatū eſt nouū teſtamentū ꝑ mor tem xp̄i Mat. 26. Hic eſt ſanguis meus noui teſtamēti. ſcilicet confirmator et dedicator. Secundo neceſſaria eſt mors teſtatoris ad hoc vt teſtamentum valeat ⁊ habeat efficatiam. Vnde dicit. Alioquin nondū valꝫ. qꝛ nullus poteſt perere aliquid nec etiā heres hereditatē ex vi te ſtamenti niſi poſt mortē teſtatoris. Ideo xp̄s voluit mor tē ſuā pro nobis interponere. ¶ Deinde cū dicit. Vnde nec primū ⁊c. Hoc idē probat per auctoritatē legis diui ne. ſcilicet per illud quod habet̉ in veteri teſtamēto. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ oſtendit conuenientiam inter vtrūqꝫ teſtamēntū. Secundo oſtendit differentiam ibi Neceſſe eſt ergo ⁊c. Circa primū duo facit. qꝛ primo ꝓponit. Secundo manifeſtat ibi. Lecto em̄ ⁊c. Dicit er go Ita dictū eſt ꝙ ad hoc ꝙ teſtamentū valeat neceſſe ē ꝙ mors teſtatoris interueniat. Nec hoc debet victeri mi rum. qꝛ nec primū teſtamentū confirmatū eſt ſine ſangui ne. Ille autē ſanguis figurabat ſanguinē xp̄i. Om̄ia em̄ in figura contingebāt illis.1. coꝝ. 10. ¶ Deinde cū dicit Lecto em̄ ec. Probat propoſitū. ſcilicet ꝙ illud teſtamē tū nō eſt confirmatū ſine ſanguine. Et ꝓbat hoc ꝙͣtū ad tria in quibus fuit vſus ſanguinis. Primo ꝙͣtū ad legis editionē. Secundo ꝙͣtum ad tabernaculi conſecrationē ibi Etiā tabernaculū ⁊c. Tertio ꝙͣtū ad vaſoꝝ expiatio nem ibi Et omnia pene in ſanguine ⁊c. Circa pͥmū ſciē dū eſt ꝙ apl̓s tāgit h̓ hyſtoriā q̄ habet̉ Exod̓. 24. Ubi di cit̉ ꝙ poſtꝙͣ moyſes legerat corā ppl̓o mādata dn̄i ip̄iſqꝫ reſpōdētibꝰ om̄ia q̄ locutꝰ eſt dn̄s faciemꝰ ⁊ erimꝰ obe diētes. Accepit moyſes ſanguinē quē p̄ceperat ẜuare d̓ duodecim vitulis ⁊ aſperſit librū legis ⁊ ppl̓m qͣſi in cō firmatione teſtamenti. Et ideo dicit Lecto em̄ ⁊c. qꝛ ne ceſſariū fuit vt legeretur. Illa em̄ lectio fuit legis ꝓmul gatio. Oportebat em̄ legē promulgari. ¶ Accipiēs ⁊c.
L

ALO 1ANCE THomē
Hic eſt duplex obiectio litteralis. Una qꝛ Exo. 24. nul la fit mentio de hyrco: ſed de duodecim vitulis. Secun do quia ibi etiā non fit mentio de aqua ⁊ cocco ⁊ yſopo. Reſponſio ad iſta duo eſt duplex. Una ſcilicet qꝛ apl̓us nutritꝰ erat in lege. Und̓ ſciebat ꝙ ille vſus erat in emū dationibus ẜm legē ꝙ aſperſio fiebat de ſanguine hyr corum ⁊ vituloꝝ et aqua admixta cū yſopo ⁊ lana cocci nea tanꝙͣ aſperſorio. ⁊ ideo licet nō agat de hijs ī exod̓. tamē apl̓us hoc accepit ex conſuetudīe ritus legalis Ul̓ poteſt dici ꝙ iſta fuit prima cōſecratio. Et ideo quaſi vir tute continebant̉ in ipſa alie ſanctificatiōes future: inter quas potiſſime fuit illa que fiebat in die expiatiōis de qͣ Leuit. 16. et alia de vitula rufa Numeri. 19. In prima autē erat ſanguis vituli et hyrci. In ſecunda vero aqua ⁊ lana coccinea ⁊ yſopus. Quia ergo illa prima contine bat iſtas duas ideo apoſtolus totū retulit ad iſtam. Di cit ergo Accipiens ſanguinē ⁊c. Aſperſit dicēs. Hic eſt ſanguis teſtamenti qd̓ mandauit ad nos deus. ſcꝫ confir mator teſtamenti Eccl̓. 24. Legē mandauit nobis moy ſes in preceptis iuſticiaruꝫ. Iſte em̄ ſanguis fuit figura ſanguinis xp̄i per quē nouū teſtamentū confirmatuꝫ eſt. Et ideo chriſtus verbis iſtis vſus eſt Mat. 25. Hic eſt ſanguis noui teſtamēti confirmatiuus ſcꝫ. Figurabatur autē per ſanguinē hyrci propter ſimilitudinē carnis pec cati. et vituli propter fortitudinē. Miſcetur aūt cū aqua quia baptiſmus a ſanguine xp̄i efficaciā habet. Aſpergi tur autē cū yſopo qui mundat pectus: per quod ſignifi catur fides Act̉. 15. Fide purificans corda eoꝝ. Et lana coccinea que eſt rubei coloris per quā ſignificatur chari tas Can. 5. Dilectus meus candidus ⁊ rubicundus. qꝛ per fidem ⁊ dilectionē paſſionis xp̄i mundatur populus Aſpergitur et liber legis. quia paſſio xp̄i adimpleuit le gem Ioh̓. 19. Conſummatū eſt Mat. 5. Non veni ſolue re legem ſed adimplere. ¶ Deinde cū dicit. Etiā taber naculū ⁊c. Ponit conſecrationē tabernaculi. quia taber naculū ⁊ omnia vaſa miniſterioꝝ ſimilit̓ aſperſit ſangui ne. Sed contra quia nondū factū erat tabernaculum. ſed 25. cap. mandatur de conſecratione tabernaculi. Reſpō deo dicendū eſt ꝙ licet non ſit idē ſanguis quo aſperſus eſt populus ⁊ tabernaculum: tamē etiā tabernaculū mū datū eſt ſanguine. Unde poteſt ſic conſtrui vſus eſt ſan guine etiā quando ſanctificauit tabernaculū. Sed cōtra quia numeri et leuitici. 8. dicitur ꝙ vnxit tabernaculum oleo. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ non loquitur de illa ſan ctificatione qua primo conſecratū eſt tabernaculū ⁊ vaſa eius. ſed de illa que fiebat in die expiationis. Uel meliꝰ dicendū eſt ꝙ etiā in prima vſus eſt ſanguine. qꝛ ibi dicit̉ ꝙ vnxit illud oleo et poſtea ꝙ aſperſit. Oleū autē nō eſt aſperſiuū. vnde intelligitur ꝙ primo vnxit illd̓ et poſtea aſperſit ſanguine. Et iſta duo ſunt neceſſaria ad ſanctifi cationē. ſcilicet virtus ſanguinis xp̄i ⁊ oleū miſericordie quibus ſanctificatur tabernaculū. id eſt eccl̓ia. ⁊ vaſa id eſt miniſtri. ¶ Deinde cū dicit. Et omnia pene ⁊c. Exeqͥ tur de ceteris mundationibus legalibus. Erat autē du plex mundatio. Una a corporali macula ſic̄ leprofi. Alia a ſpirituali ſcꝫ peccato. prima poterat ꝑtinere ad res ma nifeſtas ſicut patet de lepra domoꝝ. Et mūdatio ab iſta immundicia fiebat cum ſanguine animalis immolati vl̓ aqua expiationis que erat confecta cū ſanguīe vitule ru fe. Et ideo dicit Pene omnia. ⁊ nō omnia ſimplicit̓. vel pene omnia. ita ꝙ lypene ſit determinatiuū de lymun dantur. id eſt pene mundantur. quia non perfecte mun dabantur ſanguine. quia vt dicitur numeri. 31. Quicqͥd poteſt ignē ſuſtinere purgatur per ignē. que vero nō po terant purgantur aqua expiationis. Sed ad mundatio nem a macula peccati neceſſaria eſt ſanguinis effuſio. qꝛ
vx5 requirebatur ad ſacrificiū. Et ideo dicit ꝙ ſine ſanguinij efftifione non ſit peccatorū remiſſio. Per quod figuraba tur ꝙ remiſſio peccati erat fienda per ſanguinē xp̄i. Un de in veteri lege non virtute ſacramenti ſed virtute fidei xp̄i fiebat remiſſio peccatoꝝ. Vnde frequent̓ ibi dicitur. Rogabit pro eo ſacerdos ⁊ remittetur. Lectio quinta. Eceſſe eſt ergo exemplaria quidem In cteleſtium hijs mundari: ipſa autem 22 celeſtia melioribus hoſtijs qͣꝫ iſtis. Nō em̄ in māufacta ſancta ieſus introijt ex emplaria veroꝝ: ſed in ipſum celum. vt ap pareat nunc vultui dei pro nobis. Neqꝫ vt ſepe offerat ſemetipſum: quemadmodū pō ti fex intrat in ſancta per ſingulos annos in ſanguine alieno. Alioquin oportebat eū fre quenter pati ab origine mundi. Nunc autē ſemel in conſummatione ſeculoꝝ ad deſtitu tionē peccati per hoſtiam ſuā apparuit. Et quemadmodū ſtatutū eſt hominibus ſemel mori. poſt hoc autē iudiciū. ſic ⁊ chriſtus ſe mel oblatus eſt ad multorum exhaurienda peccata. ſecūdo ſine peccato apparebit om nibus expectantibus ſe in ſalutē. Supra oſtendit apoſtolus quid ſit cōmune nouo ⁊ vete ri teſtamento inꝙͣtuꝫ vetus ⁊ nouū conueniunt: hic oſtē dit differētiā vtriuſqꝫ. et circa hoc duo facit. Primo em̄ oſtendit ꝙ in nouo eſt melior mundatio. Secundo ꝙ ꝑ fectior ibi Neqꝫ vt ſepe ⁊c̄. Iterū prima ī duas. Primo em̄ oſtendit ꝙ quantū ad illud qd̓ mundat̉. ⁊ quantū ad id quo mundatio efficitur ſit melior mundatio in nouo. Secundo manifeſtat quod dixit ibi. Non em̄ in manufa ctis ⁊c. Dicit ergo Neceſſe eſt ergo exemplaria celeſtiuꝫ ſcilicet ipſum tabernaculū quod quo ad nos eſt exēplar: lieet ſimpliciter ſit exemplatū et figura illius. et ideo mi noris dignitatis: quia figuratū nobilius eſt ꝙͣ figura ſic̄ corpus ꝙͣ vmbra hijs ſcꝫ ſacrificijs mundari. Ipſa auteꝫ celeſtia. ſcilicet nouū teſtamentuꝫ melioribus hoſtijs ꝙͣ iſtis. melioribus quideꝫ quia illa mundabant̉ ſanguine animalium. ſed in nouo teſtamento ſit mundatio ſangui ne chriſti. Semꝑ autē meliora melioribus mundant̉. Il la autē erant figura celeſtiū. Si ergo illa munda bantur ſanguine oportet illa celeſtia mundari meliori ſanguine Sed contra in celo nulla eſt mundicia. Reſpondeo dicē dum eſt ꝙ celeſtia intelliguntur ẜm glo. ea que pertinēt ad ſtatum preſentis eccleſie que dicuntur celeſtia. Item homines fideles gerunt ymaginē celeſtiū inquantū mē te conuerſantur in celis. Vel aliter ⁊ melius ꝙ per cele ſtia intelligatur celeſtis patria. Et loquitur hic apoſtolꝰ eo modo quo in veteri teſtamento dicebatur emundari tabernaculum: non ꝙ haberet in ſe aliquā īmunditiā: ſꝫ quia mundabantur quedā varietates quibus impedie bantur accedere ad ſanctuariū. Et dicuntur mundari ce leſtia inquantū per ſacramentū noue legis purgant pec cata: que impediunt ab ingreſſu celeſtiū. Item dicit Ho ſtijs in plurali. Contra. quia tantū eſt vna hoſtia xp̄i. in fra. 10. Una em̄ oblatione conſummauit ineternū ſancti ficatos. Reſpondeo licet ſit vna in ſe tamē pluribꝰ hoſti is veteris legis figurabatur. Ex hoc loco habet̉ ꝙ hoſtie veteris legis erant bone. Melius em̄ non dicitur niſi re

in epiſtolam ad Hebreos IX I
ſpectu boni. ¶ Deinde cū dicit Nō em̄ in manufactꝭ ⁊c. Oſtendit ꝙ celeſtia mundantur melioribꝰ hoſtijs. Pō tifex em̄ expiabat ſanctuariū qd̓ erat manufactū. ſed xp̄s intrauit nō in māufacta ſctā q̄ erāt qͦ ad nos exēplarta ve roꝝ ſed ī ipſū celū qd̓ nō ī ſe ſꝫ qͦ ad nos expiauit vt dcm̄ ē ſed nō expiauit carnalibꝰ hoſtijs. quia chriſtus nō ve nit ad offerendū talia. psͣ. Holocauſtuꝫ ⁊ pro peccato nō poſtulaſti. Itē holocauſtꝭ nō delectaberis. Itē ſupra. 7. Manifeſtū ꝙ de tribu iuda ortus eſt dn̄s: de qua nullus preſto fuit altario: ſed introiuit in ip̄m celū. Mat. vltimo Dn̄s quidē ieſus aſſumptus eſt in celū Act̉.1. Hic ieſus qui aſſumptus eſt a vobis in celū. Sed quare? Vt appa reat pro nobis vultui dei. Et loquit̉ apl̓s alludēdo ritui veteris legis ẜm quā pontifex qui intrabat ſāctaſancto rum: ſtabat corā propiciatorio vt oraret pro populo: ita ⁊ xp̄s intrauit celū ẜm ꝙ homo: vt aſtaret deo ꝓ ſalute no ſtra. ſed differenter: quia ſacerdos impediente fumo qui aſcendebat de thuribulo nō videbat ſanctaſanctoꝝ: nec videbat aliquē vultum. ſed xp̄s apparet vultui dei nō ꝙ ſit ibi facies corporalis: nec aliqͣ nebula ſed cognitio ma nifeſta. Sed nūquid xp̄s exiſtens in terra nō poterat ap parere vultui dei cū deus omnia videat. Reſpondeo di cendū eſt ꝙ ſicut Auguſtinus loquens deo dicit: mecuꝫ eras ⁊ tecū non erā. quia ſcilicet deus eſt in omnibꝰ ꝑ eſ ſentiā preſentiā ⁊ potētiā. mali aūt nō ſunt cū deo ꝑ gra tiam. ita dicitur xp̄s introiſſe vt appareat vultui dei: qͥa licet ſemꝑ videret euꝫ clara viſionē: vt perfecte beatꝰ tn̄ ſtatus viatoris in ꝙͣtū huiuſmodi non habet hoc: ſed tā tum ſtatus celeſtis. Et ideo qn̄ aſcendit perfecte beatꝰ in corpore ⁊ anima intrauit vt appareat vultui dei. id eſt in trauit locū vbi deus manifeſte videtur et hoc pro nobis. Ad hoc em̄ aſcendit vt pararet nobis viā Ioh̓. 14. Ua do parare vobis locū. Itē iterū veniā ⁊ aſſumam vos ad meipſum Mich̓. 2. Aſcendit pādens iter ante eos. Cor pus em̄ debet ſequi caput ſuū. Mat. 24. Ubicunqꝫ fue rit corpus ibi congregabunt̉ ⁊ aquile. ¶ Deinde cū di cit. Neqꝫ vt ſepe offerat ⁊c. Oſtendit ꝙ mundatio noui teſtamenti eſt perfectior ꝙͣ veteris. Hoc autem oſtendit per duo. Primo per hoc ꝙ illa reiterabat quolibet anno hec autē tm̄ ſemel. Itē ꝙͣtum ad effectū. qꝛ illa nō pote rat aufferre peccata qd̓ iſta poteſt Circa hoc ergo duo fa cit. Primo em̄ oſtendit primū. Secūdo ſecūdū ibi. Um bram habēs lex ⁊c. Sciendū eſt autē ꝙ apoſtolus ſupra dixerat tria de chriſto. Primo ſcilicet ꝙ eſt pōtifex. Se cundo que ſit dignitas loci quē intrauit. Tertio quomo do intrauit. hic declarat quō intrauit: quia ſicut pontifex legalis ſemel in anno: ita chriſtus ſemel tantū ⁊ hoc erat quartum. Vnde circa hoc tria facit. Primo em̄ oſtendit quid fiebat in veteri teſtamento. Secundo ꝙ eſſet incō ueniens iſtud fieri in nouo teſtamento ibi. Alioquin ⁊c. Tertio on̄dit qͥd fiat in nouo teſtamēto ibi Nunc autem ſemel. In veteri enim teſtamento pontifex licet nō intra ret niſi tm̄ ſemel in anno. tamē quolibet anno ex p̄cepto legis oportebat ip̄m intrare cū ſanguine alieno ſicut di citur Leui. 16. Xp̄s autē intrauit non in manufacta ⁊c. nec vt ſepe offerat ſeip̄m quēadmodū pōtifex intrabat in ſancta per ſingulos annos cū ſanguine alieno. ¶ Deind̓ cum dicit. Alioquin oportebat ⁊c. Probat ꝙ eſſet incō ueniens iſtud fieri in nouo teſtamēto. qꝛ ſequerēt̉ maxi mum incōueniens. quia cū xp̄s intraret per propriū ſan guinem: ſequeretur ꝙ oportuiſſet eum frequenter pati ab origine mundi. Non ſic autē eſt de veteri hoſtia. quia illa offerabatur pro peccatis filiorū iſrl̓. Ille autē populꝰ incepit ſpiritualiter quando data fuit lex. ⁊ ideo nō opor tet eam offerri ab origine mundi. Chriſtus autē ſeipſum obtulit pro peccatis totius mundi. quia ipſe propiciatio
I noſtra factus eſt pro peccatis noſtris et totius mundi.i. Ioh̓.2. ⁊ ſic ſi ſepe offerret̉ oportuiſſet ipſum naſci ⁊ pati ab origine mundi. quod fuiſſet maximū incōueniēs. Sꝫ contra Apo. 13. Agnus qui occiſus eſt ab origine mun di. Reſpondeo verū eſt. occiſus. id eſt prefiguratꝰ ab ori gine mundi occidi ſicut in occiſione abel. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Nunc autē ⁊ c. Oſtendit quid fiat in nouo. ⁊ circa hoc facit duo. Primo quare non iteratur hoſtia in nouo teſtamento dat duas cauſas. Secundo explicat eas ibi. Et quemadmodū ⁊c. Dicit ergo Nunc ergo chriſtus ſe mel apparuit in conſummatiōe ſeculoꝝ.1. coꝝ. 10. Nos ſumus in quos fines ſeculoꝝ deuenerūt. Et hoc dicit ꝓ pter numerū annoꝝ. quia iam ſunt plus ꝙͣ mille anni ex quo hoc dixit. Etates eniꝫ mundi acciꝑiunt̉ ſcd̓m etates hominis que principaliter diſtinguunt ſcd̓m ſtatū ꝓfici endi non ẜm numerū annoꝝ. Ita prima etas fuit ante di luuium in qua nec lex ſcripta: nec punitio ſicut ī infantia Alia a noe vſqꝫ ad abraā. et ſic de alijs. ita ꝙ vltīa etas eſt ſtatus preſens poſt quē non eſt alius ſtatus: ſicut nec poſt ſenium. Sicut autē in alijs etatibus eſt numerꝰ an norū determinatus: non autē in ſenio: quia ſeniū incipit a 60. anno et aliqui viuunt per cētū et. 20. annos. ita nō eſt determinatū quantū iſte ſtatus mundi debeat durare tamen eſt conſummatio ſeculorū. quia non reſtat aliꝰ ad ſalutē. In iſto autē xp̄s ſemel apparuit cuius pōit duas ratiōes quare ſcꝫ ſemel tm̄ offerebatur. Prima eſt. qꝛ in veteri teſtamento non aufferebantur peccata quod fit ꝑ hoſtiam xp̄i. Alia eſt. quia ſacerdos legalis non offere bat proprium ſanguinē ſicut xp̄s. Unde dicit ꝙ apparu it ad deſtitutionē peccati per hoſtiā ſuam. ſcꝫ ſuiipſius ⁊ ideo illa reiteratur non autē iſta. 1. Pe. 3. Xp̄s ſemel ꝓ peccatis noſtris mortuus eſt. ¶ Deinde cū dicit Et quē admodum ⁊c. Explicat iſtas rationes. ⁊ primo ſecūdam Secundo primā ibi Umbrā habens lex ⁊c. Secundam explicat per ſimilitudinem alioꝝ hominum. Vnde circa hoc facit duo. Primo em̄ oſtendit quid accidit alijs ho minibus. Secundo oſtēdit qͥd accidit xp̄o ibi. Sic ⁊ xp̄s ſemel ⁊c. In quolibet em̄ homine duo inuenimus. ſcili cet neceſſitatē moriendi. Itē ꝙ reſurgat non vt emunde tur: ſed vt iudicetur de factis eius. Primū tangit cū di cit: Et quemadmodū ſtatutū eſt ⁊c̄. Sed contra videtur ꝙ hoc non ſit ſtatutū: ſed magis homo peccando hoc fe cerit. quia Sap̄. 1. dicitur ꝙ deus mortē non fecit: nec le tatur in perditione viuoꝝ. Et paulo poſt. Impij autem manibus et verbis accerſierunt ſibi illā. Reſpondeo di cendum eſt ꝙ in morte tria ſunt conſiderāda. ſcilicꝫ cau ſa naturalis. et quantū ad hoc ex conditione nature ſtatu tum eſt hominē ſemel mori inꝙͣtum componitur ex con trarijs. Secundo donum inditū et quantū ad hoc in cō ditioneꝫ datū eſt homini beneficium originalis iuſtitie ꝑ quā anima continebat corpus vt poſſet nō mori. Tertio meritū mortis. et ſic homo peccando meruit illud bene ficiū amittere ⁊ ſic mortem incurrit. Unde dicit ꝙ impij manibus ſcꝫ pomū vetitū cōtrectādo accerſierūt mortem Homo gͦ demerēdo cauſa eſt mortꝭ: ſꝫ deꝰ vt iudex. Sti pēdia em̄ peccati mors Ro. 6. Semel̓. Qd̓ qͥdē verū ē de cōi conſuetudīe: licet aliqui fuerint reſuſcitati ſicut la zarus et filius vidue qͥ poſtea mortui ſunt. Quantū autē ad ſecundū dicit Poſt hoc autē iudiciū. qꝛ poſtꝙͣ reſur get nō iteꝝ moriet̉ ſꝫ ſtatim iudiciū ſequet̉. Om̄es enim manifeſtari oportet an̄ tribunal xp̄i vt referat vnuſqͥſqꝫ ꝓ pria corporis ꝓut geſſit. vt dicit̉. 2. coꝝ. 5. ¶ Deinde cu dicit. Sic ⁊ xp̄s ⁊c. On̄dit quō hec ꝯueniūt xp̄o. Et ꝙͣ tū ad pͥmū dicit. ꝙ ſic xp̄s ſemel oblatꝰ eſt. Et in hoc ꝯue nit cū alijs. Sꝫ differt in duobꝰ. pͥmo qꝛ cuꝫ xp̄s non de ſcēderit ab adā ꝑ rationē ſeminalē: ſꝫ ꝙͣtū ad corpulentā
X ij

Explanatio ſancti Thome
ſubſtātiā non contraxit peccatū originale. et ideo nō fu it debitor illius ſtatuti Gen̄. 2. In quacunqꝫ die comede ris ex eo morte morieris. Sed ꝓpria volūtate mortē aſ ſumpſit. Ioh̓. 10. Nemo tollit a me auimā meā ⁊c. Ideo dicit ꝙ oblatus eſt Eſa. 53. Oblatus eſt quia ipſe voluit Et. i. Pe. 3. Chriſtus ſemel pro peccatis noſtris mortu us eſt. Secundo differt quia mors nr̄a eſt effectus pec cati Ro. 6. Stipendia peccati mors eſt. Sed mors xp̄i eſt deſtructiua peccati. Ideo dicit Ad multoꝝ exhauriē da peccata. id eſt remouēda. Nec dicit omniuꝫ. qꝛ mors xp̄i ⁊ ſi ſit ſufficiēs ꝓ omnibꝰ non tn̄ habet efficaciā niſi ꝙͣtū ad ſaluandos. Nō em̄ oēs ſubijciūtur ei per fidē et bona opera. ¶ Quantū ad ſecundū dicit. Secūdo autē ſine peccato ⁊c. De ſecundo aduentu dicit duo. Primo ponit differentiā eius ad primū. qꝛ ſecūdus erit ſine pec cato. in primo em̄ ⁊ ſi peccatū nō habuerit tamē venit in ſimilitudinem carnis peccati Ro. 8. Item in primo fa ctus eſt hoſtia pro peccato. 2. coꝝ. 5. Eum qui peccatuꝫ non nouerat pro nobis peccatum fecit. In ſecundo vero iſta non erunt. ideo dicit ꝙ apparebit ſine peccato. Se cundo ponit illud quod eſt propriū ſecundo aduētui. qꝛ non apparebit vt iudicetur ſed vt iudicet remunerās ꝓ meritis. Vnde dicit ꝙ apparebit Et quidē licet omnibꝰ etiā his qui eū pupugerunt ſcd̓m carnē. tn̄ ẜm diuinita tem ſolū electis expectantibus eū ꝑ fidē in ſalutē eorum Eſa. 30. Beati omnes qui expectant eum. Phil̓. 3. Sal uatorē expectamus dominū ieſum xp̄m qͥ reformabit cor pus humilitatis noſtre: cōfiguratū corpori claritatis ſue Capitulū decimū. Mbrā em̄ habens lex futuroruꝫ bonorū non ip̄am ymaginē rerū per ſingl̓os annos eiſdē ipſis ho ſtijs quas offerūt indeſinēter nū qͣꝫ poteſt accedentes perfectos facere. Alio quin ceſſaſſent offerri: ideo ꝙ nullā haberēt vltra conſcientiā peccati cultores ſemel mū dati: ſed in ipſis cōmemoratio peccatorum per ſingulos annos fit. Impoſſibile em̄ eſt ſanguinē thauroꝝ ⁊ hyrcoꝝ auferre peccata Ideo ingrediens mundū dicit. Hoſtiā ⁊ ob lationē noluiſti: corpus autē aptaſti mihi. Holocauſtomata ⁊ pro peccato nō tibi pla cuerunt. Tunc dixi. Ecce venio. In capite libri ſcriptū eſt de me: vt faciā deus volūta tem tuā. Superius dicens: quia hoſtias et oblationes ⁊ holocauſtomata ⁊ pro pecca to noluiſti. nec placita ſunt tibi q̄ ſcd̓m legē offeruntur tunc dixi. ecce venio: vt faciā de us voluntatē tuā. aufert primū vt ſequens ſtatuat. In qua voluntate ſanctificati ſumꝰ ꝑ oblationē corporis xp̄i ieſu ſemel. Et oīs quidem ſacerdos preſto eſt quottidie mini ſtrans et eaſdem ſepe offerens hoſtias que non poſſunt auferre peccata. Hic auteꝫ vnā pro peccatis offerens hoſtiā in ſempiternū ſedet in dextera dei: decetero expectans do nec ponant̉ inimici eius ſcabellū peduꝫ eiꝰ:
Una em̄ oblatiōe cōſummauit in ſempiter num ſanctificatos. Conteſtatur autē nos et ſpirituſſanctus. Poſtqͣꝫ em̄ dixit. hoc auteꝫ teſtamentū quod teſtabor ad illos poſt di es illos dicit dn̄s. dabo leges meas in cordi bus eoꝝ: et in mentibus eoꝝ ſuperſcribam eas. et peccatoꝝ ⁊ iniquitatū eoꝝ iam nō re cordabor amplius. Ubi autē hoꝝ remiſſio: iam non eſt oblatio pro peccato. Supra apoſtolus conſideratis hijs que agunt̉ in vtroqꝫ teſtamento on̄dit preeminentiā noui teſtamenti ad vetꝰ: hic ꝓbat vnū quod ſuppoſuit. ſcꝫ ꝙ vetꝰ nō poterat mū dare peccata. ⁊ hoc eſt vltimū illoꝝ quinqꝫ que premiſe rat de xp̄o. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ oſtēdit de fectum veteris teſtamenti circa abolitionē culpe. Secū do ex hoc comparat ſacerdotē noui teſtamēti ad ſacerdo tem veteris teſtamēti ibi Om̄is quidē ſacerdos ⁊c. Ite rum prima in duas. Primo em̄ ꝓponit quod intendit: Secūdo ꝓbat̉ ꝑ auctoritatē ſcripture ibi. Ideo ingredi ens mundū ⁊c. Itē prima in duas. Primo em̄ ꝓpōit in tentū ſuū. Secūdo ꝓbat ibi. Alioquin ceſſaſſent ⁊c. Cir ca primū ſciendū eſt ꝙ apoſtolus ex conditiōe ⁊ ritu ve teris legis cōcludit ip̄m defectū. Per peccatū aūt ſit pri uatio futuroꝝ bonoꝝ. ⁊ ideo quaſi illud peccatū pertine at ad bona futura. ſcꝫ celeſtia. ad illa bōa ſe habet lex ve tus ſicut vmbra ad corpus. ſꝫ noua lex ſicut ymago Um bra aūt ⁊ ymago ꝙͣtū ad hoc cōueniūt qd̓ vtrūqꝫ rep̄ſen tat. Sed vmbra in cōmuni. ymago vero in ꝑticulari ⁊ ꝙͣ tum ad naturā indiuidui ⁊ in ſpeciali. Sic etiā noua lex quantū ad bona futura repreſentat. Primo qꝛ in verbis noui teſtamēti fit expreſſa mētio de bonis futuris ⁊ ꝓmiſ ſio non aūt in veteri: ſed tm̄ de carnalibus. Secundo qꝛ virtus noui teſtamenti conſiſtit in charitate que eſt ple nitudo legis. Et iſta charitas licet ſit imꝑfecta rōe fidei cui inheret: tn̄ eſt ſimilis charitati patrie. Und̓ noua lex dicitur lex amoris. Et ideo dicitur ymago. quia habꝫ ſi militudinē exp̄ſſam bonoꝝ futuroꝝ: ſed lex vetus illā re preſentat per quedā carnalia ⁊ valde a remotis. Et ideo dicitur vmbra Col̓. 2. Que ſunt vmbra futuroꝝ Hec eſt ergo conditio veteris teſtamenti: ꝙ habet vmbram fu turoꝝ nō reꝝ ymaginē. Ritus autē erat ꝙ per ſingulos annos offerebant in feſto expiationis eaſdē hoſtias. ſcili cet ſanguinē hyrtoꝝ ⁊ thauroꝝ pro eodē. ſcꝫ ꝓ peccato ſicut patet Leui. 23. Ex his duobus concludit intentum ſcꝫ ꝙ lex habens vmbrā futuroꝝ bonoꝝ nō rerū ymagi nē non poteſt facere perfectos accedentes. ſcꝫ pontifices eiſdem hoſtijs quas offerunt per ſingulos annos. ſupra 7. Neminē ad perfectū adduxit lex. Sed iſta perfectio reſeruatur noue legi que cōſiſtit in charitate que eſt vin culum perfectionis. Col̓. 2. Ideo dicit̉ Mat. 5. Eſtote ergo ꝑfecti. ¶ Deinde cū dicit. Alioquin ceſſaſſent ⁊c̄. Probat ex duobus intentū. ⁊ primo ex ritu. Secūdo ex conditione oblatoꝝ ibi. Impoſſibile em̄ ⁊cͣ. Ad ꝓbandū autē ꝙ lex non mundabat perfecte aſſumit duo. Primū eſt ꝙ in ipſa fiebat frequēs reiteratio earundē hoſtiarum ⁊ eſt ratio talis. Cultores ſi fuiſſent per eaſdē hoſtias ſe ruel mundati. quia non haberent vltra conſcientiā pecca ti: ceſſaſſent offerre. Et ſi nō ceſſaſſent: offerre indigerēt Nunc aūt nō ceſſabāt. qꝛ vt dictū eſt per ſingl̓os annos caſdē hoſtias offerebant. Quia ergo non ceſſabāt idem ſemꝑ offerre ſignū eſt ꝙ nō mūdabāt̉ Mat. 9. Nō ē opꝰ valētibꝰ medicus ſꝫ male habētibꝰ. Sꝫ ꝯtra qꝛ poſſꝫ dici ꝙ rō nō ē efficax. Poſſꝫ em̄ dici ꝙ mūdabat illa oblatis

in epiſtolam ad Gebreos X 6
a preteritis nō a futuris. ⁊ ideo qꝛ frequenter peccabant oportebat frequenter iterari oblationē. Rn̄deo dicēduꝫ eſt ꝙ modus loquēdi apl̓i hoc excludit. qꝛ cū peccatū ſit quoddā ſpirituale qd̓ oppōit̉ celeſti oportet illd̓ ꝑ quod mundat̉ peccatū eē ſpūale ⁊ celeſte. ⁊ ꝑ ꝯſequēs habere virtutē ꝑpetuā. Un̄ ſupra loquēs d̓ virtute ſacrificij xp̄i attribuit ei virtutē ꝑpetuā dicēs: Eterna redēptiōe inuē ta. Ꝙ aūt habet virtutē ꝑpetuā ſufficit ad cōmittēda et cōmiſſa. ⁊ ideo non oportet ip̄m ampliꝰ iterari. Un̄ xp̄s vna oblatiōe mūdauit ineternū ſcīficatos ſicut dicit̉ infra Itē ꝯtra hoc qd̓ h̓ dicit̉ ꝙ nō iteret̉ qꝛ nos quottidie offe rimus. Rn̄deo dicēdū eſt ꝙ nō offerimꝰ aliā ꝙͣ illā quaꝫ xp̄s obtulit ꝓ nobis. ſcꝫ ſanguinē ſuū. Un̄ nō eſt alia ob latio ſed eſt commemoratio illiꝰ hoſtie quā xp̄s obtulit. Mat. 26. Hoc facite in meā cōmemorationē. Secundū qd̓ p̄mittit eſt. qꝛ in veteri teſtamēto fiebat cōmemoratio ꝑ ſingulos annos de peccatis ſuis ⁊ ppl̓i. Ergo nō erāt abolita. Un̄ dicit ꝙ in ipſis fit cōmemoratio ⁊c̄. qd̓ verū eſt. In generali em̄ fiebat mētio de peccatꝭ. ſcꝫ ꝙ erat cō ſcius peccati. ſed in ſpeciali fit mētio in nouo Iac̄. 5. Cō fitemi alterutꝝ peccata vr̄a. ¶ Deinde cū dicit. Impoſſi bile eſt em̄ ⁊c. Probat idē ex cōditione oblatoꝝ. Solen nius em̄ qd̓ erat int̓ ip̄a: erat oblatio hyrcoꝝ ⁊ vitulorū q̄ fiebat in die expiatiōis. Et cū iſta eſſet q̄dā rep̄ſentatio obſcura et īꝑfecta celeſtiū ſicut vmbra impoſſibile eſt ſan guine iſtoꝝ aufferri peccata. Qd̓ veꝝ eſt ꝓpria virtute Sꝫ ſi alicui dimittebāt̉. hoc erat virtute ſanguīs xp̄i qͥ il lo p̄figurabat̉ Iere. 11. Nunqͥd carnes ſancte auferent a te malicias tuas in quibus gl̓iata es? Quaſi dicat. Non ¶ Deīde cū dicͣ: Id̓o īgrediēs mūdū ⁊c. Inducit aucto ritatē ſcripture. ⁊ circa hoc fac̄ duo. Prīo em̄ pōit eam. Secūdo expōit eā ibi Superiꝰ dicēs ⁊c. Iſta auctoritas pōt diuidi in duas ẜm glo. qꝛ pͥmo agit de incarnatione xp̄i p̄figurata ī legalibꝰ. Secūdo de paſſiōe xp̄i ibi Tūc dixi ⁊c. Tamen ẜm intētionē apl̓i pōt alit̓ dici ꝙ primo tāgit illd̓ qd̓ ꝑtinet ad reprobatione veteris teſtamenti. Secūdo illd̓ qd̓ ꝑtinet ad acceptionē noui teſtamēti ibi. Tunc dixi ⁊c. Iſta aūt auctoritas ꝯuenit xp̄o ẜm ꝙ īgre dit in mūdū. Dic̄ gͦ qꝛ illa nō poterāt auferre peccata. iō filius dei ingrediēs in mundū ⁊c. Cōtra. qꝛ dicit̉ Iohā. I. In mūdo erat. Rn̄deo dicendū eſt ꝙ veꝝ eſt ꝙ erat in mundo quaſi regēs totū inqͣtū dicit̉ eē in oībꝰ ꝑ eſſentiā p̄ſentiā ⁊ potētiā. ſed eſt extra mundū. qꝛ a mūdo nō cō p̄hendit̉: ſed habet bonitatē ſeparatā a toto mūdo a quo cauſat bonitas vniuerſi. Sꝫ ꝓpt̓ nos factꝰ ē humāe na ture ſuppoſitū dicit̉ ingred ī in mundū ꝓpt̓ eiꝰ aſſūptiōꝫ ſicut ſupra. 1. Cū iteꝝ introducit pͥmogēitū in orbē terre ⁊c. ¶ Ingrediēs gͦ in mūdū dicit: Sꝫ qͥd dicit? Hoſtiā ⁊ oblationē noluiſti. Ponit aūt quatuor q̄ erāt in veteri te ſtamento. qꝛ ſacrificiū aut erat de inaīatis. puta pane vel thure ⁊ tūc dicebat̉ oblatio. Ul̓ de aīatis ⁊ tūc vl̓ ad pla candū deum et dicit̉ holocauſtum qd̓ erat digniſſimum qꝛ totū cōburebatur et cedebat in honorē dei Aut erat ꝓ emundatiōe peccati. et dicit̉ ſacrificiū ꝓ peccato. Et iſtd̓ habebat duplicē ꝑtē. qꝛ vna ꝑs cōburebat̉ in altari. alte ra cedebat in vſū miniſtroꝝ. Aut erat ꝓ beneficijs dei et iſtud minꝰ dignū. qꝛ tm̄ tertia ꝑs cōburebat̉ ⁊ dabat̉ mi niſtris vna: alia offerētibꝰ. Et iſtud dicit̉ ſacrificiū pacifi coꝝ. Iſtis oībus in nouo teſtamēto rn̄det oblatio corꝑis xp̄i qꝛ ꝑ corpꝰ xp̄i placatꝰ ē deꝰ.ſ. ī oblatiōe ip̄iꝰ in cruce Ro. 5. Cū inimici eſſemus recōciliati ſumus deo ꝑ mor tē filij eius. Itē ꝑ ip̄m ablatū eſt peccatū. 1. Pe. 3. Chri ſtus ſemel ꝓ peccatis noſtris mortuꝰ eſt. Itē ꝑ ip̄ꝫ intro ducimur in bona eterna ⁊ ꝓmeremur beneficia dei. Di cit ergo Hoſtiā. ſcꝫ ſacrificiū ⁊ oblationē noluiſti. Et int̓ ponit poſt. Corpus aūt aptaſti mihi.i. aptū feciſti īmola
6 1 tioni. Et hoc ꝙͣtū ad duo. Primo qꝛ fuit puriſſimū vt de leret omne peccatū Exod̓.12. Erit agnus abſqꝫ macula. Itē qꝛ fuit paſſibile vt poſſet īmolari Ro. 8. Miſit deus d filiū ſuū in ſimilitudinē carnis peccati. Iſtud aūt corpus eſt vera hoſtia ⁊ vera oblatio Ephe. 5. Tradidit ſemet i ip̄m ꝓ nob̓ oblationē ⁊ hoſtiā deo in odoreꝫ ſuauitatis. ¶ Holocauſta ⁊ ꝓ peccato nō tibi placuerūt. Maiꝰ ē pla cere ꝙͣ velle. qꝛ illa placēt q̄ in ſe habēt aliqͥd vt ea veli mus. Volumꝰ aūt aliqn̄ aliqͣ nō ꝓpt̓ ſe: ſed ꝓpt̓ aliud. Quia gͦ holocauſta digniora erant de quibus tn̄ dicit ꝙ nō placuerūt: gͦ multominus alia. Sed contra. qꝛ Leui. I. dicit̉ ꝙ adolebit ea ſacerdos ſuꝑ altare in holocauſtuꝫ ⁊ ſuauē odorē dn̄o. Preterea ſi noluit ea: quare p̄cepit hec ſibi offerri? Rn̄deo dicēdū eſt ꝙ hoc qd̓ deꝰ dicit ili la nolle poteſt duplitit̓ intelligi. Uno modo ꝙ non vult ea ꝓ tꝑe iſto in quo adueniēte veritate ceſſat vmbra. vn de modo peccaret qͥ ea offerret. Alio mō ꝙ nō vult ea ꝓ pter pctā offerētiū Eſa.1. Manus em̄ vr̄e ſanguīe plene 7 ſunt. ¶ Tertia reſponſio ⁊ quā apl̓s intēdit eſt. qꝛ iſta nū ꝙͣ ẜm ſe placuerūt deo nec accepta fuerunt. ſed ꝓpt̓ duo dicuntur accepta. Primo qꝛ erāt figura xp̄i cuius paſſio deo accepta fuit. Nō em̄ delectabat in occiſione animali um ſed in fide paſſionis eius. Om̄ia em̄ in figura cōtin gebāt illis.i. coꝝ. 10. Secundo vt nos ab ydolatria re uocaret ꝑ iſta ſacrificia. vn̄ in pͥma legis datiōe nulla ſit mentio de ſacrificijs: ſed tm̄ poſtꝙͣ fecerūt vitulū. Vnde Iere. 7. Nō ſum locutꝰ cū patribꝰ vr̄is ⁊ nō p̄cepi eis in die quā eduxi eos de terra egypti de verbo holocauſto rū ⁊ victimnarū. ¶ Deinde cū dicit: Tunc dixi ⁊cͣ. Pro ſequit̉ de approbatiōe noui teſtamēti. ⁊ ẜm glo. ſic legit Tūc ſcꝫ quādo aptaſti corpꝰ mihi. ſcꝫ in conceptiōe dixi id ē venire ꝓpoſui. ſcꝫ ad paſſionē. 1. Io. 5. Hic eſt qͥ vēit ꝑ aquā ⁊ ſanguinē ieſus xp̄s. Vel meliꝰ eſt ꝙ referat̉ ad aduentū in mūdū ſic. Tūc. ſcꝫ qn̄ holocauſta nō placue runt tibi dixi venio ꝑ incarnationē Ioh̓. 16. Exiui a pr̄e ⁊ veni in mundum. Et hoc vt offerā me ad paſſionē. Et ideo dicit Ecce. Sed nunqͥd iſtud ſacrificiū erit acceptū Certe ſic quia in capite libri ſcriptū eſt de me. Iſte liber eſt xp̄s ẜm humanā naturā in quo ſcripta ſunt oīa neceſ ſaria homini ad ſaluteꝫ Eſa. 8. Sume tibi librū grandē Caput aūt xp̄i eſt deꝰ. 1. coꝝ. 11. In capite gͦ libri. id ē in ordinatione dei qͥ eſt caput xp̄i qͥ eſt liber: ſcriptū eſt ꝙ fi lius dei incarnari deberet ⁊ mori. Uel liber id eſt pſalte riū cuius pͥmus pſalmꝰ eſt de xp̄o. Ul̓ melius liber vite qͥ nihil alid̓ eſt ꝙͣ noticia quā deꝰ habet de p̄deſtīatione ſanctoꝝ qͥ ſaluant̉ ꝑ xp̄m. Ergo in iſto libro ſcriptuꝫ ē de me. qꝛ ſcī ꝑ me p̄deſtinati ſunt Eph̓. 1. Elegit nos in ip̄o ante mūdi ꝯſtitutionē Ro. 8. Quos p̄ſciuit ⁊ p̄deſtīauit ꝯformes fieri ymaginis filij ſui. Si gͦ p̄deſtinatio dicitur liber: manifeſtū eſt ꝙ xp̄s caput eſt libri Apoc̄. 21. Qui nō ſūt ſcripti in libro vite agni. Qui ſimplicit̓ eſt p̄deſti natꝰ Ro. 1. Qui p̄deſtinatꝰ eſt filiꝰ dei in virtute. Ergo in capite libri.i. in me ẜm diuinā naturā ſcriptū ē de me ẜm naturā humanā: vt faciā volūtatē ſcꝫ tuā.i. hoc p̄or dinatū ē vt ꝑ gr̄aꝫ tuā faciā volūtatē tuā offerēdo meip̄ꝫ ad redēptōꝫ hūani generꝭ. ¶ Deinde cum dic̄. Suꝑiꝰ di cēs ⁊c. expoit auctoritatē p̄miſſam ⁊ circa hoc facit duo. Prīo em̄ aſſignādo ordīeꝫ dicēdoꝝ pōit dr̄aꝫ int̓ nouuꝫ ⁊ vetꝰ teſtamētū. Scd̓o expōit ſpāſit̓ qd̓dā ſuppoſituꝫ in auctoritate ibi In qua volūtate ⁊c. Dictū ē aūt ꝙ duo tā gebant̉ in auctoritate allegata. Vnū qd̓ ꝑtīet ad re ꝓba tionē veterꝭ teſtamēti Alid̓ āt ad approbatiōꝫ noui teſta mēti Reprobat̉ āt vetꝰ teſtamētū dupl̓r. tū qꝛ deꝰ ſacrifi cia eiꝰ nō vult. tū qꝛ ſibi nō placēt. ⁊ ſic dauid ꝓph̓a di cēs ſuꝑiꝰ.i. in pͥncipio. qͥd dic̄? Quia hoſtias ⁊ olatiōes ⁊ holocauſtomata ⁊ ꝓ pctō noluiſti ⁊c. Eſa. i. HolocauX iij

