T. LIVII PATAVINI HISTORIARUM LIBRI QUI SUPERSUNT OMNES E T DEPERDITORUM FRAGMENTA. EX RECENSIONE A R N. D R A K E N B O R CHII AD CODICUM BAMBERGENSIS ET'VINDOBONENSIS FIDEM PAS SIM REFICTA EDIDIT IOANNES TIIEOPIIILUS IC R E Y S S I G. EDITTO STEREOTYPA. TOMUS V. lib. xxxix—xuv. L IP S IA E SUMTIBUS- ET TYPIS CARO D T TAUCMNITII. 1 8 29. SCatitnartlf 8 6rof(Dcn, T. LIVII PATAVINI HISTORIARUM LIBRI. EPITOME LIBRI XXXIX. M. Aemilius consul, Liguribus subactis, viam a Placentia usque Ariminum perductam Flaminiae iunxit. Initia luxuriae, introducta ab exercitu Asiatico, referuntur. Ligures , quicunque citra Apenni- num erant, subacti sunt. Bacchanalia, sacrum Graecum, et quidem nocturnum, scelerum omnium seminarium, quum ad ingeniis turbae coniurationem pervenisset, a consule investigatum, et mullorum poena sublatum est. A censoribus L. Valerio Flacco et M. Porcio Catone, et belli et pacis artibus maximo, motus est senatu L. Quinctius Flamininus, T. Quin- etii frater, eo quod, quum Galliam provinciam consul obtinuerat, rogatus in convivio a Philippo Poeno, quem amabat, scorto nobili, Gallum quendam sua ma~ nu occiderat: sive, ut quidam tradiderunt, unum ex damnatis securi percusserat, rogatus Jt meretrice Placentina , cuius amore deperibat. Exstat in eum M. Catonis oratio. Scipio Literni decessit. Et, tan- quam iungente fortuna circa idem tempus duo funera maximorum virorum, Hannibal, a Prusia Bithyniae rege, ad quem, victo Antiocho, confugerat, quum dederetur Romanis, qui ad exposcendum illum T. Quin- T. Liv. Toji. V. A 2 T. LIVII [U. C. 565. A. C. aSy.] dium Flamininum miserant, veneno sibi mortem conscivit. Philopoemen quoque, dux Achaeorum, vir maximus, a Messeniis interemptus veneno, quum ab iis bello captus esset. Coloniae Potentia, et Pisaurum, et Mulina, et Parma deductae sunt. Praeterea res adversus Celtiberos prospere gestas, et initia causasque belli Macedonici continet; cuius origo inde fluxit, quod Philippus aegre ferebat, regnum suum imminui a Romanis, et quod cogeretur, a Tliracibus aliisque locis praesidia deducere , T. LIVII PATAVINI LIBER XXXIX. Dum haec (si modo hoc anno acta sunt) Romae aguntur, consules ambo in Liguribus gerebant bellum. Is hostis velut natus ad continendam inter magnorum intervalla bellorum Romanis militarem disciplinam erat: nec alia provincia militem magis ad v irtutem acuebat. Nam Asia, et amoenitate urbium, et copia terrestrium maritimarumque rerum, et mollitia hostium regiisque opibus, ditiores, quam fortiores, exercitus faciebat. Praecipue sub imperio Cn. Manlii solute ac negligenter habiti sunt. Itaque , asperius paullo iter in Thracia,et exercitatior hostis magna clade eos castigavit. In Liguribus omnia erant, quae militem excitarent: loca montana et aspera, quae et ipsis capere labor erat, et ex praeoo- cupatis deiicere hostem: itinera ardua, angusta, infesta insidiis: hostis levis, et velox, et repentinus, qui nullum usquam tempus, nullum locum quietum aut securum esse sineret: oppugnatio necessaria *- munitorum castellorum, laboriosa simul periculosa- Lib. XXXIX. Cap. 1.2. [IT.C.565.A.C. 187 .] 3 que: inops regio, quae parsimonia astringeret milites, praedae haud multum praeberet. Itaque non lixa sequebatur, non iumentorum longus ordo agmen extendebat: nihil,praeter arma et viros omnem spem in armis habentes, erat. Nec deerat unquam cum iis vel materia belli, vel causa; quia propter domesticam inopiam vicinos agros incursabant. Nec tamen in discrimen summae rerum pugnabatur. II. C. Flaminius.consul,. cum Friniatibus Liguribus in agro eorum pluribus proeliis secundis factis, in deditionem gentem accepit, et arma.ademit. Fla quia non sincera fide tradebant, quum castigarentur, relictis vicis, in montem Auginum confugerunt. Con- festim secutus est consul. Ceteri ellusi rursus, et pars maxima inermes, per invia et rupes deruptas praecipitantes fugerunt, qua sequi hostis non posset. Ita trans Apenninum abierunt. Qui castris sc tenuerant, circumsessi expugnati sunt. Inde trans Apenninum ductae legiones. Ibi montis,.quem ceperant, altitudine paullisper se tutati, mox in deditionem concesserunt. Tum conquisita cum intentiore cura arma, et omnia adempta. Translatum deinde ad Apuanos Ligures bellum ; qui in agrum Pisanum Uo- noniensemque ita incursaverant, ut coli non posset. His quoque perdomitis, consul pacem dedit finitimis. Et, quia, a bello quieta ut esset provincia, effecerat, ne in otio, militem haberet, viam a Bononia perduxit Arretium. M. Aemilius alter consul agros Ligurum vicosque, qui in campis aut vallibus erant,ipsis montes duos Balistam Suismontiumque tenentibus, deussit depopulatusque est. Deinde eos, qui in montibus erant, adortus, primo levibus proeliis fatigavit; postremo coactos in aciem descendere iusto proelio devicit: in quo et aedem Dianae vovit. Subactis cis Apenninum omnibus, tum transwontanos adortus (in bis et Friniates Ligures erant , 4 quos non adierat C- A 2 4 T. LIVI I [TJ.C. 565. A. C. 187 .] Flaminius) omnes Aemilius subegit, armaque ademit, et de montibus in campos multitudinem deduxit. Pacatis Liguribus, in agrum Gallicum exercitum duxit: viamque ab Placentia, ut Flaminiae committeret, Ariminum perduxit Proelio ultimo, quo cum Liguribus signis collatis conflixit, aedem lunoni Reginae vovit. Haec in Liguribus eo anno gesta. III. In Gallia M. Furius praetor insontibus Cenomanis, in pace speciem belli quaerens, ademerat arma. Id Cenomani conquesti Romae apud senatum, reiectique ad consulem Aemilium, cui, ut cognosceret statueretque, senatus permiserat, magno certamine cum praetore habito, tenuerunt causam. Arma reddere Cenomanis, decedere provincia praetor ius- sus. Legatis deinde sociorum Latini nominis, qui toto undique ex Latio frequentes convenerant, senatus datus est. His querentibus, magnam multitudinem civium suorum Romam commigrasse, et ibi censos esse, Q. Terentio Culleoni praetori negotium datum est, ut eos conquireret, et, quem C. Claudio, M. Livio censoribus, postve eos censores, ipsum paren- temve eius apud se censum esse, probassent socii, ut redire eo cogeret, ubi censi essent. Hac conquisitione duodecim millia Latinorum domos redierunt, iam tum multitudine alienigenarum urbem onerante. IV. Priusquam consules redirent Romam, M. Fulvius proconsul ex Aetolia rediit: isque, ad aedem Apollinis in senatu quum de rebus in Aetolia Cephal- lcniaque ab se gestis disseruisset, petiit a Patribus, ut aequum censerent, ob rempublicam bene ac feliciter gestam, et diis immortalibus honorent haberi iu- bere, et sibi triumphum decernere. M. Aburius tribunus plebis, si quid de ea re ante ]M. Aemilii consulis adventum decerneretur, intercessurum se ostendit : eum contradicere velle, projiciscentemque in pro vinciam ita sibi mandasse, ut ea disceptatio integra Ij iB . XXXIX. Cap. 3-5. [TJ. C.565.A. C. 187.] 5 in adventum suum servaretur. Fulvium t emporis iactu- ram facere: senatum etiam praesente consule, quod vellet, decreturum. M. Fulvius: Si aut simultas M. Aemilii secum ignota hominibus esset, aut quam is eas inimicitias impotenti ac prope regia ira exerceret; tamen non fuisse ferendum, absentem consulem et deorum immortalium honori obstare, et meritum de- bilumque triumphum morari: imperatorem, rebus egregie gestis, victoremque exercitum cum praeda ac captivis ante portas stare, donec consuli, ob hoc ipsum moranti, redire ltomam libitum esset. Verum enim- vero, quum sint nobilissimae sibi cum consule inimicitiae, quid ab eo quemquam posse aequi exspectare, qui per infrequentiam furtim senatusconsultum facium ad aerarium detulerit, Ambraciam non videri vi captam; quae aggere ac vineis oppugnata sit; ubi, incensis operibus, alia de integro facta sint; ubi circa muros supra sublerque terram per dies quindecim pugnatum; ubi a prima luce, quum iam transcendisset muros miles, usque ad noctem diu anceps proelium tenuerit; ubi plus tria millia hostium sint caesa. Iam de deorum immortalium templis, spoliatis in capta urbe, qualem calumniam ad pontifices attulerit? Nisi Syracusarum celerarumque captarum civitatium ornamentis urbem exornari fas fuerit, in Ambraciam unam captam non valuerit belli ius. Se et Patres conscriptos orare, et ab tribuno petere, ne se superbissimo inimico ludibrio esse sinant. V. Undique omnes} alii deprecari tribunum, alii castigare. 'l'i. Gracchi collegae plurimum oratio movit: Ne suas quidem similitates pro magistratu exercere boni exempli esse: alienarum vero simulta- tium tribunum plebis cognitorem fieri, turpe et indignum collegii cius potestate ct sacratis legibus esse. Suo quemque iudicio et homines odisse aut diligere, et res probare aut improbare debere ; non pendere ex al- c T. LIVII [U. C. 5 G 5 . A. C. 187.] _ lerius vultu ac nutu, nec alieni momentis animi circumagi, aslipulurique irato consuli tribunum plebei: et, quidprivalim M. Aemilius mandaverit,meminisse ; tribunatum sibi a populo Romano mandatum oblivisci; et mandatum pro auxilio ac libertate privatorum, non pro consulari regno. Ne hoc quidem cernere eum, fore, ut memoriae ac posteritati mandetur, eiusdem collegii alterum e duobus tribunis plebis suas inimicitias remisisse reipublicae, alterum alienas et mandat as exercuisse. Ilis victus castigationibus tribunus, quum templo excessisset, referente Ser. Sulpicio praetore, triuin- phusJVI.Fulvio est decretus. Is quum gratias Patribus conscriptis egisset, adiecit, Ludos magnos se lovi Optimo Maximo eo die, quo Ambraciam cepisset, vovisse: in eam rem sibi centum pondo auri a civitatibus collatum. Petere, ut ex ea pecunia, quam in triumpho lutam in aerario positurus esset, id aurum secertii iu- berent. Senatus pontificum collegium consuli iussit, uuin omne id aurum in ludos consumi necessum esset? Quum pontifices negassent, ad religionem pertinere, quanta impensa in ludos fieret; senatus Fulvio, quantum impenderet, permisit, dum ne summam octoginta millium excederet. Triumphare menso lanuario statuerat: sed quum audisset, consulem M. Aemilium, literis M. Aburii tribuni plebis acceptis da remissa intercessione, ipsum ad impediendum triumphum Romam venientem, aegrum in via substitisse, ne plus in triumpho certaminum, quam in bello, lia beret, praetulit triumphi diem. Triumphavit ante diem decimum Kalendas Ianuarias de Aetolis, et de Cephallenia. Aureae coronae, centum duodecim pondo, ante currum latae sunt: argenti pondo millia octoginta tria: auri pondo ducenta quadraginta tria: tetradrachmum Atticum centum octodecim millia: Philippei nummi duodecim millia quadringenti vi- gintiduo: sigua aenea ducenta octoginta quinque. - Lib. XXXIX.Cap. 5.0. [U.C.5G5. A. C. 187 .] 7 signa marmorea ducenta triginta: arma, tela, cetera spolia hostium, magnus numerus: ad hoc catapultae, ballistae, tormenta omnis generis: duces, aut Aetoli et Cephallenes, aut regii ab Antiocho ibi relicti, ad septem et viginti. Multos eo die, priusquam in urbem inveheretur, in circo Flaminio tribunos, praefectos, equites, centuriones, Humanos sociosque, donis militaribus donavit. Militibus ex praeda vicenos quinos denarias divisit, duplex centurioni, triplex equiti. VI. lani consularium comitiorum appetebat tempus; quibus quia M. Aemilius, cuius sortis ea cura erat, occurrere non potuit, C. Flaminius Hornam venit. Ab eo creati consules Sp. Postumius Albinus, Q. Marcius Philippus. Praetores inde facti T. Maenius, P. Cornelius Sulla, C. Calpurnius Piso, M. Licinius Lucullus, C. Aurelius Scaurus, L. Quinctius Cri- spinus. Extremo anni, magistratibus iam creatis, ante diem tertium Nonas Martias Cn. Manlius Vulso de Gallis, qui Asiam incolunt, triumphavit. Serius ei triumphandi causa fuit, ne, Q. Terentio Culleo- ne praetore, causam lege Petillia diceret, et incendio alieni iudicii, quo L. Scipio damnatus erat, conflagraret; eo infensioribus in se, quam in illuni, iu- dicibqs, quod disciplinam militarem, severe ab eo conservatam, successorem ipsum omni genere licentiae corrupisse fama attulerat. Neque ea sola infamiae erant, quae in provincia procul ab oculis facta narrabantur: sed ea etiam magis, quae in militibus eius quotidie conspiciebantur. Luxuriae enim peregrinae origo ab exercitu Asiatico invecta in urbem est. Ii primum lectos aeratos, vestem stragulam pretiosam, plagulas, et alia textilia, et, quae tum magnificae supellectilis habebantur, monopodia et abacos Hornam advexerunt. Tunc psaltriae sambucistriaeque , et convivalia ludionum oblectamenta addita epulis: epulae quoque ipsae et cura et sumptu 8 T. LIVII [U. C. 5 C 5 . A. C. 187.] _ maiore apparari coeptae: tum coquus, vilissimum antiquis mancipium et aestimatione et usu, in pretio esse; et, quod ministerium fuerat,ars haberi coepta Vix tamen illa, quae tum conspiciebantur, semina erant futurae luxuriae. Vll. In triumpho tulit Cn. Manlius coronas aureas, ducenta duodecim pondo: argenti pondo du centa viginti millia: auri pondo duo millia centum tria: tetradrachmum Atticum centum viginti septem millia: cistophorum ducenta quinquaginta: Philippeorum aureorum nummorum scxdecim millia trecentos viginti: et arma spoliaque multa Gallica, carpentis transvecta. Duces hostium duo et quinquaginta ducti ante currum. Militibus quadragenos binos denarios divisit, duplex centurioni; et stipendium duplex in pedites dedit, triplex in equites. Multi omnium ordinum, donati militaribus donis, currum secuti sunt. Carminaque a militibus ca in imperatorem dicta, ut facile appareret, in ducem indulgentem ambitiosumque ea dici; triumphum esse militari magis favore, quam populari, celebrem. Sed ad populi quoque gratiam conciliandam amici Manlii valuerunt: quibus annitentibus senatusconsultum factum est, XJl ex pecunia, quae in triumpho translata esset, stipendium, collatum a populo in publicum, quod eius solutum antea non esset, solveretur. Vicenos quinos et semisses in millia aeris quaestores urbani cum fide et cura solverunt. Per idem tempus tribuni militum duo ex duabus Ilispaniis cum literis C. Atinii et L. Manlii, qui eas provincias obtinebant venerunt. Ex iis literis cognitum est, Celtiberos Lusitanosque in armis esse, et sociorum agros populari. De ea re consultationem integram senatus ad novos magistratus reiecit. Ludis Humanis eo anno, quos P. Cornelius Cethegus, A. Postumius Albinus faciebant, malus in circo instabilis in signum Pollen- Lib. XXXIX. Ca p. 7 . 8 . [U. C.5GG.A.C. 18 G.] 9 tiae procidit, atque itl dciecit. Ea religione moti Patres, et diem unum adiiciendum ludorum celebritati censuerunt, et signa duo pro uno reponenda, et novum auratum faciendum. Et plebeii ludi ab aedilibus C. Sempronio Illaeso et M. Furio Lusco diem unum instaurati sunt. VIII. lnsequens annus Sp. Postumium Albinum et Q. Marcium Philippum consules ab exercitu bel- lorumquc et provinciarum cura ad intestinae coniu- rationis vindictam avertit. Praetores provincias sortiti sunt, T. Maenius urbanam, ]M. Licinius Lucullus inter cives et peregrinos, C. Aurelius Scaurus Sardiniam, P. Cornelius Sulla Siciliam, L. Quinctius Cri- spinus Hispaniam citeriorem, C. Calpurnius Piso Hispaniam ulteriorem. Consulibus ambobus quaestio de clandestinis coniurationibus decreta est. Graecus ignobilis in Etruriam primum venit nulla cum arte earum, quas multas ad animorum corporumque cul- tum nobis eruditissima omnium gens invexit, sacrificulus et vates: nec is, qui aperta religione, propalam et quaestum et disciplinam profitendo, animos horrore imbueret, sed occultorum et nocturnorum antistes sacrorum. Initia erant, quae primo paucis tradita sunt: deinde vulgari coepta sunt per viros mulieresque. Additae voluptates religioni vini et epularum, quo plurium animi illicerentur. Quum vinum animos, et nox et mixti feminis mares, aetatis tenerae maioribus, discrimen omne pudoris exstinxissent; corruptelae primum omnis generis fieri coeptae, quum ad id quisque, quo natura pronioris libidinis esset, paratam voluptatem haberet. Nec unum genus noxae, stupra promiscua ingenuorum feminarumque, erant: sed falsi testes, falsa signa testamentaque ct indicia ex eadem officina exibant. Venena indidem intestinacque caedes: ita tit ne corpora quidem interdum ad sepulturam exstarent. Multa 10 T. LIVII [U. C. 566. A. C. 186 .] _ dolo,pleraque per vim audebantur. Occulebat vim, quod prae ululatibus, tympanorumque et cymbalorum strepitu, nulla vox quiritantium inter stupra e,t caedes exaudiri poterat. IX. Huius mali labes ex Etruria Hornam, relui contagione morbi, penetravit. Primo urbis magnitudo capacior patientiorque talium malorum ea celavit: tandem indicium hoc maxime modo ad Postumium consulem pervenit. P. Aebutius, cuius pater publico equo stipendia fecerat, pupillus relictus, mortuis deinde tutoribus, sub tutela Duroniae matris et vitrici T. Sempronii Rutili educatus fuerat. Et mater dedita viro erat; et vitricus, quia tutelam ita gesserat, ut rationem reddere non posset, aut tolli pupillum, aut obnoxium sibi vinculo aliquo fieri cupiebat. Via una corruptelae Racchanalia erant. IMater adulescentulam appellat, He pro aegro eo vovisse, ubi primum convaluisset, Bacchis cum se initiaturam; damnatam voti, deum benignitate, exsolvei-e id velle. Uecem dicrum castimonia opus esse; decimo die coenalum, deinde pure lautum in sacrarium deducturam. Scortum nobile libertina Ilispala Fecenia, lion digna quaestu, cui ancillula assuerat, etiam postquam manumissa erat, eodem se genere tuebatur. Huic consuetudo iuxta vicinitatem cum Acbutio fuit, minime adolescentis aut rei aut famae damnosa: ultro enim amatus appetitusque erat: et,maligne omnia praebentibus suis, meretriculae munificentia sustinebatur. Quin co processerat consuetudine capta, ut post patroni mortem, quia in nullius manu erat, tutore a tribunis et praetore petito, quum testamentum faceret, unum Acbutium institueret heredem. X. Ilaec amoris pignora quum essent, nec quio quam secretum alter ah altero haberent, per iocum adolescens vetat eam mirari, si per aliquot noctes Lib. XXXIX. Cap. 9-11. [P.C.5G6. A.C. iSG.] 11 secubuisset. lieligionis se causa, ut voto pro valetudine sua facto liberetur, Bacchis initiari velle. Id ubi mulier audivit, perturbata, Dii meliora! inquit: mori et sibi el illi satius esse, quam id faceret; et in caput eorum detestari minas periculaque, qui id suasissent. Admiratus quum verba, tum perturbationem tantam adolescens, Parcere exsecrationibus iiibet: matrem id sibi, assentienlc vitrico, imperasse. Vitricus ergo, inquit, tuus (matrem enim insimulare forsitan fas non sit) pudicitiam, famam, spem, vitamque luam perditum. ire hoc facto properat. Eo magis mirabundo, quaerentique quid rei esset, pacem veniamque precata deorum dearumque, si, coacta caritate eius, silenda enuntiasset, Ancillam se, ait, dominae comitem id sacrarium intrasse, liberam nunquam eo accessisse. Scire corruptelarum omnis generis eam officinam esse: et iam biennio constare neminem initiatum ibi maiorem annis viginli. TJt quisque introductus sit, velut victimam tradi sacerdotibus: eos deducere in locum, equi vircumsonet ululatibus, canluque symphoniae, et cymbalorum el tympanorum pulsu, ne vox quiritantis, quum per vim stuprum inferatur, exaudiri possit. Orare deinde atque obsecrare, ut eam rem quocunque discuteret modo: nec se eo praecipitaret, ubi omnia infanda patienda primum, deinde facienda essent. Neque ante dimisit cum, quam fidem dedU adolescens, ab bis sacris se temperaturum. XI. Postquam domum venit, et mater mentionem intulit, quid eo die, quid deinceps ceteris, quae ad sacra pertinerent, faciendum esset; negat, eorum se quicquam facturum, nec initiari sibi in animo esse. Aderat sermoni vitricus. Confestim mulier exclamat, Ilispalac concubitu carere eum decem nodes non posse: illius excetrae dclinimcntis el venenis imbutum, nec parentis,nec vitrici, nec deorum verecundiam habere, Iurgantes hinc mater, hinc vitricus, cum 12 T. LIVII [U. C. 5GG. A. C. 186.J quattuor eum servis domo exegerunt. Adolescens inde ad Aebutiam se amitam contulit, causamque ei, cur esset a matre eiectus, narravit: deinde ex auctoritate eius postero die ad consulem Postumium, arbitris remotis, rem detulit. Consul post diem tertium ad se iussum redire dimisit: ipse Sulpiciam, gravem feminam, socrum suam, percunctatus est, Ecquam anum Aebutiam ex Aventino nossel? Quum eam ?iosse, probam, et antiqui moris feminam ,. respondisset; Opus esse sibi ea conventa dixit; mitteret nuntium ad eam, ut veniret. Aebutia accita ad Sulpiciam venit: et consul paullo post, vclut forte intervenisset, sermonem de Aebulio fratris eius filio infert. Lacrimae mulieri obortae, et miserari casum adolescentis coepit, qui spoliatus fortunis, a quibus minime oporteret, apud se tunc esset, eiectus a matre, quod probus adolescens (dii propitii essent) obscoenis, ut fama esset, sacris initiari nollet. XII. Satis de Aebutio exploratum ratus consul, non vanum auctorem esse, dimissa Aebutia, socrum rogat, ut llispalam, indidem ex Aventino libertinam, non ignotam viciniae, arcesseret adsese: eam quoque esse quae percunctari vellet. Ad cuius nuntium perturbata Hispala, quod ad tam nobilem et gravem feminam ignara causae arcesseretur: postquam lictores in vestibulo turbamque consularem et consulem ipsum conspexit, prope exanimata est. In interiorem partem aedium abductam socru adbibita consul, Si vera dicere inducere in animum posset, negat, perturbari debere. Eidem vei a Sulpicia, tali femina, vel jib se acciperet. Expromeret sibi, quae in luco Stimulae Bacchanalibus in sacro nocturno solerent fieri. Hoc ubi audivit, tantus pavor tremorque omnium membrorum mulierem cepit, ut diu hiscere non posset: tandem confirmata, puellam admodum se ancillam initiatam cum domina, ait: aliquot annis, ex quo tj I n. XXXIX. C AP.12.13. [P.C.5f)6,A.C.i86.] 13 manumissa sit, nihil, quid ibi Jiat, scire, lam id ipsum consul laudare, quum initiatam se non infitiaretur ; sed et cetera eadem fide expromeret. Neganti, ultra quicqiiam scire, iSon eandem, dicere, si coarguatur ah alio, ac per sefalenti, veniam aut gratiam fore: eum sibi omnia exposuisse, qui ah illa audisscl. Xll 1. Mulier, haud dubie, id quod erat, Aebutium indicem arcani rata esse, ad pedes Sulpiciae procidit, et eam primo orare coepit,Xe mulieris libertinae cum amatore sermonem in rem non seriam modo, sed capitalem etiam, verti vellet: se terrendi eius causa, non quo sciret quicquam, ea locutam esse. Ilie Postumius accensus ira, Tum quoque, ait, eam cumAebutio se amatore cavillari credere, non in domo gravissimae feminae et cum consule loqui: et Sulpicia attollere paventem ; simul illam adhortari, simul iram generi lenire. Tandem confirmata, multum incusata perfidia Aehutii, qui optimi in eo ipso meriti talem gratiam retulisset, Magnum sibi melum deorum, quorum occulta initia enuntiaret, maiorem mullo, dixit, hominum esse, qui se indicem manibus suis discerpturi essent. Itaque hoc se Sulpiciam, hoc consulem orare, ut se extra Italiam aliquo amandarent, ubi reliquum vitae degere tuto posset. Bono animo esse iubere eam consul, et, sibi curae fore, dicere, ut Hornae tuto habitaret. Tum Ilispala originem sacrorum expromit. Primo sacrarium id feminarum fuisse,nec quemquam virum eo admitti solitum. Tres in anno statos dies habuisse, quibus interdia, Bacchis initiarentur. Sacerdotes in vicem matronas creari solitas. Pacullam Anniam Campanam sacerdotem omnia, tanquam deum monitu, immutasse. Ham et viros eam primam suos filios initiasse, Minium et Herennium Cerrinios: et nocturnum sacrum e diurno, et pro tribus in anno diebus quinos singulis mensibus dies initiorum fecisse Ex quo in promiscuo sacra sint, ei permixti viri fe- 14 T. LIVII [U. C. 56G. A. C. iSG.] _ minis, el nodis licentia accesserit, nihil ibi facinoris, nihil flagitii praetermissum. Plura virorum inter 8 ese, quam feminarum, esse stupra. Si qui minus patientes dedecoris sint, el pigriores ad facinus, pro victimis immolari: nihil nefas ducere, hanc summam inter eos religionem esse. Viros, velat mente capta, cum iactalione fanatica corporis vaticinari; matronas Baccharum halitu crinibus sparsis cum ardentibus facibus decurrere ad Tiberim, demissasque in aquam faces, quia vivum sulphur cum calce insit, integra flamma efferre. Raptos a diis homines dici, quos machinae illigatos ex conspect uin abditos specus abripiant : eos esse, qui aut coniurarc, aut sociari facinoribus, aut stuprum pali noluerint. Multitudinem ingentem, alterum iamprope populum esse: in his nobiles quosdam viros feminasque. Biennio proximo itu sJitulum esse, ne quis maior viginli annis initiaretur: captari aetates et erroris et stupri patientes. XIV. Peracto indicio, advoluta rursus genibus preces easdem, ut se ablegaret, repetivit. Consul rogat socrum, ut aliquam partem aedium vacuam faceret, quo Ilispala immigraret. Coenaculum super aedes datum est, scalis ferentibus in publicum obseratis, aditu in aedes verso. Res omnes Feceniae extemplo translatae, et familia arcessita: et Aebutius migrare ad consulis clientem iussus. Ita quum indices ambo in potestate essent, rem ad senatum Postumius defert, omnibus ordine expositis , quae delata prim o, quae deinde ab se inquisita fo rent. Patres paror ingens cepit, quum publico nomine, ne quid eae con- iurationes coetusque nocturni fraudis occultae aut periculi importarent, tum privatim suorum quisque vicem, ne quis allinis ei noxae esset. Censuit autem senatus, gratias consuli agendas, quod eam rem et eum singulari cura,et sine ullo tumultu investigasset. Quaestionem deinde de Bacchanalibus sacrisque no- Lm. XXXIX. Cap.14.15.[U.C.566.A.C.i86.] 15 eturnis extra ordinem consulibus mandant: indicibus, Aebutio ac Feceniae, ne fraudi ea res sit, curare, et alios indices praemiis invitare iubent. Sacer» dotes eorum sacrorum , seu viri seu feminae essent, non Romae modo,sed per omnia fora et conciliabula conquiri, ut in consulum potestate essent. Edici praeterea in urbe Roma, et per totam Italiam edicta mitti, Xe quis, qui Bacchis initiatus esset-, coisse aut convenisse causa sacrorum velit , neu quid talis rei divinae fecisse. Ante omnia,ut quaestio dc his habeatur, qui coierint, coniuraverintve, quo stuprum flagr- tiumve inferretur. Haec senatus decrevit. Consules aedilibus curulibus imperarunt, ut sacerdotes eius sacri omnes conquirerent, comprchensosque libero conclavi ad quaestionem servarent; aediles plebis videre, ne qua sacra in operto fierent. Triumviris capitalibus mandatum est, ut vigilias disponerent per urbem, servarentque, ne qui nocturni coetus fierent; utque ab incendiis careretur, adiutores triumviris quinqueviri uti cis Tiberim suae quisque regionis aedificiis pracessent. XV. Ad haec officia dimissis magistratibus, consules in llostra escenderunt; et, concione advocata, quum sollenne carmen precationis, quod praefari, priusquam populum alloquantur, magistratus solent, peregisset consul, ita coepit: Nulli unquam concioni, Quirites, tam non solum apta, sed etiam necessaria, haec sollennis deorum comprecatio fuit; quae vos admoneret, hos esse deos, quos colere, venerari, preert- rique maiores vestri instituissent: noti illos, qui pravis et externis religionibus captas mentes, velut furialibus stimulis, ad omne scelus et ad omnem libidinem agerent. Equidem, nec quid taceam, nec quatentes proloquar, invenio: si aliquid ignorabilis, ne locirm negligenliae dem; si omnia nudavero, ne nimium terroris offundam vobis, vereor. Quicquid dixero, minus, 16 T. LIVII [U.C.56f).A.G.i86.] quam pro atrocitate et magnitudine rei, dictum scitote esse. Ut ad cavendum salis sit, dabitur operit a nobis. Bacchanalia lota iam pridem Italia, et nunc per -urbem etiam mullis locis esse, non fama modo accepisse vos, sed crepitibus etiam ululatibusque nocturnis, qui personant tota urbe, certum habeo; ceterum, quae ea res sit, ignorare: alios deorum aliquem cultum, alios concessum ludum et lasciviam esse credere, et, qualecunque sit, ad paucos pertinere. Quod ad multitudinem eorum attinet, si dixero,multa millia hominum esse, illico ncccsse est, exterreamini; nisi adiunxero, qui qualesque sint. Brimum igitur mulierum magna pars est,et is fons mali huiusce fuit: deinde simillimi feminis mares, stuprati et constupratores, fanatici vigiles ; vino, strepitibus clamoribusque nocturnis attoniti. jSullas adhuc vires coniuratio, ceterum incrementum ingens virium habet, quod in dies plures fiunt. Maiores vestri, ne vos quidem, nisi quum aut, vexillo in arce posito, comitiorum causa exercitus eductus esset, aut plebi concilium tribuni edixissent, aut aliquis ex magistratibus ad concionem vocasset, forte temere coire voluerunt: et, ubicunque multitudo esset, ibi et legitimum rectorem multitudinis censebant debere esse. Quales primum nocturnos coetus, deinde promiscuos mulierum ac virorum, esse creditis? Si, quibus aetatibus initientur mares, sciatis, non misereat vos eorum solum, sed etiam pudeat. Hoc sacramento initiatos iuvenes milites faciendos censetis, Quirites? iis ex obscoeno sacrario eductis arma committenda? hi, cooperti stupris suis alienisque, pro pudicitia coniugum ac liberorum vestrorum ferro decernent? XVI. Minus tamen esset, si fiagitiis tantum effeminati forent, (ipsorum id magna ex parte dedecus erat) a facinoribus manus, mentem a fraudibus abstinuissent. Is unquam tantum malum in republica fuit, I,IB. XX XIX. Cap.15. 10.[U.C.5GG.A.C.i8fi.3 17 nec ad plures, nec ad plura pertinens. Quicquid his annis libidine, quicquid fraude, quicquid scelere peccatum est, ex illo uno sacrario scitote ortum esse. Nec- dum omnia, in quae coniuraverunt, edita facinora habent. Adhuc privatis noxiis, quia nondum ad rem- publicam opprimendam salis virium est, coniuralio nese impia tenet. Crescit et serpit quotidie malum, lam maius est,quam ut capere id privata fortuna possit: ad summam rempublicam spectat. Xisi praecavetis, Quirites, iam huic diurnae, legitime ah consule vocatae, par nocturna concio esse poterit. Nunc illi vos singuli universos condonantes liment: iam, ubi vos dilapsi domos et in rura vestra erilis, illi coierint, consultabunt de sua salute simul ac vestra pernicie; tum singulis vobis universi timendi erunt. Optare igitur unusquisque vestrum debet, ut bona mens suis omnibus fuerit. Si quem libido, si furor in illum gurgitem abripuit, illorum cum, cum quibus in omne fla- gitium et facinus coniuravit, non suum indicet esse. Ne quis etiam errore labatur vestrum quoque, non sum securus. Nihil enim in speciem fallacius est, quam prava religio. Ubi deorum numen praetenditur sceleribus, subit animum timor, ne fraudibus humanis vindicandis divini iuris aliquid immixtum violemus. Hac cos religione innumerabilia decreta pontificum, senatusconsulta, haruspicum denique responsa liberant. Quoties hoc patrum avorumque aetate negotium est magistratibus datum, ut sacra externa feri velarent, sacrificulos vatesque foro, circo, urbe prohiberent; va ticinos libros conquirerent comburerent que, omnem disciplinam sacrificandi, praeterquam more llomano, abolerent? Indicabant enim prudentissimi viri omnis divini humanique iuris, nihil aeque dissolvendae religionis esse, quam ubi non patrio, sed externo ritu sacrificaretur. Haec vobis praedicenda ratus sum, ne qua superstitio agitaret animos vestros , quum demo- T. Liv, Tum. V. B IS T. LIVII [U. C. 5G6. A. C. 186 .] lientes nos Bacchanalia discutienlesque nefarios coetus cerneretis. Omnia, diis propitiis volentibusque, ea faciemus: qui, quia suum numen sceleribus libidinibusque contaminari indigne ferebant, ex occultis ea tenebris in lucem extraxerunt: nec patefieri, ut impunita essent, sed ut vindicarentur et opprimerentur, voluerunt. Senatus quaestionem extra ordinem de ea re mihi collegaeque meo mandavit: 7ios, quae ipsis nobis agenda sunt, impigre exsequemur. Vigiliarum nocturnarum curam per urbem minoribus magistratibus mandavimus. Vos quoque, aequum est, quae vestra munia sunt, quo quisque loco positus erit, quod imperabitur, impigre praestare, et dare operam, ne quid fraude noxiorum periculi aut tumultus oriatur. XVII. Recitari deinde senatusconsulta iusserunt, indicique praemium proposuerunt, si quis quem ad se deduxisset, nomenve absentis detulisset. Qui nominatus profugisset , diem certam se finituros; ad quam nisi citatus respondisset, absens damnaretur. Si quis eorum, qui tum extra terram Italiam essent; nominaretur, ei laxiorem diem daturos, sitvenire ad causam dicendam vellet. Edixerunt deinde, ne quis quid fugae causa vendidisse, neve emisse vellet: ne quis reciperet, celaret, ope ulla iuvaret fugientes. Conciono dimissa, terror magnus urbe tota fuit: nec moenibus se tantum urbis aut finibus Romanis continuit; sed passim per totam Italiam, literis hospitum de senatusconsulto, et concione, et edicto consulum acceptis, trepidari coeptum est. Multi ea nocte, quae diem insecuta est, quo in concione res palam facta est, custodiis circa portas positis, fugientes a triumviris comprehensi et reducti sunt: multorum nomina delata. Quidam ex iis, viri feminacque, mortem sibi consciverunt. Coniurasse supra septem millia virorum ac. mulierum dicebantur. Capita autem coniu- rationis constabat esse, M. et C. Atinios de plebe Lib. XXXIX. C a p. 17.18. [TJ. C.566.A. C. i8G.] 10 Komana, et Faliscum L. Opiternium, et Minium Cer- rinium Campanum: ab his omnia facinora et flagitia orta: eos maximos sacerdotes conditoresque eius sacri esse. Data opera est, ut primo quoque tempore comprehenderentur. Adducti ad consules, fassique de se, nullam moram iudicio fecerunt. XV1I1. Ceterum tanta fuga ex urbe facta erat, ut, quia multis actiones et res peribant, cogerentur praetores T. Maenius et M. Licinius per senatum res in diem trigesimum differre, donec quaestiones a consulibus perficerentur. Eadem solitudo, quia llomae non respondebant, nec inveniebantur, quorum nomina delata erant, coegit consules circa fora proficisci, ibique quaerere et iudicia exercere. Qui tantum initiati erant, et ex carmine sacro, praeeunte verba sacerdote, precationes fecerant, in quibus nefanda con- inratio in omne facinus ac libidinem continebatur, nec earum rerum ullam, in quas iureiurando obligati erant, in se aut alios admiserant, eos in vinculis relinquebant: qui stupris aut caedibus violati erant, qui falsis testimoniis, signis adulterinis, subicctione testamentorum, fraudibus aliis contaminati, eos capitali poena afficiebant. Plures necati, quam in vincula coniecti sunt. Magna vis in utraque causa virorum mulierumque fuit. Mulieres damnatas cognatis, aut in quorum manu essent, tradebant, ut ipsi in privato animadverterent in eas. Si nemo erat idoneus supplicii exactor, in publico animadvertebatur. Datum deinde consulibus negotium est, ut omnia Bacchanalia liomae primum, deinde per totam Italiam, diruerent; extra quam si qua ibi vetusta ara aut signum consecratum esset. In reliquum deinde senatusconsulto cautum est, Xe qua Bacchanalia liomae, neve in Italia essent. Si quis tale sacrum sollcnne el necessarium duceret, nec sine religione et piaculo se id omittere posse, apud praetorem urbanum projilere- B 2 20 T. LIVII [U. C. 5G6. A. C. .86.] _ tur, praetor senatum consuleret. Si ei permissum esset, quum in senatu centum non minus essent, ita id sacrum faceret, dum ne plus quinque sacrificio inter- essent, neu qua pecunia communis, neu quis magister sacrorum, aut sacerdos esset. XIX. Aliud deinde huic coniunctum, referente Q. Marcio consule, senatusconsultum factum est, Ut de iis, quos pro indicibus consules habuissent, integra res ad senatum referretur, quum Sp. Postumius, quaestionibus per feclis, Romam redisset. Minium Cerri- ilium Campanum Ardeam in vincula mittendum cen- suerunt, magistratibusque Ardeatium praedicendum, nt intentiore eum custodia asservarent; non solum ne effugeret, sed ne mortis consciscendae locum ha- .beret. Sp. Postumius aliquanto post Hornam venit. Eo referente, de P. Aebutii et Hispalae Feceniae praemio, quod eorum opera indicata Bacchanalia essent, senatusconsultum factum est, Ut singulis his centena millia aeris quaestores urbani ex aerario darent. Utique consul cum tribunis plebis ageret, ut ad plebem primo quoque tempore ferrent, ut P. Aebutio emerita stipendia essent, ne invitus milii aret, nere censor ei equum publicum assignaret. Utique Feceniae Hispalae datio, deminutio, gentis enuptio, tutoris optio item esset, quasi ei vir testamento dedisset. Utique ei ingenuo nubere liceret: neu quid ei, qui eam duxisset, ob id fraudi ignominiaeve esset. Utique consules praetoresque, qui nunc essent, quivepostea futuri essent, curarent, ne quid ei mulieri iniuriae fieret, utique tuto esset. Id senatum velle, et aequum censere, ut ita fieret. Ea omnia lata ad plebem, factaque sunt ex senatusconsulto; et de ceterorum indicum impunitate praemiisque consulibus permissum est. XX. Et iam Q. Marcius, quaestionibus suae regionis perfectis, in Ligures provinciam proficisci parabat; tribus millibus peditum Romanorum, centum Lib. XXXIX. Cap. 10-21. [C. C.5G6.A.C. i8f>.] 21 quinquaginta equitibus, et quinque millibus Latini nominis peditum , ducentis equitibus in supplementum acceptis. Eadem provincia, idem numerus peditum equitumque et collegae decretus erat. Exercitus acceperunt, quos priore anno C. Flaminius et M. Aemilius consules habuerunt. Duas praeterea lo- giones novas ex senatusconsulto scribere iussi sunt: et vjginti millia peditum sociis et nomini Latino imperarunt, et equites mille trecentos, et tria millia peditum Romanorum, ducentos equites. Totum hunc exercitum, praeter legiones, in supplementum Hispaniensis exercitus duci placebat. Itaque consules dum ipsi quaestionibus impediebantur, T. Maenium delectui habendo praefecerunt. Perfectis quaestionibus, prior Q. Marcius in Ligures Apuanos est profectus. Dum penitus in abditos saltus, quae latebrae receptaculaque semper illis fuerant, persequitur; in praeoccupatis angustiis, loco iniquo est circumventus. Quattuor millia militum amissa; et legionis secundae signa tria, undecim vexilla socium Latini nominis in potestatem hostium venerunt, et arma multa, quae, quia impedimento fugientibus per silvestres semitas erant, passim iactabantur. Prius sequendi Ligures finem, quam fugae Romani, fecerunt Consul, ubi primum ex hostium agro evasit, ne. quantum deminutae copiae forent, appareret,in locis pacatis exercitum dimisit. Non tamen oblitcrare famam rei male gestae potuit: nam saltus, unde eam Ligures fugaverant, Marcius est appellatus. XXL Sub hunc nuntium ex Ligustinis vulgatum Uterae, ex Hispania mixtam gaudio tristitiam afferentes, recitatae sunt. C. Atinius, qui biennio ante praetor in cani provinciam profectus erat, cum Lusitanis in agro Astensi signis collatis pugnavit. Ad 6cx millia hostium sunt caesa: ceteri fusi, fugati, castrisque exuti. Ad oppidum deinde Astam oppugna»- 22 T. LIVII [V. C. 56 G. A. C. 186.] diMii legiones ducit. Id quoque haud multo maiore certamine cepit, quam castra: sed, dum incautius subit muros, ictus ex vulnere post dies paucos moritur. Literis de morte propraetoris recitatis, senatus censuit mittendum, qui ad Lunae portum C. Calpurnium praetorem consequeretur; nuntiaretque, senatum aequum censere, ne sine imperio provincia esset, maturare eum proficisci. Quarto die, qui missus orat, Lunam venit: paucis ante diebus Calpurnius profectus erat. Et in citeriore Hispania L. Manlius Acidinus, qui eodem tempore, quo C. Atinius, in provinciam ierat, cum Celtiberis acie conflixit. Incerta victoria discessum est, nisi quod Celtiberi castra inde nocte proxima moverunt: liomanis et suos sepeliendi, et spolia legendi ex hostibus potestas facta est. Paucos post dies, maiore coacto exercitu, Celtiberi ad Calagurim oppidum ultro lacessiverunt proelio Romanos. Nihil traditur, quae causa numero aucto infirmiores eos fecerit. Superati proelio sunt. Ad duodecim millia hominum caesa, plus duo capta: et castris Romanus potitus: et, nisi successor adventu suo inhibuisset impetum victoris, subacti Celtiberi forent. Novi praetores ambo exercitus in hiberna deduxerunt. XXII. Per eos dies, quibus haec ex Hispania nuntiata sunt, ludi Taurii per biduum facti religionis causa. Per dies decem apparatos deinde ludos M. Euh ius, quos voverat Aetolico bello, fecit. Multi artifices ex Graecia venerunt honoris eius causa. Athletarum quoque certamen tum primo Romanis spectaculo fuit, et venatio data leonum et pantherarum; et prope huius sacculi copia ac varietate ludicrum celebratum est. Novendiale deinde sacrum tenuit, quod in Piceno per triduum lapidibus pluerat, ignesque coelestes multifariam orti adussisse complurium levi afflatu vestimenta maxime dicebantur Ij i b.XXXIX.Cap.22.23. [TJ.C.5GC. A.C. 186 .] 23 Addita et unum diem supplicatio est ex decreto pontificum, quod aedes Opis in Capitolio de coelo tacta erat. Hostiis maioribus consules procurarunt, urbemque lustraverunt. Sub idem tempus et ex Umbria nuntiatum est, semimarem duodecim ferme annos natum inventum. Id prodigium abominantes, arceri Komano agro necarique quam primum iusscrunt. Eodem anno Galli Transalpini, transgressi in Venetiam sine populatione aut bello, haud procul inde, ubi nunc Aquileia est, locum oppido condendo ceperunt. Legatis Romanis, de ea re trans Alpes missis, responsum est, Neque profectos ex auctoritate gentis eos, nec, quid in Italia facerent, se scire. L. Scipio ludos eo tempore, quos bello Antiochi vovisse sese dicebat, ex collata ad id pecunia ab regibus civitatibusque per dies decem fecit. Legatum eum post damnationem et bona vendita missum in Asiam, ad dirimenda inter Antiochum et Eumenem reges certamina, Valerius Antias est auctor: tum collatas ei pecunias, congregatosque per Asiam artifices: et, quorum ludorum post bellum,in quo votos diceret,mentionem non fecisset, de iis post legationem demum in senatu actum. XXIII. Quum iam in exitu annus esset, Q. Marcius absens magistratu abiturus erat. Sp. Postumius, quaestionibus cum summa fide curaque perfectis, comitia habuit. Creati sunt consules Ap. Claudius Pulcher, M. Sempronius Tuditanus. Postero die praetores facti P. Cornelius Cethegus, A. Postumius Albinus, C. Afranius Stellio, C. Atilius Serranus, L. Postumius Tempsanus, M. Claudius Marcel- linus. Extremo anni, quia Sp. Postumius consul renuntiaverat , peragrantem se propter quaestiones utrumque litus Italiae desertas colonias, Sipontum supero, Buxentum infero mari, invenisse; triumviri ad colonos eo scribendos ex senatusconsulto ab T. 24 T. LIVII [U. C. 56 7 . A. C. 185 .] _ Maenio praetore urbano creati sunt, L. Scribonius Libo, M. Tuccius, Cn. Baebius Tamphilus. Cum Perseo rege et Macedonibus bellum, quod imminebat, non unde plerique opinantur, nec ab ipso Perseo causas cepit. Inchoata initia a Philippo sunt: et is ipse, si diutius vixisset, id bellum gessisset. Una eum res, quum victo leges imponerentur, maxime angebat; quod, qui Macedonum ab se defecerant in bello, in eos ius saeviendi ademptum ei ab senatu erat: quum, quia rem integram Quinctius in conditionibus pacis distulerat, non desperasset impetrari posse. Antiocho rege deinde bello superato ad Thermopylas, divisis partibus,quum per eosdem dies consul Acilius Heracleam, Philippus Lamiam oppugnas- set; capta Heraclea, quia iussus abscedere a moenibus Lamiae erat, Romanisquc oppidum deditum est, aegre eam rem tulerat. Permulsit iram eius consul, quod, ad Naupactum ipse festinans, quo se ex fuga Aetoli contulerant,Philippo permisit, ut Athamaniae et Amynandro bellum inferret; et urbes, quas Thessalis Aetoli ademerant, regno adiiceret. Haud magno certamine et Amynandrum Athamania expulerat, et urbes aliquot receperat. Demetriadem quoque, urbem validam et ad omnia opportunam, et Magnetum gentem suae ditionis fecit. Inde et in Thracia quasdam urbes, novae atque insuetae libertatis vitio, seditionibus principum turbatas, partibus, quae domestico certamine vincerentur, adiungendo sese, cepit. XXIV. His sedata in praesentia regis ira in Romanos est. Nunquam tamen remisit animum a colligendis in pace viribus, quibus, quandoque data fortuna esset, ad bellum uteretur. Vectigalia regni non fructibus tantum agrorum portoriisque maritimis auxit; sed metalla etiam et vetera intermissa recoluit, et nova multis locis instituit. Ut vero antiquam Lib. XXXIX. Cap. 24.25. [U.C.56y.A.C.iS5.] 25 multitudinem humilium, quae helli cladibus amissa erat, restitueret; non subolem tantum stirpis para, bat, cogendis omnibus procreare atque educare libo- ros, sed Thracum etiam magnam multitudinem in Macedoniam traduxerat, quietusque aliquamdiu a beliis, omni cura in augendas regni opes intentus fuerat. Rediere deinde causae, quae de integro iram moverent in Romanos. Thessalorum et Perrhaeborum querelae de urbibus suis ab eo possessis, et legatorum Eumenis regis de Thraciis oppidis per vim occupatis, traductaque in Macedoniam multitudine, ita auditae erant, ut eas non negligi satis appareret. Maxime moverat senatum, quod iam Aeni et Maroneae affectari possessionem audierant; minus Thessalos curabant. Athamanes quoque venerunt legati, non partis amissae, non finium iacturani querentes, sed totam Athamaniam sub ius iudiciumque regis venisse. Et Maronitarum exsules; (erant pulsi, quia libertatis causam defendissent ab regio praesidio) ii non Maroneam modo, sed etiam Aenum in potestati» nuntiabant Philippi esse. Venerant et a Philippi» legati ad purganda ea: qui nihil, nisi permissu Romanorum imperatorum, factum affirmabant, deitates Thessalorum, et Perrhaeborum, et Magnetum, et cum Amynanilro Athamanum gentem, in eadem causa, qua Aetolos, fuisse. Antiocho rege pulso, occupatum oppugnandis Aetolicis urbibus consulem ad recipiendas eas civitates Philippum misisse: armis subactos parere. Senatus, ne quid absente rege statueret, legatos ad eas controversias disceptandas misit, Q. Caecilium Metellum, M. Raebium Tamphilum, Ti. Sempronium: quorum sub adventum ad Thessalica Tempe omnibus iis civitatibus, quibus cum rege disceptatio erat, concilium indictum est. XXV. Ibi quum Romani legati disceptatorum loco , Thessali Perrhaebique et Athamanes bauil dubii 20 T. LIVII [TJ. C. 5G 7 . A. C. i85.] accusatores, Philippus ad audienda crimina tanquam reus, consedissent; pro ingenio quisque eorqm, qui principes legationum erant, ct gratia cum Philippo aut odio, acerbius leniusve egerunt. In controversiam autem veniebant, Philippopolis, Tricca, Phalo- ria, et Eurymcnae, et cetera circa eas oppida; utrum Thessalorum iuris, quum vi ademptae possessaequc ab Aetolis forent, (nam Philippum Aetolis ademisse cas constabat) an Aetolica antiquitus ea oppida fuissent. Ita enim Acilium regi concessisse, si Aetolorum fuissent, et si voluntate, non si vi atque armis coacti, cum Aetolis essent. Eiusdem formulae disceptatio de Perrhaeborum Magnetumque oppidis fuit. Omnium enim iura possidendo per occasiones Aetoli miscuerant. Ad haec, quae disceptationis erant, querelae Thessalorum adicctae, quod ea oppida, si iam redderentur sibi, spoliata ac deserta redditurus esset.Nam , praeter belli casibus amissos, quingentos principes iu ventulis in Macedoniam abduxisse, et opera eorum in servilibus abuti ministeriis; et, quae reddiderit coactus Thessalis, inutilia ut redderet, curasse. Thebas Phthias tinum maritimum emporium fuisse, quondam Thessalis quaestuosum et frugiferum. Ibi navibus onerariis comparatis, regem, quae praeter Thebas Demetriadem cursum dirigerent, negotiationem mariti- mam omnem eo avertisse. Iam ne a legatis quidem, qui iure gentium sancti sint, violandis abstinere; insidias positas euntibus ad T. Quinclium. Itaque ergo in tantum melum omnes Thessalos coniectos,ut non in civitatibus suis, non in communibus geniis conciliis, quisquam hiscere audeat. Procul enim abesse libertatis auctores llomanos: lateri adhaerere gravem dominum, prohibentem uti beneficiis populi Romani, Quid autem, si vox libera non sil, liberum esse? Nunc se fiducia et praesidio legatorum ingemiscere magis, quam loqui. Nisi provideant aliquid Romani, quo et Lib. XXXIX. Cap.25.26.[U.C.5G 7 .A.C.i85.] ‘2 7 Graecis Macedoniam accolentibus metus, et audacia Philipjii minuatur, nequicquam et illum victum, et se Uberatos esse. Ut equum tenacem, non parentem frenis asperioribus castigandum esse. Haec acerbe postremi: quum priores leniter permulsissent iram eius, petentes, Ut ignosceret pro libertate torquentibus ; et ut, deposita domini acerbitate, assuesceret socium i atque amicum sese praestare ; et imitaretur populum Romanum, qui caritate, quam metu, adiungere sibi i socios mallet. Thessalis auditis , Perrhaebi Gonno- condylum, quod Philippus Olympiadem appellaverat, Perrhaebiae fuisse, et ut sibi restitueretur, agebant. Et de Malloea et Ericinio eadem postulatio erat. Athamanes libertatem repetebant, et castella ' Athenaeum et Poetneum. XXVI. Philippus, ut accusatoris potius, quam rei, speciem haberet, et ipse a querelis orsus, Me ne- laidem in Dolopia, quae regni sui fuisset, Thessalos vi atque armis expugnasse, questus est: item Petram in Pieria ab iisdem Thessalis Perrhaebisque capiam. Xynias quidem, haud dubie Aetolicum oppidum, sibi cos contribuisse; et Paracheloida, quae sub Athamania esset, nullo iure Thessalorum formulae faciam. Nam quae sibi crimina obiicianlur, de insidiis legatorum, et maritimis portubus frequentatis aut desertis; alterum deridiculum esse, se reddere rationem, quos portus mercatores aut nautici petant; alterum mores suos respuere. Tot annos esse, per quos nunquam cessaverint legali, nunc ad imperatores Romanos, nunc ■ Romam ad senatum crimina de se deferre. Quem I unquam verbo violatum esse? Semel ad Quinclium euntibus insidias dici facias: sed, quid iis acciderit; 1 non adiici. Quaerentium, quod falso obiiciant, quum \ veri nihil habeant, ea crimina esse. Insolenter et immodice abuti Thessalos indulgentia populi Romani, velul ex diutina sili nimis avide meram haurientes Ii- •>s T. LIVII [tT. C. 5f, 7 . A. C. JS5.] bertatem. Itaque, servorum modo praeter spem repente manumissorum, licentiam vocis et linguae experiri, et iaclare sese insectatione et conviciis dominorum. Elatus deinde ira adiecit, Nondum omnium dierum solem occidisse. Id minaciter dictum, non Thessali modo in sese, sed etiam Romani acceperunt: et quum fremitus post eam vocem ortus, et tandem sedatus esset, Perrhaeborum inde Athamanumque legatis respondit, Eandem, de quibus illi agant, civitatium causam esse: consulem Acilium et liomanos sibi dedisse eas, quum hostium essent. Si suum munus, qui dedissent, adimere velint, scire se, cedendum esse: sed meliori ac fideliori amico, ingratiam levium et inutilium sociorum, iniuriam eos esse facturos. Nec enim ullius rei minus diuturnam esse gratiam, quam libertatis: praesertim apud eos, qui male utendo eam corrupturi sint. Causa cognita, pronuntiaverunt legati, Placere, deduci praesidia Macedonum ex iis urbibus, cl antiquis Macedoniae terminis regnum finiri. De iniuriis, quas ultro cilroque illatas querantur, quo modo inter eas gentes et Macedonas disceptetur, formulam iuris exsequendi constituendam esse. XXVII. Inde, graviter offenso rege, Thessalonicen ad cognoscendum de Thraciae urbibus proficiscuntur. Ibi legati Eumenis: Si liberas esse Aenum et Maroneam velint llomani, nihil sui pudoris esse ultra dicere, quam ut admoneant, re, non verbo, cos liberos relinquant, nec suum munus intercipi ab alio patiantur. Sin autem minor cura sit civitatium in Thracia positarum, multo verius esse, quae sub Antiocho fuerint, praemia belli Eumenem, quam Philippum, habere; vel pro patris Attali meritis bello, quod adversus Philippum ipsum gesserit populus Romanus: vel suis, quod Antiochi bello terra marique laboribus periculisque omnibus interfuerit. Habere eum praeterea decem legatorum in eam rem praeiudicium ; qui , LiB. XXXIX. Cap. 27.28. [U.C.56-.A.C. i85.] 2ii ■ quum Chersonesum Lysimachiamque dederint, Maroneam quoque atque Aenum profecto dedisse, quae ipsa propinquitate regionis veiut appendices maioris muneris essent. Nam Philippum quidem quo aut merito in populum Romanum, aut ture imperii, quum tam procul a finibus Macedoniae absint, civitatibus his 'praesidia imposuisse ? Vocari Maronilas iuberent: ab ■iis certiora omnia de statu civitatium eurum scituros. Legati Slaronitarum vocati, Non uno loco tantum urbis praesidium regium esse, sicut in aliis civitatibus, dixerunt, sed pluribus simul, et plenam Macedonum Maroneum esse. Itaque dominari assentatores regios: his solis loqui et in senatu et in concionibus licere: cos omnes honores et capere ipsos, et dare aliis. Optimum quemque, quibus libertatis, quibus legum cura sit, aut exsulare pulsos patria, aut inhonoratos et deierioribim \ obnoxios silere. De iure etiam linium pauca adiece- 1 'unt: Q. Fabium Labeonem, quum in regione ea fuisset, direxisse finem Philippo veterem viam regiam, quae ad Thraciae Parorciam subeat, nusquam ad mare declinantem. Philippum novam postea de- ‘ flexisse viam, qua Maronilarum urbes agrosque am- 1 plectatur. XXVIII. Ad ea Philippus longe aliam, quam adversus Thessalos Perrhacbosque nuper, ingressus disserendi viam, Non cum Maronitis, inquit, mihi aut cum Eumene disceptatio est; sed iam vobiscum, Romani; a quibus nihil aequi me impetrare iam diu ani- ' madverto. Civitates Macedonum, quae a me inter in- ! dulias defecerant, reddi mihi aequum censebam ; non \ quia magna accessio ea regni futura esset, (sunt enim et parva oppida, et in finibus extremis posita) sed quia \ multum ad reliquosMar.cdonas continendos exemplum pertinebat. Negatum est milii. Bello Aetolico Lamiam oppugnare iussus a consule M . Acilio, quum diu fatigatus ibi proeliis operibusque essem, transcenden 30 T. LIVII [U. C. 56 7 . A. C. nS5.] lem me iam muros a capta prope urbe revocavit consul, et abducere copias inde coegit. Ad huius solatium iniuriae permissum est, ut Thessaliae Perrhacbiaeque et Athamanum reciperem quaedam castella magis, quam urbes. Ea quoque ipsa vos mihi, Q.Caecili, paucos ante dies ademistis. Pro non dubio paullo ante, si diis placet, legali Eumenis sumebant, quae Antiochi fuerunt, Eumenem aequius esse, quam me, habere. Id ego aliter longe iudico esse. Eumenes enim, non nisi vicissent Romani, sed nisi bellum gessissent, manere in regno suo non potuit. Itaque ille vestrum meritum habet, non vos illius: mei autem regni, tantum aberat, ut ulla pars in discrimine fuerit, ut tria millia talentum, et quinquaginta tectas naves, et omnes Graeciae civitates, quas antea tenuissem, pollicentem ultro Antiochum in mercedem societatis sim aspernatus, lio- stemque ei me esse prius etiam, quam M’. Acilius exercitum in Graeciam traiiceret,prae me tuli: et cum eo consule belli pariem, quamcunque mihi delegavit,gessi. Et insequcnti consuli L. Scipioni, quum terra statuisset ducere exercitum ad Hellespontum, non iter tantum per regnum nostrum dedi, sed vias etiam munivi, pontes feci, commeatus praebui: nec per Macedoniam tantum, sed per Thraciam etiam, ubi inter cetera pax quoque praestanda a barbaris erat. Pro hoc studio meo erga vos, ne dicam merito,, utrum adiicere vos, Romani, aliquid, ei amplificare et augere regnum meum munificentia vestra oportebat, an, quae haberem aut meo iure, aut beneficio vestro, eripere? id quod nunc facilis. Macedonum civitates, quas regni mei fuisse fatemini, non restituuntur. Eumenes, lanquam ad Antiochum, ad spoliandum me venit, et, si diis placet, decem legatorum decretum calumniae impudentis- simae praetendit; quo maxime et refelli et coargui potest. Disertissime enim planissimcque in eo scriptum est, Chersonesum et Lysimachiam Eumeni dari. Lib. XXXIX. Cap. 28.29. [U.C. 567. A.C. 135 . ] 31 Ubi tandem Aenus, et Maronea, et Thraciae civitates ascriptae sunt? quod ab illis ne postulare quidem est ausus, id apud vos, tanquam ab illis impetraverit, obtinebit? Quo in numero me apud vos esse velitis, refert. Si tanquam inimicum et hostem insectari propositum est, pergite, ut coepistis facere. Sin aliquis respectus est mei, ut socii atque amici regis, deprecor, ne me tanta iniuria dignum iudicelis. XXIX. Movit aliquantum oratio regis legatos. Itaque medio responso rem suspenderunt: Si decem legatorum decreto Eumeni datae civitates eae essent, nihil se mulare. Si Philippus bello cepisset eas, praemium victoriae iure belli habiturum. Si neutrum eorum foret, placere cognitionem senatui reservari: et, ut omnia in integro manerent, praesidia, quae iniis urbibus sint, deduci. Hae causae maxime animum Philippi alienaverunt ab Komanis: ut non a Perseo lilio eius novis causis motum, sed ob has a patre bellum relictum lilio videri possit. Ilomae nulla belli Macedonici suspicio erat. L. Manlius proconsul ex Hispania redierat. Cui postulanti ab senatu in aede Bellonae triumphum rerum gestarum magnitudo impetrabilem faciebat, exemplum obstabat; quod ita comparatum more maiorum erat, ne quis, qui exercitum non deportasset, triumpharet, nisi perdomitam pacatamque provinciam tradidisset successori. Medius tamen honos Manlio habitus, ut ovans urbem iniret. Tulit coronas aureas quinquaginta duas: auri praeterea pondo centum triginta duo: argenti sexde- cim millia trecenta: et pronuntiavit in senatu, decem millia pondo argenti, et octoginta auri Q. Fabium quaestorem advehere: id quoque se in aerarium illaturum. Magnus motus servilis eo anno in Apulia fuit. Tarentum provinciam L. Postumius praetor habebat. Is de pastorum coniuratione, qui vias la trociniis pascuaque publica infesta habuerant, quae * Vi- 32 T. LIVII [P.C. 56 ? .A.C. i85.] stionem severe exercuit. Ad septem millia hominum condemnavit: multi inde fugerunt, de multis sumptum est supplicium. Consules, diu retenti ad urbem delectibus, tandem in provincias profecti sunt. XXX. Eodem anno in Hispania praetores C. Calpurnius et L. Quinctius, quum primo vere ex hibernis copias eductas in Raeturia iunxissent, in Car- petaniam , ubi hostium castra erant, progressi sunt, communi animo consilioquc parati rem gerere. Haud procul Hippone et Toleto urbibus inter pabulatores pugna orta est. Quibus dum utrimque subvenitur a castris, paullatim omnes copiae in aciem eductae sunt. In eo tumultuario certamine et loca sua et genus pugnae pro hoste fuere. Duo exercitus Romani fusi atque in castra compulsi sunt. Non institere perculsis hostes. Praetores Romani, ne postero die castra oppugnarentur, silentio proximae noctis tacito signo exercitum abduxerunt. Luce prima Hispani acie instructa ad vallum accesserunt, vacuaque praeter spem castra ingressi, quae derelicta inter nocturnam trepidationem erant, diripuerunt: regres- sique in sua castra, paucos dies quietis stativis manserunt. Romanorum sociorumque, in proelio fugaque, ad quinque millia occisa; quorum se spoliis hostes armarunt. Inde ad Tagum flumen profecti sunt. Praetores interim Romani omne id tempus contrahendis ex civitatibus sociis Hispanorum auxiliis, re- ficiendisque ab terrore adversae pugnae militum animis, consumpserunt. Ubi satis placuere vires, et iam miles quoque,ad delendam priorem ignominiam, hostem poscebat; duodecim millia passuum ab Tago flumine posuerunt castra. Inde tertia vigilia sublatis signis, quadrato agmine principio lucis ad Tagi ripam pervenerunt. Trans fluvium in colle hostium castra erant. Extemplo, qua duobus locis vada nudabat amnis, dextra parte Calpurnius, laeva Quin- Lib.XXXIX. Cap. 30.31. [U.C. 5 G 7 .A.C. 185 .I 33 ctius exercitum traduxerunt; quietu hoste, dum miratur subitum adventum,consultatque,qui tumultum iniieere trepidantibus in ipso transitu amnis potuisset. Interim Romani, impedimentis quoque omnibus traductis contractisque in unum locum, quia iam mo- \ eri 1 idebant hostem, nec spatium erat castra communiendi, aciem instruxerunt. I 11 medio locatae quinta Calpurnii legio et octava Quinctii. Id robur toto exercitu erat. Campum apertum usque ad hostium castra habebant, liberum a metu insidiarum. XXXI. Hispani, postquam in citeriore ripa duo Romanorum agmina conspexerunt, ut, priusquam se iungere atque instruere possent, occuparent eos, castris repente e iliis i cursu ad pugnam tendunt. Atrox in principio proelium fuit, et llispanis recenti victoria ferocibus, et insueta ignominia milite Romano accenso. Acerrime media acies, duae fortissimae legiones, dimicabant; quas quum aliter moveri loco non posse hostis cerneret, cuneo institit pugnare: et usque plores confertioresque medios urgebant. Ibi postquam laborare aciem Calpurnius praetor vidit, T. Quinctilium Varum et 11. Iuveatium Thalnam legatos ad singulas legiones adhortandas propere mittit. Docere et monere iuhet, in illis spem omnem vincendi et retinendae Hispaniae esse. Si ilii loco cedant, neminem cius exercitus non modo Italiam, sed ne Tagi quidem ulteriorem ripam, unquam visarum. Ipse, cum equitibus duarum legionum paullulum circumvectus, in cuneum hostium, qui mediam urgebat aciem, ab latere incurrit. Quinctius cum suis equitibus alterum hostium latus invadit: sed longe acrius Calpurniani equites pugnabant, et praetor ipse ante alios. Nam et primus hostem percussit, et ita se immiscuit mediis, ut vix, utrius partis esset, nosci posset: et equites praetoris eximia virtute, et equitum pedites accensi sunt. Pudor movit primos centuriones, qui in- T. Liv. Tom. V. C 31 T. LIVI! [TJ. C. 567 . A. C. i85.] ter tela hostium praetorem conspexerunt. Itaque urgere signiferos pro se quisque, iubere inferre signa, et confestim militem sequi. Renovatur ab omnibus clamor: impetus fit velut ex superiore loco. Haud secus ergo, quam torrentis modo, fundunt ster- nuntque perculsos, nec sustineri alii super alios inferentes sese possunt. Fugientes in castra equites persecuti sunt, et permixti turbae hostium intra vallum penetraverunt: ubi ab relictis in praesidio castrorum proelium instauratum: coactique sunt Romani equites descendere ex equis. Dimicantibus iis, legio quinta supervenit: deinde, ut quaeque potuerant, copiae affluebant. Caeduntur passimHispani per tota castra; nec plus quam quattuor millia hominum effugerunt. Inde tria millia fere, qui arma retinuerant, montem propinquum ceperunt: mille semiermes maxime per agros palati sunt. Supra triginta quinque millia hostium''fuerant, ex quibus tam exigua pars pugnae superfuit. Signa capta centum triginta tria. Romani sociique paullo plus sexcenti, et provincialium auxiliorum centum quinquaginta ferme ceciderunt. Tribuni militum quinque amissi, et pauci equites Romani, cruentae maxime victoriae speciem fecerunt. In castris hostium, quia ipsis spatium sua communiendi non fuerat, manserunt. Pro concione postero die laudati donatique a C. Calpurnio equites phaleris: pronuntiavitque, eorum maxime opera hostes fusos, castra capta et expugnata esse. Quinctius alter praetor suos equites catellis ac fibulis donavit. Donati et centuriones ex utriusque exercitu permulti: maxime qpi mediam aciem tenuerunt. XXXII. Consules delectibus aliisque, quae Romae agendae erant, peractis rebus, in Ligures provinciam exercitum duxerunt. Sempronius, a Pisis profectus in Apuanos Ligures, vastando agros, urendoque vicos et castella eorum, aperuit saltum usque ad fiuviuw ■ Lrn. XXXIX. Cap. 32, [U.C. 567 .A.C. i35.] 35 Macram et Lunae portum. Hostes montem, antiquam sedem maiorum suorum, ceperunt: et inde, superata locorum iniquitate, proelio deiecti sunt. Et Ap. Claudius felicitatem virtutemque collegae in Liguribus Ingaunis aequavit secundis aliquot proeliis. Sex praeterea oppida eorum expugnavit: inulta millia hominum in iis cepit: belli auctores tres et qua- > draginta securi percussit, lam comitiorum appetebat tempus. Prior tamen Claudius, quam Sempronius, cui sors comitia habendi obtigerat, Romam venit; quia P. Claudius frater eius consulatum petebat. Competitores habebat patricios L. Aemilium, Q. Fabium, Ser. Sulpicium Galbam, veteres candidatos, et ab repulsis eo magis debitum, quia primo negatus erat, honorem repetentes. Etiam, quia plus quam unum 1 ex patriciis creari non licebat, artior petitio quattuor • petentibus erat. Plebcii quoque gratiosi homines - petebant, L. Porcius, Q,. Terentius Culleo, Cn. Baebius Tamphilus: et bi repulsi, in spem impetrandi tandem aliquando honoris dilati. Claudius unus ex omnibus novus candidatus erat. Opinione hominum haud dubio destinabantur Q..Fabius Labeo et L.Porcius Licinus. Sed Claudius consul sine lictoribus cum fratre toto foro volitando, clamitantibus adversariis ct maiore parte senatus, meminisse cum debere i prius, se consulem populi Romani, quam fratrem P. [ Claudii, esse: quin ille, sedens pro tribunali, aut arbi~ > trum , aut tacitum spectatorem comitiorum se praebe- • ret; coerceri tamen ab effuso studio nequiit. Magnis contentionibus tribunorum quoque plebei, qui aut contra consulem, aut pro studio eius pugnabant, comitia aliquoties turbata: donec pervicit Appius, ut, i deiecto Fabio, fratrem traheret. Creatus P. Clau- | dius Pulcher praeter spem suam et ceterorum. Lo- I cum suum tenuit L. Porcius Licinus, quia moderatis itudiis, non vi Claudiana, inter plebcios certatum est. C 2 35 T. LIVII [U. C. 563. A. C. i84.] _ Praelorum inde comitia sunt habita. C. Decimius Flavus, P. Sempronius Longus, P. Cornelius Cethegus, Q.. Naevius Matho, C. Sempronius Illaesus, A. Terentius Varro, praetores facti. Haec eo anno, quo Ap. Claudius, ]V1. Sempronius consules fuerunt, domi militiaeque gesta. XXX111. Principio insequentis anni P. Claudius, L. Porcius consules, quum Q. Caecilius, M. Baebius, et T. Sempronius, qui ad disceptandum inter Philippum et Eumenem reges Thessalorumque civitates missi erant, legationem rehuntiassent, regum quoque eorum civitatiumque legatos in senatum introduxerunt. Eadem utrimque iterata, quae dicta apud legatos in Graecia erant. Aliam deinde legationem novam Patres, cuius princeps Ap. Claudius fuit, in Macedoniam et in Graeciam decreverunt ad visendum, redditaene civitates Thessalis et Perrhaebis essent. Iisdem mandatum, ut ab Aeno et Maronea praesidia deducerentur,maritimaque omnis Thracias ora a Philippo et Macedonibus liberaretur. Peloponnesum quoque adire iussi, unde prior legatio discesserat incertiore statu rerum, quam si non venissent. Nam super cetera etiam sine responso dimissi, nec datum petentibus erat Achaeorum concilium De quate querente graviter Q. Caecilio, simul Lacedaemoniis deplorantibus, moenia diruta, abductam plebem in Achaiam et venundatam, ademptas, quibus ad eam diem civitas stetisset, Lycurgi leges, Achaei maxime concilii negati crimen excusabant, recitando legem, quae, nisi belli pacisce causa, et quum legati ab senatu cum literis aut scriptis mandatis venirent, vetaret indici concilium. Ea ne postea excusatio esset, ostendit senatus, curae iis esse debere, ut Romanis legatis semper adeundi concilium gentis potestas iieret; quemadmodum et illis, quoties vellent, senatus daretur. Lib. XX XIX. Cap. 33-35. [U.C.5C8. A.C.i84.] 37 XXXIV. Dimissis iis legationibus, Philippus, a suis certior factus, cedendum civitatibus,deducenda- que praesidia esse, infensus omnibus, in Maronitas iram effundit. Onomasto, qui praeerat maritimae orae, mandat, ut partis adversae principes interficeret. Ille per Casandrum quendam, unum ex regiis iam diu habitantem Maroneae, nocte Thracibus intromissis, v'elut in bello capta urbe, caedem fecit. Id apud Romanos legatos querentes tam crudeliter adversus innoxios Maronitas, tam superbe adversus populum Romanum factum, ut, quibus libertatem restituendam senatus consuisset, ii pro hostibus trucidarentur, abnuebat, quicquam eorum ad se, aut quem- quam suorum perlinere. Seditione inler ipsos dimicatum, quum alii ad se, alii ad Eumenem civitatem traherent. Id facile scituros esse: percunctarentur ipsos Maronitas: haud dubius, perculsis omnibus terrore tam recentis caedis, neminem hiscere adversus se ausurum. Negare Appius, liem evidentem pro dubia quaerendam. Si ab se culpam removere vellet, Onomaslum et Casandrum, per quos acta res diceretur, mitteret Romam, ut eos senatus percunctari posset. Primo adeo perturbavit ea vox regem, ut non color, non vultus ci constaret: deinde, collecto tandem animo, Casandrum, qui Maroneae fuisset, si utique vellent, se missurum dixit. Ad Onomaslum quidem quid eam rem perlinere, qui non modo Maroneae, sed ne in regione quidem propinqua fuisset? Et parcebat magis Onomasto, honoratiori amico, et eundem indicem haud paullo plus timebat; quia et ipse sermonem cum eo contulerat, et multorum talium ministrum et conscium habebat. Casandcr quoque, missis, qui per Epirum ad mare prosequerentur eum, ne qua indicium emanaret, veneno creditur sublatus. X\XY r . Et legati aPhilippi colloquio ita digressi sunt, ut prae sc ferrent, nihil eorum sibi placere: et 33 .T. LIVII [U. C. 568. A. C. 1 84.] Philippus, minime, quin rebellandum esset, dubius, quia tamen immaturae ad id vires erant, ad moram interponendam Demetrium, minorem filium, mittere Itoniam, simul ad purganda crimina, simul ad deprecandam iram senatus, statuit: satis credens, ipsum etiam iuvenem, quod Itoniae obses specimen regiae indolis dedisset, aliquid momenti facturum. Interim , per speciem auxilii Byzantiis ferendi, re ipsa ad terrorem regulis Thracum iniiciendum, profectus, perculsis iis uno proelio, et Amadoco duce capto, iu : Macedoniam rediit, missis ad accolas Istri fluminis barbaros, ut in Italiam irrumperent, sollicitandos. Et in Peloponneso adventus Itomanorum legatorum, qui ox Macedonia in Achaiam ire iussi erant, exspectabatur: adversus quos ut praeparata consilia haberent, Lycortas praetor concilium indixit. Ibi da Lacedaemoniis actum. Ex hostibus eos accusatores *» factos: et periculum esse, ne victi magis timendi fo- , re ut, quam bellantes fuissent. Quippe in bello sociis Romanis Achaeos usos: nunc eosdem Ilomanos ac- \ quiores Lacedaemoniis, quam Achaeis, esse: ubiAreus \ etiam et Alcibiades , ambo exsules, suo beneficio restituti, legationem Romam adversus gentem Achaeorum ita de ipsis meritam suscepissent, adeoqile infesta oratione usi essent, ut patria pulsi, non restituti in eam, ; viderentur. Clamor undique ortus, referret nomina- j timdeiis: ct, quum omnia ira, non consilio, gere- h rentur, capitis damnati sunt. Paucos post dies Ilo- i mani legati venerunt. Ilis Olitore in Areadia datum i est concilium. j XXXVI. Priusquam agerent quicquam, terror Achaeis iniectus erat et cogitatio, quam non ex ae- i quo disceptatio futura esset; quod Areum et Alcibiadem, capitis ab se iu concilio proximo damnatos, j nim legatis videbant,nec hiscere quisquam audebat. | Appius ea, quae apud senatum questi erant Lacedaa- . Lin.XXXIX. Cap.30. [U.C.5G8.A.C.i84.] 39 iiionii] displicere senatui ostendit: caedem primum ad Compasium faciam eorum, qui a Philopoemene ad causam dicendam evocati venissent: deinde, quum in homines ita saevitum esset, ne in tilia parte crudelitas eorum cessaret, muros dirutos urbis nobilissimae esse, leges vetustissimas abrogatas, inclutamque per gentes Lycurgi disciplinam sublatam. Haec quum Appius dixisset, Lycortas, et quia praetor, et quia Philopoemenis, auctoris omnium, quae Lacedaemone acta fuerant, factionis erat,ita respondit: Difficilior nobis, Ap. Claudi, apud vos oratio est, quam Iiomae nuper apud senatum fuit. Tunc enim Lacedaemoniis accusantibus respondendum erat; nunc a vobis ipsis accusati sumus, apud quos causa dicenda est. Quam iniquitatem conditionis subimus illa spe, indicis animo tc auditurum esse, posita contentione, qua paullo ante K egisti. Ego certe, quum ea, quae et hic antea apud Q. Caecilium, et postea Romae questi sunt Lacedaemonii, a te paullo ante relata sint, non libi, sed illis, me apud te respondere credam. Caedem obiicitis eorum, qui a Philopoemene praetore evocati ad causam dicendam interfecti sunt. Hoc ego crimen non modo a vobis, Romani, sed ne apud vos quidem nobis obii- ciendum fuisse arbitror. Quid ita? quia in vestro foedere erat, ut maritimis urbibus abstinerent Lacedaemonii. Quo tempore armis captis urbes, a quibus: h abstinere iussi erant, nocturno impetu occupaverunt, f si T. Quinctius, si exercitus Romanus, sicut antea, in Peloponneso fuisset, eo nimirum capti et oppressi confugissent. Quum vos procul essetis, quo alio, nisi ad nos socios vestros, quos antea Gythio opem ferentes, quos Laccdaemonem vobiscum simili de causa oppugnantes viderant, confugerent? Pro vobis igitur iu- slum piumque bellum suscepimus. Quod quum alii i laudent, reprehendere ne I^acedaemonii quidem possint, dii quoque ipsi comprobaverint, qui nobis victo- 40 X. LIVII [P.C.5G8 \. C. 184.] riam dederunt ; quonam modo ea, qinze belli iure acia sunt, in disceptationem veniunt? quorum tamen maxima pars nihil pertinet ad nos. Rostrum est, quod evocavimus eos ad causam dicendam, qui ad arma multitudinem exciverant, qui expugnaverant maritima oppida, qui diripuerant, qui caedem principum fecerant. Quod vero illi, venientes in castra, interfecti sunt, vestrum est, Areu et Alcibiade, qui nunc nos, si diis placet, accusatis, non nostrum. Exsules Lacedaemoniorum (quo innumero hi quoque duo fuerunt) et tunc nobiscum erant, et, quod domicilium sibi delegerant maritima oppida, se petitos credentes, in eos, quorum opera patria extorres ne in luto quidem exsilio posse consenescere se indignabantur, impetum fecerunt. Lacedaemonii igitur Lacedaemonios, non Achaei, interfecerunt: nec, iure an iniuria caesi sint, argumentari refert. XXXVII. At enim illa certe vestra sunt, Achaei, quod leges disciplinamque vetustissimam Lycurgi sustulistis, quod muros diruistis. Quae utraque ab iisdem obiici qui possunt? quum muri Lacedaemoniis non ab Lycurgo, sed paucos ante annos ad dissolvendam Lycurgi disciplinam exstructi sint. Tyranni enim nuper eos, arcem et munimentum sibi, non civitati, paraverunt: Et, si exsistat hodie ab inferis Lycurgus, gaudeat ruinis eorum, et nunc se patriam et Spartam antiquam agnoscere dicat. Ron Philopoemenem exspectare, nec Achaeos, sed vos ipsi, Lacedaemonii,vestris manibus amoliri et diruere omnia tyrannidis vestigia debuistis. Vestrae enim illae deformes voluti cicatrices servitutis erant: et, quum sine muris per octingentos prope annos liberi, aliquando etiam principes Graeciae fuissetis, muris, velut compedibus, circumdatis vincli per centum annos servistis. Quod ad leges ademptas allinet, ego antiquas Lacedaemoniis leges tyrannos ademisse arbitror; nos non suas Lib. XXXIX. Cai>. 37. [U.C.5G8.A.C.184.] 41 ademisse, rjuas non habebant, sed nostras leges dedisse ; nec male consuluisse civitati, quum concilii nostri eum fecerimus, et nobis miscuerimus, ut corpus unum et concilium lotius Peloponnesi esset. Tunc, ut opinor, si aliis ipsilegibus viveremus, alias istis iniunxis- semus, queri, se iniquo iure esse, et indignari possent. Scio ego, Ap. Claudi, hanc orationem, qua sum adhuc usus, neque sociorum apud socios, neque liberae geniis esse: sed vere servorum disceptantium apud dominos. Nam, si non vana illa vox praeconis fuit, qua liberos esse omnium primos Achaeos iussistis, si foedus ratum est, si societas et amicitia ex aequo observatur, cur ego, quid, Capua capta, feceritis Romani, non quaero ; vos rationem reposcitis, quid Achaei Lacedaemoniis bello victis fecerimus? Interfecti aliqui sunt; finge, a nobis. Quid? vos senatores Campanos securi non percussistis? Biuros diruimus. Vos non muros tantum, sed urbem et agros ademistis. Specie, inquis, aequum est foedus: re apud Achaeos precaria libertas, apud Romanos etiam imperium est. Sentio, Appi, et, si non oportet, non indignor ; sed, oro vos, quanlum- libct intersit inter Romanos et Achaeos, modo ne in aequo hostes vestri nostrique apud vos sint, ac nos socii; imo ne meliore iure sint. Nam, ut in aequo essent, nos fecimus, quum leges iis nostras dedimus ; quum, ut Achaei concilii essent, effecimus. Parum est viciis, quod victoribus salis est: plus postulant hostes, quam socii habent. Quae iureiurando, quae monumentis lilerarum in lapide insculptis inaeternam memoriam sancta atque sacrata sunt; ea cum periurio nostro tollere parant. Veremur quidem vos,Romani, et, si ita vultis i etiam limemus: sed plus et veremur et timemus deos immortales. Cum assensu maximae partis est auditus, et locutum omnes pro maiestate magistratus censebant: ut facile appareret, molliter agendo dignitatem suam tenere Romanos non posse. 