Titulus.IIII.

id quod eſt principium huius actꝰ .ſ. quo hō libere iudicat. Principium aūt in nobis actus eſt potētia velhabitus. Sed ꝓbatū eſt ꝙ habitus eſſe non poteſt:ergo potētia eſt. ¶ Ex ſcd̓a ꝑticl̓a diffinitōis cū .ſ. dr̄ratōnis et volūtatis. nō datur intelligi ꝙ iſta potentia ſit vna compoſita ex ratione et voluntate. vel ꝙſit vtraqꝫ: ſed ꝙ ad actū liberi arbitrij ꝯcurrūt ratioet voluntas. vt dicit. b. tho. in pͥma ꝑte. q. lxxxiiij. ar.ij. Pro cuius declaratōne dicit. b. tho. vbi ſupra. artiij. ꝙ liberū arbitriū eſt electio. ꝑ hoc dicimur liberieſſe arbitrij. quia poſſumus vnū reciꝑe de duobo aliorecuſato qd̓ eſt eligere. Et ideo naturā liberi arbitrūex electōne cōſiderare oportet. Ad electōnem aūt cōcurrit aliquid ex parte cognoſcitiue virtutis ⁊ aliqͥdex ꝑte appetitiue. Ex parte cognoſcitiue requiriturconſilium. ꝑ quod diiudicat̉ quid ſit tandem ꝓferendum. Ex parte appetitiue requirit̉ ꝙ appetendo acceptetur qd̓ ꝑ cōſiliū diiudicatur. Unde ph̓us in. vj.ethicoꝝ ſub dubio reliquit. Utrū electio principalius ꝑtineat ad vim cognitiuā. vel ad vim appetitiuā.Dicit enim ꝙ electio vel eſt intellectus appetitiuus.vel appetitus intellectiuus. Sed in. iij. ethicorū in hͦmagis declinat. ꝙ ſit appetitus intellectiuus: nominans electōnem. deſideriū cōſiliabile. Et huiꝰ ratioeſt. quia ꝓprium obiectum electionis eſt. id quod eſtad finem. Hoc autem inꝙͣtum hmōi habet rōneꝫ boni qd̓ dicitur vtile. Unde cum bonum inꝙͣtuꝫ hmōiſit obiectum appetitus. ſequit̉ ꝙ electio ſit principaliter actus appetitiue virtutis: ⁊ ꝑ cōſequēs liberumarbitriū eſt potētia appetitiua. Arbitriū em̄ importat iudiciū. Iudiciū v̓o eſt quaſi cōcluſio et determinatio cōſilij. Determinatur aūt cōſiliū pͥmo ꝑ ſentētiam ratōnis. ſcd̓o ꝑ acceptatōnem appetitꝰ. Et ꝙͣuis appetitus nō ſit collatiuus. quia collatio importat cōꝑationē vnius ad alterū qd̓ ꝑtinet ad rationeꝫtamē inꝙͣtum a vi cognitiua cōferente mouetur. habet quandam collationis ſimilitudinē: dum vnū alteri p̄optat. ¶ Ex tercia ꝑticula diffinitōnis .ſ. ꝙ bonum eligitur gratia aſſiſtente: oſtenditur gratia neceſſaria ad bene agendū: nec tamē ex hoc tollit̉ libertas arbitrij. Liberum eniꝫ arbitriū ē cauſa ſui motꝰ.ꝑ hoc ꝙ homo ſeipſum mouet ad agenduꝫ. non tamēhoc eſt de neceſſitate libertatis ꝙ ſit pͥma cauſa ſui. idqd̓ liberuꝫ eſt. ſicut etiam nec ad hoc ꝙ aliquid ſit cāalterius: requiritur ꝙ ſit prima cauſa eiꝰ. Deus ergoeſt prima cauſa mouens cauſas naturales et volūtarias. Sicut ergo mouendo cauſas naturales non eisaufert quin actus earum ſint naturales. Ita mouēdo cauſas volūtarias nō aufert quin actiones earuꝫſint voluntarie: ſed potius hoc̄ eis facit. Operat̉ em̄ īvnoquoqꝫ ẜm eius ꝓprietatem. Et hoc eſt qd̓ ait apoſtolus phil̓. ij. Deus operatur in nobis velle et ꝑficere. Et ꝓuer. xxj. Cor regis in manu dei. ⁊ quocūqꝫ voluerit vertet illud. b. tho. vbi ſupra. Operatur em̄ inomnibꝰ deus velle inꝙͣtum illud velle eſt quidaꝫ actꝰnaturalis. ẜm ꝙ deus eſt cauſa omniuꝫ motionū ſuoinfluxū quo omnia mouet. Operatur auteꝫ in bonisvelle .ſ. meritorie. inꝙͣtum deus lumine gratie mouetvoluntatem ad mouendum aliqͥd meritoriuꝫ. ¶ Exvltima particula oſtenditur. ꝙ nullꝰ cogitur admalum. Unde ambro. Nemo noſtrū tenetur ad culpaꝫniſi ꝓpria voluntate deflexerit. xv. q. j. nō eſt. Et aug.Uaſis ire nunꝙͣ deus redderet interitum. ſi nō ſportaneum inueniretur hō hr̄e peccatū. xxiij. q. iij. nabuchodonozor. Unde et chayn. dictum fuit a dominoGeneſis. iiij. Sub te erit appetitus eius .ſ. peccati: ⁊tu dominaberis illiꝰ. Ꝙ aūt auguſti. dicit. ꝙ homopeccando ſeipſum perdidit et liberum arbitriuꝫ. nōvult dicere ꝙ perdiderit illud quo ad libertatem naturalem. que eſt libertas a coactōne. Sed qͣꝫtum ad