Explanatio ſancti Thome
Nū arietū ⁊ adipē pinguiū ⁊ ſanguinem vituloꝝ ⁊ agno rum ⁊ hircoꝝ nolui ⁊c. Noluiſti. veꝝ eſt ẜm ſe nec placi ta ſunt tibi q̄ ẜm legē offerunt̉. id eſt in his non delecta ris. psͣ. Holocauſtis nō delectaberis: niſi qꝛ ſunt figura vl̓ inqͣtū ꝑ ip̄a retrahebant̉ ab ydolatria. Hoc gͦ pͥmo di cens ſubiūgit. Tūc dixi. ſcꝫ qn̄ carnē aptaſti mihi ad paſ ſionē: vel qn̄ iſta nō placuerūt. ecce venio. vl̓ ad incarna tionē vl̓ ad paſſionē. ſed ad quid? Ut faciā volūtatē tuaꝫ Io. 6. Deſcēdi de celo vt faciā volūtateꝫ eiꝰ qͥ miſit me. Io. 4. Meus cibꝰ ē vt faciā volūtatē eiꝰ qͥ miſit me ⁊c. Propheta gͦ hoc dicens aufert primū vt ſequēs ſtatuat in qͦ on̄dit dr̄aꝫ veteris ⁊ noui teſtamēti. qꝛ loquēs de ve teri dicit ꝙ nō vult nec placēt deo ſcꝫ ẜm ſe. Ergo auffe runt̉. ſꝫ qn̄ de nouo loquit̉ dicit ꝙ vult. qꝛ ad hoc venio vt faciā volūtatē tuā Ergo nouū ſtatuit̉.i. firmat̉ eſſe ẜm volūtatē dei Leui. 26. Uetera nouis ſuꝑueniētibꝰ ꝓijci etis. ¶ Deinde cū dic̄. In qua volūtate ⁊c. Expōit illud qd̓ dixerat de volūtate dei ad quā imꝑlēdā vēit xp̄s. ſcꝫ q̄ ſit illa voluntas. Hec aūt eſt ſic̄ dicit̉.i. theẜ. 4. Hec ē volūtas dei ſcīficatio vr̄a. ideo dic̄: In qua volūtate ſan ctificati ſumꝰ ⁊ hoc ꝑ oblationē corꝑis xp̄i ih̓u ſemel ſcꝫ factā Eph̓. 5. Obtulit ſemetip̄m oblationē ⁊ hoſtiā deo ⁊c. Et hoc ſemel. r. Pe. 3. Xp̄s ſemel ꝓ pctīs nr̄is mor tuus ē. ¶ Deinde cū dicit: Et oīs qͥdē ſacerdos ⁊c. Oſtē dit cōparationē ſacerdotis noui ⁊ veteris teſtamēti. Sci endū aūt ꝙ in lege erant duo ſolēnia ſacrificia. Unum in die expiatiōis qd̓ fiebat ꝑ ſolū ſummū pōtificē de qͦ mul ta iā dicta ſunt. Aliud erat iuge ſacrificiū in qͦ vnꝰ agnꝰ offerebat̉ in mane: ⁊ alius in veſpere. de quo numeri. 28 De iſto etiā intēdit h̓ apl̓s. ⁊ circa hoc tria facit. Primo em̄ pōit illd̓ qd̓ ꝑtinet ad ſacerdotē veterꝭ teſtamēti. Se cūdo ponit illd̓ qd̓ ꝑtinet ad ſacerdotē noui. Secūdo cō firmat ꝑ auctoritatē Scd̓m ibi. Hic aūt vnā ⁊c. Tertiuꝫ ibi Cōteſtat̉ aūt ⁊c. Dicit gͦ Om̄is ſacerdos ⁊c. Dic̄ om nis ad dr̄aꝫ ſacrificij expiatiōis qd̓ tm̄ ꝑ ſummū ſacerdo tē fiebat: ſed in iſto om̄is ſacerdos p̄ſto eſt tota die mini ſtrās ⁊ ſepe offerēs eaſdē hoſtias. qꝛ ſēꝑ offerebat agnū q̄ ſcꝫ hoſtie feriales nō poterāt aufferre peccata. qꝛ nō ite rabant̉ Iere. 1ι. Nunqͥd carnes ſctē auferēt a te malitias tuas in qͥbus gl̓iata es. Per iſtud iuge ſacrificiū figurat xp̄s. et eternitas eiꝰ qͥ eſt agnꝰ īmaculatꝰ. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Hic aūt vnā ꝓ peccatis ⁊c. Qn̄dit illud qd̓ ꝑtinet ad ſacerdotiū xp̄i. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ po nit ītētū. Secūdo aſſignat rōem ibi. Una em̄ ⁊c. Dicit gͦ Hic aūt ſcꝫ xp̄s offerēs vnā hoſtiā ꝓ peccatis auferenteꝫ ſcꝫ peccata. Illa vero vetus lex ml̓tas offerebat hoſtias nō expiātes peccata. hec ergo ſcꝫ p̄ſens offerēs vnā hoſti am. qꝛ ſemel ꝓ peccatis nr̄is ſeip̄m obtulit. ſedet nō tan ꝙͣ miniſter ſicut ſacerdos legal̓ qͥ ſemꝑ p̄ſto eſt: ſꝫ tā ꝙͣ do minꝰ. psͣ. Dixit dn̄s dn̄o meo ſede a dextrꝭ meis. Mat. vltimo Sedet a dextris dei. Ad dexterā dei patris: ꝙͣtū ad equalitatē poteſtatꝭ ẜm diuinitatē. ſed in potioribus bonis ſcd̓m humanitatē. ſupra.1. Sedet ad dexterā ma ieſtatis ⁊c. Et hoc in ſempiternū. Nō em̄ iterū morietur quia chriſtus reſurgens ex mortuis iā non moritur. Ro manoꝝ. 6. ⁊ Dan̄. 7. Poteſtas eius poteſtas eterna ⁊c̄. De cetero expectās donec ponantur inimici eius ſcabel lum pedum eius. Iſta expectatio non innuit aliquā an xietatem in chriſto ſicut in hominibus ſpes que differtur affligit animam. vt dicitur prouerbiorū. 13. ſed deſignat voluntatē miſerendi quam deus habet erga nos Eſa. 30 Expectat dominus vt miſereatur noſtri. Subijciuntur ergo pedibus eius. id eſt humanitati chriſti aliqui volē tes et in hoc ſalus ipſorum conſiſtit in faciendo volunta ten eius Exod̓. 10. Vſqꝫ quo nō vis mihi ſubijci. Sꝫ ma li nolentes ipſi ſubditi ſunt. quia et ſi voluntatē eius per
ſe non implent. tamen de ipſis impletur quantū ad opus iuſticie. Et ſic omnia ſunt ei ſubiecta aliquo iſtorum mo dorum. psͣ. Omnia ſubieciſti ſub pedibus eius. ¶ Dein de cum dicit. Una em̄ oblatione ⁊c. Aſſignat rationem ſcilicet quare ſedertanquā dominus et non tanquā mi niſter ſicut ſacerdos legalis. qꝛ ille per hoſtiam vnā non auferebat peccata. ⁊ ideo oportebat plures alias offerre et frequenter ſupra. 8. Omnis enim pontifex ad offeren da munera ⁊ hoſtias conſtituitur. ſed hoſtia quaꝫ chriſtꝰ obtulit aufert omnia peccata. ſupra. 9. Chriſtus ſemel oblatus eſt ad multoꝝ exhaurienda peccata. Et ideo di cit ꝙ vna oblatione conſummauit id eſt perfecit. quod fe cit reconciliando ⁊ coniungendo nos deo tanquā princi pio: ſanctificatos in ſempiternū. quia hoſtia chriſti qͥ de us eſt et homo habet virtutem eternam ſanctificandi. in fra. 13. Ieſus vt ſanctificaret per ſuū ſanguinē populum ⁊c. Per chriſtum enim perficimur et coniungimur deo. Zomanorum. 5. Per quem acceſſum habemus ad deū ¶ Deinde cum dicit. Conteſtatur autē nos ⁊c. Confir mat quod dixerat per auctoritatē que ſumpta eſt ex Ie remia. 31. que quia ſupra. 8. expoſita eſt ad preſens int̓ mittatur. Et tamen poteſt diuidi in duas partes. Pri mo pōit auctoritatem. Secundo ex ea arguit ibi. Ubi au tem horum remiſſio ⁊c Et facit talem rationē. quia in no uo teſtamento remittuntur peccata per oblationē chriſti quia in remiſſionē peccatorum effuſus eſt ſanguis chri ſti. ergo in nouo teſtamento in quo peccata et iniquita tes remittuntur. vt dictū eſt in auctoritate non eſt obla tio pro peccato ſupple āplius iteranda. Matthei. 9. Nō eſt opus valentibus medicus: ſed male habentibus ⁊cͣ. Ubi ergo eſt horum remiſſio ⁊ cetera. Fieret enim iniu ria hoſtie chriſti. Lectio ſecunda. Abentes itaqꝫ fratres fiduciā: in in h troitū ſanctoꝝ in ſanguine xp̄i: quā Finitiauit nobis viā nouā ⁊ viuētem per velamē id eſt carnē ſuā: ⁊ ſacerdotē ma gnū ſuꝑ domū dei accedamꝰ cuꝫ vero corde in plenitudine fidei aſperſi corda a cōſcien tia mala et abluti corpꝰ aqͣ mūda: teneamꝰ ſpei noſtre confeſſionē indeclinabilē. Fide lis em̄ eſt qui repromiſit. Et cōſideremus inuicē in ꝓuocationē charitatis ⁊ bonorum operū: nō deſerētes collectioneꝫ nr̄am ſicut cōſuetudinis eſt quibuſdā: ſed cōſolātes. ⁊ tanto magis quanto videritis appropin quantem diem. Poſtquaꝫ oſtendit apoſtolus multiplicem eminentiam ſacerdotij chriſti reſpectu ſacerdotij legalis: hic conſue tudinem ſuam concludit monendo ꝙ iſti ſacerdotio fide liter inherendum eſt. Hoc em̄ ſemper ſupra fecit ꝙ poſt commendationem ponit admonitionem. quia ad hoc ſu ſceperat commēdare gratiā chriſti vt alliciat eos ad obe diendum chriſto et recedendum a cerimonialibus legis Circa hoc ergo duo facit. Quia primo ponit monitionē Secundo aſſignat rationem ibi. Uoluntarie enim et ce tera. Sciendum eſt autem circa primum ꝙ duo dixerat de ſacerdotio chriſti. ſcilicet virtutem ritus eius. quia per proprium ſanguinem. Item dignitatem ipſius. quia

in epiſtolam ad Bebreos X ꝯ
pontifex in eternum. Et iō in monitione ſua reſumit iſta duo. Unde monendo ꝙ fideliter obediendū ē deo xp̄o: Primo ponit illa duo. Scd̓o ponit ſuā monitiōem ibi. Accedamus cū bono corde ⁊cͣ. Itē pͥma ī duas quia pri mo reſumit ritū ſacerdotij eius. Scecūdo dignitatē ibi. Et ſacerdotē magnū ⁊cͣ. Dicit ergo. Itaqꝫ frēs ſcꝫ ꝑ mu tuā charitatē habentes fiduciā in introitu ⁊cͣ. Ephe.3. In quo habemꝰ fiduciā ⁊ acceſſū in cōfidentia ⁊cͣ. Exo. 15. Introduces eos ⁊ plantabis in monte hereditatꝭ tue firmiſſimo habitaculo ⁊c. p̄s. Letatus ſū in his q̄ dicta ſunt mihi in domū dn̄i ibimꝰ. Et hoc ꝑ ſanguinē xp̄i: qꝛ hic ē ſanguis noui teſtamenti id ē noue ꝓmiſſionis ſcꝫ celeſtiū. Sed quō habeamꝰ fiduciā introducendi oſten dit: qꝛ xp̄s ꝑ ſuum ſanguinē initiauit id ē inchoauit no uam viam. Mich̓. 2. Aſcendit pandens iter ante eos. Io. 14. Si abiero ⁊ p̄parauero vobis locuꝫ ⁊c̄. Eſa. 35. Sancta via vocabit̉ ⁊ pollutus nō tranſibit per illā. Hec ē ergo via eundi in celū ⁊ eſt noua qꝛ ante xp̄m nullus in uenit eam quia nemo aſcendit in celum niſi qui deſcen dit de celo. Io. 3. Et ideo qui vult aſcendere debet ipſi tanꝙͣ membrū capiti ſuo adherere. Apoc̄. 2. Uincēti da bo edere de ligno vite qui ē in paradiſo dei mei. Et ca. 3. Et ſcribā ſuꝑ eū nomē nouū ⁊ nomē ciuitatꝭ nouē hie ruſalem qꝛ ſcꝫ de nouo introducūt̉. ¶ Semper viuenteꝫ id ē ſemꝑ ꝑſeuerantē in quo apparuit virtus deitatis qꝛ ſemꝑ viuit. Sed que ſit iſta via oſtendit ſubdens. Per velamen id ē carnē ſuā. Sicut em̄ ſacerdos ꝑ velum in trabat in ſanctaſanctorum: ita ſi volumus intrare ſancta glorie oportet intrare ꝑ carnem chriſti que fuit velamē deitatis. Eſa. 45. Uere tu es deꝰ abſconditus. Nō eniꝫ ſufficit fides de deitate ſi non aſſit fides de incarnatione Ioh. 14. Creditis in deum ⁊ in me credite. Uel ꝑ vela men id ē per carnem ſuam datā nobis ſub velamēto ſpe ciei panis in ſacramento. Nō enim ꝓponitur nobis ſub ſpecie propria propter horrorem ⁊ ꝓpter meritum fidei ¶ Conſequenter cōmendat dignitatem ſacerdotis cum dicit. Et ſacerdotem magnum: qui ſcilicet nobis initia uit viam. Quaſi dicat. Habentes fiduciam intrandi per ſacerdotem ſcilicꝫ ieſum. p̄s. Tu es ſacerdos in eternuꝫ Qui dicitur magnus: quia ſacerdotium eius nō eſt tan tum ſuꝑ vnum populum ſicut aaron: ſed ſuꝑ domū dei: totam ſcꝫ eccleſiaꝫ militantē ⁊ triumphantē. pͥme Thy. z. Vt ſcias quomō oporteat te conuerſari in domo dei qͥ eſt eccleſia. Et dicit ſuper. quia moyſes fuit fidelis ī om̄i domo tanꝙͣ famulus. Numeri. 12. ſed chriſtus ſuper to tam domum ſicut filius qui eſt dominus omniuꝫ. Mat. vltimo. Data eſt mihi omnis poteſtas in celo ⁊ in terra. De hoc etiam ſupra. z. ¶ Deinde cum dicit. Accedamꝰ ⁊c. ponit monitionem ſuam vt ſcꝫ exquo talis ⁊ tantus ē fideliter eſt ei adherēdū qd̓ fit tribus modis ſcꝫ ꝑ fidem: ſpem: ⁊ charitatē. pͥme Coꝝ. 13. Nunc autē manēt fides ſpes charitas. Primo ergo monet ad ea que ſunt fidei. Secundo ad ea que ſunt ſpei ibi. Teneamꝰ ſpem. Ter tio ad ea que ſunt charitatis ibi. Et conſideremꝰ ⁊cͣ. Sꝫ quantū ad primū duo ſunt neceſſaria ſcꝫ ip̄a fides quia ſi ne fide impoſſibile ē placere deo. Et fidei ſacramentum. Quantū ad primū dicit. Accedamus ad ip̄m cum vero non ficto corde. quarti Regꝭ. 20. et Eſa. 38. Memento quomō ambulauerim corā te in veritate ⁊ in corde perfe cto. Hoc aūt fit qn̄ opus cōcordat cordi. Accedamꝰ etiā in plenitudine fidei. infra. 11. Accedentē ad deū oportet credere ⁊cͣ. Nec ſufficit qualiſcunqꝫ fides ſed requirit̉ fi des plena: qd̓ ſit duobꝰ modis ſcꝫ ⁊ quantū ad materiaꝫ fidei vt credant̉ omnia que ꝓponunt̉ ad credendum ⁊ ꝙ ſit ſides formata: qd̓ ē ꝑ charitatem. Ro. 13. Plenitudo em̄ legis eſt dilectio. Quantū ad ſacramentū fidei dicit̉
Aſperſi corda veſtra qd̓ alludit ei qd̓ dicit̉ Numeri.18. Ubi ponit̉ ritus vitule ruſe de cuius aqua aſpergebatur mundandus die tertio: ſed die ſeptimo alia aqua lauaba tur corpus eius ⁊ veſtimenta. Per aſperſionē aque vitu le ruſe figurabat̉ paſſio xp̄i quia die tertia ſcꝫ in fide trini tatis in baptiſmo mundamur a peccatis. Et quantuꝫ ad hoc dicit. Aſperſi corda nō corpora. infra. 12. Acceſſiſtis ad ſanguinis aſperſionē. Aſperſi ergo corda non a tactu mortui ſicut ꝑ aquam vitule rufe: ſed a conſcientia mala ¶ De ablutiōe que fiebat ſeptima die dicit. Et abluti cor pus aqua munda. Non enim in baptiſmo operat̉ tantuꝫ virtus paſſionis ſed etiam infunduntur in ip̄o dona ſpūs ſancti. Vnde in ſeptima die id ē in plenitudine donoruꝫ ſpūs ſancti totus homo abluit̉ intus ⁊ extra ab om̄i pec cato tam actuali ꝙͣ originali qd̓ ē quaſi corporale qꝛ ani ma ip̄m contrahit per vnionem ad carnē fedam. Dicitur autē ſpiritus ſanctus aqua qꝛ mundat. Act̉. 15. Fide pu rificans corda ipſorum. Ezech̓. 36. Effundam ſuper vos aquam mundam ⁊ mundabimini ab omnibus inquina mentis veſtris ⁊ ab vniuerſis ydolis veſtris mundabo vos. Zach. 13. Erit fons patens domui dauid ⁊ habitan tibus hieruſalē ī ablutionē peccatoꝝ ⁊ mēſtruate. Tyt. 3. Per lauacrum regenerationis ⁊ renouatiōis ſpiritus ſancti. Et in huius ſignum ſuꝑ xp̄m baptizatū deſcendit ſpūs ſanctꝰ in corporali ſpecie. ¶ Deinde cum dicit. Te neamus ſpei noſtre ⁊c. ponit illud quod ꝑtinet ad ſpem Et circa hoc facit duo. Primo enim hortat̉ ad ſpei certi tudinē. Secūdo ſubdit rōnem ibi. Fides enim eſt q̄ ⁊cͣ. Sciendū ē aūt ꝙ ꝑ fidem xp̄i datur nobis ſpes ſalutis eterne ⁊ introitus in celum. pͥme Pe. pͥmo. Regenera tionis in ſpem viuā. Vnde dicit Teneamus: ⁊ nō dicit ſpem ſed ſpei noſtre confeſſionē quia nō ſufficit hr̄e ſpeꝫ in corde ſed etiā oportet cōfiteri ore. Ro. 10. Corde cre dit̉ ad iuſticiā ore aūt confeſſio ſit ad ſalutē. Itē oportet confiteri eā nō ſolū verbo ſed etiā factis. Cōtra quoſdaꝫ de quibꝰ Titū pͥmo. Cōfitent̉ ſe noſce deū: factis autem negant. Fit aūt iſta confeſſio ꝑ oꝑa ꝑ que tendit̉ ad res ſperatas. Apoc̄. 3. Tene qd̓ habes ne alius accipiat co ronā tuam. ¶ Indeclinabile.i. vt ab iſta cōfeſſiōe nō de clinemus neqꝫ ꝑ ꝓſpera neqꝫ aduerſa. p̄s. Declinantes aūt in obligatōes adducet dn̄s cuꝫ oꝑantibꝰ iniqͥtatem. Eſa. 30. Hec ē via ambulate in ea ⁊ non declinetis neqꝫ ad dexterā neqꝫ ad ſiniſtraꝫ. Et rō huius ē: qꝛ ille qui ꝓ miſit ē fidelis ⁊ iō mentiri nō pōt. p̄s. Fidelis dn̄s ī om nibus verbis ſuis. Deutero. 32. Deus fidelis ⁊ abſqꝫ vl la iniquitate. ¶ Conſequenter cū dicit. Et conſideremꝰ ⁊c. ponit illud qd̓ ꝑtinet ad charitatem: ⁊ circa hoc facit tria. Prīo em̄ facit qd̓ dcm̄ ē. Scd̓o remouet ꝯtrarium charitati ibi. Nō de ſerentes ⁊c. Tertio aſſignat rōnē ex ꝯgruitate tꝑis ibi. Et tanto magꝭ ⁊c. Circa primū ſcien dum ē ꝙ licet charitas pͥncipal̓r inhereat deo: tn̄ mani feſtat ꝑ charitatē ꝓximi. pͥme Io. 4. Qui em̄ nō diligit frēm ſuū quē videt: deū quē non videt quō pōt diligere: Ergo ad charitatē ꝑtinet ꝙ diligat̉ proximus. Iō dicit. Cōſideremꝰ inuicē vt ſcꝫ ea que ſunt ꝓximi ſollicite fa ciamus. Eccl̓. 17. Et vnicuiqꝫ mādauit deus de ꝓximo ſuo: ſed quia aliqui ea que ſunt ꝓximi conſiderant zelo inuidie: aliqui vero zelo odij. Contra quos dicitur Pro uerbioꝝ. 24. Ne queras impietatem in domo iuſti: ideo dicit. In prouocatione charitatis id eſt vt prouocemus eos ad charitatem. Roma. ii. Quādiū apl̓s gētiū ſū mi niſterium meum honorificabo ſi quo modo ad emulan dum prouocem carnem meā ⁊ ſaluos faciā aliquos ex il lis. Iſta aūt prouocatio ꝓcedit ex dilectiōe q̄ requiritur ad opus exterius. pͥme Io. 3. Nō diligamꝰ ꝟbo neqꝫ lin gua ſed opere ⁊ veritate. Sicut enim dicit Gregorius:

Explanatio ſancti Thome
Non eſt amor dei ocioſus. Operatur enim magna ſi eſt. Si autē operari renuit amor non eſt. Probatio ergo di lectionis exhibitio eſt operis. Ideo ſubdit. Et bonorum operum. Col̓. pͥmo. In omni opere bono fructificantes. ¶ Deinde remouet contrarium charitatꝭ cum dicit. Nō deſerentes ⁊c̄. Quia enī charitas ē amor: ꝓprium autē amoris ē vnire: quia vt dicit Dionyſius. Amor eſt vis vnitiua. Ioh. 17. Vt ſint vnū ſicut ⁊ nos vnum ſumus ⁊ cognoſcat mundus qꝛ dilexi eos ſicut ⁊ me dilexiſti. Iō recedere ab inuicem ē directe oppoſitum charitati. Et iō dicit. Non deſerentes collectionē noſtrā ſcꝫ eccleſie quā aliqui deſerunt tripliciter ſcꝫ propter perſecutiōes apo ſtatantes a fide. Et iſti ſignificant. per illos de quibꝰ dici tur Ioh. 6. ꝙ abierunt retro ⁊ iam cū illo nō ambulabāt Mat. 13. Facta tribulatione ⁊ perſecutiōibus ꝓpter ver bum continue ſcandalizant̉. Luc̄. 8. Ad tempus credūt ⁊ in tēpore temptationis recedunt. Secundo mali prela ti qui dimittunt oues in periculo. Ioh. 10. Mercēnariꝰ fugit qꝛ mercēnarius ē. Aliqui vero ex ſuperbia qꝛ cum poſſent eſſe vtiles ad regendum cū nota ſuperbie ab alijſ ſe ſeparant. Iude. 1. Hi ſunt qui ſegregāt ſe ab alijs ani males ſpūm nō habētes. Quaſi ſub ſpecie maioris ꝑfe ctionis. Et forte tales erant in tempore illo: cōtra quos d̓r pͥme Coꝝ. 11. Si quis videtur contentioſus eſſe nos talem cōſuetudinē nō habemꝰ in eccl̓ia dei. Sed qͥd de bent facere. Subdit. Sed conſolantes. Quaſi dicat Si videas ꝙ ſocius tuus male ſe habet nō deſeras eum ſed conſolare: non ſicut illi qui deſerunt collectionē de qͥbus dicit. Sicut eſt conſuetudinis quibuſdam qui vt dictuꝫ eſt forte erant in illis diebus. ¶ Conſequenter cum di cit. Et tanto magis ⁊cͣ. aſſignat cām huius. Poſſet em̄ aliquis dicere quare debemus nos in fide ꝓficere: quia motus naturalis ꝙͣto plus accedit ad terminū magis in tendit̉. Ergo ē de violento. Gratia autē inclinat in mo dum nature. Ergo qui ſunt in gratia ꝙͣto plus accedunt ad finem plus debent creſcere. Et ideo ita dixit. Non de ſerentes ſicut quidam ſed conſolantes. Et hoc tāto magꝭ ꝙͣto videritis appropinquantem diem id eſt terminum. Ro. 13. Nox preceſſit dies autem appropinquauit Pro uerb̓. 4. Iuſtoruꝫ ſemita quaſi lux fulget ⁊ proficit ⁊ cre ſcit vſqꝫ ad perfectum diem. Lectio tertia. Oluntarie em̄ peccantibꝰ nobis pꝰ acceptā notitiā veritatis: iā non re linquit ꝓ pctīs hoſtia. terribilis au tem quedā expectatio iudicij ⁊ ignis emula tio. q̄ conſumptura eſt aduerſarios. Irritā quis faciēs legē moyſi ſine vlla miſeratiōe duobꝰ vel tribꝰ teſtibꝰ morit̉. quātomagis putatis deteriora mereri ſupplicia qͥ filium dei cōculcauerit. ⁊ ſanguinē teſtamēti pol lutū duxerit in quo ſanctificatꝰ ē. ⁊ ſpūi gr̄e cōtumeliā fecerit. Scimꝰ em̄ qui dixit. mihi vindictā. ⁊ ego retribuā. Et iteꝝ qꝛ iudica bit dominus populū ſuum. Horrendū ē in cidere in manus dei viuentis. Supra apoſtolus poſita cōmendatione excellentie ſacer dotij xp̄i ⁊ ſubiuncta admonitiōe vt illius ſacerdotio ad
hereant per fidem ⁊ charitatem: hic probat monitionem ſuā ꝑ rōnem. Et hoc facit dupliciter. Primo terrendo. Scd̓o demulcēdo ibi. Rememoramini aūt pͥſtinos dies ⁊c. Circa primū duo facit: qꝛ primo terret eos ad obſer uandū monitionē ſuam ꝓpter ſubtractionem remedij. Scd̓o ꝓpter expectationē iudicij ibi. Terribilis autem ⁊cͣ. Dicit ergo. Voluntarie ⁊c. Qd̓ dupliciter exponit̉. Uno modo ẜm glo. que videtur facere dr̄iam inter pec care volentes ⁊ voluntarie: ita ꝙ volens peccat qͥ quaſi paſſione ductus conſentit in peccatū de quo ante nō co gitauit: voluntarie autē qui ex certa malicia cuius volū tas prona eſt ad peccādū: vt ſtatim cedat. Iere. 8. Om nes cōuerſi ſunt ad curſum ſuū quaſi equus vadens im petu ad prelium. nec poſtea penitet. Prouerb̓. 2. Le tant̉ cū malefecerint ⁊ exultant in rebus peſſimis. Ergo voluntarie peccantibꝰ id eſt in voluntate peccandi per manentibus. Et exaggerando ſubdit. Poſt acceptā no ticiam veritatis. 2.&et̓. 2. Melius erat illis viā iuſti tie non agnoſcere ꝙͣ poſt agnitionē retrorſum conuerti. ¶ Iam nō relinquit̉ hoſtia pro peccatiſ id eſt hoſtia quā xp̄s obtulit pro remiſſione peccatorū non ē nobis vtilis quia illis dimittunt̉ peccata qui de ip̄is penitent. Mat. 26. Hic eſt ſanguis noui teſtamenti qui pro multis effū detur.ſ. efficaciter: ſed de malis dicit̉ Eſa. 49. In vacu um laboraui ſine cauſa ⁊ vane fortitudinē meam cōſum pſi. Iere. 6. Fruſtra conflauit conflator: malicie eius nō ſunt cōſumpte. Sed melius poteſt dici ⁊ ẜm intentioneꝫ apoſtoli: quia ẜm Auguſtinū liberū arbitriū habet mul tiplicem ſtatum: quia in ſtatu nature lapſe anteꝙͣ reꝑa retur per gr̄am eſt in poteſtate noſtra peccare mortaliter vel nō peccare: ⁊ hoc ꝓpter p̄conceptionē finis ⁊ habi tum inclinantem. Qd̓ quidē verum eſt ẜm magnū tem pus ſed per aliquā moram ſi operet̉ ex p̄meditatione pōt vitare hoc peccatū vel illud. Sed poſtꝙͣ per gr̄am reꝑa ratus oīno in ptāte eius eſt vitare peccatum mortale: et etiam veniale in particulari: nō aūt oīno in vniuerſali: et hoc ē propter auxilium gr̄e ſaluantis. Et ideo dicit. No bis peccantibꝰ voluntarie pꝰ acceptā notitiā veritatis.i. pꝰ acceptā gr̄aꝫ ꝑ quā habet̉ noticia pctī: qꝛ an̄ notitiā pctī pctm̄ nr̄m a deo nob̓ nō īputat̉: vn̄ qͣſi d̓r ipſū igno rare quia nō imputat nobis. Sed poſt iam nō ē ꝓ pctīs hoſtia: ante em̄ reparationē que facta ē per xp̄m relinq̄ batur hoſtia iſta que expectabat̉: ſed nunc iam non expe ctatur alia mors eius: ita nec poſt baptiſmum ſemel acce ptū expectat̉ alius baptiſmus. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Ter ribilis autē ⁊c. deterret expectationē diuini iudicij. Et circa hoc facit duo. Primo enim terret. Scd̓o ſubdit ra tionē ibi. Irritam quis faciens ⁊c. Sic ergo dictum ē ꝙ non relinquit̉ vltra hoſtia. Quid ergo? Illud qd̓ ſupra dictū ē. 9. cap̄. ꝙ poſt mortem ē iudicium. Iob. 19. Sci tote eſſe iudicium. Iſtius iudicij expectatio ē valde terri bilis: tum propter conſcientiam peccatorum Iac. 3. In multis offendimus omnes: tum etiam propter imperfe ctionem iuſtitiarum noſtrarum. Eſa. 64. Iuſtitie noſtre quaſi pannus mēſtruate. p̄s. A iudicijs tuis timui. Aba cūc. 3. Audiui ⁊ conturbatus eſt venter meus. Eſt etiaꝫ afflictiua. Vnde dicit. Et ignis emulatio id eſt pena ig nis que infligitur ex zelo ⁊ emulatione diuine iuſtitie. Exod̓. 20. Ego ſum deus deus tuꝰ fortis zelotes ⁊c. Ze lus autem eſt amor ſponſi. Sicut ergo ſponſus non par cit ſponſe male: ſic nec deus anime peccatrici. Prouer. 6. Zelus ⁊ furor viri non parcet ī die vindicte ⁊cͣ. ¶ Se quitur. Que conſūptura eſt aduerſarios. p̄s. Ignis an te ipſum precedet ⁊ inflammabit in circuitu inimicos eius qꝛ ignis qͥ p̄cedet faciē iudicꝭ corꝑa viuētiū incine rabit ⁊ reprobos detrudet ī infernū ⁊ corꝑa eorum con

in epiſtolam ad Hebreos. X &
ſumet non totaliter cōſumēdo ſed imperpetuū cruciādo ¶ Cōſequēter cū dicit. Irritam quis faciens ⁊c. probat qd̓ dixerat de terrore iudicij: et primo per locū a minori. Secundo per auctoritatem ibi. Scimus autem illū ⁊c. Primū accipit ex lege. Tanto enim aliqͥs eſt reus maio ris pene quanto rem magꝭ ſacram cōtemnit. Cum ergo vetus teſtamentū nō ſit ita ſanctum ſicut nouum ⁊ tranſ greſſor illiꝰ grauiſſime puniebat̉. Ergo trangreſſor noui longe grauius debꝫ puniri. Circa iſtud argumentū duo facit. Primo em̄ ponit iſtud qd̓ fiebat in veteri. Secun do illud qd̓ fiendū ē in nouo ibi. Quāto magꝭ ⁊c̄. Quā tum ad vetus ponit culpā ⁊ penam. Cul̓pam cum dicit. Irritam quis faciens legē moyſi. Irritū d̓r qd̓ non ſorti tur debitū finem. Lex aūt nō ſolū vetus ſed etiā quelibꝫ datur vt inducat hoīes ad virtutem ⁊ faciat abſtinentes a vitijs. Et iō qui tranſgreditur legeꝫ ⁊ vacat vitijs ꝙͣtū eſt in ſe legem irritā facit. Mat. 15. Irritum feciſtis man datum dei ꝓpter traditōes vr̄as. Gen̄. 17. Maſculꝰ cu ius p̄pucij caro circūciſa nō fuerit peribit de populo ſuo qꝛ pactum meū irritū fecit. Et penam on̄dit cū dicit. Si ne vlla miſeratōe ⁊c̄. Et iſta pena ē valde grauis qꝛ infli git mortē. Vnde dicit. Morit. Exod̓. 22. Maleficos nō patieris viuere. Itē qꝛ irremiſſibilis. Vnde dicit. Sine vlla miſeratiōe. Deutero. 19. Moriet̉ nec miſereberꝭ eiꝰ Sed nunqͥd lex dei excludit miſericordiā. Conſtat ꝙ nō Oſee. 6. Miſeri cordiā volui ⁊ nō ſacrificium. Reſpon deo dicendū ē ꝙ differt miſericordia clementia ⁊ venia. quia miſericordia ē quādo homo ex quadaꝫ paſſione cor dis ⁊ animi mouet̉ ad remittendū penam: ⁊ hoc aliquan do eſt contra iuſticiā ⁊ iſtam prohibet. Uenia autem eſt quādo propter aliquā vtilitatē publicā remittit aliquid de pena debita. Clementia ē quando nō ſolū de pena ali qͥd remittit ſed etiā de culpa remiſſius iudicat. Iſta duo nō prohibent̉ ſed miſericordia pͥmo modo dcā qꝛ ē cōtra iuſticiam ⁊ inducit diſſolutōeꝫ. Morit̉ ergo ⁊ hoc duobꝰ vel tribus teſtibꝰ ſupple conuictꝰ. Deutero. 17. In ore duoꝝ vel triū teſtiū ſtat omne verbum. Cā aūt quare lex numeꝝ teſtiū determīat ẜm Augu. ē vt per hoc deſignet̉ īmobilitas veritatꝭ q̄ ē ī ſancta trinitate. Nec refert ſi no minent̉ due perſone vel tres: qꝛ ſemꝑ ī duabꝰ intelligit tertia ſcꝫ ſpūs ſanctꝰ qͥ eſt nexus amboꝝ. Iſta rō myſtica ē ſed lr̄alis eſt vt quia ī iudicio vnus affirmat alter negat nō plus credendū ē vni ꝙͣ alteri. Multitudini aūt ē cre dendū. Ois aūt multitudo cōplet̉ numero ternario. Et ideo ſufficit ꝙ ſint duo cum accuſante ſed tertiꝰ ſuꝑaddi tur ex abundanti. ¶ Deinde cum dic̄. Quāto magꝭ ⁊c. ponit̉ id qd̓ ſpectat ad nouum teſtamentū. Et pͥmo poīt penam. Scd̓o culpam ibi. Qui filiū dei ⁊c. Quantū ad penā dicit. Quāto magis putatꝭ deteriora mereri ſuꝑ plicia. Ꝙꝛ em̄ ī nouo teſtamento per xp̄m p̄dicatū ē. Iō peccās in ip̄o grauius punit̉. Mat. 11. Uerūtamen dico vobis ꝙ tyro ⁊ ſydoni remiſſius erit ꝙͣ vobis ī die iudi cij. Sed nunqͥd plus punit̉ peccator xp̄ianus ꝙͣ infidel̓. Quia ſi ſic melius eēt ꝙ omnes eēt infideles. Rn̄deo dicendū eſt ꝙ aliud ē de illis qͥ fidem cōtemnunt: qꝛ iſti ꝓprie ſunt cōtemptores. Aliud de illis qui ex ignoran tia fidem nō annunciatā nō tenent: ⁊ talibus peccatū in fidelitatis nō imputat̉. Sed qui fidem annūciatā contē nit grauius punit̉: qꝛ peccatū infidelitatis maximum eſt Si ergo cōparamus iudeū ⁊ xp̄ianum qui non contēnit ⁊ vterqꝫ ſit adulter tunc grauiꝰ puniet̉ xp̄ianus ꝙͣ iudeꝰ qꝛ nō ſolum pro adulterio ſed etiā qꝛ magis ingratus eſt. Sed nunquid vniuerſaliter verum ē ꝙ ſemꝑ idem pec catum in ſpecie grauius punit̉ in maiori. Reſpondeo di cendum eſt ꝙ dupliciter peccatur. Uno modo ex furrę ptione. Et ſic quanto aliquis dat ſe operibus diuinis: ſi
Id CCOS X & ex ſurreptione peccat minus punitur. ſecundi Parali. 30. Dominus bonus propitiabitur conuictis qui in toto corde requirunt deum patrum ſuorum. p̄s. Cum cecide derit non collidetur. Sed ſi ex contemptu magis peccat qꝛ cum ſit in ſtatu altiori magis contemnit. Et de talibuſ loquitur hic qͥ ſunt magis ingrati. ¶ Quātū vero ad cul pam dicit. Qui filium dei ⁊c̄. Sciendum vero ē ꝙ apo ſtolus grauitatē culpe eorum qui peccant in nouo teſta mento on̄dit ex beneficijs nobis a deo ī illo collatis. De us autē nobis dedit quicquid maximū ⁊ precioſum ha bebat ſcꝫ filium ſuum vnigenitum. 2. Pet̓. pͥmo. Per queꝫ maxima nobis ⁊ precioſa promiſſa donauit ⁊c̄. De dit etiam de ſpiritu ſancto. Ioelis. 2. Effundam de ſpi ritu meo ſuper omnem carnem. Ro. 5. Charitas dei diſ fuſa ē in cordibus nr̄is per ſpūm ſanctum qui datꝰ ē no bis. Ingratitudo autem ſuper tantis beneficijs aggra uat peccatum. Circa ingratitudinem vero ſuper datione filij duo conſideranda ſunt ac ponderanda ſcꝫ myſteriuꝫ incarnationis in qua datus ē nobis. Eſa. 9. Et ſacramē tum paſſionis in qua ꝓ nobis ſe obtulit. ſupra. 6. San guis xp̄i qui per ſpūm ſanctum ſemetipſum obtulit īma culatum deo ⁊c. Et ideo quantū ad primum dicit. Qui filium dei ſcꝫ pro nobis incarnatum conculcauerit.i. vili pēderit ſcꝫ nō credēdo ꝙ fides filli dei ſit ſufficiēs ad ſa lutem ſicut illi qͥ legalia ſeruabant. Gal̓. 3. Ante quoruꝫ oculos xp̄s ꝓſcriptꝰ ē. Itē non obendiendo eius māda tis nec viuendo ẜm doctrinam eiꝰ. pͥmi Regꝭ. 10. Qui autem contemnūt me erunt ignobiles. ¶ Quantū ad ſe cundū dicit: Et ſanguinē teſtamenti id ē xp̄i ſanguinem confirmatiuum noui teſtamēti. Mat. 26. Hic ē ſanguis meus noui teſtamenti ⁊cͣ. Pollutum duxerit id ē reputa uerit pollutum: vt ſcꝫ nō poſſit mūdare ſicut pollutus in ſe nō mundat. Eccl̓. 34. Ab īmundo qͥd mūdabit̉? Qua ſi dicat. Nihil ſcꝫ ẜm ꝙ mūdatio tantū fiebat per ſangui nem animalium. Item pollutum cum dicit. Qui in vir tute eius in baptiſmo ablutus peccat redeundo ad vomi tum. Apocal̓. pͥmo. Dilexit nos ⁊ lauit nos a peccatꝭ no ſtris in ſanguine ſuo. Et ideo dicit. In quo ſanctificatuſ ē id ē per quem ſanctificatus ē. pͥme Coꝝ. 6. Abluti eſtꝭ ſanctificati eſtis ī nomine dn̄i noſtri ieſu xp̄i. Item qͥ pec cat poſt alia ſacramenta. Malach̓. primo. In omni loco offertur oblatio munda nomini meo quia magnū ē nomē ineum in gentibus. Item aggrauat̉ peccatū ex contem ꝑtu ſpūs ſancti. Et ideo dicit. Et ſpūi gratie iniuriam fe cerit id ē contumeliam. Quam facit qui nō credit ꝙ gra tia ſpūs ſancti data per xp̄m. Io. 14. Rogabo patrem et alium paraclytum dabit vobis ſufficiat ad ſalutē ſine le galibꝰ vt ſcꝫ remiſſionē peccatorum aſcribat obſeruātijs legis. Vel cōculcat xp̄m qui libere abſqꝫ timore peccat: ſanguinē xp̄i polluit qui eo indigne cōmunicat ſpūi. gra tis dato. Ephe. 2. Donū em̄ dei ē ⁊ non ex operibus: in iuriam facit: qui xp̄m ꝑ peccatum a ſe abijcit. Sap̄. pͥmo Corripiet̉ id ē expelletur a ſuperueniēte iniqͥtate. Eph̓. 4. Nolite contriſtare ſpiritum ſanctuꝫ dei. pͥme Theẜ. 5. Spiritum nolite extinguere. ¶ Deinde cū dicit. Sci mus enim qui dixit ⁊c. probat quod dixit per auctorita tes. Et circa hoc facit duo. Primo enim probat ponen do auctoritates. Secundo concludit ex eis ibi. Horren dum ē ⁊cͣ. Dicit ergo. Scimus illum qui dixit. Deute rono. 32. ẜm aliam litteram. Mihi vindictam ſupple ſer uate. Littera noſtra habet. Mea ē vltio. Et nunqͥd red des: immo ⁊ ego retribuam. Sed contra: Si ſoli deo ſer uatur vindicta quare iudices vindicant. Reſpondeo ad hoc reſpondet apoſtolus. Roma. 13. ꝙ iudex eſt mini ſter dei. Unde non iudicat propria auctoritate ſed dei. ¶ Secunda auctoritas ē ibidem. Iudicabit dn̄s popu

xplanatio ſancti Thome
lum ſuū. Si ſuū ergo multomagis inimicos. pͥme Pet̓. 4. Si iuſtus vix ſaluabitur impius ⁊ peccator vbi pare bit? Uel populum ſuū id eſt qui fidem ſuam nō contem nunt: quia infideles damnabunt ⁊ non iudicabunt iudi cio diſcuſſionis. In iudicio enim vt dicit Grego. quattu or erunt ordines. Quidam qui nō iudicabunt̉ ſed ſalua buntur ſcꝫ apoſtoli ⁊ apoſtolici viri. Quidam qui iudi cabunt̉ ⁊ ſaluabunt vt mediocriter boni. Quidaꝫ qui iu dicabunt̉ ⁊ damnabunt vt mali fideles. Quidam qͥ non iudicabuntur ⁊ damnabunt̉ vt omnes infideles. ¶ De inde cum dicit. Horrendum ē ⁊cͣ. ponit concluſionem ex quo em̄ vindicta reſeruanda ē deo qui iudicabit populū ſuum: horrendū eſt incidere in manus dei viuentꝭ. Quā to em̄ iudex iuſtior ⁊ fortior ē tantomagis timendum eſt p̄s. Deus iudex iuſtus ⁊ fortis. Ergo horrendum eſt in cidere in manus eius. Dan̄. 13. Meliꝰ eſt mihi abſqꝫ oꝑe incidere in manus veſtras. Eccl̓. 2. Si penitentiam non egerimus incidemus in manus domini ⁊ non in manus hominū. Sed cōtra ſcd̓i Regꝭ. vltimo. Dauid tanꝙͣ me lius preelegit incidere in manus dei. Reſpondeo dicen dum ē ꝙ homo peccat offendēdo hominē ⁊ offendendo deum. Melius autē ē incidere in manus hominis offen dendo ip̄m ꝙͣ in manus dei ip̄m offendendo. Vel dicen dum ē ꝙ melius ē peccantē ⁊ contemnentem incidere ī manus hoīs: peccantem vero ſed penitentē in manꝰ dei Et ſic elegit dauid. Uel dicendum ē ꝙ vſqꝫ ad iudiciuꝫ non eſt horrendum in manꝰ dei incidere qui iudicat mi ſericorditer ꝙͣdiu eſt pater miſericordiarum: ſed poſt iu dicium horrendum ē incidere in manus dei quādo ſicut deus vltionum iuſticias iudicabit. Modo em̄ ſicut circū datus infirmitate quam aliquando experius eſt ex com paſſione miſericorditer iudicat. Lectio quarta. Ememoramini aūt priſtinos dies ī r quibus illuminati magnū certamē ſuſtinuiſtis paſſionū: ⁊ ī altero qui dem obprobrijs ⁊ tribulatiōibꝰ ſpectaculū facti: in altero aūt ſocij taliter conuerſantiū effecti. Nā ⁊ vinctis cōpaſſi eſtis: ⁊ rapinaꝫ bonoꝝ vr̄oꝝ cū gaudio ſuſcepiſtis cognoſcē tes vos hr̄e meliorē ⁊ manentē ſubſtantiaꝫ Nolite itaqꝫ amittere cōfidentiā vr̄am: que magnā habet remunerationē. Patiētia em̄ vobis neceſſaria ē: vt voluntate dei facien tes reportetis ꝓmiſſionē. Adhuc em̄ modi cum aliquantulūqꝫ qui venturꝰ ē veniet et nō tardabit: iuſtꝰ aūt meꝰ ex fide viuit: ꝙ ſi ſubtraxerit ſe. nō placebit aīe mee. Nos au tē nō ſumus ſubtractiōis filij in ꝑditionem ſed fidei in acquiſitionē anime. Supra apoſtolus monuit ad inherendū chriſto ꝑ fidem ſpem ⁊ charitatem qd̓ induxit per rōnes terrētes: hic po nit rationes demulcentes ſicut bonus medicus poſtꝙͣ ſe cuit ponit vnctiones lenientes. Inter omnia enim com mendatio de bene geſtis ē vnum qd̓ maxime ꝓuocat ad bonum inceptum cōtinuandum Uirtus em̄ laudata cre ſcit in īmenſum: ⁊ īmenſum glorie calcar habet. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ cōmemorat eis bona que fecerant. Secūdo hortat̉ ad implendū qd̓ reſtat ibi. Nollto itaqꝫ omittere ⁊cͣ. Circa primū tria facit. Primo em̄ in generali cōmemorat tribulatiōes quas pro fide paſſi ſūt Secundo deſcribit tribulationū modos ibi. Et in altero ⁊c. Tertio exponit eas ī ſpēali ibi. Nam ⁊ vinctis ⁊cͣ. Quia ergo ex bene geſtis hō exercitat̉ ad meliꝰ aliquan do ſicut ex malis econtrario deſperat de ſeip̄o: iō recitat bona eoꝝ dicēs: Rememoramī. Iere. 2. Recordatꝰ ſum tui.i. bonoꝝ que egiſti ¶ Dies priſtinos.i. primordia cō uerſionis vr̄e: in quibꝰ illuminati per fidē que illumīat aīam. Act̉. 15. Fide purificans corda eoꝝ. Eſa. 60. Sur ge illumīare hierl̓m. Hoc aūt ē ꝑ fidē xp̄i. Ephe.3. Ha bitare xp̄m ꝑ fidē ī cordibꝰ vr̄is. Luc̄. 1. Illumiare his qui in tenebris ⁊ in vmbra mortis ſedent. Primum em̄ lumē aīe ē fides. ¶ Suſtinuiſtis magnū certamē paſſio nis.i. magnas paſſiones contra vos certantes vobis il latas ab his qͥ xp̄m ꝑſequebant̉ in vobis. Act̉. 9. Saule ſaule quid me perſequeris.i. me in mēbris meis: quia vt dicit Augꝰ in ſermone ſuꝑ verbo iſto. Membris ī terra poſitis caput de celo clamat. Sap̄. 10. Certamē forte de dit illi vt vinceret. 2. Thy. 4. Certaui bonū certamen fidei. Sicut em̄ d̓r Act̉. 8. Facta ē perſecutio magna in eccleſia poſt mortē ſtephani pͥme Theẜ. 2. Vos em̄ imi tatores facti eſtis eccl̓iaꝝ dei que ſunt ī ludea qm̄ eadeꝫ paſſi eſtis ⁊ vos a contribulibꝰ vr̄is ſicut ⁊ ipſi a iudeis. ⁊c. Si ergo a p̄ncipio incepiſtis ſuſtinere vituꝑabile eēt modo deficere. ¶ Conſequēter cū dicit. Et ī altero qͥdeꝫ ⁊cͣ. on̄dit que fuerīt ille tribulatōes. Dupliciter enī pati tur aliquis ſcꝫ ⁊ in ſe tribulatōem ſuſtinendo ⁊ ī alio alie ne tribulationi compatiēdo. Vtroqꝫ aūt modo illi ꝑaſſi ſunt. Quantū ad pͥmū dicit. In altero ſcꝫ quātū ad vos facti eſtis ſpectaculū qd̓ grauiſſimuꝫ ē ſapienti. Ꝙ em̄ vnus fatuꝰ irridet̉ non ē graue: etiā ſi multa tribulatio ī feratur: ſapienti vero graue ē: ſed ſi tribulet̉ ⁊ irrideatur a tribulante: hoc grauiſſimū ē. In hoc ergo on̄dit magni tudinē afflictiōis ipſoꝝ qꝛ facti erant ſpectaculum.i. qꝛ nullus eis compatiebat̉ īmo magꝭ congaudebant ī affli ctōibus ip̄orum ſcꝫ ī obprobrijs. p̄s. Obprobria expro brantiū tibi ceciderunt ſuꝑ me. ¶ Et tribulatōibus. pͣs. Multe tribulatōes iuſtoꝝ. 1. Coꝝ. 4. Spectaculū facti ſumꝰ mundo.ſ. ad irriſionē: ⁊ angelis ad cōgratulatōeꝫ ⁊ hoībus ſcꝫ rōne vtentibꝰ ad imitationē. ¶ Quantū ad ſecūdū dicit ꝙ ī altero effecti ſūt ſocij taliter ꝯuerſantiū id ē eoꝝ qͥ talia patiebant̉: ⁊ hoc ꝑ cōpaſſionē ⁊ ꝑ ſubmi niſtratōeꝫ. Ro. 12. Neceſſitatibꝰ ſctoꝝ cōmunicantes. ¶ Deinde cū dicit. Nā ⁊ vinctis ⁊cͣ. exponit qd̓ dixerat ⁊ pͥmo quantū ad ſecūdū ſcꝫ quō ſunt cōpaſſi. Inter iude os em̄ multi erāt vincti ſicut de paulo or. Act̉. 8. ꝙ de uaſtabat eccl̓iam tradens ī cuſtodiaꝫ viros ⁊ mulieres. Iſtis cōpaſſi ſūt mīſtrādo neceſſaria. Mat. 25. In carce re eram ⁊ veniſtis ad me. Quātū ad pͥmū dicit. Et rapi nam bonoꝝ vr̄orum ſcꝫ ꝓ hac cauſa facta qꝛ ſcꝫ vinctis mīſtrabant. Cū gaudio ſuſcepiſtis. Iac 1. Om̄e gaudi um exiſtimate frēs ⁊c. Act̉. 5. Ibāt apl̓i gaudentes ⁊cͣ. Sꝫ quare cuꝫ gaudio. Nunqͥd amande ſūt tribulatōes? Certe nō: qꝛ dicit Augꝰ. Tolerari iubes eas nō amari. Rn̄deo dicēdū ē ꝙ nō amant̉ ꝓpter ſe ſꝫ ꝓpter aliud. et ſic iſti amabant eas. Un̄ ſubdit. Cognoſcentes vos hr̄e meliorē ⁊ manentē ſub̓aꝫ ſcꝫ alias diuitias pͥncipaliores q̄ augent̉ ex ſubtractiōe iſtaꝝ qͥbus dicunt meliores. Tē porales em̄ vane ſūt qꝛ ſunt in his q̄ ſūt infra hoīem. ſpi ritualiores aūt ī ip̄o deo ſcꝫ in fruitione dei. Eſa. 33. Di uitie ſalutis ſapientia ⁊ ſcientia timor domini ipſe the ſaurus eius. Item ſunt manentes quia iſte deficiunt in ſe: et auferri poſſunt: ille vero non. Matth̓. 6. Nolite theſaurizare vobis theſauros ī terra vbi erugo et tiuea