42 T. LIVII [ C. C. 5C8.A.C. i84.] Tum Appius, suadere se magnopere Achaeis, dixit, ut, dum liceret voluntate sua facere, gratiam inirent, ne mox inviti et coacti facerent. Haec vox audita quidem cum omnium gemitu est, sed metum iniecit imperata recusandi. Id modo petierunt, ui Romani, quae viderentur, de Lacedaemoniis imitarent, nec Achaeos religione obstringerent,irrita ea, quae iureiu- rando sanxissent, faciendi. Damnatio tantum Arei et Alcibiadis, quae nuper facta erat, sublata est. XXXVIII. Itoniae principio eius anni, quum de provinciis consulum et praetorum actum esset, consulibus Ligures, quia bellum nusquam alibi erat, decreti. Praetores, €. Decimius Flavus urbanam, P. Cornelius Cethegus inter cives et peregrinos sortiti sunt; C. Sempronius Blaesus Siciliam, Q. Naevius Matho Sardiniam, et ut idem de veneficiis quaereret, A. Terentius Varro Hispaniam citeriorem, P. Sempronius Longus Hispaniam ulteriorem. De iis duabus provinciis legati per id fere tempus, L. Iu- ventius Thalna et T. Quinctilius Varus, venerunt: qui, quantum bellum iam profligatum in Hispania esset, senatu edocto, postularunt simul, ut pro rebus tam prospere gestis diis immortalibus haberetur honos, et ut praetoribus exercitum deportare liceret Supplicatio in biduum decreta est. De legionibus deportandis, quum de consulum praetorumque exercitibus ageretur, rem integram referri iusserunt Paucos post dies consulibus in Ligures binae legiones, quas Ap. Claudius et IVI. Sempronius habuerant, decretae sunt. De exercitibus Hispaniensibus magna contentio fuit inter novos praetores et amicos absentium, Calpurnii Quinctiique. Utraque causa tribunos plebis, utraque consules habebat. Hi, se intercessuros senatusconsulto, si deportandos censerent exercitus, denuntiabant; illi, si haec intercessio fieret, nullam rem aliam se decerni passuros. Victa Ij i b. XXXIX. C A p. 38.39. [U. C. 5G8. A. C. j 84.] 43 postremo absentium gratia est, et senatusconsultum tactum, Ut praetores guatluoi• millia peditum Roma-' nurum scriberent , quadringentos equites, et quinque millia sociorum peditum Latini nominis, quingentos 1 equites, quos secum in Hispaniam portarent. Quum, eas legiones quattuor descripsissent, quod plus, equam, quina millia peditum, treceni equites, in singulis legionibus esset, dimitterent: eos primum, equi emerita sti-', pendia haberent; deinde, ut cuiusque fortissima opera Calpurnius et Quinctius in proelio usi essent. XXXiX. Hac sedata cuntentiono, alia subinde C. Decimii praetoris morte exorta est. Cn. Sicinius et L. Pupius, qui aediles proximo anno fuerant, et C. Valerius flamen Dialis et Q. Fulvius Flaccus (is, quia aedilis curulis designatus erat, sine toga candida, sed maxima ex omnibus contentione) petebant: certamenque ci cum flamine erat. Et postquam primo aequare, mox superare etiam est visus, pars tribunorum plebis negare, rationem eius habendam esse, quod duos simul unus magistratus, praesertim curules, neque capere posset, nec gerere: pars legibus eum solvi aequum censere, ut, quem vellet, praetorem creandi populo potestas fieret. L. Porcius consul primo in ea sententia esse, ne nomen eius acciperet: deinde, ut ex auctoritate senatus idem faceret, convocatis Patribus, referre se ad eos, dixit, quod nec iurc ullo, nec exemplo tolerabili liberae civitati aedilis curulis designatus praeturam peteret, sibi, nisi quid aliud iis videretur, in animo esse, e lege comitia habere. Patres consuerunt, uti Ij. Porcius consul cum Q. Fulvio ageret, ne impedimento esset, quo minus comitia praetoris in locum C. Decimii subrogandi e lege haberentur. Agenti consuli ex senatusconsulto respondit Flaccus, Xihil, quod se indignum esset, facturum. Medio responso spem ad voluntatem interpretantibus fecerat, cessurum Patrum ess' 41 T. LIVII [I r . C. 5G8. A. C. i8i.] auctoritati esse. Comitiis aerius etiam, quam ante, petebat, criminando, extorqueri sibi a consule et senatu populi Romani beneficium, et invidiam geminati honoris fieri; tanquam non appareret,ubi designatus praetor esset, extemplo aedilitate se abdicaturum. Consul, quum et pertinaciam petentis crescere, et favorem populi magis magisque in eum inclinari cerneret, dimissis comitiis, senatum vocavit. Consuerunt frequentes, Quoniam Flaccum auctoritas Patrum nihil movisset, ad populum cum Flacco agendum. Concione advocata, quum egisset consul; ne tum quidem de sententia motus, gratias populo Romane, egit, quod tanto studio, quoliescunque declarandae voluntatis potestas facta esset, praetorem se voluisset facere. Ea, sibi studia civium suorum destituere non in animo esse. lfaec vero tam obstinata vox tantum ei favorem accendit, ut haud dubius praetor esset, si consul accipere, nomen vellet. Ingens certamen tribunis, et inter se ipsos,et cum consule,fuit: donec senatus a consule est habitus, decretumque: Quoniam, praei oris subrogandi comitia ne legibus fierent, pertinacia Q. Flacci et prava studia hominum impedirent, senatum censere, satis praetorum esse: V. Cornelius utramque in urbe iurisdiclionem haberet, Apol- linique ludos faceret. XL. Ilis comitiis prudentia et virtute senatus sublatis, alia maioris certaminis, quo et maiore de re, et inter plures potentioresque viros, sunt exorta. Censuram summa contentione petebant L. A'alerius Flaccus, P. et L. Scipiones, Cn. Manlius Vulso, L. Furius PurpureQ, patricii: plebei i autem, M. Porcius Cato, AI. Fulvius Nobilior, Ti. et AI. Sempronii, Longus et Tuditanus. Sed omnes patricios plebeiosque nobilissimarum familirrVum AI. Porcius longe anteibat. In hoc t iro tanta vis animi ingeniique fuit, ut, quocunquc loco natus esset, fortunam sibi ipse factu- Ia b. XXXIX. Cap.40.41. [U.C.5G8.A.C.i84.] 45 rus fuisse videretur. Nulla ars, neque privatae, neque publicae rei gerendae, ei defuit. Urbanas rusticasque res pariter callebat. Ad summos honores alios scientia iuris, alios eloquentia, alios gloria militaris provexit: huic versatile ingenium sic pariter ad omnia fuit, ut natum ad id unum diceres, quodcunque ageret. In bello manu fortissimus, multisque insignibus clarus pugnis. Idem, postquam ad magnos honores pervenit, summus imperator: idem in pace, si ius coilsuleres, peritissimus; si causa oranda esset, eloquentissimus. Nec is tantum, cuius lingua vivo eo viguerit, monumentum eloquentiae nullum exstet: vivit imo vigetque eloquentia eius, sacrata scriptis omnis generis. Orationes et pro se multae, et pro aliis, et in alios. Nani non solum accusando, sed etiam causam dicendo, fatigavit inimicos. Simultates nimio plures et exercuerunt eum, et ipse exercuit eas: nec facile dixeris, utrum magis presserit eum nobilitas, an ille agitaverit nobilitatem. Asperi procul dubio animi, et linguae acerbae, et immodice liberae fuit: sed invicti a cupiditatibus animi, et rigidae innocentiae; contemptor gratiae, divitiarum. In parsimonia, in patientia laboris, periculi, ferrei prope corporis animique; quem ne senectus quidem, quae solvit omnia, fregerit; qui sextum et octogesimum annum agens causam dixerit, ipse pro se oraverit, scripseritquc: nonagesimo anno Ser. Galbam ad populi adduxerit iudieium. XLI. Uunc, sicut omni vita, tum petentem premebat nobilitas: coierantque, praeter E. Flaccum, qui collega in consulatu fuerat,candidati omnes ad deii- ciemlum honore eum; non sedum ut ipsi potius adipiscerentur, nec quia indignabantur novum hominem censorem videre; sed etiam quod tristem censuram, periculosamque multorum famae, et ab laeso a ple- risque, et laedendi cupido, exspectabant. Etenim 4G 1. LIVII [0. C.SG8. A.C. i8i.] tum quoquo minitabundus petebat, refragari sibi, qui liberam et fortem censuram timerent, criminando: et simulL. Valerio suffragabatur. Illo uno collega castigare se nova flagilia, et priscos revocare mores posse. Ilis accensi homines, adversa nobilitate, non M. Porcium modo censorem fecerunt, sed etiam collegam ei L. Valerium Flaccum adieccrunt. Secundum comitia censorum consules praetoresque in provincias profecti sunt, praeter Q. Naevium, quem quattuor non minus menses, priusquam in Sardiniam iret, quaestiones veneficii, quarum magnam partem extra urbem per municipia conciliabulaque habuit, quia ita aptius visum erat, tenuerunt. Si Antiati Valerio credere libet, ad duo hominum millia damnavit. Fi L. Postumius praetor , cui Tarentum provincia evene rat, magnas pastorum coniurationes vindicavit, et reliquias Bacchanalium quaestionis cum omni exsecutus est cura. Multos, qui aut citati non affuerant, aut vades deseruerant, in ea regione Italiae latentes, partim noxios iudicavit, partim comprehensos Romam ad senatum misit. In carcerem omnes a P. Cornelio coniccti sunt. XLII. In Hispania ulteriore, fractis proximo bello Lusitanis, quietae res fuerunt. In citeriore A. Terentius in Suessetanis oppidum Corbionem vineis et operibus expugnavit, captivos vendidit: quieta deinde hiberna et citerior provincia habuit. Veteres praetores, C. Calpurnius Piso et L. Quinctius, Romam redierunt. Utrique magno Patrum consensu triumphus est decretus. Prior C. Calpurnius de Lusitanis et Celtiberis triumphavit. Coronas aureas tulit octoginta tres, ct duodecim millia pondo argenti. Paucos post dies L. Quinctius Crispinus ex iisdem Lusitanis Celtiberisque triumphavit. Tantundem auri atque argenti in co triumpho translatum. Censores, M. Porcius et L. Valerius, metu mixta exspe- L ib. XXXIX. Cap. 42.43, [TT.C.568.A. C. i8i.] 47 ctatione, senatum legerunt: septem moverunt senatu; ex quibus unum insignem et nobilitate et honoribus, L. QuinctiumFlamininum consularem. Patrum memoria institutum fertur, ut censores motis senatu ascriberent notas. Catonis et aliae quidem acerbae orationes exstant in eos, quos aut senatorio loco movit, aut quibus equos ademit: longe gravissima in L. Quinctium oratio est, quasi accusator ante notam,non censor post notam, usus esset, retinere Quin- ctium in senatu ne frater quidemT. Quinctius, si tum censor esset, potuisset. Inter cetera obiecit ei, Philippum Poenum, carum ac nobile scortum, ab Roma in Galliam provinciam spe ingentium donorum perductum. Eum puerum, per lasciviam quum cavillaretur, exprobrare consuli persaepe solitum, quod sub ipsum spectaculum gladiatorium abductus ab Iloma esset, ut obsequium amatori venditaret. Forte epulantibus iis, quum iam vino incaluissent, nuntiatum in convivio esse, nobilem Boium cum liberis transfugam venisse; convenire consulem velle, ut ab eo fidem praesens acciperet. Introductum in tabernaculum per interpretem alloqui consulem coepisse. Inter cuius sermonem Quinctius scorto, Vis tu, inquit, quoniam gladiatorium spectaculum reliquisti, iam hunc Gallum morienlem videre? Fit quum is vixdum serio annuisset, ad nutum scorti consulem stricto gladio, qui super caput pendebat, loquenti Gallo caput primum percussisse, deinde fugienti, fidemque populi Romani, atque eorum, qui aderant, imploranti, latus transfodisse. XLIII. Valerius Antias, ut qui nec Catonis orationem legisset, et fabulae tantum sine auctore editae credidisset, aliud argumentum, simile tamen et libidine et crudelitate, peragit. Placentiae famosam mulierem, cuius amore deperiret,in convivium arcessitam scribit. Ibi iuctantem sese scorto inter cetera -IS T. Ll VII [U. C. 568. A. C. i3i.] retulisse, quam acriter quaestiones exercuisset, et quam multus cajatis damnatos in vinculis haberet, quos securi percussurus esset. Tum illam infra eum accubantem negasse, unquam vidisse quemquam securi ferientem, et pervelle id videre. Ilie indulgentem amatorem, unum ex illis miseris, attrahi ius- sum, securi percussisse. Facinus, sive eo modo, quo censor obiecit, sive, ut Valerius tradit, commissum est, saevum atque atrox: inter pocula atque epulas, ubi libare diis dapes, ubi bene precari mos esset, ad spectaculum scorti procacis, iu sinu consulis recu- bantis, mactatum humanam victimam esse, et eruore mensam respersam. In extrema oratione Catonis conditio Quinctio fertur, ut, si id factum negaret, ce- teraque, quae obiecisset, sponsione defenderet sese: sin fateretur, ignomiuiane sua quemquam doliturum censeret, quum ipse, vino et Venere amens, sanguine hominis in convivio lusisset? XLIV. In equitatu recognoscendo L. Scipioni Asiageni ademptus equus. In censibus quoque accipiendis tristis et aspera in omnes ordines censura fuit. Ornamenta et vestem muliebrem et, vehicula, quae pluris, quam quindecim millium aeris, essent, in censum referre juratores iussi. Item mancipia minora annis viginti, quae post proximum lustrum decem millibus aeris, aut co pluris, venissent, uti ea quoque decies tanto pluris, quam quanti essent, aestimarentur; et bis rebus omnibus terni in millia aeris attribuerentur. Aquam publicam omnem, in privatum aedificium aut agrum fluentem, ademerunt; et, quae in loca publica inaedificata immolitave privati habebant, intra dies triginta demoliti sunt. Opera deinde facienda ex decreta in eam rem pecunia, lacus sternendos lapide, detergendasque, qua opus esset, cloacas; in Aventino et in aliis partibus, qua nondum erant, faciendas locaverunt. Et separatim Lib. XXXIX. Cap. 44.45. [U. C.SGg. A.C. i83.] 49 Flaccus molem ad Neptunias aquas, ut iter populo esset, et viam per Formianum montem. Cato atria duo, Maenium et Titium in lautumiis, et quattuor tabernas, in publicum emit; basilicamque ibi fecit, quae Porcia appellata est. Et vectigalia summis pretiis, ultro tributa infimis locaverunt. Quas locationes quum senatus, precibus et lacrimis publicanorum victus, induci et de integro locari iussisset; censores, edicto summotis ab basta, qui ludificati priorem locationem erant, omnia eadem paullum immi- nutispretiis locaverunt. Nobilis censura fuit, simul- tatiumque plena; quae M. Porcium, cui acerbitas ea assignabatur, per omnem vitam exercuerunt. Eodem anno coloniae duae, Potentia in Picenum, Pisaurum in Gallicum agrum, deductae sunt. Sena iugera in singulos data. Diviserunt agrum, coloniasque deduxerunt iidem tresviri, Q. Fabius Labeo, et M. et Q. Fulvii, Flaccus et Nobilior. Consules eius anni nec domi nec militiae memorabile quicquam egerunt. XLV. In insequentem annum crearunt consules M. Claudium Marcellum, Q. Fabium Labeonem. M. Claudius, Q. Fabius Idibus Martiis, quo die consulatum inierunt, do provinciis suis praetorumque retulerunt. Praetores creati erant C. Valerius flamen Dialis, qui et priore anno petierat, et Sp. Postumius Albinus, et P. Cornelius Sisenna, L. Pupius,L.Iulius, Cn. Sicinius. Consulibus Ligures cum iisdem exercitibus, quos P. Claudius et L. Porcius habuerant, provincia decreta est. Hispaniae extra sortem prioris anni praetoribus cum suis exercitibus servatae. Praetores ita sortiri iussi,uti flamini Diali utique altera iuris dicendi Hornae provincia esset. Peregrinam est sortitus. Sisennae Cornelio urbana, Sp. Postumio Sicilia, L. Pupio Apulia, L. lulio Gallia, Cn. Sicinio Sardinia evenit. L. Iulius maturare, est ius- sus. Galli Transalpini, per saltus ignotae antea viae, T. Liv. Tom. V. D 50 T. LIVII [tl. C. 50y. A. C. i85.] ut ante dictum est, in Italiam transgressi, oppidum in agro, qui nunc est Aquilcicnsis , aedificabant. Id eos ut prohiberet, quod eius sine bello posset, praetori mandatum est: si armis prohibendi essent, consules certiores faceret. Ei his placere alterum adversus Gallos ducere legiones. Extremo prioris anni comitia habita erant in demortui Cn. Cornelii Lentuli locum auguris sufficiendi. Creatus Sp. Postumius Albinus. XLVI. Huius principio anni P. Licinius Crassus pontifex maximus mortuus est: in cuius locum M. Sempronius Tuditanus pontifex est cooptatus: pontifex maximus est creatus C. Servilius Geminus. P. Licinii funeris causa visceratio data, et gladiatores centum viginti pugnaverunt, et ludi funebres per triduum facti, post ludos epulum. In quo, quum toto foro strata triclinia essent, tempestas, cum magnis procellis coorta, coegit plerosque tabernacula, statuere in foro. Eadem paullo post, quum undique disserenasset, sublata: defunctosque vulgo ferebant, quod inter fatalia vates cecinissent, necesse esse tabernacula in foro statui. Ilac religione levatis altera iniecta, quod sanguine per biduum pluisset in area Vulcani: et per decemviros supplicatio indicta erat eius prodigii expiandi causa. Priusquam consules in provincias proficiscerentur, legationes transmarinas in senatum introduxerunt: nec unquam ante tantum regionis cius hominum Romae fuerat. Nam ex quo fama per gentes, quae Macedoniam accolunt, vulgata est, crimina querimoniasque dePhilippo non liegligenter ab Romanis audiri, multis operae pretium fuisse queri; pro se quaeque civitates gentesque, singuli etiam privatim, (gravis enim accola omnibus erat) Romam, aut ad spem levandae iniu- riae, aut ad deflendae solatium, venerunt. Et ab Eumene rege legatio cum fratre eius Athenaeo venit L in. XXXIX. Ca p. 40. 47. [U. C. 5Gg.A.C. iS3.] 51 ad querendum,simul quod non deducerentur ex Thracia praesidia, simul quod in Bithyniam Prusiae bellum adversus Eumenem gerenti auxilia missa forent. XLV1I. Bespondendum ad omnia iuveni tum admodum Demetrio erat; quum haud facile esset, aut ea, quae obii cerentur, aut quae adversus ca dicenda erant, memoria complecti. Nec enim multa so^um, sed etiam pleraque oppido quam parva, erant: de controversia finium, de hominibus raptis pecoribusque abactis, de iui-e aut dicto per libidinem aut non dicto, de rebus per vim aut per gratiam iudicatis. Nihil horum neque Demetrium docere dilucide, nee se satis liquido discere ab eo senatus quum cerneret posse; simul et tirocinio, et perturbatione iuvenis moveretur; quaeri iussit ab eo, ecquem de his rebus commentarium a patre accepisset? Quum respondisset, accepisse se; nihil prius nec potius visum est, quam regis ipsius de singulis responsa accipere. Librum extemplo poposcerunt; deinde, ut ipse recitaret, permiserunt. Erant autem de rebus singulis in breve coactae causae: ut alia fecisse se secundum decreta legatorum doceret; alia non per se stetisse, quo minus faceret, sed per eos ipsos, qui accusarent. Interposuerat et querelas de iniquitate decretorum, et quam non ex aequo disceptatum apud Caecilium foret, indigneque sibi, nec ullo suo merito, insultatum ab omnibus esset. Has notas irritati eius animi collegit senatus. Ceterum alia excusanti iuveni, alia recipienti, futura ita, ut maxime vellet senatus, responderi placuit: JSihilpatrem cius neque rectius, nec magis, quod ex voluntate senatus esset, fecisse, quam quod, utcunque ea gestu essent, per Demetrium filium satisfieri voluisset Romanis. Multa et dissimu lare, et oblivisci, et pali praeterita senatum posse, et credere etiam, Demetrio credendum esse. Obsidem enim se animum eius habere, etsi patri corpus reddi- D 2 52 T. LIVII fU. C. 56 q. A. C. i 83.] _ derit: et scire, quantum salva in patrem pietate possit, amicum eum populo Iiomano esse. Honorisque eius causa missuros in Macedoniam legatos, ut, si quid minus factum sit, quam debuerit , tum quoque sine piaculo rerum praetermissarum fiat. Velle etiam sentire Philippum, integra omnia sibi cum populo Romano Demetrii filii beneficio esse. XLV1II. Haec, quae augendae amplitudinis eius causa facta erant, extemplo in invidiam, mox etiam in perniciem adolescenti verterunt. Lacedaemonii deinde introducti sunt. Multae et parvae disceptationes iactabantur: sed, quae maxime rem continerent , erant: utrum restituerentur, quos Achaei damnaverant, nec ne; inique, an iure occidissent, quos occiderant. Vertebatur et, utrum manerent in Achaico concilio Lacedaemonii; an, ut ante fuerat, secretum eius unius in Peloponneso civitatis ius esset. Restitui, iudiciaque facta tolli placuit: Lacc- daemonem manere in Achaico concilio: scribique id decretum, et consignari a Lacedaemoniis et Achaeis. Legatus in Macedoniam Q. Marcius est missus: ius- sus idem in Peloponneso sociorum res aspicere. Nam ibi quoque et ex veteribus discordiis residui motus erant, et Messene desciverat a concilio Achaico. Cuius belli et causas et ordinem si expromere velim, immemor sim propositi, quo statui non ultra attingere externa, nisi qua ltomanis cohaererent rebus. XL1X. Eventus memorabilis est, quod, quum bello superiores essent Achaei, Philopoemen praetor eorum capitur, ad praeoccupandam Coronen , quam hostes petebant, in valle iniqua cum equitibus paucis oppressus. Ipsum potuisse effugere Thracum Cre- tensiumque auxilio tradunt: sed pudor relinquendi equites, nobilissimos gentis, ab ipso nuper lectos, tenuit. Quibus dum locum ad evadendas angustias cogendo ipse agmen praebet, sustinens impetus ho- Lib. XXXIX. Cap. 4S-50. [U. C.5Cg.A.C. i83.J o3 stium; prolapso equo, et suo ipse casu,et onere equi super eum ruentis, haud multum abfuit, quin exanimaretur, septuaginta annos iam natus, et diutino morbo, ex quo tum primum reficiebatur, viribus admodum attenuatis, lacentem hostes superfusi oppresserunt : cognitumque primum a verecundia memoria- que meritorum, haud secus quam ducem suum, attollunt reficiuntque, et ex valle devia in viam portant, Tixsibimet ipsi prae necopinato gaudio credentes; pars nuntios Messenen praemittunt, debellatum esse, Philopoemenem captum adduci. Primum adeo incredibilis visa res, ut non pro vano modo, sed vix pro sano nuntius audiretur. Deinde, ut super alium alius idem omnes affirmantes veniebant, tandem facta fides; et, priusquam appropinquare urbi satis scirent, ad spectaculum omnes, simul liberi ac servi, pueri quoque cum feminis, effunduntur: itaque clauserant portam turbae, dum pro se quisque, nisi ipse oculis suis credidisset, vix pro comperta tantam rem habiturus videretur. Aegre summoventes obvios intrare portam, qui adducebant Philopoemenem, potuerunt, atque conferta turba iter reliquum clauserat: et, quum pars maxima exclusa a spectaculo esset, theatrum repente, quod viae propinquum erat, compleverunt, et,ut eo in conspectum populi adduceretur,una voce omnes exposcebant. Magistratus et principes, veriti, ne quem motum misericordia praesentis tanti viri faceret, quum alios verecundia pristinae maie- Statis collata praesenti fortunae, alios recordatio ingentium meritorum motura esset, procul in conspectu eum statuerunt. Deinde raptim ex oculis hominum abstraxerunt, praetore Dinocrate dicente, esse, quae pertinentia ad summam belli percunctari eum magistratus vellent. Inde abducto eo in curiam, et senatu vocato, consultari coeptum. L. Iam invesperascebat, et non modo Getera, sed 54 T. LIVII [U. C. 56g. A. C. iS5.]~ ne in proximam quidem noctem ubi satis tuto custodiretur, expediebant. Obstupuerant ad magnitudinem pristinae eius fortunae virtutisque: et neque ipsi domum recipere custodiendum audebant, nec cuiquam uni custodiam cius satis credebant. Admonent deinde quidam, esse thesaurum publicum sub terra, saxo quadrato saeptum. Eo vinctus demittitur, et saxum ingens, quo operitur, machina superimpositum est. Ita loco potius, quam homini cuiquam, credendam custodiam rati,lucem inscquentem exspectaverunt. Postero die multitudo quidem in- tegra, memor pristinorum eius in civitatem meritorum, parcendum, ac per eum remedia quaerenda esse praesentium malorum, censebant: defectionis auctores, quorum in manu respublica erat, in secreto consultantes, omnes ad necem eius consentiebant: sed, utrum maturarent, an differrent, ambigebatur. Vicit pars avidior poenae, missusque, qui venenum ferret. Accepto poculo, nihil aliud locutum ferunt, quam quaesisse, si incolumis Lycorias (is alter imperator Achaeorum erat) equitesque evasissent ? Postquam «lictum est, incolumes esse; Bene habet, inquit; et,poculo impavide, exhausto, haud ita multo post exspiravit. Non diuturnum mortis cius gaudium auctoribus crudelitatis fuit. Victa namque Messene bello exposcentibus Achaeis noxios dedidit, ossaque reddita Philopoemenis sunt: et sepultus ab universo Achaico est concilio, adeo omnibus liumanis congestis honoribus, ut ne divinis quidem abstineretur. Ab scriptoribus rerum Graecis Eatinisque tantum huic viro tribuitur, ut a quibusdam eorum, velut ad insignem notam liuius anni, memoriae mandatum sit, tres claros imperatores eo anno decessisse, Philopoemenem, Hannibalem, P. Scipionem. Adeo in ao- quo eum duarum potentissimarum gentium summis imperatoribus posuerunt. LIB. XX XIX. CAI’. 51. [U. C. 5G 9 . A. C. i83.] 56 IA. A(1 Prusiam regem legatus X. Quinctius Flamininus venit, quem suspectum llomanis et receptus post fugam Antiochi Hannibal, et bellum adversus Fumcnem motum faciebat. Ibi, seu quia a Flaminino inter cetera obiectum Prusiae erat, hominem omnium, qui viverent, infestissimum populo Romano apud eum esse, qui patriae suae primum,deinde, fractis eius opibus, Antiocho regi auctor belli adversus populum Romanum fuisset: seu quia ipsePrusias, ut gratificaretur praesenti Flaminino llomanisque, per se necandi aut tradendi cius in potestatem consilium cepit; a primo colloquio Flaminini milites extemplo ad domum Hannibalis custodiendam missi sunt Seniper talem exitum vitae suae Hannibal prospexerat animo, et Romanorum inexpiabile odium in se cernens, et fidei regum nihil sane confisus. Prusiae vero levitatem etiam expertus erat. Flaminini quoque adventum vclut fatalem sibi horruerat. Ad omnia undique infesta, ut iter semper aliquod praeparatum fugae haberet, septem exitus e domo fecerat; et ex iis quosdam occultos, ne custodia saepirentur. Sed grave imperium regum nihil inexploratum, quod investigari volunt, ellicit. Totius circuitum domus ita custodiis complexi sunt, ut nemo inde elabi posset. Hannibal, postquam est nuntiatum, milites regios in vestibulo esse, postico, quod devium maxime atque occultissimi exitus erat, fugere conatus, ut id quoque occursu militum obsaeptum sensit, et omnia circa clausa custodiis dispositis esse, venenum, quod multo ante praeparatum ad tales habebat casus, poposcit. Liberemus, inquit, diuturna cura populum Romanum, quando mortem senis exspectare longum censent. Nec magnam, nec memorabilem ex inermiproditoque Flamininus victoriam feret. Mores quidem populi Romani quantum mutaverint, vel hic dies argumento erit. Horum patres Tyrrho regi, hosti 5C T. LIVII [U. C. 5Gg. A. C. i83.] armato, exercitam in Italia habenti,ut a veneno caveret, praedixerunt: hi legatum consularem, qui auctor esset Prusiae per scelus occidendi hospitis, miserunt. Exsecratus deinde in caput regnumque Prusiae, et hospitales deos violatae ab eo fidei testes invocans, poculum exhausit. Hic vitae exitus fuit Hannibalis. L1I. Scipionem et Polybius, et Rutilius hoc anno mortuum scribunt. Ego neque his, neque Valerio asscntior: his, quod, censoribus i\I. Porcio, L. Valerio, principem senatus ipsum L. Valerium censorem lectum invenio ; quum superioribus tribus lustris Africanus fuisset: quo vivo, nisi ut ille senatu moveretur, quam notam nemo memoriae prodidit, alius princeps in locum eius lectus non esset. Antiatem auctorem refellit tribunus plebis M. Naevius, adversus quem oratio inscripta P. Africani est. Hic Naevius in magistratuum libris est tribunus plebis, P. Claudio, L. Porcio consulibus: sed iniit tribunatum, Ap. Claudio, M. Sempronio consulibus, ante diem quartum Idus Decembres. Inde tres menses ad Idus Martias sunt; quibus P. Claudius, L. Porcius consulatum inierunt. Ita et vixisse in tribunatu Naevii videtur, diesque ei dici ab eo potuisse; decessisse autem ante L. Valerii et M. Porcii censuram. Trium clarissimorum suae cuiusque gentis virorum non magis tempore congruente comparabilis mors videtur esse, quam quod nemo eorum satis dignum splendore vitae exitum habuit. lam primum omnes non in patrio solo mortui, nec sepulti sunt. Veneno absumpti Hannibal et Philopoemen; exsul Hannibal, proditus ab hospite; captus Philopoemen in carcere et in vinculis exspiravit. Scipio, etsi non exsul, neque damnatus, die tamen dicta, ad quam non affuerat reus, absens citatus, voluntarium non sibimet ipse solum, sed etiam funeri suo, exsilium indixit. L1II. Dum ea in Peloponneso (a quibus devertit Lib. XXXIX. Cai>. 52.53. [U.C.Sfig. A.C.i83.] 57 oratio) geruntur, reditus in Macedoniam Demetrii legatorumque aliter aliorum affecerat animos. Vulgus Macedonum, quos belli ab Humanis imminentis metus terruerat, Demetrium,ut pacis auctorem, cum ingenti favore conspiciebant: simul et spe haud dubia regnum ei post mortem patris destinabant. Nam, etsi minor aelale, quam Perseus, esset, hunc tamen iusla matrefamiliae; illum pellice ortum esse: illum, ut ex vulgato corpore genitum, nullam certi patris nolam habere; hunc insignem Philippi similitudinem prae se ferre. Ad hoc, Romanos Demetrium in paterno solio locaturos ; Persei nullam apud eos gratiam esse. Ilacc vulgo loquebantur. Itaque et Persea cura angebat, ne parum pro se una actas valeret, quum omnibus aliis rebus frater superior esset: et Philippus ipse, vix sui arbitrii fore, quem heredem regni relinqueret, credens, sibi quoque graviorem esse, quam vellet, minorem filium censebat. Offendebatur interdum concursu Macedonum ad cum, et alteram iam se vivo regiam esse indignabatur. Et ipse iuvenis haud dubie inflatior redierat, subnisus erga se iudiciis senatus, concessisque sibi, quae patri negata essent: et omnis mentio Romanorum, quantam dignitatem ei apud ceteros Macedonas, tantam invidiam, non apud fratrem modo, sed etiam apud patrem, conciliabat: utique postquam alii legati Romani venerunt, et cogebatur decedere Thracia, praesidiaque deducere, et alia, aut ex decreto priorum legatorum, aut ex nova constitutione senatus, facere. Sed omnia maerens quidem et gemens, (eo magis, quod lilium frequentiorem propo cum illis, quam secum, cernebat) obedienter tamen adversus Romanos faciebat, ne quam movendi extemplo belli causam praeberet. Avertendos etiam animos a suspicione talium consiliorum ratus, mediam in Thraciam exercitum in Qdry- 58 T. LIVII [U. C. 55 g . A. C. i33.]- sas, et Dentheletos, et Bessos duxit. Philippopolin urbem, fuga desertam oppidanorum, qui in proxima montium iuga cum familiis receperant sese, cepit: campestresque barbaros, depopulatus agros eorum, in deditionem accepit. Belicto inde ad 1’hilippopo- Jin praesidio, quod haud multo post ab Odrysis expulsum est, oppidum in Deurinpo condere instituit. Paeoniae ea regio est prope Erigonum fluvium, qui, ex Illyrico per Paeoniam fluens, in Axium amnem editur, haud procul Stobis, retere urbe. Novam urbem Perseida, ut is filio maiori haberetur honos, appellari iussit. L1V. Dum haec in Macedonia geruntur,consules in provincias profecti. Marcellus nuntium praemisit nd L. Porcium proconsulem, ut ad novum Gallorum oppidum legiones admoveret. Advenienti consuli Galli sese dediderunt. Duodecim millia armatorum erant. Plerique arma ex agris rapta habebant. lia aegre patientibus iis adempta, quaeque alia aut populantes agros rapuerant, aut secum attulerant. Do bis rebus qui quererentur, legatos Romam miserunt. Introducti in senatum a C. Valerio praetore exposuerunt, Se, superante in Gallia multitudine,inopia coa- ctosagri et egestate, adquaerendam sedem Alpes transgressos: quae inculta per solitudines viderent, ibi sine ullius iniuria consedisse. Oppidum quoque aedificare coepisse: quod indicium esset, nec agro, nec urbi ulli vim allaturos venisse. Nuper M. Claudium adee nuntium misisse, bellum se cum iis, ni dederentur, gesturum. Se, certam, etsi non speciosam, pacem, quam incerta belli, praeoptantes, dedidisse se prius in fidem, quam in potestatem, populi Romani. Post paucos dies, iussos et agro et urbe decedere, sese tacitos abire, quo terrarum possent, in animo habuisse: arma deinde sibi, et postremo omnia alia, quae ferrent agerentque, adempta. Orare se senatum populumque Rotnauum, L i u. XXXIX. C a p. 54.55. [TJ. C. 56g. A. C. i83.] 59 ne in se innoxios dedilos acerlius,quam in hostes, saevirent. Iluic orationi senatus ita responderi iussit: Neque illos recte fecisse , quum in Italiam venerint, oppidumque in alieno agro, nullius Romani magistratus, qui ei provinciae praecssel, permissu, aedificare conati sint: neque senatui placere, dedilos spoliari. Itaque se cum iis legatos ad consulem missuros; qui, si redeant; unde venerint, omnia iis sua reddi iuheant; quique protinus eant trans Alpes, et denuntient Gallicis populis, multitudinem suam domi contineant. Alpes prope inexsuperabilem finem in medio esse: nou utique iis melius fore; quam qui eas primi pervias fecissent. Legati missi L. Furius Purpureo, Q. Minucius, L. Manlius Acidinus. Galli, redditis omnibus, quae sine cuiusquam iniuria habebant, Italia excesserunt. LV. Legatis RomanisTransalpini populi benigne responderunt. Seniores eorum'nimiam lenitatem populi Uomani castigarunt, quod eos homines, qui geniis iniussu profecti occupare agrum imperii Romani, et in aliene solo aedificare oppidum conati sini, impunitos dimiserint. Debuisse gravem temeritatis mercedem statui. Quod vero etiam sua nididerint,vereri, ne tanta indulgentia plures ad talia audenda inf- pellanlur. Et exceperunt, et prosecuti cum donis legatos sunt. M. Claudius consul, Gallis ex provincia exactis, Istricum bellum moliri coepit, literis ad senatum missis, ut sibi in Istriani traducere legiones liceret. Id senatui placuit. Illud agitabant, uti colonia Aquileia deduceretur, nec satis constabat, utrum Latinam, an civium Romanorum, deduci placeret- Postremo Latinam potius coloniam deducendam Patres consuerunt. Triumviri creati sunt P. Scipuo Nasica, C. Flaminius, L. Manlius Acidinus. Eodem anno Mutina et Parma, coloniae Romanorum civium, sunt deductae. Bina millia hominum in agro, qui 00 T. LIV. L. XXXIX. C. 56. [IT. C. 56g. A.C.i83.] proxime Boiorum, ante Tuscorum fuerat, octona iu. gera Parmae, quina Mutinae acceperunt. Deduxerunt triumviri HI. Aemilius Lepidus, T. Aebutius Carus, L. Quinctius Crispinus. Kt Saturnia colonia cirium Romanorum in agrum Caletranuni est deducta. Deduxerunt triumviri Q. Fabius Labeo, C. Afranius Stellio, Ti. Sempronius Gracchus, lugera in singulos data decem. LVI. Eodem anno A. Terentius proconsul haud procul flumine lbcro, in agro Ausetano, et proelia secunda cum Celtiberis fecit, et oppida, quae ibi communierant, aliquot expugnavit. Ulterior Hispania eo anno in pace fuit, quia et P. Sempronius proconsul diutino morbo est implicitus, et, nullo lacessente, peropportune quieverunt Lusitani. Nec in Liguribus memorabile quicquam a Q. Fabio consule gestum. M. Marcellus, ex lstria revocatus, exercitu dimisso, Romam comitiorum eausa rediit. Creavit consules Cn. Raebium Tamphilum et L. Aemilium Paullum. Cum M. Aemilio Lepido hic aedilis curulis fuerat: a quo consule quintus annus erat, quum is ipseLepidus post duas repulsas consul factus esset. Praetores inde facti Q. Fulvius Flaccus, M. Valerius Laevinus, P. Manlius iterum, M. Ogulnius Gallus,L. Caecilius Denter, C. Terentius lstra. Supplicatio extremo anno fuit prodigiorum causa; quodsanguine per biduum pluisse in area Concordiae satis credebant; nuntiatumque erat, haud procul Sicilia insulam,quae non ante fuerat, novam editam e mari esse. Hannibalem hoc anno Antias Valerius decessisse auctor est, legatis ad eam rem ad Prusiam missis, praeter T. Quinctium Flamininum, cuius in ea re celebre est nomen, L. Scipione Asiatico etP. Scipione Nasica. EPITOME LIBRI XL. Quum Philippus liberos eorum, quos occiderat, conquiri obsides iussisset, Theoxena, pro liberis suis et sororis admodum pueris verita regis libidinem, prolatis in medium gladiis et poculo, in quo erat venenum, suasit iis, ut imminens ludibrium morte effugerent: quod quum persuasisset, ipsa se cum viro e navi in mare praecipitavit. Certamina inter Philippi Macedoniae regis liberos Persen et Demetrium referuntur: et ut fraude fratris sui Demetrius confictis criminibus, inter quae accusatione parricidii et affectati regni, primum petilus, ad ultimum, quoniam populi Romani amicus erat, veneno necatus est; regnumque Macedoniae mortuo Philippo ad Persen devenit. Item res in Liguribus et in Hispania contra Celtiberos a compluribus feliciter gestas continet: Libri Numae Pompilii in agro L. Petillii scribae sub laniculo a cultoribus agri, in arca lapidea clausi, et Graeci et Latini, inventi sunt; in quibus quum plura, quae dissolvendarum religionum,praetor,ad quem delati erant, legisset, iuravit senatui, contra rempublicam esse, ut legerentur servarenturqne: et ex senatusconsulto rn comitio exusti sunt. Colonia Aquileia deducta est: Philippus, aegritudine animi confectus, quod Demetrium filium, falsis Persei alterius filii delationibus impulsus, veneno sustulisset, et de poena Persei cogitavit, voluilque Antigonum potius amicum suum successorem regni sui relinquere. Sed in hac cogitatione morte raptus est. Regnum Perseus excepit. 82 T. LIVII [C. C. 570. A. C. 182.] T. LIVII PATAVINI LIBER X L. IVincipio insequentis anni consules praetoresque sortiti provincias sunt. Consulibus, nulla, praeter Ligures, quae decerneretur, erat. Iurisdictio urbana M. Ogulnio Gallo, inter peregrinos M. Valerio evenit; Hispaniarum Q. Fulvio Flacco citerior, P. Manlio ulterior, L. Caecilio Dentri Sicilia, C. Terentio Istrae Sardinia. Consules delectus habere iussi. Q,. Fabius ex Liguribus scripserat, Apuanos ad rebellionem spectare; periculumquc esse, nc impetum in agrum Pisanum facerent. Et ex Ilispaniis, citeriorem in armis esse, et cum Celtiberis bellari sciebant: in ulteriore, quia diu aeger praetor esset, luxuria et otio solutam disciplinam militarem esse. Ob ca novos exercitus conscribi placuit: quattuor legiones in Ligures, uti singulae quina millia et ducenos pedites, trecenos haberent equites: sociorum iisdem Latini nominis quindecim millia peditum addita, et octingenti equites. Ili duo consulares exercitus essent. Scribere praeterea iussi septem millia peditum sociorum ac Latini nominis, et quadringentos equites ; et mittere ad M. Marcellum in Galliam, cui ex consulatu prorogatum imperium erat. In Hispaniam etiam utramque quae ducerentur, quattuor millia peditum civium Romanorum et ducenti equites, et sociorum septem millia peditum cum trecentis equitibus scribi iussa: ct Q. Fabio Labeoni cum exercitu, quem habebat in Liguribus, prorogatum in annum imperium est. Li ii.XL.CAP. 1-3. [U.C.5 7 o- A.C. 182 .] 03 II. Ver procellosum eo anno fuit. Pridie Parilia, medio ferine die, atrox cum vento tempestas coorta multis sacris profanisque locis stragem fecit: signa aenea in Capitolio deiecit: forem ex aede Lunae, quae in Aventino est, raptam tulit, et in posticis partibus Cereris templi affixit: signa alia in circo maximo cum columnis, quibus superstabant, evertit: fastigia aliquot templorum, a culminibus abrupta, foede dissipavit. Itaque in prodigium versa ea tempestas, procurarique haruspices iusserunt. Simul procuratum est, quod tripedem mulum Keate natum nuntiatum erat, et a Formiis, aedem Apollinis ac Caietae de coelo tactam. Ob ea prodigia viginti hostiis maioribus sacrificatum est, et diem unum supplicatio fuit. Per eosdem dies ex literis A. Terentii propraetoris cognitum, P. Sempronium in ulteriore provincia, quum plus annum aeger fuisset, mortuum esse. Eo maturius in Hispaniam praetores iussi proficisci. Legationes transmarinae deinde in senatum introductae sunt. Prima Eumenis et Pharnacis regum, et Rhodiorum querentium de Sinopensium clade. Philippi quoque legati, et Achaeorum, et Lacedaemoniorum, sub idem tempus venerunt, lis, prius Marcio audito, qui ad res Graeciae Macedoniaequc visendas missus erat, responsa data sunt. Asiae regibus ac Rhodiis responsum est, legatos ad eas res visendas missurum senatum. III. De Philippo auxerat curam Marcius. Nam ita fecisse eum, quae senatui placuissent, fatebatur, ut facile appareret, non diutius, quam necesse esset, facturum. Neque obscurum erat rebellaturum, omnia- que, quae tunc ageret diceretque, eo spectare. Iam primum omnem fere multitudinem civium ex maritimis civitatibus cum familiis suis in Emathiam, quae nunc dicitur, quondam appellata Paeonia est, traduxit: Thracibusque et aliis barbaris urbes tradidit 11 04 T. LIVII [U. C. 570. A. C. 1P2.] habitandas, fidiora haec genera hominum fore ratus in ltomano bello. Ingentem ea res fremitum tota Macedonia fecit; rclinquentesque penates suos cum coniugibus ac liberis pauci tacitum dolorem continebant; exsecrationesque in agminibus proficiscen tium in regem, vincente odio metum, exaudiebantur. His ferox animus omnes homines, omnia loca temporaque suspecta habebat. Postremo negaro propalam coepit, satis tutum sibi quicquam esse, nisi liberos eorum, quos interfecisset, comprehensos in custodia haberet, et tempore alium alio tolleret. IV. Eam crudelitatem, foedam per se, foediorem unius domus clades fecit. Ilerodicum, principem Thessalorum, multis ante annis occiderat: generos quoque eius postea interfecit. In viduitate relictae filiae, singulos filios parvos habentes. Theoxena et Archo nomina mulieribus erant. Theoxena, multis petentibus, aspernata nuptias est. Archo Poridi cuidam, longe principi gentis Aeneatum, nupsit; et, apud cum plures enisa partus, parvis admodum relictis omnibus, decessit. Theoxena, ut in suis manibus liberi sororis educarentur, Poridi nupsit: et, tanquam omnes ipsa enisa foret, suum sororisquo filios in eadem habebat cura. Postquam regis edictum de comprehendendis liberis eorum, qui inter fecti essent, accepit; ludibrio futuros, non regis modo, sed custodum etiam libidini, rata, ad rem atrocem animum adiecit; ausaque est dicere, se sua manu potius omnes interfecturam, quam in potestatem Philippi venirent. Poris, abominatus mentionem tam foedi facinoris, Athenas deportaturum eos aii fidos hospites dixit, comitcmque ipsum fugae futurum esse. Proficiscuntur ab Thessalonica Aeneam ad statum sacrificium, quod conditori Aeneae cum magna caerimonia quotannis faciunt. Ibi die per Bollennes epulas consumpto, navem praeparatam a Lie. XL. Cap.4.5. [U.C.570.A.C. 182.] G5 Poride, sopitis omnibus, de tertia vigilia conscendunt, tanquam redituri in Thessalonicam: sed trais- cere in Euboeam erat propositum. Ceterum in adversum ventum nequicquam eos tendentes prope terram lux oppressit: et regii, qui praeerant custodiae portus, lembum armatum ad pertrahendam eam navim miserunt, cum gravi edicto, ne reverterentur sine ea. Quum iam appropinquabant, Poris quidem ad hortationem remigum nautarumque intentus erat; interdum manus ad coelum tendens deos, ut ferrent opem, orabat. Ferox interim femina, ad multo ante praecogitatum revoluta facinus, venenum diluit, ferrumque promit: et, posito in conspectu poculo, stri- ctisque gladiis, Mors, inquit, una vindicta est. Viae ad mortem hae sunt: qua quemque animus fert, effugite superbiam regiam. Agite, iuvenes mei, primum , qui maiores estis, capite ferrum; aut haurite poculum, si segnior mors iuvat. Et hostes aderant, et auctor mortis instabat. Alii alio leto absumpti semianimes e nave praecipitantur. Ipsa deinde, virum comitem mortis complexa, in mare sese deiecit. Nave vacua dominis regii potiti sunt. V. Huius atrocitas facinoris novam vclut flammam regis invidiae adiecit, ut vulgo ipsum liberosque eius exsecrarentur. Quae dirae brevi ab omnibus diis exauditae, ut saeviret ipse in suum sanguinem, effecerunt. Perseus enim, quum in dies magis cerneret favorem dignitatemque Demetrii fratris apud Macedonum multitudinem crescere, et gratiam apud Romanos, sibi spem nullam regni superesse, nisi in scelere, ratus, ad id unum omnes cogitationes intendit. Ceterum quum se ne ad id quidem, quod muliebri cogitabat animo, satis per se validum crederet,-singulos amicorum patris tentare sermonibus perplexis institit. Et primo quidam ex his asper- nantium tale quiequmn speciem praebuerunt, quia T. Liv. Tom. V. E G6 T. LIVII [U. C.5 7 o.A. C. 182.] plus in Demetrio spei ponebant. Deinde, crescente in dies Philippi odio in llomanos, cui Perseus indui geret, Demetrius summa ope adversaretur, prospi cientes animo exitum incauti a fraude fraterna iuve- liis, adiuvandum, quod futurum erat, rati, fovendam- que spem potentioris, Perseo se adiungunt. Cetera in suum quaeque tempus agenda differunt. In praesentia placet, omni ope in Romanos accendi regem, impellique ad consilia belli, ad quae iam sua sponte animum inclinasset. Simul, ut Demetrius in dies suspectior esset, ex composito sermones ad spretionem Romanorum trahebant. Ibi quum alii mores et instituta eorum, alii res gestas, alii speciem ipsius urbis, nondum exornatae neque publicis neque privatis locis, alii singulos principum eluderent; iuve- liis incautus, et amore nominis Romani, et certamine adversus fratrem, omnia tuendo suspectum se patri et opportunum criminibus faciebat. Itaque expertem eum pater omnium de rebus Romanis consiliorum habebat. Totus in Persea versus, cum eo cogitationes eius rei dies ac noctes agitabat. Redierant, quos forte miserat in Rastarnas ad arcessenda auxilia, adduxerantque inde nobiles iuvenes, et regii quosdam generis: quorum unus sororem suam in matrimonium Philippi filio pollicebatur: erexerat- que consociatio gentis eius animum regis. Tum Perseus, Quid ista prosunt? inquit. Xequaquam tantum in externis auxiliis est praesidii, quantum periculi fraude domestica. Proditorem nolo dicere, certe speculatorem habemus in sinu: cuius, ex quo obses Hornae fuit, corpus nobis reddiderunt Romani, animum ipsi habent. Omnium paene Macedonum in cum ora conversa sunt: nec reptem se alium rentur habituros esse, quam quem Romani dedissent. Ilis per se aegra mens senis stimulabatur: et animo magis, quam vultu, ea crimina accipiebat. Lib.XL. Cap.5-7. [U.C.570.A.C.182.] 07 VI. Forte lustrandi exercitus venit tempus, cuius eollenne est tale. Caput mediae canis praecisae et prior pars ad dextram, cum extis posterior ad laevam viae ponitur. Inter hanc divisam hostiam copiae armatae traducuntur. Praeferuntur primo agmini anna insignia omnium ah ultima origineMacedoniae regum: deinde rex ipse cum liberis sequitur: proxima est regia cohors custodesque corporis: postremum agmen Macedonum cetera multitudo claudit. Latera regis duo filii iuvenes cingebant,Perseus iam tricesimum annum agens, Demetrius quinquennio minor; medio iuvcntae robore ille, hic ilorc ; fortunati patris matura suboles, si mens sana fuisset. Mos erat, lustrationis sacro peracto, exercitum decurrere, ct divisas bifariam duas acies concurrere ad simula»- erum pugnae. Regii iuvenes duces ei ludicro certamini dati. Ceterum non imago fuit pugnae, sed, tan- quain de regno dimicaretur, ita concurrerunt, multaque vulnera sudibus facta; nec praeter ferrum quic- quam defuit ad iustam belli speciem. Pars ea, quae sub Demetrio erat, longe superior fuit. Id aegre patiente Perseo, laetari prudentes amici eius, eam- que rem ipsam dicere praebituram causam criminandi iuvenis. VII. Convivium eo die sodalium, qui simul decurrerant, uterque habuit, quum vocatus ad coenam ab Demetrio Perseus negasspt. Festo die invitatio benigna et hilaritas iuvenalis utrosque in vinum traxit. Commemoratio ibi certaminis ludicri et iocosa dicta in adversarios, ita ut ne ipsis quidem ducibus abstineretur, iactabantur. Ad has excipiendas voces speculator ex convivis Persei missus, quum incautior obversaretur, exceptus a iuvenibus forte triclinio egressis, male mulcatur. Huius rei ignarus Demetrius, Quin comissatum, inquit, ad fratrem imus? ct iram eius, si qua ex certamine residet, simplicitate et E 2 68 T. LIVII [U. C. 570. A. C. 182.] hilaritate nostra lenimus? Omnes se ire conclama, runt, praeter eos, qui speculatoris ab se pulsati praesentem ultionem metuebant. Quum eos quoque Demetrius traheret, ferrum veste abdiderunt, quo se tutari, si qua vis fieret, possent. Nihil occulti esse in intestina discordia potest. Utraque domus speculatorum et proditorum plena erat. Praecucurrit index ad Persea, ferro succinctos nuntians cum Demetrio quattuor adolescentes venire. Etsi causa apparebat, (nam ab iis pulsatum convivam suum mulierat) tamen, infamandae rei causa, ianuam obserari iubet: et ex parte superiore aedium, versisque in viam fenestris, comissatores, tanquam ad caedem suam venientes, aditu ianuae arcet. Demetrius, per vinum, quod excluderetur, paullisper vociferatus, in convivium redit, totius rei ignarus. VIII. Postero die Perseus, quum primum conveniendi potestas patris fuit, regiam ingressus, perturbato miltu in conspectu patris tacitus procul constitit. Cui, quum pater, Satin' salvae? et, quaenam ea maestitia esset? interrogaret eum, De lucro tibi, inquit, vivere me scito: iam non occultis a fratre petimur insidiis. Nocte cum armatis domum ad interficiendum me venit: clausisque foribus, parietum praesidio me a furore eius sum tutatus. Quum pavorem mixtum admiratione patri iniecisset, Atqui, si aures praebere potes, inquit, manifestam rem teneas, faciam. Enimvero se, Philippus dicere, auditurum, vocarique extemplo Demetrium iussit: et seniores duos amicos, expertes iuvenalium inter fratres certaminum, infrequentes iam in regia, Lysimachum et Onomastum arcessit, quos in consilio haberet. Dum veniunt amici, solus, filio procul stante, multa secum animo volutans, inambulavit. Postquam venisse eos nuntiatum est, secessit in partem interiorem eum (tnonus amicis, totidem custodibus corporis: filiis, Liu. XL. Gap. 8. [TJ. C.570.A.C. 182. 69 ut ternos inermes secum introducerent, permisit. Ibi quum consedisset: Sedeo, inquit, miserrimus pater, iudex inter duos filios, accusatorem parricidii, et. reum; aut conficti, aut admissi criminis labem apud meos inventurus. lam pridem quidem hanc procellam imminentem timebam, quum vultus inter vos minime fraternos cernerem, quum voces quasdam exaudirem. Sed interdum spes animum subibat, deflagrare iras vestras, purgari suspiciones posse: etiam hostes, armis positis, foedus icisse, et privatas multorum simultates finitas: subituram vobis aliquando germanitatis memoriam, puerilis quondam simplicitatis consuetudinisque inter vos, meorum denique praeceptorum; quae, vereor, ne vana surdis auribus cecinerim. Quoties ego, audientibus vobis, detestatus exempla discordiarum fraternarum, horrendos eventus eorum retuli, quibus se stirpemque suam, domos, regna, funditus evertissent? Meliora quoque exempla parte altem posui; sociabilem consortionem inter binos Lacedaemoniorum reges, salutarem per multa saecula ipsis patriacque. Eandem civitatem, postquam mos sibi cuique rapiendi hjrannidcm exortus sit, eversam. lam hos Eumenem Ati alumque fratres, a quam exigui'» rebus, prope ut puderet regii nominis, mihi, Antiocho, et cuilibet regum huius aetatis, nulla re magis, quam fraterna unanimitate, regnum aequasse. ISe Romanis quidem exemplis abstinui, quae aut visa, aut audita habebam: T. et L. Quinctiorum, qui bellum mecum gesserunt, P. et L. Scipionum, qui Antiochum devicerunt; patris patruique eorum, quorum perpetuam vitae concordiam mors quoque miscuit. Seque vos illorum scelus, similisque sceleri eventus, deterrere a vecordi discordia potuit: neque horum bona mens, bona fortuna, ad sanitatem flectere. Vivo et spirante me, hereditatem meam ambo et spe et cupiditate improba crevistis. Eo usque me vivere vultis , donec, alterius 70 T. LIVII [U. C. 5yo. A. C. 182 .] vestrum superstes, haud ambiguum regem alterum mea morle faciam. Nec fratrem, nec patrem potestis pati: nihil cari, nihil sancti est: in omnium vicem regni unius insatiabilis amor successit. Agite, conscelerate aures paternas: decernite criminibus, mox ferro decreturi: dicite palam, quicquid aut veri potestis, aut comminisci libet. Reseratae aures sunt, quae posthac secretis alterius ab altero criminibus claudentur. Ilacc, furens ira, quum dixisset, lacrimae omnibus obortae, et diu maestum silentium tenuit. IX. X uni Perseus: Aperienda nimirum nocte ia- nua fuit, et armati comissatores accipiendi, praeben- dumque ferro iugulum, quando non creditur, nisi perpetratum, facinus; et eadem petitus insidiis audio, quae latro atque insidiator. Non ncquicquam isti unum Demetrium filium te habere, me subditum et pellice genitum appellant. Nam, si gradum, si caritatem filii apud te haberem, non in me, querentem deprehensas insidias, sed ineunt, qui fecisset, saevires: nec adeo libi vilis vita esset nostra, ut nec praeterito periculo meo movereris, neque futuro, si insidiantibus sil impune. Itaque, si mori tacitum oportet; taceamus , precati tantum deos, ut a me coeptum scelus in ms finem habeat; nec per meum latus tu petaris. Sin au- lem, quod circumventis in solitudine natura ipsa sublicii; ut hominum, quos nunquam viderint, fidem tamen implorent, mihi quoque, ferrum in me strictum cernenti, vocem mittere liceat ; per te, palriumque nomen, quod utri nostrum sanctius sit, iam pridem sentis, ita me audias, precor, tanquam si, voce et comploratione nocturna excitus, mihi quiritanti intervenisses, Demetrium cum armatis nocte intempesta in vestibulo meo deprehendisses. Quod tum vociferarer in re praesenti pavidus, hoc nunc postero die queror. Frater, non comissanlium in vicem iam diu vivimus internos. Regnare utique vis: huic spei tuae obstat Lin. XL. Ca p. 9 . 10 . [U.C.670. A.C. 182.] 71 aetas mea, obstat gentium ius, obstat vetustus Macedoniae mos, obstat vero etiam patris indicium. Haec transcendere, nisi per meum sanguinem, non poles. Omnia moliris et lenias. Adhuc seu cura mea, seu fortuna, restitit parricidio tuo. Hesterno die in lustratione, et decursu, et simulacro ludicro pugnae, funestum prope proelium fecisti: nec me aliud a morte vindicavit, quam quod me ac meos vinci passus sum. Ab hostili proelio, lanquam fraterno lusu, pertrahere me ad coenam voluisti. Credis, me, pater, inter inermes convivas coenalurum fuisse, ad quem armati comissatum venerunt? credis nihil a gladiis nocte qieri- culi mihi fuisse, quem sudibus, te inspectante, prope occiderunt? Quid hoc noctis, quid inimicus ad iratum, quid cum ferro succinctis iuvenibus venis? Convivam me tibi committere ausus non sum; comissatorem te cum armatis venientem recipiam? Si aperta ianua fuisset, funus meum parares hoc tempore, pater, quo querentem audis. Nihil ego, lanquam accusator, criminose nec dubia argumentis colligendo ago. Quid enim? negat se cum multitudine vetiisse ad ianuam meam? an ferro succinctos secum fuisse? Quos nominavero, arcesse. Possunt quidem omnia audere, qui hoc ausi sunt; non tamen audebunt negare. Si deprehensos intra limen meum cum ferro ad te deducerem, rem pro manifesto haberes; fatentcspro deprehensis habe. X. Exsecrare nunc cupiditatem regni, et furias fraternas concita. Sed, ne sint caecae, paler, exsecrationes tuae, discerne et dispice insidiatorem et petitum insidiis: noxium incesse caput. Qui occisurus fratrem fuit; habeat etiam iratos paternos deos: qui periturus fraterno scelere fuit, perfugium in patris misericordia et iuslitia habeat. Quo enim alio confugiam, cui non sollenne lustrale exercitus Ini, non decursus militum, non domus, non epulae, non nox, ad 72 T. LIVII [U. C. 570. A. C. 182.] quietem data naturae beneficio mortalibus, tuta est? Si iero ad fratrem invitatus, moriendum est: si recepero intra ianuam comissatum fratrem, moriendum est. Nec eundo, nec manendo insidias evito. Quo me conferam? Nihil praeter deos, paler, et te colui. Non Romanos habeo, ad quos confugiam. Perisse expetunt, quia tuis iniuriis doleo, quia tibi ademptas tot urbes, tot gentes, modo Thraciae maritimam oram, indignor. Nec me, nec te incolumi, Macedoniam suam futuram sperant. Sime scelus fratris, te senectus, absumpserit, aut ne ea quidem exspectata fuerit, regem regnumque Macedoniae sua futura sciunt. Si quid extra Macedoniam tibi Romani reliquissent, mihi quoque id relictum crederem receptaculum. At in Macedonibus salis praesidii est. Vidisti hesterno die impetum in me militum. Quid illis defuit, nisi ferrum? Quod illis defuit interdiu, convivae fratris noctu sumpserunt. Quid de magna parte principum loquar, qui in Romanis spem omnem dignitatis et fortunae posuerunt, et in eo, qui omnia apud Romanos potest? Neque, hercule, istum mihi tantum fratri maiori, sed prope est, ut libi quoque ipsi, regi et patri, praeferant. Iste enim est, cuius beneficio poenam libi senatus remisit, qui nunc te ab armis Romanis protegit, qui tuam senectutem obligatam et obnoxiam ado- lescentiae suae esse aequum censet. Pro isto Romani stant, pro isto omnes urbes luo imperio liberatae, pro isto Macedones, qui pace Romana gaudent. Mihi praeter te, paler, quid usquam aut spei, aut praesidii est ? XI. Quo spectare illas Hieras ad te nunc missas T. Quinclii credis, quibus, et bene te consuluisse rebus tuis, ait, quod Demetrium Romam miseris, et hortatur, ut iterum, et cum pluribus legalis et primoribus Macedonum, remittas eum? T. Quinctius nunc est auctor omnium rerum isti et magister. Eum sibi, te Lib. XL. Cab. 11. 12. [U.C. 570 . A.C. 182 .] 73 abdicato patre, in locum tuum substituit. Illic ante omnia clandestina concocta sunt consilia. Quaeruntur adiulores consiliis, quum ieplures, et principes Macedonum, cum isto mittere iubet. Qui hinc integri et sinceri Itoniam eunt, Philippum regem se habere credentes, imbuti illinc et infecti Romanis delinimentis redeunt. Demetrius iis unus omnia est: eum iam regem, vivo patre, appellant. Haec si indignor, audiendum est statim, non ab aliis solum, sed etiam a te, pater, cupiditatis regni crimen. Ego vero, si in medio ponitur, non agnosco. Quem enim suo loco moveo, ut ipse in eius locum succedam? Unus ante me pater est: et, ut diu sit, deos rogo. Superstes (et ita sim, si merebor, ut ipse me esse velit) hereditatem regni, si paler tradet, accipiam. Cupit regnum, et quidem scelerate cupit, qui transcendere festinat ordinem aetatis, naturae, moris Macedonum, iuris gentium. Obstat frater maior, adquemiurc, voluntate etiam patris, regnum perlinet. Tollatur: non primus regnum fraterna caede petiero. Paler senex, et filio solus orbatus, de se magis timebit, quam ut filii necem ulciscatur. Romani lactabuntur, probabunt, defendent factum. Hae spes incertae, pater, sed non inanes sunt. Ita enim se res habet: periculum vitae propellere a me poles, puniendo eos, qui ad me interficiendum ferrum sumpserunt: si facinori eorum successerit, mortem meam idem tu persequi non poteris. XII. Postquam dicendi finem Perseus fecit, con- iccti eorum, qui aderant, oculi in Demetrium sunt, vehit confestim responsurus esset. Deinde diu fuit silentium, quum perfusum fletu appareret omnibus loqui non posse. Tandem vicit dolorem ipsa necessitas, quum dicere iuberent, atque ita orsus est: Omnia, quae reorum antea fuerant auxilia, pater, praeoccupavit accusator. Simulatis lacrimis in alterius perniciem veras meas lacrimas suspectas libi fe- I 74_T. LIVII [O.C.5 7 o.A. C. 182 .] cit. Quum ipse, ex quo ah Roma redii, per occulta cum suis colloquia dies noclesque insidietur; ultro mihi non insidiatoris modo, sed latronis manifesti et percussoris, speciem induit. Periculo suo te exterret, ut innoxio fratri per eundem te maturet perniciem. Perfugium sili nusquam gentium esse ait, ut ego ne apud te quidem quicquam spei reliquae habeam. Circumventum, solum, inopem, invidia gratiae externae, quae olest potius, quam prodest, onerat. Iam illud quam accusatorie , quod noctis huius crimen miscuit cum cetera insectatione vitae meae? ut et hoc, quod iam, quale sil, scies, suspectum alio vitae nostrae tenore faceret: et illam vanam criminationem spei, voluntatis, consiliorum meorum nocturno hoc ficto et composito argumento fulciret. Simul et illud quaesivit, ut repentina et minime praeparata accusatio videretur, quippe ex noctis huius metu et tumultu repentino exorta. Oportuit autem, Perseu, si proditor ego patris regnique eram, si cum Romanis, si cum aliis inimicis patris inieram consilia, non exspectatam fabulam noctis huius esse, sed proditionis meae ante me accusatum: si illa separata ab hac vana accusatio erat, invidiamque luam adversus me magis, quam crimen meum indicatura, hodie quoque eam aut praetermitti, aut in aliud tempus differri: ut perspiceretur, utrum ego tibi, an tu mihi, novo quidem et singulari genere odii, insidias fecisses. Ego tamen, quantum in hac subita perturbatione potero, separabo ea, quae tu confudisti: et noctis huius insidias, aut tuas, aut meas, detegam. Occidendi sui consilium me inisse, videri vult: ut scilicet, maiore fratre sublato, cuius iure gentium, more Macedonum, tuo etiam, ut ait, indicio regnum est futurum,'ego minor in eius, quem occidissem, succederem locum. Quid ergo illa sibi vult pars altera orationis, qua Romanos a me cultos ait, atque eorum fiducia in spem regni me venisse? Nam Lin, XL. Cap. 12.13. [U.C. 570 . A.C. 182 .] 75 si et in llomanis tantum momenti esse credebam, ut, quem vellent, imponerent Macedoniae regem, et meae tantum apud cos gratiae confidebam, quid opus parricidio fuit? An, ut cruentum fraterna caede diadema gererem ? ut illis ipsis, apud quos aut vera, aut certe simulata, probitate partam gratiam habeo, si quam forte habeo, exsecrabilis et invisus essem? nisi T. Quinclium credis, cuius virtute et consiliis me nunc arguis regi, quum el ipse tali pietate vivat cum fratre, mihi fraternae caedis fuisse auctorem. Idem non Romanorum solum gratiam, sed Macedonum iudicia, ac paene omnium deorum hominumque consensum collegit, per quae omnia se mihi parem in certamine non faturum crediderit. Idem, tanquam in aliis omnibus rebus inferior essem, ad sceleris spem ultimam confugisse me insimulat. Vis hanc formulam cognitionis esse, ut, uter timuerit, ne alter dignior videretur regno, is consilium opprimendi fratris cepisseiudicetur? XIII. Exsequamur tamen quocunque modo conficti ordinem criminis. Pluribus modis se petilum criminatus est, et omnes insidiarum vias in unum diem contulit. Volui interdia cum post lustrationem , quum concurrimus, et quidem, si diis placet, lustrationum die occidere: volui, quum ad coenam invitavi, veneno scilicet tollere: volui, quum comissatum gladiis accincti me secuti sunt, ferro interficere. Tempora quidem qualia sint ad parricidium electa, vides: lusus, convivii, comissationis. Quid? dies qualis? quo lustratus exercitus, quo inter divisam victimam, praelatis omnium, qui unquam fuere, Macedoniae regum armis regiis, duo soli tua tegentes latera, paler,praevecti sumus, et secutum est Macedonum, agmen. Hoc ego, etiam si quid antea admisissem piaculo dignum, lustratus el expiatus sacro, tum quum maxime in hostiam itineri nostro circumdatam inluens, parricidium, venena, gladios, in comissationem praeparatos, 70 T. LI Vll [U. C. 5 7 o. A. C. 182.] volutabam in animo: ul quibus aliis deinde sacris contaminatam omni scelere mentem expiarem? Sed caecus criminandi cupiditate animus, dum omnia suspecta efficere vult, aliud alio confundit. Nam, si veneno te inter coenam tollere volui, quid minus aptum fuit, quam pertinaci certamine et concursu iratum te efficere, ut merito, sicut fecisti, invitatus ad coenam abnueres? Quum autem iratus negasses, utrum, ut placarem te, danda opera fuit, ut aliam quaererem occasionem , quoniam semel venenum paraveram ? an ab illo consilio velut transiliendum ad aliud fuit,ut ferro te, et quidem eo die, per speciem comissationis, occiderem? Quo deinde modo, si te metu mortis credebam coenam evitasse meam, non ab eodem metu comissationem quoque evitaturum existimabam? XIV. Non est res, qua erubescam, paler, si die festo inter aequales largiore vino sum usus. Tu quoque, velim, inquiras, qua laetitia, quo lusu apud me celebratum hesternum convivium sil, illo etiam (pravo forsitan) gaudio provehente, quod in iuvenali armorum certamine pars nostra non inferior fuerat. Miseria haec et metus crapulam facite excusserunt; quae si non intervenissent, insidiatores nos sopiti laceremus. Si domum luam expugnaturus, capta domo, dominum interfecturus eram, non temperassem vino in unum diem? non milites abstinuissem meos? Et, ne ego me solus nimia simplicitate tuear, ipse quoque minime malus ac suspicax frater,Nihil aliud scio,inquit, nihil arguo,nisi quod cum ferro comissatum venerunt. Si quaeram, unde id ipsum scieris? neccsse erit te faleri, aut speculatorum tuorum plenam domum fuisse meam, aut illos ita aperte sumpsisse ferrum, ut omnes viderent: cl , ne quid ipse aut prius inquisisse, aut nunc criminose argumentari videretur, te quaerere ex iis, quos nominasse!, iubebat, an ferrum habuissent? ut, tanquam in r e dubia, quum id quaesisses, quod ipsi Lib. XL. Cap. 14. Io. [C.C.570.A.C. 182.] 77 fatentur, pro convictis haberentur. Quin tu illud quaeri iubes, nutn tui occidendi causa ferrum sumpserint t num me auctore et sciente? Hoc enim videri vis, non illud, quod fatentur, et palam est. Et sui se tuendi causa sumpsisse dicunt. Recte, an perperam fecerint, ipsi sui facti rationem reddent. Meam causam, quae nihil eo facto contingitur, ne miscueris: aut explica, utrum aperte, an clam te aggressuri fuerimus. Si aperte, cur non omnes ferrum habuimus? cur nemo praeter eos, qui tuum speculatorem pulsarunt? si clam, quis ordo consilii fuit? Convivio soluto, quum comissator ego discessissem, quattuor substitissent, ut sopitum te aggrederentur? quomodo fefellissent, et alieni, et mei, et maxime suspecti, quia paullo ante in rixa fuerant? quomodo autem, trucidato te, ipsi evasuri fuerint? Quattuor gladiis domus tua capi et expugnari potuit? XV. Quin tu, omissa ista nocturna fabula, ad id, quod doles, quod invidiam urit, reverteris? Cur usquam regni tui mentio fit, Demetri? cur dignior patris fortunae successor quibusdam videris, quam ego? cur spem meam, quae, si tu non esses, certa erat, dubiam et sollicitam facis? Haec sentit Perseus, etsi non dicit: haec istum inimicum, haec accusatorem faciunt: haec dumum, haec regnum tuum criminibus et suspicionibus replent. Ego autem, pater, quemadmodum nec nunc sperare regnum, nec ambigere unquam de eo forsitan debeam, quia minor sum, quia tume maiori cedere vis; sic illud nec debui facere, nec debeo, ut indignus te patre, indignus omnibus videar. Id enim vitiis meis, non cedendo, cuiius fasque est, non modestia, consequar. Romanos obiicis mihi, et ea, quae gloriae esse debent, in crimen vertis. Ego, nec obses Romanis ut traderer, nec ut legatus mitterer Hornam, petii. A le missus ire non recusavi. Utroque tempore ita me gessi, ne tibi pudori,ne regnq tuo, 7S T. LIVII [U. C. 5 7 o. A.C. 182.] ne genti Macedonum essem. Itaque milvi cum Romanis amicitiae causa tu fuisti, pater. Quoad tecum illis pax manebit, mecAm quoque gratia erit: si bellum esse coeperit, qui obses, qui legatus pro patre non inutilis fui, idem hostis illis acerrimus ero. Xec hodie, ut prosit mihi gratia Romanorum , postulo; ne obsit, lanium deprecor. Xec in bello coepit, nec ad bellum reservatur. Racis pignus fui, ad pacem relinendam legatus missus sum. Xeutra res mihi nec gloriae, nec crimini sit. Ego, si quid impie in te, pater, si quid scelerate in fratrem admisi, nullam deprecor poenam: si innocens sum, ne invidia conflagrem, quum crimine non possim, deprecor. Xon hodie me primum frater accusat: sed hodie primum aperte, nullo meo in se merito. Si mihi pater succenseret, te maiorem fratrem pro minore deprecari oportebat, te adolescen- liae, te errori veniam impetrare. Ineo, ubi praesidium esse oportebat, ibi exilium est. E convivio et comissatione prope semisomnus raptus sum ad causam parricidii dicendam: sine advocatis, sine patronis, ipse pro me dicere cogor. Si pro alio dicendum esset, tempus ad meditandum et componendam orationem sumpsissem, quum quid aliud, quam ingenii fama, periclitarer ? Ignarus, quid arcessitus essem, te iratum cl iubenlem dicere causam, fratrem accusantem audivi. Ille diu ante praeparata, meditata in me oratione est usus: ego id lanium temporis, quo accusatus sum, ad cognoscendum, quid ageretur, habui. Utrum momento illo horae accusatorem audirem? an defensionem meditarer? Attonitus repentino atque inopinato malo, vix, quid obiiceretur, inlelligere potui: nedum salis sciam, quo modo me tuear. Quid mihi spei esset, nisi patrem iudicem haberem? apud quem etiamsi caritate a fratre maiore vincor, misericordia certe reus vinci non debeo. Ego enim, ulme mihi libique serves, precor: ille, ut me in securitatem Ltb.XL.Cap. 15. 10. [U.C.5 7 o.A.C. 1 S 2 .J 79 suam occidas, postulat. Quid cum, quum regnum ei tradideris, facturum credis in me esse, quiiam nunc sanguine meo sibi indulgeri aequum censet ? XVI. Dicenti haec lacrimae simul spiritum et vocem intercluserunt. Philippus, summotis iis, paul- lisper collocutus cum amicis, pronuntiavit: Non verbis se, nec unius liorae disceptatione, causam eorum, diiudicalurum, sed inquirendo in utriusque vitam, mores; et dicta factaque in magnis parvisque rebus observando: ut omnibus appareret, noctis proximae crimen facile revictum; suspectam nimiam cum Romanis Demetrii gratiam esse. Haec, rivo Philippo, velut semina iacta sunt Macedonici belli, quod maxime cum Perseo gerendum erat. Consules ambo in Ligures, quae tum una consularis provincia erat, proficiscuntur: et, quia prospere ibi res gesserunt, supplicatio in unum diem decreta est. Ligurum duo millia fere ad extremum finem provinciae Galliae, ubi castra Marcellus habebat, venerunt, uti reciperentur, orantes. Marcellus, opperiri eodem loco Liguribus iussis, senatum per literas consuluit. Senatus rescribere M. Ogulnium praetorem Marcello ius- sit: Verius fuisse, consules, quorum provincia esset, quam se, quid e republica esset; decernere; tum quoque non placere, si per deditionem Ligures recipiat, receptis arma adimi: atque, eos ad consules mitti, senatum aequum censere. Praetores eodem tempore, P. Manlius in ulteriorem Hispaniam, quam et priore praetura provinciam obtinuerat; Q. Fulvius Flaccus in citeriorem pervenit, exercitumque a Terentio accepit. Nam ulterior morte P. Sempronii proconsulis sine imperio fuerat. Fulvium Flaccum oppidum Hispanum , Urbicuam nomine, oppugnantem Celtiberi adorti sunt. Dura ibi proelia aliquot facta: multi Romani milites et vulnerati, et interfecti sunt. Victi perseverantia Fulv ii, quod nulla vi abstrahi ab obsi- 80 T. LIVII [C. C. 5 7 o. A. C. 182.] dione putuit, Celtiberi, fessi proeliis variis abscesserunt. Urbs, amoto auxilio eorum, intra paucos dies capta et direpta est: praedam militibus praetor concessit. Fulvius, hoc oppido capto, P. Manlius, exercitu tantum in unum coacto, qui dissipatus fuerat, nulla alia memorabili gesta re, exercitus in hiberna deduxerunt. Ilaec ea aestate in Hispania gesta. Terentius, qui ex ea provincia decesserat, ovans urbem iniit. Translatum, argenti pondo novem millia trecenta viginti: auri octoginta pondo, et duae coronae aureae pondo sexaginta septem. XVII. Eodem anno inter populum Carthaginiensem et regem Masinissam in re praesenti disceptatores Romani de agro fuerunt. Ceperat eum ab Carthaginiensibus, pater Masinissae, Gala: Galam Syphax inde expulerat: postea, in gratiam soceri Hasdrubalis, Carthaginiensibus dono dederat. Carthaginienses eo anno Masinissa expulerat. Haud minore certamine animorum, quam quum ferro et acie dimicarunt, res acta apud Romanos. Carthaginienses, quod primo maiorum suorum fuisset, deinde ab Syphace ad se pervenisset, repetebant. Masinissa, paterni regni agrum se et recepisse, et habere iure gentium, aiebat, et causa, et possessione superiorem esse. Nihil aliud se in ea disceptatione metuere, quam ne pudor Romanorum, dum vereantur, ne quid socio atque amico regi adversus communes suos atque illius hostes indulsisse videantur, damno sit. Legati possessionis ius non mutarunt: causam integram Romam ad senatum reiecerunt. In Liguribus nihil postea gestum. Recesserant primum in devios saltus: deinde, dimisso exercitu, passim in vicos castellaque sua dilapsi sunt. Consules quoque dimittere exercitum voluerunt, ac de ea re Patres consuluerunt. Alterum exhis, dimisso exercitu, ad magistratus in annum creandos venire Romam iusscrunt: alterum cum le Lib.X L. Cap. 17-10, [U.C,5 7 i.A.C.i8].] 81 gionibus suis Pisis hiemare. Fama erat, Gallos Transalpinos iuventutem armare: nec, in quam regionem Italiae effusura se multitudo esset,sciebatur. Ita inter se consules compararunt, ut Cn. Baebius ad comitia iret, quia M. Baebius frater eius consulatum petebat. XVIII. Comitia consulibus rogandis fuere. Creati P. Cornelius Cethegus, M. Baebius Tamphilus. Praetores inde facti, duo Q. Fabii, Maximus et Buteo, Ti. Claudius Nero, Q. Petillius Spurinus, M. Pinarius Posca, L. Duronius. His, inito magistratu, provinciae ita sorte evenerunt. Ligures consulibus; praetoribus, Q,. Petillio urbana, Q. Fabio Maximo peregrina, Q. Fabio Buteoni Gallia, Ti. Claudio Neroni Sicilia, M. Pinario Sardinia, L.Duronio Apulia; et Istri adiecti, quod Tarentini Brundisinique nuntiabant, maritimos agros infestos transmarinarum navium latrociniis esse. Eadem Massilienses de Ligarum navibus querebantur. Exercitus inde decreti: quattuor legiones consulibus, (quina millia ducenos ltomanos pedites, trecenos haberent equites) et quindecim millia socium ac Latini nominis, octingenti equites. In Ilispaniis prorogatum veteribus praetoribus imperium est cum exercitibus, quos haberent. Et in supplementum decreta tria millia civium Romanorum, ducenti equites: et socium Latini nominis sex millia peditum, trecenti equites. Nec rei navalis cura omissa. Duumviros in eam rem consules creare iussi, per quos naves viginti deductae navalibus sociis civibus Romanis, qui servitutem servissent, complerentur; ingenui tantum ut iis praeessent. Inter duumviros ita divisa tuenda denis navibus maritima ora, ut promontorium iis .Minervae, velut cardo, in medio esset: alter dextram partem usque ad Massiliam, laevam alter usque ad Barium tueretur. XIX. Prodigia multa foeda et Romae eo anno vi- T. Lit. Tom. V. F S2 T. LIVII [U. C. 571. A. C. 181.] sa, et nuntiata peregre. In area Vulcani et Concordiae sanguinem pluit; et pontifices hastas motas nuntiavere, et Lanuvii simulacrum Iunonis Sospitae lacrimasse: et pestilentia in agris, forisque, et coii ciliabulis, et in urbe tanta erat, ut Libitina tunc vix sufficeret. His prodigiis cladibusque anxii Patres decreverunt, ut et consules, quibus diis videretur, hostiis maioribus sacrificarent, et decemviri libros adirent. Eorum decreto supplicatio circa omnia pulvinaria Hornae in diem unum indicta est. Iisdem auctoribus et senatus censuit, et consules edixerunt, ut per totam Italiam triduum supplicatio et feriae essent. Pestilentiae tanta vis erat, ut, quum propter defectionem Corsorum, bellumque ab Iliensibus concitatum in Sardinia, octo millia peditum ex sociis Latini nominis scribi placuisset, et trecentos equites, quos M. Pinarius praetor secum in Sardiniam traii- ceret, tantum hominum demortuum esse, tantum ubique aegrorum consules renuntiaverint, ut is numerus effici militum non potuerit. Quod deerat militum, sumere a Cn. Baebio proconsule, qui Pisis hibernabat , iussus praetor, atque inde in Sardiniam traiicere. L. Duronio praetori, cui provincia Apulia evenerat, adiecta de Bacchanalibus quaestio est: cuius residua quaedam vclut semina ex prioribus malis iam priore anno apparuerant: sed magis inchoatae apud L. Pupium praetorem quaestiones erant, quam ad exitum ullum perductae. Id persecare novum praetorem, ne serperet iterum latius, Patres iusse- runt. Et leges de ambitu consules ex auctoritate senatus ad populum tulerunt. XX. Legationes deindein senatum introduxerunt. Regum primas, Eumenis, et Ariarathis Cappadocis, et Pharnacis Pontici: nec ultra quiequam iis responsum est, quam missuros, qui de controversiis eorum cognoscerent, statuerentque. Lacedaemoniorum deiu- Lm.XL.CAP. 20. 