libertatē que eſt a culpa ⁊ miſeria. Iuxta illud Io.viij. Qui facit peccatū: ſeruus eſt peccati. ¶ Et nota ꝙ hec eſt diffinitio liberi arbitrij tm̄ conuenit libe rō arbitrio hominis dum eſt viator. Uel ſi intelligatur de libero arbitrio angeli: tunc oportet intelligere de ipſo ꝙͣtum ad ſtatum primum angelorum. inquo fuerunt vertibiles ẜm allexandrū de ales in ſūma Raynerius.Hoc autem liberumᵐ. §. j.arbitrium nō eſt alia potētia a volūtate. Un̄ dama.in. iij. li. dicit. ꝙ liberū arbitrium nil aliud eſt ꝙͣ volūtas. Pro cuius declaratōne. b. tho. dicit. vbi ſupͣ. ar.iiij. ꝙ potentias appetitiuas oportet eſſe ꝓporcionatas potentijs apprehenſiuis. Sicut aūt ex parte apprehenſionis ſe habent intellectus ⁊ ratio: ita ex ꝑteappetitus intellectiui ſe habēt volūtas ⁊ liberuꝫ arbitriuꝫ. que nihil eſt aliud ꝙͣ vis electiua. Et hͦ patꝫex habitudine obiectorum et actuuꝫ. Nam intelligere importat ſimplicem apprehenſioneꝫ alicuius rei.Unde intelligi ꝓprie dicuntur principia que ſine collatione per ſe cognoſcuntur. Ratiocinari autem eſtde vno deuenire in cognitōneꝫ alterius. Unde ꝓpriede cōcluſionibꝰ ratōcinamur. que ex principijs innoteſcunt. Ex parte autem appetitꝰ velle importat ſimp licem appetitum alicuius rei. Unde voluntas dicitur eſſe de fine qui propter ſe appetitur. Eligere aūteſt appetere aliquid propter aliquid conſequendumUnde ꝓprie eſt eorū que ſunt ad finem. Sicut auteꝫſe habet in cognitiuis principiuꝫ ad cōcluſionem. cuiꝓpter principia aſſentimꝰ. ita in appetitiuis ſe habꝫtinis ad ea que ſunt ad finem. que ꝓpter finem appetuntur. Unde manifeſtum eſt. ꝙ ſicut ſe habet intellectus ad rationeꝫ: ita ſe habet voluntas ad vim electiuam id eſt liberum arbitrium. Oſtenſum eſt autēſupra ꝙ eiuſdem potentie eſt intelligere et ratiocinari. Sicut eiuſdem v̓tutis eſt quieſcere et moueri. Un̄etiam eiuſdem potentie eſt velle et eligere ꝑ eandemrationē. Et ꝓpter hoc voluntas et liberum arbitriūnō ſunt due potentie ſed vna. Electio ergo et voluntas. qͣꝫtuꝫ ad ip̄m velle ſunt diuerſi actus. ſed tamenꝑtinent ad vnam potentiam: ſicut intelligere et ratiocinari. Et ꝙͣuis ex ꝑte intellectus ſint due potentie.ſ. intellectus agens ⁊ intellectus poſſibilis. non ſic fitdiſtinctio voluntatis in agentem et poſſibilem. Etratio huiꝰ eſt quia intellectus agens cōꝑatur ad poſſibilem vt mouens. Sed ad voluntatem comꝑaturvt mouens nō liberum arbitrium: ſed intellectuꝫ qꝛbonum apprehenſum ꝑ intellectum mouet voluntatem et liberum arbitrium.Liberū arbitriū eſt .§. ij.ſubiectiue in deo. in angelis ⁊ in hominibꝰ. Et ꝑfectus in deo ꝙͣ in angelis: ⁊ ꝑfectiꝰ in angelis ꝙͣ in hominibꝰ. ¶ Primum .ſ. ꝙ ſit in deo liberum arbitriū ꝓbatur autoritate ⁊ ratōne. Dicit em̄ Ambro. in li. de trinita. Spirituſſanctus diuidit ſingulis ꝓut vult .i. ꝓlibere voluntatis arbitrio nō neceſſitatis obſequio.Spiritus aūt ſanctus eſt deus. ergo in deo eſt liberūarbitriū. Ratōne ꝓbatur ſic. Liberum arbitriuꝫ eſteoꝝ que non ex neceſſitate vel naturali iuſtinctu volumus ſed libere. Sed deus neceſſario vult ſuaꝫ bonitatem velut finē vltimū voluntatis diuine. Alia v̓ooīa vult quaſi ordinata ad iſtum finē .ſ. ad bonitateꝫſuam. Que quidem nō neceſſario vult: ſed libere eoꝙ ſua bonitas his q̄ ad ipſam ordinantur nō indigetvn̄ remanet in eo iudicium liberum ad volendū hocvel illud. ſicut etiam in nobis eſt in his que ad finemnon ſunt neceſſaria. ¶ Ꝙ autē ipſū liberum arbitrium ſit perfectiꝰ in deo ꝙͣ angelis vel hoībus. ꝓbatur