nepiſtolam ad Sebreos. X
X
demolitur: ⁊ vbi fures effodiunt et furantur. ⁊c. ¶ De in de cum dicit. Nolite itaqꝫ ⁊c̄. oſtendit quid eis reſtat fa ciendum ſcꝫ conſidentiam acceptam ex bonis operibus conſeruare. Et circa hoc facit tria. Primo em̄ ponit mo nitionem. Secundo docet modū monitionē ſeruādi ibi. Patientia enim vobis ⁊c. Tertio probat per auctorita tem ibi. Adhuc em̄ modicum ⁊c. Dicit ergo. Exquo tot bona in pͥmordijs conuerſationis veſtre operati eſtis ex quibus multam confidentiā debetis habere apud deuꝫ nolite itaqꝫ amittere confidentiā veſtram qd̓ ꝓfecto ſeq̄ retur ſi a bonis deſiſteretis que magnā habēt remunera tionē. Mat. 5. Gaudete in illa die ⁊ exultate qm̄ merces veſtra coploſa ē in celis. Gen̄. 15. Ego protector tuꝰ ſum ⁊ merces tua magna nimis. ¶ Modus ſeruandi ē patiē tia. Unde dicit. Patientia em̄ vobis neceſſaria eſt. Si cut autē manſuetudo ē moderatiua ire ita patientia poīt modū in triſticijs vt ſcꝫ nō excedant modū rōnis. Cōtin git autem aliqn̄ triſtitia ex malis illatis: aliquando vero ex bonis dilatis. Prouerb̓. 13. Spes que differt affligit animā. Quantū aūt ad primū ꝓprie dicitur patientia: ſꝫ quantū ad ſecundum dicit̉ longanimitas. ſed hic accipi tur patientia pro vtroqꝫ: ⁊ quantū ad ſufferentiam malo rum: ⁊ quantum ad longanimitatem bonoꝝ dilatorum. Dicit ergo ꝙ quantum ad vtrunqꝫ patiētia nobis neceſ ſaria ē Prouer. 16. Melior eſt patiens forti viro. Luc̄. 21. In patiētia veſtra poſſidebitis animas veſtras. Ia. pͥmo. Patientia opus ꝑfectum habet. Et ad quid ē ne ceſſaria? Vt voluntatē dei facientes reportetis repromiſ ſionē id ē implentes voluntatem dei ſcꝫ voluntatē ſigni Sic enim aliquādo accipitur voluntas dei in ſcriptura p̄s. Miniſtri eiꝰ qui facitis voluntatem eiꝰ. Et ſic repor tabitis ꝓmiſſionem id ē rem promiſſam que operantibꝰ oatur. Mat. 20. Voca operarios ⁊ redde illis mercede̓ ſuam. Luc̄. 21. In patientia veſtra poſſidebitis animas veſtras. Mat. 24. Qui perſeuerauerit vſqꝫ in fineꝫ hic ſaluus erit. Iere. 18. Repente loquar aduerſus gentem ⁊ aduerſus regnū vt eradicē ⁊ diſperdā illud ⁊c̄. ¶ De inde cum dicit. Adhuc autē modicū ⁊c̄. probat qd̓ dixit per auctoritatem. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ po nit eam. Secundo applicat ad ꝓpoſitum ibi. Nos autē nō ſumus ⁊cͣ. Prima in tres. Primo em̄ ꝓponit proxi mū aduentum remunerationis. Secundo oſtendit con ditionē remunerationis ibi. Iuſtus autē meus ⁊cͣ. Ter tio declarat periculum ne perdatur remuneratio ibi. Ꝙ ſi ſubtraxerit ſe ⁊cͣ. Circa primum ſciendum ē ꝙ auctori tas iſta ſumpta videtur de abacuc. 2. tamen principium ſumptum eſt de aggeo. 2. ca. Quod ideo forte fecit quia vtrunqꝫ intellexit de eodem aduentu. Abacuc em̄ ſic di xit. Adhuc viſus procul. Aggeus aūt. Adhuc modicuꝫ Et ideo vtitur verbis vnius quaſi verbis alterius. Uel melius qꝛ apl̓s loquit̉ pro tēpore ſuo ſcꝫ poſt incarnatio nem ⁊ reſurrectionē a qua minus reſtat vſqꝫ ad iudiciuꝫ ꝙͣ a tempore ꝓphete. Et ideo magis vtitur verbo aggei quantū ad principium: tamē in fine auctoritatis ꝯcordāt Uel etiam qꝛ loquitur quaſi ex ſeip̄o cui nō minꝰ creden dum ē ꝙͣ prophete. Eſt autē duplex aduentus domini ẜm duplex iudiciū. Unus generalis ſcilicet in fine ī vni uerſali iudicio. Aliꝰ ſpālis in morte vniuſculuſqꝫ. Quā tum ergo ad vtrunqꝫ dicit. Adhuc modicū: quantuꝫ ad breuitatem temporis. Et quidem quantum ad primum: ⁊ ſi multum ſit quantū ad tractū temporis ⁊ quo ad nos breue tamē eſt quantum ad eternitatem p̄s. Mille anni ante oculos tuos tanꝙͣ dies heſterna q̄ prēterijt. Apoc̄. vltimo. Ecce venio cito. Sed quantū ad ſpēalem qui eſt in morte. de quo Ioh. 14. Iterum veniam ⁊ accipiā vos ad meip̄m nō multū refert vtrum ſit parum vel multū qꝛ
talis erit vnuſquiſqꝫ in iudicio qualis exibit. Et ideo ſtu dendum eſt vt in morte appareamus boni: quia vbi te in uenero ibi te iudicabo. Et ideo dicit modicum ⁊ aliquā tulum qꝛ tribulationes nō ſunt multū magne duratione qꝛ ſi multū premunt interimunt: ſi vero parum premunt non cito finiuntur. 2. Coꝝ. 4. Id enim qd̓ in preſenti eſt tribulationis momentaneū ⁊ leue ſupra modū operatur in nobis eternum glorie pondus. Veniet ergo cito ſiue in morte ſiue in iudicio. Iac̄. 5. Ecte iudex ante ianuam aſſiſtit. ¶ Qui ſint autem remunerandi oſtendit cū ſub dit. Iuſtus autem meus ex fide viuit. Hec eadē auctori tas habetur Ro. pͥmo. ⁊ Gal̓. 3. ſolis auteꝫ iuſtis debet remuneratio. p̄s. Salus autē iuſtoruꝫ a domino. Eſt au tem duplex iuſticia. Una quo ad humanū iudiciū. Ro. 10. Ignorantes dei iuſticiam ⁊ ſuam querentes ſtatuere Alia quo ad diuinū. Luc. pͥmo. Erant autem iuſti ante deum. Iſtam autē iuſticiam requirit deus. Et ideo dicit Iuſtus meus id ē iuſticia que ad me ordinatur id eſt qui eſt mihi iuſtus ⁊ propter me. Illud autem per quod ho mo iuſtificatur ē fides. Roma. 3. Iuſticia dei eſt ꝑ fidem ieſu chriſti. Cuius ratio eſt: quia per hoc ē homo iuſtus ꝙ ordinatur ad deum: illud autem per qd̓ primo ordina tur in deum eſt fides. Et ideo dicit. Iuſtus meus ex fide infra. 11. Accedentē ad deum oportet credere. Nec ſoluꝫ per fidem iuſticia ſed etiam per fidem iuſtificatus viuit. Sicut em̄ per animam viuit corpus: ita anima per deū. Ande ſicut per illud per qd̓ primo vnitur anima corpo ri viuit corpus: ita per id per qd̓ primo vnitur deus ani me viuit anima: hoc autem eſt finis qꝛ fides ē primuꝫ in vita ſpūali. Eſa. 7. Si nō credideritis nō permanebitis ſicut domus nō permanet deſtructo fundamēto. Gal̓. 2. Ꝙ aūt nunc viuo in carne ī fide viuo filij dei. Fides au tem ſi non eſt formata charitate mortua eſt. At ideo non viuificat animaꝫ ſine charitate. Gal̓. 5. Fides que ꝑ cha ritatem operatur. pͥme Ioh. 3. Nos ſcimus quia tranſ lati ſumus de morte ad vitam: quoniam diligimus. Uel iuſtus meus ex fide viuit id eſt apud me reputatur ⁊ ha bet vitam glorie ſine actuali paſſione ſi non datur opor tunitas patiendi. ¶ Deinde cum dicit. Ꝙ ſi ſubtraxerit ſe ⁊c. oſtendit periculum imminens nō permanenti in iu ſtia fidei. Quia enim in poteſtate habentis fidem ē ip̄aꝫ perdere vel ſeruare. ideo dicit. Si ſubtraxerit ſe ſcꝫ a fi de ⁊ a iuſticia nō placebit anime mee. Littera noſtra ha bet. Non erit recta anima eius. Et eſt idem ſenſus. Di cit Hieronymus ꝙ vbicunqꝫ aliter ſcriptū eſt in hebreo ꝙͣ in ſeptuaginta apoſtolus vtitur ſicut didicit a gama liele ad cuius pedes didicit legem. Non placebit ergo anime mee id eſt voluntati mee. Uoluntas enim dei de bet eſſe regula actionum noſtrarum. Qui ergo nō con cordat voluntati dei non eſt recta anima eius. ¶ Deind̓ cum dicit. Nos autem non ſumus ⁊c. adaptat ad propo ſitum. Quaſi dicat. Sic erit his qui ſe fidei ſubtrahunt Sꝫ nos non ſumus filij ſubtractionis in perditionem. Ille dicitur filius alicuius qd̓ in ipſo dominatur. Et ſic dicitur aliquis filius mortis ſcilicet in quo dominatur il lud per quod a deo reꝑrobatur. Canonica iude. Hi ſunt qui ſegregant ſemetipſos animales ſpiritum non haben tes. In perditione ſcilicet anime. p̄s. Perdidiſti omnes qui fornicantur abs te. p̄s. Et iter impioruꝫ peribit. Sꝫ filij dei.i. renati in chriſto per fidem in acquiſitionem.i. in ſalutem anime. Qui enim mandata dei cuſtodit: ſal uat animam ſuam. Mat. 19. Si vis ad vitaꝫ ingredi ſer ua mandata. pͥme Theẜ. 5. Nō ſumus filij noctis neqꝫ tenebrarū. Ergo non deficiamus a fide.
Cheo

xplanatio ſancti Thome
Capitulum vndecimum. St autem fides ſperandarū ſub ſtantia rerum argumentum non apparentium. Supra apoſtolus multipliciter on̄dit excellentiā chriſti preferens ip̄m angelis moyſi ⁊ aaron ⁊ monuit cōiungi ip̄i xp̄o que cōiunctio qꝛ p̄cipue ⁊ inchoatiue ſit ꝑ fideꝫ. Ephe 3. Habitare xp̄m per fidem in cordibus vr̄is. Iō apl̓s ꝓcedit ad cōmendationem fidei. Et circa hoc facit tria. Primo enim deſcribit fidem. Secundo ponit exē pla diuerſa de ip̄a ibi. In hoc enim. Tertio hortatur ad ea que ſunt fidei. 12. ca. ibi. Ideoqꝫ vos tantā ⁊c̓. Diffini tionē fidei ponit cōplete quidem ſed obſcure. Un̄ ſciēdū ē ꝙ volens perfecte diffinire virtutē aliquam oportet ꝙ tangat materiam eiꝰ ꝓpriā circa quam ē ⁊ finem eius qꝛ habitus cognoſcitur ꝑ actū ⁊ actus per obiectum. Et iō oportet tangere actū ⁊ ordinem ad obiectū ⁊ finē. Sicut volens diffinire fortitudinem oportet tangere ꝓpriā eiꝰ materiā circa quā ē ſcꝫ timores ⁊ audatias ⁊ fineꝫ ſcꝫ bo num reipublice vt dicatur ꝙ fortitudo eſt virtus mode ratiua illoꝝ propter bonū reipublice. Cum autem fides virtus theologica habeat ideꝫ pro obiecto ⁊ fine ſcꝫ deū Primo ergo ponit ordinē ⁊ finem. Secundo materiam ꝓpriam ibi. Argumencū nō apparentiū. ¶ Sciendū ve ro ē ꝙ actus fidei ē credere qui ē actus intellectus deter minati ad vnum ex imperio voluntatis. Unde credere ē cum aſſenſu aliquid cogitare: vt dicit Augꝰ. in libro de p̄dedinatione ſanctorum. Et ideo obiectum fidei ⁊ finis voluntatis oportet ſibi correſpondere. Ueritas aūt prīa ē obiectum fidei: in qua quidem conſiſtit finis volūtatis: ſcꝫ beatitudo que differenter ē in via ⁊ in patria: quia in via veritas prima nō eſt habita: ⁊ per cōſequēs nec viſa quia in his q̄ ſunt ſupra aīam: ideꝫ ē videre ⁊ habere: vt dicit Augꝰ. 83. q. ſed tm̄ eſt ſperata. Ro. 8. Qd̓ em̄ non videmus ſperamꝰ. Qd̓ em̄ videt quis quid ſperat. Er go veritas prima nō viſa ſed ſperata ē finis voluntatis ī via: ⁊ per conſequēs obiectū fidei quia idem ē ſibi pro fi ne ⁊ obiecto. Finis aſit vltimus ſimpliciter ip̄ius fidei ī patria quem intendimꝰ ex fide ē beatitudo que in aperta viſione dei conſiſtit. Io. 17. Hec ē vita eterna vt cogno ſcant te ſolum verū deum ⁊c̄. Et. 20. Beati qui nō vide runt ⁊ crediderunt. Huiꝰ aūt ē ſpes fideliū. pͥme Pet̓. 1. Regenerauit nos in ſpem viuam. Finis ergo fidei ī via ē aſſecutio rei ſperate ſcꝫ beatitudinis eterne. Et iō dicit Sperandaꝝ rerum. ¶ Sed queritur hic quare cū fides ſit prior ꝙͣ ſpēs diffinit̉ per ip̄am: qꝛ poſterius dꝫ diffini ri per prius ⁊ nō econuerſo. Reſpondeo dicendū ē ꝙ ex iam dictis patet ſolutio: quia dictū ē ꝙ idem ē obiectuꝫ ⁊ finis fidei. Cum ergo aſſecutio rei ſperate ſit finis eius oportet ꝙ etiam ſit obiectum ip̄ius. Dicebatur autē ſu pra ꝙ omnis habitus debet diffiniri per ordinem actus ad obiectum. Ueꝝ aūt ⁊ bonū ⁊ ſi in ſe cōſiderata cōuer tant̉ quantum ad ſuppoſita: tamē inqͣtū differunt rōne diuerſo ordine ſe habent ad inuicem qꝛ ⁊ verū ē qd̓dam bonum: ⁊ bonū ē quoddā verū. Et ſimiliter intellectus ⁊ voluntas que diſtīguūtur penes diſtinctionē veri ⁊ boni habent inter ſe diuerſum ordinē. Inquantū em̄ intelle ctus apprehendit veritatem ⁊ quicquid in ip̄a continet̉ ſic verū eſt quoddā bonū: ⁊ ſic eſt bonum ſub vero. Sed inquantū voluntas mouet ſic verum ē ſub bono. In or dine ergo cognoſcendi intellectus ē prior: ſed in ordine mouendi voluntas ē prior. Quia ergo intellectus mo uetur ad actū fidei ex imperio voluntatis vt dictum ē in ordine mouendi voluntas ē prior. Ideo nō diffinit̉ priꝰ
per poſterius. qꝛ vt dictū ē in diffinitiōe fidei oportet po nere ordinē actus ad obiectum qd̓ ideꝫ ē qd̓ finis. Finis autem ⁊ bonum idem ſunt: vt habetur. 2. Phyſicorum In ordine autem ad bonum voluntas cuius ē ſpes ſicut ſubiecti ē prior. ¶ Quare autem nō dicit: diligendarū. Rō ē qꝛ charitas ē p̄ſentiū ⁊ abſentiū. Quia ergo finis nō habitus ē obiectum fidei: ideo dicit Sperandaꝝ reꝝ Nec obſtat ꝙ res ſperanda ē obiectum ſpei. Quia opor tet ꝙ fides ſicut ad finem ordinetur ad obiectū illarū vir tutum quibꝰ ꝑficit̉ voluntas cum fides ꝑtineat ad intel lectum ẜm ꝙ imperatur a voluntate. ¶ Sed cum fides ſit vna quia ab vnitate obiecti dicitur habitꝰ vnus qua re non dicitur rei ſperande ſed rerum ſperandarum. Re ſpondeo dicendum eſt ꝙ beatitudo que in ſe eſſentialit̓ ē vna quia conſiſtit in dei viſione que in ſe eſt vna ē prin cipium ⁊ radix ex qua multa bona deriuantur q̄ ſub ip̄a continentur ſicut dotes corporis: ſocietas ſanctorum: et multa alia. Vt ergo oſtendat oīa iſta pertinere ad fidem loquit̉ in plurali. ¶ Illud aūt quod dicitur ſubſtātia po teſt multipliciter exponi. Uno mō cauſaliter. ⁊ tunc ha bet duplicē ſenſum. Unū qd̓ ē ſubſtantia. id eſt faciens in nobis ſubſtare res ſperandas: qd̓ facit duobus modis Uno modo quaſi merendo. Ex hoc em̄ ꝙ captiuat ⁊ ſub mittit intellectū ſuum his que ſunt fidei meret̉ ꝙ aliquā do ꝑueniat ad videndum hoc qd̓ ſperat. Uiſio enim eſt merces fidei. Alio modo quaſi ꝑ ſuam ꝓprietatem pre ſentialiter facit ꝙ id qd̓ creditur futuruꝫ in re aliquo mo do iam habeatur dūmodo credit in deum. Alio mō expo ni poteſt ſubſtantia eſſentialiter quaſi fides ſit ſubſtātia id eſt eſſentia rerum ſperandarum. Vnde in greco habe tur ypoſtaſis rerum ſperandarū. Eſſeutia em̄ beatitudi nis nihil aliud ē ꝙͣ viſio dei. Ioh. 17. Hec ē vita eterna vt cognoſcant te ſolum verum deū ⁊cͣ. Unde primo de trinita. cap̄. 10. dicit Auguſtinꝰ. Hec contemplatio pro mittitur nobis actionuꝫ omniū finis ⁊c. Ip̄a ergo plena viſio dei eſt eſſentia beatitudinis. Hoc autem videmus in ſcientijs liberalibus ꝙ ſi quis aliquā velit addiſcere oportet eum primo accipere principia ip̄ius que oportet credere cum ſibi traduntur a magiſtro. Oportet em̄ cre dere eū qui diſcit: vt habetur pͥmo prioruꝫ. Et in illis pͥn cipijs quodamodo cōtinet̉ tota ſcīa ſicut cōcluſiones in pͥncipijs ⁊ effectꝰ in cā. Qui ergo habet pͥncipia illius ſcīe habet ſubſtantiā eius puta geometrie. Et ſi geome tria eſſet eſſentia beatitudinis qui haberet principia geo metrie haberet quodām odo ſubſtantiam beatitudinis. Fides aūt noſtra eſt vt credamꝰ ꝙ beati videbunt ⁊ fru entur deo. Et ideo ſi volumus ad hoc peruenire oportet vt credamus pͥncipia iſtius cognitiōis. Et hec ſunt arti culi fidei qui continent totam ſummam huius ſcientie: quia beatos nos faciet viſio dei trini ⁊ vnius. Et hic eſt vnus articulus. Unde hoc credimus ⁊ ideo dicit. Sub ſtantia rerum ſperandarum. pͥme Coꝝ. 13. Uidemꝰ nūc per ſpeculum ⁊ in enigmater tunc autem facie ad faciem Quaſi dicat. Tunc erimus beati quando videbimꝰ fa cie ad faciem illud qd̓ nunc videmus in ſpeculo ⁊ in eni gmate. In his ergo verbis oſtēdit̉ ordo actus fidei ad fi nem. quia fides ordinatur ad res ſperādas quaſi quod dam inchoatiuum in quo totum quaſi eſſentialiter conti netur ſicut concluſiones in principijs. ¶ Conſequenter cum dicit. Argumentum non apparentium. tangit actu fidei circa propriam eius materiam. Actus autem pro prius fidei ⁊ ſi ſit in ordine ad voluntatem vt dictum eſt tamen eſt in intellectu ſicut in ſubiecto quia oblectū eiuſ eſt verum quod proprie pertinet ad intellectum. In acti bus autem intellectus differentia eſt. Quidam enī ſunt habitus intellectus qui important oīmodaꝫ certitudinē

in epiſtolam ad Hebreos XI
ad cōpletaꝫ viſionē eiꝰ qd̓ intelligit̉ ſicut patet de intelle ctu qͥeſt habitus primoꝝ pͥncipioꝝ: qꝛ qͥ intelligit ꝙ om̄e totum eſt maius ſua parte: videt hoc ⁊ eſt certus. Hoc etiam facit habitus ſcientie ⁊ ſic intellectus ⁊ ſcientia fa ciunt certitudinē ⁊ viſionē. Quedā vero alia ſunt q̄ neu trum faciūt ſcꝫ dubitatio ⁊ opinio. Fides vero tenet me dium inter iſta quia dictuꝫ eſt ꝙ fides facit aſſenſum in tellectꝭ quod poteſt eſſe dupliciter. Uno modo qꝛ intel lectus mouet̉ ad aſſentiendū ex euidentia obiecti qd̓ eſt ꝑ ſe cognoſcibile. ſicut in habitu pͥncipioruꝫ vel cognitū ꝑ aliud quod eſt ꝑ ſe cognoſcibile. ſicut patet in ſcientia aſtronomīe. Alio modo aſſentit alicui non ꝓpter euidē tiam obiecti a quo non mouet̉ ſufficienter. Vnde non eſt certus. ſed vel dubitat qn̄ nō plus habet racionē ad vnā partem ꝙͣ ad aliam. Uel opinat̉ ſi habet quidē rationeꝫ ad vnam partem non oīno quietantē ipſum: ſed cum for midine ad oppoſitum. Fides autē neutrū hoꝝ dicit ſim pliciter: qꝛ nec cum pͥmis eſt ſibi euidens nec cum duobꝰ vltimis dubitat. ſed determinat ad alterā ꝑtem cū qua dam certitudine ⁊ firma adheſione ꝑ quandā electioneꝫ voluntariam. Hanc autē electionē facit diuina auctori tas ꝑ quā electionē determinat̉ intellectꝰ vt firmiter in hereat his que ſunt fidei ⁊ eis certiſſime aſſentiat. Et iō credere eſt cum aſſenſu cognoſcere. Propria ergo mate ria habitus fidei ſunt non apparentia. Apparentia em̄ agnitionem habent. non autē fidem vt dicit gregoriꝰ. Actus autē fidei eſt certa adheſio quā vocat apl̓us argu mētuꝫ accipiens cauſam ꝓ effectu: qꝛ argumentū facit fi dem de re dubia. Eſt em̄ argumentū ratio rei dubie faci ens fidem. vt dicit boetius. Uel ſi ſequamur expoſitionē nominis qua dicit̉ argumentū quaſi arguens mentē: et tunc accipit effectum ꝓ cauſa: qꝛ ex certitudine rei ꝓue nit ꝙ mens cogat̉ ad aſſentiendū. Unde argumentū di cit̉ non apparentiū id eſt certa apprehenſio eorū que non videt. Ꝙ ſi quis velit verba iſta ad debitam formā redu cere poſſet dicere ꝙ fides eſt habitus mētis qua inchoa tur vita eterna in nobis faciēs intellectū aſſentire nō ap parentibꝰ. Ubi em̄ nos argumentū habemꝰ habet alia lr̄a conuictio: qꝛ ꝑ auctoritatē diuinam conuincit̉ intelle ctus ad aſſentiendū his q̄ non videt. Patet ergo ꝙ apo ſto lus complete diffinit fidem licet obſcure. Per iſtam em̄ diffinitionem diſtinguit̉ fides ab opinione: dubitati on: ⁊ ſuſpitione. qꝛ ꝑ iſta non habet̉ firma adheſio intel lectus ad aliquid. Per hoc autē qd̓ dicit̉ nō apparentiū diſtinguit̉ ab habitu pͥncipioꝝ ⁊ ſcientia. Et per hoc qd̓ dicit̉ rerum ſperandaꝝ diſtinguit̉ a fide cōmuniter ſum pta que non ordinat̉ ad beatitudinē. Nam ꝑ ꝓpriā diffi nitioneꝫ vndecūqꝫ innoteſcit ⁊ diſtinguit̉ a quolibꝫ alio ſicut eſt hic. Vnde ⁊ ad iſtam om̄es alie reducunt̉. ¶ Sꝫ vide̓t̉ ꝙ male dicat non apparentiū. qꝛ vt habet̉ Io. 20. Thomas vidit ⁊ credidit. Item credimus eſſe deū vnū quod tamē demōſtrat̉ a ꝓphetis. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ fides dupliciter accipit̉. Uno modo ꝓprie. ⁊ ſic eſt non viſorū ⁊ non ſcitoꝝ vt patet ex predictis. Et propte rea non poteſt maior certitudo haberi de concluſione ꝙͣ de pͥncipio a quo elicit̉. quia ſemꝑ pͥncipia ſunt notiora concluſionibus. Et ideo cum pͥncipia fidei non habeāt euidentiam: nec ꝑ conſequēs concluſiones. Et ideo in tellectus non aſſentit concluſionibus tanꝙͣ ſcitis nec vi ſis. Alio modo cōmuniter: ⁊ ſic excludit oēm certam cō cluſionem. Et ſic loquit̉ auguſtinus in queſtionibꝰ euan gelij ꝙ fides eſt de quibuſdā que vident. Apoſtolꝰ autē loquit̉ de pͥma. Et qd̓ dicit̉ de Thoma dicendū eſt ꝙ ſi cut dicit gregorius. Aliud vidit aliud credidit: qꝛ vidit humanitatē ⁊ credidit diuinitatē. ¶ Ad iſtud de demō ſtratione dicendū eſt ꝙ nihil ꝓhibet aliquid eſſe viſum
vni qd̓ eſt creditum alteri ſicut patet in diuerſis ſtatibꝰ; Quod em̄ non eſt viſuꝫ in via videt̉ in patria. Vnde qd̓ ego credo angelus videt. Similiter qd̓ eſt viſuꝫ a ꝓphe tis vt ꝙ deus eſt vnus incorporeus hoc eſt creditum ab ydeotis ſicut ydeota credit eclypſim quā aſtrologus vi det. Et de talibus eſt fides ẜm quid tantū. Quedā autē ſunt que ſimpliciter excedunt ſtatum preſentis vie. Et de talibus eſt fides ſimpliciter. Lectio ſecunda N hac enim teſtimoniū conſecuti ſunt ſenes. Fide intelligimꝰ apta ta eſſe ſecula verbo dei vt ex inuiſi bilibus viſibilia fierent. Fide plurimā ho ſtiam abel qͣꝫ cayn obtulit deo: per quaꝫ te ſtimonium conſecutus eſt eſſe iuſtus: teſti monium perhibente muneribus eius deo. et per illam defunctus adhuc loquit̉. Fide enoch tranſlatus eſt ne videret mortem: et non inueniebāt̉: quia tranſtulitillum domi nus: Ante tranſlationem em̄ teſtimoniū ha buit placuiſſe deo. Sine fide autē impoſſi bile eſt placere deo. Credere enim oportet accedentem ad deum quia eſt: ⁊ inquirenti bus ſe remunerator ſit. Fide: noe reſpōſo accepto de his que adhuc nō videbant̉ me tuens aptauit archam in ſalutē domus ſue ꝑ quā damnauit mundum: ⁊ iuſticie que ꝑ fidem eſt heres eſt inſtitutus. Supra poſuit deſcriptionē fidei: hic oſtendit eam ꝑ ex empluꝫ. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ in generali manifeſtat ꝓpoſitum ſuū. Secundo in ſpeciali ibi. Fide intelligimus ⁊c. Quantū ad primuꝫ ſic continuat̉. Sic ergo deſcribo ⁊ cōmendo fidem. nec hoc eſt de nouo. in hac em̄ ſcꝫ fide ſenes id eſt ſancti patres crediderunt: et ꝑ fidem inſtituti ſunt Gen̄. 15. Credidit abraam deo ⁊ re putatum eſt illi ad iuſticiam. psͣ. Credidi ꝓpter quod lo cutus ſum. Inter omnes autē patres veteris teſtamenti illi duo ſpecialiter ſcꝫ dauid et abraam habent teſtimo niū fidei. ¶ Fide intelligimꝰ ⁊c. in ſpeciali declarat ꝓpo ſitum per exempla antiquorum. Et pͥmo ꝙͣtum ad id qd̓ crediderunt et docuerunt. Secundo quantū ad id quod fecerunt ibi. Fide abel ⁊c. Tertio quantū ad id qd̓ paſſi ſunt ibi. Alij autē diſtenti ſunt ⁊c. Doctrina autē in ve teri teſtamento duplex fuit. Una aperte poſita. Alia ve ro ſub velamine figurarum et myſteriorum velata fuit. Prima de vnitate dei ⁊ creatione mundi. Secunda de myſterio incarnationis et reparationis. Vnde ſicut ipſi in memoriam creationis colebant ſabbata: ita nos in me moriam reſurrectionis ſeruamus dominicam. Quan tum ergo ad doctrinam de mundi creatione dicit. Fide intelligimus ⁊c. Quod poteſt dupliciter legi. Uno mō ꝙ verbo dei ſit ablatiui caſus. Et eſt ſenſus. Nos ſicut antiqui fide id eſt per doctrinaꝫ fidei ſcꝫ veteris teſtamē ti Gen̄. 1. Dixit deus fiat ⁊c. psͣ. Ipſe dixit ⁊ facta ſunt. Secula eſſe aptata id eſt diſpoſita verbo dei id eſt ꝑ im perium dei. Hoc autē pertinet ad fidem ꝙ ſcꝫ hoc intelli gamus. quia cum fides ſit de inuiſibilibus ſecula facta ſunt de inuiſibilibus ſcilcꝫ de materia pͥma que in nuda ⁊ priuata omni forma inuiſibilis eſt ⁊ om̄i ſpecie ⁊ diſpo ſitione carens. Ideo dicit. Vt ex inuiſibilibus viſibilia

Explanatio ſancti Thome
fierent. Sed hoc eſt ſatis ruditer dictum licet ſit verum ¶ Secundo modo ꝙ verbo ſit datiui caſus. Et tunc eſt ſenſus. Intelligimus ꝑ fideꝫ vt prius ſecula eſſent apta ta id eſt conuenientia ⁊ correſpondentia verbo vt ex in uiſibilibus ⁊cͣ. Propter quod ſciendum eſt ꝙ verbū dei eſt ipſe conceptus dei quo ſeipſum ⁊ alia intelligit. Deꝰ autē comparat̉ ad creaturam ſicut opifex ad opus ſuuꝫ. Hoc autē videmus ꝙ artifex illud quod producit extra producit in ſimilitudinem conceptus ſui. Unde facit do mum in materia ad ſimilitudinem domus quam in mē te ſua formauit. ꝙ ſi domus extra conueniat domui pre concepte eſt opus debito modo ordinatum. ſi non: non. Quia vero tota creatura optime diſpoſita eſt vtpote ꝓ ducta ab artifice in quo non poteſt cadere error vel aliqͥs defectus. ideo pleniſſime ẜm modum ſuum conuenit di uino conceptui. Unde boetius de cōſolationē. Pulcruꝫ pulcerrimus ipſe mundum mente gerens ſimiliqꝫ imagi ne formans. Ideo dicit. Intelligimus fide ſecula id ē to tam vniuerſitatem creature aptata id eſt cōuenienter re ſpondentia verbo id ē conceptui dei ſicut artificiatū arti ſue. Ecc̄. 1. Effudit illam ſcꝫ ſapientiam ſuam ſuper om nia opera ſua. ¶ Sequit̉. Vt ex inuiſibilibus ⁊c̄. Sed qꝛ apud antiquos cōmunis animi conceptus erat ꝙ ex ni lo nihil fit. 11. phiſicorū. ideo quando videbant aliquod nouum opus dicebāt ꝙ eſſet factum ex aliquibus inuiſi bilibꝰ. Unde vel ponebāt quodlibet eſſe in quolibet. ſi cut empedocles ⁊ anaxagoras de quo nihil ad preſens. Alij vero latitatiōꝫ formarū ſicut ipſe anaxagoras. Alii ab ydeis ſicut plato. Alij ab intelligentia ſicut aulcēna. Unde ẜm omnes iſtos viſibilia facta ſunt ex inuiſibilibꝰ rationibus ydealibus. Nos autē dicimus ẜm modum predictū ꝙ ex inuiſibilibus rationibus ydealibus in ver bo dei per quod om̄ia facta ſunt res viſibiles ſunt ꝓdu cte. Que rationes ⁊ ſi idem ſint tamē per diuerſos reſpe ctus cōnotatos reſpectu creature differunt ẜm rationeꝫ Unde alia ratioue conditus eſt homo. ⁊ alia equus vt di cit auguſtinꝰ in libro. 83. q. Sic ergo ſecula aptata ſunt verbo dei. vt ex inuiſibilibꝰ rationibus ydealibus in ver bo dei viſibilia id eſt omnis cratura fieret. Omnia autē iſta verba expreſſe ſunt ꝯtra manicheos. Ipſi eī dicūt ꝙ non eſt curandum quid homo credat. ſed tantum quid faciat. Sed apoſtolus; pͥncipium omnis operis ponit fi dem. Vnde dicit ꝙ eſt ſubſtantia id eſt fundamentū. Si ne fide ergo fruſtra ſunt opera. Item dicūt ꝙ non eſt cre dendum niſi vnde habet ratio. Contra quod dicit nō ap parentium. ¶ Item damnāt vetus teſtamentum dicen tes ꝙ a malo principio ſcilicet a diabolo conditū ſit Con tra quod dicit ꝙ in hac fide teſtimonium conſecuti ſunt ſenes. ¶ Deinde cum dicit. Fide abel ⁊c. oſtendit quid patres antiqui fecerunt. Et pͥmo hoc oſtendit de patribꝰ ante diluuium. Secūdo de patribus qui fuerūt ante le gem ibi. Fide qui vocat̉ abraam ⁊c. Tertio de hijs qui fuerunt ſub lege ibi. Fide moyſes ⁊c. Ante diluiuū fue runt tres ſpecialiter deo accepti ſcꝫ abel. Gen̄. 4. enoch Gen̄. 5. noe Gen̄. 6. Primo ergo ponit fidē abel. Scd̓o fidem enoch. ibi. Fide enoch ⁊c. Tertio fidem noe ibi. Fide noe ⁊c. De abel autē oſtendit quid per fidem fece rit ⁊ quid inde cōſecutus ſit. Per fidē abel obtulit ſacri ficium. Vnde ſicut confeſſio eſt teſtimoniū fidei interio ris: ita ex cultu exteriori in ſacrificio cōmendat̉ fides eiꝰ. Et ex eo ꝙ obtulit ſacrificium electum: quia de primoge nitis gregis ⁊ de adipibus eoruꝫ oſtenditur electa fides eius. Optimum em̄ ſacrificium ſignum fuit electe fidei ⁊ ꝓbatę Mal̓. 1. Maledictꝰ fraudulētus qͥ habet in grege ſuo maſculum ⁊ votum faciens imolat debile domino. ¶ De ſacrificio autē cayn nulla fit mentio ꝙͣtum ad excellentiam ſed ſolum ꝙ obtulit de fructibus terre. Dicit ergo ꝙ abel fide obtulit plurimā hoſtiam. non quantita te ſed precioſitate ꝙͣ cayn id eſt meliorem hoſtiam obtu lit ꝙͣ cayn.ſ. deo. qꝛ ad honorem dei. Aliter em̄ nō pla cuiſſet deo. Gloſa dicit. Fide plurima ſꝫ hoc non habet̉ in greco. qꝛ plurima eſt ibi accuſatiui caſus quod patet ex modo loquendi qui eſt comparatiuus niſi dicat fide plurima id eſt meliore ⁊ preſtātiore ꝙͣ cayn obtuliſſe. qꝛ vt dictum eſt ſacrificium exterius ſignū fuit fidei interio ris. Ex fide aūt duo conſequunt̉. Unū in vita ſcꝫ teſtimo nium iuſticie. Vnde dicit. Conſecutus eſt teſtimonium eſſe iuſtus ſcꝫ ꝑ fidem. Matth̓. 23. A ſanguine abel iuſti ⁊c. tamē non ꝓpter hoc teſtimoniū xp̄i dicit ipſum cōſe cutū fuiſſe teſtimoniū iuſticie. qꝛ nō intēdit hic introdu cere niſi auctoritates veteris teſtamēti. ſed ꝓpter id qd̓ dicit̉ Gen̄. 4. Reſpexit dn̄s ad abel ⁊ ad munera eius. qꝛ reſpectus domini eſt ſpecialiter ſuꝑ iuſtos. psͣ. Ocu li domini ſuꝑ iuſtos. Et hoc teſtimoniū perhibente deo muneribꝰ eius. Quod forte fuit quia igne celeſti incen debantur munera. Et hoc fuit reſpectus dei. Prius tn̄ reſpexit ipſum offerentem ꝙͣ oblationē eius.: quia ex bo nitate offerentis acceptat̉ oblatio que non eſt ſacramen talis. quia ſacramentalem bonitatem non īmutat mali cia miniſtri. ꝙͣtum autē ad offerentem vt ſibi proſit obla tio requirit̉ bonitas in ipſo. ¶ Aliud conſecutus eſt poſt mortem. Vnde dicit. Et per illam defunctus adhuc lo quit̉. quia vt dicit gloſa poſt mortem adhuc cōmendat fides eius. quia datur nobis materia loquendi de ip̄o vt de fide eius ⁊ patientia demus exempla ad exhortanduꝫ alios ad patientiam. Sed hec non eſt intentio apl̓i quia om̄ia que accipit hic ſumit ex ſcpͥturis. Vnde intelligit̉ de eo quod dicit̉ Gen̄. 4. Uox ſanguinis fratris tui cla mat ad me de terra. infra. 12. Meliꝰ loq̄ntē ꝙͣ abel. Hoc enim accepit per illam id eſt per merituꝫ fidei ꝙ defun ctus id ſanguis defuncti clamet ad deum ⁊ loquat̉ deo. ¶ Deinde cum dicit. Fide enoch ⁊c. cōmendat enoch. Et pͥmo ponit intentū ſuum. Secundo ꝓbat ibi. Et nō inueniebat̉ ⁊c. Nō facit autē apoſtolꝰ mentionē de ope ribus eius quia ſcriptura modicum loquit̉ de hoc: ſꝫ tm̄ oſtendit quid ei fecerit deus. quia fide id eſt ꝑ meritum fidei tranſlatus a conuerſatione huius vite in alia cōſer uatur a morte. Vnde dicit. Ne videret mortem. Gen̄. 5. Non apparuit qꝛ tulit eum deus. Et verum eſt ꝙ nondū eſt mortuꝰ ſꝫ tn̄ qn̄qꝫ moriet̉: qꝛ ſententia quā dn̄s pͥmis parentibꝰ peccantibꝰ inflixit quocūqꝫ die comederis ⁊c. in om̄es quocūqꝫ modo naſcunt̉ ex adam ꝑmanebit etiā in xp̄o. psͣ. Quis eſt homo qui viuet ⁊ non videbit mor tem. Mors auteꝫ duorum dilata eſt ſcꝫ enoch et helye. Et ratio eſt quia doctrina veteris teſtamenti ordinat̉ ad ꝓmiſſa noui teſtamenti in quo nobis ſpes vite eterne ꝓ mittit̉ Matth̓. 4. Penitentiam agite: appropinquabit em̄ regnum celorū. Et ideo data ſententia mortis voluit dn̄s ducere hoīes in ſpem vite qd̓ fecit in patribus vtri uſqꝫ ſtatus ſcꝫ nature legis ⁊ gratie. Unde in pͥmo ſtatu dedit ſpem euadēdi neceſſitatē mortis ⁊ hoc eſt in enoch in lege in helya. In tempore gratie in chriſto ꝑ quē dat̉ nobis effectus huius ꝓmiſſionis. Et ideo alij morient̉: ſed chriſtus reſurgens ex mortuis iam non morit̉; Sed duo pͥmi morient̉ ꝑ antixp̄m. Sic ergo tranſlatus eſt ne videret mortem nō vt ſolū non ſentiret mortem. ⁊ hoc in illa generatione. ¶ Deinde cum dicit. Et non inuenie batur ⁊c. ꝓbat ꝙ hoc habuit ꝑ meritum fidei. ⁊ pͥmo ꝓ bat ꝙ tranſlatus eſt. Secūdo ꝙ hoc ꝓpter fideꝫ habuit ibi Ante tranſlationē em̄ ⁊c. Et primū ꝓbat per aucto ritatem Gen̄. 5. quā ſub alijs verbis ponit. qꝛ ibi dicitur non apparuit. quia tulit eum deus. Hic autē dicit. Et

in epiſtolam ad Hebreos XI
S XI
non inueniebat̉ qꝛ tranſtulit eum deus. Et tdem eſt ſen ſus. Sap̄. 4. Placens deo factus eſt dilectus ⁊ viuens inter peccatores tranſlatꝰ eſt. Sicut em̄ cōueniēs fuit ꝙ homo ꝓpter peccatū expelleret̉ de paradiſo: ita ꝙ iuſtꝰ introduceret̉. Iſte em̄ ꝑ ſeth ſeptimus ab adam optimꝰ fuit. ſic lamech ꝑ cayn ſeptimus ab adam peſſimus fuit vtpote qͥ ꝯtra naturā pͥmꝰ introduxit bigamiā. ¶ Dein de cum dicit. Ante tranſlationem ⁊c. ꝓbat ꝙ ꝓpt̓ meri tum fidei fuerat tranſlatus: qꝛ anteꝙͣ tranſferret dicit de ipſo ſcpͥtura ꝙ ambulauit cum deo qd̓ eſt cōſentire ⁊ pla cere deo. Propter hoc autē tulit eum deus: ſed ſine fide impoſſibile eſt ambulare cuꝫ deo ⁊ deo placere. ergo ⁊c. Totam iſtam rōem ꝙͣtuꝫ ad p̄miſſas ponit. Et pͥmo ma iorem: qꝛ habuit teſtimoniū ante tranſlationeꝫ placuiſſe deo. Et ideo tranſtulit eum deus. Eccͣ. 44. Enoch em̄ placult deo ⁊ tranſlatꝰ ē in paradiſum vt det gentibꝰ ſa pientiam. Ꝙ autē placuerit oſtendit ſcpͥtura que dicit ꝙ ambulauit cum deo. Mal̓. 2. In pace et in eqͥtate am bulauit mecū. psͣ. Ambulans in via īmaculata hic mihi mīſtrabat. Minorē ſubdit dicēs. Sine fide aūt impoſſi bile eſt placere deo. Ecc̄. 1. Beneplacitū ē illi fides Ro. 3. Arbitramur iuſtificari hominē per fideꝫ. Probat aūt minorem cum dicit. Accedentē ad deū oportet credere. Nullꝰ em̄ poteſt deo placere niſi accedat ad ipſuꝫ. Iac. 4. Appropinquate deo ⁊ appropinqͣbit vobis. psͣ. Ac cedite ad eum ⁊ illuminamini. Sed nullus accedit ad deum niſi ꝑ fidem. qꝛ fides eſt lumen intellectus. Ergo nullus poteſt deo placere niſi ꝑ fidem. Accedentē auteꝫ ꝑ fidem oportet credere dn̄o. Sicut em̄ videmꝰ in quo libet motu naturali ꝙ oportet ꝙ mobile ex motu duo in tēdat ne motꝰ ſit fruſtra. ſcꝫ aliquē certū terminū ⁊ certā cauſam quare moueat̉. prius autē eſt terminus ꝙͣ effectꝰ motus cōſequat̉. ſic etiā in motu quo aliquis accedit ad deum terminus motus eſt ipſe deus. Unde dicit oportet credere accedentē quia eſt. Qd̓ dicit ꝓpter eius eterni tatem Exo. 3. Qui eſt miſit me. ¶ Secundo ꝙ ſciat ꝙ deus habeat ꝓuidentiam de rebus. Aliter em̄ nullꝰ iret ad ipſum ſi non ſperaret aliquā remunerationē ab ipſo. Unde dicit Et inquirentibꝰ ⁊c. Eſa. 40. Ecce dominuſ veniet. ecce merces eius cum eo. Merces auteꝫ eſt illud quod homo querit ex labore. Matth̓. 20. Voca operari os et redde illis mercedē ſuā. Que merces nihil ē alid̓ ꝙͣ deus: qꝛ nihil extra ipſum debet homo querere. Gen̄. 15. Ego ꝓtector tuus ſum ⁊ merces tua magna nimis: Deus em̄ nihil aliud dat niſi ſeipſum. psͣ. Dominꝰ ꝑs hereditatis mee ⁊ calicis mei. Tren̄. 3. Pars mea dn̄s dixit anima mea ⁊c. Et ideo dicit. Remunerator eſt in quirentibus eum. Non aliud. psͣ. Querite dn̄m ⁊ cōfir mamini: querite faciem eius ſemꝑ. Sed nunqͥd duo hec ſufficiunt ad ſalutē? Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ poſt pec catū pͥmi parentis nemo potuit ſaluari a reatu culpe ori ginalis niſi ꝑ fidem mediatoris: ſed iſta fides diuerſifica ta eſt ꝙͣtum ad modum credendi ẜm diuerſitatē tempo rum ⁊ ſtatuū. Nos aūt quibꝰ eſt tantum beneficiū exhi bitum magis tenemur credere ꝙͣ illi qui fuerūt ante ad uentum xp̄i. Tunc etiam aliqui magis explicite ſicut ma iores ⁊ illi quibꝰ facta fuit aliqua reuelatio ſpecialis. Il li etiam qͥ ſub lege magis explicite ꝙͣ ante legem. qꝛ da ta fuerunt eis aliqua ſacramenta quibus qͣſi ꝑ figurā re preſentabat̉ xp̄s. ſed gentiles qui fuerunt ſaluati ſufficie bat eis ꝙ crederent deum eſſe remunerattorē. q̄ remune ratio nō ſit niſi ꝑ xp̄m. Unde implicite credebant in me diatorem. ¶ Contra autē illud qd̓ dicit ꝙ oportet crede re ꝙ deus eſt. qꝛ dictuꝫ eſt ſupra ꝙ creditum non poteſt eſſe ſcitum nec viſum. deum autē eſſe eſt demonſtratū. Reſpondeo. dicendū eſt ꝙ de deo poteſt multiplicit̓ haberi noticia. Uno modo per chriſtū inꝙͣtum ſcꝫ eſt pater vnigeniti ⁊ conſubſtantialis ⁊ alia que ſpecialiter xp̄us de deo patre ⁊ filio ⁊ ſpūſancto docuit ꝙͣtum ad vnitatē eſſentie ⁊ eternitatem ꝑſonaꝝ. Et hoc tm̄ eſt creditū nec in veteri taſtamento fuit explicite creditum niſi a maio ribus tm̄. Secundo modo ꝙ ſolus deus colendus eſt et ſic eſt tm̄ creditū etiam a iudeis. Tertio modo ꝙ eſt vnꝰ deus ⁊ hoc notum eſt etiam ipſis philoſophis ⁊ nō ca dit ſub fide. ¶ Deinde cum dicit. Fide noe ⁊c. oſtendit quid noe fecit ꝑ fidem ⁊ quid inde conſecutus eſt ibi. Et iuſticie ⁊c. De ipſo auteꝫ narrat quinqꝫ que fecit. Pri mo ꝙ dictis dei credidit de futuro iudicio quod tn̄ non dum videbat̉. Unde dicit. Fide noe reſpōſo accepto de his que adhuc non videbant̉ ſupple crediderat. Secun do ex fide timuit. Fides em̄ eſt pͥncipium timoris. Eccͣ. 25. Timor dn̄i initium dilectionis eius. Fidei autē ini tium agglutinandū eſt illi ſcꝫ timori. Et ideo dicit. Me tuens ſcꝫ diluuiū ꝓmiſſum qd̓ tn̄ non videbat̉. Ergo fi des eſt de inuiſibilibus. Tertio mandatuꝫ deiⁱ impleuit faciendo archam. Vnde dicit aptauit archaꝫ id eſt ſcd̓m diſpoſitionem dei conuenientē fecit. Quarto a deo ſalu tem ſperauit. Unde dicit. In ſalutem domus ſue id eſt familie ſue. qꝛ illi ſoli ſalui facti ſunt. 1. Pe. 3. Pauci id eſt octo anime ſalue facte ſunt ꝑ aquam. Quinto ex hoc ꝙ ꝓpter fidem predictam fecit damnauit mundū id eſt mundanos damnabiles oſtendit: Reuelato auteꝫ ſibi de fabricanda archa: rn̄ſuꝫ fuit deſiderio eius ⁊ iuſtcie q̄ ē ꝑ fidē. ¶ Dein̄ cū dicit. Et iuſticie q̄ ⁊cͣ. oſtendit qͥd ꝑ fidē conſecutus eſt. Sicut em̄ poſt mortem alicuius aliquis ſuccedit in hereditatē eius ſic etiā qꝛ a pͥncipio mūdi nō totalit̓ defecerat iuſticia in mūdo: qꝛ adhuc durabat mū dus. ſed in diluuio quaſi totus periit mundus. ideo ipſe nōe quaſi heres factus eſt ꝓpter fidem ſuam. Uel iuſti cie que habet̉ ꝑ fidem. vel ſicut patres ſui iuſtificati fue runt ꝑ fideꝫ: ita ipſe factus heres ē iuſticie ꝑ fidē ſcꝫ imi tator ꝑ fidem paterne iuſticie. Lectio tertia. Ide qui vocatur abraaꝫ obediuit in locum exire quem accepturus erat in hereditatem ⁊ exijt neſciēs quo iret. Fide: demoratus eſt in terra re ꝓ miſſionis tanqͣꝫ ī aliena: in caſulis habitādo cum yſaac ⁊ iacob coheredibus repromiſſio nis eiuſdem. Expectabat enim fundamen ta habentem ciuitatē cuius artifex ⁊ condi tor deus. Fide: ⁊ ipſa ſara ſterilis virtuteꝫ in conceptione ſeminis accepit etiaꝫ preter tempus etatis: quoniam fidelem credidit eſſe eum qui repromiſerat. Propter quod ⁊ ab vno orti ſunt: ⁊ hoc emortuo tanqͣꝫ ſi dera celi in multitudinē: ⁊ ſicut arena que eſt ad oram maris innumerabilis. Supra poſuit apl̓us exemplū fidei in patribꝰ qͥ fuerunt ante diliuuiū qͥ fuerunt cōmuniter patres tam gentiliuꝫ ꝙͣ iudeoꝝ: hic ſpecialiter deſcendit ad patres qui fuerūt poſt diluuiū qͥ ſpecialiter fuerūt patres iudeoꝝ. Et pͥmo ponit exemplū fidei abraeqͥ fuit pater credentiuꝫ. Unde ⁊ pͥmus accepit ſignaculū fidei ante legeꝫ. Et pͥmo oſtē dit qͥd fecerit abraam. Secundo qͥd fecerit yſaac. Tertio qͥd fecerit iacob. Quarto quid fecerit ioſeph. Secunduꝫ ibi. Fide ⁊ de futuris. Tertiū ibi. Fide iacob ⁊c. Quar
y ij