21. [TJ.C.5 7 i.A.C. 181 .] S3 de exsulum et Achaeorum legati introducti sunt: et spes data exsulibus est, scripturum senatum Achaeis, ut restituerentur. Achaei de Messene recepta, eom- positisque ibi rebus, cum assensu Patrum exposuerunt. Et a Philippo rege Macedonum duo legati venerunt, Philocles et Apelles, nulla super re, quae ab senatu petenda esset: speculatum magis inquisitum- que missi de iis, quorum Perseus Demetrium insi- mulasset sermonum cum llomanis, maxime cum T. Quinctio, adversus fratrem de regno habitorum. Hos, tanquam medios, nec in alterius favorem inclinatos, miserat rex. Erant autem et hi Persei fraudis in fratrem ministri et participes. Demetrius, omnium, praeterquam fraterno scelere quod nuper eruperat, ignarus, primo neque magnam, neque nullam spem habebat, patrem sibi placari posse. Minus deinde in dies patris animo fidebat, quum obsideri aures a fratre cerneret. Itaque, circumspiciens dicta factaque sua, ne cuius suspiciones augeret, maxime ab omni mentione et contagione Romanorum abstinebat; ut neque scribi sibi vellet, quia hoc praecipue criminum genere exasperari animum sentiebat. XXI. Philippus, simul ne otio miles deterior fieret, simul avertendae suspicionis causa quicquam a se agitari deRomano bello,Stobos Paeoniae exercitu indicto, in Maedicam ducere pergit. Cupido eum ceperat in verticem Haemi montis ascendendi, quia vulgatae opinioni crediderat, Ponticum simul et Hadriaticum mare, et Histrum amnem, et Alpes conspici posse: subiecta oculis ea haud parvi sibi momenti futura ad cogitationem Romani belli. Pcr- cunctatus regionis peritos de ascensu Haemi, quum satis inter omnes constaret, viam exercitui nullam esse, paucis et expeditis perdiflieillimum aditum, ut sermone familiari minorem filium permulceret, quem statuerat non ducere secum, primum quaerit ab eo F 2 8-1 T. LIVII [tr.C. 5 7 i.A. C. 181.] _ Quum tanta difficultas itineris proponatur, utrum perseverandum sit in incepto, an abstinendum? Si pergat tamen ire, non posse oblivisci se in talibus rebus Antigoni: qui, saeva tempestate iactatus, quum in eadem navesecum suos omnes habuisset, praecepisse liberis diceretur, ut et ipsi meminissent, et ita posteris proderent, ne quis cum tota gente simul in rebus dubiis periclitari auderet. Memorem ergo se praecepti eius, duos simul filios non commissurum in aleam eius, qui proponeretur, casus; ei; quoniam maiorem filium sexum duceret, minorem ad subsidia spei et custodiam regni remissurum in Macedoniam esse. Non fallebat Demetrium, ablegari se, ne adesset consilio, quum in conspectu locorum consultaret, qua proxime itinera ad mare Hadriaticum atque Italiam ducerent, quaeque belli ratio esset futura. Sed non solum pa- rendum patri tum, sed etiam assentiendum erat, ns invitum parere suspicionem faceret. Ut tamen iter ei tutum in Macedoniam esset, Didas, ex praetoribus regiis unus, qui Paconiae praeerat, iussus est prosequi eum cum modico praesidio. Hunc quoque Perseus, sicut plerosque patris amicorum, ex quo haud dubium cuiquam esse coeperat, ad quem, ita inclinato regis animo, hereditas regni pertineret, inter coniuratos in fratris perniciem habuit. In praesentis dat ei mandata, ut per omne obsequium insinuaret se iti quam maxime familiarem usum, ut elicere omnia arcana, specularique abditos eius sensus posset. Ita digreditur Demetrius cum infestioribus, quam si solus iret, praesidiis. XXII. Philippus, Maedicam primum, deinde solitudines interiacentes Maedicae atque Haemo transgressus , septimis demum castris ad radices montis pervenit. Ibi unum moratus diem ad deligendos, quos duceret secum, tertio die iter est ingressus. Modicus primo labor in imis collibus fuit. Quantum Liii.XL. Cap.22, [U.C.5 7 i.A.C. 181.3 ^ in altitudinem egrediebantur, magis magisquc silvestria et pleraque invia loca excipiebant. Pervenero deinde in tam opacum iter, ut, prae densitate arborum immissorumque aliorum in alios ramorum, perspici coelum vix posset: ut vero iugis appropinquabant, quod rarum in aliis locis esset, adeo omnia contecta nebula, ut liaud secus quam nocturno itinere impedirentur. Tertio demum die ad verticem perventum. Nihil vulgatae opinioni, degressi inde, detraxerunt: magis, credo, ne vanitas itineris ludibrio esset, quam quod diversa inter se maria, montesque, et amnes, ex uno loco conspici potuerint. Vexati omnes, et ante alios rex ipse, quo gravior aetato erat, difficultate viae est. Duabus aris ibi Iovi et Soli sacratis quum immolasset, qua triduo ascenderat, biduo est degressus, frigora nocturna maxime metuens, quae caniculae ortu similia brumalibus erant-. Multis per eos dies difficultatibus conflictatus, nihilo laetiora in castris invenit: ubi summa penuria erat, ut in regione, quam ab omni parte solitudines clauderent. Itaque unum tantum moratus diem, quietis eorum causa, quos habuerat secum, itinere inde simili fugae in Dentheletos transcurrit. Socii erant: sed propter inopiam haud secus quam hostium fines Macedones populati sunt. Rapiendo enim passim villas primum, dein quosdam vicos etiam evastarunt, non sine magno pudore regis, quum sociorum voces , nequicquam deos sociales nomenque suum implorantes, audiret. Frumento inde sublato, in Maedicam regressus, urbem, quam Petram appellant, oppugnare est adortus. Ipse a campestri aditu castra posuit: Perseum filium cum modica manu circummisit, ut a superioribus locis urbem aggrederetur. Oppidani, quum terror undique instaret, oh- sidibus datis, in praesentia dediderunt sese. lidem, postquam exercitus recessit, obliti obsidum, relicta 80 T. LIVII [U. C. 5 yi. A.C. 181.] urbe, in loca munita et montes refugerunt. Philippus, omni genere laboris sine ullo effectu fatigatis militibus, et fraude praetoris Didae auctis in filium suspicionibus, in Macedoniam rediit. XXIII. Missus hie comes, ut ante dictum est, quum simplicitatem iuvenis incauti, et suis haud immerito succensentis, assentando indignandoque et ipse vicem cius, captaret, in omnia ultro suam offerens operam, fide data, arcana eius elicuit. Fugam ad Romanos Demetrius meditabatur. Cui consilio adiutor deum beneficio oblatus videbatur Paeoniae praetor, per cuius provinciam spem ceperat elabi tuto posse. Hoc consilium extemplo et fratri proditur, et, auctore eo, indicatur patri. Literne primum ad obsidentem Petram allatae sunt. Inde Ilerodorus ( princeps hic amicorum Demetrii urat) in custodiam est coniectus, et Demetrius dissimulanter asservari iussus. Haec super cetera tristem adventum in Macedoniam regi fecerunt. Movebant eum et praesentia crimina: exspectandos tamen, quos ad exploranda omnia Romam miserat, censebat. His anxius curis quum aliquot menses egisset, tandem legati, iam ante praemeditatis in Macedonia, quae ab Ruina renuntiarent, venerunt: qui, super cetera scelera, falsas etiam Iiteras, signo adulterino T. Quinetii signatas, reddiderunt regi. Deprecatio erat in literis, si quid adolescens, cupiditate regni prolapsus, secum egisset. Nihil eum adversus suorum quemquam facturum: neque eum sese esse, qui ullius impii consilii auctor futurus videri possit. Hae literae fidem Persei criminibus fecerunt. Itaque Ilerodorus, extemplo diu excruciatus, sine indicio rei ullius in tormentis moritur. XXIV. Demetrium iterum ad patrem accusavit Perseus. Fuga perPaeoniam praeparata arguebatur, et corrupti quidam, ut comites itineris essent; ma- Lib. XL. C ai*. 23 25. fU.C.5 7 i.A. C. 181 .] 57 xime falsae literae T. Quinctii urgebant. Nihil tamen palam gravius pronuntiatum de eo est, ut dolo potius interficeretur: nec id cura ipsius, sed ne poena eius consilia adversus l^omanos nudaret. Ah Thessalonice Demetriadem ipsi quum iter esset, Astraeum Paeoniae Demetrium mittit cum eodem comite Dida, Perseum Amphipolim, ad obsides Thracum accipiendos. Digredie.nti ab se Didae mandata dedisse dicitur de filio occidendo. Sacrificium ab Dida seu institutum, seu simulatum est. Ad quod celebrandum invitatus Demetrius ab Astraeo Heracleam venit. In ea eoena dicitur venenum datum. Poculo epoto, extemplo sensit: et mox coortis doloribus, relicto convivio, quum in cubiculum recepisset sese, crudelitatem patris conquerens, parricidium fratris, ac Didae scelus incusans, torquebatur. Intromissi deinde Thyrsis quidam Stuberaeus et Beroeaeus Alexander, iniectis tapetibus in caput faucesque, spiritum intercluserunt. Ita innoxius adolescens, quum in eo ne simplici quidem genere mortis contenti inimici fuissent, interficitur. XXV. Dum haec in Macedonia geruntur, I,. Aemilius Paullus, prorogato ex consulatu imperio, principio veris in Ligures Ingaunos exercitum introduxit. Ubi primum in hostium finibus castra posuit, legati ad eum, per speciem pacis petendae, speculatum venerunt. Negante Paullo, nisi cum deditis pacisci se pacem, non tam id recusabant, quam tempore opus esse aiebant, ut generi agresti hominum persuaderetur. Ad hoc decem dierum indutiae quum darentur, petierunt deinde, ne trans montes proximos castris pabulatum lignatumque milites irent: culta ea loca suorum finium esse. Id ubi impetravere,, post eos ipsos montes, unde averterant hostem, exercitu omni coacto, repente multitudine ingenti castra Romanorum oppugnare simul omnibus portis aggressi 88 T. LIVII [U. C. 5 7 i. A. C. 181.] sunt. Summa vi totum diem oppugnarunt, ita ut ne ellcrendi quidem signa Romanis spatium, nec ad explicandam aciem locus esset. Conferti in portis, obstando magis, quam pugnando, castra tutabantur. Sub occasum solis‘quum recessissent hostes, duos equites ad Cn. Raebium proconsulem cum literis Pisas mittit, ut obsesso sibi per indutias quam primum subsidio veniret. Baebius exercitum M. Pinario praetori, eunti in Sardiniam, tradiderat. Ceterum ct senatum literis certiorem fecit, obsideri a Liguribus L. Aemilium, et M. Claudio Marcello, cuius proxima inde provincia erat, scripsit, ut, si videretur ci, exercitum ex Gallia traduceret in Ligures, et L. Aemilium liberaret obsidione. Haec sera futura auxilia erant. Ligures postero die ad castra redeunt. Aemilius, quum et venturos scisset, et educere in aciem potuisset, intra vallum suos tenuit, ut extraheret rem in id tempus, quo Baebius cum exercitu venire a Pisis posset. XXVI. Romae magnam trepidationem literac Baebii fecerunt: eo maiorem, quod paucos post dies Marcellus, tradito exercitu Fabio, Romani quum venisset, spem ademit, eum, qui in Gallia esset, exercitum in Ligures traduci posse, quia bellum cum Istris esset, prohibentibus coloniam Aquileiam deduci: eo profectum Fabium, neque inde regredi, bello inchoato, posse. Una, et ea ipsa tardior, quam tempus postulabat, subsidii spes erat, si consules maturassent in provinciam ire. Id ut facerent, pro se quisque Patrum vociferari. Consules, nisi confecto delectu, negare se ituros, nec suam segnitiem, sed vim morbi, in causa esse, quo serius perficeretur. Non tamen potuerunt sustinere consensum senatus, quin paludati exirent, et militibus, quos conscriptos haberent, diem edicerent, quo Pisas convenirent. Permissum, ut, qua irent, protinus subitarios Lib. XL. Cai>. 28. 27. [0. C. 571 .A. C. 181 .] S9 milites scriberent, (lucerentque secum. Et praetoribus, Q. Petillio et Q. Fabio, imperatum est, ut Petillius duas legiones civium Romanorum tumultuarias scriberet, et omnes minores quinquaginta annis sacramento rogaret: Fabio, ut sociis Latini nominis quindecim millia peditum, octingentos equites imperaret. Duumviri navales creati C. Matienus et C. Lucretius, navesque iis ornatae sunt; Matienoquo, cuius ad Gallicum sinum provincia erat, imperatum est, ut classem primo quoque tempore duceret in Ligurum oram, si quo usui esse L. Aemilio atque eius exercitui posset. XXVII. Aemilius, postquam nihil usquam auxilii ostendebatur, interceptos credens equites, non ultra differendum ratus, quin per se fortunam tentaret, priusquam hostes venirent, qui iam segnius socor- diusque oppugnabant, ad quattuor portas exercitum instruxit, ut, signo dato, simul ex omnibus partibus eruptionem facerent. Quattuor extraordinariis cohortibus duas adiunxit, praeposito M. Valerio legato: erumpere extraordinaria porta iussit. Ad dextram principalem hastatos legionis primae instruxit; principes ex eadem legione in subsidiis posuit: i\l. Servilius et L. Sulpicius, tribuni militum, his praepositi. Tertia legio adversus principalem sinistram portam instructa est. Id tantum mutatum; principes primi, et hastati in subsidiis locati: Sex. lulius Caesar etL. Aurelius Cotta, tribuni militum, huic legioni praepositi sunt. Q. F'ulvius Flaccus legatus cum dextra ala ad quaestoriam portam positus: duae cohortes et triarii duarum legionum in praesidio castro rum manere iussi. Omnes portas concionabundus ipse imperator circumiit; et, quibuscunque irritamentis poterat, iras militum acuebat; nunc fraudem hostium incusans, qui,pace petita, indutiis datis, per ipsum indutiarum tempus contra ius gentium ad ca- 00 X. LIVI) [O. C. 571. A. C. 381.] stra oppugnanda venissent: nunc, quantus pudor esset, edocens, ab Liguribus, latronibus verius, quam hostibus iustis, Romanum exercitum obsideri. Quo ore quisquam vestrum, si hinc alieno praesidio, non vestra virtute, evaseritis, occurret, non dico iis militibus, qui Hannibalem, qui Philippum, qui Ant iochum, maximus nostrae aetatis reges ducesque, vicerunt; sed iis, qui hos ipsos Ligures aliquoties, pecorum modo fugientes, per saltus invios consectati ceciderunti Quod Hispani, quod Galli, quod Macedones Poenico non audeant, Ligustinus hostis vallum Homamun subit, obsidet ultro, et oppugnat! quem, scrutantes antea devios saltus, abditum et latentem vix inveniebamus. Ad haec consentiens reddebatur militum clamor, nullam militum culpam esse, quibus nemo ai erumpendum signum dedisset. Daret signum: intellecturum, eosdem, qui antea fuerint, et Romanos et Ligures esse. XXV11I. Bina cis montes castra Ligurum erant. Ex iis, primis diebus, sole orto, pariter omnes compositi et instructi procedebant: tum, nisi exsatiati cibo vinoque, arma non capiebant. Dispersi, inordinati exibant; ut quibus pro spe certum esset, hostes extra vallum signa non elaturos. Adversus ita incompositos eos venientes, clamore pariter omnium, qui in castris erant, calonum quoque et lixarum, sublato, simul omnibus portis ltomani eruperunt. Liguribus adeo improvisa res fuit, ut perinde, ac si insidiis circumventi forent, trepidarent. Exiguum temporis aliqua forma pugnae fuit. Fuga deinde effusa, et fugientium passim caedes erat. Equitibus dato signo, ut conscenderent equos, nec eirugere quemquam sinerent, in castra omnes trepida fuga compulsi sunt: deinde ipsis exuti castris. Supra quindecim millia Ligurum eo die occisa, capta duo millia et quingenti. Triduo post Ligurum Ingauno- .J' ' %'V V* Lin. XL. C*p.2S. 29. [U.C. 671 .A C.ifli.] 91 rum omne nomen, obsidibus datis, in ditionem venit. Gubernatores nautaeque conquisiti, qui praedatores fuissent navibus, atque omnes in custodiam coniceti. Et a C. Matieno duumviro naves eius generis in Ligustina ora triginta duae captae sunt. Haec qui nuntiarent, iiterasque ad senatum ferrent, L. Aurelius Cotta, C. Sulpicius Gallus Hornam missi; simulque peterent, ut L. Aemilio confecta provincia decedere, et deducere secum miiites liceret, atque dimittere. Utrumque permissum ab senatu, et supplicatio ad omnia pulvinaria per triduum decreta: iussique praetores, Petillius urbanas dimittere legiones, Fabius sociis atque nomini Latino remittere delectum: et uti praetor urbanus consulibus scriberet, senatum aequum censere, subitarios milites, tumultus causa conscriptos, primo quoque tempore dimitti. XXIX. Colonia Graviscae eo anno deducta est in agrum Etruscum, de Tarquiniensibus quondam captum. Quina iugera agri data. Tresviri deduxerunt, C. Calpurnius Piso, P. Claudius Pulcher, C. Terentius Istra. Siccitate et inopia frugum insignis annus fuit. Sex menses nunquam pluisse, memoriae proditum est. Eodem anno in agro L. Petillii scribae sui) laniculo, dum cultores agri altius moliuntur terram, duae lapideae arcae, octonos ferme pedes lun- gae, quaternos latae, inventae sunt, operculis plumbo devinctis. Literis Latinis Graecisque utraque arca inscripta erat; in altera Sumam Pompilium, Pom- ponis filium, regem Romanorum, sepultum esse; in altera librosNumac Pompilii inesse. Eas arcas quum ex amicorum sententia dominus aperuisset, quae titulum sepulli regis habuerat, inanis inventa, sine ullo vestigio corporis humani, aut ullius rei, per tabem tot annorum omnibus absumptis. In altera duo fasces, candelis involuti, septenos habuere libros, non integros modo, sed reccntissima specie. Septem 92 T. LIVII [C. C. 5yi.A.C. 181 .] Lutini do iure pontificio erant; septem Graeci de disciplina sapientiae, quae illius aetatis esse potuit. Adiicit Antias Valerius, Pythagoricos fuisse, vulgatae opinioni, qua creditur, Pythagorae auditorem fuisso Numam, mendacio probabili accommodata fide. Primo ab amicis , qui in re praesenti fuerunt, libri lecti-. Mox pluribus legentibus quum vulgarentur, Q. Petillius praetor urbanus,- studiosus legendi, eos libros a L. Petillio sumpsit. Et erat familiaris usus, quod scribam eum quaestor Q. Petillius in decuriam legerat. Lectis rerum summis, quum animadvertisset, pleraque dissolvendarum religionum esse, L. Petillio dixit, Sese eos libros in ignem coniecturum esse: prius, quam id faceret, se ei permitiore, 71 1 i, si quod seu ius, seu auxilium se habere ad cos libros repetendos existimaret, experiretur .- id integra sua gratia eum facturum. Scriba tribunos plebis adit; ab tribunis ad senatum res est reiecta. Praetor so iusiurandum dare paratum esse aiebat, libros eo* legi servarique non oportere. Senatus censuit, Satis habendum, quod praetor iusiurandum polliceretur: libros primo quoque tempore in comitio cremandos esse: pretium pro libris, quantum Q. Petillio praetori maiorique parti tribunorum plebis inderetur, domino esse solvendum. Id scriba non accepit. Libri in comitio, igne a victimariis facto, iu conspectu populi cremati sunt. XXX. Magnum bellum ea aestate coortum in Hispania citeriore. Ad quinque et triginta millia hominum, quantum nunquam ferme antea, Celtiberi comparaverant. Q. Fulvius Flaccus eam obtinebat provinciam. Is, quia armare iuventutem Celtiberos audierat, et ipse, quanta poterat, a sociis auxilia contraxerat; sed nequaquam numero militum hostem aequabat. Principio veris exercitum in Carpetaniam duxit, et castra iocavit ad: oppiduuiAeburam,modico Lin. XL. Cap. 30. 31. [TJ.C.SynA.C.i Si.] 03 praesidio in urbe posito. Paucis post diebus Celti beri, millia duo ferine inde, sub eolle posuerunt castra. Quos ubi adesse praetor Romanus sensit, >1. Fulvium fratrem cum duabus turmis sociorum equitum ad castra hostium speculatum misit, quam proxime succedere ad vallum iussum, ut viseret, quanta essent; pugna abstineret, reciperctque sese , si hostium equitatum exeuntem vidisset. Ita, ut praeceptum erat, fecit. Per dies aliquot nihil ultra motum, quam ut hae. duae turmae ostenderentur: dein subducerentur, ubi equitatus hostium rastris procucurrissent. Postremo Celtiberi, omnibus simul peditum equitumque copiis castris egressi, acie directa medio ferine spatio inter bina castra constiterunt. Campus erat planus omnis et aptus pugnae. Ibi stetere Hispani hostem exspectantes. Romanus intra vallum suos continuit per quatriduum continuum: et illi eodem loco aciem instructam tenuerunt. Ab Romanis nihil motum. Inde quievere in castris Celtiberi, quia pugnae copia non fiebat: equites tantum in stationem egrediebantur, ut parati essent, si quid ab hoste moveretur. Pone castra utrique pabulatum et lignatum ibant, neutri alteros impedientes. XXXI. Praetor Romanus, ubi satis tot dierum quiete credidit spem factam hosti, nihil se priorem moturum, L. Acilium cum ala sinistra et sex millibus provincialium auxiliorum circumire montem iu- bet, qui ab tergo hostibus erat; inde, ubi clamorem audisset, decurrere ad castra eorum. Nocte profecti sunt, ne possent conspici. Flaccus luce prima C. Scribonium, praefectum socium, ad vallum hostium cum equitibus extraordinariis sinistrae alne mittit. Quos ubi et propius accedere, et plures, quam soliti erant, Celtiberi conspexerunt, omnis equitatus effunditur castris: simul et peditibus signum ad exeundum datur. Scribonius, uti praeceptum erat, ubi 9-4 T. LIVII [U. C. 5 yi. A. C. 181.] primum fremitum equestrem audivit, avertit equus, et castra repetit. Eo effusius sequi hostes. Primo equites, mox et peditum acies aderat, haud dubia spe, castra eo die se oppugnaturos. Quingentos passus, non plus, a vallo aberant. Itaque, ubi Flaccus satis abstractos eos a praesidio castrorum suorum ratus est,intra vallum exercitu instructo, tribus partibus simul erumpit,clamore non tantum ad ardorem pugnae excitandum sublato, sed etiam ut, qui in montibus erant, exaudirent. Nec morati sunt, quin decurrerent, sicut imperatum erat, ad castra: ubi quinque millium armatorum , non amplius , relictum erat praesidium. Quos quum et paucitas sua, et multitudo hostium, et improvisa res terruisset,prope sine certamine capiuntur castra. Castris, quae pars maxime a pugnantibus conspici poterat, iniecit Acilius ignem. XXXII. Postremi Celtiberorum, qui in acie erant, primi llammam conspexere: deinde per totam aciem vulgatum est, castra amissa esse, et tum quum maxime ardere. Umle illis terror, inde ltomanis animus crevit. Iam clamor suorum vincentium accidebat, iam ardentia hostium castra apparebant. Celtiberi parumper incertis animis fluctuati sunt. Ceterum, postquam receptus pulsis nullus erat, nec usquam, nisi in certamine, spes, pertinacius de integro capessunt pugnam. Acie inedia urgebantur acriter a quinta legione. Adversus laevum cornu, in quo sui generis provincialia auxilia instruxisse Romanos cernebant, cum maiore fiducia intulerunt signa. Iam prope erat, ut sinistrum cornu pelleretur Romanis, ni septima legio successisset. Simul ab oppido Aebura, qui in praesidio relicti erant, in medio ardore pugnae advenerunt, et Acilius ab tergo erat. Diu in medio caesi Celtiberi: qui supererant, in omnes passim partes capessunt fugam. Equites, bipartito in eo3 Lib. XL. Cap. 32. 33. [U.C. 571 .A.C. 181 .] XXXIV. Haec in citeriore Hispania eo anno ge- ' sta. Et in ulteriore, Manlius praetor secunda aliquot proelia cum Lusitanis fecit. Aquileia colonia Latina eodem anno in agro Gallorum est deducta. Tria millia peditum quinquagena iugera, centuriones centena, centena quadragena equites acceperunt. Tresviri deduxerunt, P. Cornelius Scipio Nasica, C. Flaminius, L. Manlius Acidinus. Aedes duae eo anno dedicatae sunt: una Veneris Erycinae ad portam Collinam: dedicavit L. Porcius L. F. Licinus duumvir: (vota erat ab consule L. Porcio,Ligustino bello) altera, in foro olitorio, Pietatis. Eam aedem dedicavit M’. Acilius Glabrio duumvir: statuamque auratam, quae prima omnium in Italia statua aurata est, . patri Glabrioni posuit. Is erat, qui ipse eam aedem I voverat, quo die cum rege Antiocho ad Thermopylas 1 depugnasset: locaveratque idem ex senatusconsulto. Per eosdem dies, quibus hae aedes dedicatae sunt, L. Aemilius Paullus proconsul ex Liguribus Ingaunis triumphavit. Transtulit coronas aureas quinque et viginti: nec praeterea quicquam auri argentique in eo triumpho latum. Captiii multi principes Ligurum ante currum ducti. Aeris trecenos militibus divisit. Auxerunt eius triumphi famam legati Ligurum, pacem perpetuam orantes: ita in animum induxisse Ligurum gentem, nulla, unquam arma, nisi imperata a populo Romano, sumere. Responsum a Q. F'abio praetore est Liguribus iussu senatus: Orationem eam non novavi Liguribus esse-, mens vero v.t nova et orationi Lib. XL. Cat. 34. 35. [U.C. 572 .A.C. 180 .] 97 conveniens esset, ipsorum id plurimum referre. Ad consules irent, et, quae etb iis imperata essent, face- . reni: nulli alii, quam consulibus, senatum crediturum esse, sincera fide in pace Ligures esse. Pax in Liguribus fuit. In Corsica pugnatum est cum Corsis. A(1 duo millia eorum AI. Pinarius praetor in acie occidit: qua clade compulsi obsides dederunt, ct cerae j centum millia pondo. Inde in Sardiniam exercitus ductus, et cum Iliensibus, gente ne nunc quidem omni parte pacata, secunda proelia facta. Carthaginiensibus eodem anno centum obsides redditi, pacemque cum iis populus Romanus, non ab se tantum, sed ah rege etiam Masinissa, praestitit; qui cum praesidio annato agrum, qui in controversia erat, obtinebat. XXXV. Otiosam provinciam consules habuerunt. M. liaebius, comitiorum causa Romani revocatus, consules creavit A. Postumium Albinum Luscum ct C. Calpurnium Pisonem. Praetores exinde facti, Ti. Sempronius Gracchus, L. Postumius Albinus, P.Cornelius Mammula, Ti. Minucius Molliculus, A. Hostilius Mancinus, C. Maenius. Ii omnes magistratum Idibus Martiis inierunt. Principio eius anni, quo A. Postumius Albinus et C. Calpurnius Piso consules fuerunt, ab A. Postumio consule in senatum introducti, qui ex Hispania citeriore venerant a Q.. Fulvio Flacco, L. Minucius legatus, ct duo tribuni militum, T. Maenius et L. Terentius Massiliota. Hi, quum duo secunda proelia, deditionem Celtiberiae, confectam provinciam nuntiassent, nec stipendio, quod I mitti soleret, nec frumento portato ad exercitum in eum annum opus esse, petierunt ab senatu primum, ut ob res prospere gestas diis immortalibus honos haberetur: deinde, ut Q. Fulvio decedenti de provincia deportare inde exercitum, cuius forti opera et ipse et multi ante cum praetores usi essent, liceret; quod fieri, praeterquam quod ita deberet, etiam prope neces- T. Liv. Tom. V. G os T. LIVII [U. C. 572. A. C. 180.] sariunt esse. Ita enim obstinatos esse milites, ut non ultra retineri posse in provincia viderentur, iniussn- que abituri inde essent, si non dimitterentur: aut in perniciosam,si quis impense retineret, seditionem exarsuri Consulibus ambobus provinciam Ligures esse senatus iussit. Praetores inde sortiti sunt. A. Hostilio urbana, Ti. Minucio peregrina obvenit, P. Cornelio Sicilia, C. Maenio Sardinia. Hispanius sortiti, L Postumius ulteriorem, Ti. Sempronius citeriorem. Is quia successurus Q. Fulvio Flacco erat, ne retere exercitu provincia spoliaretur, Quaero, inquit, de te, Tj. Minuci, quum confectam provinciam nunties, exi- slimesne, Celtiberos perpetuo in fide mansuros, ita ut sine exercitu ea provincia obtineri possit? Si neque de fide barbarorum quieguam recipere aut affirmare nobis potes, et habendum illic utique exercitum censes; utrum tandem auctor senatui sis supplementum in Hispaniam mittendi, ut ii modo,quibus emerita stipendia sint, milites dimittantur, veteribus militibus tirones immisceantur? an, deductis de provincia veteribus legionibus, novas conscribendi et mittendi; quum contemptum tirocinium etiam mitiores barbaros excitare , ad rebellandum possit? Dictu, quam re, facilius sit, provinciam ingenio ferocem, rebellatricem, confecisse! Paucae civitates, ut quidem ego audio, quas ricina maxime hiberna premebant, in ius dilionemque venerunt ; ulteriores in armis sunt. Quae quum ita sint, ego iam hinc praedico, Patres conscripti, me exercitu eo, qui nunc est, rempubticam administraturum: ti deducat secum Flaccus legiones, loca pacata me ad hibernacula lecturum, neque novum militem ferocissimo hosti obiecturum. XXXVI. Legatus ad ea, quae interrogatus erat, respondit: Neque se, neque quemquam alium divinare posse, quid in animo Celtiberi haberent, aut porro habituri essent. Itaque negare non posse, quin rectius \ Lib. XI,. CiP. 36. [U.C. 572 .A.C. iSo.] 0 ea decemviri, iussi adire libros, edidere, quibus diis et quot hostiis sacrificaretur: et ob fulminibus complura loca deformata ad aedem Iovis ut supplicatio diem unum esset. Ludi deinde votivi Q. Fulvii consulis per dies decem magno apparatu facti. Censorum inde comitia habita. Creati M. Aemilius Lepidus pontifex maximus et M. Fulvius Nobilior, qui ex Aetolis triumphaverat. Inter hos viros nobiles inimicitiae erant, saepe multis ct in senatu et ad populum atrocibus celebratae certaminibus. Comitiis confectis , ut traditum antiquitus est, censores iu Campo ad aram Martis sellis curuli- . Lib.XL. Cap.45.4G. [U.C.5 7 3.A.C. 179 .] 10!) bus consederunt; quo repente principes senatorum cum agmine venerunt civitatis: inter quos Q. Caecilius Metellus verba fecit. XLV1. Non obliti sumus, censores, vospaullo ante ab universo populo Romano moribus nostris praepositos esse: et nos a vobis et admoneri, et regi, non vos a nobis debere. Indicandum tamen est, quid omnes bonos in vobis aut offendat, aut certe mutatum malint. Singulos quum intuemur, M. Aemili, M. Fulvi, neminem hodie in civitate habemus, quem, si revocemur in suffragium, velimus vobis praelatum esse: ambo quum simul aspicimus, non possumus non vereri, ne male comparati silis, nec tantum reipublicae prosit, quod omnibus nobis egregie placetis,quam, quod alter alteri displicetis, noceat. Inimicitias per annos mullos vobis ipsis graves et atroces geritis: quae periculum est, ne ex hac die nobis et reipublicae, quam vobis, graviores fiant. De quibus causis hoc timeamus, mulla succurrunt, quae dicerentur; nisi forte implacabiles fueritis, * implicaverint animos vestros. Has ut hodie, ut in isto templo, finiatis simultates, quaesumus vos universi; et, quos coniunxit suffragiis suis populus Bovianiis, hac etiam reconciliatione gratiae coniungi a nobis sinatis. Uno animo, uno consilio legalis senatum, equites recenseatis, agatis censum, lustrum condatis: quod in omnibus fere precationibus nuncupabitis verbis, Ut ea res mihi collegaeque meo bene et feliciter eveniat, id ita ut vere, ut e.v animo velitis evenire: efficiatisque, ut, quod deos precati eritis, id vos velle etiam homines credamus. T. Tatius et Romulus, in cuius urbis medio furo acie hostes concurrerant; ibi concordes regnarunt. Non modo simultates, sed bella quoque finiuntur: ex infestis hostibus plerumque socii fideles, interdum etiam cives fiunt. Albam, diruta Alba, Romam traducti sunt: Latini, Sabini in civitatem accepti. Vulgatum illud, quia verum erat, 110 T. LIVII fU. C. 573. A. C. 17(3.] in proverbium venit: Amicitias immortales , mortales inimicitias debere esse. Fremitus ortus cum assensu, deinde universorum voces idem petentium, confusae in unum, orationem interpellarunt. Inde Aemilius questus quum alia, tum bis a BI. Fulvio so certo con- ; sulatu dciectum. Fulvius contra queri, se ab co semper lacessitum, et in probrum suum sponsionem factam. Tamen ambo significare, si alter vellet, se in potestate tot principem civitatis futuros. Omnibus instantibus, qui aderant, dextras fidemque dedere, mittere vere ac finire odium. Deinde, collaudantibus cunctis, deducti sunt in Capitolium. Et cura super tali re principum,et facilitas censorum egregie comprobata ab senatu et laudata est. Censoribus deinde postulantibus, ut pecuniae summa sibi, qua in opera publica uterentur, attribueretur, vectigal annuum decretum est. |- XF.V1I. Eodem anno in Hispania L. Postumius et Ti. Sempronius propraetores comparaverunt ita inter se, ut in Vaccaeos per Lusitaniam iret Albinus, in Celtiberiam inde reverteretur; Gracchus, si maius ibi bellum esset, in ultima Celtiberiae penetraret Mundam urbem primum vi cepit, nocte ex improviso aggressus. Acceptis deinde obsidibus, praesidioque imposito, castella expugnare, agros urere, donec ad praevalidam aliam urbem (Certimam appellant Celtiberi) pervenit. Ubi quum iam opera admoveret, veniunt legati ex oppido , quorum sermo antiquae sim- ! plicitatis fuit, non dissimulantium bellaturos,si vires essent. Petierunt enim, ut sibi iu castra Celtiberorum ire liceret ad auxilia accienda: si non impetras- sent, tum separatim eos ab illis se consulturos. Permittente Graccho, ierunt, et post paucis diebus alios decem legatos secum adduxerunt. Meridianum tempus erat. Nihil prius petierunt a praetore, quam ut bibere sibi iubcret dari. Epotis primis poculis, ite- Lin. XL. Cap. 47.48. [C.C. 573 .A.C. 179 .] Ili rum poposcerunt; magno risu circumstantium in tam rudibus et moris omnis ignaris ingeniis. Tum maximus natu ex iis, Missi sumus, inquit, a gente nostra, qui sciscitaremur, qua tandem re fretus arma nobis inferres? Ad hanc percunctationcm Gracchus, Exercitu se egregio fidentem venisse, respondit; quem td ipsi visere velint, qua certiora ad suos referant, potestatem se iis facturum esse: tribunisque militum imperat, ut ornari omnes copias peditum equitumque, et decurrere iubeant armatas. Ab hoc' spectaculo legati missi deterruerunt suos ab auxilio circumsessae urbi ferendo. Oppidani, quum ignes nocte e turribus ncquicquant (quod signum convenerat) sustulissent, destituti ab unica spe auxilii, in deditionem venerunt. Sestertium quater et vicies ab iis est exactum, quadraginta nobilissimi equites: nec obsidunt nomine, (nam militare iussi sunt) et tamen re ipsa, ut pignus fidei essent. XLV1I1. Inde iam duxit ad Alcen urbem, ubi castra Celtiberorum erant, a quibus venerant nuper legati. Eos quum per aliquot dies, armaturam levem immittendo in stationes, lacessisset parvis proeliis, in dies maiora certamina serebat, ut omnes extra munitiones eliceret. Ubi, quod petebatur, sensit effectum, auxiliorum praefectis imperat, ut, contracto certamine, tanquam multitudine superarentur, repente tergis datis, ad castra elfuse fugerent: ipse intra vallum ad omnes portas instruxit copias. Haud multum temporis intercessit, quum ex composito refugientium suorum agmen, post elfuse sequentes barbaros conspexit. Instructam ad hoc ipsum intra vallum habebat aciem, itaque tantum moratus, ut suos refugere in castra libero introitu sineret, clamore sublato, simul omnibus portis erupit. Non sustinuere impetum necopinatum hostes. Qui ad castra oppugnanda venorant, ne sua quidem tueri potuerunt. i* ? ♦•.i * 4 ; 112 T. LIVII [U. C. 5y3. A. C. 179 .] Nani extemplo fusi, fugati, mox intra vallum pavcn- i tes compulsi, postremo exuuntur castris, lio die no- i vem millia hostium caesa: capti vivi trecenti viginti, | equi centum duodecim, signa militaria triginta se- j ptem. De exercitu Romano centum novem ceciderunt. XLIX. Ah hoc proelio Gracchus duxit ad depopulandum Celtiberiam legiones: et, quum ferret pas- sim cuncta atque ageret, populique alii voluntate, alii metu iugum acciperent, centum tria oppida intra paucos dies in deditionem accepit: praeda potitus ingenti est. Convertit inde agmen retro, unde venerat, ad Alcen, atque eam urbem oppugnare institit. Oppidani primum impetum hostium sustinuerunt: deinde, quum iam non armis modo,sed etiam operibus oppugnarentur, diffisi praesidio urbis, in arcem universi concesserunt. Postremo et inde, praemissis oratoribus, in ditionem se suaque omnia Romanis permiserunt. Magna inde praeda facta est. Multi captivi nobiles in potestatem venerunt; inter quos et Thurri filii duo et filia. Regulus hic earum gentium erat, longe potentissimus omnium Hispanorum. Audita suorum clade, missis, qui fidem venienti in castra ad Gracchum peterent, venit. Et primum quaesivit ab eo, ne sibi liceret ac suis vivere? Quum praetor victurum respondisset; quaesivit iterum, si cum Romanis militare liceret ? hl quoque Graccho permittente, sequar, inquit, vos adversus veteres socios meos,quoniam illos ad me propiunt suspicere. Secutus est inde Romanos, fortique ac fideli opera multis loeis rem Romanam adiuvit. L. Ergavica inde, nobilis et potens civitas, aliorum circa populorum cladibus territa,portas aperuit Romanis. Eam deditionem oppidorum haud cum fide factam, quidam auctores sunt: c qua regione abduxisset legiones, extemplo inde rebellatum, ma- Lib. XL. €ai>. 50. 51. [TJ.C. 575 . A.C. a 7 .] Dum de his rebus in senatu agitur, Cn. Cornelius, evocatus a viatore, quum templo egressus esset, paullo post rediit cunfuso vultu, et exposuit 1’atribus conscriptis,bovis sexcenarii, quem immolavisset, iecur diffluxisse. Id se victimario nuntianti parum credentem, ipsum aquam effundi ex nlla, ubi exta coquerentur, iussisse: et vidisse ceteram integram partem extorum, iecur omne inenarrabili tabe absumptum. Territis eo prodigio Patribus, et alter consul curam adiecit: qui se, quod caput io- cinori defuisset, tribus bubus perlitasse negavit. Senatus maioribus hostiis usque ad litationem sacrificari iussit. Ceteris diis perlitatum ferunt: Saluti Petillium perlitasse negant. Inde consules praetoresque provincias sortiti. Pisae C11. Cornelio, Ligu- res Petillio obvenerunt. Praetores, L. Papirius Maso urbanam, M. Aburius inter peregrinos, sortiti sunt. M. Cornelius Scipio MaluginensisHispaniam ulteriorem, L. Aquillius Gallus Siciliam habuit. Duo di>- precatisunt, ne in provincias irent: M. Popillius in Sardiniam. Gracchum eam provinciam pacare: ei T.Aebutium praetorem adiutorem ab senatu datum esse. Interrumpi tenorem rerum, in quibus peragendis continuatio ipsa efficacissima esset, minime convenire. Inter traditionem imperii novitatemque successoris, quae noscendis prius, quam agendis, rebus imbuenda sit, saepe bene gerendae rei occasiones intercidere. Probata Popillii excusatio est. P. Licinius Crassus sacrificiis se impediri sollennibus excusabat, ne in provinciam iret. Citerior Hispania obvenerat. Ceterum aut ire iussus, aut iurare pro concione, solienni sacrificio se prohiberi. U 1 ubi in P. Licinio ita statutum est, et ab se viti iusiurandum acciperent , M. Cornelius postulavit, ne in Hispaniam ulteriorem iret. Praetores ambo in eadem verba iu- rarunt. M. Titinius ct T. Fonteius proconsules ina- 140 T. LIVII [C. C. 576. A. C. i 7 6.]' nere cum eodem imperii iure in Hispania iussi: et ut in supplementum his tria millia civium Humanorum cum equitibus ducentis, quinque millia socium Latini nominis et trecenti equites mitterentur. XVI. [20.] Latinae feriae fuere ante diem tertium Nonas Maias, in quibus, quia in una hostia magistratus Lanuvinus precatus non erat, populo Ruma- no Quiritium, religioni fuit. Id quum ad senatum re- j latum esset, senatusque ad pontificum collegium re- j iecisset; pontificibus, quia non recte factae Latinae essent, instauratis Latinis, placuit Lanuvinos, quorum opera instauratae essent, hostias praebere. Accesserat ad religionem, quod Cn. Cornelius consul, ex monte Albano rediens, concidit: et, parte membrorum captus, ad Aquas Cumanas profectus ingravescente morbo, Cumis decessit. Sed inde mortuus r Komam allatus, et funere magnifico elatus sepultus- I que est. Pontifex idem fuerat. Consul Q. Petillius, 1 quum primum per auspicia posset, collegae subrogando comitia habere iussus, et Latinas edicere. Comitia in ante diem tertium Nonas Sextiles, Latinas in ante diem tertium Idus Sextiles edixit. Plenis j religionum animis, prodigia insuper nuntiata: Tusculi facem in coelo visam, Gabiis aedem Apollinis ef ! privata aedificia complura,Graviscis murum portam- ! que de coelo tacta. Ea patres procurari, uti pontili- ! ces censuissent, iusserunt. Dum consules primum religiones, deinde alterum alterius mors, et comitia, et Latinarum instauratio impediunt, interiin C. Claudius exercitum ad Mutinam, quam Ligures priore anno ceperant, admovit. Ante triduum, quam oppugnare coeperat, receptam ex hostibus, colonis restituit. Octo millia ibi Ligurum intra muros caesa: literaeque ltomam extemplo scriptae, quibus non modo rem exponeret, sed etiam gloriaretur, sua vir tute ac felicitate neminem iam ct3 Alpes hostem po Lib.XLI. Cap. 10-18. [U.C.5 7 G.A.C.i 7 6.] 141 puli Romani: agrique aliquantum captum, qui multis millibus hominum (lividi viritim posset. XVII. [21.] Et Ti. Sempronius eodem tempore in Sardinia multis secundis proeliis Sardos perdomuit. Quindecim millia hostium sunt caesa. Omnes Sardorum populi, qui defecerant, in ditionem redacti. Stipendiariis veteribus duplex vectigal imperatum, exactumque: ceteri frumentum contulerunt. Pacata provincia, obsidibusque ex tota insula ducentis triginta acceptis, legati Romam, qui ea nuntiarent, missi; quique ab senatu peterent, ut ob eas res, ductu auspicioque Ti. Sempronii prospere gestas, diis immortalibus bonos haberetur, ipsique decedenti de provincia exercitum secum deportare liceret. Senatus, in aede Apollinis legatorum verbis auditis, supplicationem in biduum decrevit, et quadraginta maioribus hostiis consules sacrificaro iussit: Ti. Sempronium proconsulem exercitumque eo anno in provincia manere. Comitia deinde consulis unius subrogandi, quae in ante diem tertium Monas Sextiles edicta erant, eo ipso die sunt confecta. Q. Petillius consul collegam , qui extemplo magistratum occiperet, creavit C. Valerium Laevinum. Is, iam diu cupidus provinciae, quum opportunae cupiditati eius literae allatae essent, Ligures rebellasse, Nonis Sextilibus paludatus, literis auditis, tumultus eius causa legionem tertiam ad C. Claudium proconsulem in Galliam proficisci iussit; et duumviros navales cum classe Pisas ire, qui Ligurum oram, maritimum quoque terrorem admoventes, circumvectarentur. Eodem et Q,. Petillius consul ad conveniendum exercitui diem edixerat. Et C. Claudius proconsul, audita rebellione Ligurum, praeter eas copias, quas secum Parmae habebat, subitariis collectis militibus, exercitum ad fines Ligurum admovit. XVIII. [22,] Hostes sub adventum C. Claudii, 3 142 T. LIVI! [U. C. 57G. A. C. 176.] quo duce se meminerant nuper ad Seultennnm flu. mcn victos fugatosque, locorum magis praesidio adversus infelicitor expertam vim, quam armis, se defensuri, duos montes Letum etBalistam ceperunt, | muroque insuper amplexi. Tardius ex agris demi- i grantes oppressi ad mille et quingenti perierunt. Ceteri montibus se tenebant, et, ne in metu quidein fo- ritatis ingenitae obliti, saeviunt in praedam, quaeMu- tinae parta erat. Captivos cum foeda laceratione interficiunt: pecora in fanis trucidant verius pas- sim, quam rite sacrificant. Satiati caede animantium, quae inanima erant, parietibus affligunt, vasa omnis generis usui magis, quam ornamento in spe ciem, lacta. Q. Petillius consul, ne absente sc de bellaretur, literas ad C. Claudium misit, ut cum exercitu ad se in Galliam veniret: campis Macris se eum exspectaturum. Literis acceptis, Claudius et Liguribus castra movit, exercitumque ad campos Macros consuli tradidit. Eodem paucis post diebus I C. Valerius consul alter venit. Ibi, divisis copiis, priusquam digrederentur, communiter ambo exercitus lustraverunt. Tum sortiti,, quia non ab eadem utrumque parte aggredi hostem placebat, regiones quas peterent. Valerium auspicato sortitum constabat, quod in templo fuisset: in Petillio id vitio factum, postea augures responderunt, quod extra templum sortem in sitellam in templum latam foris ipse posuerit. Profecti inde in diversas regiones. 1 Petillius adversus Balistae et Leti iugum, quod eos I montes perpetuo dorso inter se iungit, castra habuit. | Ibi adhortantem eum pro concione milites,immenio- | rem ambiguitatis verbi, ominatum ferunt, Se eo die !| Letum capturum esse. Duabus simul partibus subire jj in adversos montes coepit. Ea pars, in qua ipse N erat, impigre succedebat. Alteram hostes quum propulissent, ut restitueret rem inclinatam, consul equo f Lui. XIjI. Cap. 18 . [U.C.576.A.C.176.] U‘6 advectus, suos quidem a fuga revocavit: ipse, dum incautius ante signa obversatur, missili traiectus cecidit. Nec hostes ducem occisum senserunt; et suorum pauci, qui viderant, haud negLigenter, ut qui iu eo victoriam verti scirent, corpus occultavere. Alia multitudo peditum equitumque, deturbatis hostibus, montes sine duce cepere. Ad quinque millia Ligurum occisa: ex Romano exercitu duo et quinquaginta ceciderunt. Super tam evidentem tristis ominis eventum, etiam ex pullario auditum est, vitium in auspicio fuisse; nec id consulem ignorasse. C. Valerius, audita [morte Q. Petillii, exercitum sine duce relictum ad suas copias adjunxit, iterumque aggressus hostes,eorum sanguine collegae Manibus egregie parentavit. Triumphavit de Liguribus. In legionem, cuius ante signa consul occisus erat, severe ab senatu animadversum est. Ei universae neque stipendium anni procedere , neque aera dari placuit, quia pro salute imperatoris hostium telis se non obtulerant. Sub haec tempora legatiUardanorum, quos ingens Bastarnarum exercitus, Ciomlico duce, ut ante memoravimus, premebat, Hornam venere, qui quum de Bastarnis exposuissent, quanta esset eorum multitudo, quam procera et immania corpora, quanta in periculis audacia, adiecerunt, societatem iis esse cum Perseo, et vero eum maiori sibi, quam Bastarnas ipsos, esse terrori: ac proinde, ut auxilium sibi ferretur, ab senatu postularunt. Patres decreverunt, mittendos esse legatos, qui Macedoniae res inspicerent: et statim A. Postumio negotium datum, ut eo proficisceretur. Collegas ei adiunxerunt e iunioribus, ut pencB eum praecipuaesset legationis vis et auctoritas. Inde actum de comitiis magistratuum in inse- quentem annum: qua de re non mediocris disceptatio incidit,quod} periti religionum iurisque publici, quando duo ordinarii consules eius anni, alter morbo, alter ferro po- riisset, suffectum consulem negabant recte comitia habere posse. [Kes ad interregnum rediit. Creati consules per interregem P. Mucius Scaevola, M. Aemilius Lepidus ite- rmn. Praetores inde facti sunt C. Popilluis Laenas, T. Annius Luscus, C. Memmius Gallus, C. Cluvius Saxula, Ser. Cornelius Sulla, Ap. Claudius Centho. Consulibus provinciae obtigere Gallia et Ligures. Praetorum Cornelius Sulla Sardiniam obtinuit, Claudius Centho citeriorem Hispaniam. Reliquae praetoriae provinciae quibus evenerint, non exstat memoria Annus 141 T. LIVII [U. C. 577 . A. C. i 7 5.j liie pestilentia infamis, quae tamen in armenta tantum grassata est. Ligures, gens sernper victa, semper rebellans, Limam Pi- sascpie depopulati fuerant. Simul et Gallicus tumultus inero- puerat. Lepidus , Gallorum motu facile compresso , in Ligures transcendit. Aliquot populi sese eius arbilrio permiserunt! quos, ut sunt fere similia locis cultorum ingenia, asperis montium iugis, quae incolebant, efferari ratus , quoruudam ante se consulum exemplo, in plana] deduxit. XIX. [23.] Cis Apenninum Garuli, et Lapicini, et Hercates; trans Apenninum Briniates fuerant. Intra Audenam amnem P. Mucius cum iis,quiLunam Pisasque depopulati erant, bellum gessit: omnibus- que in ditionem redactis arma ademit. Ob eas res, in Gallia Liguribusque gestas duorum consulum ductu auspicioque, senatus in triduum supplicationes decrevit, et quadraginta hostiis sacrificari iussit. Et tumultus quidem Gallicus et Ligustinus, qui principio eius anni exortus fuerat,haud magno conatu brevi oppressus erat. Belli Macedonici subibat iant cura, miscente Perseo inter Dardanos Bastarnasque certamina: et legati, qui missi ad res visendas in Macedoniam erant, iant reverterant Romam , renuntia- verantque, bellum in Dardania esse. Simul venerant et ab rege Perseo oratores, qui purgarent, nec accitos ab eo Bastarnas, nec auctore eo quicquam facere. Senatus nec liberavit eius culpae regem , neque arguit: moneri eum tantummodo iussit,ut etiam atque etiam curaret, ut sanctum habere foedus, quod ei cum Romanis esset, videri posset. Dardani, quum Bastarnas non modo non excedere iiiiibus suis, quod speraverant, sed graviores fieri in dies cernerent, subnisos Thracum accolarum et Scordiscorum auxiliis, audendum aliquid vel temere rati, omnes undique armati ad oppidum, quod proximum castris Bastarnarum erat, conveniunt, lliems erat, et id anni tempus elegerant, ut Thraces Scordiscique in fines suos abirent. Quod ubi ita factum, ei solos iam esse Liii. XLI. Cap. 19 . [U.C.577. A.C. 175.] 145 liastanias audierunt,bifariam dividunt cupias: pars, ut recto itinere ad lacessendum ex aperto iret; pars, devio saltu circumducta, ab tergo aggrederetur. Ceterum, priusquam circumire castra hostium possent, pugnatum est; victique Dardani compelluntur in urbem, quae fere duodecim millia ab castris Bastarnarum aberat. Victores confestim circumsidunt ur- i bem, haud dubie postero die aut metu dedituris se | hostibus, aut vi expugnaturi. Interim Dardanorum i altera manus, quae circumducta erat, ignara cladis suorum, castra Bastarnarum sine praesidio relicta [nullo negotio cepit. Bastarnae, omni et commeatu et apparatu bellico, qui in castris fuerat, exuti, quum eius reparandi facultas ex hostili regione, et infesto tempore anni, nulla esset, patrias sedes repetere statuerunt. Itaque ad Istrum regressi, non sine ingenti laetitia flumen alta concretum glacie offenderunt, j quae nullum onus recusare videretur. Verum incumbente festi- I nantium seque cursu agglomerantium hominum ac iumentorum • toto simul agmine, glacies sub immenso pondere fatiscens subito 1 dissiluit, universumque agmen, quod diu sustinuerat, mediis gur- • gitibus, victa tandem et comminuta, destituit. Plurimi statim i vorticibus hausti sunt. Multos enatare conantes crustae dissolutae fragmina superinducta merserunt. Pauci ex omni populo per utramque ripam vix concisis visceribus evaserunt. ' [24. Per ea tempora Antiochus, Magni Antiochi filius, qui : diu Romae obses fuerat, mortuo Seleuco fratre, Syriae regnum I occupavit. Namque Seleucus, quem Philopatora Graeci voca- ! vere, quum paternis cladibus fractas admodum Syriae opes acce- i pisset, post otiosum nullisque admodum rebus gestis nobilitatum | annorum duodecim regnum, hunc minorem natu fratrem, misso Romam in eius locum filio suo Demetrio, revocavit, ex foederis legibus, quo mutavi identidem obsides oportebat. Vix ille Athenas pervenerat, quum Seleucus insidiis Heliodori, unius ex purpuratis, oppressus interiit. Hunc regnum affectantem Eumenes et Attalus expulerunt, induxeruntqne in eius possessionem An- j tinchum, quem sibi hoc tanto beneficio devinctum habere magni aestimabant. Iamenim ob quasdam offensiunculas suspectos habebant Romanos. Eorum auxiliis regno potitus Antiochus tanto populorum gaudio exceptus est, ut ei cognomen indiderint Epiphani, quod, quum alieni a stirpe regia regnum invaderent, ipse avitae ditionis assertor exortus suis illuxisset. Neque vero ei ad res bellicas defuit indoles et vigor.aniini. Verum ita pia- T. Liv. Tom. V. K 116 T. LIVII [U. C.5 77 . A.C. i 7 5.] vas et inconsultus fuit in tota morum et instituendae vitae ratio, ne, ut brevi, cognomine mutato, pro Epiphane Epiinanes, id est insanus, vocitaretur. Saepe enim egressus e regia insciis mini, t stris, uno aut altero comite, per urbem rosa coronatus et auro textam indutus vestem incedebat, interdum lapidibus, quos sub ala gerebat,incessens obvios; interdum contra nummos iu vulgus spargens, vociferansque, Sumat, cui fortuna dederit. Alias vero per aurificum, caelatorumque, et aliorum fabrorum officinas I discurrebat, de cuiusque arte ambitiose disserens: nunc cun j obvio quoque piebeiormn hominum sermones miscebat in publico, ' nunc circum popinas oberrans, cum ultimae sortis peregrinis et advenis compotationi indulgebat. Si quos forte juvenes tempo. ' Btivum celebrare convivium senserat, ipse stat ini cum poculo et sjmiphonia improvisus aderat comissabundus et lasciviens, ita ut rei novitate perculsi plerique se in fugam darent, partim metu conticescerent. In publicis quoque balneis cum turba eum lavaro solitum fuisse constat. Ibi quum unguentis tamen pretiosissi- mis uteretur, ferunt quendam ei de plebe hominemdixissequondam: liealus es , o rex: unguenta maximi pretii oles. Cui ille, dicto delectatus, lamte, inquit, ita beabo, ut saturumte ■ esse f'aleare: et statim in eius caput ingentem unguenti nohi- liBsimi urnam effundi iussit: ita ut, natante pavimento, in lubrico lapsantes tum ceteri, tum ipse rex in primis cachinnos toUcru ; concideret. XX. [25.] Postremo, sumpta loco vestis regiao toga, quemadmodum Homae a candidatis fieri viderat, forum circumibat, singuIoS'e plebe prensans amplexansque, et modo aedilitatem, modo tribunatum plebis petens: ac denique populi suffragiis magistratum adeptus, Romano] more, sella eburnea posita, ius dicebat, disceptabatque controversias minimarum rerum: adeoque nulli fortunae adhaerebat ani- mus, per omnia genera vitae errans, uti nec sibi, nec aliis, quinam homo esset, satis constaret. Non alloqui amicos, vix notis familiariter arridere; munificentia inaequali sese alio3que ludificari: quibusdam honoratis magnoque aestimantibus se puerilia, ut escae aut lusus, munera dare; alios nihil exspectantes ditare. Itaque nescire, quid sibi vellet, quibusdam videri. Quidam ludere eum simpliciter, quidam haud dubie insanire aiebant. In duabus tamen magnis honestisque rebus fere regius erat animus,inur- t Lin.XLI.CAP.20.21. [U.C.5 77 . A. C. i 7 5.] 147 l)ium donis-, ot (leonum cultu. Megiilopolitanis in Arcadia murum se circumdaturum urbi estpollicitus, maioremque partem pecuniae dedit. Tegeae theatrum magnificum e marmore facere instituit. Cyzici ia Prytaneum, (id est penetrale urbis, ubi publice, quibus is honos datus est, yescutitur) vasa aurea mensae unius posuit. Rhodiis,ut nihil unum insigne, ita omnis generis, ut quaeque usus eorum postulaverunt, dona dedit. Magnificentiae vero in deos vel loris Olympii templum Athenis, unum in terris inchoatum pro magnitudine dei, potest testis esse. Sed ct Delon aris insignibus statuarumque copia exornavit: et Antiochiae iovis Capitolini magnificum templum, non laqueatum auro tantum, sed parietibus totis lamina inauratum, et alia multa in aliis lusis pollicitus, quia perbreve tempus regni eius fuit, non perfecit. Spectaculorum quoque omnis generis magnificentia superiores reges vicit; reliquorum sui moris, ct copia Graecorum artificum. Gladiatorum munus Romanae consuetudinis primo maiore cum terrore hominum, insuetorum ad tale spectaculum, quam voluptate, dedit: deinde saepius dando, ct modo vulneribus tenus, modo sine missione etiam, et familiare oculis gratumque id spectaculum fecit, et armorum studium plerisque iuvenum accendit. Itaque, qui primo ah Roma magnis pretiis paratos gladiatores, arcessere solitus erat, iam su® [c regno voluntarios facile paravit gladiatores, operam ultro ad depugnandum exigua mercede offerentes. Ceterum eandem in edendis spectaculis, quam et in cetera vita, pravitatem animi Jevitatcmque exhibuit, ut ludorum apparatu niliil magniliccntiua, nihil ipso rege vilius aut contemptius videretur, Uuod quidem quum saepe alias, tum maxime in iis ludis apparuit, quos, aemulatus eorum magnificentiam, qui a Paullo iu Macedonia post devictum Persea dati fuerant, immani sumptu, nec minore suo dedecoro , Antiochiae edidit. Verum ad Itomanas res revertamur, aquilius nos longius abstraxit huius regis mentio. XXL [26. ] Ti Sempronius Gracchus, qui per biennium us T. LIVII [U.C. 5y8.A. C. 17 I/] ’ Sardiniam obtinuerat, tradita Ser. Cornelio Sullae praetori pro. vincla, reversus Romam triumphavit ile Sardis. Tantam capti, vorum multitudinem ex ea insula illum abduxisse ferunt, ut ion. ga eorum venditione res in proverbium venerit, et Sardi venala pro rebus vilibus vulgari ioco celebrati fuerint. Triumphaverunt et consules ambo, Scaevola de Liguribus, Lepidus de iisden et Gallis. Tum comitia magistratuum in insequentem annura habita. Creati consules sunt Sp. Postumius Albinus, (£. Mucius Scaevola. Praetoriis comitii? fortuna inter ceteros candidatos P. Africani filium L. Cornelium Scipionem, sive is Cnaeus fuit, j non sine magna invidia in certamen coniecit cum C. Ciccreio, qui j patris eius serilia fuerat. Nam quinque ium nominatis praetori. > btis, C. Cassio Longino, P. Furio Philo, L. Claudio Asello, M. Atilio Serrano, Cn. Servilio Caepione, quum extremo saltemlo- co adhaerescere Scipio niteretur, adeo a patris virtutibus degenerasse visus est, ut omnium centuriarum suffragiis ei Cicereiiu ' anteferretur, nisi hic sive fortunae crimen, Bive comitiorum erro- rem modestia sua emendasset. In hoc campestri certamine pa- j troni sui filium vincere non sustinuit, abiectaque statim candida toga, ex competitore de victoria certo gratus cliens ct competito- : ris sui suffragator factus est. Sic honorem, quem a populo im- * petraturus Scipio non videbatur, ope Cicereii consecutus est, maioreCicereii gloria, quam sua. Consulibus provinciae assignatae sunt Gallia et Ligures. Mox sortiti praetores, C. Cassius Longinus urbanam iurisdictionem obtinuit, L. Cornelius Sci-] pio inter peregrinos. M. Atilio praetori provincia Sardinia obvenerat: sed cum legione nova, quam consules conscripserant, quinque millibus peditum, trecentis equitibus, in Corsicam iussus est transire. Dum is ibi bellum gereret, Cornelio prorogatum imperium, uti obtineret Sardiniam. Cn. Servilio Caepioni in Hispaniam ulteriorem , ct P. F urio Philo in citeriorem tria millia peditum Romanorum, equites centum quinquaginta, et socium Latini nominis quinque millia peditum, trecenti equites: Sicilia L. Claudio sine supplemento decreta. Duas praeterea legiones consules scribere iussi, insto numero peditum equitumque, et decem millia peditum sociis imperare, et sexcentos equites. Delectus consulibus eo difficilior erat, quod pestilentia, quae priore anno in boves ingruerat, eo verterat in hominum morbos. Lib.XLI. Cap. 21.22. [U.C. 578 .A.C. 174 .] 149 Qui inciderant, haud facile septimum diem superabant: qui superaverant, longinquo,maxime quartanae, implicabantur morbo. .Servitia maxime moriebantur: eorum strages per omnes vias insepultorum erat. Xe liberorum quidem funeribus Libitina sufficiebat. Cadavera, intacta a canibus ac vulturibus, tabes absumebat: satisque constabat, nec iilo, ncc priore anno, in tanta strage boum bominumque vulturium usquam visum. Sacerdotes publici ea pestilentia mortui sunt, Cn. Servilius Caepio pontifex, pater praetoris, et Ti. Sempronius Ti. F. Longus decemvir sacrorum, et P. Aelius Paetus augur, et Ti. Sempronius Gracchus, et C. Mamilius Vitulus curio maximus, et M. Sempronius Tuditanus pontifex. Pontifices suffecti sunt, C. Sulpicius Galba *** in locum Tuilitani. Augures suffecti sunt, in Gracchi locum T. Veturius Gracchus Sempronianus, in P. Aelii Q. Aelius Paetus. Decemvir sacrorum C. Sempronius Longus, curio maximus C. Scribonius Curio sufficitur. Quum pestilentiae finis non fieret, senatus decrevit, uti decemviri libros Sibyllinos adirent. Ex decreto eorum diem unum supplicatio fuit et, Q. Marcio Philippo verba praeeunto, populus in foro votum concepit: Si morbus peslilentiague-ex agro Romano emota esset, biduum ferias ac supplicationem se habiturum. In Veienti agro biceps natus puer, et Sinuessae unimanus, et Auximi puella cum dentibus: et arcus interdiu serenu coelo super aedem Saturni in foro Romano intentus, et tres simul soles effulserunt: et faces eadem nocte plures per coelum lapsae sunt in Lanuvino: Caeritesque unguem in oppido suo iubatun:, aureis maculis sparsum, apparuisse affirmabant: et, in agro Campano bovem locutum esse, satis constabat. XXII. [27.] Legati Nonis luniis ex Africa redierunt, qui, convento prius Masinissa rege, Carthaginem ierant: ceterum certius aliquanto, quae Carthar T. LIVII [U. C. 5 7 8. A. C. i 7 4.] m 150 fine acta essent, ab rege rescierant, quam ab ipsis Carthaginiensibus. Compertum tamen affirmaverunt, legatos ab rege Perseo venisse, iisque noctu senatum in aede Aesculapii datum esse. Ab Carthagine legatos in Macedoniam missos, et rex affirmaverat, et ipsi parum constanter negaverant. I 11 Macedoniam quoque mittendos legatos senatus censuit. Tres missi sunt, C. Laelius, M. Valerius Messalla, Sei. Digitius. Perseus per id tempus, quia quidam Dolopum non parebant,et, de quibus ambigebaturrebus, disceptationem ab rege adKomanos revocabant,cum exercitu profectus, sub ius iudiciunxque suum totam coegit gentem. Inde, per Oetaeos montes transgressus, religionibus quibusdam animo obiectis, oraculum aditurus Delphos escendit. Quum in media repente Graecia apparuisset, magnum non finitimis modo urbibus terrorem praebuit, sed in Asiam quoque ad regem Eumenem nuntios tumultuosos misit. Triduum, non plus, Delphis moratus, per Phthiotidem Achaiam,Thessaliamque, sine damno iniuriaque agrorum, per quos iter ferit, in regnum rediit. Nec carum tantum civitatium, per quas iturus erat, satis habuit animos sibi conciliare: aut legatos, aut lite- ras dimisit, petens, ne diutius simultatum, quae cum patre suo fuissent, meminissent: nec enim tam atroces fuisse eas, ut non cum ipso potuerint ac debuerint finiri. Secum quidem omnia illis integra esse ad instituendam fideliter amicitiam. Cum Achaeorum maxime gente reconciliandae gratiae viam quaerebat. XX11I. [28.] Ilaec una ex omni Graecia gens, et Atheniensium civitas, eo processerat irarum, ut finibus interdiceret Macedonibus. Itaque servitiis ex Achaia fugientibus receptaculum Macedonia erat: quia, quum finibus suis interdixissent, intrare regni terminos ipsi non audebant. Id quum Perseus auiin- Lib. XIjI. Cap.23. [U.C. 578 . A.C. i 7 4.] lbl advertisset, comprcnsis omnibus, literae ***. Ceterum, ne similis fuga servorum postea fieret, cogitandum et illis esse. Recitatis 'nis literis per Xenarchura praetorem, qui privatae gratiae aditum apud regem ; quaerebat, et plerisquc moderate et benigne scriptas esse censentibus literas, atque his maxime, qui prac- 1 ter spem recepturi essent amissa mancipia; Calliora- ( tesexiis, qui in eo verti salutem gentis crederent, si cum Romanis inviolatum foedus servaretur, Parva, inquit, aut mediocris res, Achaei, quibusdam videtur agi; ego maximam gravissimamque omnium non agi tantum arbitror, setl quodam modo actam esse- ISamqui regibus Macedonum, Macedonibusque ipsis, finibus interdixissemus, manereque id decretum, scilicet , ne legatos , ne nuntios admitteremus regum, per quos aliquorum ex nobis animi sollicitarentur ; ii condonantem quodam modo absentem audimus regem, et, \ si diis placet, orationem eius probamus. Et, quum ferae bestiae cibum ad fraudem suam positum ple- I rumque aspernentur et refugiant, nos caeci, specie 1 parvi beneficii, inescamur: et, servulorum minimi prelii recipiendorum spe, nostram ipsorum libertatem \ subrui cl lentari patimur. Quis enim non videt, viam regiae societatis quaeri, qua Romanum foedus, quo nostra omnia continentur, violetur? Fsisi hoc dubium alicui est, bellandum Romanis cum Perseo esse, et, quod vivo Philippo exspectatum, morte eius interpellatum est, id post mortem Philippi futurum. Duos, ut scitis, habuit filios Philippus, Demetrium et Persea. Genere materno, virtute, ingenio, favore Macedonum, longe praestitit Demetrius. Sed quia in Romanos odii regnum posuerat praemium , Demetrium nullo alio crimine, quamRomanae amicitiae inilac, occidit: Persea, quem hostem populo Romano ptrius paene, quam regni heredem futurum sciebat, regem fecit. Itaque quid hic post mortem patris egit aliud, 152 T. LIVII [U. C. 578 . A.C. i 7 4.] quam bellum paravit? Bastarnas primum ad terrerem omnium in Dardaniam immisit: qui si sedem eam tenuissent, graviores eos accolas Graecia habuisset, quam Asia Gallos habeat. Ea spe depulsus, non tamen belli consilia omisit: imo, si vere volumus dicere, iam inchoavit bellum. Dolopiam armis subegit, nec provocantes de controversiis ad disceptationem populi Romani audivit. Inde, transgressus Oetam, ut repente in medio umbilico Graeciae conspiceretur, Delphi escendit. Haec usurpatio itineris insoliti quo vobis spectare videtur? Thessaliam deinde peragravit. Quod sine ullius eorum, quos oderat, noxa, hoc magis tenta- tionem metuo. Inde lileras ad nos cum muneris specie misit, et cogitare iubet, quo modo in reliquum hoc munere non egeamus; hoc est, ut decretum, quo arcentur Peloponneso Macedones, tollamus; rursus legatos regios, et hospitia cum principibus, et mox Macedonum exercitus,ipsum quoque a Delphis (quantum enim interfluit fretum?) traiicientem in Peloponnesum videamus, immisceamur Macedonibus armantibus se adversus Romanos. Ego nihil novi censeo decernendum, servandaque omnia integra, donec ad certum redigatur, vanusne hic limor noster, an verus fuerit. Si pax inviolata inter Macedonas Romanosque manebit, nobis quoque amicitia et commercium sit: nunc de eo cogitare periculosum et immaturum videtur. XXIV. [29.] Post huncAreho, frater Xenarchi praetoris, ita disseruit: Difficilem orationem Calli- crates, et mihi, et omnibus, qui ab eo dissentimus, fecit: agendo enim Romanae societatis causam ipse, tentarique et oppugnari dicendo, quam nemo neque lentat, neque oppugnat; effecit, ut, qui ab se dissentiret, adversus Romanos dicere videretur. Ac primum omnium, tanquam non hic nobiscum fuisset, sed aut excuria populi Romani veniret, aut regum arcanis inter esset, omnia scit et nuntiat, quae occulte facta Lib. XLI. Cap. 23. 24. [U.C. 578 .A.C. i 7 4.] 133 eunt. Divinat diam, quae fatura fuerant, si Philippus vixisset: quiri ita Perseus regni heres sit, quid parent Macedones, quid cogitent Romani. Ros autem, qui, nec ob quam causam, nec quemadmodum perierit Demetrius, scimus; nec quid Philippus, si vixisset, facturus fuerit, ad haec, quae palam geruntur, consilia nostra accommodare oportet. Ac scimus, Persea, regno accepto, legatos Romam misisse, ac regem a populo Romano appellatum: audimus, legatos Romanos venisse ad regem, et cos benigne exceptos. Haec omnia pacis equidem signa esse iudico, non belli: nec Romanos offendi posse, si, ut bellum gerentes eos secuti sumus, nunc quoque pacis auctores sequamur. Cur quidem nos inexpiabile omnium soli bellum adversus regnum Macedonum geramus, non video. Opportuni propinquitate ipsa Macedoniae sumus? an infirmissimi omnium, tanquam, quos nuper subiecit, Dolopes? Imo contra ea, vel viribus nostris, deum benignitate, vel regionis intervallo tuli. Sed simus aeque subiecli ac Thessali Aetolique: nihilo plus fidei auctoritatisque habemus adversus Romanos, qui semper socii atque amici fuimus, quam Aetoli, qui paullo ante hostes fuerunt? Quod Aetolis, quod Thessalis, quod Epirotis, omni denique Graeciae cum Macedonibus iuris est, idem et nobis sit. Cur exsecrabilis ista nobis solis vcl- vt dissertio iuris humani est? Fecerit aliquid Philippus, cur adversus eum armatum et bellum gerentem hoc decerneremus: quid Perseus, novus rex, omnis in- iuriae insons, suo beneficio paternas simultates obliterans, meruit? cur soli omnium hostes ei sumus? Quan- quam et illud dicere poteram, tanta priorum Macedoniae regum merita erga nos fuisse, ut Philippi unius iniurias, si quae forte fuerunt, * utique post mortem ; quum classis Romana Cenchreis staret, consul cum exercitu Elatiae esset, triduum nos in concilio fuisse, consultantes, utrum Romanos, an Philippum, sequere- 454 T. LIVII [P. C. 578 . A. C. i 7 4.J mur. Nihil metus praesens ab Romanis sententias nostras inclinarit: fuit certe tamen aliquid, quod tam longam deliberationem faceret: id quod erat velvstn coniwictio cum Macedonibus, vetera et magna in nos ! regum merita. Valeant et nunc eadem illa, non ut praecipue amici, sed ne praecipue inimici simus. Ne id, quod non agitur, Callicrates, simulaverimus. Nemo novae societatis aut novi foederis, quo nos temere j illigemus, conscribendi est auctor: sed commercium tantum iuris praebendi rcpelcndique sit j, ne interdictione finium nostrorum et nos quoque regno arceamus, ne servis nostris aliquo fugere liceat. Quid hoc adversus Romana foedera est? Quid rem parvam et apertam magnam et suspectam facimus? Quid vanas tumultus ciemus? Quid, ut ipsi locum assentandi Romanis habeamus, suspectos alios et invisos ejffi-cimusf Si bellum erit, ne Perseus quidem dubitat, quin Romanos secuturi simus: in pace, etiamsi non finiuntur, odia intermittantur. Quum iidem huic orationi, qui literis regis assensi erant, asseutirentur,indignatione principum, quod, quam rem ne legatione quidem dignam iudicasset Perseus, literis paucorum versuum impetraret, decretum differtur. Legati deinde postea missi ab rege, quum Megalopoli concilium esset; dataque opera est ab iis , qui offensionem apud Romanos timebant, ne admitterentur. XXV. [30.] Per haec tempora Aetolorum in so met ipsos versus furor mutuis caedibus ad internecionem adducturus videbatur gentem. Fessi deindo et Romam utraque pars miserunt legatos, et inter se ipsi de reconcilianda concordia agebant: quae novo facinore discussa res veteres etiam inis excitavit, tixsulibus Hypataeis, qui factionis Proxeni erant, quum reditus.in patriam promissus esset, fidesque datu per principem civitatis Kupolemum, octoginta illustres homines, quibus redeuntibus iuter ceteram multitudinem Kupolemus etiam obvius exierat, quum salutatione benigna excepti essent, dextraeque datae, ingredientes portam, (idem datam deosque testes ne- quicquam invocantes, interfecti sunt. Inde gravius de integro bellum exarsit. C. Valerius Laevinus, et Ap. Claudius Pulcher, et C. Memmius, et M. Popil- lius, et L. Canuleius missi ab senatu venerant. Apud eos quum Delphis utriusque partis legati magno certamine agerent, Proxenus maxime, quum causa, tdm eloquentia, praestare visus est; qui paucos post dios ab Orthobula uxore veneno est sublatus: damnata- que eo crimine, in exsilium abiit. Idem furor et Cretenses lacerabat. Adventu deinde Q. Minucii legati, qui cum decem navibus missus ad sedanda eorum certamina erat, in spem pacis venerant. Ceterum indutiae tantum sex mensium fuerunt: inde multo gravius bellum exarsit. Lycii quoque per idem tempus ab Rhodiis bello vexabantur. Sed externorum inter se bella, quo quaeque modo gesta sunt, persequi non operae est satis superque oneris sustinenti res a populo Romano gestas scribere. XXVI. [31.] Celtiberi in Hispania, qui bello domiti se Ti. Graccho dediderant, pacati manserantM. Titinio praetore obtinente provinciam. Rebellarunt sub adventum Ap. Claudii, orsique bellum sunt ab repentina oppugnatione castrorum Romanorum. Prima lux ferine erat, quum vigiles in vallo, quique in portarum stationibus erant, quum vidissent procul venientem hostem, ad arma conclamaverunt. Ap. Claudius, signo proposito pugnae, paucis adhortatus milites, tribus simul portis eduxit. Obsistentibus ad exitum Celtiberis, primo par utrimque proelium fuit, quia propter angustias non omnes in faucibus pugnare poterant Romani: urgentes deinde alii alios sicubi evaserunt extra vallum, ut pandere aciem, et exaequari cornibus hostibus, quibus circumibantur, 150 T. LIVII [U.C-578. A. C. 17i.] _ possent, ita repente irruperunt,ut sustinere impetum eorum Celtiberi nequirent. Ante horam secundam pulsi sunt: ad quindecim millia caesa aut capta: signa adempta duo et triginta. Castra etiam eo die expugnata, debollutumquc. Nam, qui superfuere proelio, in oppida sua dilapsi sunt. Quieti deinde paruerunt imperio. XXVII. [ 32 .] Censores eo anno creati Q. Fulvius Flaccus et A. Postumius Albinus legerunt senatum: princeps lectus M. Aemilius Lepidus pontifex maximus. De senatu novem eiecerunt. Insignes notae fuerunt M. Cornelii Maluginensis, qui biennio ante praetor in Hispania fuerat; et L. Cornelii Scipionis praetoris, cuius tum inter cives et peregrinos iuris- dictio erat; et Cn. Fulvii, qui frater germanus et, ut Valerius Antias tradit, consors etiam censoris erat. Consules, votis in Capitolio nuncupatis, iu provincias profecti sunt. 'Ex iis 1 W. Aemilio senatus negotium dedit, ut Patavinorum in Venetia 3editionem comprimeret, quos certamine factionum ad intestinum bellum exarsisse, ipsorum legati attulerant. Legati, qui in Aetoliam ad similes motus comprimendos ierant, renuntiarunt, coerceri rabiem gentis non posse. Patavinis saluti fuit adventus consulis: neque aliud, quod ageret in provincia, quum habuisset, Romam rediit. Censores vias sternendas silice in urbe, glarea extra urbem substruendas margi nandas que primi omnium locaverunt, pontesque multis locis faciendos: et scenam aedilibus praetoribusque praebendam: et carceres in circo, et ova ad notas curriculis numerandis, et * dam, et metas trans * et caveas ferreas pc * intromitterentur * ferreis in monte Albano consulibus, et clivum Capitolinum silice sternendum curaverunt, et porticum ab aede Saturni in Capitolium ad senaculum, ac super id curiam. Et extra portam Trigeminam emporium lapide straverunt, stipi- L m. XLI. Cai’.27.28. [U.C.578.A.C.i 7 4.J 137 tibusquc saepserunt; et porticum Aemiliam reficiendam curarunt: gradibusque ascensum ab Tiberi ia emporium fecerunt. Et extra eandem portam in Aventinum porticum silice straverunt, et eo publico ab aede Veneris fecerunt. lidem Calatiae et Auximi muros faciendos locaverunt: venditisque ibi publicis locis, pecuniam, quae redacta erat, tabernis utrique foro circumdandis consumpserunt. Et alter ex iis Fulvius Flaccus (nam Postumius nihil, nisi senatus Humani populive iussu, se locaturum ipsorum pecunia *) lovis aedem Pisauri, et Fundis, et Potentiae etiam aquam adducendam, et Pisauri viam silice sternendam, et Sinuessam a ga* aviariae. In his et clo * um circumducenti * et forum porticibus tabernisque claudendum, et Ianos tres faciendos. Haec ab uno censore opera locata, cum magna gratia colonorum. Moribus quoque regendis diligens et severa censura fuit. Aiultis equi adempti. XXVIII. [33.] Exitu prope anni diem unum supplicatio fuit ob res prospere gestas inllispaniaductu auspicioque Ap. Claudii proconsulis: et maioribus hostiis viginti sacrificatum. Et alterum diem supplicatio ad Cereris, Liberi, Liberaeque fuit, quod cx Sabinis terrae motus ingens cum multis aedificiorum ruinis nuntiatus erat. Quum Ap. Claudius ex Hispania Romam rediisset, decrevit senatus, ut ovans urbem iniret. Iam consularia comitia appetebant; quibus, magna contentione habitis propter multitudinem petentium, creati L. Postumius Albinus et M. Popillius Laenas. Praetores inde facti, N. Fabius lluteo, M. Matienus, C. Cicereius, M. Furius Crassi- pes iterum, A. Atilius Serranus iterum, C. Cluvius Saxula iterum. Comitiis perfectis, Ap. Claudius Cen- thu, exCeltiberis ovans quum in urbem iniret, decem millia pondo argenti, quinque millia auri in aerarium tulit. Piamen Dialis inauguratus est Cn. Cornelius. 158 T. LIVII [U.C.5 7 8.A.C. i 7 4.] Eodem anno tabula in aedem Matris Matutae cum indice hoc posita est: Ti. Sempronii Gracchi cojisu • Lis imperio auspicioque legio exercilusque populi ito+ mani Sardiniam subegit. In ea provincia hostium caesa aul capta supra octoginta millia, liepublica felicissime gesta, atque liberalis vectigalibus * restitutis , exercitum salvum atque incolumem plenissimum praeda domum reportavit. Iterum triumphans in urbem Itomam rediit. Cuius rei ergo hanc tabulam donum lovi dedit . Sardiniae insulae forma erat, atque in ea simulacra pugnarum picta. Munera gladiatorum eo anno aliquot parva alia data; unum ante cetera insigne fuit T. Flaminini, quod mortis causa patias sui, cum visceratione epuloque et ludis scenicis, quatriduum dedit. Magni tamen muneris ea summa fuit, ut per triduum quattuor et septuagiuta homines pugnarint. [34.] Finis huius anni insignis est nova, eaque magni mn- raenti lege, quae non sine aliquo motu animorum agitata civitatum exercuit. Hactenus feminas non minus, quam viros, ad hereditates admitti ius fuerat. Inde liehat, ut illustrissimarum aaepe familiarum hona in alienas domos transfunderentur, magno cum reipublicae damno, cuius interest clarorum nominum heredibus suppetere opes, quibus splendorem generis, onus aiio- qui magis, quam decus,tutari et exornare possint. Deinde etiam, quum crescentibus iam imperii opibus crescerent privatorum quoque divitiae, metus erat, ne pronior natura in luxum et ele- gantioris cultus affectationem muliebris animus, nactus ex affluentia opum cupiditatis irritamenta, in sumptus immodicos atque in luxuriam prohiberetur, ac deinde a prisca fortasse sanctitate descisceret, nec minor fieret morum, quam cultus, mutatio Ilis incommodis obviam ire statuit Q. Voconius Saxa, tribunus plebis, tulitque ad populum: Nequis, qui post A. Postumium, Q. Pulvium censores census esset, heredem virginem, neve mulierem faceret: neve ulli virgini, vel mulier ii bona cuiusquam liceret 'hereditate percipere ultra centum millia sestertium , Sed et cavendum quoque duxit Voconius, ne magnitudine legatorum hereditates, quod fiebat interdum, exhauvirentur. Adio- cit igitur rogationi: JVe quis plu.s cuiquam legaret, quam ad heredem heredesoc perveniret. Atque hoc quidem posterius legis Lib. XLI. Cap. 28. [U, C.5 7 8. A. C. i 7 4. 