Explanatio ſancti Thome
tum ibi Fide ioſeph ⁊cͣ. Iterum pͥma in duas. Prīo em̄ ponit qͥd fecerit ꝙͣtum ad exteriorē ⁊ humanā cognitio nem. Secūdo qͥd fecerit ꝙͣtum ad deū ibi. Fide obtulit ⁊c. Circa pͥmum tria facit. Primo em̄ oſtendit quid fece rit ꝙͣtum ad habitationē. Secundo quid fecerit ꝙͣtū ad generationem ibi. Fide ⁊ ipſa ſara ⁊cͣ. Tertio quid fece rit ꝙͣtū ad ſuā conuerſationē ibi. Iuxta fidē ⁊c̄. Itē ꝙͣtū ad habitationem duo oſtendit. Primo quid fecerit ꝙͣtū ad primā loci mutationē. Secundo ꝙͣtum ad alteriꝰ in habitationē ibi. Fide moratus. ⁊c. Vt autē oſtendat ex emplum ſuuꝫ de abraā magne auctoritatis eſſe: Primo ponit celebritatem noīs eius dicens: Ille qui vocat̉ ſcꝫ a deo. Gen̄. 17. Uocaberis abraam. Item vocat̉ ab ho minibus Eccͣ. 44. Abraam magnus pater multitudi nis gentium: Talis ergo a deo vocatus ⁊ ab homibꝰ p̄ dicatus dignus eſt exemplo. Secūdo ponit exemplū eiꝰ dicēs: Quia fide obediuit ⁊c. Per fidē em̄ informamur ad obediendū deo de inuiſibilibꝰ Ro. 1. Ad obediendū fidei ⁊c. ¶ Exire in locum quem accepturus erat in here ditatem. de quo Gen̄. 12. Egredere de terra tua ⁊ de cō gnatione tua ⁊ de domo patris tui ⁊ veni in terrā quam monſtrauero tihi. Dn̄s autē terraꝫ illam debebat ſibi da re in hereditatem Gen̄. 13. Omnē terrram quā conſpicis tibi dabo. ¶ Sed nunqͥd non ipſe cū pr̄e ſuo thare exie rat de terra ſua. Ergo non exiuit ex precepto dn̄i. ſed ꝑ patrem. Reſpōdeo. dicendū eſt ꝙ cum patre exiuerat re uerſurus iterum. ſed ex precepto dn̄i exiuerat in meſo potamiā ſyrie vbi mortuo patre intendebat remanere. ſꝫ ex mandato dn̄i venit in terram chanaan. ¶ Et nunqͥd erat hoc mirabile vt ſic de hoc oporteret habere fidem ⁊ credere deo? Sic qꝛ neſciēs quo iret id eſt vt iret ad rem ignotam. Qd̓ aūt eſt ignotū eſt inuiſibile. Per illā obe dientiam abrae nobis deſignat ꝙ debemus ab om̄i affe ctione carnali exire ſi volumus hereditatē nr̄am habere psͣ. Obliuiſcere populum tuum ⁊ domū patris tui. Eſa. 64. Oculus non vidit deus abſqꝫ te que preparaſti ex pectantibus te. Vnde hereditas iſta eſt nobis ignota. ¶ Deinde cum dicit. Fide moratus eſt ⁊c. oſtendit quid ꝑ fidem fecerit ꝙͣtum ad inhabitationē. Et pͥmo qͥd fece rit oſtendit. Secundo ſubdit cauſam quare. ibi. Expecta bat em̄ ⁊c. Uidemꝰ em̄ ꝙ aliqn̄ aliqͥs exit de terra natiui tatis ſue ⁊ vadit alibi vbi facit manſionē ſuam ꝑpetuā. Sic non fecit abraam: ſed ſicut aduena fuit in terra cha naan. ⁊ ſicut aduena mortuꝰ eſt in ipſa. quod patet quia non fecit ibi domū nec firmā manſionē: ſed habitauit in caſulis ⁊ tabernaculis q̄ ſunt habitacula mobilia. Unde ſemper fit mentio de tabernaculis qn̄ loquit̉ de abraam Unde ex precepto dn̄i habitauit ibi vt aduena. Act̉. 7. Non dedit illi in ea hereditatē nec paſſum pedis. Gen̄. 21. Fuit colonus terre philiſtinoꝝ diebus multis. Qd̓ quidem verum eſt ꝙͣtum ad id qd̓ dn̄s ei gratis donatu rus eſſet non ꝙͣtum ad id qd̓ emit. Vnde dicit ꝙ fide de moratus eſt in terra repromiſſionis: qꝛ fuit ei frequenter promiſſa ſicut patet Gen̄. 12. vſqꝫ ad. 21. capitulū ſicut in aliena. qd̓ patet qꝛ habitando in caſulis que dicunt̉ a ca dendo ⁊ in tentorijs mobilibꝰ: ⁊ ꝙ animo nō redeundi in patriam ſuam etiam ſi plus vixiſſet. patet qꝛ cū yſaac ⁊ iacob habitauit non quidē ſimul ſed ſucceſſiue qͥ erant filij promiſſionis. qꝛ ipſis facta eſt promiſſio. Gen̄. 17. et 28. Et dicit coheredibus repromiſſionis in quo dat̉ no bis intelligi ꝙ in mundo iſto debemus conuerſari ſicut alieni ⁊ aduene. 1. Corin. 7. Qui vtunt̉ hoc mūdo tāꝙͣ non vtant̉. infra vltimo. Non em̄ habemus hic manen tem ciuitatē ſed futuraꝫ inqͥrimus. ¶ Deinde cum dicit Expectabat em̄ ⁊c. oſtendit quare morabant̉ ſicut adue ne. qꝛ ſcꝫ non reputabant ſe aliquid habere ſuꝑ terram.
ſed querebant hereditatem celeſtē ciuitatē. psͣ. Stantes erant pedes noſtri in atrijs tuis hieruſalē. hieruſalem q̄ edificat̉ vt ciuitas Eſa. 33. Oculi tui videbunt hieruſalē habitationē opulentā tabernaculū quod nequaꝙͣ vltra tranſferri poterit. ⁊cͣ. Non tabernaculū mobile. Et dicit̉ ciuitas pͥmo ꝓpter ciuium vnitatem que vnitas eſt ꝑ pa cem. psͣ. Lauda hieruſalem dn̄m: lauda deum tuū ſyon Et ſequit̉. Qui poſnit fines tuos pacem. Eſa. 32. Sede bit populus meꝰ in pulchritudine pacis in tabernaculis fiducie in requie opulenta. Io. 17. Vt ſint vnum ſicut et nos vnum ſumus. Secundo eſt ordinata qd̓ ſit maxime ꝓpter iuſticiā ⁊ nō ad malū faciendū. Ibi aūt eſt ꝑpetua iuſticia Ezech̓. 42. Nomē ciuitatꝭ ex illa die dn̄s ibidē. Tertio ꝑ ſe ſufficiens ad om̄ia que ſunt neceſſaria. Qd̓ ꝑfectiſſime ibi erit: qꝛ ibi eſt ſtatus bonoꝝ omniū aggre gatione ꝑfectus psͣ. Hieruſalem que edificat̉ vt ciuitas: cuiꝰ parti cipatio eius in idipſum. Iſta ciuitas hꝫ funda menta in quo ſignificat eius ſtabilitatē. Eſa. 33. Taber naculum qd̓ nequaꝙͣ vltra trāſferri poterit. Sunt auteꝫ fundamenta pͥma pars edificij. Unde angeli ſunt huius ciuitatis fundamenta. psͣ. Fundamenta eius in monti bus ſanctis. Homines em̄ aſſumēt̉ ad ordines angeloꝝ Eccl̓e vero fundamēta ſūt apl̓i Apoc. 21. Actor aūt huiꝰ ciuitatis eſt ipſe deus nō humane artis ſapiētia. 2. corī. 5. Scimus qm̄ ſi terreſtris domꝰ noſtra huiꝰ habitatio nis diſſoluat̉ ꝙ edificationeꝫ a deo habemus domū non manufactā ſed eternā in celis. Ad cuiuſlibet autē ciuita tis edificationem duo requirunt̉. Primū eſt auctoritas pͥncipis qua mediante firmet̉ qͥ dicit conditor eius a quo ⁊ ipſa nomē accipit. ſicut a romulo roma. Et ſic illius ci uitatis dicit̉ deus conditor eius. psͣ. In ciuitate dei no ſtri deus fundauit eam ineternum. Secundū eſt modus diſponendi ipſam qui cōmendat ſapientiā artificis. Et ſic deus dicit̉ artifex eius. qꝛ ordinata eſt ẜm diſpoſitōꝫ ⁊ ſapīam dei. psͣ. Magnꝰ dn̄s ⁊ laudabilis nimis in ciui tate dei nr̄i. ⁊c. Debita eī diſpoſitio oꝑis cōmendat opi ficem. Nuſꝙͣ aūt ita relucet diuina ſapīa ſicut ibi. Et iō ibi nimis laudabilis dicit̉. ¶ Dein̄ cū dicit. Sara fide et ipſa ⁊cͣ. oſtendit qͥd ibi ꝑ fidem vxor eius cōſecuta eſt. Et circa hoc duo facit. qꝛ pͥmo oſtendit qͥd conſecuta eſt ip̄a Secūdo qͥd cōſecutū eſt in filijs ibi. Propt̓ qd̓ ⁊ ab vno ⁊c. In vxore autē eius ſara duo defectus erant ꝓpter qͦs oīno videbat̉ qͣſi impoſſibile ipſaꝫ poſſe cōcipere. Unde credere illa fuit magne fidei. Unū erat qꝛ ſterilis. Gen̄. II. Erat autē ſara ſterilis. Aliud qꝛ iam ꝓpter defectum etatis non erat naturaliter apta ad generationē Gen̄. 18 Deſierant ſare fieri muliebria. Itē ipſa dicit ibidē. Ego iam ſenui ⁊ dn̄s meꝰ vetulus eſt. Iſtos duos defectꝰ tā git apl̓us. Primū cū dicit. Sara ſterilis. Scd̓m cū dicit Et p̄ter tēpus etatis ⁊c. Tamē his non obſtantibꝰ ipſa accepit virtutē in conceptione ſeminis fide ſcꝫ vel ſua vl̓ abrae. qꝛ ⁊ ſi erat īpoſſibile ẜm naturā ꝙ nonagenaria d̓ centenario conciperet: tn̄ vterqꝫ credidit deo cui nihil ē difficile. Vnde dicit ꝙ fidelē credidit eſſe euꝫ qͥ repromi ſerat. ¶ Sed cōtra ꝙͣtum ad abraam ⁊ videt̉ ꝙ non cre didit. qꝛ Gen̄. 17. dicit̉ ꝙ riſit dicens in corde ſuo. Pu tas ne centenario naſcet̉ filiꝰ ⁊ ſara nonagenaria pariet? Iteruꝫ ꝙͣtum ad ſarā Gen̄. 18. dicit̉ ꝙ riſit occulte dicēs Poſtꝙͣ ego cōſenui ⁊ dn̄s meꝰ vetulꝰ eſt voluptati ope ram dabo. Rn̄deo. dicendū eſt ꝙ ꝙͣtum ad abraā riſus eius nō fuit dubitationis ſed admirationis. Un̄ Ro. 4. Nō heſitauit diffidentia. ſꝫ cōfortatꝰ eſt fide dans gl̓iam deo pleniſſime ſciens ꝙ qͥcqͥd ꝓmiſit deꝰ potēs eſt ⁊ fa cere. Un̄ nec rep̄hendit riſus eius a deo qͥ corda oīm no uit. Sara autē pͥmo dubitauit in pͥma ꝓmiſſione. ſꝫ qn̄ angelus recurrit ad potentiā dei cū dixit. Nunquid de

in epiſtolam ad Sebreos XI
qͥcꝙͣ eſt difficile tunc credidit. ⁊ hec fuit quaſi ſcd̓a ꝓmiſ ſio. Et ideo dicit qͥ repromiſit: qꝛ in ꝓmittendo pͥmo non credidit. ſed in repromittendo. Sꝫ ſciendū eſt ꝙ oēs cō ceptus mitaculoſi qͥ fuerūt in veteri teſtamēto fuerūt qͣſi figura illius maximi miraculi qd̓ fuit in xp̄i incarnatiōe: Oportuit em̄ natiuitatē eius ex virgine ꝑ aliqͣ ꝑfigura ri ad p̄parandos aīos ad credēdū. Nō tn̄ potuit p̄figura ri ex equo. qꝛ neceſſario figura deficit a figurato. Et ideo ſcpͥtura partū virginis on̄dit ꝑ partū ſteriliū. ſcꝫ ſare an ne ⁊ elizabeth. Sꝫ differētia ē qꝛ ſara a deo miracl̓oſe ac cepit virtutē ꝯcipiendi: ſꝫ tn̄ ex hūano ſemīe. Et iō dicit̉ hic in conceptōꝫ ſeminis. Beata vero virgo ſine ſemīe. Un̄ in ſara virtus diuina p̄parauit materiā ad cōcipien dū tm̄ ex ſanguine. ſꝫ in beata virgine etiā p̄parauit illā puriſſimā materiā: ⁊ cū hoc fuit ibi virtus ſpūſſancti lo co ſeminis. Nō em̄ ex virili ſeīe: ſꝫ myſtico ſpiramie fa ctū ē ꝟbū dei caro. ¶ Dein̄ cū dicit. Propt̓ qd̓ ⁊ ab vno ⁊c. on̄dit qͥd conſecutū ē in filijs ex virtute dei ſcꝫ multi plicatio ſemīs. Ubi pͥmo ꝯſideranda eſt radix huiꝰ mul titudinis q̄ fuit vna ſcꝫ abraā. vbi dicit. Propter qd̓ ſcꝫ meritū fidei ab vno ſcꝫ abraā Eſa. 51. Unū vocaui eum ⁊ bn̄dixi ei ⁊ multiplicaui eū. Scd̓o ꝯſiderāda ē ꝯditio eiꝰ qꝛ iā emortuꝰ. Un̄ dicit. Et hoc emortuo: qꝛ iam vetulꝰ erat vt ſupra dictū eſt. Sꝫ ꝯtra qꝛ mortua ſara multos fi lios genuit ex alia vxore ſicut patet gen̄. 15. ergo male di cit emortuo. Rn̄deo. dicēdū ē ꝙ vetulus bn̄ generat ex iuuēcula: nō aūt ex vetula. Et ſic erat in ipſo mortua vir tus generandi ꝙͣtū ad ſarā: nō tn̄ ad alias. Uel dicendū eſt ꝙ intelligit̉ ab vno ſcꝫ vtero ſare iaꝫ emortuo Ro. 4 Et emortuā vuluā ſare Eſa. 51. Attēdite ad abraā pr̄em vr̄m ⁊ ad ſarā q̄ peperit vos. Tertio ꝯſiderāda ē differē tia int̓ illos qͥ ex abraā ꝓceſſerūt. Sicut em̄ nō oēs vt d̓r Ro. 9. qͥ ſunt ex iſrael hij ſunt iſrl̓ite: ſic nec hi qͥ ſunt ex ſemīe abrae oēs ſunt filij. ſꝫ qͥ filij ſunt ꝓmiſſiōis eſtimāt̉ in ſeīe. Iō eius ꝓgenies diuidit̉ in duos: ſcꝫ in bonos et malos. Boni ſignificāt̉ ꝑ ſtellas de qͥbꝰ dicit ꝙ orti ſunt tanꝙͣ ſidera celi in multitudine. Bar̄. 3. Stelle dederūt lumē ī cuſtodijs ſuis ⁊ letate ſunt. Mali vero ſignificāt̉ ꝑ arenā marꝭ cōtiguā: qꝛ mali iudei de ſemīe abrae ꝯfor mant̉ gentilitati. Arena aūt fluctibꝰ maris vndiqꝫ cōcu tit̉ ⁊ mali turbinibꝰ mūdi. Eſa. 57. Cor impij qͣſi mare feruens. Iudei aūt nō oīno fuerūt arena ſꝫ qͣſi arena: qͥa cōmunicabāt q gentibꝰ in malis. Un̄ pn̄t dici terminus maris Iere. 5. Poſui arenā terminū mari. Itē arena ſte rilis eſt ⁊ īfructuoſa. Ita etiā pctōres ſūt ſteriles ab om̄i opere boni fructus. Un̄ dicit ꝙ etiā orti ſunt ſicut arena q̄ eſt ad oram maris īnumerabilis. Et ē ẜmo yperbolicꝰ Uel dicit̉ innumeralibis nō qꝛ nō poſſit numerari: ſꝫ qꝛ nō defacili pōt numerari. Gen̄. 22. Multiplicabo ſemen tuū ſicut ſtellas celi ⁊ velut arena q̄ eſt in littore maris. Lectio quarta. Uxta fidē defuncti ſunt oēs iſti: nō acceptꝭ repromiſſionibꝰ: ſꝫ a longe eas aſpiciētes ⁊ ſalutantes ⁊ ꝯfiten tes: qꝛ ꝑegrini ⁊ hoſpites ſunt ſuꝑ terram. Qui em̄ hoc dicūt ſignificāt ſe pr̄iam inqui rere. Et ſiqͥdeꝫ ipſius memīſſent de qͣ exie rūt: hēbant vtiqꝫ tēpꝰ reuertēdi. Nūc auteꝫ melioreꝫ appetūt id ē celeſtē. Ideo nō ꝯfun dit̉ deꝰ vocari deꝰ eoꝝ. Parauit em̄ illis ci uitatē. Fide: obtulit abraā yſaac cū tempta ret̉: ⁊ vnigenitū offerebat in qͦ ſuſceperat re
ꝓmiſſiones ad quē dictū ē: qꝛ in yſaac voca bit̉ tibi ſemen: arbitrās qꝛ a mortuis ſuſci tare potēs ē deꝰ. Un̄ eū ⁊ ī ꝑabolā accepit. Supra cōmendauit apl̓us fidē abraā ꝙͣtū ad habitatiōꝫ ⁊ generationē: hic cōmendat ipſum ꝙͣtū ad ſuā cōuerſa tionē vſqꝫ ad mortē. Et circa hoc facit tria. Prīo em̄ oſtē dit qͥd ꝑ fidē fecit. Scd̓o ponit vnū qd̓ ꝑtinet ad fidē ibi. Qui em̄ hoc dicūt ⁊c. Tertio on̄dit qͥd ꝑ fidē recepit ibi Ideo nō cōfundit deꝰ ⁊c. ¶ Fidē abraā ⁊ filioꝝ eius cō mendat ex ꝑſeuerātia: qꝛ vſqꝫ ad mortē ꝑſeuerauerūt in fide. Mat. 10. et. 24. Qui aūt ꝑſeuerauerit vſqꝫ in finē hic ſaluꝰ erit. ideo dicit Iuxta fidē oēs iſti defuncti ſunt p̄ter enoch. Vel oēs iſti ſcꝫ abraā yſaac ⁊ iacob. Et hoc ē meliꝰ dictū. qꝛ iſtis ſolū facta ē ꝓmiſſio. Item cōmēdat eos a lōga ꝑmiſſoꝝ dilatiōe. Un̄ dicit. Nō acceptꝭ ꝓmiſ ſionibꝰ. ¶ Sꝫ ꝯtra videt̉ ꝙ receperint ꝓmiſſionē. Eze. 33. Unus erat abraā ⁊ hereditate. terrā. Rn̄deo dicendū eſt ꝙ poſſedit id ē poſſidēdi pͥmus ꝓmiſſionē accepit nō tn̄ actu poſſedit vt patet act̓. 7. ¶ Sequit̉. Sꝫ a longe eas aſpicientes qd̓ erat ꝑ fidē. qͣſi di. Intuētes viſu fidei Et forte d̓ loco iſto ſūptū ē illud rn̄ſoriū in pͥma dn̄ica ad uentus. Aſpiciēs a loge ⁊c. Eſa. 30. Ecce nomē dn̄i ve nit d̓ longinqͦ. Et ſalutātes.i. venerantes. Et loquit̉ ẜm chryſoſtomū ad ſil̓itudinē nautaꝝ qͥ qn̄ pͥmo vide̓t portā ꝓrumpūt in laudē ⁊ ſalutāt ciuitatē ad quā vadunt. Ita ſctī pr̄es vidētes ꝑ fidē xp̄m ventuꝝ ⁊ gl̓iam quā ꝑ ip̄m ꝯſecuturi erant ſalutabāt.i. venerabant̉ ip̄m. psͣ. Bn̄di ctus qͥ venit in noīe dn̄i deꝰ dn̄s. Io. 8. Abraā pr̄ vr̄ ex ultauit vt videret diē meū: vidit ⁊ gauiſus eſt. ¶ Itē cō mēdat fidē ipſoꝝ ex ſincera cōfeſſione. qꝛ vt dicit̉ Ro. 10 Corde credit̉ ad iuſticiā: ore aūt cōfeſſio ſit ad ſalutē. Et iō dic̄. Et ꝯfitētes: qꝛ ꝑegrini ⁊ hoſpites ſunt ſuꝑ terraꝫ iſti em̄ tres vocauerūt ſe aduenas ⁊ ꝑegrinos. Nā gen̄. 23. dicit abraā. Aduena ſum ⁊ ꝑegrinus apud vos. Di cit etiā a dn̄o ad yſaacꝭ Gen̄. 26. Quieſce in terra quā di xero tibi ⁊ ꝑegrinare in ea. Iacob etiaꝫ. 47. dicit. Dies ꝑegrinatiōis vite mee. Dicit̉ aūt ꝑegrinꝰ qͥ eſt in via ten dendi ad aliū locū. Eſa. 23. Ducēt eā longe pedes ſui ad ꝑegrinandū. Sꝫ aduena eſt ille qͥ habitat in terra aliena licet nō intendat vlterius ire. Iſti aūt nō ſolū ꝯfitebant ſe eſſe aduenas ſed etiā ꝑegrinos. Sic etiā ſanctus vir nō facit manſionē ſuā in mundo: ſed ſemꝑ ſatagit tende re ad celū. psͣ. Aduena ego ſū apd̓ te ⁊ ꝑegrinꝰ ſicut oēs pr̄es mei. ¶ Deinde cū dicit. Qui em̄ hoc dicūt ⁊c. oſtē dit ꝙ iſta cōfeſſio ꝑtineat ad fidē. Nullus em̄ eſt hoſpes ⁊ ꝑegrinus niſi qͥ eſt extra pr̄iam ⁊ tēdit in illā. Cū gͦ iſti ꝯfitent̉ ſe eſſe hoſpites ⁊ ꝑegrinos ſuꝑ terrā ſignificāt ſe tendere ad pr̄iaꝫ ſuā ſcꝫ celeſtē hierl̓rm. Gal̓. 4. Illa qͦ ſurſuꝫ ē hierl̓m libera ē. Et hoc ē qd̓ dicit. Qui em̄ hoc dicūt ſignificāt ſe pr̄iam inqͥrere. ¶ Sꝫ qꝛ forte poſſet ali qͥs dicere ꝙ veꝝ ē ꝙ ipſi erāt ꝑegrini in t̓ra philiſtinoꝝ ⁊ chananeoꝝ int̓ qͦs habitabāt. tn̄ intendebant redire in terraꝫ vn̄ exierāt. hoc remouet dicēs. Et ſi qͥdē illiꝰ pr̄ie ſue ſcꝫ memniſſent de qͣ exierāt hēbant vtiqꝫ tēpus re uertēdi: qꝛ ꝓpe erāt. Nūc aūt meliorē appetūt: qꝛ celeſtē Un̄ Gen̄. 24. dixit abraā ẜuo ſuo. Caue ne qn̄ filiū meū reducas illuc. psͣ. Elegi abiectꝰ eſſe in domo dei mei ma gis ꝙͣ habitare in tabernaculis pctōꝝ. Itē Unā petij a dn̄o hāc reqͥraꝫ vt īhabitē in domo dn̄i oībus diebꝰ vite mee. Ipſi gͦ pr̄iaꝫ iſtā inqͥrebāt nō domū pr̄nā vn̄ exierūt In qͦ ſignificat̉ ꝙ illi qͦ exeūt de vanitate ſecl̓i nō debent illuc redire mēte. psͣ. Obliuiſcere ppl̓m tuū ⁊ domū pr̄iſ tui. Luc. 9. Nemo mittēs manū ſua ad aratrū ⁊ reſpici ens retro aptꝰ ē regno dei. Phil̓. 3. Que retro ſunt ob liuiſcens in anteriora me extēdēs. Patet aūt ꝙ iſta eoꝝ y iij
y iij

Explanatio ſancti Thome
ꝟbo ⁊ facto ꝯfeſſio ꝑtinet ad fidē. qꝛ ip̄i illd̓ qd̓ ſolū eis ꝓmiſſum fuerat nec exhibitū firmiſſime crediderūt etiā vſqꝫ ad mortē. Vnde luxta fidē.i. iuxta ſe hn̄tes fidē ſuā qͣſi ſociā ⁊ inſeꝑabilē defūcti ſunt. Apoc. 2. Eſto fidelis vſqꝫ ad mortē. ¶ Dein̄ cū dic̄. Iō nō ꝯfūdit̉ ⁊c. on̄dit qͥd ex fide ſua meruer̄t accipere. hoc aūt fuit honor maximꝰ Reputat̉ aūt maximus honor qn̄ denoīat̉ aliquis ab ali quo ſolēni officio vel ſeruitio magni et excellētis dn̄i vel pͥncipis ſicut notarius pape vel cancellariꝰ regis Maior autē honor eſt quādo ille magnꝰ dominꝰ vult nominari ab his qui ſeruiūt ei. Sic aūt eſt de iſtis tribus abraam: yſaac: ⁊ iacob. quoꝝ dn̄s rex magnꝰ ſuꝑ om̄es deos ſpe cialiter vocat ſe eorum deū. Unde Exo. 3. Ego ſum deꝰ abraam: deus yſaac: ⁊ deus iacob. Vnde dicit. Ideo nō confundit̉ deus vocari deus eoꝝ. Et huiꝰ poteſt triplex ratio aſſignari. Prima qꝛ deus ꝑ fidem cognoſcit̉. Iſti autē legunt̉ pͥmo ſeparaſſe ſe ꝑ cultū ſpecialem ab infide libus. Unde ⁊ abraā pͥmus accepit ſignaculū fidei Ro. 4. Vt fieret pater multitudinis gentiū. Et ideo ꝓponū tur nobis in exemplū ſicut illi ꝑ quos deus pͥmo cognitꝰ eſt ⁊ ꝑ eos deus nominatus eſt vt obiectū fidei. Et idcir co ab eis voluit nominari. ¶ Secunda ẜm aug. in gloſa qꝛ ī iſtis latet aliqd̓ myſteriū. In iſtis em̄ inuenimꝰ ſimi litudinē generatiōis qͣ deus regenerauit filios ſpūales. Uidemꝰ aūt in ipſis quadruplicē modū generādi. Pri mus modus eſt liberorū ꝑ liberos ſicut abraam ꝑ ſaram genuit yſaac qͥ genuit ꝑ rebeccam iacob. Iacob aūt octo patriarchas ꝑ lyam ⁊ rachelē. Secundus modus fuit li beroꝝ ꝑ ancillas ſicut iacob ꝑ balam ⁊ zelpham genuit dan ⁊ neptalim gath ⁊ azer. Tertius modꝰ fuit ſeruoꝝ ꝑ liberas. ſicut yſaac genuit ꝑ rebeccā eſau de qͦ dictū eſt Maior ſeruiet minori. Quartus modꝰ fuit ſeruoꝝ ꝑ an cillas. ſicut ꝑ agar genuit abraam yſmael. In hoc gͦ de ſignat̉ diuerſus modus: qꝛ dn̄s ſpūales filios generat. qꝛ aliqn̄ bonos ꝑ bonos. ſicut timotheū ꝑ paulū. Aliqn̄ bonos ꝑ malos ⁊ iſta eſt generatio liberoꝝ per ancillas. Aliqn̄ malos ꝑ bonos ſicut ſimonē magū ꝑ philippū Et iſta eſt generatio ſeruoꝝ ꝑ liberos. Maloꝝ autē genera tio ꝑ malos reputat̉ in ſemine. Unde Gal̓. 4. Eijce ancillam ⁊ filium eius. ¶ Tertia ratio ⁊ videt̉ magis ẜm intentionē apl̓i: qꝛ conſuetū eſt ꝙ rex vocat̉ a pͥncipali ci uitate vl̓ a pr̄ia tota ſicut rex hieruſalē. rex romanoꝝ. rex francie. Et ideo deus ꝓprie vocat rex ⁊ deus illorū qui ſpecialiter ſpectat ad ciuitatē illam hieruſalē celeſtē cu ius artifex ⁊ ꝯditor eſt deus. Et qꝛ iſti verbo ⁊ facto oſtē debant ſe ad illā ciuitatē ꝑtinere. ideo dicit̉ deus illoruꝫ Un̄ dicit. Parauit em̄ illis ciuitatē id ē eſt. cōditor ciui tatis illius quā ipſe habebat ꝓpriā. ¶ Deinde cum di cit. Fide obtulit ⁊c. ponit vnū aliud exemplū inſigne cir ca fidem abrae inꝙͣtum reſpicit deum ſcꝫ illud maximuꝫ ſacrificiū eius qn̄ ad mandatū dn̄i voluit vnigenitū ſuuꝫ īmolare filiū Gen̄. 22. Et de hoc oſtēdit tria. Primo qͥd fecerit. Secundo ꝙ hoc ad fidē ꝑtinet ibi. Et vnigenitū ⁊c. Tertio quid ex hoc recepit ibi. Unde eum ⁊ in para bola ⁊c. Dicit ergo. Abraam cum temptaret̉ obtulit id eſt offerre voluit fide yſaac ſicut patet ꝑ totum duodeci mū capituluꝫ Gen̄. ¶ Hic eſt duplex queſtio. Una qꝛ in nocentem occidere eſt cōtra legem nature ⁊ ita peccatuꝫ Ergo volēdo offerre peccauit. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ ille qui ex mandato ſuperioris interficit ſi ille licite p̄ cipit: alius licite obedit ⁊ poteſt licite exequi miniſteriū ſuuꝫ. Deus aūt habet mortis ⁊ vite auctoritatē. 1. Reg. 2. Dominus mortificat ⁊ viuificat. Deus autē ſubtrahē do vitam alicui etiam innocenti nulli facit iniuriaꝫ. Un de ⁊ quottidie diſpoſitione diuina multi nocentes ⁊ īno cētes moriunt̉. Et ideo dei mādatū licite poterat exequi. ¶ Item querit̉ de hoc qd̓ dicit. Cū temptaret̉. Deus em̄
nullū tēptat: qꝛ temptare eſt ignorantis. Reſpōdeo dicē dū eſt ꝙ diabolꝰ tēptat vt decipiat.i. theſſal̓. 3. Ne for te temptauerit vos q̄ temptat. Hoc patet in temptatiōe qͣ tēptauit xp̄m Mat. 4. Hō ꝟo tēptat vt cognoſcat.3. Reg. 10. dicit de regina ſaba q̄ venit ad ſalomonē vt tē ptaret eū in enigmatibꝰ. Sic nō tēptat deꝰ qͥ oīa nouit. ſꝫ tēptat vt hō ſibiipſi inoteſcat ꝙͣte fortitudinis ⁊ fragi litatis ſit in ſe. Deut̓. ę. Ut tēptaret te ⁊ nota fierēt̉ q̄ in tuo aīo verſabant̉. Itē vt alij tēptatū cogͦſcant qͥ ex hoc eis ꝓponit̉ in exemplū ſicut abraā ⁊ iob. Ecc̄. 44. et. I. Mach̓.2. Abraā in tēptatiōe inuentꝰ ē fidelis. ¶ Dein de cum dicit. Et vnigenitū ⁊c. multū ſubtiliter oſtendit ꝙ illa obedientia ꝑtinebat ad fidē. Sicut em̄ ſupradictū eſt Abraam licet multū ſenex credidit deo ꝓmittenti ꝙ in yſaac benedieturus eſſet ei in ſemine. credebat etiam deum poſſe mortuos ſuſcitare. Cum ergo p̄cipiebat̉ ei ꝙ occideret non erat ſpes vltra iam de ſara iam valde anti qua. qꝛ yſaac erat iam adoleſcens poſſe habere filiuꝫ. Et ideo cū crederet obediendū mandato dei nō reſtabat niſi ꝙ crederet reſuſcitari yſaac ꝑ queꝫ debebat ei vocari ſē mē. Un̄ dicit. Et vnigenitū ſcꝫ ſara de qͣ ſcꝫ filio nato de bebat deus pactū ꝓmiſſuꝫ cōplere. ſicut patet Gen̄. 17. Uel vnigenitū ſcꝫ int̓ liberos. Gen̄. 22. Tolle filiū tuuꝫ vnigenitū yſaac qͥ ſuſceperat re ꝓmiſſiōes. Ad quē etiaꝫ dictū eſt id ē rōne cuiꝰ ⁊cͣ. ¶ Arbitrans id ē firmiter cre dens qꝛ ⁊ a mortuis potēs eſt deꝰᶜ eū ſuſcitare. Hoc gͦ fuit argumentū fidei maximū. qꝛ articulus reſurrectionis eſt vnus de maioribꝰ. ¶ Deinde cū dicit. Un̄ eū ⁊ in ꝑabo lā accepit ⁊c. on̄dit qd ꝑ fidē meruit. qꝛ cū iā nō reſtaret aliud niſi īmolari ipſum vocauit eum angelꝰ ⁊ arietē he rentē cornibꝰ loco filij īmolauit. Hoc aūt fuit ꝑabola id ē figura xp̄i futuri Ariēs eī herēs cornibꝰ int̓ vepres ē hu manitas ꝯfixa cruci q̄ paſſa ē. yſaac.i. diuītas euaſit cum deꝰ vere mortuꝰ ē ⁊ ſepultꝰ. Et ſic patet ꝙ iſta figura val de incomplete adequat figuratū. Accepit gͦ eū.ſ. iſaac in parabolā.i. in figurā xp̄i erucifigendi ⁊ īmolandi. Lectio quinta. S Ide: ⁊ de futurꝭ bn̄dixit iſaac iacob ⁊ eſau. Fide: iacob moriēs ſingl̓os filioꝝ ioſeph bn̄dixit: ⁊ adorauit faſtigium virgē eiꝰ. Fide ioſeph moriēs d̓ ꝓfectiōe fi lioꝝ iſrl̓ mēoratꝰ ē ⁊ d̓ oſſibꝰ ſuis mādauit. Fide moyſes natꝰ occl̓tatꝰ ē mēſibꝰ tribꝰ a ꝑentibꝰ eo ꝙ vidiſſent elegātē infantē: ⁊ nō timuerūt regꝭ edictū. Fide moyſes grādis factꝰ negauit ſe eē filiū filie pharaōis: magꝭ eligens affligi cum ppl̓o dei temporalis pec cati hr̄e iocunditatē: maiores diuitias eſti mans theſauro egyptiorū improperiū xp̄i. Aſpiciebat enim remunerationē. Supra poſuit apl̓s exēplū d̓ fide abrae: hic ponit exēplū de fide iſaac iacob ⁊ ioſeph. Et pͥª de fide iſaac. Dic̄ gͦ ꝙ iſaac fide de futurꝭ.i. q̄ ſe extēdebāt ad futura bn̄dixit ia cob ⁊ eſau. Ul̓ bn̄dixit d̓ futurꝭ.i. ꝓ futurꝭ. Ul̓ bn̄dictiōe q̄ ſe extēdebat ad futura. Uerba eī ſua n̄ hēbāt efficaciā niſi ex virtute dei ꝑ quā qͥdē bn̄dictiōꝫ minor p̄latus fuit maiori. Qd̓ nō fuit ꝙͣtū ad ꝑſonas eoꝝ. ſꝫ ꝙͣtū ad duos ppl̓os qͥ ex ip̄is exierūt. psͣ. In ydumeā extēdā calciamē tū meū. Fuerūt eī ydumei qͥ egreſſi ſunt de eſau ſubiecti filijs iſrl̓. In qͦ ſignificabat ꝙ minor ppl̓us ſcꝫ gentiū: fidē debebat p̄uenire ppl̓m maiorē ſcꝫ ludeoꝝ Mat. 8. Multi ab oriēte ⁊ occidēte veniēt ⁊ recūbēt cū abraā lſa ac ⁊ iacob in regno celorū. filij autē regni eijcient̉ in te

in epiſtolam ad Sebreos XI &
nebras exteriores. Iſta vero benedictio que erat de fi de gentiū futura ꝑ fidē facta fuit. qꝛ reſpicit aliqͥd futurū ¶ Deinde cū dicit. Fide Iacob moriēs ⁊cͣ. ꝓſequit̉ de fide iacob. ⁊ ponit illud qd̓ ipſe fecit in benedicēdo duo bus filijs ioſeph. ſicut habet̉ Gen̄. 48. vbi dicit̉ ꝙ cum nūciatū fuiſſꝫ ioſeph ꝙ pater eius egrotaret adduxit du os filios ſuos quibꝰ iacob benedixit cācellatis manibus in hoc preferēs effraim manaſſe quantū ad dignitatē qꝛ de effraim fuit dignitas regalis ſcꝫ ieroboā. Hec aūt be nedictio fuit per fidē: qꝛ reuelatū ei fuit ꝙ ita futuꝝ erat. Que quidē benedictio referebat̉ ad populū qui egreſſꝰ eſt ab ip̄is nō ad perſonas ip̄oꝝ. Item per fidē adorauit faſtigiū virge eiꝰ. hoc habet̉ Gen̄. 50. vbi dicit̉ ꝙ fecit ioſeph iurare ꝙ ſepeliret eū in ſepulchro patrū ſuoꝝ. et poſt iuramentū tanꝙͣ ſecurus de ꝓmiſſo adorauit ad ca put lectuli vt dicit lr̄a noſtra. Uel faſtigiū virge eius vt dicūt lxx. Uel ſuꝑ faſtigiū vt habet̉ in greco Et totū hoc poteſt ſtare qꝛ ip̄e erat ſenex ⁊ ideo portabat virgā vel re cepit ſceptrū ioſeph donec iuraſſet et ante ꝙͣ redderet ei adorauit nō ip̄am virgā nec ioſeph vt quidā male puta uerūt ſed ip̄m deū īnixus ad cacumē vel ſuꝑ faſtigiū vir ge eius. Ad qd̓ motus fuit ex ꝯſideratiōe ptātis xp̄i quā ptās ioſeph p̄figurabat. Ip̄e em̄ tanꝙͣ prefectus egypto portabat ſceptrū in fignū ptātis xp̄i. p̄s. Reges eos in virga ferrea. Ul̓ ſi adorauit faſtigiū idē eſt ſenſus. qꝛ ado rauit xp̄m ſignificatū per virgā illā ſicut ⁊ nos adoramꝰ crucifixū ⁊ crucē ratiōe xp̄i paſſi in ip̄a. Vnde ꝓprie non adoramus crucē: ſed xp̄m crucifixū in ip̄a. ¶ Deinde cū dicit. Fide ioſeph moriens ⁊c. ꝓſequit̉ exemplū de fide loſeph vbi ponit duo: que hn̄t̉ Gen̄. vlti. vbi dixit fratri bꝰ ſuis Uiſitabit vos dn̄s. ⁊ mādauit oſſa ſua inde porta ri. Unde fides eiꝰ fuit quantū ad duo. Prīo qꝛ credidit ꝓmiſſionē factā debere īpleri per reditu filioꝝ iſrl̓ in ter rā ꝓmiſſiōis. Scd̓o qꝛ in ip̄a credebat xp̄m eſſe naſcitu rū ⁊ reſurrecturū ⁊ multos cū ip̄o vnde deſiderabat hr̄e partem in illa reſurrectiōe. Et hoc eſt qd̓ dicit ꝙ ioſeph moriēs fide.i. per fidē memoratus eſt de ꝓfectiōe filioꝝ iſrael. ⁊ hoc quantū ad primū. ⁊ de oſſibus ſuis mādauit quātū ad ſcd̓m. ¶ Sed quare nō fecit ſe ſtatim portari ſi cut pater ſuus. Rn̄deo. Dicendū ꝙ hoc nō potuit qꝛ nō habebat tūc tantā ptātem ſicut hēbat in morte pr̄is. Et ideo tūc poterat qd̓ tn̄ circa mortē ſuā non potuit. Scd̓o qꝛ ſciebat ꝙ multas afflictōes debebāt ſuſtinere filij iſrl̓ poſt mortē eius. Vt gͦ haberē t certā ſpem de liberatiōe ſua ⁊ reditu ad terrā ꝓmiſſiōis voluit ad ſolatiū corpus ſuū remanere cū ip̄is. Un̄ ⁊ moyſes tulit illud ſecū ſicut ⁊ quelibet tribus corpus pr̄is ſui. vt dicit hieron̄. ¶ De inde cū dicit. Fide moyſes ⁊c. ꝓſequit̉ de pr̄ibꝰ qui fue rūt ſub lege. Hoc em̄ tp̄s incepit a moyſe. Eccl̓. 24. Le gē mādauit moyſes in p̄ceptis iuſticiarū. Io. 1. Lex per moyſen data eſt. Iſtud aūt tp̄us diſtinguit̉ in tria. ſcꝫ an te exitū de egypto. in exitu ⁊ poſt exitū. Vnde tria facit. Primo em̄ oſtendit qͥd factū ſit ante exitū. Scd̓o qͥd in exitu ibi. Fide reliquit egyptū ⁊c. Tertio qͥd in terra ꝓ miſſiōis ibi. Quid adhuc dicā ⁊c̄. Circa primū duo fa cit. Prīo em̄ oſtendit quid factū ſit in natiuitate moyſi. Scd̓o qͥd ip̄e fecit ibi. Fide moyſes ⁊c. Ubi tangit̉ hiſto ria que ponit̉ Exod̓.1. ꝙ pharao mādauit occidi maſcu los ne multiplicarent̉. Scd̓o habet̉ ꝙ parētes moyſi vi. dentes ip̄m elegantē abſconderūt eū mēſibus tribus qd̓ attribuit apl̓s fidei ip̄oꝝ. Credebāt em̄ aliquē naſcitu rū qui liberaret eos ab illa ſeruitute. Un̄ ex elegātia pue ri eſtimabāt aliquā virtutē dei eſſe in illo. Ipſi em̄ erant rudes ⁊ ruſtici ſudātes in oꝑibus luti ⁊ lateris. Ecc. 19. Ex viſu cognoſcit̉ vir. Ex quo habet̉ ꝙ licet fides ſit de inuiſibilibus tn̄ per aliqua ſigna viſibilia poſſumus niti ad ip̄am. Marci vlti. Sermouē ꝯfirmāte ſequētibus ſi& gnis. Ꝙ aūt ipſi hoc fecerūt ex fide nō ex affectu carnali patꝫ qꝛ nō timuerūt regis edictū. Unde exponebāt ſe pe riculo perſonarū qd̓ nō feciſſent niſi credidiſſent aliquid magnū futurū de puero. Math. 10. Nolite timere eos qͥ occidūt corpus ⁊c. ¶ Sed ꝯtra qͣꝛ ip̄i poſtea expoſuerūt ip̄m. gͦ nō ꝓpter fidem ſeruabāt ip̄m. Rn̄deo. Dicendū eſt ꝙ expoſuerūt ip̄m nō ad necandū ſed ne ſubriꝑet̉ eis. vnde poſuerūt eū in fiſcella cōmittētes eū diuine ꝓuidē tie. Credebāt em̄ ꝓbabiliter ꝙ fuiſſet interfectus ſi fuiſ ſet apud eos inuētus. ¶ Deinde cū dicit. Fide grandis effectus ⁊c. oſtendit qͥd ipſe moyſes per fideꝫ fecerit. Et prīo qͥd fecit. Scd̓o on̄dit ꝙ illud factū pertinebat ad fi dē ibi. Aſpiciebat em̄ ⁊c. Tāgit em̄ hiſtoriā que habet Exo. 2. vbi dicit̉ ꝙ filia pharaonis fecit ip̄m a mr̄e pue ri nutriri ⁊ ꝙ adoptauit eū in filiū. Ip̄e aūt negauit ſe eſ ſe filiū eius nō quidē verbo ſed facto: qꝛ ꝯtra voluntatē pharaonis interfecit egiptiū qui ledebat hebreū Et hoc eſt qd̓ dicit grādis effectꝰ ꝑ fidē negauit ſe eſſe filiū filie pharaonis. Quo aūt affectu hoc fecerit on̄dit cū ſubdit Magis eligēs ⁊c. In quo on̄dit̉ mirabilis virtus eius. ¶ Duo em̄ ſunt que maxīe hoīes appetūt.ſ. iocūditatē ⁊ delectationē circa bona exteriora ⁊ his cōtraria maxīe fugiūt.ſ. dolorē ⁊ afflictionē que opponit̉ primo. pauꝑ tatē ⁊ abiectionē que opponit̉ ſcd̓o. Iſta aūt duo elegit moyſes.ſ. qꝛ p̄poſuit dolorē ⁊ afflictionē iocūditati pec cati tꝑalis que.ſ. ſemꝑ eſt cū peccato. Itē paupertatē p̄ poſuit diuitijs ꝓpter xp̄m Prouer. 16. Melius eſt hūi liari cū mitibus ꝙͣ diuidere ſpolia cuꝫ ſuꝑbis. p̄s. Elegi abiectus eſſe in domo dei mei magꝭ ꝙͣ habitare in taber naculis pctōꝝ. ¶ Quantū gͦ ad primū dicit. Magis eli gēs affligi cū populo dei.ſ. quē pharao affligebat ꝙͣ ha bere iocūditatē peccati tꝑalis.i. trāſitorij. Qd̓ fuiſſet ſi cū egyptijs afflixiſſet filios iſrl̓. ¶ Quantū aūt ad ſcd̓m ſcꝫ ꝙ p̄elegit pauꝑtatē dicit. Maiores diuitias eſtimās īproperiū xp̄i.i. ꝓ fide xp̄i. Ead̓ em̄ eſt fides antiquoꝝ ⁊ nr̄a. Uel īproperiū xp̄i. qd̓ ſcꝫ ſuſtinuit a fratribus ſuis cui dictū eſt. Nūquid interficere tu me vis ſicut occidi ſti heri egyptiū? Qd̓ īproperiū fuit figura ꝙ xp̄s ſuſci pere deberet improperiū a iudeis. p̄s. Improperiuꝫ ex pectauit cor meū ⁊ miſeriā. Maiores aūt diuitias credi dit eſſe duo p̄dicta theſauris egyptioꝝ. Eſaie. 33º. Di uitie ſalutis ſapīa ⁊ ſcīa. ¶ Deinde cū dicit. Aſpiciebat em̄ ⁊c. on̄dit ꝙ p̄dicta fctā moyſi pertinebāt ad fidē xp̄i. Sciendū eſt aūt ꝙ quedā ſūt ẜm ſe bona ⁊ delectabilia. q̄dā aūt ẜm ſe triſtia ⁊ mala. Mala aūt nullꝰ ꝓpt̓ ſe p̄eli git: ſed ꝓpter finē ſicut infirmꝰ p̄e ligit potionē amarā ⁊ triſtia delectabilibus ratiōe alicuiꝰ maioris boni qd̓ per hoc pōt ꝯſequi. Et ſic ſancti ꝓpter ſpē finis vltimi et̓ne felicitatis p̄eligūt afflictiōes ⁊ pauꝑtatē diuitijs ⁊ volu ptātibus: qꝛ per iſta impediunt̉ a ꝯſecutiōe finis ſperati Mat. 5. Btī eritis cū maledixerīt vobis hoīes ⁊ ꝑſecuti vos fuerīt ⁊c. Et ſequit̉. Gaudete ⁊ exultate qm̄ merces vr̄a copioſa eſt in celis. Gen̄. 15. Ego ꝓtector tuus ſū ⁊ merces tua magna nimis. Et iō dicit ꝙ hoc faciebat: qꝛ aſpiciebat oculo.ſ. fidei in remunerationē quā.ſ. ex hoc ſperabat. Vnde fides eſt ſubſtātia ſperandaꝝ reꝝ ⁊c̄. Lectio ſexta. Ide: reliqͥt egyptū. nō veritꝰ aīoſi tatē regis. Inuiſibilē eī tāqͣꝫ vidēs ſuſtinuit Fide: celebrauit paſcha ⁊ ſanguīs effuſionē ne qͥ vaſtabat pͥmitiua tā geret eos. Fide: trāſierūt mare rubrū tanqͣꝫ per aridā terrā. qd̓ experti egyptij deuorati ſunt. Fide: muri hierico corruerūt circuitu dieꝝ ſeptē Fide: raab meretrix nō perijt cū