1 50 wptit facile se populo probabat, quod et aequissimum -videretur, nec cuiquam magnopere grave esset. Dc priore, quo removebantur feminae ab omnium omnino civium hereditatibus, ambigebatur. Dubitationem exemit M. Cato, acerrimus iam olim in defendenda lege Oppia mulierum adversarius et castigator, qui el hanc quoque maioris momenti adversus illas legem, anuos natu9 quinque et sexaginta, magna voce et bonis lateribus suasit, pro solita asperitate in muliebrem invectus impotentiam, intoleran- dosque in opulentia spiritus: quum hinc quoque argueret divi- fcmn matronarum fastum et arrogantiam, quod illae, magna saepo dote marito allata , m agnam sibi pecuniam reciperent ac retinerent, eamque pecuniam ita postea viro roganti mutuam darent, ut, quoties iratae essent, statim per receptitium servum consedantem et quotidie flagitantem solutionem , maritum, tunquam debitorem extraneum, importune cogerent. Hac indignatione commoti legem, uti rogabat Voconius, accipiendum ceusucrunt. EPITOME LIBRI XLII. Q. Fulvius Flaccus censor templum lunonis Laciniae tegulis marmoreis spoliavit, ut aedem, quam dedicabat, tegeret. Tegulae ex senatusconsulto reportatae. Eumenes, Asiae rex, in senatu de Perseo, Macedoniae rege, questus est: cuius iniuriae in populum Romanum referuntur. Ob quas bello ei indicio, P. Licinius Crassus consul, cui id mandatum erat, in Macedoniam transiit, levibusque expeditionibus, equestribus proeliis, in Thessalia cum Perseo parum felici eventu pugnavit. Inter Masinissam cl Carthaginienses de agro fuit arbiter ad disceptandum a senatu datus. Legali missi ad civitates socias el reges rogandos, ut in fide permanerent, dubitantibus Rhodiis. Lustrum a censoribus condit umest. Censa sunt civium capita ducenta quinquaginta septem millia, ducenta triginta unum. Res praeterea adversus Corsos et Ligures prospere gestas continet. 160 T. LIVII [U. C. 5 79 . A. C. 173 .] T. LIVII PATAVINI LIBER X L II. JL> Postumius Albinus, M. Popillius Laenas quum omnium primum de provinciis exercitibusque ad senatum retulissent, Ligures utrique decreti sunt: ut novas ambo, quibus eam provinciam obtinerent, legiones, (binae singulis decretae) et socium Latini nominis dena millia peditum et sexcenos equites, et supplementum Hispaniae tria millia peditum Ko- manorum scriberent, et ducentos equites. Ad hoc mille et quingenti pedites Romani cum centum equitibus scribi iussi, eum quibus praetor, cui Sardinia obtigisset, in Corsicam transgressus bellum gereret; interim 61. Atilius, vetus praetor, provinciam obtineret Sardiniam. Praetores deinde provincias sortiti sunt, A. Atilius Serranus urbanam, C. Cluvius Saxula inter cives et peregrinos, N.FaliiusButeoHispaniam citeriorem, M.Matienus ulteriorem, IVI. Furius Cras- sipes Siciliam, C. Cicereius Sardiniam. Priusquam magistratus proficiscerentur, senatui placuit, L. Postumium consulem ad agrum publicum a privato terminandum in Campaniam ire; cuius ingentem modum possidere privatos, paullatim proferendo fines, constabat. Hic, iratus Praenestinis, quod, quum eo privatus sacrificii in tcmpIoFortunae faciundi causa profectus esset, nihil in se honorifice, neque publice, neque privatim , factum a Praenestinis esset, priusquam ab Roma proficisceretur, literas Praeneste misit, ut sibi magistratus obviam exiret,locum publice pararet, ubi deverteretur, iumentaque, quum exiret Lib. XL1I. C,n-. 1. 2. [O.C. 579 .A.C. 173 .] 161 inili 1 , praesto essent. Ante hunc consulem nemo unquam sociis in ulla re oneri aut sumptui fuit. Ideo magistratus mulis tabernaculisque et omni alio instrumento militari ornabantur, ne quid tale imperarent sociis. Privata hospitia habebant; ea benigne cumiterque colebant: domusque eorum Romae hospitibus patebant, apud quos ipsis deverti mos esset. Legati, qui repente aliquo mitterentur, singula iu- menta per oppida, iter qua faciundum erat, imperabant: aliam impensam socii in magistratus Romanos non faciebant. Iniuria consulis, etiamsi iusta, non tamen in magistratu exercenda, et silentium, nimis aut modestum, aut timidum Praenestinorum, ius, vclut probato exemplo, magistratibus fecit graviorum in dies talis generis imperiorum. II. Principio huius anni legati, qui in Aetoliam ctMacedoniam missi erant, renuntiarunt, sili conveniendi regis Persei, quum alii abesse eum, alii aegrum esse, falso ulrumque, fingerent, potestatem non factam. Facile tamen apparuisse sibi, bellum parari, nec ultra ad arma ire dilaturum. Item in Aetolia seditionem gliscere in dies, neque discordiarum principes auctoritate sua coerceri potuisse. Quum bellum Macedonicum in exspectatione esset, priusquam id susciperetur, prodigia expiari, pacemque deum peti precationibus, qui editi ex fatalibus libris essent, placuit. Lanuvii classis magnae species in coelo visae dicebantur; et Priverni lana pulla terra enata; et in Veienti apud Rementem lapidatum; Pomptinum omne velut nubibus locustarum coopertum esse; in Gallico agro, qua induceretur aratrum, sub exsistentibus glebis pisces emersisse. Ob haec prodigia libri fatales inspecti, editumque ab decemviris est, et quibus diis, quibusque hostiis sacrificaretur, et ut supplicatio prodigiis expiandis fieret: altera, quae priore anno valetudinis populi causa vota esset, ea X. Ltv. Tom, V. I, 1G2 T. LIVII [P. C. 579. A. C. 173.] uti feri aeque essent. Itaque sacrilic cemviri scriptum ediderunt. 111. Eodem anno aedis Iunonis L Q. Fulvius Flaccus censoraedemFor quam in Hispania praetor bello Celtiberico voveratl faciebat eniso studio, ne ullum Itoniae amplius aul magnificentius templum esset. Magnum ornamentum ei templo ratus adiecturum, si tegulae marmn-if reae essent, profectus in Bruttios, aedem Iunonisl Laciniae ad partem dimidiam detegit; id satis fore) ratus ad tegendum, quod aedificaretur. Naves paratae fuerunt, quae tollerent atque asportarent, au-l ctoritate censoria sociis deterritis id sacrilegium| prohibere. Postquam censor rediit, tegulae, exposi-! tae de navibus, ad templum portabantur. Quampiam, uiule essent, silebatur, non tamen celari potuit. Fre-| mitus igitur in curia ortus est: ex omnibus partibus i postulabatur, ut consules eam rem ad senatum referrent. Ut vero arcessitus in curiam censor venit, multo infestius singuli universique praesentem lacera-: re: Templum augustissimum regionis eius, quod non j Pyrrhus, non Hannibal violassent, violare parum habuisse, nisi detexisset foede, ac prope diruisset. Detractum culmen templo, nudatum lectum palat imbribus putrefaciendum. Censorem, tuoribus regendis creatum, cui sarta leda exigere sacris publicis, ti loca tuenda, more maiorum traditum esset, eum per sociorum urbes diruentem templa, nudantemque tecta aedium sacrarum, vagari: et, quod, si in privatis sociorum aedificiis faceret, indignum videri posset, ii deum immortalium templa demolientem facere: et obstringere religione populum Romanum, ruinis templorum templa aedificantem : lanquam non iidem ubique dii immortales sint, sed spoliis aliorum alii colendi exornandique. Quum, priusquam referretur, appareret, quid sentirent Patres, relatione facta, iu unam atum est, ut de-|j aciniae detecta, j tu nae Equestris, Lin. XLII. Cap. 3 - 5 . [U.C.579.A.C.173.] 163 omnes sententiam ierunt, ut eae tegulae reportandae in templum locarentur, piaculariaque lunoni fierent. Quae ad religionem pertinent, cum cura facta: tegulas relictas in area templi, quia reponendarum nemo artifex inire rationem potuerit, redemptores nuntiarunt. IV. Ex praetoribus, qui in provincias ierant, N. Fabius Massiliae moritur, quum in citeriorem Hispa- Biain iret. Itaque, quum id nuntiatum a Massiliensibus legatis esset, senatus decrevit, ut P. Furius et Cn. Servilius, quibus succedebatur, inter se sortirentur, uter citeriorem Hispaniam prorogato imperiti obtineret. Sors opportuna fuit, ut P. Furius idem, cuius ea provincia fuerat, remaneret. Eodem anno, quum agri Ligustini et Gallici, quod bello captum erat, aliquantum vacaret, senatusconsultum factum, ut is ager viritim divideretur. Decemviros in eam rem ex senatusconsulto creavit A. Atilius praetor urbanus, M. Aemilium Lepidum, C. Cassium, T. Aebu- tium Carum, C. Tremellium, P. Cornelium Cethegum, Q. ot L. Appuleios, M. Caecilium, C. Saionium, C. Munatium. Diviserunt dena iugera in singulos, sociis nominis Latini terna. Per idem tempus, qun haec agebantur, legati ex Aetolia Romam venerunt de discordiis seditionibusque suis, et Thessali legati, nuntiantes, quae in Macedonia gererentur. V. Perseus, iam bellum vi vo patre cogitatum in animo volvens,omnes,non gentes modo Graeciae, sed civitates etiam, legationibus mittendis, pollicendo plura, quam praestando, sibi conciliabat. Erant tamen magnae partis hominum ad favorem eius inclinati animi, et aliquanto quam in Eumenem propensiores: quum Eumenis beneficiis muneribusque omnes Graeciae civitates et plerique principum obligati essent: et ita se in regno suo gereret, ut, quae sub ditione cius, urbes nullius liberae civitatis fortunam sceum I. i 104 T. LIVII [U. C. 679. A. C. 170.] imitatam vellent. Contra Persea fama erat post patris mortem uxorem manu sua occidisse: Apellem, ministrum quondam fraudis in fratre tollendo,atque ob id requisitum a Philippo ad supplicium, exsulantem , arcessitum post patris mortem ingentibus pro- missis ad praemia tantae perpetratae rei clam interfecisse. Intestinis externisque praeterea multis caedibus infamem, nec ullo commendabilem merito, praeferebant vulgo civitates tam pio erga propinquos, tam iusto iu cives, tam munifico erga omnes homines regi, seu fama et maiestate Macedonum regum praeoccupati ad spernendum originem novi regni; seu mutationis rerum cupidi; seu quia eum ob- icctum esse Romanis volebant. Erant autem non Aetoli modo in seditionibus, propter ingentem vim aeris alieni, sed Thessali etiam: ex contagione, velut tabes, in Perrhaebiam quoque id pervaserat malum. Quum Thessalos in armis esse nuntiatum est, Ap. Claudium legatum ad eas res aspiciendas componen- dasque senatus misit. Qui, utriusque parris principibus castigatis, quum injusto fenore gravatum aes alienum, ipsis magna ex parte concedentibus, qui onerarant, levasset, iusti crediti solutionem in * annorum pensiones distribuit. Per eundem Appium eodemque modo compositae in Perrhaebia res. Aetolorum causas Marcellus Delphis per idem tempus hostilibus actas animis, quos intestino gesserant bello , cognovit. Quum certatum utrimque temeritate atque audacia cerneret, decreto quidem suo neutram partem aut levare, aut onerare voluit: communiter ab utrisque petiit, abstinerent bello, et oblivione praeteritorum discordias finirent. Huius reconciliationis inter ipsos fides obsidibus ultro citroque datis firmata est. Corinthus, ut ibi deponerentur obsides, eonvenit. VI. A Delphis et Aetolico concilio Marcellus in IjiB. XLI1. C ap. G. [U.C. S79. A. C. 17J.] 105 Peloponnesum traiecit, quo Achaeis edixerat conventum. Ubi, collaudata gente, quod constanter vetus decretum de arcendis aditu finium regibus Macedonum tenuissent, insigne adversus Persea odium Romanorum fecit: quod ut maturius erumperet, Eume nes rex, commentarium ferens secum, quod de apparatibus belli omnia inquirens fecerat, Romam venit. Per idem tempus quinque legati ad regem missi, qui res in Macedonia aspicerent. Alexandriani iidem ad Ptolemaeum renovandae amicitiae causa proficisci pissi. Legati erant hi, C. Valerius, Cn. Lutatius Cereo, Q. Raebius Sulca, M. Cornelius Mammula, M . Caecilius Dentcr. Et ab Antiocho rege sub idem tempus legati venerunt: quorum princepsApollofiius, in senatum introductus, multis iustisque causis regem excusavit, quod stipendium serius quam ad diem praestaret. Id se omne advexisse, ne cuius, nisi temporis, gratia regi fieret. Donum praeterea afferre, vasa aurea quingentum pondo. Petere regem, ut, quae cum patre suo societas at que amicitia fuisset,ea secum renovaretur ; imperaretque sibi populus Romanus, quae bono fldelique socio regi essent imperanda: se nullo usquam cessaturum officio. Ea merita in se s»‘ natus fuisse, quum Romae esset, eam comitatem iu- venlutis, ut pro rege, non pro obside, omnibus ordinibus fuerit. Legatis benigne responsum, et societatem renovare cum Antiocho, quae cum patre eius fuerat, A. Atilius praetor urbanus iussus. Quaestores urbani stipendium , vasa aurea censores acceperunt: iisque negotium datum est, ut ponerent eu, in quibus templis videretur: legatoque centum millium aerii munus missum, et aedes liberae hospitio datae, sumptusque decretus, donec in Italia esset. Legati, qui in Syria fuerant, renuntiaverunt, in maximo eum honori: apud regem esse, amicissimumque populo Ro - mauo. 100 T. LIVII [U. C.5 7 g.A.C. i 7 5.] VII. In provinciis eo anno haec. C. Cieereius praetor in Corsica signis collatis pugnavit: septem millia Corsorum caesa; capti amplius mille et septingenti. Voverat ir, ea pugna praetor aedem lu- noni Monetae. Pax deinde data petentibus Corsis, et exacta cerae ducena millia pondo. Ex Corsica subacta Cieereius in Sardiniam transmisit. Et ia Liguribus in agro Statiellati pugnatum ;ul oppidum Carystum. Eo se magnus exercitus Ligurum eoutu- Xeral. Primo sub adventum M. Popillii consulis moenibus sese continebant: deinde, postquam oppidum oppugnaturum Romanum cernebant, progressi ante portas, aciem struxerunt: nec consul, ut qui id ipsum oppugnatione comminanda quaesisset, moram certamini fecit. Pugnatum est amplius tres buras, ita ut neutro inclinaret spes. Quod ubi consul vidit, nulla parte moveri Ligurum signa, imperat equitibus, ut equos conscendant, ae tribus simul partibus in hostes, quanto maximo possenttumultu, incurrant. Pars magna equitum mediam traiecit aciem, et ad terga pugnantium pervasit. Inde terror iuiectusLi- guribus. Diversi in omnes partes fugerunt: perpauci retro in oppidum, quia inde se maxime obiecerat eques. Et pugna tam pervicax multos absumpserat Ligurum, et in fuga passim caesi sunt. Decem millia hominum caesa traduntur; amplius septingenti passim capti: signa militaria relata octoginta duo. Neo incruenta victoria fuit. Amplius tria millia militum amissa; quum, cedentibus neutris, ex parte utraque primores caderent. Vili. Post hanc pugnam ex diversa fuga in unum collecti Ligures, quum maiorem multo partem civium amissam, quam superesse, cernerent, (nec enim plus decem millia hominum erant) dediderunt sese; nihil quidem illi pacti. Speraverant tamen, non atrocius, quam superiores imperatores, consulem iu se / Lib.XLII.Cap. 7-9. [U. C.5yg. A. C. 170 .] 107 5 saeviturum. At ille arma omnibus ademit, oppidum diruit, ipsos bonaque eorum vendidit: literasque se- '! ;• natui de rebus ab se gestis misit. Quas quum A. ! i Atilius praetor in curia recitusset, (nam consul alter j ! Postumius, agris recognoscendis in Campania occu- \! patus, aberat) atrox res visa senatui: Statiellates, j ! ; qui uni ex Ligurum gente non tulissent arma adversus Romanos, tum quoque oppugnatos, non ultro in feli rentes bellum; deditos in fidem populi Romani omni jj ulthme crudelitatis exemplo laceratos ac deletos esse: K' Ut millia capitum innoxiorum, fidem implorantia j' j mpuli Romani, ne quis unquam se postea dedere aude- I? r ct;pessimo exemplo venisse: et distractos passitn iu- tlis quondam hostibus populi Romani pacatis servire.. Quas ob res placere senatui, M. 1‘opillium consulem Ligures, pretio emptoribus reddito, ipsos restituere i in libertatem; bonaque ut iis, quicquid eius recupe- I rari possit, reddantur curare. Arma primo quoque tempore fieri; nec ante consulem de provincia decedere, quam deditos in sedem suam Ligures restituisset. Claram victoriam vincendo oppugnantes, non saeviea- j io in afflictos, fieri. I IX. Consul, qua ferocia animi usus erat in Liguribus, eandem ad non parendum senatui habuit. Legionibus extemploPisas in hibernacula missis, iratus Patribus, infestus praetori, ltomam rediit: senatuque I extemplo ad aedem Bellonae vocato, multis verbis invectus est in praetorem : qui, quum ob rem bello bene gestam, uti diis immortalibus honos haberetur, referre ad senatum debuisset, adversus se pro hostibus senatusconsultum fecisset, quo victoriam suam ad Ligures transferret, dedique iis prope consulem praetor iuberet. Itaque mullam ei se dicere: a Patribus postulare, ut senatusconsultum in se facium tolli iubo- rent: supplicationemque, quam absentes ex literis, de bene gesta republica missis, decernere debuerint,prae- l(iS T. LIVII [U. C. 58 o. A. C. 172.] sentes honoris deorum primum causa, deinde et sui aliquo tamen respectu, decernerent. Nihilo leniori- bus, quam absens, senatorum aliquot orationibus increpitus, neutra impetrata re, in provinciam redit. Altor consul Postumius, consumpta aestate in recognoscendis agris, ne visa quidem provincia sua, comitiorum causa Romam rediit. Consules C. Popil- lium Laenatem, P. Aelium Ligurem creavit. Praetores exinde facti C. Licinius Crassus, M. lunius Pennus, Sp. Lucretius, Sp. Cluvius, Cn. Sicinius, C. Memmius iterum. X. Eo anno lustrum conditum est. Censores erant Q. Fulvius Flaccus, A. Postumius Albinus. Postumius condidit. Censa sunt civium Romanorum capita ducenta sexaginta novem millia et quindecim. Minor aliquanto numerus, quia L. Postumius consul pro concione edixerat, qui socium Latini nominis ei edicto C. Claudii consulis redire in civitates suas debuissent, ne quis eorum Romae, et omnes in suis civitatibus censerentur. Concors et e republica censura fuit. Omnes, quos senatu moverunt, quibusque equos ademerunt, aerarios fecerunt, et tribu moverunt: neque ab altero notatum alter probavit. Fulvius aedem Fortunae Equestris, quam proconsulis Hispania, dimicans cum Celtiberorum legionibus, voverat, annos sex post, quam voverat, dedicavit: et scenicos ludos per quatriduum , unum diem in circo fecit. L. Cornelius Lentulus, decemvir sacrorum, eo anno mortuus est. I11 locum eius suffectus A.Postumius Albinus. Locustarum tantae nubes a mari vento repente in Apuliam illatae sunt, ut examinibus suis agros late operirent. Ad quam pestem frugum tollendam Cn. Sicinius praetor designatus, cum imperio in Apuliam missus, ingenti agmine hominum ad colligendas eas coacto, aliquantum temporis absumpsit Principium insequeutis anni, quo C. Popil Lib. XL!I. Cap. 10.11. [U.C.58o. A. C. 1 - 2 .] 16*) Jius et P. Aelius fuerunt consules, residuus contentiones ex priore anno habuit. Patres referri de Li guribus, renovarique senatusconsultum volebant, ei consul Aelius referebat. Popillius et collegam ct senatum pro fratre deprecabatur; prae se ferens, si quid decernerent, intercessurum, collegam deterruit. Patres, eo magis utrique pariter consulum infensi, in incepto perstabant. Itaque, quum de provinciis ageretur, et Macedonia, iam imminente Persei bello, peteretur, Ligures ambobus consulibus decernuntur. Macedoniam decreturos negant, ni de M. Popillio referretur. Postulantibus deinde, ut novos exercitus scribere, aut supplementum veteribus liceret, utrum- que negatum est. Praetoribus quoque in Hispaniam supplementum petentibus negatum: M. lunio in citeriorem , Sp. Lucretio in ulteriorem. C. Licinius Crassus urbanam iurisdietionem , Cn. Sicinius inter peregrinos erat sortitus, C. Memmius Siciliam , Sp. Cluvius Sardiniam. Consules, ob ea irati senatui, Latinis feriis in primam quamque diem indictis, in provinciam abituros esse denuntiarunt; nec quic- quani rbi publicae acturos, praeterquam quod ad provinciarum administrationem attineret. XI. Attalum, regis Eumenis fratrem, legatum venisse Romam, Valerius Antias his consulibus scribit, ad deferenda de Perseo crimina, indicandosquc apparatus belli. Plurium annales,et quibus credidisse malis, ipsum Eumenem venisse tradunt. Eumenes igitur, ut Romam venit, exceptus cum tanto honore, quantum non meritis tantum eius, sed beneficiis etiam suis, ingentia quae in eum congesta erant, existimaret deberi populus Romanus, in senatum est introductus. Causam veniendi sibi Romam fuis3e, dixit, -praeter cupiditatem visendi deos Jtominesque, quorum beneficio in ea fortuna esset, supra quam ns optare quidem auderet, elium ui coram moneret sena 170 T. LIVII [U. C. S 8 o. A. C. 172 .] tum, ut Persei conatis obviam iret. Orsus indu a Philippi consiliis, necem Demetrii filii retulit, adversat* lis Romano bello ; Bastarnarum gentem excitam sedibus suis, quorum auxiliis fretus in Italiam transiret. Haec eum volutantem in animo, oppressum fato, re. f num ei reliquisse, quem infestissimum esse sensisset iomanis. Itaque Persea, hereditarium a patre relictum bellum, et simul cum imperio traditum, iamiam primum alere ac fovere omnibus consiliis. Plorere praeterea iuventulefquam stirpem longa pax ediderit, florere opibus regni, florere etiam aetate. Quae quum corporis robore ac viribus vigeat, animum esse inveteratum diutina arte atque usu belli. Iam inde a puero, patris contubernio, Iiomanis quoque bellis, non finitimis tantum, assuetum, missum a patre in expeditiones viultas variasque. Iam ex quo ipse accepisset regnum , multa, quae non vi, non dolo, Philippus, omnia expertus, potuisset moliri, admirando rerum successu t» tiuisse. Accessisse ad vires eam, equae longo tempore, mullis magnisque meritis pareretur, auctoritatem. XII. Nam apud Graeciae atque Asiae civitates vereri maiestatem cius omnes. Nec, pro quibus meritis, pro qua munificentia tantum ei tribuatur, cernere: nes dicere pro certo posse, utrum felicitate id quadam eius accidat, an, quod ipse vereatur dicere, invidia adversus Romanos favorem illi conciliet. Inter ipsos quoque reges ingentem auctoritate , Seleuci filiam duxisse eum,non petentem,sed petitum ultro; sororem dedisse Prusiae prccanli atque oranti: celebratas esse utrasque nuptias gratulatione donisque innumerabilium legationum, et velui auspicibus nobilissimis populis deductas esse. Boeotorum gentem, captatam Philippo, nunquam ad scribendum amicitiae foedus adduci potuisse: tribus nunc locis cum Perseo foedus incisum literis esse: uno Thebis, altero ad Delum, augustissima et celeberrimo in templo, tertio Delphis. In h i e. XL 1 I. C a p. 1 2 . 13 . [U.C.580.A.C.172.] 171 Achaico concilio vero, nisi discussa res per paucos Romanum imperium intentantes esset, eo rem prope adductam, ut aditus et in Achaiam daretur. At, hercu- le, suos honores, cuius merita in eam gentem privalim, an publice, sint maiora, vix dici posset, partim desertos per incu\tum ac negligenliam, partim hostiliter sublutos esse, lam, Aetolos, quem ignorare, in seditionibus suis 11011 ab Romanis, sed a Perseo praesidium petisse? His eum fultum societatibus atque amicitiis eos domesticos apparatus belli habere, ut exieritis non egeat; triginta millia peditum, quinque millia equitum: in decem annos frumentum praeparare, ut abstinere et suo et'hostium agro frumentandi causa possit, lam pecuniam tantam habere, ut decem millibus mercenariorum militum, praeter Macedonum copias, stipendium in totidem annos praeparatum habeat: praeter annuum, quod ex metallis regiis capiat, vecligaL Arma vel tribus laniis exercitibus in armamentaria congessisse. Liventulem, utiam Macedonia deficiat, velul ex perenni fonte unde hauriat, Thraciam sublectam esse. XIII. lleliquum orationis adhortatio fuit Nou ego haec, inquit, incertis iaclata rumoribus, et cupidius credita, quia vera esse de inimico crimina volebam, affero ad vos, Patres conscripti ; sed comperta et explorata, haud secus quam si speculator missus a vobis subiec Ia oculis referrem . Neque, relicto regno meo, quod amplum et~egregiu.ni vos fecistis, mare taie- tum traiecissem, ut vana ad vos afferendo fidem abrogarem mihi. Cernebam nobilissimas Asiae et Graeciae civitates, in dies magis denudantes indicia sua, mox , si permitteretur, eo processuras, unde receptum ad poenitendum 11011 haberent. Cernebam Persea, non continentem se Macedoniae regno, alia annis occupantem, alia, quae vi subigi non possunt, favore ac benevolentia complectentem. 1 idebarn, quam impar esset 172 T. LIVII [P. C.58o.A.C. 173 .] tors, quum ille vobis bellum pararet, vos ei securam Jl pacem praestaretis ; quanquam mihi quidem non pa- jt rare, sed gerere paene bellum videbatur. Ahrupolim, jl socium atque amicum vestrum, regno expulit. Artite - ji taurum Illyrium, quia scripta abeo quaedam vobi- jf comperit, socium item atque amicum vestrum, inlerfe- jj cit. Euersam et Cdllicritum Thebanos, principes ci- 1 ' vitatis, quia liberius adversus eum in concilio Boeoto • j rum loculi fuerant, delaturosque ad vos, quae agerentur, professi erant, tollendos curavit. Auxilium By- r zantiis adversus foedus tulit, Dolopiae bellum intulit. Thessaliam et Doridem cum exercitu pervasit,, ut in bello intestino deterioris partis auxilio meliorem affligeret. Confudit et miscuit omnia in Thessalia Per- • rhaebiaque spe novarum tabularum, ut manu debitorum obnoxia sibi optimates opprimeret. Dace quum i vobis quiescentibus et patientibus fecerit,et concessum f sibi Graeciam esse a vobis videat; pro certo habet, 1 , neminem sibi, antequam in Italiam traiecerit, arma ■ ]■ sit, vos videritis: ego certe mihi turpe esse duxi, prius Persea ad bellum inferendum, quam me socium ad praedicendum, ut caveretis, venire in Italiam, Fundus necessario mihi afficio, et quodam modo liberata atque exonerata fide mea, quid ultra facere possum, quam uti deos deasque prccer, ut vos et vestrae rei- publicae, et nobis sociis atque amicis, qui ex vobis pendemus, consulatis ? XIV. Haec oratio movit Patres conscriptos. Ceterum in praesentia nihil, praeterquam fuisse in curia regem, scire quisquam potuit: eo silentio clausa cu- rege, quaeque responsa essent, emanavere. Persei deinde regis legatis post paucos dies senatus datus est. Ceterum, praeoccupatis non auribus magis, quam animis, ab liumene rege, omnis et defensio et ' A J 11 111 m occursurum. Hoc quam vobis tutum aut honestum ji ria erat. Helio denique perfecto, quaeque diota ab 1 Lin.XLIl. Cap. 14.15. [U.C.5So.A.C.i 7 j.] 17S deprecatio legatorum respuebatur: et exasperavit animos ferocia nimia Harpali, qui princeps legationis erat. Is, Velle quidem et laborare, dixit, regem, ut purganti, se nihil hostile dixisse aut fecisse, fides habeatur: ceterum,si pervicacius causam belli quaeri videat, forti animo defensurum se. Martem communem esse, et eventum incertum belli. Omnibus civitatibus Graeciae atque Asiae curae erat, quid Persei legati, quid Eumenes in senatu egisset: et propter adventum eius, quem moturum aliquid rebantur, miserant pleraeque civitates, alia in speciem praeferentes, legatos. Et legatio Rhodiorum erat, ac Satyrus princeps, haud dubius, quin Eumenes civitatem quoque suam Persei criminibus iunxisset. Itaque omni modo per patronos hospitesque disceptandi cum rego locum in senatu quaerebat. Quod quum non contigisset, libertate intemperantius invectus in regem, quod Lyciorum gentem adversus Rhodios concitasset, graviorque Asiae esset., quam Antiochus fuisset; popularem quidem ac gratam populis Asiae (nam eo quoque ian: favorPersei venerat)orationem habuit: ceterum invisam senatui, inutilemque sibi et civitati suae. Eumeni vero conspiratio adversus eum favorem apud Romanos fecit. Ita omnes ei honores habiti, donaque quam amplissima data, cum sella curuli atque eburneo scipione. XV. Legationibus dimissis, quum Harpalus,quanta maxima celeritate poterat, regressus in Macedoniam, nuntiasset regi, nondum quidem parantes bellum reliquisse se Romanos, sed ita infestos, ut facile appareret, non dilaturos; et ipse, praeterquam quod et ita credebat futurum, iam etiam volebat, in flore virium se credens esse. Eumeni ante omnes infestus erat: a cuius sanguine ordiens bellum, Euandrum Cretensem, ducem auxiliorum, et Macedonas tres, assuetos ministeriis talium facinorum, ad caedem 174 T. LIVII [U. C.5So.A. C. 172 .J regis subornat: literasque iis dat adPraxohospitam, principem auctoritate et opibus Delphorum. Satis constabat, Eumenem, ut sacrificaret Apollini, Del phos escensurum. Praegressi cum Euandro insidiatores, nihil aliud ad peragendum inceptum, quam loci opportunitatem , omnia circumeuntes, quaerebant. Escendentibus ad templum a Cirrha, priusquam perveniretur ad frequentia aedificiis loca, maceria erat , ab Iaera semitae paullum exstantis a fundamento, I qua singuli transirent; dextra pars labe terrae in ali- . quantum altitudinis derupta erat. Post maceriam se abdiderunt,gradibus astructis, ut ex ea,relut e muro, | tela in praetereuntem coniicerent. Primo a mari, circumfusa turba amicorum ac satellitum, procede- ‘ bat: deinde extenuabant paullatim angustiae agmen. Cbi ad eum locum ventum est, qua singulis eundum erat, primus semitam ingressus Pantaleon Aetoliae princeps, cum quo institutus regi sermo erat. Tum insidiatores exorti saxa duo ingentia devolvunt: quorum altero caput ictum est regi, altero humerus; so pitusque ex semita proclivi ruit in declive, multis super prolapsum iam saxis congestis. Et ceteri quidem etiam amicorum et satellitum, postquam cadentem videre, diffugiunt: Pantaleon constanter impavidus mansit ad protegendum regem. XVI. Latrones, quum brevi circuitu maceriae decurrere ad conficiendum saucium possent, velut perfecta re, in iugum Parnasi refugerunt eo cursu, ut, quum unus non facile sequendo per invia atque ardua moraretur fugam eorum, ne ex comprenso indicium emanaret, occiderint comitem. Ad corpus regis primo amici, deinde satellites ac servi concurrerunt, tollentes sopitum vulnere ac nihil sentientem. Vivere tamen ex calore et spiritu remanente in praecordiis senserunt; victurum exigua ac prope nulla spes «•at. Quidam ex satellitibus, secuti latronum vesti- Lin. XLII. Cap. 16.17. [U.C.58o.A.C. 172 .] 175 gia, quum usque ad iugum Parnasi, nequicquam fatigati, pervenissent, re infecta redierunt. Aggressi facinus Macedones, ut inconsulte, ita audacter, coeptum nec. consulte et timide reliquerunt. Compotem lam sui regem amici postero die deferunt ad navem: inde Corinthum: ab Corintho, per Isthmi iugum na- Tibus traductis, Aeginam traiiciunt. Ibi adeo secreta eius curatio fuit, admittentibus neminem, ut fama mortuum in Asiam perferret. Attalus quoque celerius, quam'dignum concordia fraterna erat, credidit. Nam et cum uxore fratris, et praefecto arci, tanquam iam haud dubius regni heres, est locutus. Quae postea non fefellere Eumenem : et, quanquam dissimulare et tacite habere id patique statuerat, tamen in primo congressu non temperavit, quin uxoris petendae praematuram festinationem fratri obiiceret. Hornam quoque fama.de morte Eumenis perlata est. XVII. Sub idem tempus C. Valerius ex Graecia, qui legatus ad visendum statum regionis eius specu- landaque consilia Persei regis missus erat, rediit; eongruentiaque omnia criminibus ab Eumene allatis referebat. Simul et adduxerat secum Praxo a Delphis, cuius domus receptaculum latronum fuerat, et L. Kammium Brundisinum, qui talis indicii delator erat. Princeps Brundisii Kammius fuit; hospitio quoque et duces Romanos omnes, et legatos exterarum quoque gentium insignes, praecipue regios, accipiebat. Ex co notitia ei cum absente Perseo fuerat: literisque spem amicitiae interioris magnaeque inde fortunae facientibus, ad regem profectus, brevi perfamiliaris haberi, trahique, magis quam vellet, in arcanos sermones est coeptus. Promissis enim ingentibus praemiis petere institit ab eo rex, Quoniam duces omnes legaliqueRomani hospitio eiusutiassues- sent, quibus eorum ipse scripsisset, ut venenum dandum curaret. Cuius scire se comparationem plurimum 170 T. LIVII [C. C. 38o. A. C. 172.] difficultatis et periculi habere. Pluribus consciis cum. parari: eventu praeterea incerto esse, ut aut satis efficacia ad rem peragendam,aut tuta ad rem cela miam dentur. Se daturum, quod nec in dando, nec datum, ullo signo deprendiposset, Rammius, veritus ne, si abnuisset, primus ipse veneni experimentum esset, facturum pollicitus proficiscitur: nec Brundisium ante redire, quam convento C. Valerio legato, qui circa Chalcidem esse dicebatur, voluit. Ad eum pii muni indicio delato, iussu eius Hornam simul venit, introductus in curiam, quae acta erant, exposuit. XVI11. Haec ad ea, quae ab Eumene delata erant, accessere, quo maturius hostis Perseus iudicaretur: quippe quem non iustum modo apparare bellum regio animo, sed per omnia clandestina grassari scelera latrociniorum ac veneficiorum cernebant. Belli administratio ad novos consules reiecta est: in praesentia tamen C11. Sicinium praetorem, cuius inter cives et peregrinos iurisdictio erat, scribere milites placuit; qui, Brundisium ducti, primo quoque tempore Apolloniam in Epirum traiicerentur ad occupandas maritimas urbes, ubi consul, cui provincia Macedonia obvenisset, classem appellere tuto, et cupias per commodum exponere posset. Eumenes, aliquamdiu Aeginae retentus periculosa et difficili curatione, quum primum tuto potuit, profectus Pergamum, praeter pristinum odium recenti etiam scelere Persei stimulante, summa vi parabat bellum. Legati eo ab Roma, gratulantes quod e tanto periculo evasisset, venerunt. Quum Macedonicum bellum in annum dilatum esset, ceteris praetoribus iam in provincias profectis, M. Iunius et Sp. Lucretius, quibus Hispaniae provinciae obvenerant,fatigantessaepeidem petendo senatum, tandem pervicerunt, nt supplementum sibi ad exercitum daretur tria millia peditum, centum et quinquaginta equites in Romanas legiones.- LrB.XL II. Cap. 18-20. [TJ.C.58o.A.C. 172 .] 177 in socialem exercitum quinque miliia peilituin, et trecentos equites,'imperare sociis iussi. Hoc copiarum inllispanias cum praetoribusnovisportatumest. XIX. Eodem anno, quia per recognitionem Postumii consulis magna pars agri Campani, quem privati sine discrimine passim possederant, recuperata in publicum erat, M. Lucretius tribunus plebis promulgavit, ut agrum Campanum censores fruendum locarent: quod factum tot annis post captam Capuamnon fuerat, ut in vacuo vagaretur cupiditas privatorum. Quum in exspectatione senatus esset, bello etsi uon indicto, tamen iam decreto, qui regum suam, Persei qui secuturi amicitiam essent, iegati Ariarathis, puerum filium regis secum adducentes, Romam venerunt. Quorum oratio fuit, llcgem educandum filium Romam misisse, ut iam inde a puero assuesceret mori ■ bus Romanis hominibusque. Retere, ut eum non sub hospitum modo privatorum custodia, sed publicae etiam curae ac velut tutelae vellent esse. Ea regis legatio grata senatui fuit. Decreverunt, utCn.Sicinius praetor aedes instructas locaret, ubi filius regis comitesque eius habitare possent. Et Thracum legatis, apud se disceptantibus, et societatem amicitiamque petentibus, et, quod petebant, datum est, et munera binum millium acris summae in singulos missa. Hos utique populos, quod ab tergo Macedoniae Thracia esset, assumptos in societatem gaudebant. Sed ut in Asia quoque et insulis explorata omnia essent, Ti. Claudium Neronem, M.Decimiuin legatos miserunt. Adire eos Cretam et Rhodani iusserunt, simul renovare amicitiam, simul speculari, num sollicitati animi sociorum ab rege Perseo essent. XX. I 11 suspensa civitate ad exspectationem novi belli, nocturna tempestate columna rostrata in Capitolio* bello Punico consulis, cui collega Ser. Fulvius fuit, tota ad imum fulmine discussa est. Ea res, T. Liv. Tox. V. M 17S X. LIVII [U. C. 53o. A. C. i 7 2.J prodigii loco habita, ad senatum relata est. Patres ad haruspices referre, et decemviros adire libros ius- serunt. Decemviri, lustrandum oppidum, supplicationem obsecrationemque habendam, victimis maioribus sacrilicandum et in Capitolio Romae, et in Campania ad Minervae promontorium, renuntiarunt: ludos per decem dies lovi Optimo Maximo primo quoque die faciendos. Ea omnia cum cura facta. Haruspices, in bonum versurum id prodigium, prolationemque finium et interitum perduellium portendi, responderunt; quod ex hostibus spolia fuissent ea rostra, quae tempestas (lisiecisset. Accesserunt, quae cumularent religiones animis. Saturniae, nuntiatum erat, sanguine per triduum in oppido pluisse: Calatiae asinum tripedem natum, et taurum cum quinque vaccis uno ictu fulminis exanimatos: Auximi terra pluisse. Horum quoque prodigiorum causa ves divinae factae, et supplicatio unum diem feriue- que habitae. XXI. Consules ad id tempus in provinciam non exierant, quia neque, uti de M. Popillio referrent, senatui obsequebantur, et, nihil aliud decernere prius, statutum Patribus erat. Aucta etiam invidia est Po- pillii literis eius, quibus iterum cum Statiellatibus Liguribus proconsul pugnasse se scripsit, ac sex millia eorum occidisse. Propter cuius iniuriam belli ceteri quoque Ligurum populi ad arma ierunt. Tum vero non absens modo Popiilius, qui deditis contra ius ac fas bellum intulisset, et pacatos ad rebellium incitasset, sed consules, quod non exirent in provinciam, in senatu increpiti. Iloc consensu Patrum accensi M. Marcius Sermo et Q. Marcius Scylla, tribuni plebis, et consulibus multam se dicturos, nisi in provinciam exirent, denuntiarunt; et rogationem, quam de Liguribus deditis promulgare in animo haberent, in senatu recitarunt. Sanciebatur, ut qui ex L 11 !. x LII. C A p. 21. 22. [U. C. 53o. A. C. 172 .] 179 Statiellis dedilis in libertatem restitutus ante Kalen- ias Sextiles primas non esset, cuius dolo malo is in lervilulem venisset, ut iuralus senatus decerneret, qui eam rem quaereret animadverteret que. Ex auctoritate deinde senatus eam rogationem promulgarunt. Priusquam proficiscerentur consules, C. Cicereio praetori prioris anui ad aedem Bellonae senatus datus est. Is, expositis, quas in Corsica res gessisset, postulatoquc frustra triumpho,, in monte Albano, quod iam in morem venerat, ut sine publica auctoritate fieret, triumphavit. Hogationem Marciam de Liguribus magno consensu plebes scivit iussitque. hlx eo plebiscito C. Licinius praetor consuluit senatum, quem quaerere ea rogatione vellet. Patres ipsum eum quaerere iusserunt. XXII. Tum demum consules in provinciam profecti sunt, exercitumque a M. Popillio acceperunt. Neque tamen M. Popillius reverti Hornam audebat, ne causam diceret, adverso senatu, infestiore populo, apud praetorem, qui de quaestione in se posita senatum consuluisset. Huic detrectationi eius tribuni plebis, alterius rogationis denuntiatione, occurrerunt: ut, si non ante Idus Novembres in urbem Hornam introisset, de absente eo C. Licinius statueret ac iudicaret. Hoc tractus vinculo quum redisset, ingenti cum invidia in senatum venit. Ibi quum laceratus iurgiis multorum esset, senatusconsultum factum est, ut, qui Ligurum post Fulvium, L. Manlium consules hostes non fuissent, ut cos C. Licinius, C 11 . Sicinius praetores in libertatem restituendos curarent, agvumque iis trans Padum consul C. Popillius daret. Multa millia hominum hoc senatusconsulto restituta in libertatem , traductisque Padum ager est assignatus. M. Popillius rogatione Marcia bis apud C. Licinium causam dixit: tertio praetor, gratia consulis absentis et Popilliae familiae prcci- M 2 ISO T. L IVII [IT. C. 58 o. A. C, 172.] _ bus rictus, Idibus Mardis adesse reum iussit, quo dic novi magistratus inituri erant honorem; ne diceret ius, qui privatus futurus esset. Ita rogatio de Liguribus arte fallaci elusa est. XXill. Legati Carthaginienses eo tempore Romae erant, et Gulussa filius Masinissae, luter eos magnae contentiones in senatu fuere. Carthaginienses querebantur, praeter agrum,de quo anle legati al Jloma, qui in re praesenti cognoscerent, missi essent . amplius septuaginta oppida caslcllaque agri Carthaginiensis biennio proximo Masinissam vi atque armi: possedisse. Id illi, cui nihil pensi sit, facile esse. Carthaginienses foedere illigatos silere. Prohiberi enim extra fines efferre arma. Qttanquam sciant, insuis finibus, si inde Xumidas pellerent, se gesturos bellum: illo haud ambiguo capite foederis deterreri, quo diserte retentur cum sociispopulillomani bellumgerere. Sed iam ultra superbiam crudelilatemque et avaritiam eius nonpatiposse Carthaginienses. Missos esse, qui orarent senatum, ut trium harum rerum tinam al se impetrari sinerent: nivei ex aequo apud socium populum, quid cuiusque esset, disceptarent: vel permitterent Carthaginiensibus, ut adversus iniusta arma pio iustoque se tutarentur bello: vel ad extremum, si gratia plus, quam veritas, apud eos valeret, semel statuerent, quid donatum ex alieno Masinissae vellent. Modestius certe daturos cos, et scituros, quid dedissent : ipsum nullum, praeterquam suae libidinis arbitrio, finem facturum. Iloruin si nihil impetrarent, et aliquod suum post datam a P. Scipione pacem delictum esset, ipsi potius animadverterent in se. Tutam servitutem se sub dominis Romanis, quam libertatem expositam ad iniurias Masinissae, malle. Perire namque semel ipsis satius esse, quam sub acerbissimi car nificis arbitrio spiritum ducere. Sub haec dicta lacri- Lm.XLII. Cap. 23-25. [U.C, 58o. A.C. 172 .] ISI mantes procubuerunt; stratique humi, mmsibi mugis misericordiam, quam regi *. XXIV. Interrogari Gulussam placuit, quid ad ea responderet, aut, si prius mallet, expromeret, super epia re Romam venisset. Gulussa, iSeque sibi facile, esse, dixit, de iis rebus agere, de quibus nihil mandati a patre haberet: neque patri facile fuisse mandare, quum Carthaginienses, nec de qua re acturi essent,nec omnino ituros se Romam, indicaverint. In aede Aesculapii clandestinum cos per aliquot nodes consilium principum habuisse, unde praeterea legatos occultis cum mandatis Romam miti i. Idam ca usam fuisse patri mittendi se Romam, qui deprecaretur senatum, ne quid communibus inimicis criminantibus se crederent , quem ob nullam aliam causam, nisi propter constantem fidem erga populum Romanum, odissent. Jlis utrimque auditis, senatus, de postulatis Carthaginiensium consultus, respondere ita iussit: Gulussam placere extemplo in Sumidiam proficisci, et nuntiare patri, ut de iis, de quibus Carthaginienses querantin •, legatos quam primum ad senatum mittat; denuntiet- que Carthaginiensibus, ut ad disceptandum veniant. Si aliquid possent Masinissae honoris causa, et fecisse ct facturos esse: ius gratiae non dare. Agrum, qua cuiusque sit, possideri velle: nec novos statuere fines, sed veteres observari, in animo habere. Carthaginiensibus victis se et urbes, et agros concessisse ; non ut in pace eriperent per iniuriam, quae ture belli non ademissent. Ita regulus Carthaginicnsesque dimissi. Munera ex instituto data utrisque,aliaque hospitalia comiter conservata. XXV. Sub idem tempus Cn. Servilius Caepio, Ap. Claudius Centho, T. Annius Luscus legati, ad res ro- petendas in Macedoniam renuntiandamque amicitiam regi missi, redierunt: qui iam sua sponte infestum Persi senatum insuper accenderunt, relatis or- 122 T. LIVII [U.C. 58 o. A. 0 . 172.] dine, quae vidissent, quaeque audissent. Vidisse se per omnes urbes Macedonum summa vi parari bellum. Quum ad regem pervenissent, per multos dies conveniendi eius potestatem non factam: postremo, quum desperato iam colloquio profecti essent, tum demum se ex itinere revocatos, et ad eum introductos esse. Suae orationis summam fuisse: Foedus, cum Philippo ictum, cum ipso eo post mortem patris renovatum: in quo diserte prohiberi eum, extra fines arma efferre; prohiberi, socios populi Romani lacessere bello. Exposita deinde ab se ordine, quae ipsi nuper in senatu Eumenem vera omnia et comperta referentem audissent. Samothracae praeterea per multos dies occultum consilium cum legationibus civitatium Asiae regem habuisse. Pro his iniuriis satisfieri, senatum aequum censere, reddique sibi res sociisque suis, quas contra ius foederis habeat. Regem ad ea primo accensum ira inclementer locutum, avaritiam superbiamque Romanis obsidentem frequenter: quod alii super alios legali venirent speculatum dicta faciaque sua, quod se ad nutum imperiumque eorum omnia dicere ac facere aequum censerent. Postremo, inultum ac diu vociferatum, revert i postero die iussisse; scriptum se responsum dare velle. Tum ita sibi scriptum traditum esse: Foedus, cum patre ictum, ad se nihil pertinere. Id se renovari , non quia probaret, sed quia in nova possessione regni patienda omnia essent, passum. Ro- vum foedus si secum facere vellent, convenire prius de conditionibus debere; et, si in animum inducerent, ut ex aequo foedus fieret, et se visurum, quid sibi faciun- dum esset, et illos credere reipublicae consulturos. Atque ita se proripuisse, et summoveri e regia omnes coeptos. Tum se amicitiam et societatem renuntiasse. Qua voce eum accensum restitisse, atque voce clara denuntiasse sibi, ut triduo regni sui decederent finibus. Ita se profectos: nec sibi, aut venientibus, aut manen- Lrii.XL.II. Cap. 25. 26. [T7.C.58o. A.C. 172 .] 183 tihtis, quicquam hospitaliter aut benigne facium. Thessali deinde Aetolique legati auditi. Senatui, ut scirent quam primum, quibus ducibus usura respublica esset, literas mitti consulibus placuit, ut, uter eorum posset, Romam ad magistratus creandos veniret. XXVI. Nihil magnopere, quod memorari attineat, rei publicae eo anno consules gesserant. Alagis e rc- publica visum erat, comprimi ac sedari exasperatos Ligures. Quum Macedonicum bellum exspectaretur, Gentium quoque Illyriorum regem suspectum Issenses legati fecerunt: simul questi, fines suos secundo populatum, simul nuntiantes, uno animo vivere Macedonum atque Illyriorum regem: communi consilio parare Romanis bellum: et specie legatorum Illyrios speculatores Hornae esse, Perse auctore missos, ut, quid ageretur, scirent. Illyrii vocati in senatum. Qui quum legatos se esse missos ab rege dicerent ad purganda crimina, si qua de rege issenses deferrent; quaesitum, ecquid ita non adissent magistratum, ut ex instituto loca, lautia, acciperent? sciretur denique venisse cos, ct super qua re venissent? Haesitantibus in responso, ut curia excederent, dictum. Responsum tanquam legatis, ut qui adire senatum non poslulassent, dari non placuit: mittendosque ad regem legatos consuerunt, qui nuntiarent, qui socii quererentur apud senatum, exustum a rege agrum : non aequum eum facere, qui ab sociis suis non abstineret imuriam. In hanc legationem missi, A. Terentius Varro, C. Plaetorius, C. Cicereius. Ex Asia, qui cir- ra socios reges missi erant, redierunt legati, qui renuntiarunt, Eumenem in ea, Antiochum in Syria, Ptolemaeum in Alcxandria sese convenisse. Omnes sollicitatos legationibus Persei, sed egregie in fide permanere, pollicilosque omnia, quae populus Romanus im- perasset, praestuluros. Et civitates socias adisse: ce- 184 T. 1,1 VII ru. C. 5 So. A. C. 172.] teras satis -fidas ; solos Rhodios fluctuantes et imbutos Persei consiliis invenisse. Venerant Rhodii legati ad purganda ea, quae vulgo iactari de civitate sciebant: ceterum senatum iis dari, quum novi consules magi- stratum inissent, placuit. XXVII. Helii apparatum non differendum cen- suerunt. C. Licinio praetori negotium datur, ut es veteribus quinqueremibus, in navalibus Romae subductis, quae possent usui esse, reficeret, pararctque naves quinquaginta. Si quid ad eum numerum explendum deesset, C. Memmio collegae in Siciliam scriberet, ut eas, quae in Sicilia naves essent, reficeret, atque expediret, ut Brundisium primo quoquo tempore mitti possent. Socios navales libertini ordinis in viginti et quinque naves ex civibus Romanis C. Licinius praetor scribere iussus: in quinqueetviginti parem numerum Cn. Sicinius sociis imperaret: idem praetor peditum octo millia, quadringentos equites ab sociis Latini nominis exigeret. Hunc militem qui Brundisii acciperet, atque in Macedoniam mitteret, A. Atilius Serranus, qui priore anno praetor fuerat, deligitur. Cn. Sicinius praetor ut exercitum paratum ad traiiciendum haberet, C. Popillio consuli ex auctoritate senatus C. Licinius praetor scribit, ut et legionem secundam, quae maxime veterana in Liguribus erat, et socios Latini nominis quattuor millia peditum, ducentos equites Idibus Februariis Brundisii adesse iuberet. Hac classe et hoc exercitu C11. Sicinius provinciam Macedoniam obtinere, donec successor veniret, iussus, prorogato in annum imperio. Ea omnia, quae senatus censuit, impigre facta sunt. Duodequadraginta quinqueremes ex navalibus deductae: qui deduceret eas Brundisium, L. Porcius Licinius praepositus: duodecim cx Sicilia missae. Ad frumentum classi exercituique coemendum in Apuliam Calabriamque tres legati missi, Sex. Digi- Iji.n. XLil. Cap. 27. 28. [U.C.B 80 .A.C. 172 .] 185 tius, T. luventius, M. Caecilius. Ad omnia praeparata Cn. Sicinius praetor, paludatus ex urbe profectus, Brundisium venit. XXViil. Exitu prope anni C. Popillius consul Romam rediit aliquanto serius, quam senatus cen- suerat: cui primo quoque tempore magistratus creari, quum tantum bellum immineret reipublicae, visum erat. Itaque non secundis auribus Patrum auditus est consul, quum in aede Bellonae de rebus in Liguribus gestis dissereret. Succlamationes frequentes erant interrogationesque, cur scelere fratria oppressos Ligures in libertatem non restituisset'f Comitia consularia, in quam edicta erant diem, anto diem duodecimum Kalendas Martias sunt habita. Creati consules, P. Licinius Crassus, C.Cassius Longinus. Postero die praetores facti, C. Sulpicius Galba, L. Furius Philus, L. Canuleius Dives, C. Lucretius Gallus, C. Caninius Rebilus, L. Villius Annalis. His praetoribus provinciae decretae: duae iuri Romae dicendo, Hispania, et Sicilia, et Sardinia; ut uni sors integra esset, quo senatus censuisset. Consulibus designatis imperavit senatus, ut, qua die magistratum inissent, hostiis maioribus rite mactatis,precarentur, ut, quod bellum populus Romanus in animo haberet gerere, ut id prosperum eveniret. Eodem die decrevit senatus, C. Popillius consul ludos per dies decem lovi Optimo Maximo voveret, donaquo circa omnia pulvinaria dari, si respublica decem annos in eodem statu fuisset. Ita ut censuerant, in Capitolio vovit consulludos fieri, donariaque dari, quanta ex pecunia decresset senatus, quum centum et quinquaginta non minus adessent. Praeeunte verba Lepido pontifice maximo , id votum susceptum est. Eo anno sacerdotes publici mortui, L. Aemilius Pa- pus decemvir sacrorum, et Q. Fulvius Flaccus ponti- fex, qui priore anno fuerat censor. Ilie foeda morte 186 T. LIVII [IT. C. 58i. A.C. i 7 j.] periit. Ex duobus liliis eius, qui tum in Illyrico militabunt, nuntiatum alterum decessisse, alterum gravi et periculoso morbo aegrum esse. Obruit animum simul luctus metusque: mane ingressi cubiculum servi laqueo dependentem invenere. Erat opinio, post censuram non compotem fuisse sui: vulgo lu- uonis Laciniae iram ob spoliatum templum alienasse mentem ferebant. Suffectus in Aemilii locum decemvir M. Valerius Messalla: in Fulvii pontifex Cn. Domitius Ahenobarbus, oppido adolescens sacerdos, est lectus. XXIX. P. Licinio, C. Cassio consulibus, non urbs tantum Roma, nec terra Italia, sed omnes reges ei- vitatesque, quae in Europa, quaeque in Asia erant, converterant animos in curam Macedonici acRomani belli. Eumenem quum vetus odium stimulabat, tum recens ira, quod scelere eius prope ut victima mactatus Delphis esset. Prusias, Bithyniae rex, statuerat abstinere armis, eventumque exspectare. Nam neque Romanos posse aequum censere adversus fratrem uxoris arma ferre; et apud Persea victorem veniam per sororem impetrabilem fore. Ariarathes, Cappadocum rex, praeterquam quod Romanis suo nomine auxilia pollicitus erat, ex quo estiunctusEumeni affinitate, in omnia belli pacisque se consociaverat consilia. Antiochus imminebat quidem Aegypti regno, et pueritiam regis, et inertiam tutorum spernens; et ambigendo de Coele Syria causam belli se habiturum existimabat, gesturumque sine ullo impedimento, occupatis Romanis in Macedonico bello, id bellum : tamen omnia et per suos legatos senatui, ct ipse legatis eorum enixe pollicitus erat. Ptolemaeus propter aetatem alieni etiam tum arbitrii erat. Tutores et bellum adversus Antiochum parabant, quo vindicarent Coelen Syriam, et Romanis omnia pollicebantur ad Macedonicum bellum. Masinissa et fru- Lin. XLII. Cap. 29. 30. [U.C.58i. A.C. 171 .J 187 mento iuvabat Romanos, et auxilia cum elephantis Misagenemque lilium mittere ad bellum parabat. Cunsilia autem in omnem fortunam ita disposita habebat: si penes Romanos victoria esset, suas quoque in eodem statu mansuras res esse, neque ultra quic- quani movendum: non enim passuros Romanos, vim Carthaginiensibus afferri: si fractae essent opes Romanorum, quae tum protegerent Carthaginienses, suam omnem Africam fore, (lentius, rex Illyriorum, fecerat potius, cur suspectus esset Romanis, quam satis statuerat, utram foveret partem; impetuque magis, quam consilio, his aut illis se adiuncturus videbatur. Cotys Thrax, Odrysarum rex, evidenter Macedonum partis erat. XXX. Haec sententia regibus quum esset de bello, in liberis gentibus populisque plebs ubique omnis ferme *, ut solet, deterioribus, erat ad regem Mace- (ionasque inclinata; principum diversa cerneres studia. Pars ita in Romanos effusi erant, ut auctoritatem immodico favore corrumperent: pauci ex iis iu- stitia imperii Romani capti; plures ita, si praecipuam operam navassent, potentes sese in civitatibus suis futuros rati. Pars altera regiae adulationis erat, quos aes alienum et desperatio rerum suarum, eodem manente statu, praecipites ad novanda omnia agebat; quosdam ventosum ingenium, quia Perseus magis aurae popularis erat. Tertia pars, optima eadem et prudentissima, si utique optio domini potio- ris daretur, sub Romanis, quam sub rege, malebat esse: si liberum inde arbitrium fortunae esset, neutram partem volebant potentiorem altera oppressa fieri; sed, illibatis potius viribus utriusque partis, pacem ex eo manere. Ita inter utrosque optimam conditionem civitatium fore; protegente altero sem- per inopem ab alterius iniuria. Haec sentientes, certamina fautorum utriusque partis taciti ex tuto spe- 1S8 T. LIVII [U. C. 58i. A.C. 171 .] ctabant. Consules, quo die magistratum inierunt, cs senatusconsulto quum circa omnia fana , in quibus lectisternium maiorem partem anni esse solet, maioribus hostiis immolassent, inde preces suas acceptas ab diis immortalibus ominati, senatui, rite sacrificatum, precationemque de bello factam, renuntiarunt, Haruspices ita responderunt: Si quid rei novae inciperetur, id maturandum esse: victoriam, triumphum, I propagationem imperii portendi. Patres, quod faustum felixque populo Romano esset, centuriatis comi- I tiis primo quoque die ferre ad populum consules, ius- \ serunt, ut, quod Perseus, Philippi filius, Macedonum rex, adversus foedus cum patre Philippo ictum, el secuta post mortem eius renovatum, sociis populi Romani arma intulisset, agros vasi asset, urbesque occu- passet; quodque belli parandi adversus populum Romanum consilia inisset, arma, milites, classem eius rei causa comparassel ; ut, tiisi de iis rebus satisfecisset, bellum cum eo inirctur. Ilaec rogatio ad populum lata est. XXXI. Senatusconsultum inde factum est, l't consules inter se provincias Italiam et Macedoniam compararent, sortirenturve. Cui Macedonia obvenisset, ut is regem Persea, quique cius seciam secuti essent, nisi populo Romano satisfecissent, bello persequeretur. Legiones quattuor novas scribi placuit, binas singulis consulibus. Id praecipue provinciae Macedoniae datum, quod, quum alterius consulis legionibus quina millia et duceni pedites ex vetero instituto darentur in singulas legiones, in Macedoniam sena millia peditum scribi iussa; equites treceni aequaliter in singulas legiones. Et in sociali exercitu consuli alteri auctus numerus: sexdecim millia peditum , octingentos equites, praeter eos, quos Cn. Si- cinius duxisset, sexcentos equites, in Macedoniam traiiceret. Italiae satis visa duodecim millia socio- Lin.XLlI. CiP. 31. 32. [U. C.S 81 .A.C. 171 .] 18. 33. 34. [U. C. f .81 . A . C. 171 .] i04 nuvo bello, tam propinquo Italiae, adversus regem po- tcnlissimum, aut tribunos militum, delectum habentes, impedirent; aut prohiberent consulem, quem cuique ordinem assignari e republica esset, eum assignare. Si quid in ea re dubium esset, ad senatum reiicerenl. XXXLV. 1’ostquam consul, quae voluerat, dixit, Sp. Ligustinus ex eo numero, qui tribunos plebis appellaverant, a consule et ab tribunis petiit, ut sibi paucis ad populum agere liceret. Permissu omnium ita locutus fertur: Sp. Ligustinus tribus Crustuminae ex Sabinis sum oriundus, Quirites. Paler mihi iugerum agri reliquit et parvum tugurium, in quo natus educalusque sum: hodicque ibi habito. Quum primum in aetatem veni, pater mihi uxorem fratris sui filiam dedit; quae secum nihil attulit, praeter libertatem pudiciliamque, et cum his fecunditatem, quanta vel in diti domo salis esset. Sex filii nobis, duae filiae sunt; utraeque iam nuptae. Filii quattuor togas viriles habent, duo praetextati sunt. Miles sum factus, P. Sulpicio, C. Aurelio consulibus. In eo exercitu, qui iuMacedoniam est transportatus, biennium miles gregarius fui adversus Philippum regem: tertio anno virtutis causa mihi T. Quinctius Flamininus decumum ordinem hastatum assignavit. Devicto Philippo Ma- cedonibusque, quum in Italiam reportati ac dimissi essemus, continuo miles voluntarius cum M. Porcio consule in Hispaniam sum profectus. Neminem omnium imperatorum , qui vivant, acriorem virtutis spectatorem ac iudicem fuisse sciunt, qui et illum et alios duces longa militia experti sunt. Hic me imperator dignum iudicavit, cui primum hastatum prioris centuriae assignaret. Tertio iterum voluntarius miles factus sum in eum exercitum, qui adversus Aetolos et Antiochum regem est missus. A M’. Acilio mihi primus princeps prioris centuriae est assignatus. Expulso rege Antiocho, subactis Aetolis, reportati sumus 192 T. LIVII [V. C. 58 1 . A. C. 171 .] in Italiam: et deinceps bis, quae annua merebant le. giones, stipendia feci, liis deinde in Hispania mili. tavi, semel Q. Fulvio Flacco, iterum Ti. Sempronio Graccho praetore. A Flacco inter ceteros, quos virtutis causa secum ex provincia ad triumphum deducebat, deducius sum. A Ti. Graccho rogatus, in provinciam ii. Quater intra paucos annos primum pilum duxi: quater et tricies virtutis causa donatus ab imperatoribus sum: sex civicas coronas accepi. Viginti duo stipendia annua in exercitu emerita habeo, et maior annis sum quinquaginta. Quod si mihi nec stipendia omnia emerita essent, necdum aetas vacationem daret, tamen, quum quattuor milites pro me uno vobik dare, P. Licini,possem, aequum erat me dimitti. Sed haec pro causa mea dicta accipiatis velim: ipse me, quoad quisquam, qui exercitus scribit, idoneum militem indicabit, nunquam sum excusaturus. Ordine tjuo me dignum indicent tribuni militum , ipsorum est potestatis: nequis me virtute in exercitu praestet, dabo operam; ul semper ila fecisse me et imperatores mei, et qui una stipendia fecerunt, testes sunt. Vos quo- que aequum est, commilitones, etsi appellationis vobis usurpatis ius, quum adolescentes nihil adversus magistratuum senatusque auctoritatem usquam feceritis, nunc quoque in potestate senatus ac consulum esse, et omnia honesta loca ducere, quibus rempublicam defensuri sitis. XXXV. Ilaec ubi dixit, collaudatum multis verbis consul ex concione in senatum duxit. Ibi quoque ei exauctoritate senatus gratiae actae, tribunique militares in legione prima primum pilum virtutis causa ei assignarunt. Ceteri centuriones, remissa appellatione, ad delectum obedienter responderunt. Quo maturius in provincias magistratus proficiscerentur, LatinaeKalendis Iuniis fuere: eoque sollenni ueriecto, C.Lucretius praetor, omnibus, quae ad olas- I Lib. XLII. Gap. 35.36. [U.C.581.A.C, 171.] 193 isein opus erant, praemissis, Brundisium est profectus. Praeter eos exercitus, quos consules oumpa- ! rabant, C. Sulpicio Galbae praetori negotium datum, ! ut quattuor legiones scriberet urbanas, insto numero ’ peditum equitumque; lisque quattuor tribunos militum ex senatu legeret, qui praeessent: sociis Latini nominis imperaret-quindecim millia peditum, mille ct ducentos qquites. Is exercitus uti paratus esset, quo senatus censuisset. P. Licinio consuli ad exercitum civilem socialeinque petenti addita auxilia, Ugurum duo millia, Cretenses sagittarii, (incertus : numerus, quantum rogati auxilia Cretenses misissent) Numidae item equites elephantique. In eam rem legati ad Masinissam Carthaginiensesque missi, , L.Postumius Albinus, Q. Terentius Culleo, C. Abu- rius. In Cretam item legatos tres ire placuit, A. Postumium Albinum, C. Becimium, A. Licinium Nervam. XXXVI. Per-idem tempus legati ab rege Perseo venerunt. Eos in oppidum intromitti non placuit, quum iam bellum regi eorum et Macedonibus .et senatus decresset, et populus iussisset. I11 aedem Bellonae in senatum introducti ita verba fecerunt: Mirari Persea regem , quid in Macedoniam exercitus transportati essent. Si impetrari a senatu posset, ut ii revocentur, regem de iniuriis, si quas sociis factas quererentur, arbitratu senatus satisfacturum esse. . Sp. Carvilius, ad cam ipsam rem ex Graecia remissus ab Cn. Sicinio , in senatu erat. Is Perrhaebiam expugnatam armis, Thessaliae aliquot urbes captas, cetera, quae aut ageret, aut pararet rex, quum argueret, respondere ad ea legati iussi. Postquam haesitabant, negantes sibi ultra quicquam mandatum esse, iussi renuntiare regi, Consulem P. Licinium brevi cum exercitu futurum iti Macedonia esse: ad eum, si satisfacere in animo esset, mitteret legatos, liomam T. Liv. Tom. V. N I 19-1 T. LIVII [U.C.58I.A. C. 171 .] quod praeterea mitteret, non esse: neminem eorum per\ Italiam ire liciturum. Ita dimissis, P. Licinio consuli, mandatum, intra undecimum diem iuberet eos ItaliaL excedere, et Sp. Carvilium mitteret, qui, donec navem conscendissent, custodiret. Haec lloinae acta, 1 nondum profectis in provinciam consulibus. Iam Cn. , Sicinius, qui, priusquam magistratu abiret, Brumli-i sium ad classem et ad exercitum pbSfcmissus erat,| traie.ctis in Epirum quinque millibus peditum, trc-| rentis equitibus, ad Nymphaeum in agro Apolloniatif castra habebat. Inde tribunos cum duobus millibus] militum ad occupanda Dassaretiorum et Illyriorum castella, ipsis arcessentibus praesidia, ut tutiores 1 finitimorum impetu Macedonum essent, misit. XXXVII. Paucis post diebus Q. Marcius, A. Atilius, et P. et Ser. Cornelii Lentuli, et L. Decimius, legati in Graeciam missi, Corcyram peditum mille secum advexerunt: ibi inter se et regiones, quas obi- ! rent, et milites diviserunt. Decimius missus est ad | Gentium, regem Illyriorum, quem, si aliquem respe- i ctum amicitiae eum habere cerneret, tenture, mitji etiam ad belli societatem pellicere iussus. Lentuli I in Cephalleniam missi, ut in Peloponnesum traiicc-lj rent, oramque maris, in occidentem versi, ante hiemem circumirent. Marcio et Atilio Epirus, Aetolia, | et Thessalia circumeundae assignantur, lndelloco-i tiam atque Euboeam aspicere iussi; tum in Pelopon- nesum traiicere. Ibi congressuros se cum Lentulis j constituunt. Priusquam digrederentur a Corcyra, i literae a Perseo allatae sunt, quibus quaerebat,quae causa Romanis aut in Graeciam traiiciendi copias, aut urbes occupandi, esset'! Cui rescribi non placuit; nuntio ipsius, qui literas attulerat, dici, Praesidii, causa ipsarum urbium Romanos facere. Lentuli, circumeuntes Peloponnesi oppida, quum sine discrimine i omnes civitates adhortarentur, ut, quo animo, qua' Lui. XLII. Cap. 37.38. [U.C.53i.A.C.i 7 i.] l'J5 fide adiuvissent Romanos, Philippi primum, deinde Antiochi bello, eodem adversus Persea iurarent, fremitum in concionibus audiebant: Achaeis indignantibus, eodem se loco esse, qui omnia a principiis Macedonici belli praestitissent Romanis,et Macedonum Philippi bello hostes fuissent, quo Messenii atque Elii, qui pro Antiocho hoste arma adversus populum Komanum tulissent; ac, nuper in Achaicum contributi concilium, velut praemium belli se victoribu3 Achaeis tradi quererentur. XXXV11I. Marcius et Atilius adGitanas, Epiri oppidum decem millia a mari, quum escenderent, concilio Epirotarum habito, cum magno omnium assensu auditi sunt: et quadringentosiuventutiseorum in Orestas, ut praesidio essent liberatis ab se Macedonibus, miserunt. Inde in Aetoliam progressi, ac paucos ibi morati dies, dum in praetoris mortui locum alius sufficeretur, et Lycisco praetore facto, qucin Romanorum favere rebus satis compertum erat, transierunt in Thessaliam. Eo legati Acarnanum , et Boeotorum exsules venerunt. Acarnanes nuntiare iussi, Quae Philippi primum, Antiochi deinde bello, decepti pollicitationibus regiis, adversus populum Romanum commisissent,ea corrigendi occasionem illis oblatam. Si male meriti clementiam populi Romani experti essent, bene merendo liberalilalem experirentur. Boeotis exprobratum, societatem eos cum Perseo iunxissc. Quum culpam in Ismeniam, principem alterius partis, conferrent, et quasdam civitates dissentientes in causam deductas, Appariturum id esse, Marcius respondit: singulis enim civitatibus de se ipsis consulendi potestatem facturos. Thessalorum Larissae fuit concilium. Ibi et Thessalis benigna materia gratias agendi Romanis pro libertatis munere fuit; et legatis, quod, et Philippi prius et post Antiochi bello , enixe adiuti a gente Thessalo- N 2 196 T. LIVII [U.C. 58 i. A. C. 171.] rara essent. Hac mutua commemoratione meritorum accensi animi multitudinis ad omnia decernenda,! quae Romani vellent. Secundum hoc concilium lo | gati a Perseo rege venerunt, privati maxime huspitii| fiducia, quod ei paternum cum Marcio erat. Ab huius necessitudinis commemoratione orsi, petierunt Ie-1 gati, in colloquium veniendi regi potestatem faceret. Marcius, El se ita a patre suo accepisse, dixit, amicitiam hospiliumque cum Philippo fuisse: minime im -1 memorem necessitudinis eius legationem eam suscepisse. Colloquium, si salis commode valeret , non fuisse se dilaturum: nunc, ubi primum posset, ad Peneum flamen, qua transitus ab Homolio Dium esset, prae- missis, qui nuntiarent regi, venturos. XXXIX. Kt tum quidem ab Dio Perseus in interiora regni recipit se , levi aura spei obiecta, quod Marcius ipsius causa suscepisse se legationem dixisset. Post dies paucos ad constitutum locum vene- j runt. Magnus comitatus fuit regius, quum amico- ' rui)), tum satellitum turba stipante. Non minoie agmine legati venerunt, et ab Larissa multis prose- quentibus, et legationibus civitatium, quae convenerant Larissam, et renuntiare domum certa, quae an- dissent, volebant. Inerat cura insita mortalibus videndi congredientes nobilem regem, et populi principis terrarum omnium legatos. Postquam in con spectu steterunt, dirimente amne, pauliisper inter- J nuntiando cunctatio fuit, utri transgrederentur. Ali- quid illi regiae maiestati, aliquid iii populi Romani nomini, quum praesertim Perseus petisset colloquium, existimabant deberi, loco etiam Marcius cunctantes movit. Minor, inquit, ad maiorem, el (quod Philippo ipsi cognomen erat) filius ad patrem transeat. Facile persuasum id regi est. Aliud deinde ambigebatur, cum quam multis transiret. Rex, cum omni comitatu transire, aequum censebat: legati vel cum tribus Lm. XL11. Cap. 39.40. [U.C.58i.A. C. 171 .] 197 Irenire iubebant, vel, si tantum agmen traduceret, obsides daret, nihil fraudis fore in colloquio. Hip- piam et 1 ’antauchum, quos et legatos miserat, principes amicorum,obsides dedit. Nectam in pignus fidei obsides desiderati erant, quam ut appareret sociis, nequaquam ex dignitate pari congredi regem cum legatis. Salutatio non tanquam hostium, sed hospitalis ac benigna fuit; positisque sedibus consederunt. XL. Quum paullispcr silentium fuisset: Exspectari, nos, inquit Marcius, arbitror, ut respondeamus literis tuis, quas Corcyram misisti; in quibus quaeris, quid ita legali cum militibus venerimus, et praesidia tu singulas urbes dimittamus? Ad hanc interrogationem luam et non respondere vereor, ne superbum sit, et vera respondere, ne nimis acerbum audienti tibi videatur. Sed quum aut verbis castigandus, aut armis sit, qui foedus rumpit; sicut bellum adversus te alii, quam mihi, mandatum malim, ita orationis acerbitatem adversus hospitem, utcunque est, subibo: sicut medici,quum salutis causa tristiora remedia adhibent. Ex quo regnum adeptus es, unam rem te, quae facienda fuerit, senatus fecisse censet; qiwd legatos Romam ad renovandum***indicat potius, quam, quum renovatum esset, violandum. Abrupolim, socium atque amicum populi Romani, regno expulisti. Arthe- tauri interfeci ores, ut caede {ne quid ultra dicam) lactatum appareret, recepisti, qui omnium Illyriorum fidissimum Romano nomini regulum occiderant. Per Thessaliam et Maliensem agrum cum exercitu contra foedus Delphos isti: Byzantiis item contra foedus misisti auxilia. Cum Boeotis, sociis nostris, secretam tibi ipsi societatem, quam non licebat, iureiurando pepigisti. Thebanos legatos, Euersam et CaUicritum, venientes a nobis, quaerere malo, quis interfecerit, quam arguere. In Aetolia bellum intestinum et caedes principuuiper quos, nisi per tuos, factae videri 108 T. LIVII [U. C.58i. A. C. i 7 i.] possunt? Dolopes a te ipso evastati sunt. Eumenes rex, ab Iloma quum in regnum rediret, prope ut victima Delphis in sacrato loco ante aras mactatus, quem insimulet, piget referre. Quae hospes Brundisium occulta facinora indicet, certum habeo, et scripta tibi omnia ab Roma esse, et legatos tuos renuntiasse. Haec ne dicerentur a me, uno modo vitare potuisti, non quaerendo, quam ob causam exercitus in Macedoniam traiicerentur, aut praesidia in sociorum urbes mitteremus. Quaerenti tibi superbius tacuissemus, quam vera respondimus. Equidem pro paterno nostro hospitio faveo orationi tuae, cl opto, ut aliquam mihi materiem praebeas agendae tuae apud senatum causae. XLiI. Ad ea rex: Bonam causam, si apud indicet aequos ageretur, apud eosdem et accusatores cl iitiii- res agam. Eorum autem, quae obiccla sunt mihi, par- tim ea sunt, quibus nescio an gloriari debeam; par- tim, quae fateri non erubescam ; parlim, quae verbo oblecta verbo negare sit. Quid enim, si legibus vestris hodie reus sim, aut index Brundisinus, aut Euntem mihi obiiciat, ut accusare potius vere, quam conviciari, videantur? Scilicet, nec Eumenes, quum tam multis gravis publice ac privatim sit, alium, quam me, inimicum habuit: neque ego potiorem quemquam nd ministeria facinorum, quam Rammium, quem neque unquam ante videram, nec eram postea visurus, invenire potui. Et Thebanorum, quos naufragio perisse constat, et Arlhetauri caedis mihi reddenda ratio est: in qua tamen nihil ultra obiicilur, quam interfectores eius in regno exsulasse meo. Cuius conditionis iniquitatem ita non sum recusaturus, si vos quoque accipitis, ut, quicunque exsules in Italiam aut Romam se contulerunt, his facinorum, propter quae damnati sunt, auctores vos fuisse fateamini. Si hoc et vas recusabilis, el omnes aliae gentes, ego quoque inter LiB. XIjII. Cap. 41.42. [U.C.SSi. A.C. 171 .] 191) iccteros ero. Et, hercule, quid allinet cuiquam exsilium patere,si nusquam exsuli futurus locus est? Ego tamen istos, ut primum in Macedonia esse , admonitus a vobis, comperi, requisitos abire ex regno iussi, et in perpetuum interdixi finibus meis. Et haec quidem milii, lanquam causam dicenti reo, obiecla sunt : illa, tanqitam regi, et quae de foedere, quod mihi est vo- liscum,disceptationem habeant. Nam, si est in foedere ita scriptum, ut ne, si bellum quidem quis inferat, tueri me regnumque meum liceat, mihi fatendum est, quod me annis adversus Abrupolim, socium populi Romani, defenderim, foedus violatum esse. Sin autem hoc et ex foedere licuit, et iu-regentium ita comparatum est, ut arma armis propulsentur, quid tandem me Jacere decuit, quum Abrupolis fines mei regni usque ad Amphipolim pervastasset, mulla libera capita, magnam vim mancipiorum, multa millia pecorum abegisset? Quiescerem et paterer, donecPeltam et in regiam meam armatus pervenisset ? At enim bello quidem tuito sum persecutus ; sed vinci non oportuit eum, neque ea, quae viciis accidunt, pati: quorum casum quum ego subierim, qui sum armis lacessitus, quid potest queri sibi accidisse, qui causa belli fuit? Non. sum eodem modo defensurus, Romani, quod Dolopas armis coercuerim: quia, etsi non merito eorum, iure feci meo; quum mei regni, meae ditionis essent, vestro decreto patri attributi meo. Nec, si causa reddenda sil, non vobis, nec foederatis, sed iis, qui ne in servos quidem saeva atque iniusla imperia probant, plus aequo et bono suevisse in eos videri possum. Quippe Euphranorem, praefectum a me impositum, itu occiderunt, ut mors poenarum eius levissima fuerit. XL1I. At, quum processissem inde ad visendas Larissam, et Antrona, et Pteleum, quo in propinquo multo ante debita vola persolverem, Delphos sacrificandi 200 T. LIVII [U.C. 581 . A. C. 171.] causa escendi. Et his, criminis augendi causa, em exercitu me isse adiicitur. Scilicet, ut, quod nunc cos facere queror, urbes occuparem, arcibus imponerem praesidia. Vocale in concilium Graeciae civitates, per quas iter feci; queratur unusquilibel militis mei iniuriam; non recusabo, quin, simulato sacrificia, aliud petisse videar. Aetolis et Byzantiis praesidia jnisimus , et cum Boeotis amicitiam fecimus. Haec, qualiacunque sunt,per legatos meos non solum indicata, sed etiam excusata sunt saepe in senatu vestro: ubi aliquos ego disceptatores, non tam aequos, quam te, Q. Marci, paternum amicum et hospitem, habebam. Sed nondum Romam accusator Eumenes venerat; ijui calumniando omnia detorquendo que suspecta et invisa efficeret, et persuadere vobis conaretur, non posse Graeciam in libertate esse, et vestro munere frux, quoad regnum Macedoniae incolume esset. Circumagetur hic orbis: erit mox, qui arguat, nequicquam Antiochum ultra iuga Tauri emotum: graviorem multo Asiae, quam Antiochus fuerit, Eumenem esse: nec conquiescere socios vestros posse, quoad regia Pergami sit: eam arcem supra capita finitimarum civitatium impositam. Ego haec, Q. Marci ct A. Atili, quae aut a vobis obiecla, aut purgata a me sunt, talia esse scio, ut aures, ut animi audientium sint: nec tam referre, quid ego, aut qua mente fecerim, quam quomodo id vos factum accipiatis. Conscius mihi sum, nihil me scientem deliquisse: et, si quid fecerim imprudentia lapsus, corrigi me et emendari castigatione hac posse. JSi/til certe insanabile, nec quod bello ct armis persequendum esse censeatis, commisi: aut frustra clementiae gravilalisque vestrae fama vulgata per gentes est, si talibus de causis, quae vix querela et expostulatione dignae sunt, arma capitis, et regibus sociis bella inferiis. XIJII. Haec dicenti cum assensu Marcius auctor | Lm.XLII. Cap. 43. [0’.C.58i.A.C. 171 .] 201 I fuit mittendi Romam legatos, quum-experienda I omnia ad ultimum, nec praetermittendam spem ul- ' iam consuisset. Reliqua consultatio erat, quonam modo tutum iter legatis esset. Ad id quum necessaria petitio indutiarum videretur, cuperetque Marcius, neque aliud colloquio petissct,gravate et in magnam gratiam petentis concessit. Nihil enim satis para- 1 tum ad bellum in praesentia habebant Romani, non 1 exercitum, non ducem: quum Perseus, ni spes vana I pacis occaecasset consilia, omnia praeparata atque instructa haberet, et suo maxime tempore atquo | alieno hostibus incipere bellum posset. Ab hoc col- | loquio, fide indutiarum interposita, legati Romani ; inlloeotiam comparati sunt, ibi iam motus coeperat I esse, discedentibus a societate communis concilii Boeotorum quibusdam populis, ex quo renuntiatum erat, respondisse legatos, appariturum,quibus popu- , lis proprie societatem cum rege iungi displicuisset. Primi a Chaeronea legati, deinde a Thebis, in ipso itinere occurrerunt, allirmantes non interfuisse se, quo societas ea decreta esset, concilio: quos legati, nullo in praesentia responso dato, Chalcidem se sequi iusscrunt. Thebis magna contentio orta erat ex alio certamine. Comitiis praetoriis Boeotorum victa pars, iniuriam persequens, coacta multitudine decretum fecit Thebis, ne Boeotarchae urbibus reciperen- , tur. Exsules Thespias universi concesserunt: inde f (recepti enim sino cunctatione erant) Thebas, iam mutatis animis, revocati decretum faciunt, ut duodecim, qui privati coetum et concilium habuissent, ex- 1 silio multarentur. Novus deinde praetor (Ismenias 1 is erat, vir nobilis ac potens) capitalis pernae absen- 1 tes eos decreto damnat. Chalcidem fugerant: inde ad Romanos Earissam profecti, causam cum Perseo societatis in Ismeniam contulerant: ex contentione ortum certamen. Utriusque tamen partis legati ad 2'S2 T. Ei Vll [U. C. 58i. A. C. 171 .J Romanos venerunt, et exsules accusatoresque Ismo. niac, et Ismenias ipse. XL1V. Chalcidem ut ventum est, aliarum civitatium principes, id quod maxime gratum erat Roma- nis, suo quique proprio decreto regiam societatem aspernati, Romanis se adiungebant: Ismenias gentem Boeotorum in fidem Romanorum permitti aequum censebat. Inde certamine orto, nisi in tribunal legatorum perfugisset, haud multum abfuit, quin ab exsulibus fautoribusque eorum interficeretur. Thebae quoque ipsae, quod Boeotiae caput est, in magno tumultu erant, aliis ad regem trahentibus civitatem, aliis ad Romanos. Et turba Coronaeorum Haliarlio- rumque convenerat ad defendendum decretum regiae societatis. Sed constantia principum, docentium cladibus Philippi Antiochique, quanta esset vis ct fortuna imperii Romani, victa eadem multitudo et, ut tolleretur regia societas, decrevit, ct eos, qui auctores paciscendae amicitiae fuerant, ad satisfaciendum legatis Chalcidem misit, fideique legatorum commendari civitatem iussit. Thebanos Marcius ct Atilius laeti audierunt, auctoresque et his, ct separa- tim singulis fuerunt ad renovandam amicitiam mittendi Romam legatos. Ante omnia exsules restitui iusserunt, et auctores regiae societatis decreto suo damnarunt. Ita, quod maxime volebant, discusso Boeotico concilio,Peloponnesum proficiscuntur, Ser. Cornelio Chalcidem arcessito. Argis praebitum est iis concilium: ubi nihil aliud a gente Achaeorum petierunt, quam ut mille milites darent. Id praesidium ad Chalcidem tuendam, dum Romanus exercitus in Graeciam traiicerctur, missum est. Marcius et Atilius, peractis , quae agenda in Graecia erant, principio hiemis Romam redierunt. XLY. Inde legatio sub idem tempus in Asiam et circum insulas missa. Tres erant legati, Ti. Clau- Lin. XL1I. C t p. 44-46. [U.C.5Si.A. C. 171 .] 203 dius, Sp. Postumius, M. lunius. Ii circumeuntes hortabantur socios ad suscipiendum adversusPerseapro Romanis bellum : et, quo quaeque opulentior civitas erat, eo accuratius agebant, quia minores secuturae maiorum auctoritatem erant. Rhodii maximi ad omnia momenti habebantur, quia non fovere tantum, sed adiuvare etiam viribus suis bellum poterant, quadraginta navibus auctore Ilegesilocho praeparatis. Qui, quum in summo magistratu esset, (Prytanin ipsi vocant) multis orationibus pervicerat Rhodios, ut, omissa, quam saepe vanam experti essent, regum fovendorum spe, Romanam societatem (unam tum in terris vel viribus, vel fide stabilem) retinerent. Bellum imminere cum Perseo: desideraturos Romanos eundem navalem apparatum, quem nuper Antiochi, quem Philippi ante bello vidissent. Trepidaturos tum repente paranda classe, quum mittenda esset; nisi reficere naves, nisi instruere navalibus sociis coepissent. Id eo magis enixe faciundum esse, ut crimina delata ab Eumene jide rerum refellerent. His incitati, quadraginta navium classem instructam ornatamque legatis Romanis advenientibus, ut non exspectatum adhortationem esse appareret, ostenderunt. Kt haec legatio magnum ad conciliandos animos civitatium Asiae momentum fuit. Decimius unus sine ullo effectu, captarum etiam pecuniarum ab regibus Illyriorum suspicione infamis, Romam rediit. XLV1. Perseus, quum ab colloquio Romanorum in Macedoniam recepisset sese, legatos Romam do inchoatis cum Marcio conditionibus pacis misit: et Dyzantium et Rhodum literas legatis ferendas dedit. I 11 literis eadem sententia ad omnes erat: collocutum se cum Romanorum legalis. Quae audisset, quaeque dixisset, ita disposita, ut superior fuisse in disceptatione videri posset. Apud Rhodios legati addiderunt, Confidere pacem faturam: auctoribus enim Marcio 20-1 T. LIVII [U. C.58i.A. C. 171.] j atque Atilio missos Romam legatos. Si pergerent lio- \ t mani contra foedus movere bellum, tum omni gratia, J amni ope enitendum fore Rhodiis, ut reconcilientpa- ii cem. Si nihil deprecando proficiant, id agendum, ne [ omnium rerum ius ac potestas ad unutn populum per- u veniat. Quum ceterorum id interesse, tum praecipue Rhodiorum, qui plus inter alias civitates dignitate ■*[ atque opibus excellant: quae serva atque obnoxia fo- }j re, si nullus alio sil, quam ad Romanos, respectus, j Magis et literae et verba legatorum benigne sunt au- ji dita, quam momentum ad mutandos animos habue- j- runt: potentior esse partis meli,oris auctoritas eoe- j| perat. Kesponsum ex decreto est: Optare pacem ii Rhodios: si bellum esset, ne quid ab Rhodiis speraret v aut peteret rex, quod veterem amicitiam, mullis ma- j; gnisque meritis pace belloque partam, disiungeret sibi 1: ab Romanis. Ab ltliodo redeuntes, Iloeotiae quoquo ' civitates, et Thebas, et Coroneam, et Haliartum, f; adierunt: quibus expressum invitis existimabatur, d ut, relicta regia societate, Romanis adiungerentur. Thebani nihil moti sunt: quanquam nonnihil, et jf damnatis principibus, et restitutis exsulibus, succen- if sebant Romanis. Coronaei et Haliartii, favore quo- jj dam insito in reges,legatos inMaceduniam miserunt, |s praesidium petentes, quo se adversus impotentem j| superbiam Thebanorum tueri possint. Cui legationi fj responsum ab rege est: Praesidium se propter indu- S tias cum Romanis factas mittere non posse: tamen 1; suadere, ita ab Thebanorum iniuriis, qua possent, || ut se vindicarent, ne Romanis praeberent causam in se ' saeviendi. ji XLV1I. Marcius et Atilius Romam quum venis- V. sent, legationem in Capitolio ita renuntiarunt, ut ]' nulla re magis gloriarentur, quam decepto per indu- Jj tias et spem pacis rege. Adeo enim apparatibus belli h fuisse instructum, ipsis nulla parata re, ut omnia op- j; f, L i is. XUI. Cap. 47. [U.C.58i. A.C. 171 .] AUJ porluna loca praeoccupari ante ab eo potuerint, quam exercitas in Graeciam traiicerctur. Spatio autem indutiarum sumpto, venturum illum nihilo paratiorem; Romanos omnibus instructiores rebus coepturos bellum. Boeotorum quoque se concilium arte distraxisse, ne coniungi amplius ullo consensu Macedonibus possent. Ilaec, ut summa ratione acta, magna pars senatus approbabat: veteres et moris antiqui memores negabant, se in ea legatione Romanas agnoscere artes. Non per insidias et nocturna proelia, nec simulatam fugam improvisosque ad incautum hostem reditus, nec ut astu magis, quam vera virtute,gloriarentur, bella maiores gessisse. Indicere prius, quam gerere,solitos bella ; denuntiare eliaminier dum pugnam, et locum finire, in quo dimicaturi essent . Eadem fide indicatam Pyrrho regi medicum, vitae eius insidian- tern: eadem Faliscis vinctum traditum proditorem liberorum. Legis haec Romanae esse, non versutiarum Punicarum, neque calliditatis Graecae: apud quos fallere hostem, quam vi superare, gloriosius fuerit. Interdum in praesens tempus plus profici dolo, quam virtute: sed eius demum animum in perpetuum vinci, cui confessio expressa sit, se neque art e, neque casu,sed collalis cominus viribus, iusto ac pio bello esse superatum. Haec seniores, quibus nova haec minus placebat sapientia. Vicit tamen ea pars senatus, cui potior utilis, quam honesti, cura erat, ut comprobaretur prior legatio Marcii, et eodem rursus in Graec iam cum quinqueremibus remitteretur, iubereturque cetera, uti e republica maxime r isum esset, agere. A. quoque Atilium miserunt ad occupandam Larissam in Thessalia, timentes, ne, si indutiarum dies exisset, Perseus, praesidio eo misso, caput Thessaliae in potestate haberet. Duo millia peditum Atilius ab Cn. Sicinio accipere ad eam rem agendam iussus: et P. Lentulo, qui ex Achaia redierat, trecenti milites 200 T. LIVII [U. C. 58 i. A.C. 171.3 Italici generis dati, ut Thebis daret operam, ut in potestate Boeotia esset. XLV1IJ. Ilis praeparatis, quanquam ad bellum consilia erant destinata, senatum tamen praeberi legatis placuit. Eadem fere, quae in colloquio ab rege dicta erant, relata ab legatis. Insidiarum Eumeni factarum crimen, et maxima cura, et minime tamen probabiliter, (manifesta enim res erat) defensum. Cetera deprecatio erat: sed non iis animis audiebantur, qui aut doceri, aut flecti possent. Denuntiatum, extemplo moenibus urbis liomae, Italia intra trigesimum diem excederent. 1’. Licinio deinde consuli, cui Macedonia provincia obvenerat, denuntiatu n, ut exercitui diem primam quamque diceret ad conveniendum. C. Lucretius praetor, cui classis provincia erat, cum quadraginta quinqueremibus ab urbe profectus: nam ex refectis navibus alias in alium usum retineri ad urbem placuit. Praemissus a praetore est frater M. Lucretius cum quinqueremi una: ius- susque, ab sociis ex foedere acceptis navibus, ad Cephalleniam classi occurrere. Ab Rheginis triremi una, ab Locris duabus, ab Uritibus quattuor, praeter oram Italiae supervectus Calabriae extremum promontorium in Ionio mari, Dyrrhachium traiicit. Ibi decem ipsorum Dyrrhachinorum, duodecim Issaeorum, quinquaginta quattuor Gentii regis lembos na- ctus, simulans se credere, eos in usum Romanorum comparatos esse, omnibus abductis, die tertio Corcyram, inde protinus in Cephalleniam traiicit. C. Lucretius praetor ab Neapoli profectus, superato freto, die quinto in Cephalleniam transmisit. Ibi stetit classis, simul opperiens, ut terrestres copiae traiice- rentur, simul, ut onerariae, ex agmine suo per altum dissipatae, consequerentur. XL1X. Per hos forte dies P. Licinius consul, votis in Capitolio nuncupatis, paludatus ab urbe profe Lib.XLII. Cap.48-50. [U.C.58i.A.C.i 7I .] 207 etus est. Seni per quidem ea res cum magna dignitate ac maiestate geritur: praecipue tamen convertit oculos animosque , quum ad magnum nobilemquc, aut virtute aut fortuna, hostem, euntem consulem prosequuntur. Contrahit enim non o ilici i modo cura, sed etiam studium spectaculi, ut videant ducem suum, cuius imperio consilioque summam rempublicam tuendam permiserunt. Subit deinde cogitatio animum, qui belli casus, quam incertus fortunae eventus, communisque iUars belli sit: adversa, secunda, quaeque inscitia et temeritate ducum clades saepe acciderint; quae contra bona prudentia et virtus attulerit. Quem scire mortalium, utrius mentis, utrius fortunae consulem ad bellum mittant ? triumphan- temne mox cum exercitu victore scandentem in Capitolium ad eosdem deos, a quibus proliciscatur, visuri, an hostibus eam praebituri laetitiam sint! Persi autem regi, adversus quem ibatur, famam et bello clara Macedonum gens, et Philippus pater, inter multa prospere gesta Itomano etiam nobilitatus bello, praebebat; tum ipsius Persei nunquam, ex quo regnum accepisset, desitum belli exspectatione celebrari nomen. Cum his cogitationibus omnium ordinum homines proficiscentem consulem prosecuti sunt. Duo consulares tribuni militum cum eo missi, C. Claudius, Q. Mucius; et tres illustres iuvenes, P. Lentulus, et duo Manlii Acidini: alter M. Manlii, alter L. Manlii filius erat. Cum iis consul Jlrundisium ad exercitum, atque inde, cum omnibus copii3 transvectus , ad Nymphaepm in Apolloniatium agro posuit castra. L. Paucos ante dies Perseus, postquam legati, ab Roma regressi, praeciderant spem pacis, consilium habuit. Ibi aliquamdiu diversis sententiis certatum est. Erant, quibus vel stipendium pendendum, si in- iuugeretur, vel agri parte cedendum, si multarent; 208 T. LIVII [U. C. S81.A.C. 171.] quiequid denique aliud pacis causa patiendum esset, non recusandum videretur, nec committendum, ut in aleam tanti casus se regnumque daret. Si possessio haud ambigua regni maneret, mulla diem tempusque afferre passe, quibus non amissa modo recuperare, sed timendus ultro iis esse, quos nunc timeret, posset. Ceterum multo maior pars ferocioris sententiae erat: Quicquid cessisset,cum eo simul regno protinus cedendum esse, affirmabant. Neque enim Romanos pecunia aut agro egere: sed hoc scire, quum omnia humana, tum maxima quaeque et regna et imperia sub casibus mullis esse. Carthaginiensium opes fregisse sese, et cervicibus eorum praepotentem finitimum regem imposuisse: Antiochum progeniemque eius ultra iuga Tauri emotum. Unum esse Macedoniae regnum, et regione propinquum, et quod, sicubipopulo Romano sua fortuna labet, antiquos animos regibus suis videatur posse facere. Dum integrae res [siaf, st atuere ] apud animum suum Persea debere, utrum , singula concidendo,nudatus ad extremum opibus extorrisqueregno, Samothraciam aliamcc quam insulam petere ab Montanis, ubi privatus superstes regno suo in contempta atque inopia consenescat, malit: an, armatus vindex fortunae dignitatisque suae, aut, ut viro forti dignum sit, patiatur, quodcunque casus belli tulerit; aut victor liberet orbem terrarum ab imperio Romano. Non esse admirabilius Romanos Graecia pelli, quam Hannibalem Italia pulsum esse: neque, hcrcule, videre, qui conveniat, fratri, affectanti per iniuriam regnum, summa vi restitisse ; alienigenis bene pario eo cedere. Postremo ita bello et pace quaeri, ut inter omnes conveniat, nec turpius quicquam esse, quam sine certamine cessisse regno : nec praeclarius quicquam, quam pro dignitate ac maiestate omnem fortunam expertum esse. LI. Pellae, in vetere regia Macedonum, hoc con- Lib. XLII. Cap. 51 . [U.C.581.A.C.171.] 200 silium erat. Geramus erga, inquit, diis lene immitibus, quando ita videtur, bellum: literisque circa praefectos dimissis, Citium (Macedoniae oppidum est) copias omnes contrahit. Ipse centum hostiis sacrificio regaliter Minervae, quam vocant Alcidemon, facto, cum purpuratorum et satellitum manu profectus Citium est. Eo iam omnes Macedonum exter’ norumque auxiliorum convenerant copiae. Castra ante urbem ponit, omnesque armatos in campo struxit. Summa omnium quadraginta tria millia armata fuere: quorum pars ferme dimidia phalangitas erant. Hippias Beroeaeus praeerat. Delecta deinde et viribus et robore aetatis, ex omni caetratoruni numero, duo millia erant: agema hanc ipsi legionem vocabant. Praefectos habebant Leonnatum et Thrasip- pum Eulyestas. Ceterorum caetratoruni, trium ferine millium hominum, dux erat Antiphilus Edessaeus. Paeones, et exParorea et Parstrymonia (sunt autem ea loca suliiecta Thraciae) et Agrianes, admixtis etiam Thracibus incolis, trium millium ferme et ipsi expleverunt numerum. Armaverat contraxeratque eos Didas Paeon, qui adolescentem Demetrium occiderat. Et armatorum duo millia Gallorum erant, praefecto Asclepiodoto. Ab Heraclea ex Sintis tria millia Thracum liberorum suum ducem habebant. Cretensium par paene numerus suos duces sequebatur: Susum Phalasarneum et Syllum Gnossium. Et Leonides Lacedaemonius quingentis ex Graecia, mixto generi hominum, praeerat. Regii is generis ferebatur; exsul, damnatus frequenti concilio Achaeorum , literis ad Persea deprensis. Aetolorum et Boeotorum, qui non explebant plus quam quingentorum omnes numerum, Lyco Achaeus praefactus erat. Ex his,mixtis tot populorum, tot gentium auxiliis, duodecim millia armatorum ferme efficiebantur. Equitum ex totaMacedoniacontraxerat triamil- T Liv. Tom. V. O 210 T. LI VII [U. C. 58i. A. C, lyi.J lia. Venerat eodem Cotys, Seutliae filius, rex gentis Odrysarum, cum mille delectis equitibus, pari ferme peditum numero. Ita summa totius exercitus triginta novem millia peditum erant, quattuor equitum. Sa- tis constabat, secundum eum exercitum, quem Magnus Alexander in Asiam traiecit, nunquam ullius Macedonum regis copias tantas fuisse. L1I. Sextus et vicesimus annus agebatur, ex quo petenti Philippo data pax erat. Per id omne tempus quieta Macedonia et progeniem ediderat, cuius magna pars matura militiae esset, et levibus bellis Thracum accolarum, quae exercerent magis, quam fatigarent, sub assidua tamen militia fuerat: et diu meditatum Philippo primo, deinde et Persi, Romanum bellum, omnia ut instructa parataque essent, effecerat. Mota parumper acies, (non iusto decursu tamen) ne stetisse tantum in armis viderentur: armatosque, sicut erant, ad concionem vocavit. Ipse constitit in tribunali, circa se habens filios duos: quorum maior Philippus, natura frater, adoptione filius; minor, quem Alexandrum vocabant,naturalis erat. Cohortatus est milites ad bellum: iniuriam populi Romani in patrem seque commemoravit: Illum, omnibus indignitatibus compulsum ad rebellandum, inter apparatum belli fato oppressum: ad se simul legatos, simul milites ad occupandas Graeciae urbes snissos. Fallaci deinde colloquio per speciem reconciliandae pacis extractam hiemem, ut tempus ad comparandum haberent. Consulem nunc venire cum duabus legionibus lioma- nis, quae* * trecenos equites habeant', et pari ferme numero sociorum peditum equitumque. Eout accedant regum auxilia Eumenis et Masinissae,non plus septem millia peditum, duo equitum futura. Auditis hostium copiis, respicerent suum ipsi exercitum: quantum numero, quantum genere militum praestarent tironibus, raptim ad id bellum conscriptis, ipsi, a pueris eruditi L m. XL1!. Cap. 52. 53. [D.C.SSi.A.C. 171 .] 211 artibus militiae, tot subacti atjuc durati bellis. Auxilia Romanis Lydos, et Phrygas , et Xumidas esse: sibi Thracas, Gallosque, ferocissimas gentium. Arma illos liabere ea, quae sibi quisque paraverit pauper miles: Macedonas prompta ex regio apparatu, per tot annos patris sui cura et impensa facta. Commeatum illis quum procul, tum omnibus sub casibus maritimis fore: se et pecuniam et frumentum, praeter reditus metallorum, in decem annos seposuisse. Omnia, quae deorum indulgentia, quae regia cura praeparanda fuerant, plena cumulalaque habere Macedonas: animum habendum esse , quem habuerint maiores eorum; qui, Europa omni domita, transgressi in Asiam, incognitum famae aperuerint armis orbem terrarum: nec ante vincere desierint, quam Rubro mari inclusis , quod vincerent, defuerit. At, hercule, nunc non da ultimis Indiae oris, sed de ipsius Macedoniae posses,- sione certamen fortunam indixisse. Cum patre suv gerentes bellum Romanos speciosum Graeciae liberandae tulisse titulum: nunc propalam Macedoniam in servitutem petere, ne 'rex vicinus imperio sit Romano, ne gens bello nobilis arma habeat. Haec enim tradenda superbis dominis esse cum rege regnoque, si absistere bello, et facere imperata velint. L1II. Quum per omnem orationem satis frequenti assensu succlamatum esset; tum. vero ea vociferatio, simul indignantium minitantiumque, partim iuben- tium bonum animum habere regem, exorta est, ut finem dicendi faceret. Tantum iussis ad iter parare, (iam enim dici movere castra ab Nymphaeo llomanos) concione dimissa, ad audiendas legationes civitatium Macedoniae se contulit. Venerant autem ad pecunias, pro facultatibus quaeque suis, et frumentum pollicendum ad bellum. Omnibus gratiae actae, remissum omnibus; satis regios apparatus ad ea dictum sufficere: vehicula tantum imperata, ut tormenta, O 2 212 f. LIVII [IT. C. 5 Si. A. C. 171.] telorumque missilium ingentem vim praeparatam, bellicumquc aliud instrumentum veherent. Profectus inde toto exercitu, Eordaeam petens, ad Bcgorritem, quem vocant, lacum positis castris, piostero die in Elimeam ad Haliacmona fluvium processit. Deinde saltu angusto superatis montibus, quos Cambunios vocant, descendit ad (Tripolim vocant) Azorum, Pythium, et Dolichen incolentes. Haec tria oppida paullisper cunctata, quia obsides Larissaeis dederant, victa tamen praesenti metu, in deditionem concesserunt. Benigne his appellatis, haud dubius Perrhaebos quoque idem-facturos, urbem, nihil cunctatis, qui incolebant, primo adventu recipit. Cyre- tias oppugnare coactus, primo etiam die acri concursu ad portas armatorum est repulsus: postero die omnibus copiis adortus, in deditionem umnes ante noctem accepit. LIV. Mylae, proximum oppidum, ita munitum, ut inexsuperabilis munimenti spes incolas ferociores faceret, non portas claudere regi satis habuerunt, sed probris quoque in ipsum Macedonasque procacibus iaculati sunt. Quaeres, quum infestiorem hostem ad oppugnandum fecisset, ipsos desperatione veniae ad tuendos sese acrius accendit. Itaque per triduum ingentibus utrimque animis et oppugnatae sunt, et defensae. Multitudo Macedonum ad subeundum in vicem proelium haud difficulter succedebat: oppidanos, diem, noctem eosdem tuentes moenia, non vulnera modo, sed etiam vigiliae et continens labor conficiebat. Quarto die, quum scalae undique ad muros erigerentur, et porta vi maiore oppugnaretur, oppidani depulsi muris ad portam tuendam concurrunt, eruptionemque repentinam in hostes faciunt. Quae quum irae magis inronsultae, quam verae fiduciae virium esset,pauci et fessi ab integris pulsi terga dederunt; fugientesque per patentem Lie. XLII. Cap. 54. 55. [U.C.581.A.C.I71.] 213 portam hostes aeceperunt. Ita capta urbs ac direptu est: libera quoque corpora, quae caedibus superfuerunt, venundata. Diruto magna ex parte et incenso oppido profectus, ad Phalannam castra movit: inde postero die Gyrtonem pervenit. Quo quum T. Minucium Rufum et Hippiam, Thessalorum praetorem, cum praesidio intrasse accepisset, ne tentata quidem oppugnatione, praetergressus, Elatiam et Gonnum, perculsis inopinato adventu oppidanis,recepit. Utraque oppida in faucibus sunt, qua Tempe adeunt; magis Gonnus. Itaque et firmiore id praesidio tutum equitum peditumque, ad hoc fossa triplici ae vallo munitum, reliquit. Ipse, ad Sycurium progressus, opperiri ibi hostium adventum statuit: simul et frumentari passim exercitum iubet in subiecto hostium agro. Namque Sycurium est sub radicibus Ossae montis. Qua in meridiem vergit, subicctos habet Thessaliae campos : ab tergo Macedoniam atque Magnesiam. Ad has opportunitates accedit summa salubritas et copia, pluribus circumiectis fontibus, perennium aquarum. LV. Consul Romanus, per eosdem dies Thessaliam cum exercitu petens, iter expeditum primo per Epirum habuit: deinde, postquam in Athamaniam est transgressus, asperi ac prope invii soli, cum ingenti difficultate parvis itineribus aegre Gomphos pervenit: cui si, vexatis hominibus equisque, tironem exercitum ducenti acie instructa et loco suo et tempore obstitisset rex, ne Romani quidem abnuunt, magna sua cum clade fuisse pugnaturos. Postquam Gomphos sine certamine ventum est, praeter gaudium periculosi saltus superati, contemptus quoque hostium, adeo ignorantium opportunitates suas, accessit. Sacrificio rite perfecto, consul, ct frumento dato militibus, paucos ad requiem iumentorum hominum- que moratus dies, quum audiret vagari Macedonas 214 T. LIVII [U. C.S81.A. C. 171.] effusos per Thessaliam, vastarique sociorum agros, ,satis iam refectum militem ad Larissam ducit, inde, quum tria millia ferme abesset a Tripoli, (Scaeam vocant) super Peneum amnem posuit castra. l>er idem tempus Eumenes ad Chalcidem navibus accessit cum Attalo atque Athenaeo fratribus, Philetaero fratre relicto Pergami ad tutelam regni. Inde cum Attalo et quattuor millibus peditum, mille equitum, ad consulent venit. Chalcide relicta duo millia peditum, quibus Athenaeus praepositus. Et alia eodem auxilia Romanis ex omnibus undique Graeciae populis convenerunt, quorum pleraque (adeo parva erant) in oblivionem adducta. Apolloniatae trecentos equites, centum pedites miserunt. Aetolorum alae unius instar, quantum ab tota gente equitum erat, venerant: et Thessalorum (omnis equitatus separatus erat) non plus quam trecenti erant equites in castris Romanis. Achaei iuventutis suae, Cretico maxime armatu, ad mille quingentos dederunt. LVI. Sub idem tempus et C. Lucretius praetor, qui navibus praeerat ad Cephalleniam, M. Lucretio fratre cum classe super Maleam Chalcidem iusso petere, ipse triremem conscendit, sinum Corinthium petens ad praeoccupandas in Eoeotia res. Tardior ei navigatio propter infirmitatem corporis fuit. M. Lucretius, Chalcidem adveniens, quum a P. Lentulo Haliartum oppugnari audissct, nuntium, praetoris verbis, qui abscedere cum inde iuberet, misit. Boeotorum iuventute, quae pars cum Romanis stabat, eam rem aggressus legatus, a moenibus abscessit. Haec soluta obsidio locum alteri novae obsidioni dedit. ISamque extemplo M.Lucretius cum exercitu navali, decem millibus armatorum, ad hoc duobus millibus regiorum, qui sub Athenaeo erant, Haliartum circumsedit : parantibusque iam oppugnare, supervenit a Creusa nraetor. Ad idem fere tempus et ab sociis Lip,. X LII. Cap. 56. 57. [TT.C.58nA.C.i 7 i.] 215 naves Chalcidem convenerunt: duae Punicae quinqueremes, duae al> Heraclea ex Ponto triremes, quattuor Chalcedone , totidem Samo, tum quinque lilio- ] diae quadriremes, lias praetor, quia nusquam erat maritimum bellum, remisit sociis. Et Q. Marcius Chalcidem navibus venit, Alope capta, Larissa, quae Cremaste dicitur, oppugnata. Quum hic status in Iloeotia esset, Perseus, quum ad Sycurium, sicut ante dictum est, stativa haberet, frumento undique circa cx agris convecto, ad vastandum agrum Pheraeorum misit; ratus ad iuvandas sociorum urbes longius a castris abstractos deprehendi Romanos posse. Quos quum eo tumultu nihil motos animadvertisset, praedam quidem, praeterquam hominum, (pecora autem maxime omnis generis fuere) divisit ad epulandum militibus. LV1I. Sub idem deinde tempus consilium et con- i sui et rex habuerunt, unde bellum ordirentur. Regis I creverunt animi vastatione concessa sibi ab hoste ' Pheraei agri. Itaque eundum inde ad castra, nec | dandum ultra spatium cunctandi, censebat. Et llo- i mani censebant, cunctationem suam infamem apud socios esse, maximopere indigne ferentes, non latam j Pheraeis opem. Consultantibus, quid agerent, (ad- I erant autem Eumenes ct Attalus in consilio) trepi- i dus nuntius affert, hostem magno agmine adesse. Ii Consilio dimisso, signum extemplo datur, ut arma 9 capiant. Interim placet, ex regiis auxiliis centum ■ equites ct parem numerum iaculatorum peditum exire. Perseus hora ferme diei quarta, quum paullo plus mille passus abesset a castris Romanis, consistere signa peditum iussit. Praegressus ipse cum equitibus ac levi armatura, etCotys cum eo ducesque aliorum auxiliorum praecesserunt. Minus quingentos passus ab castris aberant, quum in conspectu fuere hostium equites: duae alae erant magna cx parte 210 T. LIVII [U. C.58-. A. C. i-,.] Gallorum,(Cassignatus praeerat) et levis armaturas centum fere et quinquaginta Mysi aut Cretenses. Constitit rex, incertus quantum esset hostium. Duas inde ex agmine turmas Thracum, duas Macedonum, cum binis Cretensium cohortibus et Thracum, misit. Proelium, quum pares numero essent, neque ab hac aut illa parte nova auxilia subvenirent, incerta victoria finitum est. Eumenis ferine triginta interfecti; inter quos Cassignatus dux Gallorum cecidit. Et tunc quidem Perseus ad Sycurium copias reduxit. Postero die circa eandem horam in eundem locum rex copias admovit, plaustris cum aqua sequentibus. Nam duodecim millium passuum viaomnissineaqua, et plurimi pulveris erat: affectosquc siti, si primo in conspectu dimicassent, pugnaturos fuisse apparebat. Quum llomani quiessent, stationibus etiam intra vallum reductis, regii quoque in castra redeunt. Hoc per aliquot dies fecerunt, sperantes fore, ut llomani equites abeuntium novissimum agmen aggrederentur. Inde certamine orto, quum longius a castris eos elicuissent, facile, ubiubi essent, se, qui equitatu et levi armatura plus possent, conversuros aciem. LVIII. Postquam inceptum non succedebat, castra propius hostem movit rex, et a quinque millibus passuum communiit. Inde, luce prima in eodem, quo solebat, loco peditum acie instructa, equitatum omnem levemque armaturam ad castra hostium ducit. Visus et plurimus et propior solito pulvis trepidationem in castris Romanis fecit. Et primo vix creditum nuntianti est, quia prioribus continuis diebus nunquam ante horam quartam hostis apparuerat. Tum solis ortus erat. Deinde ut plurium clamore ct cursu a portis dubitatio exempta est, tumultus ingens oboritur. Tribuni, praefectique, et centuriones in praetorium, miles ad sua quisque tentoria discurrit, Minus nuinsrentos passus a vallo instruxerat Perseus Lib. XLII. Cap. 58. 50. [U.C.531. A.C. 171 .] 217 suos circa tumulum, quem Callicinum vocant. Laevo cornu Cotys rex praeerat cum omnibus suae gentis: equitum ordines levis armatura interposita distinguebat. In dextro cornu Macedones erant equites: intermixti turmis eorum Cretenses. Huic ar- inaturao MedonBeroeaeus, equitibus et summae partis cius Meno Antigonensis praeerat. Proximi cornibus constiterant regii equites, et mixtum genus, delecta plurium gentium auxilia: Patrocles Antigonensis hic et Paeoniae praefectus Didas erant praepositi, i Medius omnium rex erat: circaeum agema, quod I vocant, equitumque sacrae alae. Ante se statuit funditores iaculatoresque: quadringentorum manus utraque munerum explebat. Ionem Thessalonicensem efe Timanora Dolopem iis praefecit. Sic regii constiterant. Consul, intra vallum peditum acie instructa, et ipse equitatum omnem cum levi armatura misit: pro vallo instructi sunt. Dextro cornu praepositus C. Licinius Crassus, consulis frater, cum omni Italico equitatu, velitibus intermixtis: sinistro M. Valerius t Laevinus sociorum ex Graecis populis equites habebat, et eiusdem gentis levem armaturam. Mediam autem aciem cum delectis equitibus extraordinariis tenebat Q. Mucius. Ducenti equites Galli ante signa horum instructi, et de auxiliis Eumenis Cyrtiorum gentis trecenti. Thessali quadringenti equites parvo intervallo super laevum cornu locati. Eumenes rex Attalusque cum omni manu sua ab tergo in ter postre- ! mam aciem ac vallum steterunt. LIX. Ia hunc modum maxime instructae acies, par ferme utrimque numerus equitum ac levis armaturae, concurrunt, a funditoribus iaculatoribusque, qui praecesserunt, proelio orto. Primi omnium Thraces, haud secus quam diu claustris retentae ferae,ira concitati cum ingenti clamore in dextrum cornu, Italicos equites, incurrerunt, ut usu belli et ingenio im- 218 T. LIVII [P.C. 58 i. A.C. 171.] pavida gens turbaretur. * gladiis hastas petere pedi- tes, * * nunc succidere crura equis, nunc ilia suffodere. Perseus, in mediam invectus aciem, Graecos primo impetu avertit. Quibus quum gravis ab tergo instaret hostis, Thessalorum equitatus, qui a laevo cornu brevi spatio disiunctus in subsidiis fuerat extra concursum, primo spectator certaminis, deinde, inclinata re, maximo usui fuit. Cedentes enim sensim integris ordinibus,postquam seEumenis auxiliis adiunxerunt, et cum eo tutum inter ordines suos receptum sociis fuga dissipatis dabant, et, quum minus conferti hostes instarent, progredi etiam ausi, multos fugientium obvios exceperunt. Nec regii, sparsi iam ipsi passim sequendo, cum ordinatis et certo incedentibus gradu manus conserere audebant. Quum rictor equestri proelio rex, Parvo momenlo siadiu- vissent, debellatum esse; opportune adhortanti su. pervenit phalanx,quam sua sponte, ne audaei coepto deessent, Hippias et Leonnatus raptim adduxerant, postquam prospere pugnasse equitem acceperunt, Fluctuante rege inter sp -m metumque tantae rei conandae, Cretensis Euander, quo ministro Delphis ad insidias Eumenis regis usus erat, postquam agmen peditum venientium sub signis vidit, ad regem accurrit, et monere institit, ne elatus felicitate summam rerum temere in non Jiecessariam aleam daret. Si contentus bene re gesta quiessel eo die, vel pacis honestae conditionem habiturum, vel plurimos belli socios, qui fortunam sequerentur, si bellare mallet. I11 hoc consilium pronior erat animus regis. Itaque, collaudato Euandro, signa referri, peditumque agmen redire in castra iubet, equitibus receptui canere. EX. Cecidere eo dic ab Komanis ducenti equites, duo millia, haud minus, peditum ; capti sexcenti ferine equites. Ex regiis autem viginti equites, quadraginta pedites interfecti. Postquam rediere in castra Lm. XLII. Cap.G 0.G1. [U.C.58i.A. C. 171 .] ‘victores, omnes quidem laeti, ante alios Thracum insolens laetitia eminebat: cum cantu enim superfixa capita hostium portantes redierunt. Apud Romanos non maestitia tantum ex male gestare, sed pavor etiam erat, ne extemplo castra hostis aggrederetur. Eumenes suadere, ut trans Peneum transferret castra; ut pro munimento amnem haberet, dum perculsi milites animos colligerent. Consul moveri fla- gitio timoris fatendi: rictus tamen ratione, silentii) noctis traductis copiis, castra in ulteriore ripa communit. Rex, postero die ad lacessendos proelio hostes progressus , postquam trans amnem in tuto posita castra animadrertit, fatebatur quidem peccatum, quod pridie non institisset rictis; sed aliquanto maiorem culpam esse, quod nocte foret cessatum. Nam, ut neminem alium suorum moveret, leri armatura immissa, trepidantium in transitu fluminis hostium deleri magna ex parte copias potuisse. Romanis quidem praesens paror demptus erat, in tuto castra habentibus: damnum inter cetera praecipue fama» morcbat. Et in consilio apud consulem pro se quisque in Aetolos conferebant causam: Ab iis fugae terrorisque principium ortum: secutos pavorem Aetolorum et ceteros socios Graecorum populorum. Quinque principes Aetolorum , qui primi terga vertentes conspecti dicebantur, Romam missi. Thessali pro concione laudati, ducesque eorum etiam virtutis causa donati. LXI. Ad regem spolia caesorum hostium referebantur. Donat ex his, aliis arma insignia, aliis equos; quibusdam captivos dono dabat. Scuta erant supra mille quingenta; loricae thoracesque mille amplius Summam explebant; galearum gladiorumque ct missilium omnis generis maior aliquanto numerus. Haec, per se ampla, pleraque multiplicata verbis regis, quae ad concionem vocato exercitu habuit: Praeiu- 220 T. LIVII [U. C. 531. A. t l7I .] ; dicatum eventum belli habetis. Meliorem partem hc- '' stium, equitatum Romanum, quo invictos se esse glo- I nabantur, fudistis. Equites enim illis principes iu- ' ventatis, equites seminarium senatus: inde lectos k. Patrum numerum consules, inde imperatores creant. I Horum spolia paullo ante divisimus inter vos. Ree L minorem de legionibus peditum victoriam habetis: I quae, nocturna fuga vobis subtractae, naufragorum * , trepidatione passim natantium flumen compleverunt. ? Sed facilius nobis sequentibus victos Peneum superare j | erit, quam illis trepidantibus fuit; transgressique ex- I ) templo castra oppugnabimus, quae hodie cepissemus, j ' ni fugissent. Aut, si acie decernere volent, eundem j pugnae pedestris eventum exspectate, qui equitum in certamine fuerit. Et nui vicerant alacres, spolia eae- ! sorum hostium humeris gerentes, facinora sua am!i- I vere, ex eo, quod acciderat, spem futuri praecipien- 1 tes: et pedites, aliena gloria accensi, praecipucqui j Macedonum phalangis erant, sibi quoque et navam E dae regi operae, et similem gloriam ex hoste parien- di, occasionem optabant. Concione dimissa, postero die profectus inde ad Mopselum posuit castra. Tumulus hic ante Tempe est et eminet Larissae medius * *. LX11. Romani, non abscedentes ab ripa Penei, transtulerunt in locum tutiorem castra. Eo Misagc- nes Numida venit cum mille equitibus, pari peditum numero, ad hoc elephantis duobus et viginti. Per eos dies consilium habenti regi de summabclli, quum i iam consedisset ferocia ab re bene gesta, ausi sunt quidam amicorum consilium dare, ut secunda fortuna in conditionem honestae pacis uteretur potius, l quam, spe r ana evectus, in casum irrevocabilem se j daret. Modum imponere secundis rebus, nec nimis i credere serenitati praesentis fortunae, prudentis ho- ) minis et merito felicis esse. Millerel ad consulem, qui Lie. XLII. Ca p.62. 63. [U.C. 581 .A. 0 . 171.3 221 foedus in easdem leges renovarent, quibus Philippus pater eius pacem ab T. Quinctio victore accepisset. Seque finiri bellum magnificentius, quam ab tam memorabili pugna; neque spem firmiorem pacis perpetuae dari, quam quae perculsos adverso proelio Romanos molliores factura sit ad paciscendum. Quod si Romani tum quoque insita pertinacia aequa aspernarentur, deos hominesque et moderationis Persei, et illorum pervicacis superbiae, futuros testes. Nunquam ab talibus consiliis abhorrebat regis animus. Itaque plurium assensu comprobata est sententia. Legati, ad consulem missi, adhibito frequenti consilio, auditi sunt. Pacem petiere, vectigal, quantum Philippus pactus esset, daturum Persea Romanis pollicentes; urbibus, agris, locisque, quibus Philippus cessisset; cessurum primum. Haec legati. Summotis his, quum consultarent, Romana constantia vicit in consilio. Ita tum mos erat, in adversis vultum secundae fortunae gerere, moderari animos in secundis. Responderi placuit, Ita pacem dari, si de summa rerum liberum senatui permittat rex de se deque universa Macedonia statuendi ius. Haec quum renuntiassent legati, miraculo ignaris moris pertinacia Romanorum esse; et plerique vetare, amplius mentionem pacis facere: ultro mox quaesituros, quod oblatum fastidiant. Perseus hanc ipsam superbiam, quippe ex fiducia virium esse, timere: et, summam pecuniae angens, si pretio pacem emere posset, non desfitit animum consulis tentare. Postquam nihil ex eo, quod primo responderat, mutabat, desperata pace, ad Sycurium, unde profectus erat, rediit, belli casum de integro tenta- turus. LXIII. Fama equestris pugnae, vulgata perGrae ciam, nudavit voluntates hominum. Non enim solum, qui partis Macedonum erant, sed plerique, ingentibus Romanorum obligati beneficiis, quidam vim su- 222 T. LIVII [O.C. 58 I. A. C. 171.] perbiamque experti, laeti eam famam accepere: non ob aliam causam, quam pravo studio, quo etiam in certaminibus ludicris vulgus utitur, deteriori atquo infirmiori favendo. Eodem tempore in Boeotia sum. ma vi Haliartum Lucretius praetor oppugnabat: et, quauquam nec habebant externa auxilia obsessi, praeter Coronaeorum iuniores, qui prima obsidione moenia intraverant, neque sperabant, tamen ipsi animis magis, quam viribus, resistebant. Nam et eruptiones in opera crebro faciebant: et arietem admotum, libramento plumbi gravatum, ad terram urgebant: et, si qua declinarent, qui agebant, ictum* pro diruto muro novum tumultuario opere, raptim ex ipsa ruinae strage congestis saxis, exstruebant. Quum operibus oppugnatio lentior esset, scalas per manipulos dividi praetor iussit, ut corona undique moenia aggressurus; eo magis suffecturam ad id multitudinem [ ratus, quod, qua parte palus urbem cingit, nec attinebat oppugnari, nec poterat. Ipse ab ea parte, qua duae turres, quodque inter eas muri erat, ruerant, duo millia militum delectorum admovit; ut eodem tempore, quo ipse transcendere ruinas conaretur, concursu adversus se oppidanorum facto, scalis vacua defensoribus moenia capi parte aliqua possent, Haud segniter oppidani vim eius arcere parant. Nam super stratum ruinis locum, fascibus aridis sarmentorum iniectis, stantes cum ardentibus facibus accensuros ea se saepe minabantur, ut, incendio intersaepti ab hoste, spatium ad obiiciendum interiorem murum haberent. Quod inceptum eorum fors impediit, i Nam tantus repente effusus est imber,ut nec accendi facile pateretur, et exstingueret accensa. Itaque et transitus per distracta fumantia virgulta patuit; et,| in unius luci praesidium omnibus versis,moenia quoque pluribus simul partibus scalis capiuntur. In primo tumultu captae urbis seniores impubesque, quo? Li a. XLII. Ca f. 63. 64. [U.C.581.A.C.171.] 223 casus obvios obtulit, passim caesi: armati in arcem confugerunt: et postero die, quum spei nihil superes* set, deditione facta, sub corona venierunt. Fuerunt autem duo millia ferme et quingenti. Ornamenta urbis, statuae et tabulae pictae, et quicquid pretiosae praedae fuit, ad naves delatum: urbs diruta a fundamentis. Inde Thebas ductus exercitus: quibus sine certamine receptis, urbem tradidit exsulibus, et qui Romanorum partis erant: adversae factionis hominum, fautorumque regis ac Macedonum familias sub corona vendidit. His gestis in Boeotia, ad mare ac naves rediit. LX 1 V. Quum haec in Boeotia gererentur, Perseus ud Sycurium stativa dierum aliquot habuit. Ubi quum audisset, raptim Romanos circa ex agris do- messum frumentum convehere, deinde ante sua quemque tentoria spicas fascibus desecantem, quo purius frumentum tereret, ingentes acervos per tota castra stramentorum fecisse: ratus incendio opportuna esse, faces, taedamque, ct malleolos stuppae illitos pice parari iubet: atque ita media nocte profectus, ut prima luce aggressus falleret. Nequicquam. Primae stationes oppressae tumultu ac terrore suo ceteros excitaverunt: signumque datum est arma extemplo capiendi; simulque in vallo, ad portas, miles instructus erat, et intentus propugnationi castrorum. Perseus et extemplo circumegit aciem , et prima impedimenta ire, deinde peditum signa ferri iussit. Ipse cum equitatu et levi armatura substitit ad agmen cogendum; ratus, id quod accidit, insecuturos ad extrema ab tergo carpenda hostes. Breve certamen le vis armaturae maxime cum procursatoribus fuit. Equites peditesque sine tumultu in castra redierunt. Demessis circa segetibus, Romani ad Cranonium intactum agrum castra movent. Ibi quum securi, ei propter castrorum longinquitatem, et viae inopis 221 i X. LIVII [U. C.58i. A. C. 171. ] aquarum difficultatem, quae inter Sycurium ct Cra- nona est, stativa haberent; repente prima luce in imminentibus tumulis equitatus regius cum levi armatura r isus ingentem tumultum fecit. Pridie per meridiem profecti ab Sycurio erant: peditum agmen sub luce reliquerant in proxima planitie. Stetitpaul- lisper in tumulis, elici posse ratus ad equestre certamen Romanos. Qui postquam nihil movebant, equitem mittit, qui pedites referre ad Sycurium signa iu- beret: ipse mox insecutus. Romani equites, modico intervallo sequentes, sicubi sparsos ac dissipatos invadere possent, postquam confertos abire, signa atque ordines servantes, viderunt, et ipsi in castra redeunt. LXV. Inde, offensus longinquitate itineris, rex ad Mopselunt castra movit: et Romani, demessis Cranonis segetibus, in Phalannaeum agrum transeunt. ibi quum ex transfuga cognosset rex, sine ullo annato praesidio passim vagantes per agros Romanos metere, cum mille equitibus, duobus millibus Thracum et Cretensium profectus, quum, quantum accelerare poterat, effuso agmine isset, improviso aggressus est Romanos, luncta vehicula, pleraque onusta, mille admodum capiuntur, sexcenti ferme homines. Praedam custodiendam tlucendamque in castra trecentis Cretensium dedit. Ipse, revocato ab effusa caede equite et reliquis peditum, ducit ad proximum praesidium, ratus haud magno certamine opprimi posse. L. Pompeius tribunus militum praeerat,qui perculsos milites repentino hostium adventu in propinquum tumulum recepit, loci se praesidio, quia numero et viribus impar erat, defensurus. Ibi quum in orbem milites coegisset , ut densatis scutis' ab ictu sagittarum et iaculorum sese tuerentur, Perseus, circumdato armatis tumulo, alios ascensum undique tentare iubet, et cominus proelium conserere- Lm. S LH. Gap. C5. 60. [P.C.581.A.C. 171.3 225 alios eminus tela ingerere. Anceps Romanos terror circumstabat: nam neque conferti pugnare propter eos, qui ascendere in tumulum conabantur,poterant: et, ubi ordines procursando solvissent, patebant ia- culis sagittisque. Maxime cestrosphendonis vulnerabantur. IIoc illo bello novum genus teli inventum est. Bipalme spiculum hastili semicubitali infixum erat, crassitudine digiti. Huic abiegnae breves pinnae tres, velut sagittis solent, circumdabantur: funda media duo funalia imparia habebat. Quum maiori nisu libratum funditor habena rotaret, excussum, velut glans, emicabat. Quum et hoc, et alio omni genere telorum, pars vulnerata militum esset, nec facile iani arma fessi sustinerent, instare rex, ut dederent se, fidem dare, praemia interdum polliceri: neo cuiusquam ad deditionem flectebatur animus ; quum iciinsperato iam obstinatis mori spes affulsit. Nam quum ex frumentatoribus refugientes quidam in ca- 6tra mmtiassent consuli, circumsideri praesidium; motus periculo tot civium (nam octingenti ferine, et :omnes Romani erant) cum equitatu ac levi armatura (accesserant nova auxilia, Numidae pedites equites- ■que et elephanti) castris egreditur: et tribunis mili- i tum1 imperat, ut legionum signa sequantur. Ipse, velitibus ad firmanda levium armorum auxilia adiectis, . ad tumulum praecedit. Consulis latera tegunt Eumenes, Attalus, et Misagenes, regulus Numidarum. LXVI. Quum in conspectu prima signa suorum circumsessis fuerunt, Romanis quidem ab ultima desperatione recreatus est animus: Perseus, cui primum omnium fuerat, ut, contentus fortuito successu, captis aliquot frumentatoribus occisisque, non tereret tempus in obsidione praesidii; secundum, ea quoque tentata utcunque, quum sciret nihil roboris seeum esse, dum liceret intacto, abire; et ipse hostium adventum, elatus successu, mansit, et, qui phalangem T. Liv. Tom. V. P 220 T. LIVII [D. C. 58 i. A. C. 171.] arcesserent, propere misit. Qua et serius, quam res postulabat, et raptim acta, turbati cursu adversus instructos et praeparatos erant adventuri. Consul anteveniens extemplo proelium conseruit. Primo resistere Macedones; deinde, ut nulla re pares erant, amissis trecentis peditibus, viginti quattuor primoribus equitum ex ala, quam Sacram vocant, inter quos Antimachus etiam praefectus alae cecidit, abire coq nautur. Ceterum iter prope ipso proelio tumultuo-1 sius fuit. Phalanx, abs trepido nuntio accita, quum j raptim duceretur, primo in angustiis captivorum| agmini oblata vehiculisque frumento onustis: iis| caesis, ingens ibi vexatio partis utriusque fuit, nullo I exspectante, ut utcunque explicaretur agmen, sed) armatis detrudentibus per praeceps impedimenta,| (neque enim aliter viaaperiripoterat)iumentis,quuni| stimularentur, in turba saevientibus. Vixabincon-| dito agmine captivorum expedierant sese, quum regio agmini perculsisque equitibus occurrunt. Ibi vero clamor iubentium referre signa ruinae quoque prope similem trepidationem fecit: ut, si hostes,in-j troirc angustias ausi, longius insecuti essent, magna j clades accipi potuerit. Consul, recepto ex tumuloj praesidio, contentus modico successu, in castra co-i pias reduxit. Sunt, qui eo die magno proelio pugna-1 tum auctores sint: octo millia hostium caesa, in his| Sopatrum et Antipatrum regios duces: vivos captos j circiter duo millia octingentos, signa militaria capta| viginti septem. Nec incruentam victoriam fuisse: supra quattuor millia et trecentos de exercitu cnn-i sulis cecidisse: signa sinistrae alae quinque amissa.] LXVII. Ilie dies et Romanis refecit animos, et Persea perculit, ut, dies paucos ad Mopselum mora tus, sepulturae maxime militum amissorum cura,] praesidio satis valido ad Gonnum relicto, in Mace-1 doniam reciperet copias. Timotheum quendamci 1 Lin. XLII. Cap. 67. [U.C.58i. A.C. 171 .] 227 regiis praefectis cum modica manu relinquit ad Phi- lam, iussum Magnetas ex propinquo tentare. Quum Pellam venisset, exercitu in hiberna dimisso, ipse cum Cotye Thessalonicam est profectus. Eo fama affertur, Atlesbim regulum Thracum, et Corragum Eumenis praefectum, inCotyis fines impetum fecisse, ct regionem, Marenen quam vocant, cepisse. Itaque, dimittendum Cotyn ad sua tuenda ratus, magnis proficiscentem donis prosequitur. Ducenta talenta, semestre stipendium, equitatui numerat, quum primo annuum dare constituisset. Consul, postquam profectum Persea audivit, ad Gonnum castra movet, si potiri oppido posset. Ante ipsa Tempe in faucibus situm, Macedoniae claustra tutissima praebet, et in Thessaliam opportunum Macedonibus decursum. Quum et loco et praesidio valido inexpugnabilis restitisset, abstitit incepto, in Perrhaebiam flexis itineribus, Malloea primo impetu capta ac direpta, Tripoli aliaque Perrhaebia recepta, Larissam rediit. Inde Eumene atque Attalo domum remissis, Misa- genem Numidasque in hiberna in proximis Thessalis urbibus distribuit: et partem exercitus ita per totam Thessaliam divisit, ut ct hiberna commoda omnes haberent, et praesidio urbibus essent. Q. Mucium legatum cum duobus millibus ad obtinendam Ambraciam misit. Graecarum civitatium socios omnes praeter Achaeos dimisit. Cum exercitus parte profectus in Achaiam Phthiotim, Pteleum desertum fuga oppidanorum diruit a fundamentis, Antrona voluntate colentium recepit. Ad Larissam deinde exercitum admovit. Urbs deserta erat; in arcem omnis multitudo concesserat: eam oppugnare aggreditur. Primi omnium Macedones, regium praesidium, metu excesserant. A quibus relicti oppidani in deditionem extemplo veniunt. Dubitari inde, utrum Demetrias prius asrgredienda foret, an in P 2 22S T. LIVII [U. C. 58i. A. C. 171 .] Boeotia aspiciendae res. Thebani, vexantibus cos Coronaeis, in Boeotiam arcessebant. Ad horum proces, quia hibernis aptior regio, quam Magnesia erat, in Boeotiam duxit. EPITOME LIBRI XLIII. t Praetores aliquot, eo quod avare et crudeliter provincias administrassent, damnati sunt. P. Licinius Crassus proconsul complures in Graecia urbes expugnavit, et crudeliter diripuit. Ob id captivi, quid en sub corona venierant, ex senatusconsulto postea restituti sunt. Item a praefectis classium Romanarum •multa impotenter in socios facta. Res praeterea a Perseo rege in Thracia prospere gestas continet, ri- . ctis Dardanis et Illyrico, cuius rex erat Gentilis, illo ? tus, qui in Hispania ab Olonico factus erat, ipso iiv t terempto consedit. M. Aemilius Lepidus a censorihui ■ princeps in senatu lectus. i T. LIVII PATAVINI L I B E R XLIII. ; - Ead em aestate, qua in Thessalia equestri pugnavi, eere Romani, legatus, in Illyricum a consule missus, opulenta duo oppida vi atque armis coegit in deni- ' tionem; omniaque iis sua concessit, ut opinione cie- 1 mentiae cos, qui Carnuntem munitam urbem incolo Hant, alliceret. Postquam nec, ut dederent se, compellere, neque capere obsidendo poterat; ne dualms oppugnationibus nequicquum fatigatus miles esset, Lib. XL1II. Cap. i. 2. [U.C.58i.A.C. 171 .] 229 qiias prius intactas urbes reliquerat, diripuit. Alter consul C. Cassius nec in Gallia, quam sortitus erat, memorabile quicquam gessit: et per Illyricum ducere legiones in Macedoniam vano incepto est conatus. Ingressum hoc iter consulem senatus ex Aqu>- , leiensium legatis cognovit: qui, querentes coloniam suam novam et infirmam, necdum satis munitam, in- '[ ter infestas nationes Istrorum et Illyriorum esse, quum peterent, ut senatus curae haberet, quomodo ea colonia muniretur, interrogati, vellentne eam rem C.Cassio consuli mandari? responderunt, Cassium, Aquileiam indicto exercitu, profectum per Illyricum lu Macedoniam esse. Ea res primo incredibilis r isa: ct pro se quisque credere, Carnis forsitan aut lstrrs bellum illatum. Tum Aquileienses, nihil se ultra scire, nec audere affirmare, quam triginta dierum I frumentum militi datum; et duces, qui ex Italia iti- nera in Macedoniam nossent, conquisitos abductos ! que. Enimvero senatus indignari, tantum consulem ausum, ut suam provinciam relinqueret, in alienam transiret; exercitum novo periculoso itinere inter exteras gentesduceret,viam tot nationibus inltaliam aperiret. Decernunt frequentes, ut C. Sulpicius prao- tor tres ex senatu nominet legatos, qui eo die profi- j ciscantur ex urbe; et, quantum accelerare possent, j Caesium consulem, ubicunque sit,persequantur; nun- 1 tient, ne bellum cum ulla gente moveat, nisi cum qua senatus gerendum censu erat. Legati hi profecti, RI. Cornelius Cethegus, M. Fulvius, P. Marcius ilex. Metus de consule atque exercitu distulit eo tempore muniendae Aquileiae curam. II. Hispaniae deinde utriusque legati aliquot populorum in senatum introducti. Ii, de magistratuum Uomanorum avaritia superbiaque conquesti, nisi genibus ab senatu petierunt, ne se socios foedius spoliari vexarique, quam hostes, patiantur. Quum et 230 T. LIVII [U. C. 53i.A. C. i 7 i.] alia indigna quererentur, manifestum autem esset, pecunias captas; L. Canuleio praetori, qui Hispaniam sortitus erat, negotium datum est, ut in singu- los, a quibus Hispani pecunias repeterent, quinos recuperatores ex ordine senatorio daret, patronosque, quos vellent, sumendi potestatem faceret. Vocatis in curiam legatis recitatum est senatusconsultum, iussique nominare patronos. Quattuor nominaverunt, M. Porcium Catonem, P. Cornelium Cn. F. Scipionem, L,. Aemilium L. F. Paullum, C. Sulpicium Gallum. Cum A1. Titinio primum, qui praetor A. Manlio, M. Iunio consulibus in citeriore Hispania fuerat, recuperatores sumpserunt. His ampliatus, tertio absolutus est reus. Dissensio inter duarum provinciarum legatos est orta: citerioris Hispaniae populi M. Catonem et Scipionem ; ulterioris L. Paullum et Gallum Sulpicium patronos sumpserunt. Ad recuperatores adducti a citerioribus populis P. Furius Philus, ab ulterioribus M. Matienus. IlleSp. Postumio, Q. Mucio consulibus triennio ante, hic biennio prius, L. Postumio, M.Popillio consulibus, praetor fuerat. Gravissimis criminibus accusati ambo ampliatique: quum dicenda de integro causa esset, excusati exsilii causa solum vertisse. Furius Praeneste, Matienus Tibur exsulatum abierunt. Fa- n-.a erat, prohiberi a patronis nobiles ac potentes compellare; auxitque eam suspicionem Camileius praetor, quod, omissa ea re, delectum habere instituit. Dein repente in provinciam abiit, ne plures ab Hispanis vexarentur. Ita, praeteritis silentio obii- teratis, in futurum consultum tamen ab senatu Hispanis, quod impetrarunt,nefrumentiaestimationem magistratus Komanus haberet; neve cogeret vicesimas vendere Hispanos, quanti ipse vellet; et ne praefecti in oppida sua ad pecunias cogendas imponerentur. Lid. XL1II. Cap. 2. 3. [U.C.58i. A.C. 171 .] 231 111. Et alia novi generis hominum cx Hispania legatio venit. Ex militibus Romanis et ex Hispanis mulieribus, cum quibu.s connubium non esset, natos bc memorantes, supra quattuor millia hominum, orabant, ut sibi oppidum, in quo habitarent, daretur. Senatus decrevit, uli nomina sua apud L. Canuleium profiterentur: eorumque si quos manumisisset, eos Carleiam ad Oceanum deduci placere. Qui Carteicn- sium domi manere vellent, potestatem fore, uli numero colonorum essent, agro assignato. Latinam eam coloniam esse, liber linorumque appellari. Eodem tempore ei Africa et Gulussa regulus, Masinissae filius, legatus patris, et Carthaginienses venerunt. Gulussa prior in senatum introductus, et, quae missa erant ad bellum Macedonicum a patre suo, exposuit; et, si qua praeterea vellent imperare, praestaturum merito populi Romani est pollicitus : ct monuit Patres conscriptos , ut a fraude Carthaginiensium caverent. Classis eos magnae parandae consilium cepisse; specie pro Romanis, et adversus Macedonas: ubi ea parata instruetaque esset, ipsorum fore potestatis, quem hostem aut socium habeant. Hanc illiec * * [Egit ileimle Masinissae causam de agro, de oppidis , quae ablata sibi ab c« Carthaginienses quererentur, magnaque contentione inter regu- hun fitiegatos Carthaginienses disceptatum. Quae ultro citrnquc lactata sint, quid a senatu responsum fuerit, in incerto est. Quievit tamen vellit sopii a haec controversia per aliquot annos, Re- uovata postea in acre bellum exarsit, quod adversus Masinissam a Poenis susceptum, cum Romanis gerendum fuit, nec nisi Carthaginis interitu linitum est. Hoc anno invenimus in annaiibus puerum factum ex virgine sub parentibus, iussuque haruspicum deportatum in insulam desertam. [f. Habita sunt a C. Cassio consule comitia, quibus creati consules sunt A. Hostilius Mancinus, A. Alilins Serranus. Praetores inde facti, M. Raecius, Q. Maenius, L. Horlcnsius, Q. Ae- liiiB Paetus, T. Manlius Torquatus, C. Hostilius. Decretae consulibus provinciae Italia et Macedonia. Italia Atilio, Hostilio Macedonia obvenit. Praetores, Raecius urbannm iurisdictin- r.ein, peregrinam Maenius sortitus est. Classis cum oramaritima 232 T. LIVII [U.C. 5&1.A.C. I7 i.] Graeciae Hortensio obtigit. Reliquae praetoriae provinciae fuert : procul dubio, quemadmodum'anno priore, Hispania, Sicilia, et eardinia. Sed singulas quinam praetores obtinuerint, silentibus ▼eterum monumentis , certo sciri non potest. Interim P. Lici, nilis, quasi ad bellum non cum Perseo, sed cum Graecis geren» dum missus esset, inanes adversus iustum hostem iras in misero} et viribus impares vertit, compluresque in Boeotia, ubi hiberna, bat, urbes expugnavit, et crudeliter diripuit. Coronaei maiisu * vexati quum ad senatum confugissent, Patres decreverunt, ut captivi, qui sub corona venissent, in libertatem restituerentur, Consulis crudelitatem et avaritiam imitatus est, aut etiamsupe, ravit Lucretius praetor, qui classi praeerat, adversus socios fe. rox , hosti spernendus. Siquidem classem ad Orcum stantem ! adortus repente Perseus, naves onerarias frumentum portante» ' viginti cepit, reliquas depressit, et quattuor etiam quinqueremi, bus potitus est. Res etiam prospere gestae in Thracia a Perseo, i quum eo ad Cotyn defendendum adversus Atlesbig et Corrasrico. 1 pias devertisset. Nec vero ipse sibi Cotys defuit, vir bello stre. ; imus, consilio praestans, Thrax genere solo, non moribus: non f et unicae sobrietatis ac temperantiae fuit, idomque clementia «t moderatione auimi plane amabilis. [5. Cuncta Perseo‘ex voto fluebant. Nam et tunc Epirota, min gens in eius partes transiit, auctore Cephalo , quem tanwj ad defectionem necessitas magis compulit, quam voluntas. I», singulari prudentia et constantia praeditus, tum quoque optimi mente erat. Deos enim immortales precatus fuerat, utboliim inter Romanos et Persea ne conflaretur, neve de summa rerwa decerneretur. At exorto bello, statuerat ex foederis praescripto Romanos iuvare : praeter foederis autem leges nihil ultro face, re, neque obsequi indecore et turpiter. Turbavit haec consilii Charopus quidam, eius Charopi, qui saltum ud Aoum amnem T. (iuinctio contra Philippum bellanti aperuerat, nepos, vilis pti. tentiorum assentator, et mirus calumniarum in optimum quem, f ? [ue artifex. Romae educatus fuerat, missus ab avo in urbem, ut inguam Romanam literasquo perdisceret. Iiiuc notus canisque plurimis Romanorum, quum revertisset domum, natura levis, et ingenio pravus, quum et Romana ei amicitia faceret animos, principes viroB usque allatrabat. Sed primo despiciebatur ab omnibus, nec ulla eius ratio habebatur. Postquam autem bellmo Persicum conflatum est, quum plena omnia suspicionum inGrae. cia essent, mullis palam, pluribus occulte Perseo studentibus, ann destitit Charopus, cos, qui auctoritate inter Epirotas prae, stabant, apud Romanos criminari. Et speciem qunmlam eiiln- remone dabat cius calumniis ea necessitudo, quae oiim Ccphal» Lib. XX,III. C i p. 3 . 4 . [U.C.581..A. C.171.J 233 ceterisqne eandem sectam sequentibus cum regibus Macedonum fuerat. Iam vero omnia illorum dicta factaque maligne explorans, et in peius semper detorquens, veritatemque adiectis de* tractisque, quae voluerat, adulterans, fidem criminibus faciebat. Keque bis tamen commovebantur Cephalus et ii, qui eorundem inrepublica consiliorum socii erant, freti e.gregia conscientia illibatae erga Romanos fidei. Terum.ubi illis criminationibus aurem praebere Romanos senserunt, et principes quosdam Aetola rum, quos pariter suspectos fecerant obtrectatorum calumniae, Romam abductos, tum demum opus esse crediderunt,ut sibi ipsi Buisque rebus consulerent. Quum autem nihil succurreret praeter regiam amicitiam , cum Perseo societatem inire coacti sunt, eique gentem suam tradere. Romae A. Hostilius, A. Atilius consules, inito magistratu, et peractis, quae divina humanaque in urbe et circa urbem fieri a consulibus mos est, in provincias profecti sunt. Hostilius, cui Macedonia obtigerat, quum in Thessaliam ad exercitum properaret, Epirum , quae nondum aperte defecerat, ingressus, haud multum abfuit, quin incideret in Persei manus. Tlieodotus enim quidam et Philostratus, rati sese, si eum regi traderent, magnam gratiam apud Persea inituros, et gravissimum in praesentia Romanis damnum illaturos, &d regem literas dedere , ut, quanta maxima posset celeritate, accurreret. (£uod nisi et Perseum oblecta a Molossis adLoma amuem mora rctardasset, et consul, de imminenti periculo monitus, ab instituto itinere deflexisset, vix videtur effugere potuisse. Igitur relicta Epiro navigavit Anlicj'ram, unde in Thessaliam contendit. Ibi accepto exercitu ad hostem i>errexit. Sed nihilo felicius bellum administravit, quam priore anno ge3tum fuerat. Nam et proelio commisso cum rege pulsus est, ct quum { irinio per Elimeam t ini facere tenlasset, deinde per Thessalam occulte moliri iter, ubique occurrente Perseo. vano conatu absistere coactus est. Nec Hortensius praetor, cui classis obti* gerat, quicquam satis scite aut fortunato egit, cuius ex robus gestis nihil ad memoriam insignius est, quam crudelis et perfida urbis Abderitarum direptio, (pium intoleranda sibi imposita onera deprecarentur. Igitur Perseus Romanos iam despiciens, tue velut otiosus plane et vacuus , corollarii vicem in Dardanos excursionem fecit, et, decem millibus barbarorum interfectis, iiir gentem praedam abduxit. IV. [6.] Movere hoc anno Celtiberi in Hispania bellum, in*- stigante novo duce- Clonico •, Salondieum quidam vocant. Is, summa calliditate et audacia, hastam argenteam quafiens, velut coelo missam, vaticinanti similis, omnium in sc mentes converterat. Sed quum pari temeritate castra praetoris Hornam, uro .. \ 234 T. LIVII [U. G. 532 . A. C. 170.] furiosi consilii socio assumpto, sub-noctem adiissct, praetorem videlicet obtruncaturus, iuxta tentorium ipsum pilo vigilis exeo, ptus est: socius pares stolidi incepti poenas init. Amborum capita praecidi statim iussit praetor, attpie bastis suJTixa delectis e numero captivorum tradi ad suos perferenda. Ili] * * tis tantum pavorem ingressi castra, ostentantes capita, fecerunt, ut, si admotus extemplo exercitus foret, capi castra potuerint. Tum quoque fuga ingens facta est: ct erant, qui legatos mittendos ad pacem precibus petendam censerent: civitatesque complures, eo nuntio audito,in deditionem venerunt Quibus purgantibus sese , culpamque in duorum amentiam conferentibus,qui se ultro ad poenam ipsi obtulissent,quum vbniam dedisset praetor; profectus extemplo ad alias civitates, omnibus imperata facieu. tibus, quieto exercitu pacatum agrum, qui paullo ante ingenti tumultu arserat, peragravit. Haec lenitas praetoris, qua sine sanguine ferocissimam gentem domuerat, eo gratior plebi Patribusque fuit, quo crudelius avariusque in Graecia bellatum, et ab con. sule Licinio et ab Lucretio praetore, erat. Lucretium tribuni plebis absentem concionibus assiduis lacerabant, quum reipublicae causa abesse excusaretur: sed tum adeo vicina etiam inexplorata erant, ut is eo tempore in agro suo Antiati esset, aquamque cx manubiis Antium ex flumine Loracinae duceret Id opus centum triginta millibus aeris locasse dicitur. Tabulis quoque pictis ex praeda fanum Aesculapii exornavit. Invidiam infamiamque ab Lucretio averterunt in Hortensium, successorem eius, Abderitae legati, flentes ante curiam , querentesque, oppidum suum ab Hortensio expugnatum ac direptum esse. Causam excidii fuisse urbi, tjuod, quum centum millia denarium et tritici quinquaginta millia modium imperaret, spatium petierint, quo de ea re et ad Hostilium consulem, et Hornam mitterent legatos. Vixdum ai consulem se pervenisse, el audisse oppidum expugna Lm.XT.ilII. Cap. 4. 5. [U.C. 582 . A.G. 170 .J 235 tum, principes securi percussos, sub corona ceteros venisse. Indigna res senatui visa: decreveruntque ea» dem deAbderitis, quae dc Coronaeis decreverant priore anno; eademque pro concione edicere Q.Maenium praetorem iusseruot. Et legati duo, C. Sempronius Blaesus, Sex. lulius Caesar, ad restituendos in libertatem Abderitas missi. Iisdem mandatum, ut et Hostilio consuli et Hortensio praetori nuntiarent, senatum, Abderitis iniustum bellum illatum, conquirique omnes, qui in servitute sint, et restitui in libertatem, aequum censere. V. [7.] Eodem tempore de C. Cassio, qui consul priore anno fuerat, tum tribunus militum in Macedonia cum A. Hostilio erat, querelae ad senatum delatae sunt, et legati regis Gallorum Cincibili venerunt. Frater eius verba in senatu fecit, questus, Alpinorum populorum agros sociorum suorum depopulatum C. Cassium esse, et inde multa millia hominum in servitutem abripuisse. Sub idem tempus Carnorum lstrorumque et Iapydum legati venerunt: Duces sibi ab consule Cassio primum imperatos, qui in Macedoniam ducenti exercitum iter monstrarent -- fucatum ab se, tanquam ad aliud bellum gerendum, abisse; inde ex medio regressum itinere hostiliter peragrasse fines suos; passim rapinasque et incendia facta : nec se ad id locorum scire, propter quam causam consuli pro hostibus fuerint. Et regulo Gallorum absenti, et his populis responsum est, Senatum ea, quae facta querantur, neque scisse futura, neque, si sint facta, probare. Sed indicta causa damnari absentem consularem virum, iniurium esse, quum is reipublicae causa absit. Ubi ex Macedonia redisset C. Cassius, tum, si coram eum arguere vellent, cognita re senatum daturum operam, uti satisfiat. Nec responderi tantum iis gentibus, sed legatos mitti, duos ad regulum trans Alpes, tres circa eos populos «30 T. LIVII [TJ. C.53a. A. C. 170 .] placuit, qui indicarent, quae Patrum sententia esset $Iunera mitti legatis ex binis millibus aeris consuerunt. Duobus fratribus regulis haec praecipua, tur- ques duo ex quinque pondo auri facti, et vasa argen. tea quinque ex viginti pondo, ct duo equi phalerati eum agasonibus, et equestria arma ac sagula; et comitibus eorum vestimenta, liberis sertisque. Haec jutissa: illa petentibus data, ut denorum equorum iis commercium esset, cducendique ex Italia potestas fieret. Legati cum Gallis missi trans Alpes, C. Lar- lius, M. Aemilius Lepidus: ad ceteros populos C. SL- ciuius, P. Cornelius Blasio, '1'. Memmius. \ 1. [8.] Multarum simul Graeciae Asiaeque civitatium legati llomam convenerunt. Primi Athenienses introducti. Ii, Se, quod navium habuerint enililumque, P. Licinio consuli et C. Lucretio praelin i misisse exposuerunt, quibus eos non usos frumenti sibi centum millia imperasse: quod, quanquam sterilem terram arent, ipsosque etiam agrestes peregrino frumento alerent, tamen, ne deessent officio, confecisse; et alia, quae imperarentur, praestare paralos esse. Milesii, nihil praestitisse memorantes, si quid imperare ad bellum senatus vellet, praestare se paratos esse, polliciti sunt. Alabandenses templum Urbis Romae se fecisse commemoraverunt, ludosque anniversarios ei divae instituisse: et coronam auream quinquaginta pondo, quam in Capitolio ponerent, donum lovi Optimo Maximo, attulisse, et scuta equestria trecenta ; ea, cui iussissent, tradituros. Donum ut ia Capitolio ponere, et sacrificare liceret, petebant. Hoc et Lampsaceni, octoginta pondo coronam afferentes, petebant, commemorantes „ Discessisse se a Perseo, postquam Romanus exercitus in Macedoniam venisset, quum sub ditione Persei, et ante Philippi fuissent. Pro eo, et quod imperatoribus Romanis omnia praestitissent, id se tantum orare, ut iu L iB.XLiH.CAP. 6.7. [P.C.532.A.C.I7Q.1 23? amicitiem populi Romani reciperentur: et,si pax cum Perseo fieret, exciperentur, ne in regiam potestatem reciderent. Ceteris legatis comiter responsum; Lampsacenos in sociorum formulam referre Q. Maenius praetor iussus. Munera omnibus in singulos binum millium aeris data. Alabandenses scuta reportare ad A. Hostilium consulem in Macedoniam iussi. El ex Africa legati simul Carthaginiensium, tritici decies centum millia et hordei quingenta indicantes se ad mare devecta habere, ut, quo senatus censuisset, deportarent. Id munus officiumque suum scire mima esse, quam pro meritis populi Romani et voluntati sua: sed saepe alias, bonis in rebus utriusquepopuli, st gratorum fideliumque socium muneribus functos esse. Item Masinissae legati, tritici eandem summam polliciti, et mille et ducentos equites, duodecim elephantos: et, si quid aliud opus esset, uti imperaret senatus: aeque propenso animo, et quae ipse ultro pollicitus sit, praestaturum esse. Gratiae et Carthaginiensibus et regi actae; rogatique, ut ea, quae pot licerentur, ad Hostilium consulem in Macedoniam deportarent. Legatis in singulos binum millium aeris munera missa. VII. [9.] Cretensium legatis, commemorantibus* se,quantum sibi imperatum aP.Licinio consule essd sagittariorum, in Macedoniam misisse, quum interrogati non infitiarentur, apud Persea maiorem numerum sagittariorum, quam apud Romanos, militare, responsum est: Si Cretenses bene ac naviter destinarent polidrem populi Romani, quam regis Persei, amicitiam habere,senatum quoque Romanum iis,tanquam certis sociis, responsum daturum esse. Interea mutilarent suis, placere senatui, dare operam Cretenses, ut, quos milites intra praesidia regis Persei haberent, eos primo quoque tempore domum revocarent. Cretensibus cum hoc responso dimissis, Chalcidenses 23S T. LIVIT [U. C. 5S2.A. C. 1? o.] vocati; quorum legatio ipso introitu, ob id qnnd Mictio princeps eorum pedibus captus lectica est in. trolatus, ultimae necessitatis extemplo visa res: in qua ita affecto excusatio valetudinis, aut ne ipsi qui. dem petenda visa foret, aut data petenti non esset. Quum sibi nihil vivi reliquum, praeterquam linguam ad deplorandas patriae suae calamitates, praefatus esset, exposuit civitatis primum suae benefacta, et vetera, et ea,quae Persei bello praestitissent ducibus exercitibusque Romanis: tum quae primo C. Lucretius in populares suos praetor Romanus superbe, avare, crudeliter fecisset: deinde quae tum quum maxime L. Hortensius faceret. Quemadmodum omnia ■ tibi, etiam iit, quae patiantur, tristiora, patienda esse ducant potius, quam fide decedant; sic, quod ad Lucretium Hortensiumque attineret, scire, tutius fuisse claudere portas, quam in urbem eos accipere. Qui exclusissent eos, Emathiam, Amphipolim, Maroneam, Aenum, incolumes esse: apud se templa omnibus ornamentis compilata ; spoliaque sacrilegii C. Lucretium navibus Antium devexisse, libera corpora in servitutem abrepta, fortunas sociorum populi Romani direptas esse, et quotidie diripi. Nam, ex instituto C. Lucretii , Hortensium quoque in tectis hieme pariter atque aestate navales socios habere, et domos suas plenas turba nautica esse; versari inter se, coniuges, liberosque suos, quibus nihil neque dicere pensi sit, neque facere. VIII. [10.] Arcessere in senatum Lucretium placuit, ut disceptaret coram, purgaretque sese. Ceterum multo plura praesens audivit, quam in absentem iacta erant; et graviores potentioresque accessere accusatores duo tribuni plebis, M’. luventius Thalna et Cn. Aufidius. Ii non in senatu modo eum lacerarunt, sed in concionem etiam pertracto, multis obic- etis probris, diem dixerunt. Senatus iussu Chalci- Lib. XLIII. Ca p. 8 . 9 . [U.C.582. A. C. 170.] 239 densibus l|. Maenius praetor respondit: Quae bene meritos sese, et ante, et in eo bello, quod geratur, de populo Romano dicant, ea et scire vera eoo referre senatum, et, perinde ac debeant, grata esse. Quae facta a C. Lucretio, fierique ab L. Hortensio praetoribus Romanis querantur ; ea neque facta, neque fieri voluntate senatus, quem non posse existimare, qui sciat, bellum Persi, et ante Philippo patri eius, intulisse populum Romanum pro libertate Graeciae, non ut ea a magistratibus socii atque amici paterentur ? Literas se ad L. Hortensium praetorem daturos esse; quae Chalcidenses querantur acta, ea senatui non placere: si qui in servitutem liberi venissent, ut eos conquirendos primo quoque tempore, reslituendosque in libertatem curaret: sociorum navalium neminem, praeter magistros, in hospitia deduci aequum censere. HaecHortensioius.su senatus scripta. Munera binum millium aeris legatis missa, et vehiculaMictioni publice locata, quae eum Brundisium commode perveherent. C. Lucretium, ubi dies, quae dicta erat, venit, tribuni ad populum accusarunt, multamque decies centum millium aeris dixerunt. Comitiis habitis, omnes quinque et triginta tribus eum condemnarunt. IX. [ 11 .] I11 Liguribus eo anno nihil memorabile gestum. Nam nec hostes moverunt arma, neque consul in agrum eorum legiones induxit: et, satis explorata pace eius anni, milites duarum legionum Romanarum intra dies sexaginta, quam in provinciam venit, dimisit. Sociorum nominis Latini exercitu mature in hiberna Lunam et Risas deducto, ipse cum equitibus Galliae provinciae pleraque oppida adiit. Nusquam alibi, quam in Macedonia, bellum erat: . suspectum tamen et Gentium Illyriorum regem ha- bebant. Itaque et octo naves ornatas a Brundisio senatus censuit mittendas ad C. Furium legatum Is- 240 T-. LIVII [C. C. 582. A■ C. 170.] sam, qui cum praesidio duarum Issensium navium insulae praeerat. Duo millia militum in eas naves sunt imposita, quae M. Raecius praetor ex senatusconsulto in ea parte Italiae, quae obiecta Illyrico est, conscripsit: et consul Hostilius Ap. Claudium in Illyricum cum quattuor millibus peditum misit, nt accolas Illyrici tutaretur. Qui, non contentus iis, quas adduxerat, copiis, auxilia ab sociis corrogando, ad octo millia hominum vario genere armavit: pera- grataque omni ea regione, ad Lychnidum Dassare- tiarum consedit. X. [ 12 .] Haud procul inde Uscana oppidum fimum plerumque Persei erat. Decem millia civium habebat, et modicum, custodiae causa, Cretensium praesidium. Inde nuntii ad Claudium occulti veniebant: Si propius copias admovisset, paratos fore, qui proderent urbem. Et operae pretium esse: non se amicosque tantum, sed etiam milites praeda expletis- rum. Spes cupiditati admota ita occaecavit animum, ut nec ex iis, qui venerunt, quemquam retineret; nec obsides, pignus futuros furto et fraude agendae rei, posceret; nec mitteret exploratum; nec fidem acciperet. Die tantum statuta profectus a Ljxhnido, duodecim millia ab urbe, ad quam tendebat, posuit castra. Quarta inde vigilia signa movit, mille fevme ad praesidium castrorum relictis: incompositi, longo agmine effusi,infrequentes, quum nocturnus error dissiparet, ad urbem pervenerunt. Crevit negligen- tia, postquam neminem armatum in muris viderunt. Ceterum, ubi primum sub ictu teli fuerunt, duabus simul portis erumpitur; et ad clamorem erumpentium ingens strepitus e muris ortus ululantium mulierum cum crepitu undique aeris: et incondita multitudo, turba immixta servili, variis vocibus personabat. Hic tam multiplex undique obiectus terror effecit, ne sustinere primani procellam eruptionis i Lib. XLIII. Cap. 10.11. [XJ.C.S 82 . A.C. 170 .] 