Explanatio ſancti Thome
incredulis excipiēs exploratores cū pace. Supra poſuit apl̓s fidem moyſi quantū ad id qd̓ fecit in egypto: hic quantū ad id qd̓ fecit in exitu de egypto. Et circa hoc facit tria. Primo em̄ oſtendit qͥd fecerit in exi tu de egypto. Scd̓o oſtendit modū exeūdi ibi. Fide cele brauit ⁊c. Tertio qͥd per fidē factū eſt cū populo infideli ibi. Fide raab ⁊c. Dicit ergo ꝙ moyſes fide.i. per fideꝫ reliquit egyptū. Sicut aūt habet̉ Exod̓. 2. Primo fugit de egypto interfecto egyptio. Scd̓o aūt exiuit qn̄ ſil̓ oēs filios iſrl̓ eduxit. Glo. aūt exponit de ſcd̓o exitu: qꝛ ſequi tur. Nō veritus aīoſitatē.i. indignationē regis. In prīo em̄ exitu legit̉ exod̓. 2. eū timuiſſe. Prouerb̓. 14. Iracū diā regis inutilis ſuſtinebit. In ſcd̓o ꝟo nō timuit Pro uer. 28. Iuſtus qͣſi leo ꝯfidēs abſqꝫ terrore erit. Pōt tn̄ referri ad primū. ¶ Sed nunqͥd tūc nō timuit? Rn̄deo. Dicendū eſt ꝙ in timore duo ꝯſiderāda ſūt. Vnū qd̓ ali qn̄ pōt eſſe vituꝑabile.ſ. qn̄ ꝓpter timorē facit aliqͥd nō faciendū. vel dimittit faciendū. Et ſic nō timuit moyſes qꝛ ꝓpter timorē nō dimiſit iuuare frēs ſuos. Alid̓ eſt qd̓ pōt eſſe laudabile qn̄.ſ. ſalua fide refugit periculū ꝓpter timorē inſtantē Mat. 10. Cū perſequent̉ vos in ciuitate iſta fugite in aliā. Si em̄ aliqͥs ſalua honeſtate ſua poſſꝫ vitare periculū ⁊ nō vitaret ſtultus eſſet. ⁊ tēptaret deū qd̓ eſt dyabolicū. Et ſic ieſus ceſſit volētibus ip̄m lapi dare nec ad ſuggeſtionē dyaboli voluit ſe p̄cipitare Ita et moyſes ꝯfidens de diuino auxilio fugit ꝓpter timorē regis ad tp̄us. Et ꝓbat ꝙ hoc fecit ex fide qꝛ fides eſt de inuiſibilibꝰ. ⁊ iſte ſuſtinuit.i. expectauit deū inuiſibilē ⁊ eiꝰ adiutoriū tanꝙͣ vidēs. p̄s. Confortet̉ cor tuū ⁊ ſuſtīe dn̄m.i. thym̄. 1. Regi aūt ſeculoꝝ īmortali inuiſibili ⁊cͣ Moyſes em̄ in vtroqꝫ exitu expectabat dei adiutorium. Un̄ in primo dicit exod̓. 2. Deus pr̄is mei adiutor meꝰ. In ſcd̓o vero Exod̓. 14. Uos tacebitis ⁊ dn̄s pugnabit ꝓ vobis. ¶ Deinde cū dicit. Fide celebrauit paſcha ⁊cͣ. on̄dit qͥd fecerit quantū ad modū tranſeūdi. Et pͥº ponit illud qd̓ fuit factū ad p̄parationē trāſitus. Scd̓o quantū ad ip̄m tranſitū ibi. Fide trāſierūt. Tertio quantū ad id qd̓ per fidē factū fuit. quantū ad introitū terre ꝓmiſſiōis ibi. Fide muri ⁊c. Quantū ad primū ponit hiſtoriā q̄ ha bet exod̓. 12. Ubi dn̄s mādauit illis an̄ exitū filioꝝ iſrl̓. ſ. eadē nocte īmolari agnū ⁊ de ſanguīe eiꝰ vtrūqꝫ poſtē ⁊ ſuꝑliminate liniri. Carnes eiꝰ aſſas cū azimis ⁊ lactu cis agreſtibꝰ comedi cū multis alijs que obſeruāda erāt vt ibi hꝫ videri. Et hoc vocabat̉ paſcha.ſ. eſus agni ⁊ ef fuſio ſanguīs que duo cōcurrebāt ad tranſitū illū quē fa cturi erāt in ꝓxīo. Dicit̉ aūt paſcha a paſchin grece qd̓ grece eſt paſſio. vel a phaſe qd̓ hebraice idē eſt qd̓ tranſi tus. In hoc aūt figurabat ꝙ xp̄s per paſſionē trāſiuit ex hoc mūdo. Io. 13. Vt trāſeat ex hoc mūdo. Itē ꝙ nos ꝑ meritū mortis eiꝰ a terrenis ad celeſtia ab inferno tranſi mus ad celū. Eccl̓. 24. Trāſite ad me oēs qͥ ꝯcupiſcitis me. Qd̓ quidē fuit ꝑ virtutē ſanguīs xp̄i. sͣ. 10. Hn̄tes itaqꝫ fiduciā frēs in ītroitu ſcōꝝ in ſanguīe xp̄i. Fuit aūt in illa paſcha duplex trāſitus. Unus qͦ trāſibat dn̄s ꝑcu tiēs egyptios. aliꝰ qͦ ppl̓s trāſibat. Sic etiā ſanguīe xp̄i qͥ eſt agnus īmaculatꝰ dn̄t liniri poſtes fideliū. ītellectꝰ ſ. ⁊ affectꝰ. Dicit gͦ Fide.i. per fidē celebrauit paſcha.i. eſū agni ⁊ ſanguīs effuſionē ad liniendū poſtes domoꝝ. Et qͣre hoc faciebat? Ne ſ. qͥ vaſtabat pͥmogēita egyptio rū tangeret eos. p̨̄s. Percuſſit oē pͥmogenitū in t̓ra egy pti. ¶ Sed querit̉ qͦꝝ mīſterio hoc factū ſit. vtrū.ſ. bono rū vel maloꝝ angeloꝝ qꝛ videt̉ ꝙ per malos. p̄s. Immiſ ſionē per angelos malos. Rn̄deo. Dicendū eſt ꝙ nō eſt īcōueniēs de qͥbuſcūqꝫ intelligat̉ ¶ Un̄ ſciendū eſt ꝙ pe naꝝ inflictio fit interdū ꝑ bonos angelos. Sic̄ em̄ dicit dyoniẜ. 4. ca. de di. no. punire malū nō eſt malū. ſꝫ malū facere eſt malū. Punitio em̄ eſt opus iuſticie ſicut pꝫ de angelo qͥ ꝯtriuit caſtra aſſyrioꝝ. Eſa. 37. qͥ credit̉ fuiſ ſe bonꝰ angelꝰ. Un̄ talis punitio indifferēter ſit ꝑ bonos ⁊ malos. ſꝫ differēter a bono ⁊ a malo: qꝛ bonꝰ nō punit niſi exercēdo iuſticiā diuinam in malos. Et in ſcriptura oꝑatio dyaboli attribuit̉ deo cuiuſmōi eſt hec. Malꝰ au tē ⁊ ſi obſequat̉ diuine iuſticie. tn̄ nō eſt ex intentiōe hoc agit ſꝫ ex ꝑuerſitate volūtatis ſue affligit bonos ⁊ malos ⁊ libētius bonos ſi ꝑmittat̉. ſicut pꝫ de iob. Iſte gͦ ange lus qͥ dixit moyſi trāſibit dn̄s ꝑcutiēs egyptū bonus an gelus fuit cū ip̄e aliqn̄ loquat̉ in ꝑſona ſua Bono aūt an gelo aliqn̄ ſubmīſtrat ſpūs neꝙͣ. vn̄ adhibitū fuit ibi mi niſteriū eius male ⁊ ꝑuerſe volūtatis volūtarie oꝑantis ad cedē. Et iō dicit īmiſſionē per angelos malos. Nō gͦ tāgebat eos qͥ erāt ſanguīe ſignati malus angelꝰ. t̓rore ⁊ timore dei. vtpote nō ꝑmiſſus. Ronus aūt terrebat̉ ad mirādo virtutē dei. ¶ Deinde cū dicit. Fide trāſierūt ⁊c̄ on̄dit qͥd egit in ip̄o trāſitu. Et pͥꝰ on̄dit hoc. Scd̓o oſtē dit ꝙ illud ꝑtinebat ad fidē ibi. Qd̓ exꝑti ⁊c. Dicit gͦ ꝙ fide.i. per fidē trāſierūt mare rubrū tanꝙͣ per aridā terrā Duo em̄ ibi per fidē facta ſūt Unū qd̓ hō fecit.ſ. ꝙ cōmi ſerūt ſe ad trāſeundū qd̓ nō fuit niſi per fidē. Aliud fuit ex ꝑte dei.ſ. ꝙ aque fuerūt eis ꝓ muro. Hoc aūt fuit per fidē. Oꝑatio em̄ miraculoꝝ attribuit̉ fidei. Math. 17. Si hūeritis fidē ſicut granū ſynapis ⁊ dicetꝭ mōti huic trāſi hīc ⁊ trāſibit. Ergo hoc fide ſcm̄ eſt.i. hoc meruit fi des. Et hoc habet̉ exo. 14. ⁊. 15. ¶ Deīde on̄dit ꝙ hoc ꝑtinet ad fidē qꝛ egyptij hoc exꝑti.i. volētes experiri de uorati ſūt qꝛ.ſ. nō habuerūt fidē exo. 15. ¶ Deinde cū di cit. Fide muri hierico ⁊c. agit de eo qd̓ per fidē factū eſt in introitu terre ꝓmiſſiōis. De hoc habet̉ ioẜ. 6. vbi dr̄ ꝙ ad mandatū dn̄i ſacerdotes ſeptē diebꝰ cū archa teſta mēti circuierūt primā ciuitatē vltra iordanē.ſ. hierico ⁊ ſeptīa die ſeptīo circuitu muri eiꝰ corruerūt hoc fuit ali qͥd ex ꝑte hoīs. ſcꝫ ꝙ ex mādato dn̄i circuierūt credētes mandatū dn̄i debere īpleri. Aliqͥd aūt ex ꝑte dei.ſ. ꝙ ſic ad circuitū eoꝝ muri corruerūt. ¶ Moralit̓ hierico inter pretat̉ luna ſiue defectꝰ ⁊ ſignificat mūdū iſtū. Muri eiꝰ ſunt īpedimēta qͥbus aliqͥs detinet̉ in mūdo. Per bucci nas qͥbus leuite ⁊ ſacerdotes intonabāt: vox p̄dicatoꝝ ſi gnificat̉. Per circuitū ſeptē dieꝝ totus deſignat̉ decur ſus pn̄tis tꝑis qͥ per ſeptē dies cōplet̉. Per que dat̉ in telligi ꝙ oīa īpedimēta mūdi cadūt ad ꝯtinuā vocē p̄di catiōis. 2º. coꝝ. 19. Arma militie nr̄e nō ſūt carnalia: ſꝫ potētia deo ad deſtructionē munitionū ꝯſilia deſtruētes ⁊ oēm altitudinē extollentē ſe aduerſus ſcīaꝫ dei. ¶ De inde cū dicit. Fide raab meretrix ⁊cͣ. on̄dit qͥd factū ſit ꝑ fidē ab aliqͦ de populo infideli.ſ. a raab de qua ioẜ. 5. et 6. Cuꝫ em̄ ioſue miſiſſet exploratores ad explorandū hie rico ip̄i euaſerūt auxilio iſtius mulieris q̄ dr̄ meretrix.i. ydolatra. Uel ad lr̄am meretrix erat ad quā ingreſſi ſūt nō ad peccādū ſꝫ ad latendū. Domus em̄ taliū patēt ma xime de nocte. Iſti etiā venerāt de nocte. Domꝰ etiā eiꝰ ꝯiūcta erat muro. Meretrices aūt abſqꝫ exceptiōe accipi unt indifferēter. ⁊ iō melius poterāt apud eā occultari. Iſta gͦ per fidē liberata fuit. Un̄ dicit. Raab meretrix fi de.i. ꝑ fidē recipiēs exploratores cū pace nō perijt cū in credulis q̄ corꝑaliter perierūt qꝛ exploratores iurauerāt ei ip̄am liberare ⁊ omnē domū patris ſui. qd̓ ⁊ fecerunt. ¶ Quare aūt magꝭ declinauerīt ad ip̄aꝫ pōt dici vt ip̄a minꝰ poſſet inculpari indifferēter omnes recipiēs. Nec erat ꝯueniēs vt ſalus ip̄oꝝ fieret alicui ſaluāti ip̄os occa ſio mortꝭ. in hoc aūt ꝙ ip̄a ex receptiōe ip̄oꝝ liberata eſt deſignat ꝙ recipiētes predicatores euangelij liberant a morte eterna. Math. 10. Qui recipit ꝓphetā in nomi ne ꝓphete mercedē ꝓphete accipiet.

in epiſtolam ad Hebreos XI X
Lectio ſeptima. T quid adhuc dicam. Deficiet em̄ me tempus enarrantē: de gedeon. barach. ſamſon. iepte. dauid. ſamu el. ⁊ ꝓphetis qui per fidem vicerunt regna operati ſunt iuſticiā. adepti ſunt repromiſ ſiones. Obturauerunt ora leonum. extinxe runt impetū ignis. Effugauerūt aciem gla dij. conualuerūt de infirmitate: fortes facti ſunt in bello. Caſtra verterunt exterorum. acceperunt mulieres de reſurrectione mor tuos ſuos. Supra poſuit apoſtolꝰ ea que facta ſunt a patribus per fidem ante introitū ⁊ in ip̄o introitu terre ꝓmiſſiōis: hic accedit ad narrandū exempla illoꝝ qui fuerūt in ip̄a ter ra promiſſiōis. que quia multa ſunt ideo breuiter premiſ ſis noībus patrū ponit in generali precipua facta ip̄oꝝ: ponens cauſam illius breuitatis. Et circa hoc facit tria. Primo ponit noīa patrū: ⁊ cauſam quare breuiter vult eoꝝ facta pertranſire. Secūdo oſtendit quid fecerūt per fidem ibi. Qui per fidē vicerūt ⁊c. Tertio quid per fidē receperūt ibi. Adepti ſunt ⁊c. Dicit ergo. Quid adhuc dica? Quaſi dicat. Perueni vſqꝫ ad tempus introitus terre ꝓmiſſionis: in quo pauca reſpectu dicendoꝝ dicta erant. Remanēt em̄ tot dicenda ꝙ nō poſſent explicari Deficiet em̄ tempus me enarrantē. id eſt ſi velim enar rare non ſufficiet mihi tempus epl̓aris enarratiōis: que debet eſſe ſuccincta. Unde hieronymꝰ ad paulinū. 6º. cap. Neqꝫ em̄ epiſtolaris anguſtia longius euagari pa tiebat̉. Vel tpūs vite capit̉ hic. Iſto modo loquit̉ Ioh. vlti. Sunt quidē alia multa que fecit ieſus ⁊c. vbi dicit glo. ꝙ loquit̉ yperbolice. Nec tamen eſt falſum: ſed eſt figuratiua locutio. p̄s. Ubi nos habemꝰ annūciaui ⁊ lo cutus ſum multiplicati ſunt ſuper numerū. Dicit littera hieronymi. Si annūciare voluero plura ſunt ꝙͣ narrari queāt. ¶ Sciendū tamen ꝙ aliqui iſtoꝝ aliqua mala fe cerūt. ⁊ aliqua bona. vnde nō numerant̉ hic niſi quantū ad bona que fecerūt vel receperūt. Tamen ꝓbabile eſt ꝙ om̄es fuerint finaliter ſancti exquo apl̓us nomīat eos in cathalogo ſanctoꝝ. Primo ergo ponit gedeonem de quo Iudic. 6º. quē premittit ⁊ quia nihil mali fecit. ⁊ qꝛ fecit factū multū inſigne. ⁊ forte etiā quia accepit maxi mū ſignū incarnatiōis xp̄i in vellere ⁊ rore. De quo dici tur in p̄s. Deſcendit ſicut pluuia in vellus. Secūdo po nit barach. de qͦ Iudic. 4. Qui nō fuit ita inſignis ſicut gedeon. cui etiā illa victoria nō fuit reputata ſed magis mulieri. ⁊ iō forte poſtponit ip̄m. Tertio ponit̉ ſamſon. de quo Iudic. 13. De quo ſpecialiter videt ꝙ non debe ret hic numerari: quia in morte peccauit interficiēdo ſe. Auguſti. autē. 1. de ciui. dei dicit ꝙ excuſat̉ quia credit̉ hoc feciſſe mandato dei. cuius ſignū eſt: quia nō potuiſ ſet domū tantā ꝓpria virtute ſubuertere: ſed virtute dei que nō adiuuat ad malum. Quarto ponit iepte: de quo Iudic. I1º. Iſtū poſtponit ſamſon quia nō fecit tot facta inſignia ſicut ille. ¶ Dubitat̉ autē de iepte ſi immolādo filiā ſuam ex voto peccauerit. videt̉ ꝙ nō: quia dicit̉ ibi. Irruit ſpiritus dn̄i in iepte. Et poſt hoc ſequit̉ votū ſuuꝫ ⁊ victoria. Contra. Dicit hieronymus ꝙ fuit in vouen do indiſcretus ⁊ in reddēdo impius. Reſpondeo. Dicē dū eſt ꝙ fuit ibi aliquid a ſpiritu ſancto. ſcꝫ motus ad vo uendū in generali ꝙ ſcꝫ īmolaret quicquid occurreret ſi bi īmolabile. aliquid autē ex ꝓprio ſuo ſpiritu. ſcꝫ ꝙ im
X molauit qd̓ non debuit ⁊ in hoc peccauit: ſed poſt peni tuit. Similiter gedeon peccauit faciēdo ephot ⁊ in tem ptando deū in petitiōe ſigni in vellere ⁊ poſtea penituit ſicut ⁊ dauid de quo ſubdit dicēs: Et dauid ⁊ ſamuel de quibus ſcꝫ in libris regū agit̉. Et alijs ꝓphetis de qui bus ſi vellē dicere tempus de ficiet. ¶ Sed tunc queſtio eſt vtrū omnes iſti qui dicti ſunt fuerūt ꝓphete. Reſpō deo. Dicendū eſt ꝙ ſpūſſanctus mouet mentē ꝓphete ſi cut agens principale mouet inſtrumentū ſuū. Poteſt au tem ſpūſſanctus mouere ad tria. ſcꝫ ad cognoſcendū. ad loquēdū. ⁊ ad faciendū. Et quodlibet iſtoꝝ dupliciter. Ad cognoſcendū. ſcꝫ quādoqꝫ cū intellectu eius qd̓ vi det̉ ſicut fuit yſaac ⁊ alij ꝓphete. vnde dicti ſunt viden tes. 1. Regū. 9. Qui hodie dicit̉ propheta olim dicebat̉ videns. Aliquādo autē ſine cognitiōe eius qd̓ videt̉ ſi cut patet in ſomnio pharaonis ⁊ in viſiōe balthaſar. Ad loquendū etiā mouet dupliciter. quādoqꝫ ad ſciendū id de quo loquit̉ ſicut patet de dauid. qn̄qꝫ autē neſcit ſicut cayphas ⁊ forte etiā balaam. Similiter etiā quādo mo uet ad faciendū ⁊ ſcit quid facit. ſicut hieremias qui ab ſcōdit lumbare ſuū ſuper eufraten. Quādoqꝫ aūt neſcit ſicut dicit augꝭ. ſuper Ioh. de militibus qui diuiſerūt ſi bi veſtimenta xp̄i. non tamē cognoſcebant myſteriū ad qd̓ illa diuiſio ordinabat̉. Hoc eſt ergo de ratiōe ꝓphete ꝙ cognoſcat illud qd̓ videt. vel dicit. vel facit. Quādo autē non cognoſcit nō eſt vere ꝓpheta ſed participatiue tantū. Et ſic dicit iohānes cayphā ꝓphetaſſe: quia ha buit aliquid ꝓphetie. Iſte aūt motus ſpūſſancti dicit̉ in ſtinctus ſcd̓m auguſtinū. ¶ Deinde cū dicit. Qui per fi dem vicerūt regna ⁊c. oſtendit quid ſancti de quibus la cutus eſt fecerūt. ⁊ primo oſtendit hoc in generali. Se cūdo deſcendit ad quedā ſpecialia ibi. Obturauerūt ora leonū ⁊c. Primo autē ponit facti ip̄oꝝ meritū. Secūdo premiū. ibi. Adepti ſunt ⁊c. Circa primū ſciendū eſt ꝙ inter om̄es actus exteriores virtutū moraliū actus forti tudinis ⁊ iuſticie vident̉ eſſe precipui: quia maxime per tinēt ad bonū cōmune. Per fortitudinē em̄ reſpublica defendit̉ ab hoſte. per iuſticiā vero cōſeruat̉. Unde apo ſtolus ex vtroqꝫ actu cōmendat ſanctos patres Ab actu quidē fortitudinis cū dicit ꝙ iſti per fideꝫ vicerūt regna id eſt reges vel etiā regna ip̄oꝝ. ſicut dauid ⁊ ioſue. Ni hilominus tamē ſancti ſpūaliter per fideꝫ vicerūt regna ſcꝫ regnū dyaboli de quo Iob 41. Ip̄e eſt rex ſuper vni uerſos filios ſuperbie. Item carnis. Rom̄. 6. Non ergo regnet peccatū in veſtro mortali corpore. Itē regnū mū di Ioh. 18. Regnū meū non eſt de hoc mūdo. Iſti autē vincūt per fidē. 1ᵉ. Io. 5. Hec eſt victoria que vincit mū dum fides noſtra. Nullus em̄ poteſt preſentia cōtemne re niſi ꝓpter ſpem futuroꝝ bonoꝝ. Per cōtemptū enim principaliter vincit̉ mundus. Et ideo quia fides oſtēdit nobis inuiſibilia ꝓpter que cōtemnit̉ mūdus. ideo vin cit mundū fides noſtra. Ab actu autē iuſticie cōmendat eos cū dicit. Operati ſunt iuſticiā. Aliquādo autē iuſti cia eſt virtus generalis quādo ſcꝫ obedit legi diuine. p̄s Iuſtus dn̄s ⁊ iuſticias dilexit. Et. 2. macha. 9. Iuſtū eſt ſubditū eſſe deo. 1ᵉ. Ioh. 3. Qui iuſticiā facit iuſtus eſt. Aliquādo autē eſt virtus ſpecialis ⁊ iſta cōſiſtit in actio nibus ⁊ cōicationibus humanis. quādo ſcꝫ reddit quis vnicuiqꝫ qd̓ ſuū eſt. Utrāqꝫ autē iuſticiā habuerūt ſancti. Eſaie. 54. Hec eſt hereditas ſeruoꝝ dei ⁊ iuſticia apud me dicit dn̄s Eccl̓. 1. Concupiſcēs ſapientiā ſerua iuſti ciā. ſcꝫ obediendo mādatis. Item ip̄am exercendo in po pulo. p̄s. Feci iudiciū ⁊ iuſticiā in oī tꝑe. ¶ Deinde cū dicit Adepti ſunt ⁊c. on̄dit qͥd receperūt qꝛ adepti ſūt re e ꝓmiſſiones. Promiſſio em̄ dei efficax eſt qꝛ nūꝙͣ deficit i deus in ꝓmiſſis. Ro. 4. Quecūqꝫ ꝓmiſit deus potens

Explanatio ſancti Thome
eſt ⁊ facere. p̄s. Fidelis deus in omnibus verbis ſuis. ¶ Sed contra. Supra eod̓. Iuxta fidē defuncti ſunt nō acceptis repromiſſionibus. Reſpondeo. Dicendū eſt ꝙ illud quod hic dicit̉ tripliciter poteſt intelligi. Uno mo do ꝙ promiſſio dei ſit illa ſpecialis qua ꝓmittit ſanctis vitaꝫ eternā. Et iſtam nullus accepit ante aduentū xp̄i. Rom̄. 15. Ad cōfirmandas ꝓmiſſiones patrū. Secūdo pro ꝓmiſſione de terra promiſſiōis habenda. Et iſtā nō acceperūt priores patres. ſcꝫ abraā yſaac ⁊ iacob. ſed tā tū patres poſteriores ſicut ioſue ⁊ alij ſancti. Tertio pro promiſſiōe particulari ꝙ ſcꝫ vnicuciqꝫ ꝓmiſſū fult ſicut dauid regnū ⁊ ezechie ſanitas. Et iſtas ꝓmiſſiones cō ſecuti ſunt. ¶ Deinde cū dicit. Obturauerūt ora leonū ⁊c. ponit quedā particularia beneficia aliquibus collata Et primo que pertinēt ad remotionē mali. Secūdo illa que perrinēt ad executionē boni ibi. Fortes facti ſunt in bello ⁊c. Malū autē nociuū homīs eſt duplex. Unū ex terius ⁊ aliud interius. Secundū ponit ibi. Conualue rūt ⁊c. Exterius autē malū eſt duplex. quia aut illatū eſt a creatura irratiōali aut ratiōali. Secundū ponit ibi. Ef fugauerūt ⁊c. Ab irratiōali duplex. ſcꝫ vel ab inanima ta vel ab animata. Nocumentū illatū ab inaīata tangit ibi. Extinxerūt impetū ⁊c. ¶ Quantū gͦ ad aīata dicit. Obturauerūt ora leonū. Loquit̉ autē in plurali licet nō fuerit niſi vnus ſcꝫ dāniel. ſicut etiā dicit̉ Math. 2. De functi ſunt em̄ qui querebāt animā pueri. Nullus auteꝫ tūc querebat xp̄m occidere niſi ſolus herodes. Cuius ra tio eſt. qꝛ loquit̉ de om̄ibus ſanctis cōmuniter quaſi de vno collegio ſanctoꝝ. Et qd̓ vnus facit imputat̉ alijs et etiā omnibus qd̓ fit per virtutē ſpirituſſancti que eſt cō munis om̄ibus. Unde etiā in iſto contextu loquit̉ tanꝙͣ de pluribus. Poteſt etiā dici ꝙ hoc completū eſt in da uid qui ſicut ip̄e dicit. 1. Regū. 17. Leonē ⁊ vrſuꝫ inter feci. Et etiā ſamſon Iudic. 14. Per leonē autem ſpiri tualiter intelligitur dyabolus. 1ᵉ. Petri. 5º. Aduerſa rius veſter dyabolus ⁊c. Qui ergo inſultus eius repri mit os leonū obturat. Iob. 29º. Conterebā molas ini qui ⁊ de dentibus eius auferebā predā. ¶ Nocumentū a re inanīata remouet cū dicit. Extinxerūt impetū ignis ſicut habet̉ de tribus pueris in Dan̄. 3. Item ad preces moyſi ⁊ aaron extinctus eſt ignis qui miſſus a dn̄o deuo rabat populū murmurantē. ſicut patet Nume. 11. ⁊ 16. Ignis iſte eſt interior motus cōcupiſcentie vel ire. Qui ergo refrenat illū motū extinguit impetū ignis. p̄s. Su percecidit ignis ⁊ nō viderūt ſolem. ¶ Remotionē no cumēti per rationalē creaturā illatā tangit cū dicit. Effu garūt aciem gladij. id eſt aciē hoſtis cū gladijs acutis. Hoc autē frequētiſſime factū fuit per ip̄os. ſicut patet de ioſue gedeon ⁊ dauid. Per gladiū autē mala ſuaſio in telligit̉. p̄s. Lingue eoꝝ gladius acutus. Iſtos gladios fugat qui malā linguā tacere facit. Ecc. 28. Sepi aures tuas ſpinis ⁊ noli audire linguā nequā. Prouerb̓. 25. Uentus aquilo diſſipat pluuias: ⁊ facies triſtis linguaꝫ detrahentē. ¶ Nocumentū interius eſt infirmitas de cu ius remotiōe dicit. Conualuerūt de infirmitate ſicut ſpe cialiter apparet de ezechia. 4. Regū. 20. ⁊ Eſaie. 38ª. Iſta autē infirmitas eſt peccatū. p̄s. Miſerere mei domi ne quoniā infirmus ſum. Conualeſcit ergo qui reſurgit. ¶ Deinde cū dicit. Et fortes facti ſunt ⁊c. ponit benefi cia quantū ad aſſecutionē boni. ⁊ ponit tria. Primū per tinet ad hoc ꝙ fortiter egerūt. Unde dicit. Fortes facti ſunt in bello ſicut patet de ioſue Eccl̓. 46. Fortis in bel lo ieſus naue ſucceſſor moyſi in ꝓphetis ⁊c. Sic patet etiā de multis alijs. Secūdum pertinet ad effectū illius fortitudīs. Vnde dicit. Caſtra verterūt exteroꝝ. Sicut patet de machabeis ⁊ de dauid. p̄s. Si ꝯſiſtant aduerſū
me caſtra nō timebit cor meū. Sed tertiū pertinet ad ef fectū fortitudinis diuine. Unde dicit. Acceperūt mulie res de reſurrectiōe mortuos ſuos. id eſt per reſurrectio nē. Quod aliqui male intelligētes expoſuerūt mortuos ſuos. id eſt viros ſuos reſuſcitatos per hoc aſſerentes ꝙ per mortē non ſoluit̉ matrimoniū veruꝫ etiā ſi reſurgat. Quod eſt cōtra apoſtolū. Ro. 7. Si dormierit vir eius liberata eſt a lege viri. ¶ Unde ſciendū eſt ꝙ etiā in effe ctibus ſacramentoꝝ eſt quedā differentia. Quedā eniꝫ ſacramēta imprimūt caracterē ſicut baptiſmus. cōfirma tio. ⁊ ordo. Et quia caracter in anīa eſt perpetuo manet Et ideo baptizatus vel cōfirmatus vel ordinatus ſi reſu ſcitaret̉ non debet iterari aliquod illoruꝫ ſacramentoꝝ. Alia vero ſacramēta non imprimūt caracterē ſicut peni tentia. extrema vnctio. ⁊ ſic de alijs: quia ſunt cōtra ali quid iterabile ⁊ ideo iterari poſſunt. Inter alia autē eſt matrimoniū ⁊ ideo nō dicit viros ſed mortuos: quia ma tres filios ſuos mortuoſ receperūt per reſurrectionē quo rū reſurrectio fuit quoddā preſagiū future reſurrectiōis inchoate per xp̄m. De iſtoꝝ reſurrectiōe vel magis reſu ſcitatiōe habet̉. z. Regū. 17. ⁊. 4. Regū. 4. Tamē iſti ſic reſufcitati ſunt iterū mortui. xp̄us autē reſurgens ex mortuis iam nō morit̉. Rom̄. 6. Unde reſurrectio eius fuit initiū future reſurrectiōis. 1ͤ. coꝝ. 15. Xp̄us reſurre xit a mortuis primitie dormientiū. Sicut aūt iſta tempo ralia beneficia illis data ſunt tanꝙͣ infirmius ad ſuſten tationē ꝑ meritū fidei ip̄oꝝ: ita fuerūt figura futuroꝝ bo norū q̄ nobis ex merito fidei dabunt̉. Math. vlt. Signa autē eos qui crediderint hec ſequent̉ ⁊c̄. Que gregoriꝰ exponit de bonis ſpiritualibus. Lectio octaua. Lij autem diſtenti ſunt non ſuſcipi entes redemptioneꝫ vt inuenirent meliorem reſurrectionē. Alij vero ludibria ⁊ verbera experti inſuper ⁊ vincu la ⁊ carceres. lapidati ſunt. ſecti ſunt. tem ptati ſunt. in occiſione gladij mortui ſunt. Circumierunt in melotis in pellibus capri nis: egentes. anguſtiati. afflicti. quibus di gnus non erat mūdus. in ſolitudinibus er rantes. in montibus ⁊ ſpeluncis: ⁊ in cauer nis terre. Et hi omnes teſtimonio fidei ꝓ bati: nō acceperunt repromiſſionē. deo pro nobis melius aliquid prouidente: vt non ſi ne nobis conſumarent̉. Supra poſuit apoſtolꝰ exempla ſanctoꝝ patrū antiquo rum qui multa ⁊ magna fecerūt propter fidem: hic ponit exempla illoꝝ qui multa ꝓpter fidem paſſi ſunt. Et cir ca hoc facit duo. Primo em̄ oſtendit quomō paſſi ſunt ꝓpter fidem. Secūdo oſtendit quomō promiſſiones eis facte dilate ſunt ⁊ quare ibi. Et hi om̄es teſtimonio ⁊c. Circa primū duo facit. quia primo ponit mala ab alijs eis illata. Secūdo mala propria volūtate aſſumpta ibi. Circuierūt in melotis ⁊cͣ. Ab alijs aūt illata ſunt eis ma la dupliciter. qꝛ quedā in vita: quedā vero in morte. Et iſta duo ponit ibi. Lapidati ſt̓ ⁊c. In vita vero mala tri plicit̓ illata ſūt eis. qꝛ quedā quantū ad corꝑalē afflictio nē. quedā quantū ad irriſionē. quedā ꝙͣtū ad īcluſionē Quantū ad primū dicit. Alij autē ⁊c. Quaſi dicat. Ita dictū eſt ꝙ quidā multa bona receperūt propter fidē vel in amotiōe mali vel in executiōe boni temꝑalis. In qui bus figurabat̉ vetus teſtamentū quod conferebat bona

in epiſtolam ad Hebreos XI
temporalia. Sed alij multa ꝓpter fidem paſſi ſunt quo rum quidā diſtenti ſunt in eculeis ſicut dicit̉.1. Mach. 2. ⁊. 2. Mach. 6. de pueris ſuſpenſis ad ceruices matrū Et. 7. de ſeptē fratribus. In iſtis ſanctis primo figura bat̉ nouū teſtamentū. Unde dicit. Non ſuſcipiētes re demptionē. id eſt liberationē. Qui enim ſubijcit̉ pene eſt quodāmodo ſeruus pene. Et ideo liberari a pena di citur redemptio. p̄s. Die qua redemit eos de manu tri bulantis. Sed quare nō fuerunt liberati oſtendit. quia hoc nō fuit propter hoc quin deus haberet prouidentiā de ip̄is ſed vt inuenirēt vitam eternā que melior eſt ꝙͣ li beratio in quacūqꝫ pena preſenti vel quecūqꝫ reſurrectio vite preſentis. ⁊ ideo dicit. At meliorē inuenirent reſur rectionē. Iob. 19. In nouiſſimo die de terra ſurrecturus ſum. Eſaie. 26. Uiuēt mortui tui interfecti mei reſurgēt Uel dicit meliorē. quia ex hocip̄o ꝙ maiora pro xp̄o paſ ſi ſunt maius premiū recipient. Sicut em̄ dicitur. 1. co rinth. 15. Stella differt a ſtella in claritate ſic erit reſur rectio mortuoꝝ. Qui em̄ fuerūt maiores in męritor ma iores erūt in premio. Et ideo apoſtoli preferunt̉ martyri bus: martyres vero om̄ibus alijs. Maiores em̄ merito maiores ſunt premio. Precipua vero ſūt merita marty rū. Ioh. 15. Maiorē hac dilectionē nemo habet ⁊c. Nec tamen quilibet martyr maior eſt quolibet confeſſore: ſed aliquis martyr poteſt eſſe maior aliquo cōfeſſore ⁊ ecō uerſo. aliquis cōfeſſor aliquo martyre: licet nō vniuer ſaliter. Poteſt enim comparari vnus alteri: vel quantū ad genus operis: vel quantum ad gradus charitatis. Nullus autē actus quantū eſt de ſe: eſt ita meritorius ſi cut quo quis moritur propter xp̄m: quia dat illud quod habet carius. ſcilicet vitam propriā. Math. 5º. Beati qui perſecutionē patiunt propter iuſticiā. Si vero con ſideret radix om̄is meriti que eſt charitas. 1º. corinth. 13 ſic opus procedens ex maiori charitate eſt magis meri toriū. Et ſic poteſt vnus ſimplex cōfeſſor eſſe maioris me riti apud deū. Apoſtolus autē loquit̉ in genere operis dicens. Vt ſcꝫ meliorē. id eſt maioreꝫ ⁊ clariorē inueni rent reſurrectionē. Vnde ly meliorē importat compara tionē ſtatus preſentis vite ad futurā reſurrectionē. Uel comparationē claritatis reſuirectiōis vnius reſurgētis ad claritatē alterius. ¶ Deinde cum dicit. Alij vero lu dibria ⁊c. ponit mala illis illata in vita quantū ad irriſio nem factā verbis dicens ꝙ alij experti ſunt ludibria: ſi cut patet de ſamſon. Iudic. 16º. de thobia ⁊ iob ⁊ eſaia. Eſaie. 50. Faciem meā nō auerti ab increpātibus ⁊ con ſpuentibꝰ in me. Ieremias etiā dicit. Iere. 20. Factus eſt mihi ſermo dn̄i in obprobriuꝫ ⁊ deriſum. ¶ Quantū vero ad facta dicit. ꝙ experti ſunt verbera. ſicut patet de michea de quo. 3. Regu. vltiᵇ. ⁊. 2. Paral̓. 18. dicit̉ ꝙ percuſſit eum ſedechias in maxillā. In quibus om̄ibus preſignabant̉ paſſiones noui teſtamenti. 1ͤ. corinth. 4. Spectaculū facti ſumus mūdo ⁊ angelis ⁊ hominibus. ¶ Deinde cum dicit. Inſuper ⁊ vincula ⁊c. ponit mala ſanctis illata quantū ad incluſionē. Vnde dicit Inſuper ⁊ vincula ſicut ieremias de quo Iere. 20. dicit̉ ꝙ poſitꝰ in neruo. Nec ſolū vincula ſed etiā. carceres ſicut ieremi as. Iere. 37. ⁊.38. Et micheas. 3. Regū. vlti. ¶ Conſe quēter oſtendit mala illata quantū ad mortē cum dicit. Lapidati ſunt ⁊c. Quod quidē genus mortis tunc erat cōmune apud om̄es iudeos. Math. 23. Hieruſalē hieru ſalē que occidis ꝓphetas et lapidas eos qui ad te miſſi ſunt. Sic lapidatus eſt naboth. 3. Regū. 21. Et ieremi as. ſcꝫ de quo legit̉ ꝙ iudei lapidauerūt eum in egypto lapidibꝰ quos abſcōderat ſub muro latericio domus ip̄i us pharaonis. Et licet epyphanius dicat ꝙ fuit tractus tamen cōmuniter ponit̉ ꝙ fuit lapidatꝰ. Zacharias etiā
filius ioiade fuit lapidatus. vt legitur. 2. Paral̓. 24º. ¶ Secundū genus mortis inconſuetū ⁊ crudele ponit cū dicit. Secti ſunt. Hoc dicit ꝓpter eſaiā quem manaſſes fecit ſecari ſerra lignea. Et loquit̉ pluraliter: licet nō fue rit niſi vnus ſcd̓m cōſuetudinē ſcripture ꝓpter cauſam ſupradictā. ¶ Tertiū genus cū dicit. Temptati ſunt vt ſcꝫ conſentiret. Quod dicit ꝓpter mathathiam ⁊ filios eius. 1. Macha. 2. Et propter eleazarū. 2. Mach. 6. Et ꝓpter hiſtoriā de ſeptem fratribus. 7. cap. Et tandē oc ciderunt eos. Tren̄. 4. Melius fuit ocriſis gladio ꝙͣ in terfectis fame. Specialiter tamē vrias fuit occiſus a da uid. 2. Regū. 11. Et ioſias. 4. Regū. 23. ¶ Deinde cū dicit. Circuierūt in melotis ⁊c. ponit mala volūtarie aſ ſumpta. Et ad iſta tria reducunt. ſcꝫ ad exteriorē cultum ad perſone ſtatū ibi. Egentes ⁊c. ⁊ ad habitatiōis locū. ibi. In ſolitudinibus ⁊c. Quantū ergo ad cultū dicit. Circuierūt in melotis ⁊ in pellibꝰ caprinis. Melota eſt veſtis facta de pilis cameloꝝ: vt quidā dicūt. Vel meli us ꝙ taxus habet pellē hirſutā de qua fit veſtis que di cit̉ melota. Pellis caprina cū hoc ꝙ eſt hirſuta eſt etiaꝫ vilis. Et hec dicunt̉ de helya. 4. Regū.1. ꝙ erat vir pi loſus ⁊ zona pellicea accinctus renibus. Et de talibꝰ ve ſtibus dicit auguſ. in libro de ſermone dn̄i ꝙ poteſt eſſe in tali veſte intētio mala ſi quis vtat̉ ad vanā gloriā. bo na autē ſi ad ꝯtemptū mūdi ⁊ macerationē carnis. Pre cipue autē qui profitent̉ ſtatū penitentie debent oſtende re ſigna ꝓfeſſionis. Et ideo licet eis vti talibus veſtibꝰ non tamē ad oſtentationē ⁊ ſic vtebant̉ ꝓphete ¶ Quā tum autē ad ſtatū perſone dicit. Egentes ꝙ carebāt di uitijs. in quo prefigurabāt ſtatum perfectiōis noui teſta menti. de quo dicit̉ Math. 19. Si vis perfectus eſſe va de ⁊ vende om̄ia que poſſides. Et hoc fuit ſpecialiter de helya qui paſtus fuit a coruis ⁊ a muliere vidua. 3. regū 17. p̄s. Pauper ego ſum in laboribus. Idem. Egenus ⁊ pauper ego ſum. ¶ Itē anguſtiati ſūt ſicut patet de he lya qui fugit a facie lezabel. 3. Regū. 19ꝰ. Et de dauid qui fugit a facie abſalon. 2. Regum. 15. ¶ Item afflicti labore corꝑali ſicut de helya qui dormiuit laſſus ſubter vnā iunipeꝝ. ¶ Et ſubdit. Quibus dignus nō erat mū dus. Sicut dicit dyoniſius in epiſtola ad iohannē euan geliſtā. Mali aliquādo per ea que faciūt oſtendūt indi tia ſue damnatiōis. Unde dicit ꝙ per hoc ꝙ mali ſepa rauerūt a ſe beatū iohannē oſtendebat deus ꝙ erāt indi gni ſocietate eius. Et ideo dicit apl̓us ꝙ mūdus nō erat dignus eis. Quaſi dicat. Ꝙ mūdani non erāt digni ſo cietate iſtoꝝ. Ioh. 15. Ego elegi vos de mūdo ꝓpterea odit vos mūdus. ¶ Deinde cuꝫ dicit. In ſolitudinibus ⁊c. oſtendit hoc quantū ad locū: quia propriā manſionē non habebāt: ſed errabāt in ſolitudinibꝰ ⁊ in montibus ⁊ in ſpelūcis ⁊ in cauernis terre. que ſūt loca apta ad cō templationē ⁊ penitentiā. Dicitur autē ſpelunca que fit arte: ſed cauerna que eſt a natura vel ab aliquo accidēte ſicut ex corroſione aquarū. Iſta patent de dauid.1. regū 22. ⁊. 23. Et de helya. 3. regū. 19. ¶ Deinde cū dicit. Et hi omnęs ⁊c. oſtendit ꝙ eis dilate ſunt ꝓmiſſiones. Et ne putet̉ ꝙ hoc fuerit ꝓpter defectū meriti. ideo ſecūdo deſignat rationē illius dilatiōis ibi. Deo pro nobis ⁊c Dicit ergo ꝙ hi om̄es teſtimonio fidei inuenti ſunt pro bati. id eſt per fidē habent teſtimoniū ꝙ ſunt probati. id eſt approbati a deo. 2ᵉ. coꝝ. 10º. Non em̄ qui ſeip̄m cō mendat ille ꝓbatus eſt: ſed quē deus cōmendat Sap̄. 3. Tanꝙͣ auꝝ in fornace ꝓbauit eos. Et tamen nō accepe rūt ꝓmiſſiones. ſcꝫ glorie vel ꝓmiſſaꝫ vitā vſqꝫ ad xp̄m. p̄s. Diſtuliſti xp̄m. Tꝑales em̄ acceperūt non autē ſpūa les. Supra eod̓. Defuncti ſunt nō acceptis ꝓmiſſionibꝰ ¶ Deinde cū dicit. Deo pro nobis ⁊c. oſtendit rationē