241 Homani possent. Itaque fugientes plures, quam pu- igimntes, interempti sunt: vix (luo millia hominum ! cum ipso legato in castra perfugerunt. Quo longius iter in castra erat, eo plures fessos consectandi hostibus copia fuit. Ne moratus quidem in castris Appius, ut suos dissipatos fuga colligeret, (quae res palatis per agros saluti fuisset) ad Lychnidum protinus reliquias cladis reduxit. XI. [13.] Haec et alia, haud prospere in Macedonia gesta, ex Sex. Digitio tribuno militum, qui sacrificii causa Romam venerat, sunt audita. Propter quae veriti Patres, ne qua maior ignominia acciperetur, legatos in Macedoniam, M. Fulvium Flaccum, et DI. Caninium Rebilum, miserunt, qui comperta, quae agerentur, referrent: et ut A. Hostilius consul comitia consulibus subrogandis ita ediceret, uti mense Januario comitia haberi possent, et ut primo quoque tempore in urbem rediret. Interim M. Raecio praetori mandatum, ut edicto senatores omnes ex tota Italia, nisi qui reipublicae causa abessent, Romam revocaret: qui Romae essent, ne quis ultra mille passuum ab Roma abesset. Ea, uti senatus censuit, sunt facta. Comitia consularia ante diem quintum Kalen- das Februarias fuere. Creati consules sunt Q. Marcius Philippus iterum et C 11 . Servilius Caepio. Post diem tertium praetores sunt facti, C. Decimius, M. Claudius Marcellus, C. Sulpicius Gallus, C. Marcius Figulus, Ser.Cornelius Lentulus, P. Fonteius Capito. Designatis praetoribus praeter duas urbanas, quattuor provinciae sunt decretae; Hispania, ct Sardinia, et Sicilia, ct classis. Legati ex Macedonia, exacto admodum mense Februario , redierunt. Hi, quas res ea aestate prospere gessisset rex Perseus, referebant, quantusque timor socios populi Romani cepisset, tot urbibus in potestatem regis redactis. Ex- ercitum.consuKs infrequentem commeatibus vulgo da- T. Liv. Tom. V. Q, 242 f T. LIVII [U. C. 583. A. C. i6g.] tis per ambitionem esse: culpam eius rei consulem in \ tribunos militum, contra illos in consulem conferre. ] Ignominiam, Claudii temeritate acceptam, elevare I eos Patres acceperunt, qui perpaucos Italici generis, fj et magna ex parte tumultuario delectu conscriptos |j ibi milites amissos referebant. Consules designati, T ubi primum magistratum inissent, de Macedonia re- f ferre ad senatum iussi: destinataeque provinciae iis sunt Italia et Macedonia. Hoc anno intercalatum est: tertio die post Terminalia Kalendae intercalares fuere. Sacerdotes intra eum annum mortui, L. Flamininus ** pontifices duo decesserunt, L. Furius Philus et C. Livius Salinator. In locum Furii T. Manlium Torquatum,in LiviiM.Servilium pontifices legerunt. XII. [14.] Principio insequentis anni quum consules novi Q. Marcius et Cn. Servilius de provinciis t retulissent, primo quoque tempore aut comparare u eos inter se Italiam et Macedoniam, aut sortiri pia- I cuit: priusquam id sors cerneret, in incertum, ne quid gratia momenti faceret, in utramque provinciam, quod res desideraret supplementi, decerni. In Macedoniam peditum Romanorum sex millia, sociorum nominis Latini sex millia: equites Romanos ducentos quinquaginta, socios trecentos. Veteres milites dimitti, ita ut in singulas Romanas legiones ne pl-us sena millia peditum, treceni equites essent. Alteri consuli nullus certus finitus numerus civium Romanorum, quem in supplementum legeret. Id modo finitum, ut duas legiones scriberet, quae quina millia peditum et ducenos haberent, equites trecenos. La- |, tinorum maior, quam collegae, decretus numerus: ; peditum decem millia et sexcenti equites. Quattuor ; praeterea legiones scribi iussae, quae, si quo opus esset, educerentur. Tribunos his, non permissum, ut consules facerent: pcpulus creavit. Sociis no- I,ib. XLIII. Gap. 12.13. [C.C.583. A.C. 1 G 9 .] 243 minis Latini sexdecim millia peditum, et mille equites imperati. Hunc exercitum parari tantum placuit, ut exiret, si quo res posceret. Macedonia maxime curam praebebat. In classem mille socii navales cives Romani libertini ordinis, ex Italia quingenti scribi iussi; totidem ut ex Sicilia scriberentur: et, cui ea provincia evenisset, mandatum,ut eos in Macedoniam, ubicunque classis esset, deportandos curaret. In Hispaniam tria millia peditum Romanorum in supplementum, trecenti equites decreti. Finitus ibi quoque in legiones militum numerus, peditum quina millia duceni, et treceni equites. Kt sociis imperare praetor, cui Hispania obvenisset, iussus quattuor millia peditum, et trecentos equites. XIII. [15.] Non sum nescius, ab eadem negligen- tia, qua nihil deos portendere vulgo nunc credant, neque nuntiari admodum nulla prodigia in publicum, neque in annales referri. Ceterum et mihi, vetustas res scribenti, nescio quo pacto, antiquus fit animus; et quaedam religio tenet, quae illi prudentissimi viri publice suscipienda censuerint, ea pro indignis habere, quae in meos annales referam. Anagnia duo prodigia eo anno sunt nuntiata; facem in coelo conspectam, et bovem feminam locutam publice ali. Minturnis quoque per eos dies coeli ardentis species affulserat. Reate imbri lapidavit. Cumis in arce Apollo triduum ac tres noctes lacrimavit. In urbe Romana duo aeditui nuntiarunt, alter, in aede Fortunae anguem iubatum a compluribus visum esse: alter, in aede Primigeniae Fortunae, quae in colle est, duo diversa prodigia; palmam in area enatam, et sanguine interdia pluisse. Duo non suscepta prodigia sunt, alterum, quod in privato loco factum esset, palmam enatam in impluvio suo T. Marcius Figulus nuntiabat: alterum, quod in loco peregrino, Fregellis in domo L. Atrei hasta, quam filio militi Q 2 244 T. LIVII [U. C. 585. A. C. if, 9 .] emerat, interdiu plus duas horas arsisse, ita ut nihil eius ambureret ignis, dicebatur. Publicorum prodigiorum causa libri a decemviris aditi. Quadraginta maioribus hostiis quibus diis consules sacrificarem, ediderunt, et ut supplicatio fieret, cunctique magistratus circa omnia pulvinaria victimis maioribus sacrificarent, populusquc coronatus esset. Omnia, uti decemviri praeierunt, facta. XIV. [10.] Censoribus deinde creandis comitia edicta sunt. Petierunt censuram principes civitatis, C. Valerius Laevinus, P. Postumius Albinus, P. Mucius Scaevola, M. lunius Brutus, C. Claudius Pulcher, Ti. Sempronius Gracchus. Hos duos censores creavit populus Romanus. Quum delectus habendi maior, quam alias, propter Macedonicum bellum cura esset, consules plebem apud senatum accusabant, quod et iuniores non responderent. Adversus quos C. Sulpicius et M. Claudius praetores plebis causam egerunt. Son consultius, sed ambitiosis consulibus, delectum difficilem esse: neminem invitum militem ah iis fieri. Id ut ita esse scirent et Patres conscripti, praetores, quibus et vis imperii minor et auctoritas esset, delectum, si ita senatui videretur, perfecturos esse. Id praetoribus magna Patrum * non sine sugillatione consulum, iqandatum est. Censores, ut eam rem adiuvarent, ita-in concione edixerunt: Legem censui censendo dicturos esse, ut,praeter commune omnium civium iusiurandum, haec adiurarent : Tu minor annis sex et quadraginta es, tuque ex edicto C. Claudii, Ti. Sempronii censorum ad delectum prodibis: et, quoliescunque delectus erit, quem his censoribus magistratus habebunt, si miles factus non eris, in delectum prodibis. Item, onia fama erat, multos ex Macedonicis legionibus, incertis commeatibus per ambitionem imperatorum, ab exercitu abesse, edixerunt de militibus, P. Aelio, C. Popillio consulibus, Lib. XLUI. Cap. 14. 15. [U.C.583.A.C.i6g.J 2-35 postve eos consules in Macedoniam scriptis, Ut, qui eorum in Italia essent, intra dies triginta, censi prius apudsese, in provinciam redirent: qui in patris aut avi potestate essent, earum nomina ad se ederentur. Missorum quoque causas sese cognituros esse: et, quorum ante emerita stipendia gratiosa tnissio sibi visa esset, eos milites jieri iussuros. Hoc edicto literisque censorum per fora et eonciliabula dimissis, tanta multitudo iuniorum Romam convenit, ut gravis urlji turba insolita esset. XV. [17.] Praeter delectum eorum, quos in supplementum mitti oportebat, quattuor a C. Sulpicio praetore scriptae legiones sunt, intraque undecim dies delectus est perfectus. Consules deinde sortiti provincias sunt. Nam praetores propter iurisdietio- liem maturius sortiti erant. Urbana C. Sulpicio,peregrina C. Decimio obtigerat: Hispaniam M. Claudius Marcellus, Siciliam Ser. Cornelius Lentulus, Sardiniam P. Fontcius Capito, classem C.Marcius Figulus erat sortitus. Consulum Cn. Servilio Italia, Q. Marcio Macedonia obvenit: Latinisque actis, Marcius extemplo est profectus. Caepione deinde referente ad senatum, quas ex novis legionibus duas legiones secum in Galliam duceret, decrevere Patres, ut C. Sulpicius,M. Claudius praetores ex his, quas scripsissent, legionibus, quas videretur, consuli darent, indigne patiens praetorum arbitrio consulem subie- ctum, dimisso senatu, ad tribunal praetorum stans postulavit, ex senatusconsulto destinarent sibi duas legiones. Praetores consulis in eligendo arbitrium fecerunt. Senatum deinde censores legerunt: M. Aemilius Lepidus princeps ah tertiis iam censoribus lectus. Septem e senatu eiecti sunt. In censu accipiendo populi milites ex Macedonico exercitu, qui quam multi abessent ab signis, census docuit, in provinciam cogebant: causas stipendiis missorum co- 240 T. LIVII [TLC. 583. A. C. 1 G 9 .] gnoscebant: et, cuius nondum iusta missio visa esset, ita iusiurandum adigebant : Ex lui animi sententia, tu ex edicto C. Claudii, Ti. Sempronii censorum in provinciam Macedoniam redibis, quod sine dolo malo facere poteris? XVI. [18.] In equitibus recensendis tristis admodum eorum atque aspera censura fuit: multis equos ademerunt. In ea re quum equestrem ordinem offendissent, flammam invidiae adiecere edicto, quo edixerunt, Ne quis eorum, qui Q. Fulvio, A.Postumio censoribus publica vectigalia aut ultro tribula conduxissent, ad hastam suam accederet, sociusve aut affinis eius conductionis esset. Saepe id querendo veteres publicani quum impetrare nequissent ab senatu, ut modum potestati censoriae imponerent, tandem tribunum plebis I’. Rutilium, ex rei privatae contentione iratum censoribus, patronum causae na- cti sunt. Clientem libertinum parietem inSacravia adversus aedes publicas demoliri iusserant, quod publico inaedificatus esset. Appellati a privato tribuni. Quum praeter Rutilium nemo intercederet, censores ad pignora capienda miserunt, multamquc pro concione privato dixerunt. Hinc contentione orta, quum veteres publicani se ad tribunum contulissent, rogatio repente sub unius tribuni nomine promulgatur: Quae publica vectigalia aut ultro tributa C. Claudius et Ti. Sempronius locassenl, ea rata locatio ne esset. Ab integro locarentur, et ut omnibus redimendi et conducendi promiscue ius esset. Diem ad eius rogationem concilio tribunus plebis dixit. Qui postquam venit, ut censores ad dissuadendum processerunt, Graccho dicente, silentium fuit. Quum Claudio obstreperetur,audientiam facere praeconem iussit. Eo facto, avocatam a se concionem tribunus questus, et in ordinem se coactum, ex Capitolio, ubi erat concilium, abiit. Postero die ingentes tu- I Lib. XLIII. Ca p. 16. 17. [U.C.58S. A. C. iGg.] 217 multus ciere. Ti. Gracchi primum bona consecravit, quod in multa pignoribusque eius, qui tribunum appellasset, intercessioni non parendo,se in ordinem coegisset. C. Claudio diem dixit, quod concionem ab se avocassct, et utrique censori perduellionem se :: iudicare pronuntiavit, diemque comitiis aC.Sulpicio f praetore urbano petiit. Non recusantibus censori- I bus, qui mitius primo quoque tempore indicium de se ! populus faceret, in ante dies octavum et septimum Kalendas Octobres comitiis perduellionis dicta dies. Censores extemplo in atrium Libertatis escenderunt: et, ibi signtftis tabellis publicis, clausoque tabulario, et dimissis servis publicis, negarunt, se prius quicquam publici negotii gesturos, quam iudicium populi de se factum esset. Prior Claudius causam dixit: et, quum ex duodecim centuriis equitum octo ccnso- j rem kondemnassent, multaeque aliae primae classis, I extemplo principes civitatis in conspectu populi, an- . liulis aureis positis, vestem mutarunt, ut supplices | plebem circumirent. Maxime tamen sententiam ver- j tisse dicitur T. Gracchus, quod, quum clamor undi- I que plebis esset, periculum Graccho non esse, con- ceptis verbis iuravit, si collega damnatus esset, non | exspectato de se iudicio, comitem exsilii cius futurum. Adeo tamen ad extremum spei venit reus, ut octo centuriae ad damnationem defuerint. Absoluto Claudio, tribunus plebis negavit se Gracchum morari. XVII. [19.] Eo anno,postulantibus Aquileiensium legatis, ut numerus colonorum augeretur, mille et quingentae familiae ex senatusconsulto scriptae, triumvirique, qui eas deducerent, missi sunt, T. Annius Luscus, l 1 . Decius Subulo, M. Cornelius Cethegus. Eodem anno C. Popillius et Cn. Octavius legati, qui in Graeciam missi erant, senatusconsultum, 'l'hebi3 primum recitatum, per omnes Peloponnesi urbes cii- 218 T. LIVII [U. C. 583. A. C. i6g.] cunitulerunt, Ne quis ullam rem in bellum magistra, tibus Romanis conferret, praeterquam quod senatus censuissel. IIoc fiduciam in posterum quoque praebuerat, levatos se oneribusque impensisque, quibus, alia aliis imperantibus, exhauriebantur. Achaico concilio Aegii agitato, benigne locuti auditique, egregia spe futuri status fidissima gente relicta, iu Aetoliam traiecerunt. Ibi nondum quidem seditio erat, sed omnia suspecta, criminumque inter ipsos plena. Ob quae obsidibus postulatis, neque exitu rei imposito, in Acarnaniam inde profecti legati sunt, Thyrii concilium legatis Acarnanes dederunt. Ibi quoque inter factiones erat certamen. Quidam priu- cipurn postulare, ut praesidia in urbes suas inducerentur adversus amentiam eorum, qui ad Macedonas gentem trahebant: pars recusare, ne, quod bello captis et hostibus mos esset, id pacatae et sociae civitates ignominiae acciperent, iusta deprecatio lmec visa. Larissam ad Hostilium proconsulem (abeo enim missi erant) legati redierunt. Octavium retinuit secum. Popillium cum mille ferme militibus in hiberna Ambraciam misit. XVIII. [20.] Perseus, principio hiemis egredi Macedoniae finibus non ausus, ne qua in regnum vacuum irrumperent ltomani, sub tempus brumae, quum inexsuperabiles ab Thessalia montes nivis altitudo facit, occasionem esse ratus frangendi finitimorum spes animosque, ne quid,averso se in Romanum bellum, periculi subesset, quum a Thracia pacem Co- tys, ab Kpiro Cephalus repentina defectione ab Romanis praestarent, Dardanos recens domuisset bellum, solum infestum esse Macedoniae latus, quod ab Illyrico pateret, cernens, neque ipsis quietis Illyriis, et aditum praebentibus Romanis, si domuisset proximos Illyriorum , Gentium quoque regem iam diu dubium iu societatem pellici posse,cum decem millibus Lrn. XLIII. Cap. 18.19. [U.C.583.A.C. i(V).] 219 peditum, quorum pars phalangitae erant, et duobus millibus levium armorum , et quingentis equitibus profectus, Stuberam venit, inde frumento complurium dierum sumpto, iussoque apparatu oppugnan. darum urbium sequi, tertio die ad Uscanam (Penestianae terrae ea maxima urbs est) posuit castra, piius tamen, quam vim admoveret, missis, qui tenta- rent nunc praefectorum praesidii,.nunc oppidanorum animos, lirat autem ibi cum iuventute Illyriorum Romanum praesidium. Postquam nihil pacati referebant, oppugnare est adortus, et corona eam capere conatus est. Quum sine intermissione interdiu noctu- que alii aliis succedentes, pars scalas muris, ignem portis inferrent, sustinebant tamen eam tempestatem propugnatores urbis; quia spes erat, neque hiemis vim diutius pati Macedonas in aperto posse, nec ab Romano bello tantum regi laxamenti fore, ut posset morari. Ceterum, postquam vineas agi, turresque excitari viderunt, victa pertinacia est. Xam, praeterquam quod adversus vim pares non erant, ne frumenti quidem aut ullius alterius rei copia intus erat, ut in necopinata obsidione. Itaque quum spei nihil ad resistendum esset, C. Carvilius Spoletinus et C. Afranius a praesidio Romano missi-, qui a Perseo peterent, primo, ut armatos suaque sccum ferentes abire sineret; dein, si id minus impetrarent, vitae tantum libertatisque fidem acciperent. Promissum id benignius est ab rege, quam praestitum. Exire enim sua secum efferentibus iussis primum arma ademit. Ilis urbe egressis, et Illyriorum cohors, (quingenti erant) et Uscanenses se urbemque dediderunt. XIX. [21.] Perseus, praesidio Uscanae imposito, multitudinem omnem deditorum, quae prope numero exercitum aequabat, Stuberam abducit. Ibi Romanis, (quattuor millia autem hominum erant) praeter principes, in custodiam civitatium divisis, Usca- 250 T. LIVII [U. C. 5S3. A. C. iGg.J ncnsibus Illyriisque venditis, in Penestiani cxerci- tum reducit ad Oaenetun oppidum in potestatem re- digendum. Et alioqui opportune situm, et transitus ea est in Labeates, ubi Gcntius regnabat. Praetereunti frequens castellum, Draudacum nomine, peri- torum quidam regionis eius, nihil Octcneo capto opus esse, ait, nisi in potestate et Draudacum sit: opportunius etiam ad omnia positum esse. Admoto exercitu, omnes extemplo dediderunt sese. Qua spe celeriore deditione erectus, postquam animadvertit, quantus agminis sui terror esset, undecim alia castella eodem metu in potestatem redigit. Ad perpauca vi opus fuit, cetera voluntate dedita: et in his recepti mille ct quingenti dispositi per praesidia milites Uomani. Magno usui CarviliusSpoletiuus erat in collo- quiis, dicendo, nihil in ipsos saevitum. Ad Oaenetun perventum est, quod sine insta oppugnatione capi non poterat. Et maiore aliquanto, quam cetera, iu- ventute, et validum oppidum moenibus erat: ct hinc amnis Artatus nomine, hinc mons praealtus et aditu diilicilis cingebat. Haec spem ad resistendum oppidanis dabant. Perseus, circumvallato oppido, aggerem a parte superiore ducere^instituit, cuius altitudine muros superaret. Quod opus dum perficitur, crebris interim proeliis, quibus per excursiones et moenia sua oppidani tutabantur, et opera hostium impediebant, magna eorum multitudo variis casibus absumpta est: et, qui supererant, labore diurno nocturnoque et vulneribus inutiles erant. Ubi primum agger iniunctus muro est, et cohors regia, quos Nicatoras appellant, transcendit, ct scalis inultis simul partibus impetus in urbem est factus. Puberes omnes interfecti sunt: coniuges liberosque eorum in custodiam dedit: praedae alia militum cessere. Stube- ram inde victor revertens ad Gentium legatos, Pleu- ratmn Illyrium, exsulantem apud se, et AdaeumMa- «.a: Lib.XLIII. Cap. 20.21, [G.C.585.A.C.iCg.] 251 cedonem a Beroea, mittit, lis mandat, ut expone reat aestatis eius hiemisque acta sua adversus Ro manos Dardanosque: adiicerent recentia in Illyrico hihcrnae expeditionis opera: hortarentur Gentium in amicitiam secunt et cum Macedonibus iungendam, XX. [22.] Ili, transgressi iugum Scordi montis, per Illyrici solitudines, quas de industria populando Macedones fecerant, ne transitus faciles Dardanis in Illyricum aut Macedoniam essent, Scodram labore ingenti tandem pervenerunt. Lissi rex Gentius erat. Eo acciti legati, mandata exponentes,benigne auditi sunt: qui responsum sine effectu tulerunt: Voluntatem sibi non deesse ad bellandum cum Romanis; ceteram ad conandum id, quod velit, pecuniam maxime deesse. Haec Stuberam retulere regi, tum maxime captivos exlllyrico vendenti. Extemplo iidem legati, addito Glaucia cx numero custodum corporis,remittuntur sine mentione pecuniae, qua una barbarus inops impelli ad bellum poterat. Ancyram iiulc. populatus Perseus, in Penestas rursum exercitum reducit: finnatisque Uscanae, et circa eam per omnia castella, quae receperat, praesidiis, in Macedoniam sese recipit. XXI. [23.] L. Coelius, legatus Romanus, praeerat Illyrico: qui, moveri non ausus, quum in iis locis rex esset, post profectionem demum eius conatus in Penestis Uscanam recipere, a praesidio, quod ibi Macedonum erat, cum multis vulneribus repulsus, Lyclmidum copias reduxit. Inde post dies paucos AI. Trebellium Fregellanum cum satis valida manu in Penestas misit ad obsides ab his urbibus, quae in amicitia cum fide permanserant, accipiendos. Procedere etiam in Parthinos (ii quoque obsides dare pepigerant) iussit: ab utraque gente sine tumultu exigi. Penestarum obsides Apolloniam, Parthinorum Dyrrhachium (tum Epidamni magis celebre nc- 252 T. LIVII [U. C. 583. A. C. 1 G 9 .] H!» r' ; ?■} i i $£■ m vjy]v. l) ? ; ' men Graecis erat) missi. Ap. Claudius, acceptam in Illyrico ignominiam corrigere cupiens , Phanoten Epiri:castellum adortus oppugnare, et auxilia Athamanum Thesprotorumque, praeter Romanum exercitum, ad sex millia hominum secum adduxit: neque operae pretium fecit, Cleva, qui relictus a Perseo erat, cum valido praesidio defendente. Et Perseus, lili- meam profectus, et circa eam exercitu lustrato, ad Stratum, vocantibus Epirotis, ducit. Stratus validissima tum urbs Aetoliae erat. Sita est super Ambracium sinum, prope amnem Inachum. Cum decciu millibus peditum eo profectus est et equitibus trecentis: quos pauciores propter angustias viarum ct asperitatem duxit. Tertio die quum pervenisset ad Citium montem, vix transgressus propter altitudinem nivis, locum quoque castris aegre invenit. Profectus inde, magis quia manere non poterat, quam quod tolerabilis aut via aut tempestas esset, cum ingenti vexatione, praecipue iumentorum, altero die ad templum Iovis, Nicaeum quem vocant, posuit castra. Ad Arachthum inde flumen, itinere ingenti emenso, retentus altitudine amnis, mansit. Quo spatio temporis ponte perfecto, traductis copiis diei progressus iter, obvium Archidamum principem Aetolorum, per quem ei Stratus tradebatur, habuit. XXII. [24.] Eo die ad finem agri Aetoli castra posita. Inde altero dic ad Stratum perventum: ubi, prope Inachum amnem castris positis, quum exspectaret, effusos omnibus portis Aetolos in fidem suam venturos, clausas portas, atque ipsa ea nocte, qua venerat, receptum Romanum praesidium cum C.Po- pillio legato invenit. Principes, qui praesentis Ar- cbidami auctoritate compulsi regem arcessierunt, obviam egresso Archidamo segniore 3 facti, locum adversae factioni dederant ad Popiilium cum mille peditibus ab Ambracia arcessendum. In tempore et I Ltn. XLIII. C a p. 22. 23. [U.C.5S3.A.C. iGg.] 253 ! f Dinarchus, praefectus equitum gentis Aetolorum, } ;£ cum sexcentis peditibus et equitibus centum venit. Satis constabat, eum, tanquam ad Persea tendentem, Stratum venisse: mutato deinde cum fortuna animo, II Romanis se, adversus quos venerat, iunxisse. Nec a Popillius securior, quam debebat esse, inter tam J* mobilia ingenia erat. Claves portarum custodiam- u que murorum suae extemplo potestatis fecit: Dinar- ■1 chum Aetolosqne cum iuventuteStratiorum in arcem I per praesidii speciem amovit. Perseus, ab imminen- | tibus superiori parti urbis tumulis teutatis colloquiis, |. quum obstinatos atque etiam telis procul arcentes 1 videret, quinque millia passuum ab urbe trans Peti- | tarum amnem posuit castra. Ibi consilio advocato, | quum Archidamus Epirotarumque transfugae rctino- | 1 'ent, Macedonum principes non pugnandum cum in- (. festo tempore anni censerent, nullis praeparatis commeatibus; quum inopiam prius obsidentes, quam j. obsessi, sensuri essent, maxime quod hostium haud \j procul inde hiberna erant; territus in Aperantiam | castra movit. Aperanti eum, propter Archidami mali* guam in ea gente gratiam auctoritatemque, consensu I omnium acceperunt: is ipse cum octingentorum mi- ][ litum praesidio his est praepositus. I XXIII. [25.] Rex cum non minore vexatione iu- mentorum hominumque, quam venerat, in Macedoniam rediit. Appium tamen ab obsidione Phanotqg fama ducentis ad Stratum Persei summovit. Clevas, cum praesidio impigrorum iuvenum insecutus, sub radicibus prope inviis montium ad mille hominum ex agmine impedito occidit, ad ducentos cepit. Ap- I pius,superatis angustiis, in campo, quem Meleona ■ vocant, stativa dierum paucorum habuit. Interim j Clevas, assumpto Philostrato, qui Epirotarum gen- [ tem habebat, in agrum Antigonensem transcendit, i Macedones ad depopulationem profecti; Philostra- . 254 T. LIVII [U. C. S83. A. C. 169 .] tus cum cohorte sua in insidiis loco obscuro consedit. In palatos populatores quum erupissent ah An- tigonea armati, fugientes eos persequentes effusius in vallem insessam ah hostibus praecipitant. Ibi ad mille occisis, centum ferme captis, ubique prospere gestare, prope stativa Appii castra movent, ne qua vis sociis suis ab Romano exercitu inferri possit. Appius, nequicquam in his locis terens tempus, dimissis Chaonumque, et si qui alii Epirotae erant, praesidiis, cum Italicis militibus in Illyricum regressus, per Parthinorum socias urbes in hiberna militibus dimissis, ipse Romam sacrificii causa rediit. Perseus ex Penestarum gente mille pedites, ducentos equites revocatos, Cassandream, praesidio ut essent, misit. Ab Gentio eadem atterentes redierunt. Nec deinde alios atque alios mittendo tentare eum destitit, quum ap. pareret, quantum in eo praesidii esset; nec tamen impetrare ab animo posset, ut impensam in rem maximi ad omnia momenti faceret. EPITOME LIBRI XLIV. Q. Marcius Philippus per invios saltus penetravit in Macedoniam, compluresque-urles occupavit, Rhodii misere legatos Romam, minantes, se Perseo auxilio futuros, nisi populus Romanus cum eo pacem atque amicitiam iungeret. Indigne id latum. Quum id bellum L. Aemilio Paullo, sequentis anni consuli iterum, mandatum esset, Paullus, in concione precatus, ut, quicquid diri populo Romano immineret, in domum suam converteretur, et in Macedoniam profectus, vicit Persen, totamque Macedoniam in potestatem redegit. Antequam confligeret, C. Sulpicius Gallus tribunus militum p/raedixit exercitui, ne mirare tur, quod luna nocte proxima defectura esset. Gcu- L I n. XL1V. C A p. 1. [XI. C.583. A. C. if.g.] 255 tius quoque, rex Illyriorum, quum rcbellasset, ab Anicio praetore victus, venit in deditionem,et cum uxore, et liberis, et propinquis, Romam missus est. Alexan- iria legati a Cleopatra et Ptolemaeo regibus venerunt, querentes de Antiocho rege Syriae, quod his bellum inferret. Perses, sollicitatis in auxilium Eumene rege Pergami, et Gentio rege Illyriorum, quia his pecuniam, quam promiserat, non dabat, ab iis relictus est. T. LIVII PATAVINI LIBER X L I V. Principio veris, quod hiemem eam, qua haec gesta sunt, insecutum est, ah Horna profectus Q. Marcius Philippus consul cum quinque millibus, quod in supplementum legionum secum traiecturus erat, Brundisium pervenit. M. Popillius consularis et alii pari nobilitate adolescentes tribuni militum inMacedoni- cas legiones consulem secuti sunt. Per cos dies et C. Marcius Figulus praetor, cui classis provincia evenerat, Brundisium venit: et simul ex Italia profecti, Corcyram altero die, tertio Actium Acarnaniae portum tenuerunt. Inde consul, ad Ambraciam egressus, itinere terrestri petit Thessaliam. Praetor, superato Leucata, Corinthium sinum invectus, ct Creusae relictis navibus, terra et ipse per mediam Boeotiam (diei unius expedito iter est) Chalcidem ad classem contendit. Castra eo tempore A. Hostilius in Thessalia circa Palaepharsalum habebat; sicut nulla re bellica memorabili gesta, ita ad cunctam militarem disciplinam ab effusa licentia formato milite, et sociis cum fide cultis, et ab omni genere 250 T. LIVII [ET. C. 585. A. C. ifig.] iniuriae defensis. Audito successoris adventu, quum arma, viros, equos cum cura inspexisset,ornato exercitu obvium venienti consuli processit. Et primus eorum congressus ex dignitate ipsorum ac Humani nominis, et in rebus deinde gerendis *. Proconsul enim ad exercitum * *. Paucis post diebus consul concionem apud milites habuit. Orsus a parricidio Persei perpetrato in fratrem, cogitato in parentem, adiecit,posf scelere partum regnum, veneficia, caedes, latrocinio nefando petitum Eumenem, iniurias in populum Romanum, direptiones sociarum urbium con ira foedus, ea omnia quam diis quoque invisa essent, sensurum in exitu rerum suarum. Favere enim pietati fideique deos, per quae populus Romanus ad tantum fastigii venerit. Vires deinde populi Romani, iam terrarum orbem complectentis, cum viribus Macedoniae , exercitus cum exercitibus comparavit. Quanto maiores Philippi Anliochique opes non maioribus copiis fractas esse? 11. Huius generis adhortatione accensis militum animis, consultare de summa gerendi belli coepit, lio et C. Marcius praetor a Chalcide, classe accepta, venit. Placuit, non ultra morando in Thessalia tempus terere, sed movere extemplo castra, atque pergere inde in Macedoniam; et praetorem dare operam, ut eodem tempore classis quoque invehatur hostium litoribus. Praetore dimisso,consul,menstruum iusso milite seeum ferre, profectus decimo post die, quam exercitum acceperat, castra movit: et, unius diei progressus iter, convocatis itinerum ducibus, quum, exponerent in consilio, iussisset, qua quisque ducturus esset; summotis iis, quam potissimum peteret, retulit ad consilium. Aliis per Pythium placebat via: aliis perCambunios montes,qua priore anno duxerat Hostilius consul: aliis praeter Ascuridem paludem. Restabat aliquantum viae communis: ita- Lm. XLIV. Cap. 2. 3. [U. C.583.A.C. ifig.J 25; que in id tempus, quo prope divortium itinerum castra posituri erant, deliberatio eius rei differtur. In Perrhaebiam inde ducit, et inter Azorum et Dolichen stativa habuit ad consulendum rursus, quam potissimum capesseret viam. Per eosdem dies Perseus, quum appropinquare hostem sciret, quod iter petiturus esset ignarus, omnes saltus insidere praesidiis statuit. In iugum Cambuniorum montium (Volustana ipsi vocant) decem millia levis armaturae iuvenum cum duce Asclepiodoto mittit: ad castellum, quod super Ascuridem paludem erat, (Lapathus vocatur locus)Hippias tenere saltum cum duodecim millium Macedonum praesidio iussus. Ipse cum reliquis copiis primo circa Dium stativa habuit: deinde, adeo ut obtorpuisse inops consilii videretur, cum equitibus expeditis litore nunc Heracleum, nunc Philam percurrebat, eodem inde cursu Dium repetens. 111. Interim consuli sententia stetit eo saltu ducere, ubi propter Ortholophum diximus regis castra’ 1 '. Praemitti tamen quattuor millia armatorum ad loca opportuna praeoccupanda placuit: quis praepositi sunt M. Claudius, Q. Marcius consulis filius. Confe- stim et universae copiae sequebantur. Ceterum adeo ardua et aspera et confragosa via fuit, ut praemissi expediti biduo quindecim millium passuum aegre itinere confecto castra posuerint: turrimEudieru, quem cepere, locum appellant. Inde postero die septem millia progressi, tumulo haud procul hostium castris capto, nuntium ad consulem remittunt: Perventum ad hostem esse: loco se tuto ei ad omnia opportuno consedisse; ut, quantum extendere iter posset, consequeretur. Sollicito consuli, et propter itineris difficultatem, quod ingressus erat, et eorum vicem, quos paucos inter media praesidia hostium praemiserat, nuntius ad Ascuridem paludem occurrit. Addita igitur et ipsi fiduria est, coniunctisque copiis, castra T. Liv. Tom. V. K 258 T. LIVII [U. C. 583. A. C. 169 .] tumulo, qui tenebatur, qua aptissimum ad loci naturam erat, sunt acclinata. Non hostium modo castra, quae paullo plus mille passuum aberant, sed omnis regio ad Dium et Philam, oraque maris, late patente ex tam alto iugo prospectu, oculis subiicitur. Quaa res accendit militi animos, postquam summam belli, ac regias omnes copias, terramque hostilem tam e propinquo conspexerunt. Itaque quum alacres, protinus duceret ad castra hostium, consulem hortarentur; dies unus fessis labore viae ad quietem datus est. Tertio die, parte copiarum ad praesidium castrorum relicta, consul ad hostem ducit. IV. Hippias nuper ad tuendum saltum ab rege missus erat: qui, ex quo castra Romana in tumulo conspexit, praeparatis ad certamen animis suorum, venienti agmini consulis obvius fuit. Et Romani expediti ad pugnam exierant, et hostes. Levis armatura erat, promptissimum genus ad lacessendum certamen. Congressi igitur extemplo, tela coniecerunt. Multa utrimque vulnera temerario incursu et accepta, et illata: pauci utriusque partis ceciderunt, irritatis in posterum diem animis, maioribus copiis atque infestius concursum ab illis, si loci satis ad explicandam aciem fuisset. Iugum montis, in angustum dorsum cuneatum, vix ternis ordinibus armatorum in fronte patuit. Itaque, paucis pugnantibus, cetera multitudo, praecipue qui gravium armorum erant, spectatores pugnae stabant. Levis armatura etiam per anfractus iugi procurrere, et ab lateribus cum levi armatura conserere, per iniqua atque aequaloca pugnam petere. Ac, pluribus ea die vulneratis, quam interfectis, proelium nocte diremptum est. Tertio die egere consilio Romanus imperator: nam neque manere in iugo inopi, neque regredi sine flagitio, atque etiam periculo, si cedenti ex superioribus locis instaret hostis, poterat: nec aliud restabat, quam Lm. XL1V. Cap. 4. 5. [U.C.583.A.C. 169 .] 2511 audacter commissum pertinaci audacia, quae prudens interdum in exitu est, corrigere. Ventum quidem erat eo, ut, si hostem similem antiquis Macedonum regibus habuisset consul, magna clades accipi potuerit. Sed, quum ad Dium per litora cum equitibus vagaretur rex, et ab duodecim millibus prope clamorem et strepitum pugnantium audiret, nec auxit copias integros fessis summittendo, neque ipse, quod plurimum intererat, certamini affuit: quum Romanus imperator, maior sexaginta annis, et praegravis corpore, omnia militaria munera ipse impigre obiret. Egregie ad ultimum in audacter commisso perseveravit: et, Popillio relicto in custodia iugi, per invia transgressus, praemissis, qui repurgarent iter, Attalum et Misagenem, cum suae gentis utrumque auxiliaribus, praesidio esse saltum aperientibus iubet: ipse, equites impedimentaque prae se habens, cum legionibus agmen cogit. V. Inenarrabilis labor descendentibus cum ruina iumentorum sarcinarumque. Progressis vixdum quattuor ntillia passuum nihil optabilius esse, quam redire, qua venerant, si possent. Hostilem prope tumultum agmini elephanti praebebant: qui, ubi ad invia venerant, deiectis rectoribus, cum horrendo stridore pavorem ingentem, equis maxime, incutiebant, donec traducendi eos ratio inita est. Per proclive, sumpto fastigio,longi duo validi tSseres ex inferiore parte in terra defigebantur, distantes inter se Paullo plus, quam quanta belluae latitudo est. In cos, transverso incumbentes tigno, ad tricenos longi pedes, ut pons esset, iniungehantiir: humusque insuper iniieiehatur. Modico deinde infra intervallo similis alter pons: dein tertius, et plures ex ordine, qua rupes abscisae erant, fiebant. Solido procedebat elephantus in pontem: cuius priusquam in extremum procederet, succisis asseribus collapsus pons usque R 2 230 T. LIVII [C. C. 585. A. C. 1 C 9 .] alterius initium pontis prolabi eum leniter cogebat Alii elephanti pedibus insistentes, alii clunibus sub- sidentes, prolabebantur. libi planities altera pontis excepisset cos, rursus simili ruina inferioris pontis deferebantur, donec ad aequiorem vallem perventum est. Paullo plus septem millia die Romani processerunt; minimum pedibus itineris confectum. Ple- rumque provolventes se simul cum armis aliisque oneribus, cum omni genere vexationis, processerunt: adeo ut nc dux quidem et auctor itineris infitiaretur, parva manu deleri omnem exercitum potuisse. Nocte ad modicam planitiem pervenerunt: neque, an infestus is locus esset, saeptus undique, circumspiciendi spatium fuit. Vix tandem ex insperato stabilem ad insistendum nactis locum postero quoque die in tam cava valle opperiri Popillium, ac relictas cum eo copias, necesse fuit: quos et ipsos, quum ab nulla parte hostis torruisset, locorum asperitas hostiliter vexavit. Tertio die comunctis copiis eunt persaltum, quem incolae Callipeucen appellant. Quarto inde die per aeque invia, sed assuetudine peritius, et meliore cum spe, quod nec hostis unquam apparebat, et mari appropinquabant, degressi in campos, inter Heracleum et Libethrum posuerunt castra peditum: quorum pars maior tumulos tenebat. Ibi vallo campi quoque partem, ubi eques tenderet, amplectebantur, VI. Lavanti regi dicitur nuntiatum, hostes adesse. Quo nuntio quum pavidus exsiluisset e solio, victum se sine proelio clamitans proripuit: et, subinde per alia aliaque pavida consilia et imperia trepidans, duos ex amicis, Vellam alterum,ubi pecunia deposita erat, alterum usque ad Parthum, ex praesidiis revocat; omnesque aditus aperit bello. Ipse, ab Dio auratis statuis omnibus raptis, ne praeda hosti essent, incolas eius loci demigrare Pydnam cogit: et, quae temeritas consulis videri potuisset , quod eo proces- Lin. XLIV. Gap. 6. [U. C.5S3.A.C. i6g.] 2G1 sisset, unde invito hoste regredi nequiret, eam non inconsultam audaciam fecit. Duos enim saltus, per quos inde eradere possent, habebant Romani: unum per Tempe in Thessaliam, alterum in Macedoniam praeter Dium; quae utraque regiis tenebantur prae- sidiis. Itaque si dux intrepidus decem dies primam speciem appropinquantis terroris sustinuisset, neque receptus Romanis per Tempe in Thessaliam, neque commeatibus pervehendis eo patuisset iter. Sunt enim Tempe saltus, etiamsi non bello fiat infestus, transitu difficilis. Nam praeter angustias per quinque millia, qua exiguum iumento onusto iter est, rupes utrimque ita abscisae sunt, ut despici vix sine vertigine quadam simul oculorum animique possit. Terret et sonitus et altitudo per mediani vallem fluentis Penei amnis. Hic locus, tam suapte natura infestus, per quattuor distantia loca praesidiis regiis fuit insessus. Unum in primo aditu ad Gonnum erat-: alterum adCondylon castello inexpugnabili: tertium arca Lapathunta, quem Characa appellant: quartum viae ipsi, qua ct media et angustissima vallis est, impositum, quam vel decem armatis tueri facile est. Intercluso per Tempe simul aditu commeatibus, simul reditu, ipsi montes, per quos descenderant, repetendi erant. Quod ut furto fefellerant, ita propalam, tenentibus superiora cacumina hostibus, non poterant: et experta diiiicultas spem omnem incidisset. Supererat nihil aliud in temerecommisso, quam in Macedoniam ad Dium per medios evadere hostes: quod, nisi dii mentem regi ademissent, et ipsum ingentis difficultatis erat. Nam quum Olympi radices montis paullo plus quam mille passuum ad mare relinquant spatium, cuius dimidium loci occupat ostium late restagnans Baphyri amnis, partem planitiae aut lovis templum, aut oppidum tenet; reliquum perexiguum fossa modica valloque claudi poterat, et saxo- 202 T. LIVII [U. a. 585 . A. C. 169.] rum ad manum silvestrisque materiae tantum erat, ut vel murus obiici, turresque excitari potuerint. Quorum nihil quum dispexisset caecata mens subito terrore, nudatis omnibus praesidiis, patefactisque bello, ad Pydnam refugit. VII. Consul,plurimum et praesidii et speicerncm in stultitia et segnitie hostis, remisso nuntio ad Sp. Lucretium Larissam, ut castella, relicta ab hoste, ei rea Tempe occuparet, praemisso Popillio ad explorandos transitus circa Dium, postquam patere omnia in omnes partes animadvertit, secundis castris pervenit ad Dium: metarique sub ipso templo, no quid sacro in loco violaretur, iussit. Ipse, urbem ingressus, sicut non magnam, ita exornatam publicis locis et multitudine statuarum,munitamque egregie, vix satis credere, in tantis rebus sine causa relictis non aliquem subesse dolum. Unum diem ad exploranda circa omnia moratus, castra movet: satisque credens, in Pieria frumenti copiam fore, eo die ad amnem nomine Mityn processit. Postero die progressus, Agassas urbem, tradentibus sese ipsis, recepit: et, ut reliquorum Macedonum animos sibi conciliaret, obsidibus contentus, sine praesidio relinquere se iis urbem, immunesque ac suis legibus victuros, est pollicitus. Progressus inde dici iter, ad Ascordum flumen posuit castra: et, quantum procederet longius aThessalia, eo maiorem rerum omnium inopiam sentiens, regressus ad Dium est; dubitatione omnibus exempta, quid intercluso ab Thessalia patiendum fuisset, cui procul inde abscedere tutum non esset. Perseus, contractis in unum omnibus copiis ducibusque, increpare praefectos praesidiorum, ante omnes Asclepiodotum atque Ilippiam: ab his dicere claustra Macedoniae tradita Komanis esse: cuius culpae reus nemo iustius, quam ipse, fuisset. Consuli postquam ex alto conspecta classis spem fe- Lin. XLIV. C a p. 7. 8. [U. C. 585. A. C. i6g.] 263 cit, cum commeatu naves venire, (ingens enim caritas annonae ac prope inopia erat) ab invectis iam portum audit, onerarias naves Magnesiae relictas esse. Incerto inde, quidnam agendum foret, (adeo sine ulla ope hostis quae aggravaret, cum ipsa difficultate rerum pugnandum erat) peropportune literae a Sp. Lucretio allatae sunt: castella se, quae super Tempe essent et circa Philam, tenere omnia, frumentique in iis et aliarum in usum rerum copiam invenisse. Ylll. His magnopere laetus consul ab Dio ad Philam ducit, simul ut praesidium eius firmaret, simul ut militi frumentum, cuius tarda subvectio erat, divideret. Ea profectio famam haudquaquam secundam habuit. Nam alii, metu recessisse eum ab hoste, ferebant, quia manenti in Pieria proelio dimicandum foret: alii, ignarum, belli quae in dies fortuna novaret, ultro offerentibus sese rebus, emisisse de manibus ea, quae mox repeti non possent. Simul enim cessit possessione Dii, excitavit hostem, ut tunc tandem sentiret, recuperanda esse, quae prius culpa amissa forent. Audita enim profectione consulis, regressus Dium, quae disiecta ac vastata ab Itomanis erant, reficit: pinnas moenium decussas reponit, ab omni parte muros firmat: deinde quinque milliapas- suum ab urbe citra ripam Enipei amnis castra ponit; amnem ipsum, transitu perdifficilem, pro munimento habiturus, pluit ex valle Olympi montis, aestate exiguus; hibernis idem incitatus pluviis et supra rupes ingentes gurgites facit, et infra,prorutam in mare evolvendo terram, praealtas voragines, cavatoque medio alveo ripas utrimque praecipites. Hoc flumine Perseus saeptum iter hostis credens, extrahere reliquum tempus cius aestatis in animo habebat. Inter haec consul aPhila Popillium cum duobus millibus armatorum Heracleum mittit. Abest a 1’hila quinque millia ferme passuum, media regione in- 2G-1 T. LIVII [U. C. 585. A. C. 169 .] ter Dium Tempeque, in lupe amni imminente positum. IX. Popillius, priusquam armatos muris admoveret, misit, qui magistratibus principibusque suaderent, fidem clementiamque llomanorum, quam vim, experiri mallent. Nihil ea consilia moverunt, quia ignes ad Enipeum ex regis castris apparebant. Tum terra marique (et classis appulsa ab litore stabat) simul armis, simul operibus machinisque, oppugnari coepti, luvenes etiam quidam Romani, ludicro circensi ad usum belli verso, partem humillimam muri ceperunt. lUos erat tum, nondum hac effusione inducta bestiis omnium gentium circum complendi, varia spectaculorum conquirere genera: nam, semel quadrigis, semel desultore misso, vix unius horae tempus utrumque curriculum complebat. Inter cetera sexageni ferme iuvenes, interdum plures, apparatioribus ludis, armati inducebantur. Horum inductio in parte simulacrum decurrentis exercitus erat; ex parte elegantioris, quam militaris artis, propior- que gladiatorium armorum usum. Quum alios decursus edidissent motus, quadrato agmine facto, scutis super capita densatis, stantibus primis, secundis summissioribus, tertiis magis et quartis, postremis etiam genu nisis, fastigatam, sicut tecta aedificiorum sunt, testudinem faciebant. Hinc quinquaginta ferme pedum spatio distantes duo armati procurrebant, conuninatiquo inter se, ab ima in summam testudinem per densata scuta quum evasissent, nunc velut propugnantes per oras extremae testudinis, nunc in inedia inter se concurrentes, haud secus quam stabili solo persultabant. Huic testudo simillima humillimae parti muri admota. Quum armati superstantes subissent, propugnatoribus muri fastigio altitudinis aequabantur: depulsisque iis, in urbem duorum signorum milites transcenderunt. Id tantum dissimile Lm.XEIV. Cap.9. 10. [U.C.585.A.C.iCg.] 205 fuit, quoti, et in fronte extrema, et ex lateribus, soli non habebant super capita elata scuta, nc nudarent corpora; sed praetenta pugnantium more. Ita nec ipsos tela ex muro missa subeuntes laeserunt, et testudini iniecta imbris in modum lubrico fastigio innoxia ad imum labebantur. Et consul, capto iam Heracleo, castra eo promovit; tanquamDium, atque, inde summoto rege, in Pieriam etiam progressurus. Sed, hiberna iam praeparans, vias commeatibus subvehendis ex Thessalia muniri iubet, et eligi horreis opportuna loca, tectaque aedificari, ubi deversari portantes commeatus possent. X. Perseus, tandem e pavore eo, quo attonitu» fuerat, recepto animo, malle, imperiis suis non obtemperatum esse, quum trepidans gazam in mare de- iici Pellae, Thessalonicae navalia iusserat incendi. Andronicus, Thessalonicam missus, traxerat tempus, id ipsum quod accidit, poenitentiae relinquens locum. Incautior Nicias Pellae proiiciendo pecuniae partem, quod fuerat nactus: sed in errorem emendabilem visus lapsus esse, quod per urinatores omne ferme extractum est. Tantusque pudor regi pavoris cius fuit, ut urinatores clam interficiiusserit; deinde Andronicum quoque et Nician: nc quis tam dementis imperii conscius exsisteret. Inter haec C. Marcius, cum classe ah Heracleo Thessalonicam profectus, et agrum pluribus locis, expositis per litora armatis, late vastavit, et procurrentes ah urho, secundis aliquot proeliis, trepidos intra moenia compulit. Iam- que ipsi urbi terribilis erat, quum, dispositis omnis generis tormentis, non vagi modo circa muros, temere appropinquantes, sed etiam qui in navibus erant, saxis tormento emicantibus percutiebantur. Revocatis igitur in naves militibus, omissaque Thessalonicae oppugnatione, Aeneam indo petunt. Quindecim millia passuum ea urbs abest, adversus Pydnam 260 T. LIVII [ h C. 585 . A. C. 1 69.] positu, fertili agro. Pervastatis finibus eius, legentes I oram, Antigoneam perveniunt. Ibi, egressi in terram, j primo et vastarunt agros passim, et aliquantum praedae contulerunt ad naves. Dein palatos cos adorti ' Macedones, mixti pedites equitesque, fugientes effuse ad mare persecuti, quingentos ferme occiderunt, et non minus ceperunt. Nec aliud, quam ultima necessitas, quum recipere se tuto ad naves prohiberentur, animos militum Romanorum, simul desperatione alia salutis, simul indignitate, irritavit. Redintegrata in litore pugna est: adiuvere qui in navibus erant. Ibi Macedonum ducenti ferme caesi; par numerus captus. Ab Antigonea classis profecta, ad agrum Pallenensem exscensionem ad populandum fecit. Finium is ager Cassandrcnsium erat, longe fertilissimus omnis orae, quam praetervecti fuerant, Ibi Eumene» rex, viginti tectis navibus ab Elea profectus, obvius fuit; et quinque missae a Prusia rege, tectae naves. XI. Hac virium accessione animus crevit praetori, ut Cassandream oppugnaret. Condita est a Cassandro rege in ipsis faucibus, quae Pallenensem agrum ceterae Macedoniae iungunt, hinc Toronaico, bino Macedonico saepta mari. Eminet namque in altum lingua, in qua sita est: nec minus, quam inclutus magnitudine Atho mons, excurrit, obversa in regionem Magnesiae duobus imparibus promontoriis; quorum maiori Posideum est nomen, minori Canastraeum. Diversis partibus oppugnare adorti. Romanus adCli- tas, quas vocant, munimenta, cervis etiam obiectis, nt viam intercluderet, a Macedonico ad Toronaicum mare perducit. Ab altera parte euripus est: inde Eumenes oppugnabat. Romanis in fossa complenda, quam nuper obiecerat Perseus, plurimum erat laboris. Ibi quaerenti praetori, quia nusquam cumuli apparebant, quo regesta e fossa terra foret, monstrati Lib.XLIV.Cai>. 11. 12. [U.C.5S3.A. C. 1 C 9 .] 207 sunt fornices: non ad eandem crassitudinem, qua veterem murum, sed simplici laterum ordine, structos esse. Consilium igitur cepit, transfosso pariete iter in urbem patefacere. Fallere autem ita se posse, si, muros a parte alia scalis adortus, tumultu iniecto, in custodiam eius loci propugnatores urbis avertisset» Erant in praesidio Cassandreae, praeter non contemnendam i urentutem oppidanorum, octingenti Agrianes, et duo millia Penestarum Illyriorum, aPleurato inde missi, bellicosum utrumque genus. Ilis tuentibus muros, quum subire Humani summa vi niterentur, momento temporis parietes fornicum perfossi urbem patefecerunt. Quod si, qui irrumperent, armati fuissent, extemplo cepissent. Hoc ubi perfectum esse opus militibus nuntiatum est, clamorem alacres gaudio repente tollunt, aliis parte alia in urbem irrupturis. Xll. Hostes primum admiratio cepit, quidnam sibi repentinus clamor vellet. Postquam patere urbem accepere praefecti praesidii Pytho et Philippus, pro eo, qui occupasset aggredi, opus factum esse rati, cum valida manu Agrianum lllyriorumque erumpunt: Romanosquc, qui alii aliunde coibant convo- eabanturque, ut signa in urbem inferrent, incompositos atque inordinatos fugant, persequunturque ad fossam : in quam compulsos ruina cumulant. Sexcenti ferme ibi interfecti, omnesque prope, qui inter murum fossamque deprensi erant, vulnerantur. Ita suo ipse conatu perculsus praetor, segnior ad alia factus consilia erat: et no Eumeni quidem, simula mari, simul a terra aggredienti, quicquam satis procedebat. Placuit igitur utrique, custodiis firmatis, ne quod praesidium ex Macedonia intromitti posset, quoniam vis aperta non processisset, operibus moenia oppugnare. Haec parantibus his, decem regit lembi, ab Thessalonica cum delectis Gallorum auxi 26 S i T. LIVII [U. C. 583. A. C. 1 G 9 .] liaribus missi, quum in salo stantes hostium naves conspexissent; insi, obscura nocte, simplici ordine, quam poterant proxime litus tenentes, intrarunt urbem. Huius novi praesidii fama absistere oppugnatione simul Romanos regemque coegit. Circumvecti promontorium, ad Toronen classem appulerunt. Eam quoque oppugnare adorti, ubi valida defendi manu animadverterunt, irrito incepto Demetriadem petunt. Ibi quum appropinquantes repleta moenia armatis vidissent, praetervecti ad Iolcon classem appulerunt; inde, agro vastato, Demetriadem quoque aggressuri. XIII. Inter haec ct consul, ne segnis sederet tantum in agro hostico, IVI. Popillium cum quinque millibus militum ad Meliboeam urbem oppugnandam mittit. Sita est in radicibus Ossae montis, qua parte in Thessaliam vergit, opportune imminens super De- metriadem. Primus adventus hostium perculit incolas loci: collectis deinde ex necopinato pav ore animis, discurrunt armati ad portas ac moenia, qua suspecti aditus erant: spemque extemplo inciderunt, capi primo impetu posse. Obsidio igitur parabatur, et opera oppugnationum fieri coepta. Perseus, quum audissct, simul Meliboeam a consulis exercitu oppugnari, simul classem Iolci stare, ut inde Demetriadem aggrederetur, Euphranorem quondam ex ducibus cum delectis duobus millibus Meliboeam mittit. Eidem imperatum, ut, si a Meliboea summovisset Romanos, Demetriadem prius occulto itinere intraret, quam ab Iolco ad urbem castra moverent Romani. Et ab oppugnatoribus Meliboeae, quum in superioribus locis repente apparuisset, cum trepidatione multa relicta opera sunt, ignisque iniectus. Ita a Meliboea abscessum est. Euphrvior, soluta unius urbis obsidione, Demetriadem extemplo ducit. Nec tum moenia modo, sed agros etiam conlidcrunt se a populationibus tueri posse, et eruptiones in vagos Lrn.XLlV.CAP. 13. 14. [U.C.583.A.C.iGi).] 2G0 populatores non sine vulneribus hostium luctae sunt. Circumvecti tamen moenia sunt praetor et rex, situm urbis contemplantes, si qua parte tenture aut opere aut vi possent. Fama fuit, per Cydantem Cretensem et Antimachum, qui Demetriadi praeerat, tractatas inter Eumenem et Persea conditiones amicitiae. Ab Demetriade certe abscessum est. Eumenes ad consulem navigat: gratulatus, quod prospere Macedoniam intrasset, Pergamum in regnum abit. Marcius Figulus praetor, parte classis in hiberna Sciathum missa, cum reliquis navibus Oreum Euboeae petit; eam urbem apttissimam ratus, unde exercitibus, qui in Macedonia, quique in Thessalia erant, mitti commeatus possent. De Eumene rege longe diversa tradunt. Si Valerio Antiati credas, nec classe adiutum ab eo praetorem esse, quum saepe eum literis arcessisset, tradit; nec cum gratia ab consule profectum inAsiam, indignatum, quod, ut iisdem castris tenderet, permissum non fuerit: ne ut equites quidem Gallos, quos secum adduxerat, relinqueret, impetrari ab eo potuisse. Attalum fratrem eius et remansisse apud consulem, et sinceram eius fidem aequali tenore egregiam que operam in eo bello fuisse. XIV. Dum bellum in Macedonia geritur, legati Transalpini ab regulo Gallorum (llalanos ipsius traditur nomen; gentis, ex qua fuerit, non traditur) Romam venerunt, pollicentes ad Macedonicum bellum auxilia. Gratiae ab senatu actae, muneraque missa, torquis aureus duo pondo, et paterae aureae quattuor pondo, equus phaleratus, armaque equestria. Secundum Gallos Pamphylii legati coronam auream, ex viginti millibus Philippeorum factam, in curiam intulerunt: petenlibusque iis, ut id donum in cella Iovis Optimi Maximi ponere, et sacrificare in Capitolio liceret, permissum: benigneque amicitiam renovare volentibus legatis responsum, et binum mil- 270 T. LIVII [U. C. 583. A. C. iGg.] liuni aeris singulis missum munus. Tum abregePru- sia, et paulLo post ab Rhodiis, de eadem re longe ali. ter disserentes legati auditi sunt. Utraque legatiu de pace reconcilianda cum rege Perseo egit. Prusiae preces magis, quam postulatio, fuere, profitentis, et ad id tempus se cum Romanis stetisse, et, quoad bellum foret, staturum. Celerum quum ad se a Persee legati venissent de finiendo cum Romanis bello, et iis pollicitum deprecatorem apud senatum futurum; petere, si possent inducere in animum, ut finiant iram, se quoque in gratia reconciliatae pacis ponerent. Haec regii legati, lthodii, superbe commemoratis erga populum Romanum beneficiis, et paene victoriae,utique de Antiocho rege, maiore parte ad se vindicata, adiecerunt: Quum pax inter Macedonas Romanosque esset, sibi amicitiam cum rege Perseo coeptam: eam se invitos, nullo eius in se merito, quoniam ita Romanis visum sit in societatem se belli trahere, interrupisse. Tertium se annum multa eius incommoda belli sentire: mari intercluso, inopia insulam premi, amissis maritimis vectigalibus atque commeatibus. Quum id vitra pali non possent, legatos alios ad Persea in Macedoniam misisse, qui ei denuntiarent, Rhodiis placere, pacem eum componere cum Romanis: se Romam eadem nuntiatum missos. Per quos stetisset, quo minus belli finis fieret, adversus eos quid sibi faciendum esset, Rhodios consideraturos esse. Ne nunc quidem haec sine indignatione legi audirive posse, certum habeo. Inde existimari potest, qui habitus animorum audientibus ea Patribus fuerit. XV. Claudius, nihil responsum, auctor est: tantum senatusconsultum recitatum, quo Caras et Lycios liberos esse iuberet populus Romanus, literas- que extemplo ad utramque gentem sciret indicatum mitti. Qua audita rc, principem legationis, cuius magniloquentiam vix curia paulio ante ceperat, cor- Lin. XLIV. Cap. 15. 16. [U.C..583.A.C. 169 .] 271 ruisse. Alii responsum esse trudunt, Pupulum Romanum et principio huius belli haud canis auctoribus compertum habuisse, Rhodios cum Perseo rege adversus rcmpublicam suam occulta consilia inisse: et, si id ante dubium fuisset, legatorum paullo ante verba ad certum redegisse: et plerumque ipsam se fraudem, etiamsi initio cautior fuerit, delegere. Rhodios nunc in orbe terrarum arbitria belli pacisque agere ? Rho- i diorum nutu arma sumpturos positurosque Romanos I esse? iam non deos foederum testes, sed Rhodios habituros? Itane tandtem? Ni pareatur iis, exercitusque de Macedonia deportentur, visuros esse, quid sibi faciendum sit? Quid Rhodii visuri sint, ipsos scire. Populum certe Romanum, devicto Perseo, quod prope- diem sperent fore, visurum, ut pro meritis cuiusque in eo bello civitatis gratiam dignam referat. Munus tamen legatis in singulos binum millium aeris missum est: quod ii non acceperunt. XVI. Literae deinde recitatae Q. Marcii consulis I . sunt, Quemadmodum, saltu superato, in Macedoniam transisset: ibi et ex aliis locis commeatus a praetore prospectos in hiemem habere, et ab Epirotis viginli millia modium tritici, decem hordei sumpsisse: ut pro eo frumento pecunia Romae legatis eorum curaretur, j Vestimenta militibus ab Roma mittenda esse: equis ducentis ferine opus esse, maxime Numidis: nec sibi in his locis ullam copiam esse. Senatusconsultum, ut j ea omnia ex literis consulis fierent, factum est. C. [ Sulpicius praetor sex millia togarum, triginta tuni- | carum, et equos deportanda in Macedoniam , praebendaque arbitratu consulis locavit; et legatis Epi- rotarum pecuniam pro frumento solvit; et Onesi- mum, Pythonis filium, nobilem Macedonem, in sena- j tum introduxit. Is pacis semper auctor regi fuerat, monucratque, sicut pater eius Philippus institutum usque ad ultimum vitae diem servabat, quotidie bis 272 T. LIVII [U. C. 583. A. C. 1 G 9 .] indicem foederis icti cum Romanis perlegendi; ut eum morem, sinon semper, crebro tamen usurparet. Postquam deterrere eum a bello nequiit, primo subtrahere sese per alias atque alias causas, ne interes- set iis, quae non probabat, coepit: postremo, quum suspectum se esse cerneret, et proditionis interdum crimine insimulari, ad Romanos transfugit, et magno usui consuli fuit. Ka introductus in curiam quum memorassct, senatus in formulam sociorum eum referri iussit: locum, lautia praeberi: agri Tarentini, qui publicus populi Romani esset , ducenta iugera dari, et aedes Tarenti emi. Uti ea curaret, C. Deci- mio praetori mandatum. Censores censum Idibus Decembribus, severius'quam ante, habuerunt. Multis equi adempti, inter quos P. Rutilio, qui tribunis plebis cos violenter accusarat: tribu quoque is motus , et aerarius factus. Ad opera publica facienda quum iis dimidium ex vectigalibus cius anni attributum ex senatusconsulto a quaestoribus esset; Ti. Sempronius ex ea pecunia, quae ipsi attributa erat, aedes P. Africani pone Veteres ad Vortumni signum, lanienasque et tabernas coniunctas in publicum emit, basilicamque faciendam curavit, quae postea Sempronia appellata est. XVII. lam in exitu annus erat, et propter Macedonici maxime belli curam in sermonibus homines habebant, quos in annum consules ad finiendum tandem id bellum crearent. Itaque senatusconsultum factum est, ut C11. Servilius primo quoque tempore ad comitia habenda veniret. Senatusconsultum Sulpicius praetor ad consulem * post paucos dies recitavit, quibus ante diem ** in urbem venturum. Iit consul maturavit, et comitia eo dic, qui dictus erat, sunt perfecta. Consules creati L. Aemilius Paullus iterum, quarto decimo anno postquam primo consul fuerat, ct C. Licinius Crassus. Praetores postero die Lin.SLIV. Cap. 17. IS. [U.C.584. A.C. :68.] 273 facti, Cis. Baebius Tamphilus, L. Anicius Gallus, Cn. Octavius, P. Fonteius Balbus, M. Aebutius Elva, C. Papirius Carbo. Omnia ut maturius agerentur, belli Macedonici stimulabat cura. Itaque designatos extemplo sortiri placuit provincias; ut, utri Macedonia consuli, cuique praetori classis evenisset, sciretur: ut iam inde cogitarent pararentque, quae bello usui forent, senatumque consulerent, si qua re consulto opus esset. Latinas, ubi magistratum inissent, quod per religiones posset, primo quoquetempore fieri placere; neque consulem, cui eundum in Macedoniam esset, teneri. His decretis, consulibus Italia et Macedonia, praetoribus, praeter duas iurisdictiones in urbe, classis, et Hispania, et Sicilia, et Sardinia provinciae nominatae sunt. Consulum, Aemilio Macedonia, Licinio Italia evenit. Praetores, Cn. Baebius urbanam, L. Anicius peregrinam , et si quo senatus censuisset, Cn. Octavius classem, P.Fonteius Hispaniam, M. Aebutius Siciliam, C. Papirius Sardiniam est sortitus. XV11I. Extemplo apparuit omnibus, non segniter Id bellum L. Aemilium gesturum; praeterquam quod alius vir erat, etiam quod dies noctesque intentus ea Bola, quae ad id bellum pertinerent, animo agitabat. Iam omnium primum a senatu petiit, ut legatos in Macedoniam mitterent ad exercitus visendos clas- 6emque, et comperta referenda, quid aut terrestribus aut navalibus copiis opus esset: praeterea ut explorarent copias regias, quantum possent, quaque provincia nostra, qua hostium foret: utrum intra saltus castra Romani haberent, an iam omnes angustiae exsuperatae, et in aequa loca pervenissent: qui fideles nobis socii, qui dubii suspensaeque ex fortuna fidei, qui certi hostes viderentur: quanti praeparati commeatus, et unde terrestri itinere, unde navibus supportarentur: quid ea aestate terra marique rerum T. Liv. Tom. V. S 274 T. LIVII [U. C. 584. A. C. 1G8.] gestarum esset; ex his bene cognitis certa in futurum consilia capi posse ratus. Senatus Cn. Servilio consuli negotium dedit, ut is in Macedoniam, quos L. Aemilio videretur, legaret. Legati biduo post profecti, Cn. Domitius Ahenobarbus, A. Licinius Nerva, L. Baebius. Bis in exitu anni eius lapidatum esse nuntiatum est; in ltomano agro, simul in Veienti, Bis novendiale sacrum factum est. Sacerdotes eo anno mortui sunt, P. Quinctilius Varus, llamen Martialis ; et M. Claudius Marcellus decemvir: in cuius locum Cn. Octavius suffectus. Et iam magnificentia crescente notatum est, ludis circensibus P. Curnelii Scipionis Nasicae et P. Lentuli aedilium curulium sexaginta tres Africanas, et quadraginta ursos et elephantos lusisse. XIX. L. Aemilio Paullo, C. Licinio consulibus, Idibus Martiis principio insequentis anni, quum in exspectatione Patres fuissent, maxime quidnam consul de Macedonia, cuius ea provincia esset, referret; Kihil se habere, Paullus, quod re ferret, quum nondum legati redissent, dixit. Celerum Brundisii legatos iam esse, bis ex cursuDyrrhachiumrcieclos. Cognitismox , quae nosci prius in rem esset, relaturum: id fore intra perpaucos dies. Et, ne quid profectionem suam teneret, pridie Idus Apriles Latinis esse constit utam diem. Sacrificio rite perfecto, se et Cn. Octavium, simul senatus censuisset, exituros esse: C. Licinio collegae suo fore curae, se absente, ut, si qua parari mittite ad id bellum opus sit, parentur miltaniurque. Interea legationes exterarum nationum audiri posse. Primi Alexandrini, legati ab Ptolemaeo et Cleopatra regibus, vocati sunt. Sordidati, barba ct capillo promisso, cum ramis oleae ingressi curiam, procubuerunt: et oratio, quam habitus, fuit miserabilior. Antiochus Syriae rex, qui obses Romae fuerat, per honestam speciem maioris Ptolemaei reducendi in regnum, t 1 Lin. XLIY. Cap. 10. 20. [U.C.5S4. A.C.lfiS.] 275 bellum cum minore fratre eius, qui tum Alexandriani tenebat, gerens, et ad Pelusium navali proelio victor fuerat, et, tumultuario opere ponte per Nilum facto, transgressus cum exercitu, obsidione ipsam Alexandriani terrebat: nec procul abesse, quin potiretur regno opulentissimo, videbatur. Ea legati querentes orabant senatum, ut opem regno regibusque amicis imperio ferrent. Ea merita populi liomani in Antiochum, eam apud omnes reges gentesque auctoritatem esse, ut, si legatos misissent, qui denuntiarent, non placere senatui, sociis regibus bellum fieri, extemplo abscessurus a moenibus Alexandrine, abduclurusque exercitum in Syriam esset. Quod si cunclcntur facere, brevi extorres regno Ptolemaeum et Cleopatram Romam tenturos, cum pudore quodam populi Romani, quod nullam opem in ultimo discrimine fortunarum tulissent. Moti Patres precibus Alexandrinorum, extemplo C. Popillium Laenatem, et C. Decimlnm, C. Hostilium legatos, ad finiendum inter reges bellum, miserunt. Prius Antiochum, dein Ptolemaeum adire iussi,ct nuntiare, ni absistatur bello,perutrum stetisset, cum non pro amico, nec pro socio habituros esse. XX. His intra triduum simul eum legatis Alexandrinis profectis, legati ex Macedonia Quinquatribus ultimis adeo exspectati venerunt, ut, nisi vesper esset, extemplo senatum vocaturi consules fuerint. Postero die senatus fuit, legatique auditi sunt. !i nuntiant, Maiore periculo, quam emolumento, exercitum per invios saltus in Macedoniam inductum. Pieriam, quo qtrocessissct, regem tenere : castra castris prope ita collala esse, ut flumine Enipeo interierto arceantur: neque regem pugnandi potestatem facere, nec nostris vim ad cogendum esse. Hiemem etiam ex insperato rebus gerendis intervenisse: in otio militem ali, nec plus quam sex * * frumentum habere. Mace- 27 G T. LIVII [U. C. 581. A. C. iGH.] _ donum dici triginta millia armatorum esse. Si Ap. Claudio circa Lychnidum salis validus exercitus foret, potuisse ancipiti bello distinere regem: nunc et Appium, et quod cum eo praesidii sit, in summo periculo esse, nisi propere aut iustus exercitus eo mittatur, aut illi inde deducantur. Ad classem se e castris profectos , sociorum navalium partem morbo audisse absumptam; partem, maxime qui ex Sicilia fuerint, domos suas abisse, et homines navibus deesse: qui sint, oreque stipendium accepisse, neque vestimenta habere. Eumenem classemque eius, tanquam vento allatas naves, sine causa et venisse, et abisse: nec animum eius regis constare salis visum. Sicut omnia de Eu- mena dubia, Attali egregie constantem fidem nuntiabant. XXI. Legatis auditis, tunc de bello referre sese L. Aemilius dixit. Senatus decrevit, ut in octo legiones parem numerum tribunorum consules et populus crearent: creari autem neminem eo anno placere, nisi qui honorem gessisset. Tum ex omnibus tribunii militum uti L. Aemilius in duas legiones in Macedoniam, quos eorum velit, eligat, et ut, sollenni Latinaram perfecto, L. Aemilius consul, Cn. Octavius praetor, cui classis obtigisset, in provinciam proficiscantur. Additus est his tertius L. Anicius praetor, cuius inter peregrinos iurisuictio erat. Eum in provinciam Illyricum circa Lychnidum Ap. Claudio succedere placuit. Delectus cura C. Licinio 'consuli impositi Is septem millia civium Romanorum ei equites ducentos scribere iussus; et sociis nominis Latini septem millia peditum imperare, quadringentos equites; et Cn. Servilio Galliam obtinenti provinciam literas mittere, ut sexcentos equites conscriberet. Hunc exercitum ad collegam primo quoque tempore | mittere in Macedoniam iussus: neque in ea provincia plus quam duas legiones esse; eas repleri, ut se- Lib. XLIV. C a p. 21.22. [U. C. 584.A.C. 168 .] ‘ili lia millia peditum, trecenos haberent equites: eete- ros equites peditesque in praesidiis disponi: qui eo rum idonei ad militandum non essent, dimitti. Decem praeterea millia peditum imperata sociis, et octingenti equites. Id praesidii additum Anicio, praeter duas legiones, quas portare in Macedoniam est iussus, quina millia peditum et ducenos habentes, trecenos equites: et in classem quinque millia navalium socium sunt scripta. Licinius consul duabus legionibus obtinere provinciam iussus: eo addere sociorum decem millia peditum,et sexcentos equites. XXII. Senatusconsultis perfectis , L. Aemilius consul e curia in concionem processit, orationemque talem habuit: Animadvertisse videor, Quirites, maiorem mihi, sortito Macedoniam provinciam,gratulationem faciam, quam quum aut consul essem consalutatus, aut quo die magistratum inissem: neque id oh aliam causam, quam quia lello in Macedonia, quod diu trahitur, existimastis dignum maiestate populi Romani exitum per me imponi posse. Deos quoquo huic favisse sorti spero, eosdemque in rebus gerendis affuturos esse. Haecparlim opinari, parlim sperare possum. Illud affirmare pro certo habeo audeoque, me omni ope annisurum esse, ne frustra vos lutne spem de me conceperitis. Quae ad bellum opus sunt, et senatus decrevit, et, quoniam extemplo proficisci placet, neque ego in mora sum, C. Licinius collega, vir egregius, aeque enixe parabit, ac si ipse id bellum gesturus esset. Vos, quae scripsero senatui, aut vobis, credite: rumores credulitate vestra ne alatis, quorum auctor nemo exstabit. Nam nunc quidem, quod vulgo fieri, hoc praecipue bello, animadverti, nemo tam famae contemptor est, cuius non debilitari animus poscit. In omnibus circulis} lalque etiam , si diis placet, in conviviis sunt,'qui exercitus in Macedoniam ducant ; ubi castra locanda sint, sciant,' quae loca praesidiis 278 T. LiVll [D. C. 58 4. A. C. jG8.] occupanda; quando, aut quo sallu intranda Macedonia; ubi horrea ponenda; qua terra, mari subvehantur commeatus; quando cum hoste manus conserendae, quando quiesse sit melius. Nec, quid faciendum sit, modo statuunt, sed, quicquid aliter, quam ipsi cen- suere, factum est, consulem velati dictu die,accusant. Haec magna impedimenta res gerentibus siint. Neque enim omnes tam firmi et constantis animi contra adversum rumorem esse possunt, quam Fabius fuit: qid suum imperium minui per vanitatem populi maluit, quam secunda fama male rempublicam gerere. Non sum is, qui non existimem admonendos duces esse: imo eum, qui de sua unius sententia omnia gerat, superbum iudico magis, quam sapientem. Quid ergo est? Primum a prudentibus, et proprie rei militari» peritis, et usu doctis, monendi imperatores sunt: deinde ab his, qui intersunt gerendis *i loco, qui hostem, qui temporum opportunitatem vident, qui in eodem velut navigio participes sunt periculi. Itaque si quis est, qui, quod e republica sit, suadere se mihi in eo bello, quod gesturus sum, confidat; is ne deneget operam reipublicae, et in Macedoniam viecum veniat. Nare, equo, tabernaculo, viatico etiam a me iuvabilur. Si quem id facere piget, et otium urbanum tnililiae laboribus praeoptat, e terra ne,gubernaverit. Sermonum satis ipsa praebet urbs:jloquacitatem suam contineat: nos castrensibus cotisiliis contentos futuros esse sciat. Ab hac concione, Latinis, quae pridie Ka- lendas Apriles fuerunt, in monte sacrificio rite perpetrato, protinus inde ei consul et praetor Cu. Octa- Tius in Macedoniam profecti sunt. Traditum est memoriae, maiore, quam solita, frequentia prose- queutium consulem celebratum: ac prope certa spe ominatos esse homines, finem esse Macedonico beilo, maturumque reditum cum egregio triumpho consulis fore. LiB. XLIV. Cap. 23. 2-1. [U. C.584.A.C. 168 .] 270 XXI11. Dum haec in Italia geruntur, Perseus, quod iam inchoatum perficere, quiaimpensa pecuniae facienda erat, non inducebat in animum, ut Gentium Illyriorum regem sibi adiungeret; hoc, postquam intrasse saltum Romanos,et adesse discrimen ultimum belli animadvertit, non ultra differendum ratus; quum per Hippiam legatum trecenta argenti talenta pactus esset, ita ut obsides ultro citroque darentur, Pantauchum misit, ex fidissimis amicis, ad ea perficienda. Meteone Labeatidis terrae Pantauchus regi Illyrio occurrit: ibi ct iusiurandum ab rege et obsides accepit. Missus et a Gentio est legatus, nomine Olympio, qui iusiurandum a Perseo obsidesque exigeret. Cum eodem ad pecuniam accipiendam missi sunt, et, auctore Pantaucho, qui Rhodum legati cum Macedonibus irent, Parmenio et Murcus destinantur. Quibus ita mandatum, ut, iureiurando, obsidibusque, et pecunia accepta, tum demum Rhodum proficiscerentur: duorum simul regum nomine incitari Rhodios ad bellum Romanum posse. Adiunctam civitatem, penes quam unam tum rei navalis gloria esset,nec terra nec mari spem relicturam Romanis. Venientibus Illyriis Perseus, ab Enipeo amni ex castris cum omni equitatu profectus, ad Dium occurrit. Ibi ea, quae convenerunt, circumfuso agmine equitum facta; quos adesse foederi sancitae cum Gentio societatis volebat rex, aliquantum eam rem ratus animorum iis ad- iccturam. Et obsides in conspectu omnium dati acceptique: et, Pellam ad thesauros regios missis, qui pecuniam acciperent, qui Rhodum irent cum Illyriis legatis, Thessalonicae conscendere iussi. Ibi Metrodorus erat, qui nuper ab Rhodo venerat: auctoribusque Dinone etPolyarato, principibus civitatis eius, affirmabat, Rhodios paratos ad bellum esse. Is princeps iunctae cum Illyriis legationis datus est. XXIV. Eodem tempore ad Eumenem et ad An 2S0 T. LIVII [U.C. 584. A.C. tiochum communia mandata, quae subiicere conditio rerum poterat. Natura inimica inter se esse liberam civitatem et regem. Singulos populum liomanum aggredi, et, quod indignius sit, regum viribus reges oppugnare. Attalo udiulore, patrem suum oppressum: Eumene adiuvanle, et quadam ex parte etiam Philippo patre suo, Antiochum oppugnatum. In se nunc et Eumenem et Prusiam armatos esse. Si Macedonia» regnum sublatum foret, proximam Asiam esse; quam iam ex parte, sub specie liberandarum civitatium , suam fecerint: deinde Syriam. Iam Prusiam Eumeni honore praeferri, iam Antiochum victorem praemio belli ab Aegypto arceri. Haec cogitantem providere iubeliat, ut aut ad pacem secum faciendam compelleret Romanos, aut perseverantes in bello iniusto communes duceret omnium regum hostes. Ad Antiochum aperta mandata erant, ad Eumenem per spo- ciem captivorum redimendorum missus legatus erat: verum occultiora quaedam agebantur, quae in praesentia invisum quidem et suspectum Komanis Eumenem falsis gravioribus * *. Proditor enim ac prope hostis habitus, dum inter se duo reges captantes fraude et avaritia certant. Cydas erat Cretensis, es intimis Eumenis: hic prius ad Amphipolim cum Chi- maro quodam populari suo, militante apud Persea, inde postea ad Demetriadem, semel cum Menecrate quodam, iterum cum Antimacho, regiis ducibus, sub ipsis moenibus urbis collocutus fuerat. lierophoa quoque, qui tum missus est, duabus ad eundem Eumenem iam ante legationibus functus erat. Quae colloquia occulta et legationes infames quidem erant: sed, quid actum esset, quidve inter reges convenisset, ignorabatur, lies autem ita sese habuit. XXV. Eumenes neque favit victoriae Persei, ni?- que bello eum invadere animo habuit: non tam quia paternae inter eos inimicitiae erant, quam ipsonm Lib.XLIV. Cap.25.26. [U.C.584.A.C. 168.] 2Si odiis inter se accensae. Non ca regum aemulatio, ut aequo animo Persea tantas apisci opes, tantamque gloriam, quanta Romanis victis eum manetiat,Eumenes visurus fuerit. Cernebat et Persea, iam inde ab initio belli, omni modo spem pacis tentasse, et in dies magis, quo propior admoveretur terror, nihil neque agere aliud, neque cogitare. Romanos quo. que, quia traheretur diutius spe ipsorum bellum, et ipsos duces, et senatum, non abhorrere a finiendo tam incommodo ac difficili bello. Hac utriusquu partis voluntate explorata, quod fieri etiam sua sponte taedio validioris, metu infirmioris credebat posse, in co suam operam venditare concilianda gratia magis cupiit. N T am, modo ne iuvaret bello Romanos terra rnarique, modo pacis patrandae cum Romanis paciscebatur mercedem: ne bello interesset, * milia et quingenta talenta. In utroque non fidem modo se, sed obsides quoque, dare paratum esse, ostendebat. Perseus ad rem inchoandam promptissimus erat, cogente metu, et de obsidibus accipiendis sine dilatione agebat, conveneratque, ut accepti Cretam mitterentur. Ubi ad pecuniae mentionem ventum erat,ibihaesitabat: et utiquealteramintantinominis regibus turpem ac sordidam, et danti, et magis accipienti, mercedem esse. Malebat in spem Romanae pacis non recusare impensam, sed eum pecuniam perfecta re daturum ; interea Samothracae in templo depositurum. Ea insula quum ipsius ditionis esset, videre Eumenes nihil interesse, an Pellae pecunia esset: id agere, ut partem aliquam praesentem ferret. Ita, nequicquam inter se captati, nihil praeter infantiam movere. XXVI^Nec haec tantum Perseo per avaritiam est dimissa res, quum pecuniam tutam et pacem habere per Eumenem, quae vel parte regni redimenda esset, ac receptus protrahere inimicum mercede 282 T. LIVII [U. C. 684. A.C.1G8.] onustum, et hostes merito ei llomanos posset facere: sed iam ante Gentii regis parata societas, et tum Gallorum, effusorum per Illyricum, ingens agmen oblatum avaritia dimissum est. Veniebant decem millia equitum, par numerus peditum, et ipsorum iungentium cursum equis, et in vicem prolapsorum equitum vacuos capientium ad pugnam equos. Ili pacti erant, eques denos praesentes aureos, pedes quinos, mille dux eorum. Venientibus bis Perseus ab Enipeo ex castris profectus obviam cum dimidia copiarum parte denuntiare per vicos urbesque, (pme viae propinquae sunt, coepit, ut commeatus expedirent, frumenti, vini, pecorum ut copia esset. Ipse equos, phalerasque, et sagula, donum principibus ferre, et parum auri, quod inter paucos divideret, multitudinem credens trahi spe posse. Ad Almanam urbem pervenit,et in ripa fluminis Axii posuit castra. Circa Desudabam in Maedica exercitus Gallorum consederat, mercedem pactam opperiens. Eo mittit Antigonum, ex purpuratis unum, qui iubcret, multitudinem Gallorum ad Bylazoru (Paeoniae is locus est) castra movere, principes ad se venire frequentes. Septuaginta quinque millia ab Axio flumine ct castris regis aberant, liaec mandata ad eos quum pertulisset Antigonus, adiecissetque, per viam quanta omnium praeparata cura regis copia multitudini foret, quibusque muneribus principes advenientes, vestis, argenti, equorumqne excepturus rex esset, de his quidem sc coram cognituros respondent. Illud, quod praesens pepigissent, interrogant, ecquid aurum, quod in singulos pedites cquitesque dividendum esset, secum adduxisset ? Quum ad id nihil ra- sponderetur, Clondicus regulus eorum: Abi,renuntia ergo , inquit, regi, nisi aurum obsidesque accepissent, nusquam inde Gallos longius vestigium moturos. Haec relata regi quum essent, advocato consilio. Lib.XLIV. Cap.20.27. [C.C.584. A.C. ifi8.] 