Explanatio ſancti Thome
dilatiōis ex quo aliqui ſumpſerūt cauſam. vel occaſionē erroris qui dicūt ꝙ nullus in paradiſuꝫ intrabit vſqꝫ ad vltimā conſūmationē que erit per finalē reſurrectionē. Sed hoc eſt cōtra apoſtolū. 2ᵉ. corinth. 5. Scimus ꝙ ſi terreſtris domus noſtra huius habitatiōis diſſoluāt̉ ꝙ edificationē habemus ex deo domū non manufactā: ſed eternā in celis ⁊c. Iſta ergo cōſumatio de qua loquitur apoſtolus poteſt referri ad premiū eſſentiale. ſcꝫ beatitu dineꝫ que habetur per xp̄m. Michee. 2º. Aſcendit pan dēs iter ante eos. Quam nō habuerūt ſancti veteris te ſtamēti. Vel poteſt referri ad ſtolā corporis que nō da bitur vniuerſaliter vſqꝫ poſt reſurrectionē vniuerſalē: li cet forte aliqui iam habeant ip̄am ex ſpeciali priuilegio. Non ergo ſine nobis conſūmant̉: ſed perficiunt̉ duplici ſtola vt ſicut dicit glo. in cōmuni gaudio omniū maius fiat gaudiū ſinguloꝝ. Unde in hoc nobis deus ꝓuidit. Et ideo dicit. Deo pro vobis aliquid melius ꝓuidente p̄s. Ecce ꝙͣ bonum ⁊ ꝙͣ iocundū habitare fratres in vnū Magis em̄ gaudet homo cū pluribus gaudentibꝰ. Glo ſa. Si iſti tenuerūt fidem qui tamdiu expectauerūt regē multomagis teneamꝰ nos qui ſtatim recipimus. Luce. 23. Hodie eris mecū in paradiſo. Capitulū duodecimū. Deoqꝫ ⁊ nos tantā habentes im poſitā nubem teſtiū: deponētes omne pondus ⁊ circumſtās nos peccatū per patientiā curramus ad propoſitū nobis certamen: aſpiciētes in auctorē fidei ⁊ cōſummatorē ieſum qui pro poſito ſibi gaudio ſuſtinuit crucē confuſio ne cōtempta atqꝫ in dextera ſedis dei ſedet Recogitate em̄ eum qui talē ſuſtinuit a pec catoribus aduerſus ſemetip̄m contradictio nē vt ne fatigemini animis veſtris deficien tes. Nondū em̄ vſqꝫ ad ſanguinē reſtitiſtis aduerſus peccatū repugnantes. Supra apl̓us multipliciter cōmendauit fidē per quā mē bra xp̄o capiti ꝯiungunt̉: hic ponit moralē monitionē ex hortans vt fidē quā tenent corde: operibus demōſtrent ſicut etiā monet Iaco. ca. 2ª. canonice ſue. Et primo do cet qūo ſe debeant habere circa mala. Secūdo qūo debe ant ſe habere circa bona. ca. 13. ibi. Charitas fraternita tis ⁊c̄. Eſt aūt duplex malū. ſcꝫ pene ⁊ culpe. Primo er go docet qūo ſe debent habere circa mala penalia tolerā da. Secūdo circa mala culpe vitanda. ibi. Propter qd̓ remiſſas ⁊c. Ad tolerandū autē malū pene. Primo in ducit exemplo antiquoꝝ Secūdo exemplo xp̄i ibi. Aſpi cientes in actorē ⁊c. Tertio auctoritate ſcripture ibi. Et obliti eſtis ⁊c. Quantū ergo ad primū dicit Ideoqꝫ nos habentes tantā nubem teſtium interpoſitaꝫ ⁊c̄. Quaſi dicat. Ita dictū eſt ꝙ ſancti teſtimonio fidei ꝓbati: nec tamen habuerūt ꝓmiſſiones. ⁊ tamen cū hoc nō defece rūt in expectando. Ergo nos qui habemus tantā nubē teſtiū interpoſitā ⁊c. Sancti dicunt̉ teſtes dei: qꝛ verbo ⁊ facto glectficabat̉ deus per eos. Math. 5. Sic luceat lux veſtra corā homībus vt videant opera veſtra bona ⁊ glorificēt patrē veſtrū qui in celis eſt. Eſaie. 44º. Uos teſtes mei dicit dn̄s. Dicunt̉ autē ſancti nubes. Primo ꝓpter cōuerſatiōis ſublimitatē. Eſa. 60º. Qui ſunt iſti qui vt nubes volāt ⁊c̄. Secūdo ꝓpter doctrine fecundi tatē. Iob. 26. Qui ligat aquas in nubibus ſuis vt non erūpant pariter deorſum. Et. 36. Effundit ymbres ad inſtar gurgitū qui de nubibꝰ fluūt. Tertio ꝓpter ſpiritua lis ꝯſolatiōis vtilitatē. Sicut em̄ nubes preſtāt refrige riū ſic exempla ſcōꝝ. Eſa. 18. Et ſicut nubes roris in die meſſis. Hanc ergo nubē teſtiū habemus interpoſitā: qꝛ ex vita ſanctoꝝ quodāmodo inducitur nobis neceſſitas ad imitandū. Iaco. 5º. Exemplū accipite fratres exitus mali ⁊ longanimitatis laboris ⁊ patiētie ꝓphetas. Au guſti. Sicut ſpūſſanctus loquit̉ in ſcriptura: ita in geſtis ſanctoꝝ que nobis ſunt forma ⁊ preceptū vite Hoc eſt er go exemplū ſanctoꝝ quod inducit. Sed qꝛ ad cōfirman dū ſe ad aliqd̓ exemplar interdū ex impedimēto ſuperue niente impedit̉ homo. ideo remouet illud qd̓ potiſſime poteſt impedire. Illud autē eſt pondus peccati. Tribu latio autē eſt quaſi quidā agon. 1º. coꝝ. 9. Om̄is qui in agone cōtendit ab oībus ſe abſtinet. ¶ Sicut aūt in cui ſu ⁊ certamine oportet omnia aggrauatia deponere: ita ⁊ in agone tribulatiōis. 2ᵉ. tymoth. 4. Bonū certamen certaui curſum cōſumaui. Qui ergo in tribulatiōe vult bene ad deū currere oportꝫ impedimēta deponere. Iſta ip̄e impedimēta vocauit apl̓us pondus ⁊ circūſtans pec catū. Per pondus aūt poteſt intelligi peccatū perpetra tū quod dicit̉ pondus qꝛ animā deprimit ad infima ⁊ in clinat ad aliud. p̄s. Sicut onus graue grauate ſunt ſuꝑ me. Grego. Peccatū qd̓ per penitentiā non diluit̉ mox ſuo pondere ad aliud trahit. Per circūſtans peccatū po teſt intelligi occaſio peccādi que quidē eſt in omni eo qd̓ circūſtat. ſcꝫ in mūdo carne. ꝓximo. demone. Deponen tes ergo om̄e peccatū perpetratū quod dicit̉ pōdus ⁊ cir cūſtans nos peccatū. ſcꝫ occaſionē peccādi. 1ͤ. petri. 2º. Deponētes omnē malitiā ⁊ omnē dolū. Uel pondus po teſt intelligi tediū tribulatiōis. Sic em̄ frequenter tribu latio dicit̉ onus per ꝓphetas ſicut onus damaſci. id eſt tribulatio. Quaſi dicat. Nō ſit vobis graue pati ꝓ xp̄o Circūſtans peccatuꝫ dicit̉ temptatio nobis īmiſſa ex cir cultu hoſtis. 1ᵉ. petri. 5º. Aduerſarius veſter dyabolus ⁊c. Uel per pondus affectio terrena. per circūſtans pec catū affectio carnalis que ſcꝫ cauſat̉ in nobis a carne cir cūſtante. Quaſi dicat. Deponatis affectionē tam tꝑaliū ꝙͣ carnaliū ſi vultis libere currere Vnde ſubdit monitio nē dicens: Curramus per patientiā ad certamen nobis ꝓpoſitū non ſolū illatū qd̓ tamen ſuſtineamus patiēter. Sed nos ip̄i volūtarie curramus. p̄s. Viam mandatoꝝ tuoꝝ cucurri. Hoc autē certamen nobis ꝓpoſitū eſt cum iuſticia. Eccl̓. 4. Uſqꝫ ad mortē certa ꝓ iuſticia. ¶ De inde cū dicit. Aſpicientes ⁊c. ponit exemplū xp̄i. Et cir ca hoc duo facit. Primo em̄ oſtēdit quare paſſio xp̄i ha benda eſt in exemplū ⁊ quid in ip̄a conſiderandū eſt. Se cūdo oſtendit fructū iſtius cōſideratiōis ibi. Recogita te eū ⁊c. Sicut em̄ dicit̉ Ephe. 2º. Gratia ſaluati eſtis ꝑ fidē. Xp̄us autē eſt auctor fidei. Si ergo vis ſaluari de bes intueri exemplar illud. Unde dicit. Aſpiciētes in ie ſum paſſum. Hoc ſignificatū fuit per ſerpentē eneū eleua tū ꝓ ſigno in quē aſpiciētes curabant̉. Num̄. 21. ⁊ Io. 3 Sicut moyſes exaltauit ſerpentē in deſerto ita exaltari oportet filiū hoīs vt oīs qui credit in ip̄m non pereat ſed habeat vitā eternā. ¶ Si ergo vis ſaluari reſpice in fa ciem xp̄i tui. Ipſe em̄ eſt auctor fidei dupliciter. Primo eā docendo verbo. Supra. 1. Locutus eſt nobis in filio. Iohan̄. 1. Unigenitus qui eſt in ſinu patris ipſe enarra uit. Secūdo eam in corde imprimēdo. Phil̓. 1ª. Uobis donatū eſt pro xp̄o non ſolū vt in ip̄m credatis ⁊c. Item ip̄e eſt conſummatio fidei dupliciter. Uno modo ip̄am miraculis cōfirmando. Io. 10. Si mihi nō vultis credo re operibus credite. Item fidē premiādo. Cuꝫ em̄ fides ſit imperfecta cognitio eius premiū ꝯſiſtit in ip̄ius cogni tiōis perfectiōe. Ioh. 14. Ego diliga eū ⁊ manifeſtabo

in epiſtolam ad Dēbreos Aīſ
XII
ei meip̄m. Hoc aūt ſignificatū fuit Zach̓. 4. vbi dicitur. Manus zorobabel fundauerunt domum iſtam ſcꝫ eccle ſiam cuius fundamentū eſt fides ⁊ manus ē ius ꝑficient eam ſcꝫ manus chriſti: qui de genere zorobabel deſcēdit fundat eccleſiā in fide ⁊ fidem gloria conſūmat. Uidemꝰ enim nunc in ſpeculo ⁊ in enigmate: tunc autem facie ad faciem. pͥme Coꝝ. 13. Augꝰ pͥmo de trinitate ca. 10. Cō templatio eſt merces fidei cui mercedi per fidem corda mundantur: ſicut ſcriptū eſt. Fide mundans corda eorū. ¶ In paſſione em̄ chriſti tria conſideranda ſunt. Primo quid contempſit. Secundo quid ſuſtinuit. Tertio quid promeruit. Quantum ad primum dicit. Qui propoſito ſibi gaudio ⁊c. Iſtud autem gaudium fuit illud gaudi um terrenmū quo a turba quam pauerat querebat̉ vt fa cerent eum regem: qd̓ ip̄e contempſit fugiendo in mōtē. Io. 6. Unde Eccl̓. 2. Riſum reputaui erroreꝫ ⁊ dixi qͥd fruſtra deciperis. Vel ꝓpoſito ſibi gaudio eterne vite ꝓ premio: ſuſtinuit cruceꝫ. Hoc ē ſecundum ſcꝫ quid ſuſti nuit quia crucē. Phy. 2. Humiliauit ſemetip̄m factus obediens vſqꝫ ad mortem: mortē autem crucis. In quo oſtenditur: ⁊ cruciatus acerbitas qꝛ ibi affixus fuit mani bus ⁊ pedibus. ⁊ mortꝭ vilitas ⁊ ignominia: qꝛ hoc erat ignominioſum genus mortis. Sap̄. 2. Morte turpiſſi ma condemnemus eum. Quantum autem ad tertiū ſcꝫ quid promeruerit quia ſeſſioneꝫ ad dexteram patris. Vn de dicit. Atqꝫ ad dexteraꝫ ſedis dei ſedet. Exaltatio em̄ humanitatis chriſti fuit premiuꝫ paſſionis eius. Sedet autem ad dexteram maieſtatis in excelſis. ¶ Deinde cū dicit. Recogitate eum ⁊c̄. oſtendit quis ſit fructus huiꝰ conſiderationis. Et primo monet ad diligentem exem pli conſiderationem. Secundo oſtendit vtilitatem ibi. Ut non fatigemini ⁊cͣ. Tertio ſubdit rationem ibi. Nō enim vſqꝫ ⁊c. Dicit ergo. Ita dictū eſt. Aſpicientes. ⁊cͣ. Nec hoc ſolum: ſed etiam recogitate: id eſt iterum cogi tate. Prouerb̓. 3. In omnibus vijs tuis cogita illuꝫ. Et huius ratio eſt quia in quacunqꝫ tribulatione inuenitur remedium in cruce. Ihi enim eſt obedientia ad deum. Phil̓. 2. Humiliauit ſeme tip̄m factus obediens ⁊c. Itē pietatis affectus ad parentes. Unde ibi geſſit curam de matre ſua. Item charitas ad proximū: vnde ibi pro trāſ greſſoribus orauit. Luc̄. 23. Pater dimitte illis nō em̄ ſciunt quid faciunt. Ephe. 5. Ambulate in dilectione ſi cut chriſtus dilexit ⁊ tradidit ſemetipſuꝫ pro vobis. Iti fuit ibi patientia in aduerſis. p̄s. Obmutui ⁊ humiliatꝰ ſum ⁊ ſilui a bonis ⁊ dolor meus renouatus eſt. Eſa. 53. Sicut ouis ad occiſionē ducetur ⁊ quaſi agnus corā ton dente ſe obmuteſcet ⁊ non aperuit os ſuum. Item in om nibꝰ finalis perſeuerantia. Unde vſqꝫ ad mortem perſe uerauit. Luc̄. 23. Pater in manus tuas commendo ſpi ritum meum. Vnde in cruce inuenitur exemplum omīs virtutis. Auguſtinꝰ. Crux nō ſolum fuit patibulum pa tientis ſed etiam cathedra docentꝭ. Recogitate ergo eū qui ſuſtinuit. ¶ Sed quid cogitandū? Tria ſcꝫ genꝰ paſ ſionis: vnde ſuſtinuit contradictionem id eſt afflictionē in verbis. Vnde dicebant. Uah qui deſtruis templū dei. pͥs. Eripies me de cōtradictionibus populi. Roma. 10. Expandi manus meas ad populum non credentem ſed contradicentem mihi. Luce. 2. Et in ſignum cui cōtra dicetur. Et cōtradictionē talē id eſt tam grauem ⁊ igno minioſam. Tren̄. pͥmo. O vos omnes qui tranſitis per viam attendite ⁊ videte ſi eſt dolor ſicut dolor meꝰ. Se cundo a quibus paſſus eſt quia a peccatoribus pro qui bus patiebatur. pͥme Pet̓. 3. Chriſtus ſemel pro pecta tis noſtris mortuus eſt iuſtus pro iniuſtis. Tertio per ſona patientis. Ante paſſionem enim ab origine mundi paſſus eſt in membris ſuis: ſed tunc in propria perſona.
Unde dicit. Aduerſus ſemetip̄m. Eſa. 46. Ego feci et ego feram. p̄s. Que non rapui tunc exſoluebam. prime Pet̓. 2. Peccata noſtra ip̄e pertulit in corpore ſuo ſuꝑ lignum. ¶ Utilitatem oſtendit cum dicit. Ut non fatige mini. Conſideratio enim paſſionis chriſti facit nos non deficere. Gregorius. Si paſſio chriſti ad me moriam re uocetur nihil adeo durum eſt qd̓ nō equanimiter toleret̉ Unde nō deficiatis tanꝙͣ fatigati animo a veritate fidei Eſa. 40. Current ⁊ non laborabunt ambulabunt ⁊ non deficient. 2. Theẜ. 3. Nolite deficere benefacientes. ¶ Rationē autem huius ponit dicens. Nondum enim vſqꝫ ad ſanguinem. Quaſi dicat. Non debetis deficere in tribulationibus veſtris pro vobis quia nondum tātū ſuſtinuiſtis ſicut chriſtus. Ip̄e enim ſanguinem ſuum fu dit pro nobis. Mat. 26. Hic eſt ſanguis noui teſtamen ti qui pro multis effundetur. ¶ Vos aūt rapinam bono rum veſtrorum ſuſtinuiſtis. Maius autem ē de genere operis vitam dare ꝙͣ ſubſtantiā corporalē: licet aliquan do ex radice operis ſcilicet ex charitate poſſit eē minus ſicut ſupra dictum ē. Inde dicit. Nōdū enim reſtitiſtis repugnantes aduerſus peccatū vſqꝫ ad ſanguinē.ſ. fun dendum pro xp̄o. Lectio ſecunda. T obliti eſtis conſolationis que vo bis tanqͣꝫ filijs loquit̉ dicēs: Fili mi noli negligere diſciplinam domini: neqꝫ fatigeris dū ab eo argueris. Quē eniꝫ diligit dn̄s caſtigat: flagellat aūt oēm filiuꝫ quē recipit. In diſciplina ꝑſeuerante. Tan qͣꝫ filijs vobis offert ſe deꝰ. Quis em̄ filius quē nō corripit pater? Qd̓ ſi extra diſcipli nam eſtis: cuiꝰ ꝑticipes facti ſūt om̄s. ergo adulteri ⁊ nō filij eſtis. Deinde pr̄es qͥdem carnis nr̄e eruditores habuimꝰ ⁊ reuereba mur eos. Nō multo magis obtēperabimus pr̄i ſpirituū ⁊ viuemus? Et illi quidē in tē pore paucoꝝ dierū ẜm voluntatē ſuam eru diebant nos hic aūt ad id qd̓ vtile ē in reci piendo ſanctificationē eius. Omīs aūt diſci plina in p̄ſenti quidē videtur non eſſe gau dij ſed meroris: poſtea autem fructum paca tiſſimū exercitatis per eā reddet iuſticie. Supra induxit apoſtolus ad mala patienter ſuſtinenda exemplo antiquorū patrum ⁊ xp̄i: hic monet ad idem ex auctoritate ſcripture. Vnde circa hoc tria facit. Primo enī ponit auctoritatem. Scd̓o on̄dit ſenſum eius ibi. In diſcipliua perſeuerate ⁊c. Tertio arguit ad ꝓpoſitum ex premiſſis ibi. Ꝙ ſi extra diſciplinam ⁊cͣ. Ponit autem auctoritatē que habet̉. Prouerb̓. 3. ſed ſub alijs verbis ꝙͣ littera noſtra habeat. Ibi enim habemus ſic. Diſcipli nam domini fili mi ne abijcias: nec deficias cum ab eo corripieris. Quē em̄ diligit dominꝰ corripit ⁊ quaſi pa ter in filio cōplacet ſibi. Quia vero apoſtolꝰ inducit au ctoritatē iſtā cauſa cōſolationis: ideo vtitur alijs verbis Unde dicit. Et obliti eſtis conſolationis ⁊c̄. Quaſi di cat. Mirum eſt ſi obliti eſtis. p̄s. Secundū multitudinē dolorum in eorum in corde meo conſolationes tue letifi cauerunt animam meam. Idem. In eternum nō obliui ſcar iuſtificationes tuas. Dicit aūt ꝯſolatiōis.i. dei con L
L

Explanatio ſancti Thome
ſolantis. ⁊ eſt emphatica locutio. 2. coꝝ. 1. Benedictꝰ de us et pater dn̄i nr̄i ieſu xp̄i. pater miſericordiaꝝ ⁊ deꝰ to tius cōſolatiōis qui conſolat̉ nos in omni tribulatiōe no ſtra. ¶ Sequit̉ Que vobis. id eſt qui deus cōſolationis loquitur vobis tanꝙͣ filijs. Ergo ſi punit nō odit. ſed eiꝰ punitio ordinatur ad bonū. quia loquit̉ vobis tanꝙͣ fili is. ¶ Verba autem auctoris ponit dicēs: Fili mi ⁊cͣ. Et ſubdit rationē ibi Quē em̄ diligit dn̄s ⁊c. In auctorita te vero ꝓhibet duo. quia prohibet odiū diſcipline ⁊ im patientiā ad ipſam. Propter primum dicit. Fili mi noli negligere ſicut quidā qui odiūt diſciplinā de quibꝰ dici tur. ꝓuer. 9. Noli arguere deriſorem ne oderit te Amos 5. Odio habuerunt loquentē in porta ⁊ corripientē ꝑfe ctē abhomīati ſunt. Dicit ergo apl̓s. Noli negligere di ſciplinā dn̄i. Quaſi dicat. Cū deus te flagellat cauſa di ſcipline: noli negligere. id eſt negligenter habere faſtidi endo. Sap̄. 3. Sapientiā et diſciplinā qui abijcit infelix eſt. ¶ Propter ſcd̓m dicit. Et ne fatigeris dum ab eo ar gueris. Quidā em̄ ⁊ ſi correctionē durā nō odiāt tn̄ im patienter portant. Et ideo dicit. Ne fatigeris ⁊c. Tunc em̄ homo ſpiritualiter fatigat̉ qn̄ ꝯtriſtat̉ intantū ꝙ de ficit. ſupra eodē. Vt non fatigemini animis vr̄is deficiē tes Eccl̓. 6. Ne accidierꝭ in vinculis illiꝰ. ¶ Deinde cū dicit Quē em̄ diligit dn̄s ⁊c. aſſignat cauſam. Sicut au tē dicit ph̓us verbū caſtigatiōis cōmunit̓ accipit̉ in pue ris ⁊ in cōcupiſcentia. dicimus em̄ caſtū: cuius concupi ſcentia caſtigata eſt Similiter puer dicit̉ caſtigatus qui eſt bene diſciplinatus. qd̓ em̄ de ſe habet ꝓnitatē ad ma lū indiget refrenante. Talis autē eſt concupiſcētia ⁊ pu er que de ſe ſequunt̉ impetus ſuos. Ideo indiget caſtigā te. Ille gͦ qui caſtigat ideo hoc facit ne tēdat in malū. Et quia ſenſus nr̄i ⁊ cogitatio noſtra prona ſunt ad malū vt dicitur Gen̄. 8. Ideo dn̄s caſtigat nos vt retrahat nos a malo. psͣ. Caſtigās caſtigauit me dn̄s ⁊ morti nō tradi dit me Iere. 31. Caſtigaſti me ⁊ eruditus ſum quaſi iuuē culus indomitus. In hoc autē caſtigat. qꝛ flagellat non quidem ad cōdemuntionē ſed ad ſalutē. Vnde dicit ꝙ flagellat omnē filiū quē recipit. Et ideo qui nō flagellan tur nō ſunt de numero filioꝝ. psͣ. In labore hominū nō ſunt ⁊ cū hominibus nō flagellabunt̉. Unde eſt ſignum quaſi eterne reprobatiōis Eze. 16. Auferet̉ zelus meus a te. Nec mirū ſi flagellat omnē filiū quem recipit ꝑ ado ptionē. quia proprio filio ſuo nō peꝑcit Luc̄. vl. Opor tuit xp̄m pati. ¶ Cōſequēter cū dicit. In diſciplīa ꝑſeue rate. Oſtendit ſenſuꝫ auctoritatis p̄allegate. ⁊ pͥmo oſtē vit ſenſum monitiōis. Secūdo ſenſū ratiōis aſſignat ibi Tanꝙͣ filijs ⁊c. Tertio oſtendit rationē iſtā eſſe cōueni entē ibi Quis em̄ filius ⁊c. Monitio aūt apoſtoli fuerat ꝙ nō debebant negligere diſciplinā dn̄i: nec etiā fatiga ri. Vtrunqꝫ aūt cōprehendit in hijs verbis. Nō neglige re em̄ nec etiā fatigari ſub diſciplīa. nō eſt aliud ꝙͣ in di ſciplina ꝑſeuerare Unde Iob. 6. Hec mihi ſit conſolatio vt affligens me dolore nō parcat. psͣ. Apprehendite di ſciplinā ⁊c. Quare autē nō debeamus negligere dixerat quia quē diligit dn̄s ⁊c. Vnde hic dicit Tanꝙͣ filijs vo bis ſe offert deus. Quaſi dicat. Ideo ꝑſeuerate. qꝛ offert ſe tanꝙͣ filijs Iere 3. Patrē vocabis me: et poſt me in gredi nō ceſſabis. ¶ Conſequēter oſtendit iſtā rationem eſſe cōuenientē dicens Quis em̄ filius quē non corripit pater. Ad patrē em̄ pertinet corrigere filiū ſuū. ꝓuer. 13 Qui ꝑcit virge odit filiū ſuū: qui aūt diligit illū inſtāter erudit Eccl̓. 30. Equus indomitus euadet durus: et fili us remiſſus euadet preceps. Et ideo neceſſaria eſt corre ctio. ſicut paulo datꝰ ſtimulus carnis ne per ſuꝑbiā cor rueret. 2. cor. 12. ¶ Deinde cū dicit. Ꝙ ſi extra diſcipli nā ⁊c. Arguit ex p̄miſſis. ⁊ primo deducendo ad incōueniens. Secundo ex quodā exēplo ibi Deinde patres ⁊c̄. Tertio ex vtilitate conſequēte ibi. Omnis autē diſcipli na ⁊c. Circa primū facit talē rationē. Omnes ſancti qui deo placuerunt per multas tribulationes tranſierūt: per quas filij dei facti ſunt. Ergo qui in diſciplina nō ꝑſeue rat nō eſt filius ſed magis adulter. id eſt de adulterio na tus. Iſtius rationis ponit tm̄ concluſionē dicēs Si eſtis extra diſciplinā nō eſtis filij ſed adulteri. quia diſcipline facti ſunt participes omnes ſcꝫ ſancti. 2. thy. 3. Omnes qui pie viuere volunt in chriſto ꝑſecutionē patient̉. Iu dith. 8. Omnes qui deo placuerunt per multas tribu lationes tranſierunt fideles. Nec oportet ꝙ ſemꝑ ſancti habeant exteriores tribulatiōes cū interius affligunt̉ ex mala conuerſatione ꝑuerſorū. ⁊. Pe. 2. Habitās Loth apud eos qui de die in diē animā iuſtā iniquis operibus cruciabant. Filius autē ꝓprie dicit̉ qui eſt ex legittimo patre. Mater nr̄a eſt eccl̓ia: cuius ſponſa eſt ipſe deus. Oſee. 2. Sponſabo te mihi in fide. Adult̓ autē eſt dya bolus et mundus. Qui ergo nati ſunt ex ſpiritu dyabo li vel mundi ſunt filij adulterini Eſa. 57. Accedite huc filij auguratricis ⁊ adulteri et fornicarie. Patet ergo ꝙ proprie non ſunt filij niſi de legittimo patre nati. ¶ Con ſequenter cum dicit. Deinde patres ⁊c. Ponit ſecūdam rationē ſumptā ex Exod̓. quod experti ſumꝰ. ſcꝫ ex corre ctione paterna. Que quidē ratio procedit ex duplici dif ferentia que eſt inter deū patrē ⁊ patrē carnalē. Eſt autē hec prima differentia dei patris ad patrē carnalē Homo em̄ generat hominē ꝙͣtū ad corpus: nō ꝙͣtū ad animam que eſt per creationem ⁊ nō traducit̉. 2. Mach̓. 7. Neqꝫ em̄ ego ſpiritū ⁊ animā donaui vobis. Unde dicit ꝙ nos habuimus patres carnis nr̄e eruditores Eccl̓. 7. Filij ti bi ſunt erudi illos. Et reuerebamur eos Exo. 20. Hono ra patrē tuū ⁊c. Deus aūt excellentiꝰ eſt pater noſter ſcꝫ ꝙͣtū ad animā quā īmediate creat Eccl̓. vl. Spūs rede at ad deū qui dedit illū. Item iuſtificat animā adoptādo in filios Ro. 8. Spūs teſtimoniū reddidit ſpūi nr̄o ꝙ ſu mus filij dei Ideo dicit. Non multomagis obtēperabi mus patri ſpirituū. id eſt animaꝝ nr̄aꝝ que dicunt̉ ſpūs qꝛ nō ſunt ex materia Et viuemus Finis em̄ obediētie ē vita eterna. Ioh̓. 8. Si quis ſermonē meū ẜuauerit mor tē nō guſtabit in eternū. ſupra. 5. Factus eſt omnibꝰ ob tēperatibus ei cauſa ſalutis eterne. ¶ Secūda vero diffe rentia eſt correctiōis humane ad diuinā que in duobus differunt. ⁊ primo ꝙͣtū ad finē: quia finis humane corre ctionis eſt aliquid tranſitoriū. Eſt em̄ ad bene conuerſan dū in hac vita que eſt paucoꝝ dieꝝ Secūdo ꝙͣtū ad rōeꝫ qꝛ homo corrigit ẜm volūtatē que falli ⁊ errare pōt. ⁊ tn̄ obedimus ei. In correctione aūt diuina nō eſt ſic: qꝛ eru dit nos ad aliquid vtile in ſempiternū. ſcꝫ ad recipiendū ſanctificationē: que ſcꝫ ē ipſemet deus Eſa. 8. Dominuꝫ exercituū ip̄ꝫ ſanctificate Ipſe pauor veſter ⁊ ipſe terror veſter ⁊ erit vobis in ſanctificationē. Et ideo dicit. Et il li quidē erudiebant nos in tēpore paucoꝝ dieꝝ. Et hoc ꝙͣtū ad primū. Et ẜm voluntatē ſuā. ⁊ hoc ꝙͣtuꝫ ad ſcd̓m hic autē ad id quod vtile eſt Eſa. 48. Ego dn̄s docēs te vtilia. Et hoc in ſanctificationē ab ipſo recipiēdā. ⁊ id̓o debemus magis recipere diſciplinā eius. ¶ Sequit̉ om nis autē diſciplina ⁊c. Hec eſt tertia ratio q̄ ſumit̉ ex vti litate correctionis. Cuꝫ autē pene ſint quedā medicine. idē iudicium videtur eſſe de correctione ⁊ de medicina. Sicut autē medicina in ſumptiōe quidē amara eſt ⁊ ab hominabilis. tamen eius finis eſt valde dulcis ⁊ deſide rabilis. ita de diſciplina ꝙ grauis eſt ad ſuſtinendū: ſed adducit fructū optimū. Sciendū eſt aūt ꝙ diſciplina di cit̉ a diſcendo. Pueri autē qui addiſcunt flagellis erudi untur. Et ideo diſciplina aliquando ſumit̉ proſcientia.

I CpINolan ad Vebreos Xjſ
zXII
vt in principio primi poſterioꝝ. Omnis doctrina ⁊ om nis diſciplina ⁊c. que grece dicitur epiſteme. Aliquādo autē ſumitur pro correctione ⁊ grece dicit̉ pedia: ſed in latino non habet nomina ita diſtincta. Dicit ergo ꝙ om nis diſciplina que ſcilicet eſt eruditio ꝑ flagella ⁊ mole ſtias in preſenti videtur eſſe non gaudij ſed meroris. qꝛ exterius habet triſticiam in ſuſtinendo: ſed interius ha bet dulcedinē ex intentione finis. Et ideo dicit videt̉ et non dicit eſt. 2. coꝝ. 6. Quaſi triſtes ſemper aūt gaudē tes. Ioh̓. 16. Mulier cū parit triſticiaꝫ habet ⁊c. 2. cor. 4. Id em̄ quod in preſenti eſt momentaneū ⁊ leue tribu lationis noſtre. ſupra modū in ſublimitate eternū glorie pondus operatur in nobis. Et ideo dicit. Poſtea reddit fructū. Fructus em̄ importat dulcedinē Vnde frui ē de lectari in fine adepto. Iſte em̄ fructus habet̉ hic cū ꝑtur batione exterioꝝ incōmodorum ⁊ temptationū interioꝝ ⁊ ideo non eſt pacatiſſimus ſicut ibi. In gloria ſiquidem nihil erit interius remordens conſcientiā nec impellens ad culpā: nec exterius contriſtans. Ibi em̄ vt dicit Au guſtinus. Erit quicqͥd voles. ergo ille fructus eſt pacati ſ ſimus. Pacatus quidē in trāquillitate conſciētie. ſꝫ pec catior in ſuſceptiōe prime ſtole ſed pacatiſſimus in ſuſce ptione ſecunde Eſa. 32. Sedebit populus meus in pul chritudine pacis in tabernaculis fiducie in requie opulē ta. ꝓuer. 3. Primi et puriſſimi fructus eius. Reddet er go fructū iuſticie. id eſt quē meretur iuſticia. Seminanti em̄ iuſticiā merces fidelis. ꝓuerb̓. ii. Item ibi Fructꝰ iu ſti lignū vite. Uel iuſticie. id eſt ad iuſticiā apprehēden dam Oſee. 10. Seminate vobis in veritate iuſticiā ⁊ me tite in ore miſericordie. psͣ. Euntes ibāt ⁊ flebant ⁊c. Sꝫ non redditur fructus niſi exercitatis per eam. id eſt ꝑ di ſciplinam. ſupra. 5. Perfectoꝝ eſt cibus ſolidus eoꝝ qͥ ꝓ conſuetudine exercitatos habent ſenſus. Lectio tertia. Ropter quod remiſſas manus ⁊ ſo luta genua erigite: ⁊ greſſus rectos facite pedibus veſtris: vt nō claudi cans quis erret: magis autē ſanetur. Paceꝫ ſequimini cū omnibus ⁊ ſanctimoniaꝫ: ſine qua nemo videbit deum. Contēplantes ne quis deſit gratie dei: ne qua radix amaritu dinis ſurſum germinans impediat. ⁊ per il lam inquinentur multi. Ne quis fornicator aut prophanꝰ vt eſau: qui propter vnā eſcā vendidit primitiua ſua. Scitote em̄ quoni am et poſtea cupiens hereditare benedicti onem reprobatus eſt. Non em̄ inuenit peni tentie locum. qͣꝫqͣꝫ cū lachrymis inqͥſiſſet eā. Supra monuit apoſtolus qualiter nos debemus habe re ad mala penalia ſuſtinenda: hic monet qualit̓ nos de bemus habere ad mala culpe vitanda. Et circa hoc duo facit. Primo enim ponit monitiones ſuas. Secundo aſ ſignat rationes ipſorum ibi Non em̄ acceſſiſtis ⁊c. Cir ca primū duo facit. Primo em̄ monet hominē peccantē Secundo nōdū peccantē ibi. Pacē ſequimini ⁊c. Eſt au tē duplex peccatū. ſcꝫ omiſſionis ⁊ tranſgreſſionis. Pri mo ergo monet ad dimittendū peccatū omiſſionis. Secū do ad dimittendū peccatū tranſgreſſionis ibi Et greſſus rectos ⁊c. Peccatū autē omiſſionis duplex eſt. Unum quando quis omittit bonū facere. Aliud omittendo ma la ⁊ aduerſa tolerare. Quantū ad primū dicit. Propter
quod ſcꝫ quia diſciplina affert fructū pacatiſſimum. ideo vt vos hunc fructū percipere poſſitis erigite manus re miſſas. Manus em̄ cū ſit organū organorum remiſſa di citur quando vacat ab eius operibus. ⁊ ideo erigēda eſt per rectam intentionem ad operandum que deo placēt. Tren̄ 3. Leuemus corda noſtra cū manibus ad deum. psͣ. Eleuatio manuū meaꝝ ⁊c. Manus em̄ remiſſa indu cit egeſtatē et ſeruitutē. ꝓuerb̓. 10. Egeſtatē operata eſt manus remiſſa: manus autē fortiū diuitias parat. Item eiuſdem cap̄. 12. Manus fortiū dominabitur: que auteꝫ remiſſa eſt tributis ſeruiet. In huius ſignū quando moy ſes eleuabat manus vincebat iſrael quando vero remit tebat ſuperabat amalech Exod̓. 17. ¶ Quantū ad aliud peccatū omiſſionis dicitur: Erigite genua diſſoluta. In genibus totū pondus corporis ſuſtentatur. Habent ergo genua diſſoluta qui non habent fortitudinē fortiter tole randi aduerſa. hec ergo remiſſio abijcienda eſt Iob. 4. Manus laſſas roboraſti: ⁊ genua trementia confortaſti. vacillantes confirmauerunt ſermones tui Eſa. 35. Confortate manus diſſolutas: ⁊ genua debilia roborate. Ma nus ergo ⁊ genua erigite: vt nec ocio torpeatis: nec debi litate heſitetis. ¶ Deinde cū dicit. Et greſſus rectos ⁊cͣ. Improbat peccatū tranſgreſſionis. Iſtud autē peccatum eſt obliquitas quedam ⁊ curuitas. Rectū em̄ dicitur cu ius mediū non exit ab extremis. id eſt cuius operatio nō recedit ab intentione ⁊ fine debito. Triplex autem ē ob liquitas. ſcilicet in affectu. in operatione ⁊ in intellectu. Iſtas tres monet declinare. Ex affectione autē iniqua ſequitur obliquitas in intellectu. ⁊ deprauatio in affectu. Et ideo quantū ad primū qd̓ eſt aliorum radix dicit: Fa cite greſſus rectos pedibus veſtris. id eſt rectas affectio nes. Sicut em̄ pedes portant corpus: ita mentē portant affectiones. Recti ergo pedes ſunt affectiōes recte Eze. 1. Pedes eoꝝ pedes recti. Rectificate ergo affectiones quibus totū corpꝰ portat̉ ſpiritualiter Eſa. 40. Rectas facite in ſolitudine ſemitas dei veſtri. Hoc eſt ꝙͣtū in vo bis eſt date operā ad hoc. Sed rectificare eſt ſolius dei. psͣ. Dirige greſſus meos in ſemitis tuis. ¶ Quantū ad ſecundū dicit. Vt non claudicans quis. ſcꝫ quātū ad acti7 onem exteriorē. Sicut em̄ tibia dicitur clauda quādo nō ſequitur regulā potentie greſſiue: ita operatio claudicat quando ſiue ad dexteram. id eſt in proſperis. ſiue ad ſini ſtrā. id eſt in aduerſis non ſequitur regulā legis diuine. Eſa. 30. Hec eſt via ambulate in ea ⁊ nō declinetis: ne qꝫ ad dexterā: neqꝫ ad ſiniſtrā. Uel claudicat qui cerimo nialia obſeruat cum euangelio. ¶ Quantū ad obliqui tatem intellectus dicit Erret. Malaꝫ em̄ operationeꝫ ſe quitur error intellectus. ꝓuer. 14. Errant omnes qͥ ope rantur malū Sꝫ p̄. 2. Hoc cogitauerunt et errauerūt ex cecauit em̄ eos malicia eorum. Qui ergo vult illas du as curuitates cauere habeat pedes ⁊ affectiones rectas. Et ideo dicit: Magis autē ſanet̉. Sicut em̄ ſanitas cor poris conſiſtit in contēperatione humorū: ita ſanitas ſpi ritualis in ordinatione affectuum Iere. 17. Sana me do mine ⁊ ſanabor. ¶ Deinde cū dicit: Pace ſequimini ⁊cͣ. Monet non peccantē ad vitandū peccatum. ⁊ circa hoc duo facit. Primo em̄ premittit quedā remedia q̄ valent ad omnia peccata vitanda. Secundo ſpecialiter monet ad vitationē eorū ibi Ne qua radix ⁊c. Circa primū ſciē dum eſt ꝙ actionū humanarū ſunt diuerſi fines. Quedā em̄ ordinantur ad alium: ſicut iuſticia que ordinat homi nem ad proximum. Et iſtarum finis eſt pax. Unde Eſa. 32. Erit opus iuſticie pax. Quedam ad ipſum operan tem ſicut ieiunare: et iſtorum finis eſt puritas. Nō enim ieiunamus niſi propter mundiciam ⁊ puritatem. Quan tum ergo ad primum dicit. Pacem ſequimini. id eſt
Z ij

Explanatio ſancti Thome
non ſolum habete: ſed queratis quomodo cum alijs ha beatis. Ro. 12. Si fieri poteſt quod in vobis eſt cū omni bus hominibus pacem habentes. psͣ. Inquire pacē ⁊ ꝑ ſequere eam. ¶ Quantū ad ſecundū dicit: Et ſanctimo niā. 2. coꝝ. 7. Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et ſpiritus. Ꝙ autem iſta remedia ſint neceſſaria oſtendit per duo damna que incurrimus ſine ipſis. ſcili cet damnū glorie in futuro. ⁊ gratie in preſenti. Quātuꝫ ad primū dicit: ꝙ ſine pace ⁊ ſanctimonia nemo videbit deū in quo cōſiſtit beatitudo Iohannis. 17. Hec eſt vita eterna ⁊c. Quaſi dicat Sine pace ad proximū ⁊ mundi cia ⁊ puritate quo ad ſeipſum nemo poteſt eſſe beatus. Mat. 5. Beati pacifici quoniā filij dei vocabuntur. So lum autē filijs debetur hereditas diuine viſionis. Item Apoc̄. 21. Non intrabit in ea aliquid coinquinatuꝫ. psͣ. Domīe quis habitabit ī tabernaculo tuo ⁊c. Itē Quis aſcendet in montē domini ⁊c. ¶ Quantū ad ſecūdū dā num ſcꝫ gratie in preſenti dicit. Contemplantes ne quis deſit gratie dei. Gratia em̄ per diſcordiā ⁊ immundiciaꝫ amittitur. ī. coꝝ. 14. Non eſt deus diſſenſionis ſed pacꝭ psͣ. In pace factus eſt locus eius. Abacuc. r. Mundi ſūt oculi tui domine ne videāt malū ⁊ reſpicere ad iniquitatē non poteris. Sap̄. 1. Spirituſſanctus diſcipline effugiet fictuꝫ et corripietur a ſuperueniente iniquitate. Figura tiue aūt loquitur apoſtolus. Gratia em̄ et ſi nō habeat̉ ex meritis alioquin iam gratia non eſſet gratia: tamen opor tet ꝙ homo faciat quod in ſe eſt. Deus auteꝫ voluntate ſua liberaliſſima dat eā omni preparanti ſe. Apocal̓. 3. Ecce ſto ad hoſtiuꝫ ⁊ pulſo ſi quis apperuerit mihi intra bo ad eum.i. thy. 2º. Qui vult omnes homines ſaluos fieri Et ideo gratia dei nulli deeſt ſed omnibus ꝙͣtum in ſe eſt cōmunicat. Sicut nec ſol deeſt oculis cecis. Dicit ergo Contemplātes ne quis deſit gratie dei. ¶ Sed cō tra quia ſi gratia non datur ex operibus: ſed tm̄ ex hoc ꝙ aliquis non ponit obſtaculū. ergo habere gratiā depen det ex ſolo libero arbitrio et non ex electione dei: quod ē error pelagij. Reſpondeo dicendum eſt ꝙ hocipſum ꝙ aliquis non ponit obſtaculū ex gratia procedit. Unde ſi aliquis ponat ⁊ tamen moueatur cor eius ad remouēdū illud hoc eſt ex dono gratie dei vocantis per miſericordi am ſuam Gal̓. 1. Cuꝫ aūt placuit ei qui me ſegregauit ex vtero matris mee et vocauit per gratiā ſuā ⁊c. Hoc autē donū gratie nō eſt gratū faciens. Ꝙ ergo a quibuſdā re mouetur iſtud obſtaculum hoc eſt ex miſericordia dei. ꝙ autē non remouetur hoc eſt ex iuſticia eius. Non autē di cit ne tu deſis: ſed ne quis. id eſt quicunqꝫ. quia quilibet debet eſſe ſollicitus de proximo Eccleſiaſ. decimoſeptīo Unicuiqꝫ mandauit de proximo ſuo. ¶ Deinde cum di cit Ne qua radix ⁊c. Specialiter deſcēdit ad monitionē vitationis peccatoꝝ cōtrarioꝝ vnicuiqꝫ predictoꝝ reme dioruꝫ. Et primo monet vitari peccata cōtraria paci. Se cundo contraria ſanctimonie ibi. Ne quis fornicator ⁊cͣ. Dicit ergo: Ne qua radix amaritudinis ⁊c. Illud dicit̉ amarū quod non poteſt guſtari niſi cum offenſa. Conuer ſatio ergo alicuius dicitur amara quando non poteſt eſſe ſine offenſa eoꝝ cum quibus cōuerſatur. Quo contra di citur de ſapientia. Sap̄. 8. Non habet amaritudinē con uerſatio illius nec tediū conuictus eius ſed leticiā ⁊ gau dium. Qui ergo in ſapientia ſcit conuerſari non eſt ama re conuerſationis. qd̓ ſit quando nō habet dura verba vl̓ facta. Et ideo dicit Contēplantes ne qua radix amaritu dinis. id eſt amaritudo paulatim inchoata ⁊ in corde ra dicata ſurſum germinans impediat pacem. ⁊ per conſe quēs gratiā et viſionē dei. Deutro. 29. Ne ſit inter vos radix germinans fel ⁊ amaritudinē. Oſee. 12. Ad iracū diaꝫ prouocauit me effraym in amaritudinibus ſuis. Ul̓
radix amaritudinis ē mala cogitatio noxie delectatiōis. que ſurſum germinat quando per conſenſum ad opꝰ ve nit̉. Et per illam inquinantur multi: quia non ſolum ille in quo eſt. ſed et alij malo eius exemplo.i. corinthiorum quinto. Modicum fermentum totam maſſam corrumpit ¶ Deinde cum dicit. Ne quis fornicator ⁊c̄. Monet vi tare peccata contraria ſanctimonie cui ſpecialiter oppo nuntur pctā carnalia. ſcꝫ luxuria ⁊ gula: que perficiūtur in delectatione carnali: per quam mens inquinatur. Un de iſta mentem ⁊ carnem inquinant. Et ideo ſpecialiter monet iſta vitari. Et primo luxuriam dicens: Contēplā tes. Et non ſolum quilibet in ſeipſo ſed ne quis fornica tor. ita ꝙ quilibet in proximo ſuo hoc contempletur Au guſtinus. Inuiceꝫ veſtram pudiciciā cuſtodite. ⁊ Ephe ſiorum. 5. Fornicatio autē ⁊ om̄is immūdicia ⁊ auaritia nec nominetur in vobis ſicut decet ſanctos Thobie. 4. Attende tibi ab omni fornicatione. ¶ Secundo prohi bet gulam dicens: Aut prophanus. ⁊ dicitur quaſi pro cul a phano. ⁊ tales ſunt guloſi qui de ventre ſuo deum faciunt ſicut Eſau Quod dixerat oſtendit in exēplo eſau qui propter gulam vendidit primogenita Sic etiam gu loſus pro mīma eſca vendit hereditatē eternā. Prouer. 6. Preciū ſcorti vix eſt vnius panis Eſau autē non ſolū fuit guloſus: ſed etiā luxurioſus. quia contra voluntateꝫ parentum duxit vxores alienigenas. Ius autem primo geniti erat ꝙ habebat duplicē portionem. et ante ſacer dotium aaron habebat honorem ſacerdotalem. Vnde in hoc cōmiſit ipſe ſymoniā. gͦ videt̉ ꝙ etiam Iacob qͥ illd̓ emit ſimilit̓ cōmiſit ſymoniā qd̓ falſuꝫ eſt. Iacob em̄ per ſpiritumſanctum intellexit illud ſibi deberi. iuxta illud Malachie. 1. Iacob dilexi Eſau aūt odio habui. Et id̓o non emit ſed quod ſibi debebat̉ ab iniuſto poſſeſſore re demit Et hoc eſt ꝙ dicit ꝙ Eſau propter vnam eſcā ven didit primitiua ſua: vl̓ prīogēita vt dicit̉. Gen̄. 25. ⁊. 277 ¶ Et penam conſecutam oſtendit ſubdens: Scitote em̄ quoniam et poſtea cupiens hereditare benedictionē re probatus eſt. Sicut enim dicit̉ Gen̄. 27. Poſtꝙͣ yſaac benedixerat iacob: venit Eſau ⁊ petijt benedictione: qd̓ tamen non obtinuit. licet pater feciſſet ignorans. quia in illo ſtupore quem habuit: factus in extaſi edoctusꝰ eſt a ſpirituſancto ꝙ non retractaret quod federat. Vnde di cit: Benedixi ei ⁊ erit benedictꝰ. Et ſic Eſau conſilio ſpi rituſſancti reprobatus fuit. In quo datur intelligi ꝙ nul lus debet negligere dum adhuc viuit benefacere quan tumcūqꝫ ſit reprobatus in preſcientia diuina. qꝛ poſt vi tam ad hereditatē dei: etiam ſi deſideretur naturalit̓ nō peruenitur. ¶ Sequitur. Non enim inuenit penitentie locum ꝙͣꝙͣ cum lachrymis inquiſiſſet eam. Sicut enim dicitur Gen̄. 27. Irrugit clamore magno ⁊cͣ. Sed con tra quia dicitur Ezechiel̓. 18. Quacunqꝫ hora ingenue rit peccator ⁊c. Reſpondeo dicendū eſt ꝙ ꝙͣdiu preſens vita agit̉ pōt agi vera penitentia. Interdum tn̄ aliqͥs pe nitet non propter amorem iuſticie: ſed propter timorem pene vel damni temporalis. Et ſic penituit Eſau. non qꝛ vendiderat primogenita: ſed quia perdiderat. Vnde nō dolebat de peccato venditionis: ſed de damno perditio nis. Et ideo penitentia eius non fuit accepta. qꝛ nō erat vera. Sic etiam penitent damnati in inferno. vt dicitur Sapientie. 5. Penitentiam agentes. non quia peccaue uerunt: ſed quia excluſi ſunt. Tamen ſcd̓m gloſam hoc qd̓ dicit: Hic fornicator ⁊ prophanus aliter intelligi po teſt vt fornicator dicatur qui cū fide carnales cerimoni as obſeruat. ſicut habens concubinam cū vxore propria. Sed prophanus. id eſt procul a phano. ſicut penitus in fidelis.

in epiſtōiam ad Sebreos Xſ
ZXII
Lectio quarta. On enim acceſſiſtis ad tractabilem n ⁊ acceſſibilem ignē ⁊ turbinē ⁊ cali ginem ⁊ procellā et tube ſonū ⁊ vo r cem verborum. quā qui audierunt excuſa uerunt ſe ne eis fieret verbum. Nō em̄ por tabant quod dicebatur. et ſi beſtia tetigerit montē: lapidabitur Et ita terribile erat qd̓ videbatur. Moyſes dixit. Exterritus ſum et tremebundus. Sed acceſſiſtꝭ ad ſyon mō tem ⁊ ciuitatē dei viuentis hieruſalem cele ſtem: et multorum milium angelorū freq̄n tiā: et eccleſiam primitiuoꝝ qͥ conſcripti ſūt in celis. et iudicem omnium deū ⁊ ſpiritum iuſtoꝝ perfectorum. ⁊ teſtamenti noui me diatorem ieſum. ⁊ ſanguinis aſperſionē. me lius loquentem qͣꝫ abel. Supra poſuit apoſtolus monitionem ad vitanduꝫ mala culpe: hic aſſignat iſtius monitionis rationem quam ſu mit ex comparatione noui et veteris teſtamenti. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ ponit comparationē illā. Se cūdo ex ipſa arguit ibi. Uidete ne recuſetis ⁊c. Circa pri mum duo facit. quia primo proponit ea que pertinēt ad vetus teſtamentū. Secundo ea que ad nouū teſtamētuꝫ ibi. Sed acceſſiſtis. Circa primū ſciendum eſt. ꝙ vt di cit Auguſtinꝰ Breuis differentia legis et euangelij eſt timor et amor. Lex enim tanꝙͣ pedagogus noſter fuit in chriſto. paruuli autē terroribus ducendi ſunt. ꝓuer. 19. Peſtilente flagellato ſapientior erit paruulus. Et ideo hic dicit apoſtolus: ꝙ in datione legis facta ſunt quedā terribilia. Vnde primo ponit illa quibus territi ſunt hij quibus lex dabat̉. Secundo agit de terrore legiflatoris ibi. Moyſes dixit ⁊c. Quantū ad primū tria ponit. ſcili cet terrorē quantū ad viſa. Secundo quantuꝫ ad audita ibi Et procellā ⁊c. Tertio quantū ad cōminationes ibi. Et ſi beſtia tetigerit ⁊c. ⁊ iſta tria referuntur ad tria q̄ ibi erant terribilia. ſcilicet ex parte dei. ex parte legis date. ⁊ ex parte miniſtrorū legis Quantū ad primū. ſcꝫ ex ꝑte dei ponit tria terribilia. ſcꝫ zelum ad puniendum. ſeueri tatem pene ⁊ occultationē dantis legem. Xelus deſigna tur Deutro. 4. Dn̄s deus tuus ignis conſumens eſt de us emulator. Malach̓. 3. Ipſe em̄ quaſi ignis conflans. Unde ipſe deus frequenter vocat ſe zelotē. quia crimen ſponſę non dimittit inultū. Exod̓. 20. Ego em̄ ſum dn̄s deꝰ tuus fortꝭ zelotes. ⁊. 34. Dn̄s zelotes nomē eiꝰ. ⁊ ꝓ uer. 6. Zelꝰ ⁊ furor viri nō parcet in die vīdicte. Un̄ dici tur hic. Non em̄ acceſſiſtis ſicut illi ad tractabilē ⁊ acceſ ſibilem ignē. Ille em̄ ignis vt dicitur Exod̓. 19. erat cor poe̓alis ⁊ ideo palpabilis ⁊ ſenſibilis. et etiā in certo lo co vt ad ipſum poſſet accedi. In noua autem lege datꝰ fu it ignis ſpirituſſancti. Actuū. 2. Sicut em̄ iudeis. l. die ab egreſſu de egypto apparuit ignis emulationis. ita di ſcipulis. l. die a die reſurrectionis ignis ſpirituſſancti nō palpabilis ſed mente perceptibilis Tren̄. i. De excelſo miſit in oſſibus meis ignē ⁊ erudiuit me. Iſte ignis infi nitus eſt natura et loco Lucē em̄ habitat inacceſſibilem j. thi. 6. Et ideo non eſt acceſſibilis. ¶ Seueritas pene ſignificatur per turbinē que eſt ventus cū aqua Ioh. 9. In turbine conteret me. Uel poteſt referri ad temptatio nes. Lex em̄ non refrenabat concupiſcentiā. qꝛ non da bat gratiam adiutriceꝫ ex opere operato. ſed tm̄ cohibebat actū. ⁊ ideo generabat turbinē tēptationū. ¶ Occul tatio autē dantis legem ſignificatur per caligine in qua figurabatur ꝙ ſtatus legis occultus erat. id eſt velatus. 2. coꝝ. 3. Uſqꝫ in hodiernuꝫ diē cuꝫ legitur moyſes ve lamē poſitum eſt ſuper cor eorum Sed in noua lege iſtd̓ velamen ablatū eſt: in cuius ſignū in paſſione chriſti ve lum templi ſciſſum eſt. quia nos reuelata facie gloriā do mini ſpeculamur. vbi ſupra. Itē caligo illa ſignificabat diuinā excellentiā. Sicut em̄ illd̓ quod in caligine ē: cla re videri non poteſt: ita lux excellens hebetat oculū ⁊ fa cit ipſum caligare qui lucē habitat inacceſſibilē. ¶ De inde cū dicit: Et procellā ⁊c. Ponit terribilia quantum ad auditū que ſumuntur ex parte legis. In lege aūt tria erant valde terribilia. ſcꝫ magnitudo cōminationū. gra uitas preceptorū: ⁊ multiplicatio ipſorum. Quantū ad primū dicit. Et procellā. que proprie eſt conturbatio ma ris. Large autē dicitur turbatio aeris cuꝫ turbine ⁊ plu uia. Vnde ſignificat auſteritatē cōminationū que erāt in veteri lege Deutro. 29. ¶ Sonitus tube ſignificat gra uitatē preceptoꝝ ad quorum adimpletionē indicebatur homini quaſi bellū contra ſeipſum. ¶ Uox verborum ſi gnificat multitudinē preceptoꝝ. Verborū inꝙͣ dei ꝑ ſub iectam creaturā. ſcilicet per angelū Gal̓. 3. Ordinata per angelos ⁊c. Deus em̄ per angelos ibi loquebatur. q̄ om nia adeo terribilia fuerunt ꝙ illi qui vocē illā audierunt excuſauerunt ſe ne eis fieret verbū. Und̓ dicit̉ Exod̓. 20 Perterriti atqꝫ timore percuſſi fuerunt et ſteterunt pro cul dicentes moyſi: Loquere tu nobis ⁊ audiemus. nō loquat̉ nobis dominus ne moriamur. Cām autē huiꝰ ex cuſatiōis ſubdit dicens: Quia non poterant verba dei portare. Unde non portabant. id eſt non ſuſtinebant qd̓ dicebatur Deutro. 5. Quid eſt omnis caro vt audiat vo cem dei viuētis qui de medio ignis loquit̉: ſicut nos au diuimus et poſſit viuere. Tūc auteꝫ dicunt̉ non portari verba dei: quando vel intellectu non capiunt̉ vel exce dunt affectum. ¶ Conſequenter ponit pene cōminatio nem dicens: Et ſi beſtia tetigerit montē lapidabit̉. Exo. 19. vbi dicitur: Omnis qui tetigerit montē morte morie tur. Manus non tangēt euꝫ: ſed lapidibus opprimetur aut confodietur iaculis. ſiue iumentum fuerit ſiue homo non viuet Apoſtolus autē ad maiorē terrorē nō facit mē tionē hic niſi de iumentis que iubentur in lege occidi: ad oſtendendū grauitatē peccati. Tamen miſtice mons eſt altitudo miſteriorum diuinorum. Beſtia vero eſt homo beſtialiter viuēs. psͣ. Homo cū in honore eſſet nō intelle xit cōparatꝰ eſt iumētis inſipiētibꝰ ⁊c. Hec beſtia duobꝰ modis tangit montē. Uno modo blaſphemādo. psͣ. Po ſuerunc in celū os ſuū Leui. 24. Educ blaſphemū extra caſtra et lapidet eū vniuerſus populus. Alio modo inge rēdo ſe indigne diuinis. ꝓuer. 25. Qui ꝑſcrutator ē ma ieſtatis opprimet̉ a gl̓ia. ¶ Ex his cōcludit qd̓ intēdit.ſ. ꝙ iſta valde terribilia erāt: qꝛ etiā nec iumentis ꝑcebat̉. Un̄ dicit ꝙ ita terribile eſt qd̓ dicebat̉. in qͦ deſignat̉ dr̄a noui ⁊ veteris teſtamēti: qꝛ vetꝰ teſtamētū datum fuit in terrore: vt corda iudeoꝝ q̄ ꝓna erāt ad ydolatriā terrerē tur. Nouū aūt datū eſt in amore Ro. 8. Nō em̄ accepiſtꝭ ſpiritū ẜuitutis iteꝝ in timore. ſꝫ accepiſtis ſpūm adopti onis filioꝝ in quo clamamus abba pater. Unde ⁊ xp̄s nō terrores in principio predicationis ſue premiſit: ſed re gnū celorū ꝓmiſit Mat. 4. Penitētiā agite appropinqͣ bit em̄ regnū celoꝝ. ꝓuer. vl. Lex clementie in lingua eius. ¶ Deinde cū dicit. Moyſes dixit ⁊c. agit de timo re legiſlatoris. ſcꝫ moyſi. Lex enim per moyſen data eſt. Ioh̓. 1. Si gͦ ip̄e moyſes in legis datiōe territus fuit ita vt diceret vt dicit apl̓s hic. exterritus ſum. ſcꝫ interiꝰ et tremebundus exteriꝰ: qui fuit perfectiſſimus inter om̄es
X iij

Explanatio ſancti Thome
ſignū erat ꝙ ipſa lex terribilis erat etiā ip̄is ꝑfectꝭ: qꝛ nō dabat gratiā vt dictū eſt: ſed tantū oſtēdebat culpā. Un de ipſa fuit graue iugum. de quo dicit Petrus Actuum 15. ꝙ hoc eſt iugū quod nec nos nec patres noſtri porta re potuimꝰ. Sed lex chriſti iugū ſuaue eſt: qua charitas dei diffuſa eſt in cordibus noſtris per ſpiritūſanctū: qͥ da tus eſt nobis Ro. 5. ¶ Und̓ ſciēdū eſt ꝙ iſta littera quā ponit hic apoſtolus non eſt exod̓. 20. ſed forte accepit eā apoſtolus Exod̓.3. vbi in viſione rubi territus fuit ⁊ di xit: Non ſum eloquens ab heri et nudiuſtertiꝰ: Ex quo dixit. vel facto ſaltem ⁊ ſi non verbo. Exterritꝰ ſum ⁊ tre mebundus. Uel forte apoſtolus vtitur alia lr̄a quaꝫ nos non habemus. Ex quo apparet ꝙ lex vetus fuit lex timo ris. ¶ Deinde ponit conditiones noui teſtamenti dicēs Sed acceſſiſtis ⁊c. Vbi oſtendit que nobis in ipſo ꝓpo nuntur. Et ſunt tria nobis promiſſa. ſcꝫ ſpes future glo rie. participatio eccleſie ⁊ familiaritas dei. ¶ Secūdum oſtendit cuꝫ dicit. Et eccleſiam primitiuoꝝ ⁊cͣ. Tertiuꝫ ibi. Et iudicem omniū deū ⁊c. In celeſti autē gloria duo ſunt que potiſſime bonos letificabunt. ſcꝫ fruitio deitatꝭ ⁊ cōmunis ſanctoꝝ ſocietas. Nullius em̄ boni poſſeſſio iocunda eſt ſine ſocio. vt dicit Boecius ⁊. psͣ. Ecce ꝙͣ bo nū ⁊ ꝙͣ iocundū habitare fratres in vnū. Fruitio autē in duobus conſiſtit. ſcꝫ in viſione intellectꝰ: ⁊ in delectatio ne affectus. Vt em̄ dicit Auguſtinꝰ. Fruimur cognitis in quibus voluntas delectata conquieſcit. Propter vi ſionem em̄ dicit Acceſſiſtis ad montē ſyon. Syon enim ſignificat altitudinē diuine contemplatiōis Eſa. 33. Re ſpice ſyon ciuitatē ſolennitatis noſtre. Iocunditas ⁊ de lectatio affectus ſignificatur per hieruſalem ciuitatē ce leſtem dei viuentis. Ibi em̄ erit viſio experimentalis pa cis: quia nihil erit perturbās: ſiue interius ſiue exterius Unde dicitur ciuitas. id eſt ciuium vnitas. psͣ. Hieruſa lem que edificatur vt ciuitas. Itē Lauda hieruſalē dn̄m lauda deū tuū ſyō. Sequitur Qui poſuit fines tuos pa cem ⁊ adipe frumenti ſaciat te. Gal̓. 4. Illa que ſurſum eſt hieruſalē libera eſt. Vnde nihil vltra erit deſideran dum. Can̄. 8. Exquo facta ſum corā eo quaſi pacē reperi ens. ¶ Cōplemētū aūt ſanctoꝝ eſt cōmunis ſocietas: de qua dicit. Multorum miliū angeloꝝ frequentiam. id eſt aſſiduitatem. quia ſemper ibi ſunt. Mat. 18. Angeli eo rum in celis ſemꝑ vident faciē patris mei qui in celis eſt Ꝙ autē ſint multa milia patet Daū. 7. Milia miliū mi niſtrabant ei. ⁊ decies centena milia aſſiſtebant ei. Iob 25. Nunquid eſt numerus militū eiꝰ Apocalipẜ. 5. Et erat numerus eoꝝ milia miliū Eſa. 22. Vrbs frequēs ci uitas exultans. Et eccleſiā primitiuoꝝ qui cōſcripti ſunt in celis. Hec de participatione eccl̓ie. Dicitur autē eccle ſia domus dei. 1thl. 3. Primitiui ſancti ſunt apoſtoli qͥ primitus ⁊ abundantius dona gratie ꝑceperūt. ꝑ qͦs de riuata ſunt in poſteros Ro. 8. Non ſolū auteꝫ illa: ſed et noſtpſj primitias ſpiritus habentes Ephe. 2. Superedi ficati ſuper fundamentū apoſtoloꝝ et prophetaꝝ ⁊cͣ. Si cut autē antiquitus apud romāos ſenatores qui aſſume bātur ad magnas dignitatesʳ deſcribebant̉: quos primꝰ pompilius in tabulis aureis ſcripſit: ⁊ dicebātur patres conſcripti. ita apoſtolus hic ad oſtendendum dignitateꝫ apoſtolorum dicit ꝙ conſcripti ſunt in celis cuiꝰ ſcriptu re liber eſt noticia quā deus apud ſe habet de ſaluandis Unde ſicut ibi illud quod ſcribit̉ non defacili a memoria labitur: ita illi qui ibi per finalē iuſticiā ſcripti ſunt infal libiliter ſaluabunt̉. Et dicitur liber ille liber vite Lu. 10 Gaudete et exultate. quia nomīa veſtra ſcripta ſunt in ce lis. ¶ Decinde cū dicit. Et iudicē omnium ⁊c. Oſtendit quomodo conſecuti ſumus dei familiaritatem. Et primo familiaritatē patris qͥa dicit. Acceſſiſtis ad iudicē omni
um deum patrē. ſcꝫ a quo eſt omnis auctoritas iudiciaria in diuinis. Ꝙ em̄ filius iudicet habet a patre. Gen̄. 18. Non eſt hoc tuū qui iudicas omnē terrā. Iliud autē qd̓ dicit̉ Ioh̓. 5. ꝙ pater om̄e iudiciū dedit filio. intelligitur ꝙͣtū ad corporalē preſentiam. qꝛ ſola ꝑſona filij appare bit in iudicio. Iſte autē acceſſus eſt ꝑ fidē ⁊ charitatem. Ro. 5. Iuſtificati igit̉ per fidē pacē habeamꝰ ad deū per dn̄m nr̄m ieſum xp̄m per quē acceſſum habemꝰ ꝑ fidem in gratiā iſtā ⁊c. ¶ Secūdo familiaritatem ſpūſſctī cū di cit. Et ſpiritūſanctū iuſtoꝝ. Scd̓m glo. h̓ eſt triplex lr̄a. Una eſt melior q̄ habet̉ in greco. ⁊ ſpūm iuſtoꝝ ꝑfctōruꝫ id ē acceſſiſtis ad ſpūmſctm̄ qͥ fac̄ ꝑfectos in iuſticia Iob z1. Vt video ſpūs eſt in homībꝰ.i. coꝝ. 3. Neſcitis qꝛ tē plū dei eſtis vos: ⁊ ſpūs dei habitat in vobis. Oīs enim iuſticia et ꝑfectio eſt a ſpūſancto. ¶ Alia lr̄a. Et ſpūum iuſtoꝝ ꝑfectoꝝ Et eſt ſenſus. Acceſſiſtis ad deū qui qui hē eſt iudex omniū: ſed eſt quaſi hereditas ſpirituū iuſto rū perfectoꝝ. Tren̄. 3. Pars mea dn̄s dicit anima mea. ¶ Tertia littera eſt. Et ſpūs iuſtorū ꝑfectoꝝ. id ē vt ha beamꝰ ſocietatē cū ſpiritibꝰ ſctōꝝ qͥ ſunt iuſti ⁊ ꝑfctī. Sꝫ prima melior eſt ⁊ planior. ¶ Tertio ꝙͣtū ad familiarita tē filij dicit: Et teſtamenti noui mediator eſt. Quaſi di cat Acceſſiſtis ad chriſtū qui eſt mediator illius noui pa cti in quo nobis promittuntur ſpiritualia. Non ſic autē moyſes. Und̓ ſupra. 9. Ideo noui teſtamēti eſt mediator I. thi. 2. Mediator dei ⁊ hominū homo xp̄s ieſus. Mo dus aūt iſtiꝰ mediatiōis fuit effuſio ſanguīs xp̄i. qꝛ vt di ctū eſt. sͣ. 9. Sine ſanguīs effuſiōe nō ſit pctōꝝ remiſſio. Et id̓o dic̄. Accceſſiſtꝭ ad aſꝑſionē ſanguīs. sͣ. 10. Aſꝑſi corda a ꝯſciētia mala. sͣ. 9. Si em̄ ſanguis hyrcoꝝ ⁊ vi tuloꝝ ⁊ cinis vitule aſꝑſus inquinatos ſanctificat ⁊c. Et loqͥt̉ apl̓s ẜm ritū veterꝭ legis. vbi poſt datiōꝫ veterꝭ legiſ̉ ppl̓us aſꝑſus ē ſanguīe qͥ erat figura ſāguīs xp̄i qͦ fideles mūdādi erāt. ¶ Seqͥt̉ Meliꝰ loq̄ntꝭ ꝙͣ abel. Effuſio eī ſā guinis xp̄i figurata fuit in effuſiōe ſanguinis omnium iu ſtorū qui fuerūt ab origine mundi Apoc̄. 13. Agni qͥ oc ciſus eſt ab origine mundi. id eſt occidi preuiſus. Et id̓o effuſio ſanguinis Abel ſignuꝫ fuit iſtius effuſionis. Sed xp̄i ſanguis meliꝰ loquitur ꝙͣ ſanguis abel. quia iſte cla mat vindictā. ſed ſanguis xp̄i ibi clamat veniā Luc̄. 23. Pater ignoſce eis. Eſa. 53. Pro tranſgreſſoribus ora uit Matth̓. 26. Hic eſt ſanguis noui teſtamenti: qui pro multis effundēt̉ in remiſſionē peccatoꝝ. Vel meliꝰ loq̄n tē. id eſt melius loqui facientē. qꝛ ſanguis iſte facit nos loqui xp̄m veꝝ deū iuſtificantē. Lectio quinta. Idete ne recuſetis loquētē. Si em̄ illi nō effugerūt recuſantes eū qͥ ſu v per terrā loquebatur: multomagis nos qui de celis loquentē nobis auertimus cuius vox mouit terrā tunc: nunc autem re promittit dicens: Adhuc ſemel ⁊ ego moue bo non ſolū terrā ſed et celuꝫ. Ꝙ auteꝫ ad huc ſemel dicit: declarat mobilium tranſlati onem tanqͣꝫ factorum. vt maneant ea q̄ ſunt īmobilia. Itaqꝫ regnū īmobile ſuſcipientes habemus gratiā per quā ſeruiamus placē tes deo cū metu ⁊ reuerentia. etem̄ deus no ſter ignis conſumens eſt.

in epiſtolam ad Bebreos XII
AII
Supra poſuit apl̓s conditionē vtriuſqꝫ teſtamēti: hic ex hoc arguit. ⁊ circa hoc facit duo. Primo em̄ arguit. Se cūdo inducit cōcluſionē principaliter intentā. ibi. Itaqꝫ regnū īmobile ⁊c. Circa primū duo facit Primo em̄ pre mittit intentionē ſuā. Secūdo arguit ad ꝓpoſitū ibi. Si em̄ illi ⁊c. Dicit ergo. Ita dictū eſt ꝙ ſanguis xp̄i meliꝰ loquit̉ ꝙͣ ſanguis abel. Uidete ergo ne recuſetis vel cō dēnetis loquentē.i. qd̓ loquit̉ implete. Duo aūt nobis loquit̉ ſanguis xp̄i. Primo em̄ loquit̉ nobis cōmemorā do ſuū beneficiū quo dat̉ nobis remiſſio peccatoꝝ. Qui ergo iteꝝ peccat loquentē ꝯtemnit. Item loquit̉ exhor tās ad imitandū. 1ᵉ. petri. 2. Xp̄s paſſus eſt ꝓ nobis: vo bis relinquēs exemplū vt ſequami veſtigia eius. Qui gͦ nō tollit crucē ſuā ad ip̄m ſequendū recuſat loquētē. p̄s. Hodie ſi vocē eius audieritis nolite obdurare corda vr̄a. Mat. 17. Hic eſt filius meus dilectus in qͦ mihi bene cō pla cui ip̄m audite. ¶ Deinde cū dicit. Si em̄ illi ⁊c. ar guit cōparādo locutionē veteris teſtamēti ad locutionē noui teſtī Et hoc ꝙͣtū ad duo.ſ. ꝙͣtū ad monitionē loquē di ⁊ quantū ad efficaciā locutiōis Modꝰ loquēdi qꝛ ille loquebat̉ ſuper terrā: hic aūt eſt de celo. Vnde dicit. Si illi.ſ. antiqui patres recuſantes eū qui loquebat̉ ſuꝑ ter rā.ſ. xp̄m. Eſa. 52. Ego ip̄e qui loquebar ecce aſſum.ſ. per angelos vel ꝓphetas. Gupra. I. Multipharie mul tiſqꝫ modis olim deus loquēs patribꝰ in ꝓphetis. Vel eū. I. angelū per quē lex data eſt moyſi. Gal̓. 3. Ordina ta per angelos. sͣ. 2º. Si em̄ qui per angelos dictus eſt ſermo factus eſt firmus ⁊c. Act. 7. Hic eſt moyſes qͥ fuit in eccleſia in ſolitudine cū angelo qui loquebat̉ ei in mō te ſynai ⁊c. ¶ Non effugerunt ſcꝫ vltionē diuine legis. Iob. 11. Effugiū peribit ab eis. Supra. 2. Oīs preuari catio ⁊ inobediētia accepit iuſtā mercedis retributionē. ¶ Sequit̉ cōcluſio per locū a minori. Si illi qui recuſa uerūt loquentē de terra non effugerūt: multomagis nos qui aduertimus loquentē de celo nō debemus recuſare quia ſcꝫ minꝰ poſſemus effugere. Ille em̄ qui nobis lo quit̉ in nouo teſtamēto xp̄us ſcꝫ iam eſt in celis. Math. vltiꝰ. Dn̄s quidē ieſus poſtꝙͣ locutus eſt eis aſſumptus eſt in celū. Deutro. 4. De celo audire te fecit vocē ſuaꝫ vt doceret te. Doctrina ergo veteris teſtamēti eſt doctri na xp̄i loquētis de terra ꝓpter duo. Primo quia ibi ſub figura terrenoꝝ tradunt̉ celeſtia. Item ibi ꝓmittebant terrena: ſed doctrina noui teſtamēti eſt xp̄i loquentis de celo: quia terrena cōuertimꝰ in ſignificationē celeſtiuꝫ ꝑ intellectū miſticū. Item in ip̄o ꝓmittunt̉ celeſtia. Mat. 10. Ecce em̄ merces veſtra copioſa eſt in celis. Ioh. 3º. Si terrena dixi vobis ⁊ nō creditis quomō ſi dixero vo bis celeſtia credetis. ¶ Conſequēter cōparat ad inuiceꝫ vtrūqꝫ teſtamentū quantū ad efficatiā locutōis. Et de ef ficacia quidē locutiōis veteris teſtimēti dicit. Cuiꝰ vox mouet terrā tūc id eſt fecit cōmotionē in terra multiplici ter quia per ſigna in egypto per diuiſionē maris. per mo tū terre in deſerto. p̄s. Terra mota eſt ⁊ em̄ celi diſtilla uerūt ⁊c. In quo ſignificat̉ ꝙ tota illa locutio cōmoue bat corda ꝑ terrena ꝓmiſſa. ¶ Deinde cū dicit. Nūc au tē repromittit ⁊c. ſubiūgit quantū ad efficaciā noui teſta ſtamēti. Et ꝓbat eam per auctoritatē ꝓphete. ⁊ poſt ex ponit eā ibi. Quod autē dixit ⁊c. Auctoritas illa ponit̉ aggei. 2. Non tamē ſcd̓m litterā noſtrā. Nos em̄ ſic ha bemus. Adhuc vnū modicū eſt ⁊ ego moueho ⁊c. Apo ſtolus autē accipit ſic. Adhuc ſemel ⁊ ego mouebo nō ſo lum terrā ſed etiā celum. Et eſt ſenſus idē. Et manifeſtū eſt ꝙ iſta prolata fuerūt tempore veteris teſtamēti circa finem eius. ſcꝫ poſt reditū tranſmigratiōis eius quo tem pore nihil reſtabat de veteri teſtamēto. Crgo manifeſtū eſt ꝙ illud qd̓ promittebat̉ erat in īplendū in nouo teſta
mēto ſcꝫ nouū celū ⁊ noua terra. Eſa. 65. Ecce ego creo nouos celos ⁊ terram nouā. Que quidē creatio oſtenſa eſt in ſpiritu iohāni. Apoc. 21. Et vidi celū nouū ⁊ terrā nouā. In illa em̄ innouatiōe mouebunt̉ celi. Poteſt aūt celū dupliciter accipi. Vno modo celū aereū ⁊ iſtud igne vltime flagratiōis purgabit̉ vt ſupra dictū eſt. 10. capi. Alio modo celū ſidereū. Et iſtud nō purgabit̉ ſed muta bit̉ quantū ad nouū ſtatū quia ceſſabit a motu ⁊ augebit̉ claritas partiū eius. quia lux lune erit vt lux ſolis. ⁊ lux ſolis ſeptēpliciter. vt dicit̉ Eſaie. 30. Dicit ergo. Nunc autē id eſt per nouū teſtamentū repromittit dicens: Ad huc ſemel ⁊ ego nō ſolū mouebo terrā: ſed etiam celum. ¶ Conſequēter cū dicit. Ꝙ autē dixit ⁊cͣ. exponit verba prophetie ⁊ facit magnā vim in hoc ꝙ dicit. Adhuc ſe mel. Ꝙ em̄ dicit adhuc. on̄dit ꝙ mobilia ſūt. Sed ꝙ di cit ſemel. oſtendit ꝙ a ſtatu mobilitatis ⁊ corruptibilita tis mutāda ſt̓ ad ſtatū incorruptiōis ⁊ īmutabilitatꝭ. Si em̄ poſt motionē illam remanerēt in ſtatu mutatiōis nō diceret ſemel ſed iterū ⁊ iterū. qd̓ eſt contra origenē qui voluit ꝙ mundus in infinitū renouabit̉ ac recuperabit̉. Dicit ergo. Ꝙ autē dixit. Adhuc ſemel declarat trāſſa. tionē mobiliū ad ſtatū. ſcꝫ īmobilitatis. Et quaſi aliquis quereret vtrū deus hoc poſſit facere ſubdit. Tanꝙͣ fa ctoꝝ. Om̄ia em̄ facta diuine poteſtati ſubijciunt̉. Unde ſicut ex nihilo fecit ea deus: ita poteſt ea ꝓ ſue volūtatis arbitrio īmutare. Et hoc vt maneāt ea que ſunt immobi lia. id eſt quantū ad eſſentias ſuas principales remane ant īmobilia: ſed quantū ad aliquas accidētales diſpo ſitiōes mutabunt̉. p̄s. Et ſicut opertoriū mutabis eos et mutabunt̉ ⁊c. Que ſupra. 1º. ſūt expoſita. Ex his patet ꝙ iſta in veteri teſtamēto ⁊ ſi mouebant̉ non tamē ad ſta tū incorruptiōis ⁊ īmutabilitatis: ſed hoc fit tantū in no uo in ſignū ꝙ promiſſa veteris teſtamēti erāt mutabilia non autē noui. ¶ Deinde cū dicit. Itaqꝫ regnū īmobile ⁊cͣ. ponit ꝯcluſionē principaliter intentā. poſtꝙͣ em̄ mul tipliciter cōmendauit gratiā ⁊ beneficia per xp̄m nobis collata ⁊ cōferenda principaliter intendit nos inducere ad ſeruiendū ei. Et hoc cōcludit ꝙ exquo nobis in nouo teſtamēto promittunt̉ bona īmobilia. debemus xp̄o qui repromittit ſeruire in timore ⁊ reuerētia. Et hec eſt con cluſio principalis vnde primo reſumit beneficiū exhibi tum dicens: Itaqꝫ exquo. ſcilicꝫ deus nobis repromit tit celū et terra immobilia per quę deſignantur bona fu tura immobilia ⁊ ſempiterna habemus. id eſt reddimꝰ gratiā. id eſt gratiarūactionē. 2ᵉ. corint. 9. Gratias ago deo ſuper inenarrabili dono eius. Et hoc ſuſcipiētes. id eſt quia ſuſcipimus ⁊ ſi nō in re tamē in ſpe ꝓmiſſionis regnū immobile. p̄s. Regnū tuū regnū omniū ſeculoꝝ. Luce. 1. Regni eius nō erit finis. Vel per gratiā intelli git̉ donū gratie qd̓ in preſenti recipimus tanꝙͣ pignus eterne glorie. Et ideo dicit. Itaqꝫ ſuſcipiētes regnū im mobile. id eſt future glorie qd̓ nobis promittit̉. Luc. 12 N olite timere puſillus grex: quia cōplacuit patri veſtro dare vobis regnuꝫ. Quod em̄ ſperamus habemus. ſcꝫ gratiā quā tanꝙͣ quoddā glorie inchoatiuū accipimus. Sicut em̄ natura nō deficit in neceſſarijs: multo minus deus. Et ideo dat nobis ſpeꝫ illius regni. ⁊ per ꝯſequēs gratiā per quā ꝑueniamꝰ. Rom̄. 5º. Acceſſum habemꝰ per fidem in gratiā. p̄s. Gratiā ⁊ gloriā dabit dominus ¶ Sequit̉. Per quā ſeruiamus placētes deo cū metu ⁊ reuerētia. vbi inducit ad obſequiū vt a nobis requiſitū. Dictat em̄ ratio naturalis ꝙ ei a quo multa beneficia re cipimus obligamur ad reuerentiā ⁊ ad honorē exhiben dum. Ergo multo fortius deo qui nobis maxima dona uit ⁊ infinita repromiſit. Et ideo dicit ꝙ per iſtā gratiaꝫ ſcꝫ nobis datā ⁊ dandā ſeruiamus deo placētes cum me
Z iiij
xeod ac

Explanatio ſancti Thome
tu ⁊ reuerētia. Non em̄ ſufficit tantū ſeruire deo quod poteſt fieri per actionē exteriorem niſi etiā placeamus ei per intentionē rectā ⁊ per amorē. Sapien̄. 4º. Placēs deo factus eſt dilectus. p̄s. Placebo domīo in regione viuoꝝ. Maxime autē ſeruit̉ deo per obſequiū interius. p̄s. ⁊ Luc 1. Seruiamus illi in ſanctitate ⁊ iuſticia. De us autē propter creationē dicit̉ dominus. ꝓpter regene rationē vero pater. Domīo auteꝫ debet̉ timor: ſed patri amor ⁊ reueretia. Malach. 1. Filius honorat patrē ⁊ ſer uus dominū ſuū timebit. Si ergo pater ego ſum vbi eſt honor meus. Et ſi dominꝰ ego ſum. vbi timor meus. Er go deo ſeruiendū eſt cum mētu ⁊ reuerētia. p̄s. Seruite domīo in timore ⁊ exultate ei cū tremore. ¶ Ꝙ autē ita debeamus ſeruire deo. ꝓbat per auctoritatē ſumptam: Deutro. 4. Etem̄ deus noſter ignis ꝯſumens eſt. Hoc autē ꝙ deus dicit̉ ignis non dicit̉ hoc ſcd̓m dyoniſiū ꝙ ſit aliqd̓ corporeū: ſed quia intelligibilia deſignant per ſenſibilia inter que ignē reperimus habere maiorē nobi litatē ⁊ maiorē claritatē. Item maiorē actiuitatē. Item maiorē altitudinē in ſitu. Item eſt magis purgatiuus ⁊ cōſumptiuus. ideo deus precipue nominat̉ ignis ꝓpter eius claritatē quia lucē habitat inacceſſibilē. 1ᵉ. thymo. 6. Item quia maxīe actiuus Eſaie. 26. Om̄ia opera no ſtra operatus es in nobis. Item altior eſt in ſitu. p̄s. Ex celſus ſuper om̄es gentes dn̄s ⁊c. Item purgat pecca ta ⁊ quaſi cōſumit. Vnde dicit hic ꝙ eſt ignis cōſumens ſcꝫ peccata. Malach. 3º. Ipſe em̄ quaſi ignis cōflans. Et ſequit̉. Et purgabit filios leui. Supra. 1. Purgatio nē peccatoꝝ faciens. Item cōſumit peccatores puniēdo Supra. 10. Terribilis aūt quedam expectatio ⁊ ignis emulatio que cōſumptura eſt aduerſarios. Et ideo quia iſta nobis ꝓmiſſa ſunt. Eſa. 10. Erit lumē iſrael in igne ⁊ ſanctꝰ eius in flāma. p̄s. Ignis ante ip̄m precedet ⁊ in flāmabit in circuitu inimicos eius. Et ideo debemꝰ ſtu dere ad ſeruiendū ⁊ placendū deo. Capitulū tredecimū. Haritas fraternitatis maneat in vobis: et hoſpitalitatem nolite c obliuiſci. Per hanc enim placue runt quidam angelis hoſpitio re ceptis. Memētote vinctorum tanqͣꝫ ſimul vincti: ⁊ laborantium tanqͣꝫ ⁊ ipſi in corpo re morantes. Honorabile connubiuꝫ in om nibus: ⁊ thorus immaculatus. Fornicato res enim ⁊ adulteros iudicabit deus. Sint mores ſine auarit ia: contenti preſentibus. Ipſe enim dixit. Non te deſeram neqꝫ dere linquam ita vt confidenter dicamus: Domi nus mihi adiutor eſt: non timebo quid fa ciet mihi homo. Mementote prepoſitoruꝫ veſtrorum qui vobis locuti ſunt verbū dei quoꝝ intuētes exitū cōuerſatiōis imitam ī fidē. Ieſus xp̄s heri ⁊ hodie ip̄e ⁊ in ſecl̓a. Poſtꝙͣ ſupra monuit eos apoſtolus qualiter ſe debent habere ad perferēda mala: hic monet quomō ſe debeant habere ad operandū bona. Unde ſcd̓m glo. ab iſto loco incipit moralis inſtructio poſt cōmendationē ⁊ exhorta tionē ad imitandū ip̄m. Et circa hoc duo facit. Primo enim hortat̉ ip̄os ad bonū. Secūdo orat pro eis ibi. De us autem pacis ⁊c. Circa primū tria facit. Primo enim̄
oſtendit quomō debent bonū operari quantū ad proxi mos. Secūdo quantū ad ſeip̄os. ibi. Honorabile cōnu biū ⁊c. Tertio quantū ad prelatos ibi. Memētote pre poſitoꝝ veſtroꝝ ⁊c. Dicit ergo quantū ad primū ſic. Di ctum eſt ꝙ ꝓmiſſuꝫ eſt nobis regnū immobile. ad quod ſi volumus peruenire neceſſe eſt nos charitatē habere. Ergo charitas fraternitatis maneat in vobis. 1ᵉ. Iohā. 4. Qui non diligit fratrē ſuū quem videt: deū quem nō videt quomō poteſt diligere? Item. 1ᵉ. petri. 2. Om nes inuicem honorate: fraternitatē diligite. Quia vero charitas nō eſt ocioſa vt dicit Gregoriꝰ. ideo hortat̉ ad opera charitatis. 1ᵉ. Ioh. 3º. Non diligamꝰ verbo neqꝫ lingua ſed opere ⁊ veritate. Ideo dicit ꝙ debemꝰ oſten dere charitatē peregrinis per hoſpitalitatē. vinctis per compaſſionē. pauperibus per ſubuentionē Et primū po nit ibi. Et hoſpitalitatē nolite obliuiſci ⁊c. Secundū ibi Mementote vinctoꝝ ⁊c̄. Tertiū ibi. Et laborantiū ⁊c. Dicit ergo quantū ad primū. Nolite obliuiſci hoſpitali tatis. Et dicit obliuiſci: quia iſti aliquādo in ꝓſperitate ſua multū fuerāt hoſpitales. Sed modo depauꝑati erāt ⁊ ideo nō ita bene poterant. Tamē animat eos ad cōti nuandū ſcd̓m poſſibilitatē ſuam. Rom̄. 12. Hoſpitalita tem ſectātes. Et ſpecialiter facit mentionē de hoſpitali tate quia qui peregrinos recipit tria opera miſeri cordie ſimul implet. quia ⁊ recipit ⁊ cibat ⁊ potat. 1ᵉ. Ioh. 4º. Hoſpitales inuicē ſine murmuratiōe. Et ſubdit rationē quia per hāc multi placuerūt angelis hoſpitio receptis ſicut patet de abraā ⁊ loth. Gen̄. 19º. Alia littera habet Per hāc quaſi neſcientes receperūt angelos. quia non credebāt eos eſſe angelos. quod verū eſt in principio vn de ꝙ abraam adorauit eos putauit ꝙ eſſent viri ſancti a deo miſſi ⁊ adorauit eos adoratiōe dulie que exhibet̉ ſan ctis. ⁊ quaſi hominibꝰ cibos obtulit. Sed poſtmodū in tellexit eos angelos in quibus deus loquebat. Et locu tus eſt eis ſicut deo dicens. Non eſt hoc tuū qui iudicas oēm terrā. ⁊ ſimiliter loth. ¶ Quantū ad ſecundū dicit. Memētote vinctoꝝ illoꝝ. ſcꝫ qui propter deū miſſi ſunt in carcerē. mementote viſitādo redimendo tanꝙͣ eſſetis ſimul corporaliter cū eis vincti. Hoc em̄ eſt aliud opus miſericordie. Math. 25ꝰ. In carcere eram ⁊ veniſtis ad me. Contra qd̓ Eſa. 14. dicit̉ Uinctis eius nō apperuit carcerē. Hoc ip̄i aliquando fecerūt ſicut patet ſupra. 10. Specialiter aūt hoc pertinet ad opus miſericordie: alie nam miſeriā ſuam reputare. ¶ Quantū ad tertiū dicit. Et laborantiū ſiue labore corporali. p̄s. Labores manu um tuarū quia manducabis ſine ſollicitudine ſpirituali. 2ᵉ. tymothei. 2º. Laborantē agricolā oportet primū de fructibus percipere. Siue in malis ſuſtinēdis. Eccl̓. 1º. Et cognoui ꝙ in his quoqꝫ eſſet labor ⁊ afflictio ſpiritꝰ. Breuiter tota preſens vita labor quidā eſt. Iob. 5. Ho mo ad laborē naſcit̉ ⁊ auis ad volatū. Supple memēto te tanquā ⁊ ip̄i in corpore morātes. Per quod experti eſtis qͥd neceſſe ſit laborātibus. Eccl̓. 31º. Intellige que ſunt ꝓximi tui ex teip̄o. Math. 7. Om̄ia quecūqꝫ vul tis vt faciāt vobis homīes eadē ⁊ vos facite illis. ¶ De inde cū dicit. Honorabile connubiū ⁊c. monet bona face re quantū ad ſeip̄m. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ ponit monitionē contra cōcupiſcentias carnalium dele ctationū. Secūdo contra cupiditatē reruꝫ exterioꝝ. ibi. Sint mores ſine auaritia ⁊c. Primo ergo pōit monitio nē dicens: Honorabile ⁊c. Circa qd̓ ſciendū eſt ꝙ circa venerea dupliciter cōtingit peccatū. Uno mō per illici tam coniunctionē ſoluti cum ſoluta. ⁊ ꝙͣtum ad hoc di cit: Honorabile cōnubium ſupple ſit in omnibꝰ qͥ conti nere nolūt nō ꝯiunctio fornicatioria. Et dicit̉ honorabi le quādo ſit ẜm debitas circumſtantias matrimonij. Ex

in epiſtolam ad Sebreos XIII
quo patet ꝙ actus matrimonialis poteſt eſſe ſine pecca to. quod eſt cōtra hereticos. 1. Corin. 7. Si nupſerit vir go non peccauit. Unde dominus ad oſtendendum bonū eſſe actum matrimonij: Primum ſignum fecit in nupti is ⁊ matramonium nobilitauit preſentia ſua corporali et naſci voluit de coniugata. Alio modo per violēntiā tho ri maritalis quando ſcꝫ vir accedit ad alterius vxorem: vel mulier ad alterius viruꝫ. Et quantū ad hoc dicit. Et thorus immaculatꝰ. Et Sap̄. 14. Neqꝫ vitam neqꝫ nu ptias mundas iam cuſtodiunt. ſed alius alium ꝑ inuidi am occidit aut adulterans contriſtat. Item capitulo ter tio. Felix ſterilis ⁊ incoinquinata. ⁊ que neſciuit thorum in delicto. habebit fructum in reſpectione animarū ſan ctaꝝ. ¶ Subdit autē apoſtolus rationē dicens: Forni catores enim ⁊ adulteros iudicabit deus. In quo elidit errorem aliquorum dicentium ꝙ deus peccata carnalia non punit nec curat. Ephe. 5. Nemo vos ſeducat inani bus verbis. ꝓpter hec enim ſcꝫ propter peccata carnalia que premiſerat venit ira dei in filios diffidentie. Ideo di cit hic ꝙ fornicatores propter hoc ꝙ dixit honorabile cō nubium ⁊ adulteros ꝓpter hoc ꝙ dixit thorus immacu latus deus iudicabit id eſt cōdemnabit. Aphe. 5. Om̄is fornicator aut immundus aut auarus quod eſt idoloruꝫ ſeruitus nō habet partem in regno dei ⁊ xp̄i. ¶ Deinde cū dicit. Sint mores ⁊c. ꝓhibet cupiditatē bonoruꝫ ex teriorum: circa que contingit peccare duobus modis. Uno em̄ modo per tenacitatem. Alio modo ꝑ cupidita tem. Liberalitas em̄ eſt virtus que ponit medium circa pecunias ꝙͣtū ad dationē ⁊ ꝙͣntuꝫ ad acceptionē. Quā tum ad primum ſcꝫ contra tenacitateꝫ dicit. Sint mores ſine auatitia. Auarus em̄ dicit̉ nimis tenax quaſi auidꝰ eris. Vnde Eccͣ. 10. Auaro nihil eſt ſceleſtius. Quantū ad ſecundum dicit. Contenti preſentibus. Illi qui ſemꝑ his que habent volunt alia cumulare non ſunt contenti preſentibꝰ. 1. Timo. 6. Habentes alimēta ⁊ quibꝰ tega mur: his contenti ſimus. Vel qd̓ dicitur. Sint mores ſi ne auaritia. ꝓhibet auaritiam ꝙͣtum ad cupiditatē ⁊ te nacitatem. Cum vero dicit. contenti preſentibus. exclu dit cauſam auaritie ſcꝫ ſollicitudinē. Matth̓. 6. Nolite ſolliciti eſſe ⁊c. Non enim ꝓhibet ꝙ homo non ſollici tetur de rebus in poſterum neceſſarijs. ſed ꝙ cura ⁊ ſol licitudo non preocrupet mentem. Sic em̄ qui preoccu pat futurā ſollicitudinē ſollicitus eſt in craſtinū. ¶ De inde cum dicit. Ipſe enim dixit ⁊c. ponit monitionis ra tionē Et eſt ratio quare nō debemus ſuꝑflue eſſe ſollici ti. ſed tamen facere qd̓ in nobis eſt ſcꝫ cū fiducia diuini auxilij. Ipſe enim dixit Ioſue. 1. Non te deſeram id eſt qͥn miniſtrē tibi neceſſaria. neqꝫ derelīquā ſcꝫ fame ꝑire psͣ. Non vidi iuſtum derelictum nec ſemen eius querēs pānem. Vel nō derelinquā quin liberem te a malis. Et ex hoc cauſat̉ fiducia in corde. ita vt confidenter dicamꝰ Eſa. 12. Fiducialiter agā ⁊ nō timebo. ⁊ ꝙ dicamꝰ illud psͣ. Dn̄s mihi adiutor eſt nō timebo quid faciat mihi ho mo. Adlutor inꝙͣtum a malis liberat. psͣ. Adiutor in tri bulationibus que inuenerunt nos nimis. Et ideo non ti niebo quid faciat mihi homo id eſt aduerſarius quicūqꝫ carnalis Eſa. 51. Quis tu vt timeas ab homīe mortali. Uel diabolus qui dicit̉ homo ab homine victus ſicut ſci pio affricanus. Matth̓. 13. Inimicus hō hoc fecit. ¶ De inde cū dicit. Hementote prepoſitoꝝ ⁊cͣ. oſtendit quo modo debent bonū operari ꝙͣtum ad prelatos. Et circa hoc facit duo. Primo em̄ oſtendit quō ſe debēt habere ad mortuos. ſcꝫ vt eorū ſequant̉ exempla. Secūdo quo mō ad viuentes vt eis obediant ibi. Obedite prepoſitis veſtris ⁊c. Quantū ad primū duo facit. Prīo em̄ on̄dit quomō bonorum doctrinā imitent̉. Secundo quō malorum doctrinam deuitent ibi. Doctrinis varijs ⁊c. Dicit ergo. Mementote prepoſitoꝝ veſtrorū qui vobis locuti ſunt verbuꝫ dei id eſt apoſtoloꝝ qui vobis predicauerūt Eſa. 51. Attendite ad abraā pr̄em vr̄m ⁊c. Non ſolū aūt p̄dicauerūt verbo: ſed etiā facto oſtenderūt. Matth̓. vlt. Sermonē confirmante ſeq̄ntibꝰ ſignis. Nō ſolū memē tote verboꝝ: ſed etiā intuemini exituꝫ. 1. Mach̓. 2. Me mētote operū patrū q̄ fecerūt ī generationibꝰ ſuis ⁊ acci pietis gloriā magnā ⁊c Iac. 5. Exemplū accipite fratreſ mei mali exitus ⁊ longanimitatis ⁊ laboris et patientie ꝓphetas qͥ locuti ſunt in noīe dn̄i ⁊c. Sed non ſolū hoc īmitemini ſcꝫ exitum vt ſcꝫ ꝓ xp̄o ſapiēter ſuſtineatis: ſꝫ etiam conuerſationē. ad bonā em̄ mortem venitur ꝑ bo nam conuerſationē. Imitamini etiā fidē illoꝝ: vt ab illa non declinetis. ¶ Sequit̉. Ieſus chriſtus heri ⁊ hodie ipſe ⁊ in ſecula. ſcd̓m gloſam ſic introducitur littera iſta. Ipſe enim ſupra dixerat quod ſcilicet dictum eſt Ioſue. Non te deſerā neqꝫ derelinquā. poterant iſti dicere. Il le cui hoc dictū eſt bene debebat confidere de dei adiuto rio. Nos autem non ſic quibus non eſt dictum. Hoc re mouet apoſtolus dicens ꝙ chriſtus qͥ hoc tunc dixit Io ſue manet ineternum. Et ideo ſicut tūc potuit ipſum iu uare. ita poteſt modo auxiliari nobis. Ideo dicit. Ieſus chriſtus heri ⁊ hodie ⁊c. Uel poteſt referri ad immedia te dictum. Iam enim dixerat ꝙ deberent imitari apoſto los. Poterant dicere ꝙ non eſt ſimile qꝛ illi immediate inſtructi fuerunt a chriſto ⁊ ſeruierūt ſibi. nos autē nō ſic Et iō dicit apl̓s ꝙ chriſtus manet. ⁊ ideo inſtruit nos ad ſeruiendum ſibi. Unde dicit. Ipſe chriſtus heri ſcilicet in tempore primitiuorum apoſtolorum. et hodie ſcilicet in tempore iſto ipſe ⁊ in ſecula Matth̓. vltimo. Ecce ego vobiſcum ſum vſqꝫ ad conſumationem ſeculi. Apoc. 1. Dicit dominus deus qui erat ⁊ qui eſt ⁊ qui venturus ē omnipotens. psͣ. Tu autē idem ipſe es ⁊ anni tui non deficient. In hoc ergo oſtendit apoſtolus eternitatē xp̄i Lectio ſecunda Octrinis varijs ⁊ peregrinis nolite D abduci. Optimū eſt em̄ gr̄a ſtabili re cor: non eſcis que nō profuerunt ambulantibus in eis: Habemus altare: de quo edere non habent poteſtatē qui taber naculo deſeruiunt. Quoruꝫ enim animaliū infertur ſanguis ꝓ peccato in ſancta ꝑ pon tificē: hoꝝ corꝑa cremant̉ extra caſtra. Pro pter qd̓ ⁊ ieſus vt ſctīficaret ꝑ ſuū ſanguinē ppl̓m exͣ portā paſſus eſt. Exeamꝰ igit̉ ad eū extra caſtra: improꝑiū eiꝰ portātes. Nō em̄ habemꝰ hic manentē ciuitatē ſꝫ futurā inqͥ rimꝰ. Per ip̄m gͦ offeramꝰ hoſtiā laudis ſꝑ deo id ē fructū labioꝝ ꝯfitentiū noī eiꝰ. Bn̄ ficentie aūt ⁊ conmunionis nolitt obliuiſci. Talibꝰ em̄ hoſtijs ꝓmeret̉ deus. Supra monuit apl̓s ad imitandū exempla ⁊ conuerſati onem eorum qui deceſſerunt: hic monet ad inſiſtendum doctrine eoruꝫ. Et circa hoc duo facit. Primo em̄ ponit monitionē ſuam. Secūdo aſſignat rationē ibi. Habemꝰ altare ⁊c. Iteumr pͥma in duas. Primo enim ponit mo nitioneꝫ ſuam in generali. Secundo exemplificat ipſam ibi. Optimū eſt em̄ gratia ⁊c. Dicit ergo. Nolite abduci varijs ⁊ peregrinis doctrinis. quaſi dicat. Ita dixi ꝙ de betis imitari fidē apl̓orū. Ergo a doctrina ipſoꝝ ꝑ quā cūqꝫ aliam doctrinaꝫ nolite abduci id eſt remoueri. Vbi
rfola cqꝫ