2S3 quum, quid omnes suasuri essent, appareret, ipse, pecuniae, quam regni, melior custos, institit de perfidia et feritate Gallorum disserere: Mallorum iam ante cladibus expertum, periculosum esse, tantam multitudinem in Macedoniam accipere, ne graviores eos socios habeant, quam hostes Romanos. Quinque millia equitum satis esse, quibus et uti ad bellum possent, el quorum multitudinem ipsi non timeant. XXVII. Apparebat inde omnibus,mercedem multitudinis timere, nec quicquam aliud: sed, quum suadere consulenti nemo auderet, remittitur Antigonus, qui nuntiaret, quinque millium equitum opera tantum uti regem: non tenere multitudinem aliam. Quod ubi audivere barbari, ceterorum quidem fremitus fuit, indignantium se frustra excitos sedibus suis: Clondicus rursus interrogat, ecquid ipsis quinque millibus, quod convenisset, numeraret? Quum adversus id quoque misceri ambages cerneret, inviolato fallaci nuntio, (quod vix speraverat ipse posse contingere) retro ad Istrum, perpopulati Thraciam, qua vicina erat viae, redierunt. Quae manus, quieto sedente rege ad Enipeum, adversus Romanos Perrhaebiae saltum in Thessaliam traducta, non agros tantum nudare populando potuit, ne quos inde Romani commeatus exspectarent, sed ipsas exscindere urbes, tenente ad Enipeum Perseo Romanos, ne urbibus sociis opitulari possent. Ipsis quoque Romanis de se cogitandum fuisset: quando neque manere, amissa Thessalia, unde exercitus alebatur, potuissent, neque progredi, quum ex adverso castra Macedonum***. Qui ea pependerant spe, haud mediocriter debilitavit. Eadem avaritia Gentium regem sibi alienavit. Nam, quum trecenta talenta Pellae missis a Gentio numerasset, signare eos pecuniam passus. Imle decem talenta ad Pantauchum missa, caque praesentia dari regiiussit; reliquam pecuniam, 'AS4 T. LIVII [U. C. 531. A. C. iGS.] signatam Illyriorum signo, portantibus suis praecipit, parvis itineribus veherent: dein, quum ad finem Macedoniae ventum esset, subsisterent ibi, ac nuntios ab se opperirentur. Gentius, exigua parte pecuniae accepta, quum assidue Pantaucho ad lacessendos hostili facto Ilomanos stimularetur, M. Perpernam et L. Petillium legatos,qui tum forte ad eum venerant, in custodiam coniecit. Hoc audito, Perseus , contraxisse eum necessitates ratus ad bellum utique cum Romanis, ad revocandum, qui pecuniam portabat, misit: velut nihil aliud agens, quam ut, quanta maxima posset, praeda ex se victo Romanis reservaretur. Et ab Eumene Herophon, ignotis,quae occulte acta erant, redit. De captivis actum essect ipsi evulgaverant, et Eumenes consulem, vitandae suspicionis causa, certiorem fecit. XXVTSI. Perseus , post reditum ab Eumene Ile- rophontis spe delectus, Antenorem et Callippum praefectos classis cum quadraginta lembis (adiectae ad hunc numerum quinque pristes erant) Tenedum mittit; ut inde sparsas per Cycladas insulas naves, Macedoniam cum frumento petentes, tutarentur. Cas- sandreaedeductae naves in portus primum, qui sub Atho monte sunt, inde Tenedum placido mari quum traiecissent, stantes in portu Rhodias apertas naves Eudamumque praefectum earum, inviolatos, atque etiam benigne appellatos dimiserunt. Co'gnito deinde, in latere altero quinquaginta onerari as-suarum, stantibus in ostio portus Eumenis rostratis, quibus Damius praeerat, inclusas esse; circumvecti propere, ac summotis terrore hostium navibus, onerarias, datis, qui prosequerentur, decem lembis, in Macedoniam mittunt: ita ut in tutum prosecuti redirent Tenedum. Nono post die ad classem, iain ad Sigeum stantem, redierunt. Inde Subota (insula-cst interic- cta Elaeae et Atho) traiiciunt. Forte postero die, Lib. XL1V. Ca p. 28. [ C.C.5S 4. A. C. iCS.] 2S5 quam Subota classis tenuit, quinque et triginta naves, quas hippagogos vocant, ab Elaea profectae cum equitibus Gallis equisque, Phanas promontorium Chiorum petebant,unde transmittere inMacedoniam possent. Attalo ab Eumene mittebantur. Has naves per altum ferri quum ex specula signum datum Antenori esset, profectus ab Subotis, inter Erythrarum promontorium Chiumque, qua artissimum fretum est, iis occurrit. Nihil minus credere praefecti Eumenis, quam Macedonum classem in illo vagari mari: nunc Romanos esse, nunc Attalum, aut remissos aliquos ab Attalo ex castris Romanis Pergamum petere. Sed quum iam appropinquantium forma lemborum haud dubia esset, et concitatio remorum, directacque in se prorae, hostes appropinquare aperuissent; tunc iniecta trepidatio est, quum resisten di spes nulla esset, inhabiiique navium genere, et Gallis vix quietem ferentibus in mari. Pars eorum, qui propiores continenti litori erant, in Erythraeam enarunt: pars, velis datis, ad Chium nares eiecere, relictisque equis, effusa fuga urbem petebant. Sed, propius urbem lembi accessuque commodiore quum exposuissent armatos, partim in via fugientes Gallos adepti Macedones ceciderunt, partim ante portam exclusos. Clauserant enim Chii portam, ignari, qui fugerent, aut sequerentur. Octingenti ferme Gallorum occisi, ducenti vivi capti: equi, pars in mari, fractis navibus, absumpti; parti nervos succiderunt in litore Macedones. Viginti eximiae equos formae cum captivis eosdem decem lembos, quos ante miserat, Antenor devehere Thessalonicam iussit,et primo quoque tempore ad classem reverti: Phanis se eos exspectaturum. Triduum ferme classis ad urbem stetit. Phanas inde progressi sunt, et, spe celerius reversis decem lembis, evecti Aegaeo mari Delum traiecerunt. 2SG T. LIVII [U. C. 581. A. C. iGS.] XXIX. Dum haec geruntur, legati Itomani, C. Popillius et C. Decimius, et C. Hostilius, a Chalcide profecti, tribus quinqueremibus Delum quum venis, sent, lembos ibi Macedonum quadraginta, et quinque regis Eumenis quinqueremes invenerunt. Sanctitas : i templi insulaeque inviolatos praestabat omnes. Ita- : que permixti Komanique et Macedones et Eumenis navales socii in templo, indutias religione loci prae- i bente, versabantur. Antenor, Persei praefectus, - quum aliquas alto praeferri onerarias naves ex speculis significatum foret, parte lemborum ipse itise- i quens, parte per Cycladas disposita, praeterquam si } quae Macedoniam peterent, omnes aut supprimebat, f aut spoliabat naves. Quibus poterant, PopiUius aut 'ji Eumenis naves succurrebant: sed vecti nocte binis f aut ternis plerumque lembis Macedones fallebant, t Per id fere tempus legati Macedoneslllyriique simul f Uliodum venerunt, quibus auctoritatem addidit non J lemborum-modo adventus, passim per Cycladas at- que Aegaeum vagantium mare, sed etiam coniunctio ipsa regum Persei Gentiique, et fama cum magno i’ numero peditum equitumque venientium Gallorum, ii Et iam quum accessissent animi Dinoni ac Polyara- to, qui Persei partium erant, non benigne modo re- , e sponsum regibus est, sed palam pronuntiatum, Bello J finem se auctoritate sua imposituros esse: itaque ipsi jj quoque reges aequos adhiberent animos ad pacem ac- i cipiendam. j XXX. Iam veris principium erat, novique duces j; in provinciam venerant; consul Aemilius in Macedo- ! niam, Octavius Oreum ad classem, Anicius in lllyri- licum, cui bellandum adversus Gentium. Patre Pleu- [i rato rege Illyriorum et matre Eurydica genitus fra- | tres duos, Piatorem utroque parente, Caravantium ? matre eadem natum, habuit. Hoc propter ignobili- S tatem paternam minus suspecto, Piatorem occidit et j Lru.XLIV. Cap. 20.30. [TJ.C, 585. A.C.:68.] 2S7 duos amicos eius, Ettritum etEpicadum, impigros viros, quo tutius regnaret. Fama fuit, Honuni Dardanorum principis tiliam Etutum pacto fratri eum invidisse, tanquam his nuptiis adiungenti sibi Dardanorum gentem : etsimillimum id vero fecit ducta ea virgo, Flatore interfecto. Gravis deinde, dempto fratris metu, popularibus esse coepit: et violentiam insitam ingenio intemperantia vini accendebat. Ceterum, sicut ante dictum est, ad Romanum incitatus bellum, Lissum omnes copias contraxit. Quindecim millia armatorum fuerunt, inde, fratre in Cariorum gentem, vi aut terrore subigendam, cum mille peditibus et quinquaginta equitibus misso, ipse ad Bassaniam urbem quinque millia ab Lisso ducit. Socii erant Romanorum. Itaque per praemissos nuntios prius tentati, obsidionem pati, quam dedere sese, maluerunt. Caravantium in Caviis Durnium oppidum advenientem benigne accepit: Caravantis altera urbs exclusit: et, quum agros eorum effuse vastaret, aliquot palati milites agrestium concursu interfecti sunt, lam et Ap. Claudius, assumptis ad eum exercitum, quem habebat, Bullinorum, et Apol- loniatium et Dyrrhachinorum auxiliis, profectus ex hibernis, circa Genusum amnem castra habebat; audito foedere inter Persea et Gentium , et legatorum violatorum iniuria accensus, bellum haud dubie adversus eum gesturus. Anicius praetor, eo tempore Apolloniae auditis, quae in Illyrico gererentur, praemissisque ad Appium literis,ut se ad Genusum opperiretur, triduo et ipse in castra venit: ct ad ea, quae habebat, auxiliaParthinorum iunctis duobus millibus peditum et equitibus ducentis, (peditibus Epicadus, equitibus Algalsus praeerat) parabat ducere in Illyricum, maxime ut Bassanitas solveret obsidione. Tenuit impetum eius fama lemborum vastantium maritimam oram. Octoginta erant lembi, auctore 288 T. LIVII [U. C. 584. A. C. iGS.] Pantaucho missi a Gentio ad Dyrrhachinorum et Apolloniatium agros populandos. Tum classis ad [oram hami jirocul Apollonia stabat'. Huc recurrit Anicius ac brevi assecutus Illyrios praedatores, congressusqne cum iis, et perlevi negotio victor, aliquot naves hostium cepit, ceteras repetere Illyricum coegit. Inde in castra ad Genusum regressus, ad Bassanitarum auxilium properavit. Non sustinuit famam adventantis praetoris Gentilis , solutaque obsidione Scodram se contulit tam trepida fuga, ut ne totum quidem exercitum abduce. ret.^ Magna pars copiarum , quae , si dux praesens confirmas, set animos, morari Romanos poterant, amojto eo, tradide- runt se. XXXI. Deinceps et urbes regionis eius idem faciebant, adiuvante inclinationem animorum clemen tia in omnes et iustitia praetoris Romani. Ad Scodram inde ventum est, quod belli caput erat; non eu solum, quod Ge'ntius eam sibi ceperat velut regni totius arcem, sed etiam quod Labeatium gentis munitissima longe est et difficilis aditu. Duo cingunt eam flumina, Clausala latere urbis, quod in orientem patet, praefluens, liarbanna ab regione occidentis, ex Labeatide palude oriens. Hi duo amnes confluentes incidunt Oriundi flumini; quod, ortum ex monte Scordo, multis et aliis auctum aquis,marilladriatico infertur. Mons Scordus, longe altissimus regionis eius, ab oriente Dardaniam subiectam habet, a meridie Macedoniam, ab occasu Illyricum. Quanquam munitum situ naturali oppidum erat, gensque id tota Illyriorum et rex ipse tuebatur, tamen praetor Romanus, quia prima successerant prospere, fortunam totius rei principia secuturam esse ratus, et repentinum valiturum terrorem, instructo exercitu ad moenia succedit. Quod si clausis portis muros portarumque turres, dispositis armatis, defendissent, vano cum incepto moenibus pepulissent Romanos. Nunc, porta egressi, proelium loco aequo maiore animo commiserunt, quam sustinuerunt, Pulsi enim et fuga Lm. XLIV. Cai>. 31. 32, [U.C.584.A .C. if,8.] 28!) conglobati, quum ducenti amplius in ipsis faucibus portae cecidissent, tantum intulerunt terrorem, ut oratores extemplo ad praetorem mitteret Gentius Teuticum etiiellum, principes gentis, per quos indutias peteret, ut deliberare de statu rerum suarum posset. Triduo in hoc dato, quum castraHomana quingentos ferme passus ab urbe abessent, navem conscendit, et flumine Barbanna navigat in lacum Labeatum, velut secretum locum petens ad consultandum; sed, ut apparuit, falsa spe excitus , Cara- vantium fratrem, multis millibus armatorum coactis ex ea regione, in quam missus erat, adventare. Qui postquam evanuit rumor, tertio post die navem eandem secundo amni Scodram demisit: praemissisque nuntiis, ut sibi appellandi praetoris potestas fieret, copia facta, in castra venit. Et principium orationis ab accusatione stultitiae orsus suae, postremo ad preces lacrimasque effusus, genibus praetoris accidens, in potestatem sese dedit. Primo, bonum animum habere iussus, ad coenam etiam invitatus, in urbem ad suos rediit, et cum praetore eo die honorifice est epulatus: deinde in custodiam C. Cassio tribuno militum traditus, vix gladiatorio accepto decem talentis ah rege, rex, ut in eam fortunam recideret. XXXII. Anicius, Scodra recepta, nihil prius, quam requisitos Petillium Perpernamque legatos ad se duci, iussit. Quibus splendore suo restituto, Perpernam extemplo mittit ad comprehendendos amicos cognatosque regis: qui, Meteonem, Labeatium gentis urbem, profectus, Etlevam uxorem cum filiis duobus, Scerdilaedo Pleuratoque, et Caravantium fratrem Scodram in castra adduxit. Anicius, bello Illyrio intra triginta dies perfecto, nuntium lictoriae Perpernam Komam misit: et post dies paucos Gentium regem ipsum cum parente, coniuge, liberis, ac fratre, aliisque principibus Illyriorum. Hoc unum Liv. Tom. V. T Iri 290 i ., •'*d > w T. LIVII [L\ C. 534. A. C. 168 .] bellum prius perpetratum, quam coeptum, liomao auditum est. Quibus diebus haec agebantur, Perseus quoque in magno terrore erat, propter adventum simul Aemilii novi consulis, quem cum ingentibus minis adventare audiebat, simul Octavii praetoris. Nec minus terroris a classe llomana et periculo maritimae orae habebat. Thessalonicae Eumenes et Athenagoras praeerant cum parvo praesidio duorum millium caetratorum. . Eo et Androclem praefectum mittit, iussnm sub ipsis navalibus castra habere. Aeneam mille equites cum Antigono misit ad tutandam maritimam oram: ut, quocunque litore applicuisse naves hostium audissent, extemplo ferrent agrestibus opem. Quinque millia Macedonum missa ad praesidium Pythii et Petrae, quibus praepositi erant Histiaeus, et Theogenes, et Medon. Ilis profectis, ripam munire Enipei fluminis aggressus est, quia sicco alveo transiri poterat. Huic ut omnis multitudo vacaret, feminae ex propinquis urbibus cocta cibaria in castra afferebant: miles iussus ex propinquis silvis benigne ** [ligna petere. Inde structum vallum, propugnacula excitata; adiectis turribus dispositisque ubique tormentis, ita ripam defendebant, ut penetrare hostis sine gravi certamine et periculo non posset. Sic tutum se adversus omnem Humanorum impetum fore confidebat, sedendoque et segni mola languescentes, tum sumptibus exhaustos hostes tandem taedium tam difficilis heili capturum. Paullus contra, quo diligentius et cautius omnia apud Macedonas provisa et custodita cernebat, en acrius curam intendere, iu omnes partes versare animum, si quo consilio frustrari hostium spem haud de nihilo sane conceptam posset. Ceterum praesens tum malum angehat, aquarum penuria. Exaruerat paene proximum tlumeu, nisi quod iuxta ipsum mare exigua et corrupta manabat aquula. XXXIII. Consul, quum missi circa propinqua loca nullam aquam inveniri renuntiarent,] * * conferve, postremo sequi se utrarios ad mare, quod minus trecentos passus aberat, tussit, et in litore alios alibi modicis intervallis fodere. Montes ingentis altitudinis spem faciebant, Lin.XLIV. Cap. 33. [U,C.534.A.C.if)8.] 21)1 eo magis quia nullos apertos evergerent rivos, occultos continere latices, quorum venae in mare permanantes undae miscerentur. Vix diducta summa arena erat, quum scaturigines turbidae primo et to- nues emicare, dcin liquidam multamque fundere aquam, velut deum dono, coeperunt. Aliquantum ea quoque res duci famae et auctoritatis apud milites adiecit. lussis deinde militibus expedire arma, ipse cum tribunis primisque ordinibus vadit ad contemplandos transitus ; qua descensus facilis armatis, qua in ulteriorem ripam minime iniquus ascensus esset. His satis exploratis, illa quoque primum, ut ordine ac sine tumultu omnia in agmine ad nutum imperiumque ducis fierent, providit, Ubi omnibus simul pronuntiaretur, quod fieret, neque omnes exaudirent; incerto imperio accepto, alios, ab se adiicien- tes, plus eo, quod imperatum sit, alios minus facere: clamores deinde dissonos oriri omnibus locis, et prius hostes, quam ipsos, quid paretur, scire. Placere igitur, tribunum militum primo pilo legionis secretum edere imperium: illum, et dein singulos, proximo cuique in ordine centurioni dicere, quid opus facto sit; sive a primis signis ad novissimum agmen, sive ab extremis ad primos perferendum imperium sit. Vigiles etiam novo more scutum in vigiliam ferre vetuit: non enim in pugnam vigilem ire, ut armis utatur, sed ad vigilandum,ut, quum senserit hostium adventum, recipiat se, excitetque ad armaalios. Scuto prae se erecto stare galeatos: deinde ubi fessi sint,innisos pilo, capite super marginem scutiposito, sopitos stare: ut fulgentibus armis procul conspici ab hoste possint, ipsi nihil provideant. Stationum quoque morem mutavit. Armati omnes, et frenatis equis equites, diem totum perstabant. Id quum aestivis diebus, urente assiduo sole,fieret, tot horarum aestu et languore ipsos equosque fessos integri sae 292 T. LIVII [IT. C. 584. A. C. 160.] pe adorti hostes, vel pauci plurcs vexabant. Itaque ex matutina statione ad meridiem decedi, et in post- meridianum succedere alios iussit: ita nunquam fatigatos recens hostis aggredi poterat. XXXIV. Haec quum ita fieri placere, concione advocata, pronuntiasset, adiecit urbanae concioni convenientem orationem. Unum imperatorem in ex- ercilu providere et consulere, quid agendum sit, debere , nunc per se, nunc cum iis, quos a dvo carit in consilium: qui non sint advocati, eos nec palam, nec secreto iaclare consilia sua. Militem haec tria curare debere, corpus ut quam validissimum et pernicissimum habeat, arma apta, cibum paratum ad subita imperia: cetera scire de se diis immortalibus et imperatori suo curae esse. In quo exercitu milites consultent, imperator rumoribus vulgi circumagatur, ibi nihil salutare esse. Se, quod sit officium imperatoris, provisib rum, ut bene gerendae rei occasionem iis praebeat. Illos nihil, quid futurum sit, quaerere: ubi datum signum sit, tum militarem operam navare. Ab his praeceptis concionem dimisit; vulgo etiam veteranis fa- tentibus, se illo primum die, tanquam tirones, quid agendum esset in re militari, didicisse. Non sermonibus tantum his, cum quanto assensu audissent verba consulis, ostenderunt; sed rerum praesens effectus erat. Neminem totis mox castris quietum videres: acuere alii gladios: alii galeas bucculasquc, scuta alii, alii loricas tergere: alii aptare corpori arma, experirique sub his membrorum agilitatem: quatere alii pila, alii micare gladiis, mucronemque intueri: ut facile quis cerneret, ubi primum conserendi manum cum hoste data occasio esset, aut victoria egregia, aut morte memorabili finituros bellum. Perseus quoquo quum , adventu consulis simul et veris principio, strepere omnia moverique apud hostes, relut novo bello, cerneret, mota a Phila castra in ad i, ii). XLIV. Cap. 34. 35. [TT. C.584.A.C. 168 .] 203 versa ripa posita, nunc ad contemplanda opera sua circumire ducem, haud dubie transitus speculantem, [nunc ea omnia intentissima cura apparare, quae ad vim faciendam oppugnamlaque castra usui esse possent; nihil omittere, quoil sive adversus hostem, sive ad suorum adiuvamlas vires ma- jrno duci conandum faciendumquc esset: et ipse, tanquam in summae rei iani discrimen venturus, acuere militum animos, firmare opera magis ac magis, nunquam satis provisa omnia, satis tutant munitainque ripam credere. Tamen in acerrimo ntrimqun ardore quieta 2>ei' aliquantum temporis stativa fuere: nec unquam tantos exercitus tam in propinquum collutis castris tam tranquillos consedisse memoriae proditum est. Interim fama nuntiat, victum in Illyrico Gentium regem ah Anicio praetore, ipsuinque cum domo tota et universa ditione iri potestateKoma-] norum esse. XXXV. Quae res Romanis auxit animos, Macedonibus regique eorum haud mediocrem attulit terrorem. £t primo supprimere in occulto famam eius rei est conatus, missis, qui Pantauchum inde venientem appropinquare castris vetarent. Sed iam et pueri quidam visi ab suis erant inter obsides Illyrios ducti: et, quo quaeque accuratius celantur, eo'facilius loquacitate regiorum ministrorum emanant. Sub idem tempus Rhodii legati in castra venerunt cum iisdem de pace mandatis, quae Romae ingentem iram Patrum excitavere. Multo iniquioribus animis a castrensi consilio auditi sunt. Itaque quum alii praecipites sine responso * agendos castris, pronuntiavit, post diem quintum decimum se responsum daturum, interim, ut appareret, quantum pacificantium Rhodiorum auctoritas valuisset, consultare de ratione belli gerendi coepit. Placebat quibusdam, et maxime maioribus natu, per Enipei ripam munitionesque vim facere, confertis et vim facientibus resistere Macedonas non posse: ex tot castellis aliquanto alliori- lus ac munitioribus , quae validis praesidiis insedissent, priore anno delectos. Aliis placebat, Octavium cum classe Thessalonicam petere, et populatione ma- 204 T. LIVII [U. C. 584. A. C. ifi8.] ritimae orae distringere copias regias: ut, altero ab tergo se ostendente bello, circumactus ad interiorem partem regni tuendam, nudare aliqua parte transitus Enipei cogeretur. Ipsi natura et operibus inexsuperabilis ripa videbatur: et, praeterquam quod tormenta ubique disposita essent, missilibus etiam meiius et certiore ictu hostes uti audierat. Alio spectabat mens tota ducis: dimissoqueconsilio Perrhaebos mercatores, Coenum et Menophilum, notae iam sibi et fidei et prudentiae homines, arcessitos secreto percunctatur, quales ad Perrhaebiam transitus sint. Quum loca non iniqua esse dicerent, praesidiis autem regiis obsideri, spem cepit, si nocte improviso valida manu aggressus necopinantes esset, deiiei praesidia posse. lacula enim et sagittas et cetera missilia in tenebris, ubi, quid petat ur, procul provideri nequeat, inutilia esse: gladio cominus geri rem in permixta turba, quo miles Ilomanus vincat. His du cibus usurus, praetorem Octavium arcessitum, exposito, quid pararet, Heracleum cum classe petere iu- bet, ct mille hominibus decem dierum cocta cibaria habere. Ipse P. Scipionem Nasicam, Q. Fabium Maximum filium suum cum quinque delectis millibus Heracleum mittit, velut classem conscensuros ad maritimam oram interioris Macedoniae, quod in consilio agitatum erat, vastandam. Secreto indicatum, cibaria bis praeparata ad classem esse, ne quid eos moraretur. Inde iussi duces itineris ita dividere viam, ut quarta vigilia tertio die Pythium adoriri possent. Ipise postero die, ut detineret regem ab circumspectu rerum aliarum, prima luce medio in alveo Cum stationibus hostium proelium commisit: pugna- tumque utrimque est levi armatura ; nec gravioribus armis in tam inaequali alveo pugnari poterat. Descensus ripae utriusque in alveum trecentorum ferine passuum erat: medium spatium torrentis, alibi Lm. XUV. Cap. 35. [U.C.584.A. C. if,8.] 205 aliter cavati, paullo plus quam mille passus patebat. Ibi in medio, spectantibus utrimque ex vallo castrorum hinc rege, hinc consule cum suis legionibus, pugnatum est. Missilibus procul regia auxilia melius pugnabant; cominus stabilior et tutior, aut parma, aut scuto Ligustino, Romanus erat. Meridie fere receptui cani suis consul iussit. Ita eo die diremptum proelium est, haud paucis utrimque interfectis. Sole orto postero die, irritatis certamine animis, etiam acrius concursum est: sed Romani, non ab his tantum, cum quibus contractum certamen erat, sed multo magis ab ea multitudine, quae disposita in turribus stabat, omni genere missilium telorum ae saxis maxime vulnerabantur. TJbi propius ripam hostium subissent, tormentis missa etiam ad ultimos perveniebant. Multo pluribus eo die amissis, consul paul- lo serius recepit suos. Tertio die proelio abstinuit, degressus ad imam partem castrorum, veluti per devexum in mare brachium transitum tentaturus. Perseus, quod in oculis erat, [ id tantum cogitans, ad repellendum eaparte hostem omnem curam intendebat, nihil aliud sollicitus. Inierim P. Nasica cum attributa sibi manu versus mare Heracleum profectus, postquam eo pervenit, iussis corpora curare militibus, noctem exspectavit. Tum vera consulis mandata praecipuis ducum exposuit, ac primis se intendentibus tenebris, flexo ad montem itinere, ad Pythium, ut imperatum erat, copias silentio ducit. -Ubi ventum ad summum cacumen est, v quod decem amplius stadia in altitudinem assurgit, fatigatis militibus aliquid requietis datum. Hoc iugum, ut ante dictum est, Medon, et Histiacus, et Theogenes a Perseo missi cum quinque millibus Macedonum obtinebant: sed tanta negligentia regiis ducibus erat, ut nemo adventare Romanos senserit. Sopitos aggressus Nasica de ingo facile deiecit, si Polybio fides. Ipse enim Na- sica in epistola ad aliquem regam longe aliter rem narrat. Montem arduo ascensu fuisse, sed incustoditum , ita ut saltum occupare nullo negotio potuisset, nisi transf uga Cretensis ex iis, (pios sccum ducebat, ad Persea cucurrisset, cumque docuisset, quid ageretur. Regem ipsum quidem mansisse in castris , sed misisse duo Macedonum, decem auxiliarium millia, Metio- 290 T. LIVII [U C 584. A.C. 168.] ne duce, ad occupandum saltum. Cum his acerrima pugna ,n summo iugo concursum esse, atque inter alia sese a Thrace n.i. lite ferro uppelilun t, quem ipse adacta per ptectus hasta trar.u fixerit. Victos tandem Macedonas loco cessisse, Macedonem, que ipsum turpissima fuga abiectis armis saluti consuli/isst. Romanis fugientes persequentibus facilis et sine ullo periailo in plana descensus fuit. Hoc rerum slatu Perseus ambigero, quid facto opus. Quum,, aperta iam per saltum via, metueret, ne circumiretur a Romanis, omnino necessc erat, ut aut adPjd- nant recedens Iiostem ibi exspectaret, sub muris munitae urbis minore periculo certaturus j aut copiis per urbes Macedoniae dispersis, convectisque in loca munitiora frugibus atque pecori, bus, populatos agros et nudum hosti relinqueret solum. Anceps fluctuabat inter haec duo consilia regis animus. Amici tutius quoque id, quod honestius foret, rati, hortabantur, ut pugnae ca- sum experiretur. Eum et numero praestare militum, etvrn etiam virtuti credere debere, quam ingenitam animis accen . sura quoque essent illa validissima et sanctissima apud horni - nes ad fortiter piugnandum incitamenta, arae, foci, sacra, in ♦ ter quae et pro quibus dimicandum esset ; et parefites ac con • tuges ; rex denique ipse inspectans, seseque in partem discri • minis offerens. His motus rex ad pugnam sese comparavit, et, quum retrocessisset ad Pydnam, simul castra locat, simul instruit aciem, suum cuique ductorum munus locumque assignat, tan- quam statim ex itinere dimicaturus. Regio erat Jmiusmodi. Campus explicandae phalangi, cui aperta et aequabili planitie opus est, opportunus; non ita tamen, ut facile promoveri posset; perpetui deinde colles, qui levi armaturae tum refugiendi, tum circumcursandi copium praeberent. Amnes duo, Aesonem alterum, alterum Leucum incolae appellant, quamvis tenui tum fluerent aqua, aliquid tamen negotii facessere Romanis posse videbantur. Aemilius, i unctis cum Nasica copiis, recta ad hostem ire pergit. Verum ad conspectum exercitus et numero et robore militum validissimi, et egregie instructi, et parati ad pugnam, stupefactus substitit, multa secum reputans. XXXVI. Tempus] anni post circumactum solstitium erat: hora diei iam ad meridiem vergebat: iter multo pulvere et incalescente sole factum erat. Lassitudo et sitis iam sentiebatur, et, meridie instante, magis accessurum utrumque apparebat. Statuit sic affectos recenti atque integro hosti non ohiicere. Sed tantus ardor in animis ad dimicandum utrimque erat, Lin. XLIV. Cap. 30. [U.C.5f!4. A.C. 168 .] 297 ut consuli non minore arte ad suos eludendos, quam ad hostes, opus esset. Nondum omnibus instructis, instabat tribunis militum, ut maturarent instruere: circumibat ipso ordines, animos militum hortando in pugnam accendebat. Ibi primo alacres signum poscebant: deinde, quantum incresceret aestus, et vultus minus vigentes et voces segniores erant, ct quidam incumbentes scutis, nisique pilis stabant. Tum iam aperte primis ordinibus imperat, metarentur fronteiu castrorum, et impedimenta constituerent. Quod ubi fieri milites sensere, alii gaudere palam, quod fessos viae labore flagrantissimo aestu non coegisset pugnare. Legati circa imperatorem ducesque externi erant, inter quos et Attalus, omnes approbantes, quum pugnaturum consulem credebant: neque enim ne his quidem cunctationem aperuerat suam. Tunc mutatione consilii subita quum alii silerent, Nasica unus ex omnibus ausus est monere consulem, Ne hostem , ludificatum priores imperatores, fugiendo certamer$ manibus emitteret. Vereri, ne, si nocte abeat, sequeris dus maximo labore ac periculo in intima Macedoniaa sit; caesusque, sicut prioribus ducibus, per calles saltusque Macedonicorum montium vagando circumagatur. Se magnopere suadere, dum in campo patenti hostem habeat, aggrediatur, nec oblatam occasionem vincendi amittat. Consul, nihil offensus libera admonitione taro clari adolescentis , Et ego, inquit, animum istum habui, Nasica, quem tu nunc habes: ct, quem ego nunc habeo, tu habebis. Multis belli casibus didici, quando pugnandum, quando abstinendum pugna sit. Non operae sit stanti nunc in acie docere, quibus de causis hodie quiesse melius sit. llationes alias reposcito: nunc auctoritate veleris imperatoris contentus eris. Conticuit adolescens; haud dubie videre aliqua impedimenta pugnae consulem, quae sibi non annarerent. 298 T. LIVII [U. C. 584. A. C. ifiO.] XXXVII. Paullus, postquam metata castra impedimentaque collocata animadvertit, ex postrema acie triarios primossubducit: deinde principes, stantibus in prima acie hastatis, si quid hostis moveret: postremo hastatos, ab dextro primum cornu singulorum paullatim signorum milites subtrahens. Ha pedites, equitibus cum levi armatura ante aciem hosti oppositis, sine tumultu abducti;: nec ante, quam prima frons valli ac fossa perducta est, ex statione equites revocati sunt. Rex quoque, quum sine detrectatione paratus pugnare eo die fuisset, contentus, quod per hostem inoram fuisse pugnae scirent, ctipse in castra copias reduxit. Castris permunitis, C. Sulpicius Gallus tribunus militum secundae legionis, qui praetor superiore anno fuerat, consulis permissu ad concionem militibus vocatis pronuntiavit, Nocte proxima, ne quis id pro portento acciperet, ab hora secunda usque ad quartam horam noctis lunam defecturam esse. Id, quia naturali ordine statis temporibus fiat, et sciri ante cl praedici posse. Itaque quemadmodum, quia certi solis lunaeque et ortus et occasus sint, nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere lunam non mirarentur; ita ne obscurari quidem, quum condatur umbra terrae , trahere in prodigium debere. Nocte, quam pridie Nonas Septembres insecuta est dies, edita hora luna quum defecisset, Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri: Macedonas, ut triste prodigium, occasum regni perniciemque gentis portendens, movit: nec. aliter vates. Clamor ululatusque in castris Macedonum fuit, donec luna in suam lucem emersit. Postero die (tantus utrique ardor exercitui ad concurrendum fuerat, ut et regem et consulem suorum quidam, quod sine proelio discessum esset, accusarent) regi prompta defensio erat, non eo solum,quod hostis prior, aperte pugnam detrectans, in castra co- Ijtu. XLIP. Cap. 37. 38. [U.C.584.A.C. 168 .] 2Wi 1 ___ pias reduxisset; sed etiam, quod eo ioco signa con- ’ stituissct, quo phalanx, quam inutilem vel mediocris iniquitas loci ediceret, promoveri non posset. Consul ad id, quod pridie praetermisisse pugnandi occa- I sionem videbatur, et locum dedisse hosti, si nocte abire vellet, tunc quoque per speciem immolandi te- , rcre videbatur tempus, quum luce prima signum propositum pugnae ad exeundum in aciem fuisset. Ter tia demum hora, sacrificio rite perpetrato, ad consi- ' liuni vocavit; atque ibi, quod rei gerendae tempus esset, loquendo et intempestive consultando videbatur quibusdam extrahere. Post sermones tamen consul orationem habuit. XXXVlli. P. Nasica, egregius adolescens, ex omnibus unus, quibus hesterno die pugnari placuit, f denudavit mihi suum consilium: idem postea, ita ut ( transisse in sententiam meam videri posset, tacuit. Quibusdam aliis absentem carpere imperatorem, quam praesentem monere, melius visum est. Et libi, P. Aa- ! sica, et quicunque idem, quod tu, occultius senserunt, non gravabor reddere dilatae pugnae rationem. Nam . tantum abest, nt me hesternae quietis poeniteat, ut ; servatum a me exercitum eo consilio credam. In qua me opinione esse ne quis vestrum sine causa credat, j recognoscat, agedum, mecum, si videtur, quam mulla I pro hoste et adversus nos fuerint. lam omnium pri- ; mum, quantum numero nos praestent, neminem vestrum nec ante ignorasse, et hesterno die explicatam inluen- tes aciem animadvertisse, certum habeo. Ex hac nostra paucitate quarta pars militum praesidio impedi- 1 mentis relicta erat: nec ignavissimum quemque relinqui ad custodiam sarcinarum scitis. Sed fuerimus omnes: parvum hoc tandem esse credimus, quod ex his castris, in quibus hac nocte mansimus, exituri in aciem hodierno aut summum crastino die, si ita videbitur, diis bene iuvantibus, sumus? Nihilnc interest. 300 T. LIVII [U. C. 584. A. C. 168.] utrum militem, quem neque viae labor hodie, neque 1 operis fatigaverit, requietum, integrum in tentorie suo arma capere iubeas, atque in aciem plenum virium, vigentem et corpore et animo educas? an longo itinere' fatigatum, et opere fessum, madentem sudore, ardentibus siti faucibus, ore atque oculis repletis pultere, torrente meridiano sole, hosti obiicias recenti, requieto, qui nulla re ante consumptas vires ad proelium ai- ferat? Quis, pro deum fidem! ita comparatus, ul iners atque imbellis, fortissimum virum non vicerit! Quid? quod hostes per summum otium instruxerant aciem, reparaverant animos, stabant compositi suis quisque ordinibus? nobis tunc repente trepidandum in acie instruenda erat, et incompositis concurrendum! XXXJX. At, h er cule, aciem quidem inconditam inordinalamque habuissemus: castra munita, provisam aquationem, lutum ad eam iter praesidiis impoti tis, explorata circa omnia; an nihil nostri habentes praeter nudum campum, in quo pugnaremus? Maiores vestri castra munita portum ad omnes casus exercitus ducebant esse: unde ad pugnam exirent, quo iactuli tempestate pugnae receptum haberent. Ideo, quum munimentis ea saepsissent, praesidio quoque valido firmabant; quod, qui castris exutus erat, etiamsi pugnando acie vicisset,pro victo haberetur. Castra sunt victori receptaculum, victo perfugium. Quam multi exercitus,quibus minus prospera pugnae fortuna fuit, intra vallum compulsi, tempore suo, interdum momento post, eruptione facta, victorem hostem pepulerunt! Patria altera est militaris haec sedes, vallumque pro moenibus, ct tentorium suum cuique militi domus at penates sunt. Sine ulla sede vagi dimicassemus, ut quo victores nos reciperemus? His difficultatibus cl impedimentis pugnae illud opponitur: Quid si hostit hac interposita nocte abisset, quantum rursus sequendo eo penitus in ultimam Macedoniam exhauriendum biB. XLIV. Cap. 39. 40. [C. C. 584. A. C. 168.] 301 iaboris erat? Ego autem, neque mansurum cum, neque in aciem copias educturum fuisse, certum habeo, ii cedere hinc statuisset. Quanto enim facilius abire fuit, quum procul abessemus, quam nunc, quum in cervicibus sumus ? Nec falleret nos, nec interdiu nec nocte abeundo. Quid autem est nobis optatius, quam ut, quorum castra, praealta fluminis ripa tuta, vallo insuper saepta ac crebris turribus, oppugnare adorti sumus, eos, relictis munimentis, agmine effuso abeuntes, in patentibus campis ab tergo adoriamur? Hac dilatae pugnae ex hesterno die in hodiernum causae fuerunt. Pugnare enim et ipsi mihi platet; et ideo, quia per Enipeum amnem saepta ad hostem via erat, alio saltu, deiectis hostium praesidiis, novum iter aperui: neque prius, quam debellavero, absistam. XL. Post hanc orationem silentium fuit, partim traductis in sententiam eius, partim verentibusno- quicquam offendere in eo, quod, utcunque praetermissum, revocari non posset. Ac ne illo ipso quidem die, aut consule, aut rege, (rege, quod nec fessos, ut pridie, cxvia, neque trepidantes in acie instruenda et vixdum compositos aggressurus erat; consule, quod in novis castris non ligna, non pabulum con- Tectum erat, ad quae petenda ex propinquis agris magna pars militum e castris exierat ) neutro imperatorum volente, Fortuna, quae plus consiliis humanis pollet, contraxit certamen. Flumen erat haud magnum propius hostium eastris, ex quo et Macedones et Romani aquabantur, praesidiis ex utraque ripa positis, ut id facere tuto possent. Duae cohortes a parte Romanorum erant, Marrucina et Peligna; duae turmae Samnitium equitum, quibus praeerat M. Sergius Silus legatus: et aliud pro castris stativum erat praesidium sub C. Cluvio legato, tres cobortes, Firmana, Vestina, Cremonensis; duae turmae equitum, 1’Iacentina et Aesernina. Quum otium ad flumen es- 302 T. LIVII [TT. C. 531. A. C. 168 .J | set, neutris lacessentibus, hora circiter nona iiumjiu \ tum, e manibus curantium elapsum, in ulteriorem ripam effugit. Quod quum per aquam, ferine genti t tenus altam, tres milites sequerentur, Thraces duo id iumentum ex medio alveo in suam ripam traho* rent; altero eorum occiso, rcceptoque eo iuniento, i ad stationem suorum se recipiebant Octingentorum I Thracum praesidium in hostium ripa erat. Ex his pauci primo, aegre passi popularem in suo conspectu caesum, ad persequendos interfectores fluvium transgressi sunt: dein plures, postremo omnes, et cum praesidio , [quod a parte Romanorum ripam defendebat, nuu ; nuiii conserunt. Non desunt auctores , qui ipsius Paulli iussu equum detracto freno impulsum scribant in hostilem ripam,] emtssosque, qui retraherent, ut hostes pugnam priores lacesse- j reut. Etenini quum viginti caesis hostiis litatum non esset, tan- dom laeta vigesimae primae exta haruspices ita renuntiaverant 1 nt, Romanis non lacessentibus, sed defendentibus sese, victoriam promitterent. Ceterum, sive consilio ducis, sive casu, ah hoc J \ certe initio commissa pugna, aliis super alios ad ferendam suis j | opem utrimque advolantibus, brevi ita accensa est, ut duces co-j ' gerentur descendere in universum sunimae rei discrimen. Aenii-j lixis enim, tumultu concurrentium audito, praetorio egressus,i postquam caecum ruentium ad arma impetum revocare aut si-j stere nec facile nec tutum videbatur, utendum ardore militum, j et casum in occasionem vertendum putavit. Educit itaque co-1 pias castris, et ordines interequitans hortatur, ut expetitam tan- j topere pugnam pari ardore capesserent. Simul Nasica praemissus ad explorandum, quo in statu res esseut inter primam cien-j | tes pugnam, adventare instructo exercitu Perscuiu nuntiavit. 1 Primi Thraces incedebant, truci vultu, corpore procero, splendentibus miro candore clipeis laevam protecti. Humerum utrum- que nigra vestiebat chlamys : ab dextro immanem pondere frameam identidem coruscabant, luxta Thracas constitere mnr- cede conducta auxilia, diverso inter se pro diversis nationibus | armatu habituque: in his et Paeones fuere. Subibat agmen Macedonum ipsorum, quam leucaspidem phalangem appellabant: delecti quotquot robore ac virtute praestabant, fulgentes aura-j fis armis sagisque puniceis. Ea media acies fuit. Hosscqiieq hantur, quos ab aereis lucidisque clipeis clialcaspidas dicebant.i Huec phalanx iuxta alteram in dextro cornu locata est. PiaeteiJ hanc utramque phalangem, quodpraecipuum robur erat Mac*-' Liri. XL1V. C \ p. 40. |UC.584.A.C.i6S.] 3U3 donici exercitus, caetrati, Macedones et ipsi, sarissas gerentes, quemadmodum phalangitae, cetera levius armati, in cornua divisi erant, ante reliquam aciem protecti et eminentes. Inilgebat campus armorum splendore: clamoribus cohortantium sese invicem vicini colles personabant. Harum omnium copiarum prodeuntium in pugnam ea fuit celeritas et audacia, ut, qui primi interfecti sunt, ad ducentos et quinquaginta passus a Romanis castris caderent. Progrediebatur inierim Aemilius: utque aspexit quum reliquos Macedonas, tum eos,.qui in phalangem contributi erant, partim clipeis , parlim caetris ex humero detractis, inclinatisquc uno signo sarissis, excipientes Romanorum impetum, admiratus et illam densatorum agminum firmitatem, et vallum protentis sarissis horrens, stupore simul ac terrnj-e perculsus est, tanquam non aliud unquam tam terribile spectaculum conspicatirs: ac postea id saepius commemorare et prae se ferro solitus est. Tum vero sedulo dissimulans perturbati animi motum, vultu sereno ac secura fronte, et capite et corpore intecto aciem instruebat, lam pugnabant Peligni adversus oppositos sibi caetratos, quumque diu multumque connisi perrumpere com- fertum agmen non possent, Salius, qui Pelignos ducebat, arreptum signum iu hostes misit. Hic ingens accensum certamen est, dum hinc Peligni ad recipiendum signum, hinc Macedones ad retinendum, summa ope nituntur. Illi praelongas Macedonum hastas aut ferro incidere, aut umbone impellere, aut nudis etiam interdum manibus avertere. Hi ambabus lirmiter comprehensas tanta vi adigere in temere ac furore caeco ruentes, ut, transfossis scutis loricisque, transfixos etiam homines super capita projicerent. Sic profligatis Pelignorum primis ordinibus, caeduntur etiam, qui post illos steterant: atque, etsi nondum confessa fuga, pedem referebant tamen montem versus; Oloeruni indigenae vocant. Hic vero exarsit Aemilio dolor, ut et iam ex indignatione paludamentum scinderet. Nam et in ceteris locis videbat cunctari suos, timideque accedere ad illam volut ferream saepem, qua undique acies Macedonica inhorrebat. Sed animadvertit peritus dux, non stare ubique confertam illam hostium vehit compagem, eamque dehiscere identidem quibusdam intervallis, sive ob inaequalitatem soli, sive ob ipsam porrectae in immensum frontis longitudinem , dum , qui superiora occupare conantur, ab inferiora tenentibus , vel tardiores a citatioribus, et progredientes a subsistentibus, instantes denique hosti ab impulsis, inviti licet, necessario divelluntur. Ergo ut omnino rumperet ordinem hostium, et inexpugnabilem illam universae phalangis vim in mulla minutalior proelia carperet, imperat suis, ut intenti, quacunque rimas agere hostilem aciem viderint, illuc quisque impetu inferantur, seque emicatim in hiantia vel tantillum 304 T. LIVII [U. C. 58i. A. C. 168.] spatia insinuantes s tremi e rem agant. Huc eilito imperiu, et per totum exercitum circumlato, ipse alteram e legionibus iu] proelium ducit. XLI. Movebat imperii maiestas, gloria viri, ante omnia aetas, quod maior sexaginta annis iuvenum munia in parte praecipua laboris periculique capessebat. Intervallum, quod inter caetratos et phalanges erat, implevit legio, atque aciem hostium inter, rupit. A tergo caetratis erat, frontem adversus clipeatos habebat: chalcaspides appellabantur. Secundam legionem L. Albinus consularis ducere adversus leucaspidem phalangem iussus: ea media acies hostium fuit. In dextrum cornu, unde circa fluvium commissum proelium erat, elephantos inducit, et alas sociorum: et hinc primum fuga Macedonum est orta. Nam sicut pleraque nova commenta mortalium in verbis vim habent, experiendo, quum agi, non, quemadmodum agatur, edisseri, oportet, sine ullo effectu evanescunt; ita tum elephanti in acie nomen tantum sine usu fuerunt. Elephantorum impetum subsecuti sunt socii nominis Latini, pepuleruntque laevum cornu. In medio secunda legio immissa dissipavit phalangem: neque ulla evidentior causa victoriae fuit,quam quod multapassimproeliaerunt, quae fluctuantem turbarunt primo, deinde disiece- runt phalangem: cuius confertae et intentis horrentis hastis intolerabiles vires sunt. Si carptim aggrediendo circumagere immobilem longitudine et gravitate hastam cogas, confusa strue implicantur: si vero aut ab latere, aut ab tergo aliquid tumultus increpuit, ruinae modo turbantur. Sicut tum adversus catervatim incurrentes Romanos, et interrupta multifariam acie, obviam ire cogebantur: ct Romani, quacunque data intervalla essent, insinuabant ordines suos. Qui, si universa acie in frontem adversus instructam phalangem concurrissent, quod 1’elignis, Lib. XLIV.Cap. 41.42. [U.C.5S4.A.C. 168 .] 305 principio pugnae incaute congressis adversus caetra- tus, evenit, induissent se hastis, nec confertam aciem sustinuissent. XLll. Ceterum sicut peditum passim caedes fiebant, nisi qui abiectis armis fugerunt; sic equitatus prope integer pugna excessit. Princeps fugae rex ip 3 e erat, iani a Pydna cum sacris alis equitum Pellam petebat: eonfestim eos Cotys sequebatur Odry- tarumque equitatus. Ceterae quoque Macedonum alae integris abibant ordinibus; quia interiecta peditum acies, cuius caedes victores tenebant, imme- jnores fecerat sequendi equites. Diu phalanx a fronte, a lateribus, ab tergo caesa est: postremo, qui ex hostium manibus elapsi erant, inermes ad mare fugientes, quidam aquam etiam ingressi, manus ad eos, qui in classe erant, tendentes, suppliciter vitam orabant: et quum scaphas concurrere undique ab navibus cernerent, ad excipiendos sese venire rati, ut caperent potius, quam occiderent, longius in aquam, quidam etiam natantes, progressi sunt. Sed quum hostiliter e scaplus caederentur, retro, qui poterant, liando repetentes terram, in aliam foediorem pestem incidebant. Elephanti enim,ab rectoribus ad litus acti, exeuntes obterebant elidebantque. Facile conveniebat, Romanis nunquam una acie tantum Macedonum interfectum. Caesa enim ad viginti millia hominum sunt: ad sex millia, qui Pydnam ex acie perfugerant, vivi in potestatem pervenerunt: et vagi ex fuga quinque millia hominum capta. Ex victoribus ceciderunt non plus centum, et eorum multo maior pars Peligni: vulnerati aliquanto plurcs sunt. Quod si maturius pugnari coeptum esset, ut satis diei victoribus ad persequendum superesset, deletae omnes copiae forent : nunc imminens nox et fugientes texit, et Romanis pigritiem ad sequendum locis ignotis fecit. 300 T. LIVII [U. C. 585. A.C. ifi8.] XL11I. Perseus ad Pieriam silvam via militari, frequenti agmine equitum et regio comitatu, fugit. Simul in silvam ventum est, ubi plures diversae semitae erant, et nox appropinquabat; cum perpaucis maxime lidis via devertit. Kquites, sine duce relicti, alii alia in civitates suas dilapsi sunt: perpauci indo Pellam celerius, quam ipse Perseus, quia recta expedita via ierant, pervenerunt. Kex ad mediam ferine noctem terrore et variis difficultatibus viae vexatus est. Iu regia Perseo, qui Pellae praeerat, Euctus ro- giique pueri praesto erant. Contra ea amicorum, qui, alii alio casu servati, ex proelio Pellam venerant, quum saepe arcessiti essent, nemo ad eum venit. Tres erant tantum cum eo fugae comites, Euander Cretensis, Neo Boeotius, et Arcbidamus Aetolus. Cum iis, iam metuens, ne, qui venire ad se abnuerent, maius aliquid mox auderent, quarta vigilia profugit, Secuti eum sunt admodum quingenti Cretenses. Petebat Amphipolim: sed nocte a Pella exierat, properans ante lucem Axium amnem traiicere, eum finem sequendi, propter difficultatem transitus, fore ratus Romanis. XL1V. Consulem, quum se in castra victor recepisset, ne sincero gaudio frueretur, cura de minore filio stimulabat. P. Scipio is erat, Africanus et ipse postea, deleta Carthagine, appellatus, naturalis consulis Paulli, adoptione Africani nepos. Is, septimum decimum tunc annum agens, quod ipsum curam augebat, dum elTuse sequitur hostes, in partem aliam turba ablatus erat: et, serius quum redisset, tunc demum, recepto sospite filio, victoriae tantae gaudium consul sensit. Amphipolim quum iam fama pugnae pervenisset, concursusque matronarum in templum Dianae, quam Tauropolon vocant, ad opem exposcendam fieret; Diodorus, qui praeerat urbi, metuens, ne Thraces, quorum duo millia in praesidio 1 Lib. XUV. C ap. 43-45. [C.C.584.A.C. if.8-] 307 ! erant, urbem iu tumultu diriperent, ab subornato ab ■ se per fallaciam in tabellarii speciem literas in furo I medio accepit. Scriptum in iis erat, Ad Emathiam classem Romanam appulsam esse , agrosque circa vexari: orare praefectos Emathiae, ut praesidium ad- I tersus populatores mittat. Ilis lectis, hortatur Tlira- ! cas, ut ad tuendam Emathiae oram proficiscantur : maenam eos caedem praedamque, palatis possim per agros Romanis, facturos. Simul elevat famam ad- tersac pugnae: quae si vera foret, alium super alium recentes ex fuga venturos fuisse. Per hanc causam Thracibus ablegatis, simul transgressos eos Strymonem vidit, portas clausit. XLV. Tertio die Perseus, quam pugnatum erat, Ampliipolim venit. Inde oratores cum caduceo ad' Paullum misit. Interim Hippias, et Medon, et Pan- tauclius, principes amicorum regis, lleroea, quo ex ! acie confugerant, ipsi ad consulem profecti, Romanis se dedunt: hoc idem et alii deinceps metu perculsi parabant facere. Consul, nuntiis victoriae (i. Kahio lilio et L. Lentulo et Q. Metello cum literis Romam missis, spolia iaceulis hostium exercitus peditibus concessit; equitibus praedam circumiecti agri, dum ne amplius duabus noctibus ab castris abessent, i Ipse propius mare ad Pydnam castra movit. Beroea primum, deinde Thessalonica, et Pella, ct deinceps munis ferme Macedonia intra biduum dedita. Pyd- i oaei, qui proximi erant, nondum miserant legatos: multitudo incondita plurium simul gentium, turbaque, quae cx acie fuga in unum compulsa erat,consilium ct consensum civitatis impediebat: nec clausae modo portae, sed etiam inaedificatae erant. Missi Medon etPantauchus sub muros ad colloquium Solonis, (pii praesidio praeerat. Per eum emittitur militaris turba: oppidum deditum militibus datur diripiendum. Perseus, una tantum spe Bisaltarum u a 30 S T, LIVII [V. C. 6Sa. A. C. 168.] auxilii tentata, ad quos nequicquam miserat legatos, in concionem processit, Philippum secum filium habens : ut et ipsos Amphipolitanos, et equitum pedi- tumque, qui aut semper secuti, aut fuga eodem delati erant, adhortando animos confirmaret. Sed aliquoties dicere incipientem quum lacrimae praepedis- sent; quia ipse dicere nequiit, Euandro Cretensi editis, quae agi cum multitudine vellet, de templo descendit. Multitudo, sicut ad conspectum regis fletumque tam miserabilem et ipsa ingemuerat lacii- maveratque, ita Euandri orationem aspernabatur: ©t quidam ausi sunt media ex concione succlamare: Abite hinc,ne,qui pauci supersumus,propter vos pereamus. Horum ferocia vocem Euandri clausit. Rei inde domum se recepit, pecuniaque et auro argentoque in lembos, qui in Strymone stabant, delatis, et ipse ad flumen descendit. Thraces, navibus se committere non ausi, domos dilapsi, et aliae militaris generis turbae: Cretenses spem pecuniae secuti: et, quoniam in dividendo plus offensionum, quam gratiae, erat, quinquaginta talenta iis posita sunt in ripa diripienda. Ab hac direptione quum per tumultum naves conscenderent, lembum unum in ostio amnis multitudine gravatam merserunt. Galepsum eo die, postero Samothracam, quam petebant, perveniunt. Ad duo millia talentum pervecta eo dicuntur. XLVI. Paullus, per omnes deditas civitates dimissis, qui praeessent, ne qua iniuria in nova pace victis fieret, retentisque apud se caduceatoribus regis, P. Xasicam, ignarus fugae regis, Amphipolim misit eum modica peditum equitumque manu: simul ut Sinticen evastaret, et ad omnes conatus regis impedimento esset. Inter haec Meliboea a Cn. Octavio capitur diripiturque: ad Aeginium, ad quod oppugnandum C11. Anicius legatus missus erat, ducenti, eruptione ex oppido facta, amissi sunt, ignaris Aegi- Lib. XL1V. Cap. 46. [U.C.584. A.C. iC8.] 300 niensibus debellatum esse. Consul, a Pydna profe- : ctus, cum toto exercitu die altero Pellam pervenit: ; et, quum castra mille passus inde posuisset, per aliquot dies ibi stativa habuit, situm urbis undiquo aspiciens; quam non sine causa delectam esse regiam advertit. Sita est in tumuio, vergente in occidentem hibernum. Cingunt paludes inexsuperabilis : altitudinis aestate et hieme, quas restagnantes fa- 1 ciunt lacus. In ipsa palude, qua proxima urbi est, S relutinsula, eminet, aggeri operis ingentis imposita: qui et murum sustineat, et humore circumfusae paludis nihil laedatur. Muro urbis coniuncta procul videtur. Divisa est intermurali amni, et eadem ponte iuncta: ut nec, oppugnante externo, aditum ab ulla parte habeat; nec, si quem ibi rex includat, ullum nisi per facillimae custodiae pontem effugium. Et gaza regia iu eo loco erat: sed tum nihil praeter trecenta talenta, quae missa Gentio regi, deinde re- lam stativa fuerunt, legationes frequentes, quae ad ; gratulandum convenerant, maxime ex Thessalia, i auditae sunt. Nuntio deinde accepto, Persea Samo- [ tliracam traiecisse, profectus a Pella consul quartis ea- j stris Amphipolim pervenit. Effusa omnis obviam tur- i ba cuivis indicio erat, non bono ac iusto rege orba- .! [tns, sed impotenti domino liberatos sibi Amphipolitanos videri. i Ingressus urbem Paullus quum divinis rebus operaretur, sacriti- | ciunique snlienne faceret, de coelo Lacta subito ara arsit; sic in- I terpretantibus omnibus, acceptissima diis dona consulis esse, (piae etiam coelesti flannna consecrarentur. Non diu moratus Amphipoli consul, simul ad persequendum Persea, sinnil ut per omnes gentes, quae ditionis eius fuerant, victricia arma circum- ferret, Oilomanticen, regionem ultra Strymonem amnem , petiit, et ad Siras castra posuit. tenta fuerant, inventum est. Per quos dies ad Pel- EPITOME LIBRI XLV. Perseus ab Aemilia Paullo in Samothrace captus est. Quum Antiochus, Syriae rex, Ptolemaeum et Cleopatram, Aegypti reges, obsideret, et missis ad eum a senatu legalis, qui iuberent, ab obsidione socii regis j absisteret, edilisque mandatis consideraturum se ille, * quid faciendum esset, respondisset; unus ex legatis \ Popillius virga regem circumscripsit, iussilque, ante- '• quam circulo excederet, responsum daret. Qua asperitate effecit', ut Antiochus bellum omitteret. Legationes gratulanlium populorum ac regum in senatum admissae. Rhodiorum, quia eo bello contra populum Romanum faverant, exclusa. Postero die, quum de eo quaereretur, ut iis bellum indiceretur, causam in senatu patriae suae legati egerunt, nec tanquam hostes, nec ianquam socii dimissi. Macedonia in provinciae formam redacta est. Aemilius Paullus, repugnantibus militibus eius propter minorem praedam,et contradicente Ser. Sulpicio Galba, triumphavit: et Persen cum tribus filiis ante currum duxit. Cuius triumphi laetitia ne solida ei contingeret, duorum filiorum funeribus insignita est: quorum alterius mors patris triumphum praecessit, alterius secuta est: Lustrum conditum est a censoribus. Censa sunt civium capita trecenta duodecim millia, octingenta quinque. Prusias, Bithyniae rex, liomam, ut senatui gratularetur ob victoriam ex Macedonia partam, venit; et yicomedem filium senatui commendavit: Ilex,plenus adulationis, libertum se populi Romani dicebat: T. Liv. Lib. XLV. Gap. 1. [U.C.584.A. C. 168 .] 311 T. LIVII PATAVINI LIBER XLV. Victoriae nuntii, Q. Fabius et L. Lentulus et Q. Metellus, quanta potuit adhiberi festinatio, celeriter Uomam quum venissent, praeceptam tamen eius rei liietitiam invenerunt. Quarto post die, quam cum rege est pugnatum, quum in circo ludi fierent, murmur repente populi tota spectacula pervasit: Pugnatam in Macedonia, et devictum regem esse. Dein fremitus increvit: postremo clamor plaususque, velut certo nuntio victoriae allato, est exortus. Mirari magistratus, et quaerere auctorem repentinae laetitiae. Qui postquam nullus erat, evanuit quidem tanquam incertae rei gaudium; omen tamen laetum insidebat animis. Quod postquam veris nuntiis Fabii Lentulique etMetelli adventu firmatum est,quum victoria ipsa, tum augurio animorum suorum, laetabantur. Et aliter editur circensis turbae non minus similis veri laetitia. Ante diem quintum decimum Kalendas Octobres, ludorum Romanorum secundo die, C.Licinio consuli, ad quadrigas mittendas escendenti, tabellarius, qui se ex Macedonia venire diceret, * laureatas literas dicitur. Quadrigis missis, consul currum conscendit: et, quum per circum re- voheretur ad foros publicos, laureatas tabellas populo ostendit. Quibus conspectis, repente immemor spectaculi populus in medium decurrit. Eo senatum consul vocavit, recitatisque tabellis, exauctoritate Patrum pro foris publicis denuntiavit populo: L.As- viilium collegam signis collalis cum rege Perseo pu 312 T. LIVII [U.C. 584. A.C. I 68.] gnasse: 'Macedonum exercitum caesum fusumque: re. gem cum paucis fugisse: civitates omnes Macedonias in ditionem populi Romani venisse. Ilis auditis, clamor cum ingenti plausu ortus: ludis relictis, domos magna pars hominum ad coniuges liberosque lactum nuntium portabant. Tertius decimus dies erat ab eo, quo in Macedonia pugnatum est. II. Postero die senatus in curia habitus, supplicationesque decretae, et senatusconsultum factum est, ut consul, quos, praeter milites sociosque navales, coniuratos haberet, dimitteret: de militibus sociisque navalibus dimittendis referretur, quum legati ab L. Aemilio consule, a quibus praemissus tabellarius esset, * Ante diem sextum Ivalendas Octobres, hora fere secunda, legati urbem ingressi sunt, et ingentem secuin occurrentium, quacunque ibant, prose- queutiumque trahentes turbam, in forum ad tribunal perrexerunt. Senatus forte in curia erat: eo legatos consul introduxit. Ibi tantum temporis retenti, dum exponerent, quantae regiae copiae peditum equitumque fuissent; quot millia ex his caesa, quot cupta forent; quam paucorum militum iaclura tanta hostium strages facta; quam cum paucis rex fugisset: existimari Samothraciam petiturum; paratam classem ad persequendum esse: neque terra, neque mari elabi posse. Eadem haec paullo post in concionem traducti exposuerunt: renovataque laetitia, quum consul edixisset, ut omnes aedes sacrae aperirentur, pro se quisque ex concione ad gratias agendas iere diis; ingentique turba, non virorum modo, sed etiam feminarum, conferta tota urbe deorum immortalium templa. Senatus, revocatus in curiam, supplicationes, ob rem egregie gestam ab L. Aemilio consule, in quinque dies circa omnia pulvinaria decrevit, hostiis- que maioribus sacrificari iussit. Naves, quae in Ti beri paratae instructaeque stabant, ut, si rex posset Lid. XLV. Cap. 2. 3. [U. C.S84.A.C. i(i8.] 313 resistere, in Macedoniam mitterentur, subduci, et in navalibus collocari: socios navales, dato annuo stipendio, dimitti, et cum his omnes, qui in consulis verba iuraverant: et quod militum Corcyrae, Brundisii, ad mare superum, aut in agro Larinati esset, (omnibus his locis dispositus exercitus fuerat, cum quo, si res posceret, C.Licinius collegae ferret opem) hos omnes milites dimitti placuit. Supplicatio pro concione populo indicta est, ex ante diem quintum Idus Octobres cum eo die in quinque dies. III. Ex Illyrico duo legati, C. Licinius Nerva et P. Decius, nuntiarunt, exercitum Illyriorum caesum ; Gentium regem caplum, in ditione populi Romani et Illyricum esse. Ob eas res, gestas ductu auspicioque L. Anicii praetoris, senatus in triduum supplicationes decrevit: sine dilatione edictae a consule sunt in ante quartum et tertium et pridie Idus Novembres. Tradidere quidam, legatos lthodios, nondum dimissos, post victoriam nuntiatam, velut ad ludibrium stolidae superbiae, in senatum vocatos esse. Ibi Age- polim principem eorum ita locutum: Missos esse legatos ab Rhodiis ad pacem inter Romanos et Persea faciendam ; quod id bellum grave atque incommodum Graeciae omni, sumptuosum ac damnosum ipsis Romanis esset. Fortunam perbene fecisse, quando, finito aliter bello, gratulandi sibi de victoria egregia Romanis opportunitatem dedisset. Haec ab Rhodio dicta. Responsum ab senatu esse: Rhodios nec utilitatium Graeciae, neque cura impensarum populi Romani, sed pro Perseo legationem eam misisse. Fiam, si ea fuisset cura, quae simularetur, tum mittendos legatos fuisse, quum Perseus, in Thessaliam exercitu inducto, per biennium Graecas urbes, alias obsideret, alias denuntiatione armorum terreret. Tum nullam pacis ab llhodiis mentionem faciam. Postquam superat os saltus transgressosque in Macedoniam Romanos audierint, 31-1 T. LIVII [U. C. 584. A. C. i68.] ei inclusum teneri Persea, tunc Rhodios legationem misisse, non ad ullam aliam rem, quam ad Persea ex imminenti periculo eripiendum. Cum hoc responso legatos dimissos. IV. Per eosdem dies et M. Marcellus, ex provlti- cia Hispania decedens, Marcolica nobili urbe capta, decem pondo auri, ct argenti ad summam sestertii decies in aerarium retulit. Paullus Aemilius consul, quum castra, ut supra dictum est, ad Siras terrae Odomanticae haberet, quum literas ab rege Perseo per ignobiles tres legatos cerneret, et ipse illacrimasse dicitur sorti humanae: quod, qui paullo ante, uon contentus regno Macedoniae,Dardanos Illyrios- que oppugnasset, Bastarnarum excivisset auxilia, is tum, amisso exercitu, extorris regno, in parvam insulam compulsus, supplex, fani religione, non viribus suis, tutus esset. Sed postquam, Regem Persea consuli Paullo saltitem, legit; miserationem omnem stultitia ignorantis fortunam suam exemit. Itaque quanquam in reliqua parte literarum minime regiae preces erant, tamen sine responso ac sine literis ea legatio dimissa est. Sensit Perseus, cuius nominis obliviscendum victo esset: itaque alteraeliteraecum privati .nominis titulo missae, et petiere, et impetravere, ut aliqui ad eum mitterentur, cum quibus loqui de statu et conditione suae fortunae posset. Missi sunt tres legati, P. Lentulus, A. Postumius Albinus, A. Antonius. Nihil ea legatione perfectum est, Perseo regium nomen omni vi amplectente, Paullo, ut se suaque omnia in fidem et clementiam populi Homani permitteret, tendente. V. Dum haec aguntur, classis Cn. Octavii Samothracam est appulsa. Is quoque, praesenti admotu terrore, modo minis, modo spe pellicere, ut se traderet, quum conaretur; adiuvit in hoc cum res, sen casu contracta, seu consilio. L. Atilius illustris a do- E i b . XLV. Ca i*. 4. 5. [C.C.584. A.C.1C8.] 315 Icscens, quum in concione esse populum Samothra- cam animum advertisset, a magistratibus petiit, ut sibi paucis alloquendi populi potestatem facerent. Permisso, Virum nos, hospites Samothraces, vere accepimus, an falsi), sacram hanc insulam, ei augusti totam atque inviolati soli esse? Quum creditae sanctitati assentirentur omnes, Cur igitur , inquit, pollui cam homicida, * sanguine regis Eumenis violavit, et, quum omnis praefatio sacrorum eos, quibus non sint purae manus, sacris arceat, vos penetralia vestra contaminari cruento latronis corpore sinetis ? Nobilis fama erat apud omnes Graeciae civitates Eumenis regis per Euandrum Delphis prope perpetrata caedes. Itaque, praeterquam quod in potestate Romanorum sese insulamque totam et templum cernebant esse, nc immerito quidem ea sibi exprobrari rati, Theon- dam, qui summus magistratus apud eos erat, (regem ipsi appellant) ad Persea mittunt, qui nuntiaret, Argui caedis Euandrum Cretensem: esse autem indicia apud sese mere maiorum comparata de iis, qui incestas manus intulisse intra terminos sacratos templi dicantur. Si confideret Euander, innoxium se rei capitalis argui, veniret ad causam dicendam: si committere se indicio non auderet, liberaret religione templum, ac sibimet ipse consuleret. Perseus sevocato Euandro indicium subeundi nullo pacto auctor esse : nec causa, nec gratia parem fore. Suberat et ille metus, ne damnatus auctorem se nefandi facinoris protraheret. Reliqui quid esse, nisi ut fortiter moriatur? Nihil palam abnuere Euander: sed quum, veneno se malle mori, quam ferro, dixisset; occulte fugam parabat. Quod quum renuntiatum regi esset, metuens, ne, tanquam a se subtracto poenae reo, iram Samothracum in se converteret, interfici Euandrum iussit. Qua perpetrata temere caede, subiit extemplo animum , in se nimirum receptam labem, 310 T. LIVII [IT. C. 584. A. C. iG.S.j quae Euandri fuisset: ;tb illo Delphis vulneratum Eumenem, ab se Samothracae Euandrum ofccisum. Ita duo sanctissima in terris templa, se uno auctore, sanguine humano violata. Huius rei crimen, corrupto pecunia Theonda, avertitur, ut renuntiaret populi), Euandrum sibi ipsum mortem conscisse. VI. Ceterum tanto facinore in unicum relictum amicum, ab ipso per tot casus expertum, proditum, que, quia non prodiderat, omnium ab se abalienavit animos. Pro se quisque transire ad Romanos: fugaeque consilium capere solum prope relictum coegerunt: Oroandemque Cretensem, cui nota Thraciae ora erat, quia mercaturas in ea regione fecerat, appellat , ut se sublatum in lembum ad Cotym deveheret. Demetrium est portus in promontorio quodam Samothracae: ibi lembus stabat. Sub occasum solis deferuntur, quae ad usum necessaria erant: defertur e-t pecunia, quanta clam deferri poterat. Rex ipse nocte media, cum tribus consciis fugae,per posticum aedium in propinquum cubiculo hortum, atque inde, maceriam aegre transgressus , ad mare pervenit. Oroandes iam tum, quum pecunia deferretur, primis tenebris solverat navem, ac per altum Cretam petebat. Postquam in portu navis non inventa est, vagatus Perseus aliquamdiu in litore, postremo timens lucem iam appropinquantem,in hospitium redirenon ausus, in latere templi prope angulum obscurum delituit. Pueri regii apud Macedonas vocabantur prin- cipunt liberi, ad ministerium electi regis. Ea cohors, persecuta regem fugientem, ne tum quidem abscedebat, donec iussu Cn. Octavii pronuntiatum est per praeconem, Regios pueros Macedonasque alios, qui Samothracae essent, si transirent ad Romanos, incolumitatem, libertatemque et sua omnia servaturos, quae aut secum haberent, aut in 'rlacedonia reliquissent. Ad hanc vocem transitio omnium facta est, Lib. XLY. Cap.6.7. [U.C.584.A.C.168.] 317 numinaque dabant ad C. Postumium tribunum militum. Liberos quoque parvos regios Ion Thessalonicensis Octavio tradidit: nec quisquam, praeter Philippum, maximum natu ex liliis, cum rege relictus. Tum sese liliumque Octavio tradidit; fortunam deosque, quorum templum erat, nulla ope supplicem iuvantes, accusans. In praetoriam navem imponi iussus : eodem et pecunia, quae superfuit, delata est: extemploque classis Amphipolim repetit. Inde Octavius regem in castra ad consulem misit, praemissis literis, ut in potestate eum esse et adduci sciret. VII. Secundam eam Paullus,sicut erat, victoriam ratus, victimas cecidit eo nuntio; et, consilio advocato , literas praetoris quum recitasset, Q. Aelium Tuberonem obviam regi misit: ceteros manere in praetorio frequentes iussit. Non alias ad ullum spectaculum tanta multitudo occurrit. Patrum aetate Syphax rex captus in castra Romana adductas erat praeterquam quod nec sua, nec gentis fama comparandus, tunc accessio Punici belli fuerat, sicut Gen- tius Macedonici. Perseus caput belli erat: nec ipsius tantum patris avique, quos sanguine ac genere contingebat, fama conspectum eum eiliciebat, sed effulgebant Philippus ac Magnus Alexander, qui summum imperium in orbe terrarum Macedonum fecerant. Pullo amictus * illo Perseus ingressus est castra, nullo suorum alio comite, qui socius calamitatis miserabiliorem eum faceret. Progredi prae turba occurrentium ad spectaculum non poterat, donec a consule lictores missi essent, qui summoto iter ad praetorium facerent. Consurrexit consul,et,iussis sedere aliis, progressusque paullum, introeunti regi dextram porrexit, summittentemque se ad pedes sustulit: nec attingere genua passus, introductum in tabernaculum adversus advocatosiu consilium considere iussit. 31S T. LIVII [C. C. 584. A. C. iOS.J VIII. Prima pcrcunctatio fuit, qua subactus iniu- ria conira populum Romanum bellum tam infesto animo suscepisset, quo se regnumque suum ad ultimum discrimen adduceret? Quum, responsum exspectantibus cunctis, terram intuens, diu tacitus fleret, rursum consul: Si iuvenis regnum accepisses,minus equidem mirarer, ignorasse te, quam gravis aut amicus, aut inimicus esset populus Romanus: nunc vero, quum et bello patris tui, quod nobiscum gessit, interfuisses, ei pacis postea, quam cum summa fide adversus eum coluimus, meminisses, quod consilium, quorum et vim in bello, et fidem in pace expertus esses, cum iis tibi bellum esse , quam pacem, malle? Nec interrogatus, nec accusatus quum responderet; Utcunque tamen haec, sive errore humano, seu casu, seu necessitate inciderunt, bonum animum habe: multorum regum et populorum casibus cognita populi Romani clementia non modo spem tibi, sed prope certam fiduciam salutis, praebet. Haec Graeco sermone Perseo: Latine deinde suis, Exemplum insigne cernitis, inquit, mutationis rerum humanarum. Vobis hoc praecipue dico, iuvenes. Ideo in secundis rebus nihil in quemquam superbe ac violenter consulere decet, nee praesenti credere fortunae ; quum, quid vesper ferat, incertum sit. Is demum vir erit, cuius animum neque prospera flatu suo efferet, nec adversa infringet. Consilio dimisso, tuendi cura regis Q. Aelio mandatur. Eo die et invitatus ad consulem Perseus, et alius omnis ei honos habitus est, qui haberi in tali fortuna poterat. IX. Exercitus deinde in hiberna dimissus est Maximam partem copiarum Amphipolis, reliquas propinquae urbes acceperunt. Ilie linis belli, quum quadriennium continuum bellatum esset, inter Romanos ac Persea fuit: idenrque finis incluti per Europae plerumque atque Asiam omnem regni. Vicesimum ah Carano, qui primus regnavit, Perseu nit- Lib.XLV. Cap. S-10. [U.C.5S4.A.C. 1 f)8.] 319 merabant. Perseus, Q. Fulvio, L.Manlio consulibus, regnum accepit: a senatu rex est appellatus, M. lu- nio, A. Manlio consulibus: regnavit undecim annos. Macedonum obscura admodum fama usque ad Philippum Amyntae lilium fuit: indo ac per eum crescere quum coepisset, Europae se tamen finibus continuit, Graeciam omnem et partem Thraciae atque Illyrici amplexa. Superfudit deinde se in Asiam: et tredecim annis, quibus Alexander regnavit, primum omnia, qua Persarum prope immenso spatio imperium fuerat, suae ditionis fecit. Arabas hinc Indiam- que, qua terrarum ultimos fines Rubrum mare amplectitur, peragravit. Tum maximum in terris Macedonum regnum nomenque; inde morte Alexandri distractum in multa regna, dum ad se quisque opes rapiunt, lacerantes suis viribus: a summo culmine fortunae ad ultimum finem centum quinquaginta annos stetit. X. Victoriae Romanae fama quum pervasisset in Asiam, Antenor, qui cum classe lemborum ad Phanas stabat, Cassandream inde traiecit. C. Popillius, qui ad Delum praesidio navibus Macedoniam petentibus erat, postquam debellatum in Macedonia, et statione summotos hostium lembus audivit, dimissis et ipse Atticis navibus, ad susceptam legationem peragendam navigare Aegyptum pergit: ut prius occurrere Antiocho posset, quam ad Alexandreae moenia accederet. Quum praeterveherentur Asiam legati, et Loryma venissent, qui portus viginti paullo amplius millia ab llliodo abest, ex adverso urbi ipsi positus; principes Rhodiorum occurrunt (iam enim eo quoque victoriae fama perlata erat) orantes, ut Ehodum devellerentur: perlinere id ad famam salutemque civitatis, noscere ipsos omnia, quae acta essent, age- reulurque Hhodi, et comperta per se, non vulgata fa- via, Romam referre. Diu negantes perpulerunt, ut 320 T. LIVII [U. C. 584. A. C. 168.] moram navigationis brevem pro salute sociae urbis paterentur. Postquam llliodum ventum est, in concionem quoque eos iidem precibus pertraxerunt. Adventus legatorum auxit potius timorem civitati, quam minuit. Omnia enim Popillius, quae singuli unirer, sique eo bello hostiliter dixerant, fecerantque, retulit : et, vir asper ingenio, augebat atrocitatem eorum, quae dicerentur, vultu truci et accusatoria voce: ut, quum propriae simultatis nulla causa cum civitate esset, ex unius senatoris Romani acerbitate, qualis in se universi senatus animus esset, coniectarent. C. Decimii moderatiur oratio fuit, qui, inplerisque eorum, quae commemorata a Popilii0 essent, culpam non penes populum, sed penes paucos concitores vulpi esse, dixit. Eos, venalem linguam habentes, decreta plena regiae assentationis fecisse: et eas legationes misisse, quarum llhodios semper non minus puderet, quam poeniteret. Quae omnia, si ea mens populo foret, in capita noxiorum versura. Cum magno assensu auditus est, non magis eo, quod multitudinem noxa levabat, quam quod culpam in auctores verterat Itaque quum principes eorum Romanis responderent, nequaquam tam grata oratio eorum fuit, qui, quae Popillius obiecerat, diluere utcunque conati sunt; quam eorum, quiDecimio in auctoribus ad piaculum noxae obiiciendis assensi sunt. Decretum igitur extemplo, ut, qui pro Perseo adversus Romanos dixisse quid, aut fecisse, convincerentur, capitis condemnarentur. Excesserunt urbe sub adventu Romanorum quidam, alii mortem sibi consciverunt. Legati, non ultra quam quinque dies Rhodi morati, Alexandream proficiscuntur. Xec eo segnius indicia ex decretu coram his facto Rhodi exercebantur: quam perseve rantiam in exsequenda re Decimii lenitas *. XI. Quum haec gererentur, Antiochus frustra ten- tatis moenibus Alexandreae abscesserat; ceteraque MI**, - ■ Lik. XLV. C ap. 10.11. [U. C.534.A. C, 1 G 8 .] 