Explanatio ſancti Thomeſciendum eſt ꝙ cum veritas conſiſtat in medio cuius eſt vnitas. ⁊ ideo vni vero multa falſa opponi poſſunt ſicut vni medio multa extrema. Doctrina ergo fidei vna eſt qꝛ a puncto in punctū non conuenit ducere niſi vnam rectā lineam. Omnes alie doctrine multe ſunt: qꝛ a recto mul tis modis cōtingit deuiare. Et ideo dicit. Doctrinis va rijs id eſt diuiſis Oſee. 10. Diuiſum eſt cor eorum nunc interibunt. Hec ſunt ille doctrine de quibus. 1. Ti. 4. Doctrinis demonioꝝ in ypocriſi loquentiū mendatiuꝫ. Item ſunt peregrine ſcꝫ a fide catholica. a nobis aūt ta les doctrine nō ſunt ſuſtinende. qꝛ non ſumus hoſpites ⁊ aduene: ſꝫ ſumꝰ ciues ſanctorū ⁊ domeſtici dei Eph̓. 2 ¶ Deinde cum dicit. Optimum eſt em̄ gratia ⁊c. exem plificat in ſpeciali que ſunt varie et peregrine doctrine. Unde ſciendum eſt ꝙ in pͥmitiua eccleſia fuit vnus error ꝙ ad ſalutē neceſſaria erat obſeruantia legaliū que pre cipue conſiſtebat in quibuſdā cibis ſumendis: puta agni paſchalis. Exo. 12. Et in abſtinendo a quibuſdaꝫ cibis. ſicut patet Leuit̓. η1. et in alijs multis locis. Alius er ror fuit ꝙ paſſim licebat vti delectationibꝰ corporalibꝰ. Et iſte fuit error nicolaitarum. Et de vtroqꝫ poſſunt hec verba exponi. ſed magis ꝓprie de pͥmo. Dicit ergo. No lite abduci a veritate fidei ꝑ varias ⁊ peregrinas doctri nas. 2. Theſſal̓. 2. Non cito moueamini a ſenſu veſtro. Gal̓. I. Miror ꝙ ſic tam cito trāſferimini ab eo qͥ vos vo cauit in gratiā xp̄i in aliud euangeliū. Deus em̄ a nobis requirit cor. ꝓuer. 23. Prehe fili mi cor tuū mihi. Et iō debet eſſe firmū ⁊ ſtabile. Contra quod dicit̉ in psͣ. Cor meum dereliquit me. Hoc autē non ſtabilit̓ eſcis corpo ralibus: ſed ꝑ gr̄am iuſtificantē Ro. 3. Iuſtificati gratis ꝑ gratiam ipſius ⁊ ꝑ redemptionē que eſt in chriſto ieſu Et ideo dicit. Non eſcis que non profuerunt. Ro. 14. Non eſt regnū dei eſca ⁊ potus. ſed iuſticia ⁊ pax ⁊ gau dium in ſpūſancto. Non eſt ergo ſtabilimentū cordis in īmoderata vel ſuꝑflua ſumptione cibi: ſꝫ magis in gra tia dei. psͣ. Paratum cor eius ſperare in domino confir matū eſt cor eius non cōmouebit donec ⁊cͣ. Spes aūt eſt quaſi anchora ſtabiliens corda. ſupra. 6. Confugimꝰ ad tenendam ꝓpoſitam nobis ſpem quam ſicut anchorā ha bemus aīe tutaꝫ ⁊ firmā. Et dicit ꝙ non ꝓfuerunt ambu lantibus in eis id ē ſperantibus in eis. quia illis qui eis vtunt̉ ad neceſſitatē ꝓſunt ad ſalutē corporis. ſed qui to tum ſtudium ponunt in eis ambulant in ipſis. ⁊ talibus nec ꝓficiunt ad ſalutē aīe nec corporis. Iere. 11. Nunqͥd carnes ſancte auferent a te malicias tuas in quibus glo riata es. ¶ Deinde cum dicit. Habemus altare ⁊c. aſſi gnat rationē et eſt valde ſubtilis. Sicut em̄ legit̉ Leui. 16. Decima die ſeptimi menſis ſūmus ſacerdos ſangui nem vituli ⁊ hirci inferebat intra ſancta ꝓ ſua ignoran tia ⁊ illorum corpora cremabant̉ extra caſtra. Et qꝛ erat oblatio ſacerdotum nō cōmedebant̉ carnes eorū. Quod em̄ offerebant pro peccato ſacerdotum non comedebant ſed extra caſtra comburebant. Ex iſta ergo figura trahit apl̓us myſteriū. Per ſanguinē em̄ illum figurabat̉ ſan guis xp̄i vt ſupra dictum eſt. 9. caº. Uitulꝰ em̄ ⁊ hircus xp̄m figurabāt. qꝛ vitulus erat hoſtia ſacerdotalis: ⁊ hir cus imolabat̉ ꝓ peccato. In quo figurabat̉ ꝙ chriſtꝰ de bebat īmolari ꝓ peccato non ſui ſed populi. Uitulus gͦ ⁊ hircus imolatus. eſt chriſtus ſacerdos ſeipſum offerēs ꝓ peccatis noſtris. Sanguis gͦ xp̄i illatus eſt intra ſan cta ⁊ caro cremata ē extra caſtra. Ubi duplex eſt ſignifica tum. Vnuꝫ ꝙ xp̄s in ciuitate imolatus eſt linguis iude orum. Vnde ⁊ marcus dicit ipſum hora tertia crucifixū: licet hora ſexta fuerit in eruce leuatus. Aliud ꝙ ꝑ virtu tem paſſionis ſue xp̄s intra celeſtia ſancta nos introdu cit ad patrem. Ꝙ autē corpora illoꝝ cremabant̉ extra caſira ꝙͣtum ad caput noſtrū ſignificat ꝙ xp̄s paſſurꝰ erat extra por tam. Quantū vero ad nos qui ſumus membra ſignificat ꝙ ꝓ illis qͥ ſunt extra caſtra legaliū vel exteri orum ſenſuū īmolat̉ xp̄s. Qui em̄ erant in caſtris de car nibus illis non comedebant. Hec eſt ergo figura quā ꝓ ponit apl̓us. cuius pͥmo ponit ſignificatū. Secundo po nit figuram ibi: Quorum em̄ animaliū ⁊c̄. Tertio indu cit concluſionē ibi. Exeamus igit ad ipſum ⁊c. Dicit er go. Stabiliamus corda noſtra non eſcis ſed gratia. Ali ter em̄ non poſſumus: qꝛ habemus altare ⁊c. Iſtud alta re vel eſt crux xp̄i in qua xp̄s ꝓ nobis īmolatus eſt. Vel ipſe xp̄s in quo ⁊ ꝑ quē preces noſtras offerimꝰ. Et hoc eſt altare aureum de quo dicit̉ Apoc. 8. De iſto ergo al tari non habēt poteſtatē edere id eſt fructū paſſionis xp̄i percipere ⁊ ipſi tanꝙͣ capiti incorporari qui tabernaculo legalium deſeruuint Gal̓. 5. Si circumcidimini xp̄s vo bis nihil proderit. Vel tabernaculo corporis deſeruuint qͥ carnales delectationes ſequunt̉ Ro. 13. Carnis curam ne feceritis in deſiderijs. Talibus em̄ nihil prodeſt. i. Corin. ⁊I. Qui em̄ manducat ⁊ bibit indigne: iudicium ſibi manducat ⁊ bibit. Dicit̉ autē corpus tabernaculum qꝛ in ipſo tanꝙͣ in bello habitamꝰ contra hoſtes ⁊ modi cū manet. 2. Pe. 1. Uelox eſt depoſitio tabernaculi mei ⁊ ideo nō eſt ei deſeruiendū. ¶ Deinde cū dicit. Quoꝝ em̄ animaliū ⁊c̄. ꝓſequit̉ figuram ipſam. Et pͥmo figurā veteris legis. Secūdo figuram noui teſtamēti ibi. Pro pter qd̓ ⁊ ieſus ⁊cͣ. Quantū ad primū dicit. Quorū em̄ animalium ⁊c̄. Et poteſt legi littera iſta duobus modis. Uno modo ſic. horum animaliū corpora cremant̉ extra caſtra ſcꝫ vituli ⁊ hirci quoruꝫ ſanguis infertur in ſancta ꝑ pontificeꝫ ꝓ peccato ſacerdotū ⁊ multitudinis. Aliter ſic vt ꝑ illa animalia intelligat̉ xp̄s vel ſancti eius. Per oēs em̄ hoſtias veteris legis figurabat xp̄s ⁊ ꝑ cōſeqn̄s mēbra eius. Chriſti ergo cuius ſanguis illatus eſt in ſan cta celeſtia ꝓ peccato totius mundi corpus igne paſſum in ara crucis extra portas hieruſalē quaſi extra caſtra cre matū eſt. Uel etiam ſancti extra caſtra id ē extra cōmunē ſocietatē hominū igne charitatis ieiunijs: orationibus: ⁊ alijs operibus miſericordie ſe cremant. Quorum id ē ꝓ quibꝰ efficaciter ſanguis xp̄i in ſancta illatus eſt. Pri mus ſenſus lr̄alis eſt ꝓpter qd̓ adaptat figuratū qd̓ fuit in nouo teſtamento figure veteris teſtamenti vt ſit conſo nantia inter ipſa. Vnde dicit. Propter qd̓ et ieſus ⁊cͣ. Et patet totum. ¶ Deinde cum dicit. Exeamus igit̉ ad eum ⁊c. inducit duas concluſiones. Secūdā ibi. Per ip ſum ergo ⁊c. Quantū ad primuꝫ dicit. Ita dictum eſt ꝙ nos habemꝰ altare quod eſt extra caſtra. Duo ergo de bemus facere ſcꝫ ad ipſum accedere ⁊ ſuper illud ſacrifi care. Modum accedendi ponit pͥmo dicens ꝙ ſicut xp̄s paſſus eſt ⁊ improperium paſſionis extra portā ſuſtinuit ſic ⁊ nos exeamus ad eū extra caſtra id eſt extra cōmunē ſocietatē carnalium vel extra obſeruantiam legaliū. Vel extra ſenſus corporis portantes improperiū eius ſcꝫ xp̄i: id eſt ſigna paſſionis xp̄i ꝑ quam chriſtꝰ factus eſt oppro brium hominū ⁊ abiectio plebis. psͣ. Improperiū expe ctauit cor meū ⁊ miſeriam. Vel improperiū id ē renunci emus legalibus adueniente veritate ꝓpter quod ſumus iudeis improperiū id eſt ſigna penitētie que a carnalibꝰ improperant̉. ſupra. 11. Maiores diuitias eſtimans the ſauris egyptiorum improperium chriſti. Sic enim accu ſatus eſt chriſtus ꝙ ſubuerteret legē. ita apoſtolo impro perabatur ꝙ predicaret nō deberi ſeruare legalia. Gal̓. 5. Ego autē fratres ſi circumciſionem adhuc predico qͥd adhuc perſecuionem patior. Subdit aūt rationem huiꝰ dicens. Nō em̄ habemꝰ hīc manentē ciuitatē ſed futurā inquirimꝰ. Homo enim libēter manet in loco ſuo ꝓprio

in epiſtolam ad Vebreos XIII
Finis enī noſter non ſunt legalia nec temporalia: ſed fi nis noſter xp̄s ē. Ro. 10. Finis noſter xp̄s ē ad ſalutē oī credenti. Nō ergo habemꝰ hic manente ciuitatē ſed vbi ē xp̄s: ergo exeamꝰ ad ip̄m. Col̓. 3. Si cōſurrexiſtis cum xp̄o que ſurſum ſunt querite vbi xp̄s ē in dextera dei ſe dens ⁊c. Eſa. 33. Reſpice ſyon ciuitatē ſolēnitatis nr̄e. ſupra. ii. Expectabat fundamēta habentē ciuitatē cuius artifex ⁊ conditor dominꝰ. Item meliorem ciuitatē appe tunt id ē celeſtem. Ad ip̄m enim intendimus tranſferri ſicut ad locū ⁊ altare noſtrum. Ergo exeundū ē ad illud. ¶ Deinde cum dicit. Per ip̄m ergo offeramꝰ ⁊c. ponit ſecundam concluſionē ꝙ ſcꝫ ſuꝑ iſtud altare ſacrificare debemus ⁊ qualia ſacrificia. Duplex ē autē ſacrificiū qd̓ ſuꝑ altare xp̄i offerre debemus.ſ. deuotioneꝫ ad deum ⁊ miſerationē ad ꝓximū Quantuꝫ ad primū dicit ꝙ poſt ꝙͣ nō ſunt offerenda ſacrificia legalia. p̄s. Sacrificium ⁊ oblationē noluiſti. ergo per ip̄m id ē per xp̄m offeramꝰ ſemper deo hoſtiā laudis. p̄s. Sacrificiū laudis honori ficabit me. Iſtud autē ſacrificium laudis vocat fructum labiorum.i. cōfeſſionē vocis. Melius enim laudat̉ deus ore ꝙͣ occiſione animaliū. Vnde dicit. Fructū labiorum confitentiū nomini eius. Hoc eſt enim neceſſarium. Ro. i0. Corde creditur ad iuſticiam ore auteꝫ confeſſio fit ad ſalutem. Oſee. 14. Reddemꝰ vitulos labioꝝ noſtrorum Eſa. 57. Creaui fructum labiorū pacem. Hoc autē ſacri ficium debet eſſe ſemꝑ.i. cōtinue: ſicut in lege erat iuge ſacrificium: ſicut patet numeri. 28. p̄s. Benedicam dn̄m in omni tempore: ſemper laus eius in ore meo. Aliud ſa crificiū ponit cum dicit. Beneficentie aūt ⁊ cōmunionis nolite obliuiſci. Quaſi dicat. Olim oꝑe exhibebatꝭ oꝑa miſericordie: modo aūt ſaltē corde ⁊ ſi non poteſtis oꝑe. Et ideo dicit. Nolite obliuiſci beneficentie.i. liberalita tis quantū ad ea que datis. Largus em̄ beneficus dicit̉ Gal̓. 6. Bonū autem facientes nō deficiamus. Eccl̓. 12. Benefac humili ⁊ nō dederis īpio. ¶ Et nolite obliuiſci cōionis ꝙͣtum ad ea q̄ ẜuatis vt tꝑe ſuo cōicetis. Act̓. 2. Oēs qͥ credebāt erāt pariter ⁊ habebāt oīa cōia. Ro. 12. Neceſſitatibus ſanctorū cōmunicantes. Vel cōionis id eſt charitatis ꝑ quā ſunt omnia cōia. ¶ Quare auteꝫ iſtud duplex beneficiū offerre debeamꝰ oſtendit dicens: quia talibus hoſtijs promeret̉ paſſiue deus.i. poſſumus deum mereri talibus ſacrificijs. Ip̄e enim ē merces nr̄a quam iſtis operibus poſſumus acquirere Gen̄. 17. Ego protector tuus ſum ⁊ merces tua magna nimis. psͣ. Tūc acceptabis ſacrificiū iuſticie ⁊cͣ. Eſa. 19. Colent eum in hoſtijs ⁊ muneribꝰ ⁊ vota vouebūt domino ⁊ ſoluent. Lectio tertia. Bedite prepoſitis veſtris: ⁊ ſubia o cete eis. Ipſi enim peruigilāt quaſi rationem pro animabus vr̄is red dituri: vt cum gaudio hoc faciant ⁊ non ge mentes. hoc enim non expedit vobis. Ora te pro nobis. Conſidimus enim: quia bonā conſcientiam habemus in omnibꝰ bene vo lentes conuerſari. Amplius auteꝫ deprecor vos hoc facere quo celeriꝰ reſtituar vobis. Deus autem pacis qui eduxit de mortuis paſtorem magnū ouium in ſanguine teſta menti eterni dominū noſtruꝫ ieſum chriſtū aptet vos in omni bono vt faciatis eius vo luntatem: faciens in vobis qd̓ placeat coraꝫ
ſe per ieſum chriſtum cui eſt gloria in ſecu la ſeculorum Amen. Rogo aūt vos fratres vt ſufferatis verbum ſolacij. Etenī perpau cis ſcripſi vobis. cognoſcite fratrē veſtrum Timotheum dimiſſum cum quo ſi celerius venerit videbo vos. Salutate omnes pre poſitos vr̄os ⁊ oēs ſcōs. Salutāt vos de ita lia fratres: gratia cū omnibꝰ vobis Amen. Supra monuit apl̓s quō ſe debent habere ad prelatos mortuos vt ſcꝫ in fide ip̄orū permaneant: hic monet eos qualiter ſe debeāt hr̄e ad viuētes: ⁊ pͥmo quō ad alios. Scd̓o quō ad ſeip̄m paulū ibi. Orate ꝓ nobis ⁊c̄. Dicit ergo. Obedite p̄poſitis vr̄is. Vbi cōſiderandū ē ꝙ duo debemꝰ p̄latis.ſ. obedientiā vt ip̄orū mādata impleamꝰ Unde dicit. Obedite ⁊c̄. pͥmi Re. 15. Melior eſt obe dientia ꝙͣ victime. Itē reuerentia vt eos honoremꝰ tan ꝙͣ patrē ⁊ ip̄orū diſciplinā toleremus. Et iō dicit. Sub iacēte eis. pͥme Pe. 2. Subiecti eſtote om̄i humane cre ature. Ro. 13. Qui poteſtati reſiſtit dei ordinationi reſi ſtit. ¶ Rōnem ſubiectiōis ſubdit dicēs: Ip̄i em̄ ꝑuigilāt ⁊c̄. Quare enim debeamꝰ obedire ⁊ ſubijci p̄latis. Hoc eſt iō qꝛ incumbit eis labor ⁊ ꝑiculū īminet. Un̄ ꝙͣtum ad laborē ſollicitudinis qui eis incūbit de regimīe ſubdi torum dicit ꝙ ip̄i ꝑuigilant.i. perfecte vigilant. Ro. 12. Qui p̄eſt in ſollicitudine. Uigilare em̄ ſuꝑ gregē com miſſū incubit p̄latis. Vnde Luc̄. 2. dicit̉ Paſtores per quos deſignant̉ p̄lati erant vigilātes ⁊ cuſtodiētes vigi lias noctis ſuꝑ gregē ſuū qꝛ dū dormiūt hoīes inimicus hō ſuꝑſeminat zizania in medio tritici. vt dicit̉ Mat. 13. ¶ Quantū aūt ad ꝑiculū qd̓ īminet dicit. Quaſi ꝓ aīa bus vr̄is reddituri rōnem. Hoc ē enī maximū ꝑiculū ho minē de factis alteriꝰ rōneꝫ reddere qͥ ꝓ ſuis nō ſufficit. 3. Re. 20. Cuſtodi virū iſtū qui ſi lapſus fuerit erit aīma tua ꝓ aīa illiꝰ. Reddēt em̄ p̄lati in die iudicij rōnē de ſi bi cōmiſſis qn̄ fiet eis illa qō. Iere. 13. Ubi ē grex qui da tus ē tibi pecus inclitū tuū. Quid dices cū viſitauerit te Tu em̄ docuiſti eos aduerſū te.ſ. loquēdo bona ⁊ facien do mala ⁊ erudiſti ī caput tuū ꝑ malatua exēpla. Gregꝰ. Scire debēt p̄lati ꝙ tot mortibꝰ digni ſūt quot exēpla ꝑ ditōis ad ſubditos trāſmittūt. Prouer. 6. Fili ſi ſpōpon deris ꝓ amico tuo defixiſti apud extraneū manū tuā illa queatꝰ es verbis oris tui ⁊ captꝰ ꝓprijs ſermonibꝰ Fac ergo qd̓ dico fili mi ⁊ temetip̄m libera qꝛ incidiſti in ma nū ꝓximi tui. Diſcurre feſtina ſuſcita amicū tuū ⁊c. Pre latus em̄ manu.i. exēplo boni oꝑis ⁊ ore.i. p̄dicatōe ob ligat ſe xp̄o ꝓ ſubditis. Dicit̉ aūt xp̄s extraneꝰ: qꝛ vt dic̄ Bernardꝰ Amicꝰ ē in ſpōſione ſꝫ extraneus ī exigenda rōne. Sꝫ nō videt̉ ꝙ aliqͥs teneat̉ reddere rōnē niſi pro ſe tm̄. 2. Coꝝ. 5. Oēs nos māifeſtari oꝑtet an̄ tribunal xp̄i vt recipiat vnuſqͥſqꝫ ꝓpria corꝑis ꝓut geſſit Rn̄deo dicēdū ē ꝙ qͥlibet pͥncipal̓r reddet rōne de factꝭ ſuis. Sꝫ inqͣtū actus ſui qͦdāmō ꝑtinēt ad aliū in tm̄ reddet rōneꝫ de illo. Facta āt plati ꝑtinēt ad ſubditos ẜm illd̓ Azech̓. z. Fili hoīs ſpeculatorē dedi te domui iſrl̓ et audies de cre meo ꝟbū ⁊ annūciabis eis ex me. Ubi ſequit̉ ꝙ ſi p̄ latꝰ qͥ noīe ſpeculatorꝭ intelligit̉ nō ānunciauerit imꝑio: ip̄e qͥdem impiꝰ ī iniqͥtate ſua moriet̉: ſꝫ ſanguis de māu ſpeculatorꝭ inqͥrēt̉. Si igit̉ ꝑuigilant qͣſi reddituri rōneꝫ ꝓ nobis ⁊ nos debemꝰ qd̓ ī uobis eſt facere.ſ. obedire ⁊ nō rebellare vt ip̄i cū gaudio hoc faciāt nō gemētes.i. ſu ſtineāt ꝑiculū ⁊ labore ꝓ nobis cuꝫ gaudio ⁊ nō cuꝫ ge mitu: qꝛ bonꝰ p̄latꝰ multuꝫ gaudet qn̄ videt ſubditos bn̄ oꝑantes: qꝛ tūc labor ſuꝰ nō ē inanis. 3. Io. Maiorē hoꝝ

Explanatio ſancti Thome
gr̄aꝫ nō habeo ꝙͣ vt audiā filios meos ī ꝟitate ambula re. Philip. 4. Itaqꝫ frēs mei chariſſimi ⁊ deſiderantiſ ſimi gaudium meum ⁊ corona mea ſic ſtate in dn̄o cha riſſimi. ¶ Ipſi aūt gemunt in rebellione veſtra. Gal̓. 4 Filioli mei quos iterum parturio donec formetur chri ſtus in vobis. Iere. 9. Quis dabit capiti meo aquam ⁊ oculis meis fontem lachrymarū ⁊ plorabo die ac nocte interfectos filie populi mei. Gemunt etiam compatien do quando propter rebellionem noſtram nō conſeqͥmur fructum laborū ipſorum qui eſt fructus eterne heredita tis. Eſa. 33. Ecce videntes clamabūt foris: angeli pacis amare flebunt. ¶ Subdit autē rōnem quare debemꝰ obe dire eis quia non expedit nobis ꝙ ſcilicet ipſi gemant ꝓ nobis ex rebellione noſtra. Deus enim vindicabit pro ip̄is. p̄s. Irritauerunt moyſen in caſtris aaron ſanctum domini. Aperta eſt terra ⁊ deglutiuit datan ⁊ operuit ſu per congregationē abiron. Eſa. 63. Ipſi autē ad iracun diam prouocauerunt eum ⁊ afflixerunt ſpiritum ſanctuꝫ eius. ¶ Sequitur. Et cōuerſus eſt eis in inimicuꝫ ⁊ ipſe debellauit eos. Nota autem ꝙ dicit. Non expedit vob̓. non enī dicit. Non expedit illis. Gemere em̄ pro cōmiſ ſis ſubditorum bene expedit prelatis. Sic gemebat Sa muel ſuper reprobationē ſaulis. pͥmi Regꝭ. 15. et. 16. ¶ Deinde cum dicit. Orate pro nobis ⁊cͣ. monet apoſto lus qualiter ſe debeant haberę ad ipſum. Petit enim ꝙ ip̄i orent pro eo. Simile habet Ronia. 15. Obſecro vos fratres per dominū noſtrum ieſum xp̄m ⁊ per charitateꝫ ſpirituſſancti vt adiuuetis me in orationibus veſtris: qꝛ ſicut dicit ibi glo. Impoſſibile eſt id eſt valde difficile p̄ ces multorū nō exaudiri. Mat. 18. Si duo ex vobis con ſenſerint ſuꝑ terram de omni re ꝙͣcunqꝫ petierint fiet eis a patre meo. In hoc ergo ꝙ apoſtolus qui certus erat ꝙ deo erat acceptus petit orari pro ſe: ꝑcutit ſuperbiam ali quorum qui dedignantur ab alijs preces petere: vt dicit glo. ¶ Rationem ſue petitionis aſſignat dicens. Conſi dimus enim ⁊c̄. quod poteſt duobus modis intelligi. Uno modo reſpectu ipſorū quoruꝫ petit orationes: quia cum apoſtolus iudeis nō predicaret: ſed tantum gentibꝰ non videbatur eis acceptus. Et ideo poterant ſe excuſa re ne exaudirent petitionem eius: ⁊ ideo dicit quaſi ſe ex cuſando ꝙ ip̄e non habet conſcientiā quin bonū ipſoruꝫ velit. Unde dicit. Confidimus em̄ ꝙ nos habemus bo nam conſcientiam ꝙ volumus vos bene cōuerſari ī om nibus. Per qd̓ dat intelligere ꝙ etiā intendit eis ꝓdeſ ſe cum poterit. Quia vero bonum conſcientie eſt a ſolo deo: ideo illud attribuit fiducie quam gerit de ipſo. Uel poteſt referri ad ip̄m apoſtolum: quia cum non p̄dicaret iudeis non videbatur dignus ꝙ orōnes pro ip̄o fierent: qꝛ dominꝰ nō exaudiret eas: quia hoſtis fidei ip̄oruꝫ vi debatur: ſicut dicitur Iere. 7. Tu ergo noli orare ꝓ po pulo hoc neqꝫ aſſumas pro eis laudem ⁊ orōnem ⁊ non obſiſtas mihi quia non exaudiam te. Hoc ergo remouet apoſtolus dicens. Orate pro nobis quia nō habemꝰ con ſcientiam alicuius peccati nec alicuiꝰ malefacti ſed con fidimus. Nec ait. certi ſumus quia delicta quis intelli git. Eccl̓. 9. Neſcit homo vtrū amore aut ꝯdio dignꝰ ſit pͥme Coꝝ. 4. Nihil mihi conſcius ſum ſed in hoc nō iu ſtificatus ſum. Quia ergo bonā conſcientiam habemus bene volentes cōuerſari in omnibus: ideo nō repugnat mihi quin orōnes veſtre ſint vtiles. ¶ Deinde cuꝫ dicit. Ampliꝰ aūt dep̄cor ⁊c. aſſignat aliā rōnem quare debēt orare pro ip̄o: qꝛ ſcꝫ hoc erit eis vtile. Unde dicit. Am plius id eſt propter aliud dep̄cor hoc vos facere. ſcꝫ ora re quo reſtituar vobis celerius qd̓ erit ad vtilitatem ve ſtram. Ro. pͥmo. Deſidero videre vos vt aliquid impar tior vobis gratie ſpiritualis. Apl̓s aūt qui ſic pro omnibus factis ſuis recurrit ad or̄oneꝫ inſinuat nobis ꝙ oēs vie eius ⁊ facta ordinabantur ab ip̄o ẜm dei diſpoſitiōeꝫ Iob. 37. Nubes ſꝑargunt lumen ſuum que luſtrant cun cta per circuitum: quocunqꝫ eas voluntas gubernantis duxerit. Per nubes enī predicatores ⁊ apoſtoli intelli guntur. Eſa. 60. Qui ſūt iſti qui vt nubes volant. ¶ De inde cum dicit. Deus autē pacis. ⁊cͣ. orat apl̓s pro ip̄is. ⁊ primo orat. Secundo aliquid ab ip̄is perendo ſe excu ſat ibi. Rogo autē vos fratres ⁊c. Circa primū prius de ſcribit eum quem orat dicens. Deus aūt pacis ⁊c̄. Pro prius enim effectus dei eſt facere pacem. Non enī ē deꝰ diſſenſionis ſed pacis. pͥme Coꝝ. 14. Item. 2. Coꝝ. 13. acem habete ⁊ deus pacis ⁊ dilectionis erit vobiſcuꝫ Pax em̄ nihil aliud ē niſi vnitas affectuū quos vnire eſt proprium ſolius dei: qꝛ per charitatem que a ſolo deo eſt vniuntur corda. Deus etiam nouit colligere ⁊ vnire: qꝛ deus eſt charitas que eſt vinculum perfectōis. Unde ip̄e habitare facit vnanimes in domo. p̄s. Homo inter ſe et deum pacem fecit per myſterium xp̄i. Et ideo dicit Qui eduxit de mortuis paſtorem magnum ouium. Quādoqꝫ autē dicitur xp̄s ſuſcitatus per virtutem patris. Roma. 8. Si ſpiritus eiꝰ qui ſuſcitauit ieſum chriſtum a mortu is ⁊cͣ. Quandoqꝫ vero dicitur ſeipſū ſuſcitaſſe. p̄s. Ego dormiui ⁊ ſoporatus ſum. Que tamē nō ſunt contraria quia furrexit virtute dei que eſt vna patris ⁊ filij ⁊ ſpūs ſancti. Eduxit ergo de mortuis id eſt de ſepulchro qd̓ eſt locus mortuorū. Roma. 8. Quō ſurrexit xp̄s a mortuis per gloriā patris: ita vt nos in nouitate vite ambulemꝰ. Dicitur autē xp̄s magnus paſtor ouium.i. fideliuꝫ ⁊ hu milium. Ioh. 10. Ego ſum paſtor bonus. ⁊c̄. Dues eniꝫ ſunt qui deo obediunt. Ibidem. Et oues mee vocē meā audiunt. Dicit autem ip̄m paſtorē magnū: quia omnes alij ſunt vicarij eius qꝛ ip̄e paſcit oues proprias: alij ve ro oues chriſti. Ioh. vltimo. Paſce oues meas. 1. Pet̓. 5. Cum apparuerit princeps paſtorū ꝑcipietis īmarceſ ſibilem glorie coronā. Eduxit autē ip̄m in ſanguine teſta menti eterni id eſt in virtute ſanguinis chriſti per quem confirmat̉ teſtamentū nouū in quo eterna promittuntur ad differentiam veteris. xp̄s enim ſanguinem ſuum di cit ſanguinem noui teſtamenti. apoſtolus autē dicit eter ni. Et ideo in cōſecratiōe ſanguinis in forma ponit̉ vtrū qꝫ. Ipſe vero xp̄s per paſſionē ſuam meruit ſibi ⁊ nobis gloriā reſurrectionis. Iō dicit ꝙ eduxit dn̄m noſtrū ieſū xp̄m de mortuis in ſanguine teſtamenti eterni. Phil̓. 2 Humiliauit ſemetip̄m ⁊c. Lach̓. 9. Tu vero in ſanguīe teſtamēti tui eduxiſti vinctos de lacu ī quo nō erat aqua ¶ Conſequenter ſubiungit petitionē ſuam cū dicit. Ap tet vos in omni bono. Volūtas enim humana cū ſit que dam inclinatio rōnis: eſt principium actuū humanorum ſicut grauitas ē principium motus grauiū deorſuꝫ vnde ſe habet ad actus rōnis ſicut inclinatio naturalis ad ac tus naturales. Res autem naturalis dicit̉ apta ad illud ad qd̓ habet inclinationē. Sic etiam homo quando ha bet voluntatem bene faciendi dicitur aptus eſſe ad illud Deꝰ etiā quādo īmittit homini bonā voluntatem aptat eū.i. facit ipſū aptū. Et ideo dicit. Aꝑtet vos in om̄i bo no vt faciatis eius volūtatē.i. faciat vos velle omne bo num. Prouerb̓. 11. Deſiderium iuſtorū omne bonū. Hec eſt inim voluntas dei ſcꝫ velle qd̓ deus vult nos velle. Aliter enim non eſt bona voluntas noſtra. Volūtas au tem dei eſt bonum noſtrū. pͥme Theẜ. 4. Hec voluntas dei ſanctificatio veſtra. Ro. 12. Vt probetis q̄ ſit volun tas dei bona ⁊ beneplacēs ⁊ ꝑfecta. Duplicit̓ aūt aptat̉ hō ad benefaciēdū. Uno mō exteriꝰ oꝑando. Et ſic vnꝰ hō aptat aliū ꝑſuadēdo vl̓ cōminādo Alio mō aliqͥd inte riꝰ exhibēdo: ⁊ ſic ſolꝰ deꝰ aptat volūtatē q̄ ſolꝰ ipſā pōt

in epiſtolam ad Sebreos XIII
II
immutare. Prouer. 21. Cor regis in manu domini quo cunqꝫ voluerit inclinabit illud. Unie dicit. Faciens in vobis. Phil̓. 2. Deus ē qui operatur in nobis velle et perficere. Quid autem faciet? Qd̓ placitū ē coram ſe..i. faciet vos velle qd̓ placet ei. Hec autē ſunt fides ⁊ man ſuetudo ⁊ timor domini. Eccle. pͥmo. Beneplacitum eſt ei fides ⁊ manſuetudo. p̄s. Beneplacitū eſt deo ſuper ti mentes eū. Hec autē omnia habēt per xp̄m. Nihil enim a patre impetratur niſi per filium. Io. 10. Si quid petie ritis patreꝫ in noīe meo dabit vobis. Et ideo dicit. Per ieſum xp̄m. 2. Pe. pͥmo. Per quem maxima ⁊ precioſa nobis promiſſa donauit. Ro. 5. Per quem acceſſum ha bemus ⁊cͣ. Cui ſcꝫ xp̄o eſt gloria in ſecula ſeculorū amen id ē gloria ſempiterna. pͥme Thy. pͥmo. Regi ſeculoruꝫ immortali inuiſibili ſoli deo honor ⁊ gloria in ſecula ſe culorum amen. Hec enim gloria ſibi debet̉ inquantū eſt deus. ¶ De inde cum dicit. Rogo aūt vos frēs ⁊cͣ. ſub dit petitionem ſuā in qua excuſat ſe: deinde cōcludit epi ſtolam ibi. Gratia dei ⁊c̄. Circa primum tria facit: qꝛ pri mo ponit excuſationem ſuam. Secundo recōmendatio nem nuncij per queꝫ ſcribit. Tertio ponit quaſdā ſaluta tiones. Dicit ergo quantū ad primū. Rogo vos vt ſuffe ratis verbum ſolacij id ē patienter portetis verba epiſto le huius in qua ⁊ ſi in aliquo vos rep̄hendi totum eſt ad conſolationem veſtram. Roma. 15. Quecunqꝫ ſcripta ſunt ad noſtram doctrinam ſcripta ſunt. Et quare debēt patienter portare oſtendit dicens: quia perpaucis id eſt valde paucis ſcripſi vobis: qd̓ veruꝫ ē reſpectu myſterio rum que in ip̄o continent. In iſta enim epiſtola fere oīa myſteria veteris teſtamenti continentur. Sermones aūt breues valde accepti ſunt: quia ſi ſunt boni auidius au diunt̉: ſi vero mali parum grauant. Eccl̓. 5. Pauci ſunt ſermones tui. ¶ Conſequenter recōmendat illum ꝑ quē ſcribit dicens. Cognoſcite timotheuꝫ dimiſſum ſcꝫ a car cere in quo cum apoſtolo erat vel a me dimiſſum ad pre dicandum ⁊ ad vos miſſum. Cognoſcite ergo id ē gratio ſe recipite: tum quia vt habet̉ Act̉. 16. fuerat circūciſus tum etiam quia ſi celerius venerit cū ip̄o videbo vos: in quo oſtendit dilectionem quā ad ip̄os habebat. Hoc eti am dicit: qꝛ ⁊ ſi ad ip̄os nō venerit quia rome paſſus ē ta men incertus erat: vtrum vel ad tempus deberet dimit ti. ¶ Conſequenter ponit ſalutatiōes ſuas. Et primo in iungit eis ſalutationem aliorum dicens. Salutate om̄s prepoſitos id eſt apoſtolos adhuc viuētes ⁊ oēs ſanctos ſcꝫ alios diſcipulos. Iſtis autē non ſcribit qꝛ nō intende bat ſcribere niſi contra obſeruantes legalia. Et ideo qꝛ iſta epl̓a ē inſtructiua non intendebat inſtruere apl̓os qꝛ erant anteceſſores ſui in fide. Secūdo ſalutat eos ex ꝑte aliorum vicens. Salutant vos fratres de ytalia. Scri pſit enim epl̓am iſtam a roma. Tertio more ſolito cōclu dens ⁊ quaſi pro ſigillo ponit ſalutationē dicens: Gratia dei cum omnibus vobis amē.i. peccatorū remiſſio ⁊ oīa alia dei dona que per gratiaꝫ dei habentur ſint firmiter cū omnibꝰ vobis. Amen cōfirmatio ē omnium.
Finit explanatio ſancti Thome de aquino ordinis fra trum p̄dicatorum in omnes epl̓as beati Pauli apoſtoli caracteribꝰ Michaelis furter Baſilee īpreſſa: ductu ve ro et impenſis Uuolfgangi Lachner ſtudioſis ī mediuꝫ data feliciter. Anno a partu virginis ſalutifero. Mille ſimo quadringenteſimo nonageſimoquinto. Die vero decin

11 VV 6
Regiſtrum totius oꝑis: de carta in carta ⁊ triter no in triternum. primum vacat Feliciter incipiunt autem aliquid do modo Ezech̓.16. turus eſt. ſacerdotes Apo. 5. hinitis erclmnonis propter duo veniale. Primo mente carnales originali ſed etiam mano genere. lud. Gal̓. 5. bonum faciendū Non enim habuit conformes imaginis patit̉ pro quocunqꝫ In quibus ſignum Omnes vos fratres riora in hoc gentibus nō querentibꝰ ſꝫ Secula ſuccedentia ue miniſterium habentes Non Incipit capitulum vt ſcꝫ vno die bet aliquem eſſe k in xp̄o ieſu citur. 1. Coꝝ. 3. quam iuſtificamur. ergo primo ritualibus ibi bat eorum iudicium
pam cuiuſdam motio corruptionis n tis circumſtantijs ſi vocauit emunt tanꝙͣ 6. Cura eſt. pīant nos autē eſt deo in illis Lectio tertia. de quibus eccleſia ad corpus xp̄i Ex his enim pedibus id eſt poreis angelis Et ſic dicit cordis ſui Si ques vidētur alia qualitas cet culpe ſa p2mum. non ꝯct. te habundantiori Poſtꝙͣ apoſtolus fatura ꝯumano. poſſeſſam Tunc eſt ad vtilitatem erat in animo quam oſtenderunt nolitatum noſtrat ur velle proſtituſ ad philippenſes
Lectio tertia. do quibus eccleſia ad corpus xp̄i
Et ſic dicit cordis ſui i Ai1 ⁊ vidtuir a qualiiꝰ ⁊ cet culpe a pe1 ηuνι non 16 /ſt. te habundantiori Pontꝙ apoſolus natura humana. poſſeſian ann eſt ac vtilitatem erat in animo quam oſtenderunt nalitatum noſtrarum velle moſtitu. ad phiupoenſes ad hoc dicit plicabantur vt per alios
autem ſuum pri. nō ponit enangelice fidei t
H cc1. AI ſit iumen eccleſie ſuo H 11 ¶U eſt dilectio modo ſic autem ſuum primo ponit euangelice fidei Et talia vos iudicet ta in ſpeciali. chriſto ieſu moueat ad bonum cōfolamini M Lectio ſecunda ſequi vitam aliorum ibi
ambularent ad B audeorum ſuperbiam 4. Non addentis. eſt per fidem. Lectio ſeptima Si filius euangelizet uerantiam quia gloriantes: quia animam ⁊ quātum in chriſto ab vici ⁊ ſedi patione teſta. oſtendit orationis. Supra cōme. menſurauit G Cccl̓. i. ſit lumen eccleſie ſuo H non tontu oſt dilectio modo ſic autem ſuum primo ponit euangelice fidei Et talia
ex angellzet uerantiam quia glori ant eo oni a animam ⁊ quatum in chriſto ab vic ⁊ ſcit ꝑatione teſta oſtendit orationis. Supra come menſurauit G Cccl̓. i. ſit lumen eccleſie ſuo
requiratur ad nalibris obſernantie capitulo ſunt maiora Conueniens ergo oecti honi oteritis no ad completam non inneni eharur qc ꝙ eſt dinicile ei meipſum
N Lectio tertia Mulier ſpitum Aoma. 12. excludit cauſam Q Peccantes tam Sec. hoc non ⁊ oportunitas P Lectio tertia Pro inAe cum ꝯicit Secundo ꝯſtendit E Corrigat. Vnde. immunagam ¶ Sed quantum 4 merita illorum rantem genuit cit Qni S pertinet ad eius ris ex eo meo⁊ī non ꝯuero ¶ Deinde cum. rectionem ſuam ſenſus pro ſenſu requiratur ad nalibus obſeruantijs capitulo ſunt maiora Conueniens ergo ſpectu boni a preteritis non ad completam non inueniebatur qͥcꝙͣ eſt difficile ei meipſum vt in principio Sſcꝰ peſuti ectio quarta. Hon
erita iliorum nom g1t t Qui 9 ertinet ad eius 6 ex co eam non quero Velnue cuii. cricinom ſam nſus pſenſꝫ requiratur ad nalibris obſernantie capitulo ſunt maiora Conueniens ergo ſpectu boni oteritis no ad completam non inueniebatur qͥcꝙͣ eſt difficile ei meipſum in hrincipio 0 upra noſuit
N Tectio terrio z1 miſi ſpitum Roma. 12. excludit cauſam Q Peccantes tam Sec. hoc non ⁊ οηορειιηιροσ O Lectio. ertia ro inde cum dicit Secunυ υlendit E C orrigat. earge. immundiciam ¶ Sed quantum 4 merita illorum rantm genuit cit Qni S pertiret 9 ⁊ eme rio meam non quero ¶ Deire m. ectionom ¶in
Fnſe
Por