321 Aegypto potitus, relicto Memphi maiore Ptolemaeo, cui regnum quaeri suis viribus simulabat, ut victorem mox aggrederetur, in Syriam exercitum abduxit. Nec liuius voluntatis eius ignarus Ptolemaeus dum conterritum obsidionis metu minorem fratrem haberet, posse se recipi Alexandreae, et sorore ad- iuvante, et non repugnantibus fratris amicis, ratus; primum ad sororem, deinde ad fratrem amicosque eius, non prius destitit mittere, quam pacem cum iis confirmaret. Suspectum Antiochum effecerat, quod, ceteraAegypto sibi tradita, Pelusii validum relictum erat praesidium. Apparebat, claustraAegypti teneri, ut, quum vellet, rursus exercitum induceret: bello intestino cum fratre eum exitum fore, ut victor, fessus certamine, nequaquam par Antiocho futurus esset. Ilaec, prudenter animadversa a maiore, cum assensu minor frater, quique cum eo erant, acceperunt: soror plurimum adiuvit, non consilio modo, sed etiam precibus. Itaque, consentientibus cunctis pace facta, Alexandream recipitur, ne multitudine quidem adversante: quae in bello, non per obsidionem modo , sed etiam postquam a moenibus abscessum est, quianihil ex Aegypto subvehebatur, omnium rerum attenuata inopia erat. His quum laetari Antiochum conveniens esset, si reducendi eius causa exercitum Aegyptum induxisset, quo specioso titulo ad omnes Asiae et Graeciae civitates, legationibus recipiendis literisque dimittendis, usus erat, adeo est offensus, ut multo acrius infestiusque adversus duos, quam ante adversus unum, pararet bellum. Cyprum extemplo classem misit: ipse, primo vere cum exercitu Aegyptum petens, in Coelen Syriam processit. Circa KhinocoluraPtolcmaei legatis agentibus gratias, quod per eum regnum patrium recepisset, petentibusque , ut suum munus tueretur, et diceret putius, quid fieri vellet, quam,hostis ex socio T. Iuv. Tom. V. X 322 T. LI VII [U. C. SSi. A. C. ifi8.] factus, vi atque armis ageret, respondit: Non aliter neque classem revocaturum, neque exercitum reducturum, nisi sibi et lota Cypro, et Pelusio, agroque, qui circa Pelusiacum ostium Nili esset, cederet; diemque praestituit, intra quam dc conditionibus peractis responsum acciperet. XII. Postquam dies data indutiis praeteriit, * navigantibus ostio Nili ad Pelusium, per deserta Arabiae * ad Memphim incolebant, et ab ceteris Aegyptiis, partim voluntate, partim metu, ad Alexandream modicis itineribus descendit. Ad Eleusinem transgresso flumen, qui locus quattuor miliia ab Alexandrea abest, legati Romani occurrerunt. Quos quum advenientes salutasset, dextramque Pepillio porrigeret; tabellas ei Popillius senatusconsultum habentes tradit, atque omnium primum id legere iubet. Quibus perlectis, quum se consideraturum, adhibitis amicis, quid faciendum sibi esset, dixisset; Popillius, pro cetera asperitate animi, virga, quam in manu gerebat, circumscripsit regem: ac, Priusquam hoc circulo excedas, inquit, redde responsum, senatui quod referam. Obstupefactus tam violento imperio parumper quum haesitassct, Faciam, inquit, quod censet senatus. Tum demum Popillius dextram regi, tanquam socio atque amico, porrexit. Dic deinde finita quum excessisset Aegypto Antiochus, legati, concordia etiam auctoritate sua inter fratres firmata, inter quos vixdum convenerat pax, Cyprum navigant: et inde, quae iam vicerat proelio Aegyptias naves, classem Antiochi dimittunt. Clara ea per gentes legatio fuit, quod haud dubie adempta Antiocho Aegyptus habenti iam, redditumque patrium regnum stirpi Ptolemaei fuerat. Consulum eius anni, sicut alterius clarus consulatus insigni victoria, ita alterius obscura fama, quia materiam res gerendi non habuit. Iam primum quum legionibus ad convenien- Lm.XLV. Gap. 12.13. [U.C.581.A.C.iCP.] 323 dum diem dixit, non auspicato templum intraxit. Vitio diem dictam esse augures, quuin ad eos relatum est, decreverunt. Profectus in Galliam circa Macros campos ad montes Siciminam et Papinum stativa habuit: deinde circa eadem loca cum sociis nominis Latini hibernabat: legiones Romanae, quod vitio dies exercitui ad conveniendum dicta erat, Romae manserant. Et praetores, praeter C. Papirium Carbonem, cui Sardinia evenerat, in provincias ieri* Eum tum ius dicere Romae (nam eam quoque sortem habebat) inter cives et peregrinos Patres consuerant. XIII. EtPopillius et ea legatio, quae missa ad Antiochum erat, Romam rediit. Retulit, controversias inter reges sublatas esse, exercitumque ex Aegypto in Syriam reductum. Post ipsorum regum legati venerunt: Antiochi legati, referentes, Omni victoria potiorem pacem regi, quae senatui placuisset, visam : cumque haud secus, quam deorum imperio', legatorum Romanorum iussis paruisse. Gratulati deinde victoriam sunt, quam summa ope, si quid imperatum foret, adiuturum regem fuisse. Ptolemaei legati, communi nomine regis Cleopatrae, gratias egerunt, Vius eos senatui populoque Romano, quam parentibus suis, plus, quam diis immortalibus, debere: per quos obsidione miserrima liberali essent, regnum patrium prope amissum recepissent. Rqsponsum ab senatu est: Antiochum recte atque ordine fecisse, quod legatis paruisset, gratumque id esse senatui populoque Romano. Regibus Aegypti, Ptolemaeo Cleopatraeque: Si quid per se boni commodique evenisset, id magnopere senatum laetari: daturumque operam, ut regni sui maximum semper praesidium positum esse in fide populi Romani ducant. Munera legatis ut ex instituto mittenda curaret, C. P.apirio praetori mandatum. Liturae deinde e Macedonia allatae, quae victoriae X 2 324 T. LIVII [U. C. 58i. A. C. 1 G 8 .] laetitiam geminarent: Persea regem in potestatem consulis venisse. Dimissis legatis disceptatum inter Pisanos Lunensesque legatos: Pisanis querentibus, agro se a colonis Romanis pelli; Lunensibus affirmantibus, eum, de quo agatur, ab triumviris agrum sibi assignatum esse. Senatus, qui de finibus cognoscerent statuerentque, quinqueviros misit, Q,. Fabium Buteonem, P. Cornelium Blasionem, X. Sempronium Muscam, L. Naevium Balbum, C. Appule- ium Saturninum. Et ab Eumene et ab Attalo et ab Athenaeo fratribus, communis legatio de victoria gratulatum venit. Et Masgabae, regis Masinissae filio, Puteolis nave egresso, praesto fuit, obviam missus cum pecunia, L. Manlius quaestor, qui llomam eum publico sumptu perduceret. Advenienti extemplo senatus datus est. Is adolescens ita locutus est, ut, quae rebus grata erant, gratiora verbis faceret. Commemoravit, quot pedites equitesque, quot elephantos, quantum frumenti eo quadriennio pater suus in Macedoniam misisset. Sed duas res ei rubori fuisse: unam, quod rogasset eum per legatos senatus, quae ad bellum opus essent, et non imperasset: alleram, quod pecuniam ei pro frumento misisset. Masinissam meminisse, regnum a populo Romano partum auctumque et multiplicatum liabere: usu regni contentum scire, dominium et ius eorum, qui dederint, esse. Sumere itaque eosdem, non se rogare, aequum esse, neque emere ea ex fructibus agri ab se dati, quae ibi proveniant. Id Masinissae salis esse, et fore, quod popule Romano superesset. Cum iis mandatis a patre profectum postea consecutos equites, qui devictam Macedoniam nuntiarent, gratulalumque senatui iubcrenl indicare, tantae eam rem laetitiae patri suo esse, ut Romam venire velit, lovique Optimo Maximo in Capitolio sacrificare, et grates agere: id, nisi molestum sit, ut ei permittatur, ab senatu petere, L Ib . XLV. Cap. 13. 14. [P.C.584.A.C. iGS.J 326 XIV. Responsum regulo est: Facere patrem eius Masinissam, quod virum gratum bonumque facere deceat, ut pretium honoremque debito beneficio addat. Et populum Romanum ab eo, bello Punico, forti fide- lique opera adiutum,et illum, favente populo Romano, regnum adeptum; aequitate sua postea trium regunt bellis deinceps omnibus eum functum officiis. Victoria vero populi Romani laetari eum regem mirum non esse, qui sortem omnem fortunae regnique sui cum rebus Romanis immiscuisset. Grates diis pro populi Ro. mani victoria apud suos penates ageret; Romae filium pro eo acturum. Gratulatum quoque satis suo ac patris nomine esse. Ipsum relinquere regnum, et Africa excedere, praeterquam quod Uti inutile esset, non esse e republicapopuli Romani, senatum censere. Petenti Masgabae, ut Hanno Hamilcaris filius obses in locum t cxigeret. Munera ex senatusconsulto emere regulo quaestor iussus ex centum pondo argenti, et prosequi eum Puteolos, omnemque sumptum, quoail in Italia esset, praebere, et duas naves conducere, quibus ipse comitesque regis in Africam deveherentur: et comitibus omnibus, liberis servisque, vestimenta data. Haud ita multo post de altero Masinissae lilio Misagene literae allatae sunt, Missum eum ab L. Paullo post devictum Persea in Africam cirm equitibus suis; navigantem, dispersa classe in Hadriatico mari, Brundisium Iribus navibus aegrum delatum. Ad eum cum iisdem muneribus, quae data Romae fratri cius erant, L. Stertinius quaestorBrun- disium missus: iussusque curare, ut aedes hospi- [tio reguli, siimil omnia, quae ail valetudinem opns essent, praeberentur; inipensaeque liberaliter quum ipsi tum toti comitatui praestarentur; naves etiam ut prospicerentur, quilms se bene ac tuto itt Africam traiiccret. Equitibus singulae librae arcenti, et quingeni sestertii dari iussi. Comitia creandis in sequentem annum consulibus habita sunt a C. Licinio consule. Creati (L Aelius 3*aetus, IVI. Iunius Pennus. Inde praetores facti fi. Cassius Longinus, M’. Invetitius 'Phalna, Ti. Claudius Nero, A. Manlius 326 T. LIVII [0, C. 584. A. C. 168 .] Torquatus, Cn. Fulvius GriJio, C. Licinius Nerva. Eodem anno censores Ti. Sempronius Gracchus et C. Claudius Pulcher rem diu inter se variis altercationibus agitatam tandem concordi ani. dio decreverunt. Gracchus, quum libertini iterum iterumijiie in quattuor tribus urbanas redacti sese rursus per omnes effudissent, repullulans semper malum radicitus exstirpare voluerat, omnesque, qui servitutem scrvissent, censu excludere. Nitebatur contra Claudius, et maiorum instituta commemorabat, qui li- Lertinos coercere saepius, nunquam prohibere omnino civitate tentassont. -. 19. 20. [U.C.585.A.C. 167 .] 331 erepturum. Si utraque gloriosa res esset, cl servasse fratri regnum, et eripuisse; servati tamen regni, i quae iuneta pietati sit, poliorem laudem fuisse. Sed : tinnivero quum detestabilis altera res et proxima parricidio sil, quid ad deliberationem dubii superesse? Utrum enim pariem regni petiturum esse, an totum ■ erepturum? Si partem ; ambo infirmos, distractis vi- 1 ribus,ct omnibus iniuriis probrisque obnoxios fore: si totum; prioatumne ergo maiorem fratrem, an exsulem illa aetate , illa corporis infirmitate, ad ultimum vioriiusstlrum? Egregium enim , ut fabulis traditus 1 impiorum fratrum eventus taceatur, Persei exitum sideri, qui ex fraterna caede raptum diadema in templo Samothracum, velut praesentibus diis exigentibus poenas, ad pedes victoris hostis prostratus posuerit. ■ Eos ipsos, qui, non illi amici, sed Eumeni infesti, sti- ■ vadent eum, pietatem conslanliamque laudaturos, si fidem ad ultimum fratri praestitisset. XX. llacc plus valuere in Attali animo. Itaque introductus in senatum, gratulatus victoriam est, et sua merita eo bello fratrisque, si qua erant, et Gallorum defectionem, quae nuper ingenti motu facta orat, exposuit. Petiit, ut legatos mitteret ad eos, ; quorum auctoritate ab armis avocarentur. His pro regni utilitate editis mandatis, Aenum sibi et Maroneam petiit. Ita destituta eorum spe, qui, fratre ao- . cusato, partitionem regni petiturum crediderant, curiam excessit. Ut raro alias quisquam, rex aut pri- ! rutus, tanto favore tantoque omnium assensu est au- ditus; omnibus honoribus muneribusque, et praesens est cultus, et proficiscentem prosecuti sunt. Inter multas Asiae Graeeiaeque legationes Rhodiorum ma- • 1 lime legati civitatem converterunt. Nam quum pri- | mu in veste candida visi essent, quod et grutulantes 4 decebat, et, si sordidam vestem habuissent, Iugcn- j tium Persei casum praebere speciem poterant; post- 332 T. I H VH [U.C.535.A.C. t6 7 .] quam consulti ab M. lunio consule Patres, stantibus in comitio legatis, an locum, lautia, senatumque da. rent, nullum hospitale ius in iis servandum censue- runt; egressus e curia consul, quum Rhodii, gratulatum se de victoria purgatumque civitatis crimina dicentes venisse, petissent, ut senatus sibi daretur, pronuntiat: Sociis et amicis et alia comiter atque hospitaliter praestare Romanos, et senatum dare con- suesse: Rhodios non ita meritos eo bello, ut amicorum sociorumque numero habendi sint. His auditis, prostraverunt se omnes humi, consulemque et cunctos, qui aderant, orantes, ne nova falsaque crimina plus obesse Rhodiis aequum censerent, quam antiqua merita, quorum ipsi testes essent. Extemplo, veste sor- dida sumpta, domos principum cum precibus ac lacrimis circumibant, orantes, ut prius cognoscerent causam, quam condemnarent. XXI. M'. Iuventius Thalna praetor, cuius inter cives et peregrinos iurisdictio erat, populum adversus Rhodius incitabat: rogationemque promulgaverat, Ut Rhodiis bellum indiceretur: et ex magistralibus eius anni deligerent, qui ad id bellum cum classe mitteretur, se eum sperans futurum esse. Huic actioni M. Antonius et M. Pomponius tribuni plebis adversabantur. Sed et praetor novo maloque exemplo rem ingressus erat, quod, ante non consulto senatu, non consulibus certioribus factis, de sua unius sententia rogationem ferret, Vellent, iuberenlne, Rhodiis bellum indici? quum antea semper prius senatus de bello consultus esset, deinde ex auctoritate Patrum ad populum latum; et tribuni plebis, quum ita traditum esset, ne quis prius intercederet legi, quam privatis suadendi dissuadendique legem potestas facta esset; eoque persaepe evenisset, ut et, qui non professi essent se intercessuros, animadversis vitiis legis ex oratione dissuadentium, intercederent; et, Ij i b. XiiV. C a p. 21. 22. [U.C. 585. A. C. 167 .] 333 qui ad intercedendum venissent, desisterent,victi auctoritatibus suadentium legem. Tum inter praetorem tribunosque omnia intempestive agendi certamen erat. Tribuni festinationem praetoris ante ttnn- ]JUS intercedendo, [quum damnarent, imitabantur. Iloc tamen intercessioni suae praetendebant,] in adventum im[pe- ratoris et decem legatorum ex Macedonia, qui, re diligentissime ; ex literis tabuiisque perpensa, certo indicaturi essent, quoquae- que civitas in Persea Romanosve animo fuisset, totam de .Rhodiis consultationem reiici opus esse. Sed quum nihilo minus praetor propositum urgeret, eo res processit, ut Antonius tribunus, productis ad populum legatis, procedentem contra ThaU nant et dicere incipientem de ltostris detraheret, Rhodiisque concionem praeberet. Ceterum, etsi praecipitem ac fervidum praetoris conatum par tribuni pervicacia discusserat, nondum tamen cura decesserat Rhodiorum animis. Patres enim erant infensissimi: ut imminenti malo levati magis in praesens Rhodii, quam omnino liberati essent. Igitur quum diu multumque procantibus tandem senatus datus esset; introducti a consule, primo j prostratis humi corporibus diu flentes iacuerunt: deinde , quum excitatos consul dicere iussisset, Astymedes, quam maxime composito ad commovendam miserationem habitu, in hunc modum verba fecit. \ XXII. Hic luctus et squalor paullo ante florentium rtmi- titia vestra sociorum t Patres conscripti , non potest non essi . etiam iratis miserabilis. At quanto iustior vestras mentes subibit miseratio-, si cogitare volueritis , quam dura conditione i causam hic apud vos prope iam damnatae civitatis agamus * Ceteri rei flunt, antequam damnentur : nec prius luunt supplicia, quam de culpa constet, lihodii ] * * est, peccaveri- , musne, adhuc dubium est: poenas, ignominias omnes j iam patimur. Antea, Carthaginiensibus victis, Philippo, Antiocho superatis, quum Romam venissemus, ■ tx publico hospitio in curiam gratulatum vobis, Patres conscripti, ex curia in Capitolium ad deos vestros dona ferentes, nunc ex sordido deversorio, vixmer- cede recepti, ac prope hostium more extra urbem manere iussi, in hoc squalore venimus in curiam Roma- , nam Rhodii, quos provinciis nuper Lycia atque Caria, 5 «os praemiis atque honoribus amplissimis donastis. j34 T. LIVII- [U. C. 585. A. C. 1G7.] Iit Macedonas Ilhjriosque liberos esse, ut audimus, iubetis,quum servierint,antequam voliscum bellarent: (nec cuiusquam fortunae invidemus, imo agnoscimus clementiam populi Romani) Rhodios, qui nihil aliud quam quieverunt hoc bello, hostes ex sociis facturi estis? Certe quidem vos estis Romani, qui ideo felicia bella vestra esse, quia iusta sint, prae vobis fertis: nec tam exitu eorum, quod vincatis, quam principiis, quod non sine causa suscipiatis, gloriamini. Messana in Sicilia oppugnata Carthaginienses, Athenae oppugnatae et Graecia in servitutem petila, et adiutus Hannibal pecunia, auxiliis, Philippum hostem fecerunt. Antiochus ipse, ultro ab Aetolis hostibus vestris arcessitus, ex Asia classe in Graeciam traiecit; Demetriade, et Chalcide, et saltu Thermopylarum occupato, de possessione imperii vos deiicere conatus. Cum Perseo socii vestri oppugnati, alii interfecti reguli principesque gentium aut populorum, causa belli vobis fuere. Quem tandem titulum nostra calamitas habitura est, si perituri sumus? Nondum segrego civitatis causam a Polyaralo et Dinone, civibus nostris, et iis, quos, ut traderemus vobis, adduximus. Si omnes Rhodii aeque noxii essemus, quod nostrum in hoc bello crimen esset? Persei partibus favimus ; et, quemadmodum Antiochi Philippique bello pro vobis adversus reges, sic nunc pro rege adversus vos stetimus. Quemadmodum soleamus socios iuvare, et quam impigre capessere bella, C. Livium, L. Aemilium Regillum interrogate, qui classibus vestris in Asia praefuerunt. Nunquam vestrae naves pugnavere sine nobis: nostra classe pugnavimus semel ad Samum, iterum in Pamphylia adversus Hannibalem imperatorem. Quae victoria nobis eo gloriosior est, quod, quum ad Samum magnam partem navium adversa pugna et egregiam iavenlu- tem amisissemus, ne tanta quidem clade territi,iterum ausi sumus regiae, classi ex Syria venienti obviam vtt. Lr n. XLV. Cap. 22. 23. [U. C.585.A.C. iC 7 .] 335 Haec non gloriandi causa retuli, (-neque enim ea nunc nostra est fortuna) sed ut admonerem, quemadmodum adiuvare socios solerent lihodii. XXIII. Praemia, Philippo et Antiocho devictis, amplissima accepimus a vobis. Si, quae vestra nunc est fortuna deum benignitate et virtute vestra, ea Persei fuisset, et praemia petitum ad victorem regem venissemus in Macedoniam, quid tandem diceremus? Pe- cuniane a nobis adiutum, an frumento? auxiliis terrestribus, an navalibus? quod praesidium tenuisse nos? tibi pugnasse aut sub illius ducibus, aut per nos ipsos? Si quaereret, ubi miles noster, ubi navis intra praesidia sua fuisset; quid responderemus? Causam fortasse diceremus apud victorem, quemadmodum apud vos dicimus. Hoc enim legatos utroque de pace mittendo consecuti sumus, ut ne ab utraque parte gratiam iniremus; ab altera etiam crimen et periculum esset. Quanquam Perseus vere obticeret, id quod vos non potestis, Patres conscripti, nos principio belli misisse ad vos legatos, qui pollicerentur vobis, quae ad bellum opus essent; navalibus, armis, iuveniute nostra, sicut prioribus bellis, ad omnia paratos fore. Ne praestaremus, per vos stetit, qui de quacunque causa tum aspernati nostra auxilia estis. Neque fecimus igitur quicquam tanquam hostes, neque bonorum sociorum defuimus officio ; sed a vobis prohibiti praestare fuimus. Quid igitur? nihilne facium neque dictum est in civitate vestra, lihodii, quod nolletis, quo merito offenderetur populus llomanus? Hic iam non, quod factum est, defensurus sum, (non adeo insanio) sed publicam causam a privatorum culpa segregaturus. Nulla enim est civitas, quae non et improbos cives aliquando, et imperitam multitudinem semper habeat. Etiam apud vos fuisse audivi, qui assentando multitudini grassarentur: et secessisse aliquando a vobis plebem, nec in potestate vestra rempublicam fuisse. Si 336 T. LTVII [C. C. 585, A. C. 1 C 7 .] hoc in liac tam bene morata civitate accidere potuit, mirari quisquam potest, aliquos fuisse apud nos, qui, regis amicitiam petentes, plebem nostram consiliis depravarent ? qui tamen nihil ultra valuerunt, quam ut in officio cessaremus. Non utique praeteribo id, quod gravissimum est in hoc bello crimen civitatis nostrae. Legatos eodem tempore et ad vos, et adPersea de pace misimus: quod infelix consilium furiosus, ut postea audivimus, orator stultissimum fecit: quem sic loculum constat, tanquam C. Popillius legatus Romanus, quem ad summovendos a bello Antiochum et Ptolemaeum reges misistis, loqueretur. Sed tamen ea, sice superbia sive stultitia appellanda est, eadem, quae apud vos, et apud Persea fuit. Tam civitatium, quam singulorum hominum mores sunt: gentes quoque aliae iracundae,aliae audaces, quaedam timidae: in vinum, in Venerem proniores aliae sunt. Atheniensium populum fama est celerem et supra vires audacem esse ad conandum: Lacedaemoniorum cunctatorem, et vix in ea, quibus fidit, ingredientem. Son negaverim, et totam Asiae regionem inaniora parere ingenia, et nostrorum tumidiorem sermonem esse, quod excellere inter finitimas civitates videamur ; et id ipsum non tam, viribus nostris, quam vestris honoribus ac iudiciis. Satis quidem et tunc in praesentia castigata illa legatio erat, cum. tam tristi responso vestro dimissa. Si tum parum ignominiae pensum est, haec certe tam miserabilis ac supplex legatio etiam insolentia- ris, quam illa fuit, legationis salis magnum piaculum esset. Superbiam, verborum praesertim, iracundi oderunt, prudentes irrident; utique si inferioris adversus superiorem est: capitali poena nemo unquam dignam iudicavit. Jd enimvero periculum erat, ne Romanos Rhodii contemnerent. Etiam deos aliqui verbis ferocioribus increpant, nec ob id quemquam fulmine ictum audimus. r.: Lib. XLV.Cap. 24 . [U.C.585.A.C.167.] 337 XXIV. Quid igitur superat, quod purgemus,si nec facium hostile ullum nostrum est, et verba tumidiora legati offensione aurium non perniciem civitatis merueruntt Voluntatis nostrae tacitae velut litem aestimari vestris inter vos sermonibus audio, Putres conscripti: favisse nos regi, et illum vincere maluisse; ideo bello persequendos esse credunt. Alii vestrum, voluisse quidem nos hoc, non tamen ob id bello persequendos esse: neque moribus, neque legibus ullius civitatis ita comparatum esse, ut, si qui vellet inimicum perire, si nihil fecerit, quo id fiat, capitis damnetur. His, qui nos poena, non crimine, liberant,gratiam qui- demhabemus: ipsi nobis hanc dicimus legem: si omnes voluimus, quod arguimur,non distinguimus volunt at em a facto: omnes plectamur. Si alii principum nostrorum vobis, alii regi faverunt; non postulo, ut propter nos, qui partium vestrarum fuimus, regis fautores salvi sint: illud deprecor, ne nos propter illos pereamus. Xon estis vos illis infestiores, quam civitas ipsa; ct hoc qui sciebant, plerique eorum aut profugerunt, aut mortem sibi consciverunt: alii, damnati a nobis,in potestate vestra erunt, Patres conscripti. Ceteri Rhodii, sicut gratiam nullam meriti hoc bello, ita ne poenam quidem sumus. Priorum nostrorum benefactorum cumulus hoc, quod nunc cessatum in officio est, expleat. Cum tribus regibus gessistis bella per hos annos. Xeplus obsit nobis, quod uno bello cessavimus, quam quod duobus bellis pro vobis pugnavimus. Philippum, Antiochum, Persea, tanquam tres sententias, ponite. Duae nos absolvunt: una autem dubia est, ut gravior sit. Illi de nobis si iudicaretit, damnati essemus. Tos indicate,Patres conscripti, sil Rhodus in terris, an funditus deleatur. Xon enim de bello deliberatis, Patres conscripti, quod inferre potestis, gerere non potestis ; quum nemo Rhodiorum arma adversus vos luturus sil. Si perseverabitis in ira, tempus T. Liv. Tou. V. Y I 338 T. LIVII [C. C. 585. A. C. 167.] a va/iis petemus, quo hanc funestam legationem domum referamus: omnia libera capita, quicquid Rho- diorum virorum, feminarum est, cum omni pecunia nostra naves conscendemus: ac, relictis penatibus publicisprivalisque, Hornam veniemus: et, omni auro et argento, quicquid publici, quicquidprivati est, in comitio, in vestibulo curiae vestrae,cumulata,corpora i nostra coniugumque ac liberorum vestrae potestati permittemus, hic passuri, quodcunque patiendum erit. Procul ab oculis nostris urbs nostra diripiatur,incendatur. Hostes Rhodios esse, Romani indicare possunt: est tamen et nostrum aliquod de nobis iudicium, quo nunquam indicabimus nos vestros hostes: necquic- quam hostile, etiam si omnia patiemur, faciemus. XXV. Secundum talem orationem universi rursus prociderunt, ramosque oleae supplices iactantes, tandem excitati, curia excesserunt. Tunc sententiae interrogari coeptae. Infestissimi Rhodiis erant, qui consules praetoresve aut legati gesserant in Macedonia bellum. Plurimum causam eorum adiuvit M. Porcius Cato; qui, asper ingenio, tum lenem mitem- que senatorem egit. N011 inseram simulacrum vili copiosi, quae dixerit, referendo: ipsius oratio scripta exstat, Originum quinto libro inclusa. Rhodiis responsum ita redditum est, ut nec hostes fierent, nec | socii permanerent. Philocrates et Astymedes principes legationis erant. Partem cum Philocrate renuntiare Rhodum legationem placuit, partem cum Astyinede Romae subsistere, quae, quae agerentur, sciret, certioresque suos faceret. In praesentia praesidia deducere ante certam diem ex Lycia Cariaque iusserunt praefectos. Haec Rhodum nuntiata. Quae per se tristia fuissent, quia maioris mali levatus erat timor, quum bellum timuissent,in gaudium renuntiata verterunt. Itaque extemplo coronam viginti mil- 1 lium aureorum decreverunt: Theaetetum, praefectum i Lib. XLV. Cap. 25. 26. [U.C.585. A. C. 167 .] 339 classis, in eain legationem miserunt. Societatem ab Romanis ita volebant peti, ut nullum de ea re scitum populi fieret, aut literis mandaretur: quod, nisi impetrarent, maior a repulsa ignominia esset, praefecti classis id unius erat ius, ut agere de ea re sine rogatione ulla perlata posset. Nam ita per tot annos in amicitia fuerant, ut sociali foedere se cum Uomanis non illigarent ob nullam aliam causam, quam na spem regibus absciderent auxilii sui, si quid opus esset, neu sibi ipsis fructus ex benignitate et fortuna eorum percipiendi. Tunc utique petenda societas ridebatur, non quae tutiores eos ab aliis faceret, (nec enim timebant quemquam, praeter Romanos) sed quae ipsis Romanis minus suspectos. Sub idem fere tempus et Caunii descivere ab his, et Mylasenses Eu- romensium oppida occuparunt. Non ita fracti animi civitatis erant, ut non sentirent, si Lycia et Caria ademptae ab Romanis forent, cetera aut.se ipsa per defectionem liberarent, aut a finitimis occuparentur, includi se insulae parvae et sterilis agri litoribus, quae nequaquam alere tantae urbis populum posset. Missa igitur iuventute, propere et Caunios, quanquam Cibyratarum asciverant auxilia, coegerunt imperio parere; et Mylasenses Alabandenosque, qui, Euro- mensium provincia adempta, ad ipsos coniuncto exercitu venerunt, circa Orthosiain acie vicerunt. XXVI. Dum haec ibi, alia in Macedonia, alia Romae geruntur; interim in Illyrico L. Anicius rega Gentio, sicut ante dictum est, in potestatem redacto, I Scodrae, quae regia fuerat, praesidio imposito Gabinium praefecit, Rhizoni et Olcinio urbibus opportunis C. Licinium. Praepositis his Illyrico, cum reliquo exercitu in Epirum est profectus: ubi prima Phanota ei dedita, tota multitudine cum infulis ob- Tiam effusa. Hinc, praesidio imposito, in Molossi - i dem transgressus: cuius omnibus oppidis, praeter I Y 2 i 340 T. LIVII [U. C. 585.-A. C. 167 .] Passaronem, et Tecmonem, et Phylacen, et Horreum, receptis, primum ad Passaronem ducit. Antinous et Theodotus principes eius civitatis erant, insignes et favore Persei, et odio adversus Romanos; iideni universae genti auctores desciscendi ah lio- inanis. Ili conscientia privatae noxae, quia ipsis nulla spes veniae erat, ut communi ruina patriae opprimerentur, clauserunt portas, multitudinem, ut mortem servituti praeponerent, hortantes. Nemo adversus praepotentes viros hiscere audehat. Tandem Theodotus quidam, nobilis et ipse adolescens, quum maior aliomanismetus timorem a principibus suis vicisset, Quae vos rabies, inquit, agitat, qui duo rum hominum noxae civitatem accessionem facit is't Equidem pro patria qui letum appetissent, saepe fando audivi: qui patriam pro se perire aequum censerent, hi primi inventi sunt. Quin aperimus portus, et imperium accipimus, quod orbis terrarum accepit) Haec dicentem quum multitudo sequeretur, Antinous ct Theodotus in primam stationem hostium irruperunt, atque ibi, offerentes se ipsi vulneribus, interfecti : urbs dedita est Romanis. Simili pertinacia Cephali principis clausum Tecmonem, ipso interfecto, per deditionem recepit. Nec Phylace, nec Horreum, oppugnationem tulerunt. Pacata Epiro, di- vRisque in hiberna copiis per opportunas urbes, regressus ipse in Illyricum,Scodrae, quo quinque legati ab Roma venerant, evocatis ex tota provincia principibus, conventum habuit. Ibi pro tribunali pronuntiavit de sententia consilii: Senatum populumque Romanum Illyrios esse liberos tubere: praesidia ex amnibus oppidis, arcibus, et castellis sese deducturum. Aon solum liberos, sed etiam immunes fore Issenses, ct Taulantios, Dassareliorum Pirustas, Rhizonitas, Olciniatas, quod, incolumi Gentio, ad Romanos defecissent. Daorseis quoque immunitatem dare, quod, Lin. XLV. Cap. 26.27. [U.C.585. 311 i relicloCaravantio, cum annis ad Romanos transissent. i Scodrensibus, et Dassarensibus, et Selcpilanis, celeris- que Illyriis, vectigal dimidium eius impositum, quod regi pependissent. Indo in tres partes Illyricum divisit. linam eam fecit, quae supra dicta est; alteram Labeatas omnes; tertiani Agravonitas, et Rhizonitas, et Olciniatas, accolasquo.eorum. Hac formula i dicta in Illyrico, ipse in Epiri Passaronem in hiberna ; rediit. I XXVH. Dum haec in Illyrico geruntur, Paullus | ante adventum decemlegatorumQ.Maximum filium, 1 iam ah Roma regressum , ad Aeginium et Agassas diripiendas mittit: Agassas, quod, quum Marcio consuli tradidissent urbem, petita ultro societate Romana, defecerant rursus ad Persea: Aeginiensium novum crimen erat. Famae de victoria Romanorum fidem non habentes, in quosdam militum, urbem in gressos, hostiliter saevierant. Ad Aeniorum quoque urbem diripiendam L. Postumium misit, quod pertinacius, quam finitimae civitates, in armis fuerant. Auctumni fere tempus erat; cuius temporis initio circumeundam Graeciam, visendaque, quae nobilitata fama maiora auribus accepta sunt, quam oculis noscuntur, ut statuit, praeposito castris C. Sulpicio Gallo, profectus cum haud magno comitatu, tegentibus latera Scipione filio et Athenaeo Eumenis regis fratre, per Thessaliam Delphos petit, inclutum oraculum: ubi, sacrificio Apollini facto, inchoatas fn vestibulo columnas, quibus imposituri statuas regis Persei fuerant, suis statuis vietor destinavit. Leba- diae quoque templum Iovis Trophonii adiit. Ubi quum vidisset os specus, per quod oraculo utentes sciscitatum deos descendunt, sacrificio lovi Hercy- uaeque facto, quorum ibi templum est,Chalcidem ad spectaculum Euripi Euboeaeque insulae, ponte concinenti iunctac, descendit. A Chalcide Aulidem rate 342 T. LIVII [TJ. C. 535. A. G. iRy.J traiicit, trium millium spatio distantem, portum in- elutum statione quondam mille navium Agamemnoniae classis, Dianaeque templo, ubi navibus cursum nd 'l'roiam, filia victima aris admota, rex ille regum petiit. Inde Oropum Atticae ventum est; ubi pro deo vates antiquus colitur, templumquc vetustum est, fontibus rivisque circa amoenum. Athenas inde, plenas quidem et ipsas vetustate famae, multa tamen visenda habentes: arcem, portus, muros Piraeeum urbi iungentes, navalia magnorum imperatorum, simulacra deorum hominumque, omni genere et materiae ct artium insignia. XXV111. Sacrificio Minervae praesidi arcis in urbe facto profectus , Corinthum altero die pervenit. Urbs erat tunc praeclara ante excidium, arx quoque et Isthmus praebuere spectaculum: arx intra inoenia in immanem altitudinem edita, scatens fontibus: isthmus duo maria, ab occasu et ortu solis finitima, artis faucibus dirimens. Sicyonem inde et Argos nobiles urbes adit: inde haud parem opibus Epidaurum , sed inclutam Aesculapii nobili templo; quod, quinque millibus passuum ab urbe distans, nunc vestigiis revulsorum donorum, tum donis dives erat, quae remediorum salutarium aegri mercedem sacraverant deo. lude Lacedaemonem adit, non operum magnificentia, sed disciplina institutisque memorabilem, ac Pallantium: unde per Megalopolim Olym- piam escendit; ubi et alia quidem spectanda visa, et,!ovem vel ut praesentem intuens, motus animo est Itaque, haud secus quam si in Capitolio immolaturus esset, sacrificium amplius solito apparari iussit. Ita peragrata Graecia, ut nihil eorum,quae quisque Persei bello privatim aut publice sensisset, inquireret, ne cuius metu sollicitaret animos sociorum, Demetriadem quum revertitur, in itinere sordidata turba Aetolorum occurrit; mirantique ctpercunctanti, quid L r i’ . XLV. CiP. 28. 2y. [U.C. 585. A. C. i0 7 .] 343 esset, defertur,quingentos quinquaginta principes ab Eycisco etTisippo, circumsesso senatu per milites Komanos, missus a Ilaebio praefecto praesidii, interfectos; alios in exsilium actos esse: bonaque eorum, qui interfecti essent, et exsulum possidere, qui arguebant. iussis Amphipoli adesse, ipse, convento Cn. Octavio Demetriade, postquam fama accidit, traiecisse iain mare decem legatos, omnibus aliis omissis, Apolloniam ad eos pergit. Quo quum Perseus obviam Amphipoli nimis soluta custodia processisset, (id dici iter est) ipsum quidem benigne allocutus est: ceterum, postquam in castra ad Amphipo- lim venit, graviter increpuisse traditur C. Sulpicium: primum, quod Persea tam procul a se vagari per provinciam passus esset: deinde, quod adeo indul- sisset militibus, ut nudare tegulis muros urbis ad tegenda hibernacula sua pateretur: referri que tegulas et resarciri tecta, sicut fuerant, iussit. Et Persea quidem cum maiore filio Philippo, traditos A. Postumio, in custodiam misit: filiam cum minore filio, a Samothrace accitos Amphipolim, omni liberali cultu habuit. XXIX. Ipse, ubi dies venit, quo adesse Amphipoli denos principes civitatium iusserat, literasque omnes, quae ubique depositae esset, et pecuniam regiam conferri, cum decem legatis, circumfusa omni multitudine Macedonum, in tribunali consedit. Assuetis regio imperio tamen novum formam terribilem praebuit tribunal, summoto aditus, praeco, accensus, insueta omnia oculis auribusque; quae vel socios, nedum hostes victos, terrere possent. Silentio per praeconem facto, Paullus Latine, quae senatui, quae sibi ex consilii sententia visa essent, pronuntiavit, ea Cn. Octavius praetor (nam et ipse aderat) interpretata sermone Graeco referebat. Omnium primum liberos esse tubere Macedonas, habentes urbes 3-14 T. LIVII [U. C. 5 85. A. C. i6 7> ] easdem agrosque, utentes legibus suis,annuos creantes magist ratus: tribulum dimidium eius, quod pependissent regibus, pendere populo Romano. Deinde in quattuor regiones dividi Macedoniam. Unum fore et primam pariem, quod agri inter Strymonem et Nessum amnem sit: accessurum huic parti trans Nessum, ad orientem versum, qua Perseus tenuisset vicos, castella, oppida, praeter Aenum, et Maroneam , et Abdera; trans Strymonem autem vergentia ad occasum, Bisalticam omnem cum Heraclea, quam Sijiticen appellant. Secundam fore regionem, quam ab ortu Strymo amplecteretur amnis, praeter Sinticen Heracleam et Bisaltas: ab cTcasu qua Axius terminaret fluvius, additis Paeonibus, qui prope Axium flumen ad regionem orientis colerent. Tertia pars facta, quam Axius ab oriente, Peneus amnis ab occasu, cingunt: ad septentrionem Bora mons obiicitur. Adiecta huic parti regio Paconiae, qua ab occasu praeter Axium amnem porrigitur: Edessa quoque et Beroea eodem concesserunt. Quarta regio trans Boram montem, una parte confinis Illyrico, altera Epiro. Capita regionum, ubi concilia fierent, primae regionis Amphipolim, secundae Thessalonicen, tertiae Pellam, quartae Pelagoniam fecit. Eo concilia suae cuiusque regionis nidici, pecuniam conferri, ibi magistratus creari iussit. Pronuntiavit deinde, neque connubium, neque commercium agrorum aedificiorumque inter se placere cuiquam extra fines regionis suae esse. Metalla quoque auri atque argenti non exerceri: ferri et aeris permitti. Vectigal exercentibus dimidium eius impositum, quod pependissent regi. Et sale invecto uti vetuit. Dardanis repetentibus Paeoniam, quod et sua fuisset, ei continens esset finibus suis, Omnibus dare libertatem pronuntiavit, qui sub regno Persei fuissent. Post non impetratam Paeoniam, salis commercium dedit: tertiae regioni imperavit, ut Stobos Paeoniae deve- 1 v liv: Lia. XLV. Cap. 29.30. [O.C.585.A.G. 167 .] 315 hcrent, pretiumque statuit. Navalem materiam et ipsos caedere, et alios pati vetuit. Regionibus, quao affines barbaris essent, ('excepta autem tertia, omnes erant) permisit, ut praesidia armata in finibus extremis haberent. XXX. Haec, pronuntiata primo dic conventus, rarie affecerunt animos. Libertas praeter spem data arrexit, et levatum annuum vectigal. Regionatim commercia interruptis ita videri lacerata , tanquam animalia in artus, alterum alterius indigentes,distracta: adeo, quanta Macedonia esset, quam divisui facilis, et ut se ipsa quaeque contenta pars esset,Macedones quoque ignorabant. Pars prima Bisaltas habet, fortissimos viros,(transNessum amnem incolunt et circa Strymonem) et multas frugum proprietates, et metalla, et opportunitatem Amphipolis: quae ob- iecta claudit omnes ab oriente sole in Macedoniam aditus. Secunda pars celeberrimas urbes,Thessalonicen et Cassandream, habet; ad hoc Pallenen, fertilem ac frugiferam terram : maritimas quoque opportunitates ei praebent portus ad Toronen ac montem Atho, (Aeneae vocant lmnc)alii ad insulam Euboeam, alii ad Hellespontum opportune versi. Tertia regio nobiles urbes, Edessam et Beroeam et Pellam, habet, etVettiorum bellicosam gentem : incolas quoque permultos Gallos et Illyrios, impigros cultores. Quartam regionem Eordaei et Lyncestae et Pelagones incolunt: iuncta his Atintania, et Stymphalis, et Eli- miotis. Frigida haec omnis, duraque cultu, et aspera plaga est: cultorum quoque ingenia terrae similia nabet. Ferociores cos et accolae barbari faciunt; nunc bello exercentes, nunc in pace miscentes ritus suos. Divisae itaque Macedoniae, partium usibus separatis, quanta universos teneat Macedonas, formula dicta, quum leges quoque se daturum ostendisset. 340 T. LIVII [U. C. 585. A. C. ,C 7 .] XXXI. Aetoli ilei iule citati: in qua cognitione magis, utra pars Romanis, utra regi favisset, quaesitum est, quam utri fecissent iniuriam, aut accepissent. Noxa liberati interfectores: exsilium pulsis aeque ratum fuit, ac mors interfectis. A. Baebius unus est damnatus, quod milites Romanos praebuisset ad mi. nisterium caedis. Ilie eventus Aetolorum causae in omnibus Graeciae gentibus populisque eorum, qui partis Romanorum fuerant, inflavit ad intolerabilem superbiam animos; et obnoxios pedibus eorum sub- iecit, quos aliqua parte suspicio favoris in regem contigerat. Tria genera principnm in civitatibus erant: duo, quae adulando aut Romanorum imperium, aut amicitiam regum, sibi privatim opes oppressis facio- bant civitatibus: medium unum, utrique generi adversum, libertatem et leges tuebatur. His ut maior apud suos caritas, ita minor ad externos gratia erat. Secundis rebus elati Romanorum partis cius fautores, soli tum in magistratibus, soli in legationibus erant. Hi quum frequentes et ex Peloponneso, et ex Boeotia, et ex aliis Graeciae conciliis adessent, implevere aures decem legatorum : Non eos tantum, qui se propalam per vanitatem iactassenl, tamquam hospites et amicos Persei, sed mullo plurcs alios ex occulto favisse: reliquos per speciem tuendae libertatis ia conciliis adversus Romanos omnia instruxisse: nec aliter eas mansuras in fide gentes, nisi, fractis animis partium,aleretur confirmarettirque auctoritas eorum, qui nihil praeter imperium Romanorum spectarent. Ab his editis nominibus, evocati literis imperatoris ex Aetolia, Ac.arnaniaque, et Epiro, et Boeotia, qui Romam ad causam dicendam sequerentur: in Achaiam ex decem legatorum numero profecti duo, C. Claudius et Cn. Domitius, ut ipsi edicto evocarent. Id duabus de causis factum: una, quod fiduciae plus unimorumque esse Achaeis ad non parendum credo- I;U. XLV. Cap. 31.32. [U.C.585.A.C. 167 .] 347 bant, et forsitan etiam in periculo fore Callicratem et ceteros criminum auctores delatoresque: altera, cur praesentes evocarent, causa erat, quod ex aliis gentibus principum literas deprensas in commentariis regiis habebant: in Achaeis caecum erat crimen, nullis eorum literis inventis. Aetolis dimissis, Acarnanum citata gens. In his nihil novatum, nisi quod Leucas exempta est Acarnanum concilio. Quaerendo deinde latius, qui publice aut privatim partium regis fuissent, in Asiam quoque cognitionem extendere: et ad Antissam in Lesbo insula diruendam, traducendos Methymnam Antissaeos, Labeonem miserunt; quod Antenorem, regium praefectum, quo tempore cum lembis circa Lesbum est vagatus, portu receptum commeatibus iuvissent. Duo securi percussi viri insignes; Andronicus Andronici filius Aetolus, quod, patrem secutus, arma contra populum Romanum tulisset: et Neo Thebanus, quo auctore societatem cum Perseo iunxerant. XXXII. His rerum externarum cognitionibus interpositis, Macedonum rursus advocatum concilium. Pronuntiatum, Quod ad statum. Macedoniae perlinebat, senatores, quos Synedros vocant, legendos esse, quorum consilio respublica administraretur. Nomina deinde sunt recitata principum Macedonum, qu03 cum liberis, maioribus quam quindecim annos natis, praecedere in Italiam placeret. Id, prima specie saevum, mox apparuit multitudini Macedonum pro libertate sua esse factum. Nominati sunt enim regis amici purpuratique, duces exercituum, praefecti navium aut praesidiorum; servire regi humiliter, aliis superbe imperare assueti: praedivites alii, alii, quos fortuna non aequarent, his sumptibus pares: regius omnibus victus vestitusque: nulli civilis animus, neque legum neque libertatis aequae patiens. Omnes igitur, qui in aliquibus ministeriis regiis, etiam qui 848 X. LIVII [0. C.‘585. A. C. iG;.] in minimis legationibus fuerant, iussi Macedonia excedere, atque in Italiam ire: qui non paruisset ini. perio., mors denuntiata. Leges Macedoniae dedit cum tanta cura, ut non hostibus victis, sed sociis bone meritis, dare videretur: et quas ne usus quidem longo tempore (qui unus est legum corrector) experiendo argueret. Ab seriis rebus ludicrum, quod ex multo ante praeparato, et in Asiae civitates, et atl reges missis, qui denuntiarent, et quum circumiret ipse Graeciae civitates, indixerat principibus, magno apparatu Amphipoli fecit. Nam et artiticum omnis generis, qui ludicram artem faciebant, ex toto orbe terrarum multitudo, et athletarum, et nobilium equorum convenit: ot legationes cum victimis, et quic- quid aliud deorum- hominumque causa fieri magnis ludis in Graecia solet. Ita factum est, ut non magnificentiam tantum, sed prudentiam in dandis spectaculis, ad quae rudes tum Romani erant, admirarentur. Epulae quoque legationibus paratae et opulentia et cura eadem. Vulgo dictum ipsius ferebant: Et convivium instruere, et ludos parare eiusdem esse, qui vincere bello sciret. XXXIII. Edito ludicro omnis generis, elipeisque aereis in naves impositis,cetera omnis generis annn, cumulata in ingentem acervum, precatus Martem, Minervam, Luamque matrem, et ceteros deos, quibus spolia hostium dicare ius fasque est, ipse imperator, face subdita, succendit. Deinde circumstantes tribuni militum pro se quisque ignes coniecerunt. Notata est in illo conventu Europae Asiaeque, undique partim ad gratulationem, partim ad spectaculum contracta multitudine, tantis navalibus terrestribusque exercitibus, ea copia rerum, ea vilitas annonae, ut et privatis, et civitatibus, et gentibus, dona data pleraque eius generis sint ab imperatore, non in usum modo praesentem, sed etiam quod domos aveherent! L IB. XLV. C A v. 33. 34. [TJ.C . 5S5. A. C. 167 .] 3 Ji) Spectaculo fuit ei, quae venerat, turbae non scenicum magis ludicrum, non certamina hominum, aut curricula equorum, quam praeda Macedonica omnis, ut viseretur, exposita statuarum, tabularumque, textilium, et vasorum ex auro et argento et aere et ebore factorum ingenti cura iu ea regia: ut non in praesentem modo speciem, qualibus referta regia Alexandreae erat, sed in perpetuum usum fierent. Haec, in classem imposita, devehenda Romam Cn. Octavio data. Paullus, benigne legatis dimissis, transgressus Strymonem, mille passuum ab Amphipoli castra posuit: inde profectus, Pellam quinto die pervenit. Praetergressus urbem, ad Spelaeum, quod vocant, biduum moratus, P. Nasicam, et Q. Maximum filium cum parte copiarum ad depopulandos Illyrios, qui Persea iuverant bello, misit, iussos ad Oricum sibi occurre- I rc: ipse, Epirum petens, quintis decimis castris Passaronem pervenit. XXXIV. Haud procul inde Anicii castra aberant. Ad quem literis missis, ne quid ad ea, quae fierent, moveretur; senatum praedam Epiri civitatium, quae ad Persea defecissent, exercitui dedisse, summissis centurionibus in singulas urbes, qui se dicerent ad praesidia deducenda venisse, ut liberi Epirotae, sicut i Macedones, essent, denos principes ex singulis evo- I cavit civitatibus: quibus, quum denuntiasset, ut aur i rum atque argentum in publicum proferretur, per omnes civitates cohortes dimisit. Ante in ulteriores, quam in propiores, profecti, ut uno die in omnes perveniretur. Edita tribunis centurionibusque erant, quae agerentur. Mane aurum omne argentumque collatum: hora quarta signum ad diripiendas urbes datum est militibus : tantaque praeda fuit, ut in equitem quadringeni denarii, peditibus duceni dividerentur, centum quinquaginta millia capitum humanorum abducerentur. Muri deinde direptarum urbium di- ,150 T. LIVII [U. C. 585. A. C. 167 .] ruti sunt: ea fuere oppida circa septuaginta. Vendita praeda omnium, de ea summa militi numeratum est. Paullus ad mare Oricum descendit, nequaquam, ut ratus erat, expletis militum animis: qui, tanquam nullum in Macedonia gessissent bellum, expertes regiae praedae esse indignabantur. Orici quum missas I cum Scipione Nasica Maximoque filio cupias invo- I nisset, exercitu in naves imposito r in Italiam traiecit. Et post paucos dies Anicius,, conventu reliquorum Epirotarum Acarnamimque acto, iussisque in Italiam sequi principibus, quorum cognitionem causae reser- Tarat, ct ipse, navibus exspectatis, quibus usus Macedonicus exercitus erat, in Italiam traieeit. Quum haec in Macedonia Epiroque gesta sunt, legati, qui cum Attalo ad finiendum bellum inter Gallos ct regem Eumenem missi erant, in Asiam pervenerunt. Indutiis per hiemem factis, et Galli domos abierant, I et rex in hiberna concesserat Pergamum, gravique morbo aeger fuerat. Ver primum ex domo excivit: iamque Synnada pervenerant, quum Eumenes ad Sardes undique exercitum contraxerat. Ibi et Romani Solovettium ducem Gallorum Synnadis alio- 1 cuti, et Attalus cum iis profectus; sed castra Gallorum intrare eum non placuit, ne animi ex disceptatione irritarentur. P. Licinius cum regulo Gallorum j est locutus, retulitque, ferociorem eum deprecando factum: ut mirum videri posset, inter tam opulentos reges, AntiocIiumPtolemaeumquc,tantum legatorum Romanorum verba valuisse, ut extemplo pacem facerent; apud Gallos nullius momenti fuisse. XXXV. Romam primum reges captivi, Perseus et Gentius, in custodiam cum liberis abducti; dein turba alia captivorum: tum quibus Macedonum denuntiatum erat, ut Romam venirent, principnmque Graeciae. Nam hi quoque non solum praesentes exciti erant, sed etiam, si qui apud reges esse dice- IjIB. XLV. Ca p. 35. 30. [U.C..585. A.C. 1 G 7 .] 351 baiitur, literis arcessiti sunt. Paullus ipse post dies paucos regia nare ingentis magnitudinis , quam sex- decini versus remorum agebant, ornata Macedonicis spoliis, non insignium tantum armorum , sed etiam regiorum textilium, adverso Tiberi ad urbem est subvectus,completis ripis obviam effusa multitudine. Paucos post dies Anicius et Octavius classe sua advecti. Tribus iis omnibus decretus est ab senatu triumphus: mandatumque Q. Cassio praetori, cum tribunis plebis ageret, ex auctoritate Patrum rogationem ad plebem ferrent, ut iis, quo die urbem triumphantes inveherentur, imperium esset. Intacta invidia media sunt: ad summa ferine tendit. Nec de Anicii, nec de Octavii triumpho dubitatum est: Paullum, cui ipsi quoque se comparare erubuissent, obtrectatio carpsit. Antiqua disciplina milites habuerat; de praeda parcius, quam speraverant ex tantis regiis opibus, dederat nihil relicturis, si aviditati in- dulgeretur, quod in aerarium deferret. Totus Macedonicus exercitus imperatori erat negligenteraffuturus comitiis ferendae legis. Sed eos Ser. Sulpicius Galba, qui tribunus militum secundae legionis in Macedonia fuerat, privatim imperatori inimicus, prensando ipse, et per suae legionis milites sollicitando, stimulaverat, ut frequentes ad suffragium adessent: Imperiosum ducem et malignum antiquando rogationem, quae de triumpho eius ferretur, ulciscerentur: plebem urbanam secuturam esse militum indicia. Pecuniam illum dare non potuisse? Militem honorem dare posse! ne speraret ibi fructum gratiae, ubi non meruisset. XXXVI. Ilis incitatis, quum in Capitolio rogationem eam Ti. Sempronius tribunus plebis ferret,et privatis de lege dicendi locus esset, sed ad suadendum, ut in re minime dubia, haud quisquam procederet; Ser. Galba repente processit,et a tribunis posto- 332 T. LIVII [U. C. 585. A. C. 167 .] lavit, Ut, quoniam hora iam octava diei esset, nec sa~ tis temporis ad demonstrandum haberet, cur L. Aemilium non iuberent triumphare, in posterum diem differrent, et mane eam rem agerent. Integro sibi die ad causam eam orandam opus esse. Quum tribunus dicere eo die, si quid vellet, iuberet, in noctem rem dicendo extraxit, referendo admonendoque, Exacta acerbe munia militiae.; plus laboris, plus periculi, quam dcsiderasset res, iniunclum; contra in praemiis, in honoribus, omnia artata: militiamque, si talibus succedat ducibus, horridiorem asperioremque bellantibus; eandem victoribus inopem atque inhonoratam futuram. Macedonas in meliore fortuna , quam milites Romanos, esse. Si frequentes postero die adle- gem antiquandam adessent, intellecturos potentes viros, non omnia in ducis, aliquid et in militum manu esse. Ilis Tocibus incitati, postero die milites tanta frequentia Capitolium compleverunt, ut aditus nulli praeterea ad sulfragium ferendum esset. Intro vo- catac primae tribus quum antiquarent, concursus in Capitolium principum civitatis factus est, Indignum facinus esse, clamitantium, L. Paullum, tanti belli victorem despoliari triumpho: obnoxios imperatores tradi licentiae atque avaritiae militari. Nunc nimis saepe per ambitionem peccari. Quid, si domini milites imperatoribus imponantur? In Galbam pro se quisque probra ingerere. Tandem, hoc tumultu sedato, M. Servilius, qui consul et magister equitum fuerat, Ut de integro eam rem agerent, ab tribunis petere, dicendique sibi ad populum potestatem facerent Tribuni, quum ad deliberandum secessissent, victi auctoritatibus principum, de integro agere coeperunt, rcvocaturosque se easdem tribus renuntiarunt, si M. Servilius aliique privati, qui dicere vellent, dixissent. XXXVII. Tum Servilius: Quantus imperabor L- L i b. XLV. Ca p. 37. [U. C. 585. A. C. > C 7 .] 353 Aemilius fuerit, Quirites, si ex alia re nulla aestimari possit, vel hoc salis erat, quod, quum tam seditiosos et leves milites, tam nobilem, tam temerarium, tam eloquentem ad instigandam multitudinem inimicum in castris haberet, nullam in exercitu seditionem haluii. Eadem severitas imperii, quam nunc oderunt, tunc eos continuit. Itaque, antiqua disciplina habiti,* nequ-. fecerunt. Ser. quidem Galba, si in L. Paullo accusando tirocinium ponere, et documentum eloquentiae dare voluit, non triumphum impedire debuit, quem, si nihil aliud, senatus iustum esse iudicaverat: sed postero die, quam triumphatum est, privatum eum visurus esset, nomen deferret, et legibus interrogaret; aut serius paullo, quum primum magistratus ipse cepisset, diem diceret, inimicum ad populum accusaret. Ita et pretium recte facti triumphum haberet L. Paullus pro egregie bello gesto ; et poenam, si quid et vetere gloria sua et nova indignum fecisset. Sed videlicet, cui crimen nullum, nullum probrum dicere poterat, eius obtrectare laudes voluit. Diem integrum hesterno die ad accusandum L. Paullum petiit: quattuor horas, quantum supererat diei, dicendo absumpsit. Quis unquam tam nocens reus fuit, cuius vitia vitae tot horis expromi non possent? Quid interim obiecit, quod L. Paullus, si causam dicat, negatum velit? Duas mihi aliquis conciones parumper faciat: unam militum Macedonicorum ; puram alleram, integrioris indicii et a favore ct odio, universo iudicante populo liomano. Apud concionem togatam ct urbanam prius reus agatur. Quid apud Quirites Romanos, Sei. Galba, diceres? illa enim tibi tota abscisa oratio esset: ,,In statione severius et intentius institisti; vigiliae acerbius ct diligentius circumilae sunt; operis ,,p!us, quam antea, fecisti, quum ipse imperator et „exactor circumiret; eodem die et iter fecisti, ct in „aciem ex itinere ductus es. Se victorem quidem te T. Liv. Tom. V. Z 351 T. LIVII [U. C. 585. A. C. 1 G 7 .J „acquiescere passus est: statim ad persequendos hortes duxit. Quum te praeda partienda locupletem „facere posset, pecuniam regiam translaturus in „triumpho est, et in aerarium laturus.“ Haec sicut ad militum animos stimulandos aliquem aculeum habent, qui parum licentiae, parum avaritiae suae inservitum censent; ita aptcdpopulum Romanum nihil valuissent : qui, ut vetera atque audita a parentibus suis non repetat, quae ambitione imperatorum clades acceptae sint, quae severitate imperii victoriae pariae, proximo certe Punico bello, quid inter M. Minucium magistrum equitum et Q. Fabium Maximum dictatorem interfuerit, meminit. Itaque accusatorem id scire potuisse, et supervacaneam defensionem Paulli fuisse. Transeatur ad alleram concionem: nec Quirites vos, sed milites videor appellaturus, si nomen hoc saltem ruborem incutere, et verecundiam aliquam imperatoris violandi afferre possit. XXXVIII. Equidem ipse aliter affectus animo sum, qui apud exercitum mihi loqui videar, quam paul- lo ante eram, quum ad plebem urbanam spectabat ora. lio. Quid etiam dicitis, milites ? Aliquis est Romae, praeter Persea, qui triumphari de Macedonibus nolit? et eum non iisdem manibus discerpitis, quibus Macedonas vicistis ? Vincere vos prohibuisset, si potuisset, qui triumphantes urbem inire prohibet. Erratis, milites, si triumphum imperatoris tantum, et non militum quoque et universi populi Romani, esse decus censetis. Non unius in hoc Paulli. Mulli etiam, qui ab senatu non impetrarunt triumphum, in monte Albano triumpharunt. Nemo L. Paullo magis eripere decus perfecti belli Macedonici potest, quam C. Lutatio primi Punici belli, quam P. Cornelio secundi, quam illis, qui post eos triumphaverunt. Nec L. Paullum minorem aut maiorem imperatorem triumphus faciei. Militum magis in hoc universique populi Romani fama agitur. Lib. XLV. Cap. 38. 39. [TJ.C.535. A.C. 167.] 335 Primum ne invidiae et ingrati animi adversus clarissimum quemque civem opinionem habeat, et imitari in hoc populum Atheniensem, lacerantem invidia principes suos, videatur. Satis peccatum in Camillo a maioribus vestris est, quem tamen ante receptam per eum a Gallis urbem violarunt: satis insuper a vobis in P. Africano. Literni domicilium et sedem fuisse domitoris Africae! Literni sepulcrum ostendi! Erubescamus, gloria si par illis viris L. Paullus, iniuria vestra exaequetur. Haec igitur primum infamia deleatur, foeda apud alias gentes, damnosa apud nostros. Quis enim aut Africani, aut Paulli, similis esse in ingrata et inimica bonis civitate velit? Si infamia nulla esset, et de gloria tantum ageretur, qui tandem triumphus non communem nominis Romani gloriam habet? Tot de G Ilis triumphi, tot de HUpanis, tot de Poenis, ipsorum tantum imperatorum, an populi Romani, dicuntur? Quemadmodum non de Pyrrho modo, nec de Hannibale, [nec de Philippo ,] sed de Epirotis,Cartha- giniensibusque, et Macedonibus triumphi acti sunt; sic non It/’. Curius tantum, nec P. Cornelius, [nec T. Quitictius,] sed Romani triumpharunt. Militum quidem propria est causa ; qui et ipsi laureati, et quisque donis, quibus donati sunt',insignes, triumphum nomine cient, suasque et imperatoris laudes canentes per urbem incedunt. Si quando non deportati ex provincia milites ad triumphum sint, fremunt: et tamen tum quoque se absentes, quod suis manibus parta victoria sit, triumphare credunt. Si quis vos interroget, milites, ad quam rem in Italiam deportati, et non slatim, confecta provincia, dimissi sitis? quid Romam frequentes sub signis veneritis, quid moremini hic, et non diversi domos quisque abeatis vestras? quid aliud respondeatis, quam vos triumphantes videri velle? Vos serte victores conspici velle debebatis. XXXIX. Triumphatum nuper de Philippo, patre Z2 35G T. LIVII' [U. C. 535. A. C. 167 .] huius,et de Antiocho est. Ambo regnabant, quumde his ! triumphatum est. De Perseo capo, in urbem cum liberis abducto,non triumphabitur? Quod si in curru scan- dentesCapitoliiim, auratos purpuratosque, ex inferiore loco L. Paullus in turba togatorum unus privatus interroget: L. Anici, Cn. Octavi, utrum vos digniores triumpho esse, an me, censetis? currum ei cessuri, et prae pudore videntur insignia ipsi sua tradituri. Et ros Gentium,quam Persea, duci in triumpho mavultis, Quirites, et de accessione potius belli, quam de bello, triumphari? Et legiones ex Illyrico laureatae urbem inibunt, et navales socii? Macedonicae legiones, suo abrogato, triumphos alienos spectabunt? Quid deinde tam opimae praedae, tam opulentae victoriae spoliis j Jiet? Quonam abdentur illa tot millia armorum, de- tracta corporibus hostium? an in Macedoniam remittentur? Quo signa aurea, marmorea, eburnea, tabidae j pictae, textilia, lanium argenti caelati, tantum auri. i tanta pecunia regia? An noctu, tanquam furtiva, in j aerarium deportabuntur? Quid? illud spectaculum . maximum, nobilissimus opulentissimusque rex captus, j abi victori populo ostendetur? Quos Syphax rex ca- ! ptus, accessio Punici belli, concursus fecerit, plerique | meminimus. Perseus rex captus, Philippus et Aie.tan- ; der filii regis, tanta nomina, subtrahentur civitatis oculis? Ipsum L. Paullum, lis consulem, domitorem Graeciae, omnium oculi conspicere urbem curru in- gredientem avent. Ad hoc fecimus consulem , ut bellum, per quadriennium ingenti etiam pudore nostro tractum, perficeret: cui sortito provinciam, cui proficiscenti praesagientibus animis victoriam triumphumque destinavimus, ei victori triumphum negaturi? et quidem non homines tantum, sed deos etiam suo honore fraudaturi? Diis quoque enim, non solum hominibus, debetur triumphus. Maiores vestri omnium magnarum rerum el principia exorsi ab diis sunt, et finem Lib. XLV. Cap. 39. [U.C.585. A. C. 167.J 357 statuerunt. Consul, proficiscens, prttelorve, paludatus cum lictoribus in provinciam ct ad bellum, vota in Capitolio nuncupat: victor,perpetrat0 eodem, in Capitolio triumphans ad eosdem deos, quibus vola nuncupavit, merita dona populi Romani transvehit. Pars non minima triumphi est victimae praecedentes; ut appareat, diis grates agentem imperatorem oh rem- publicam bene gestam redire. Omnes illas victimas, I quas traducendas in triumpho vindicavit,, alias alio caedente, mactabilis? Quid? illas cqiulas senatus, quae nec privato loco, nec publico profano, sed in Capitolio eduntur, (utrum hominum voluptatis causa, an deo- I rum hominumque?) auctore Ser. Galba, turbaturi estis? L. Paulli triumpho portae claudentur? llc.r Macedonum Perseus cum liberis et turba alia captivorum, spolia Macedonum, citra flumen relinquentur? L. Paullus privatus, tanquam rure rediens, a porta domum ibit? Et tu, centurio, miles, quid de imperatore Paullo senatus decreritpotius, quam quid Ser. Galba fabuletur, audi: et hoc dicere me potius, quam illum, audi. Ille nihil, praeterquam loqui, ct id ipsum maledice ac maligne, didicit: ego ter et vicies cum hoste per provocationem pugnavi: e.v omnibus, cum quibus manum conserui, spolia retuli: insigne corpus honestis cicatricibus, omnibus adverso corpore exceptis, habeo. Nudasse deinde se dicitur, et, quo quaeque bello vulnera accepta essent, retulisse. Quae dum ostentat, adapertis forte, quae velanda erant, tumor inguinum proximis risum movit. Tum, Hoc quoque, quod ridetis, inquit, in equo dies noctesque persedendo habeo: nec magis me eius, quam cicatricum harum,pudet poenitetque; quando nunquam mihi impedimento ad rempublicam bene gerendam domi militiaeque fuit. Ego hoc ferro saepe vexatum corpus vetus miles adolescentibus militibus ostendi: Galba nitens et integrum denudet. Revocate, si videtur. 358 T. LIVII [U.C. 585.A.C. 1 C 7 .] tribuni, ad suffragium Iribus; ego ad vos, milites, [descendam, eunlesque ad su ffragia assectabor, et notabo improbos ingratosqu.e , et cos , qui non regi se ab imperatore, sed eumultro sibi per ambitionem servire aequum censent . Hac oratione castigata militaris turba ita mutavit animum, ut tribus ad suffragium revocatae ad unara omnes rogationem de triumpho iuberent. Victa igitur inimicorum malevolentia et obtrectatione, triumphavit Paullus de Perseo rege et Macedonibus per triduum, ante diem quartum et tertium et pridie Kalenilas Decembres, Fuit hic triumphus, sive magnitudinem victi regis, sive specicra simulacrorum, sive pecuniae vim spectes, longe magnificentissi. mus, ut omnium ante actorum comparationem amplitudine supe- rarct. Populus, exstructis per forum et cetera urbis loca, qua traduci pompam oportebat, tabulatis theatrorum in modum, spe- ctavit in candidis togis. Aperta templa omnia et sertis coronata ture fumabant. Lictores satellitesque confluentem temere tur* ‘iam et vage discurrentem summoventes e medio, patentes late vias vacuasque praebebant, (iuumintres, ut diximus, dies diB- tributa esset pompa spectaculi, primus dies vix suffecit transvehendis signis tabulisque captivis, in ducentos quinquaginta currus impositis. Sequenti die multis plaustris translatum, quie- quid Macedonicorum armorum pulcherrimum et magnilicentisBi* raumfuit, quae et ipsa ferri aut aeris recens tersi nitore splendebant, et ita structa erant inter se, ut, quum acervati 111 potius cumulata, quam artificiose digesta, viderentur, miram quamlam liac ipsa velut temeraria et fortuita concursione speciem obiice- rent oculis : galeae scutis, ct loricae ocreis , et peltae Creticae, ctThracicae caetrae, et pharetrae equestribus permixtae frenis, Btrictique gladii hinc inde mucrone exserto minaces, et e lateribus eminentes sarissae. Atque haec omnia quum laxius vincta inter se forent, si quando in transvehendo sibi mutuo alliderentur, Martium quemlam ac terribilem edebant sonum, ut ne victa quidem conspici possent sine quodam animorum horrore. Tum onusta argento signato vasa quinquaginta supra septingenta a tribus millibus hominum portabantur. Tria talenta in singulis a quaternis gestata hominibus. Erant et qui crateras argenteos, et phialas, et calices, et cornua ferebant, tum apte infer se collocata, tum magnitudine, et pondere, et exstantis insigniter caelaturae artificio conspicua. Tertio autem die ducere agmen primo statim mane coepere tubicines, non festos sollenniura pomparum modos, sed bellicum canentes, quasi in aciem procedendum foret. Post hos agebantur pingues, cornibus auratis, ct vittis sertisque redimiti boves centum et viginti. Dttcebanl eos cincti fasciis cxiinio opere textis iuveues, quibus comites I,ib XLV. Cap. 39.40. [U.C.585.A. 0 . 167 .] 359 l additi pueri pateras aureas argenteasque gestabant. Sequeban- • tur ii, qui signatum auruni in vasis septem et septuaginta ferebant, (piorum nnumquodque, quemadmodum ct ea, in quibus argentum translatum fuerat, tria talenta habebat. Tum visebatur sacra phiala decem talentorum pondo auri, pretiosis distincta I gemmis, quam Paullus faciendam curaverat, et Ant.igonides, Se- leucidesque, et Thericlea, cetcratjuc pocula exauro, quibus Persei triclinia ornabantur. Subibat Persei currus, eius armis mmstus, addito diademate. Sequebatur captivorum agmen: Bi- tliys, Cotyis regis filius, obses in Macedoniam a patre missus, ac j deinde cum Persei liberis captus a Romanis; tum ipsi Persei ' liberi, comitante educatorum et magistrorum agmine, manus ad ] spectatores cum lacrimis miserabiliter tendentium, et docentium I pueros, implorandam suppliciter victoris populi misericordiam. Pilii erant duo, puella una, qui eo maiorem movebant miserationem spectantibus, quod ipsi per aetatem vix mala sua inteliige- re poterant. Itaque plurimi lacrimas tenere non potuerunt, et omnibus confudit animum tacitus quidam maeror, qui sincero eos frui gaudio, quam diu sub oculis pueri fuerunt, non sineret. Pone filios incedebat cum uxore Perseus, pullo amictu, cum crepidis Graeci moris, stupenti et attonito similis, et cui magnitudo malorum mentem omnino eripuisse videretur. Sequebatur anticorum ct familiarium turba, quorum in vultu dolor gravis eminebat, quique, quum semper oculos in eum figerent, lacrimis rigantes ora, satis indicabant, sesc illius dolore molis, suorum imme- mores. Ilanc quidem ignominiam deprecatus erat Perseus, missis ad Aemilium, qui orarent, ne in triumpho duceretur. Risit Aemilius hominis ignaviam, et Id quidem , inquit, in ipsius et pridem fuit, et nunc est , manu ac jmtestate: tacite monens, ut generosa morte id, quod metuebat, dedecus effugeret. Sed forte consilium non admisit mollis animus, et nescio qua spe delinitue, maluit in praedae suae parte ipse numerari. Quadringentae inde coronae aureae portabantur, Paullo ab omnibus fere Graeciae et Asiae civitatibus in gratulationem victoriae per legatos dono missae: grandis sane, si per se ipsne spectarentur, pretii, sed mediocris accessio immanium opum, quae in hoc triumpho transvectae fuerant.] XL. Sunnnam omnis captivi auri argentique translati sestertium millies ducenties fuisse, Valerius Antias tradit: quae haud dubie maior aliquanto summa ex numero plaustrorum ponderibusque auri, argenti, generatim ab ipso scriptis, edicitur. Alterum tantum aut in bellum proximum absumptum, aut in fuga, quum Samothracen peteret, dissipatum tradunt: eoque id mirabilius erat, quod tantum pecuniae intra triginta annos post bellum Philippi cum Romanis , partim ex fructu metallorum, partim ex vectigalibus aliis, coacervatum fuerat. Itaque admodum inops pecuniae Philippus, Perseus contra praedives, bellare cum Romanis coepit. Ipse postremo Paullus in curru magnam, quum dignitate alia corporis, tum senecta ipsa, maiestatem prae se ferens: post currum inter alios illustres viros filii duo, Q. Maximus et P. Scipio: deinde equites turmatim, et cohortes peditum suis quaeque ordinibus. Pediti in singulos dati denarii centeni, duplex centurioni, triplex equiti. Tantum pediti daturum fuisse credunt, et pro rata aliis, si aut non refragati honori eius fuissent, aut benigne, hac ipsa summa pronuntiata, acclamassent. Sed nonPerseus tantum per illos dies documentum humanorum casuum fuit, in catenis ante currum victoris ducis per urbem hostium ductus; sed etiam victor Paullus, auro purpuraque fulgens. Nam duobus e filiis, quos, duobus datis in adoptionem, solos nominis, sacrorum, familiaeque heredes retinuerat domi, minor, ferme duodecim annos natus, quinque diebus ante triumphum, maior, quattuordecim annorum, triduo post triumphum decessit: que i praetextatos curru vehi cum patre, sibi ipsos similes praedestinantes triumphos, oportuerat. Paucis post diebus, data a M. Antonio tribuno plebis concione, quum desuis rebus gestis more ceterorum imperatorum disseruisset, memorabilis eius oratio et digna Romano principe fuit. XLI. Quanquam et quam feliciter rempublicam administraverim, et quod duo fulmina domum meam per hos dies perculerint, non ignorare vos, Qtiirites, arbitror, quum spectaculo vobis nunc triumphus meus, nunc funera liberorum meorum fuerint; tamenpau- Lrn. XLV. Cap. 41. [C.C.5S5.A.C. 167 .] 351 cis, quaeso, sinatis me cum publica felicitate comparare eo, quo debeo, animo privatam meam fortunam. Profectus ex Italia, classem a Brundisio sole orto solvi; nona diei hora cum omnibus meis navibus Corcyram tenui. Inde quinto die Delphis Apollini pro me, exercitibusque, et classibus lustrandis sacrificavi. A Delphis quinto die in castra perveni: ubi exercitu accepto, mutatis quibusdam, quae magna impedimenta victoriae erant, progressus inde, quia inexpugnabilia castra hostium erant, neque cogi pugnare poterat rex, inter praesidia eius saltum ad Petram evasi, et, ad pugnam rege coacto, acie vici: Macedoniam in potestatem populi Romani redegi, et, quod bellum per quadriennium quattuor ante me consules ita gesserunt, ut semper successori traderent gravius, id ego quindecim diebus perfeci. Aliarum deinde secundarum rerum vclut proventus secutus. Civitates omnes Macedoniae se dediderunt; gaza regia in potestatem venit; rex ipse, tradentibus prope ipsis diis, in templo Samothracum cum liberis est captus. Mihi quoque ipsi nimia iam fortuna mea videri, eoque suspecta esse. Maris pericula timere coepi, in tanta pecunia regia in Italiam traiicicnda, et victore exercitu transportando. Postquam omnia secundo navium cursu in Italiam pervenerunt, neque erat, quod ultra precarer, illud optavi,ut,quum ex summo retro volvi forlunaconsues- set, mutationem eius domus mea potius, quam respublica, sentiret. Itaque defunctam esse fortunam publicam mea tam insigni calamitate spero ; quod triumphus meus, vclut ad ludibrium casuum humanorum, duobus funeribus liberorum meorum est interpositus. Et, quum ego et Perseus nunc nobilia maxime sortis mortalium exempla speciemur, ille, qui ante se captivos, captivus ipse, duci liberos vidit, incolumes tamen eos habet: ego, qui de illo triumphavi, ab alterius funere filii curru in [Capitolium, ad ahertini\ ex Capi- T. LIVII [U. C. 585. A. C. 167.] iolio prope iam exspirantem veni: neque ex tanta stirpe liberum super est, qui L. Aemilii Paulli nomen ferat. Duos enim, tanquam ex magna progenie liberorum in adoptionem datos, Cornelia et Fabia gens habent ; Paulli in domo , praeter senem, nemo super- est. Sed hanc cladem domus meae vestra felicitas el secunda fortuna publica consolatur. XLIi. Haec, tanto ilicta animo, magis confudere audientium animos, quam si miserabiliter orbitatem suam deflendo locutus esset. Cn. Octavius Kalendis Decembribus de rege Perseo navalem triumphum egit. Is triumphus sine captivis fuit, sine spoliis. Dedit sociis navalibus in singulos denarios septuagenos quinos; gubernatoribus, qui in navibus fuerant, duplex; magistris navium quadruplex. Senatus deinde habitus est. Patres censucrunt, ut Q. Cassius Persea regem cum Alexandro filio Albam in custodiam duceret; comites, pecuniam,argentum, instrumentum quod haberet. llithys, regis Thracum filius, cum obsidibus in custodiam Carseolos est missus. Ceteros captivos, qui in triumpho ducti erant, in carcerem condi placuit. Paucos post dies, quam haec acta, legati ab Cotye rege Thracum venerunt, pecuniam ad redimendum filium aliosque obsides apportantes. Iis, in senatum introductis, et id ipsum argumenti praetendentibus orationis, nor. sua voluntate Cotyn bello iuvissc Persea, quod obsides dare coactus esset, orantibusque, ut eos pretio, quantum ipsi statuissent Patres, redimi paterentur, responsum ex auctoritate senatus est: Populum Romanum meminisse amicitiae , quae cum Cotye, maioribusque eius, et gente Thracum fuisset. Obsides datos criniet», noti criminis defensionem, esse: quum Thracum genti ne quietus quidem Perseus, nedum bello Romano occupatus, timendus fuerit. Celerum, etsi Cotys Persei gratiam praetulisset amicitiae populi Romani, magis . Lib. XLV.Cap. 42. 43. [U.C.535.A.C. 167 .] 3S3 quid se dignum esset, quam quid merito eius Jieri posset, aestimaturum: jilium atque obsides ei remissurum. Beneficia gratuita esse populi Romani: pret hnu eorum malle relinquere in accipientium animis, quam praesens exigere. Legati tres nominati, T. Quinctius Flamininus, C. Licinius Nerva, M. Caninius Bebilus, qui obsides in Thraciam reducerent: et Thracibus munera data in singulos binum millium aeris. Bi- tliys, cum ceteris obsidibus ab Carseolis arcessitus, ad patrem cum legatis missus. Naves regiae, captae de Macedonibus, invisitatae ante magnitudinis, in campo Martio subductae sunt. XLIIi. Haerente adhuc, non in animis modo, sed paene in oculis, memoria Macedonici triumphi, L. Anicius Quirinalibus triumphavit de rege Gentio II- 1 lyriisque. Similia omnia magis visa hominibus, quam I paria. Minor ipse imperator, et nobilitate Anicius cum Aemilio, et iure imperii praetor cum consule ! collatus: non Gentius Perseo, non Illyrii Macedo- ! nibus, non spolia spoliis, non pecunia pecuniae, non i dona donis comparari poterant. Itaque sicut prao fulgebat huic triumphus recens; ita apparebat ipsum per se intuentibus nequaquam esse contemnendum. Perdomuerat intra paucos dies, terra marique ferocem, locis munimentisque fretam, gentem Illyrio- ! rum: regem regiaeque omnes stirpis ceperat: transtulit in triumpho multa militaria signa, spoliaquo alia, et supellectilem regiam : auri pondo viginti et septem, argenti decem ot novem pondo: denarium decem et tria millia, et centum viginti millia Illyrii argenti. Ante currum ducti Gentius rex cum coniuge et liberis, et Caravantius frater regis ct aliquot nobiles Illyrii. De praeda militibus in singulos quadragenos quinos denarios, duplex centurioni, triplex I equiti, sociis nominis Latini quantum civibus, et sociis navalibus dedit quantum militibus. Laetior hunc 304 T. LIVII [U. C. 535. A. C. 167.] triumphum est secutus miles, multisque dux ipse carminibus celebratus. Sestertium ducenties ex ea praeda redactum esse, auctor est Antius, praeter aurum argentumque, quod in aerarium sit latum: quod quia unde redigi potuerit, non apparebat, auctorem pro re posui, Kex Gentius cum libetis, eteoniuge, et fratre Spoletium in custodiam ex senatusconsulto ductus, ceteri captivi Romae in carcerem coniecti: recusantibusque custodiam Spoletinis, Iguvium reges traducti. Reliquum ex Illyrico praedae ducenti vi- ginti lembi erunt; de Gentio rege captos eos Corcyraeis, et Apolloniatibus, et Dyrrhachinis Q. Cassius ex senatusconsulto tribuit. XLIV. Consules eo anno, agro tantum Ligurum populato, quum hostes exercitus nunquam eduxissent,nulla re memorabili gesta,Romam ad magistra tus subrogandos redierunt; et primo comitiali die consules crearunt M. Claudium Marcellum, C. Sulpicium Gallum. Deinde praetores postero die L. lu- lium, I,. Appulcium Saturninum, A. Licinium Nervam, P. Rutilium Calvum, P. Quintilium Varum, M. Fonteium. Ilis praetoribus duae urbanae provinciae sunt decretae, duae Hispaniae, Sicilia ac Sardinia. Intercalatum eo anno : postridie Terminalia Kalendae intercalares fuerunt. Augur eo anno mortuus «at C. Claudius: in eius locum augures legerunt T. Quinctium Flamininum. Et flamen Quirinalis mortuus Q. Fabius Pictor. Eo anno rex Prusias venit Romam cum filio Nicomede. Is, magno comitatu urbem ingressus, ad forum a porta tribunalque Q. Cassii praetoris perrexit: concursuque undique facto, Deos, qui urbem Romam incolerent, senatumque et populum Romanum salutatum se dixit venisse: et gratulatum, quod Persea Genliumque reges vicissent; Macedonibusque et Illyriis in ditionem redactis, auxissent imperium. Quum praetor senatum ei, si velit, Ltb. XLV. Cai- 44. [U.C.585. A.C. 167 .] 305 ,•!) die daturum dixisset; biduum petiit, quo templa ’ deum urbemque et hospites amieosque viseret. Da- ' tus, qui circumduceret eum, L. Cornelius Scipio quaestor, qui et Capuam ei obviam missus fuerat: et aedes, quae ipsum comitesque eius benigne reciperent, conductae. Tertio post die senatum adiit; gratuia- tus victoriam est; merita sua in eo bello commemoravit; petiit, Ut votum sibi solvere, Hornae in Capitolio decem maiores hostias, et Praeneste unam Fortunae, liceret: ea vota pro victoria populi Romani esse. Et ut societas secum renovaretur : agerque sibi, de rege Antiocho captus, quem nulli datum a populo , Romano Galli possiderent, daretur. Filium postremo Nicomedem senatui commendavit. Omnium, qui in Macedonia imperatores fuerant, favore est adiutus. *' Itaque cetera, quae petebat, concessa: de agro responsum est, Legatos ad rem inspiciendam missuros. Si is ager populi Romani fuisset, nec cuiquam datus esset, dignissimum eo dono Prusiam habituros esst. Si autem Antiochi non fuisset, eo ne populi quidem Romani facium apparere: aut, si datus Gallis esset, ignoscere Prusiam debere, si ex nullius iniuria quic- quam ei datum vellet populus Romanus. Ne cui detur quidem, gratum esse donum posse, quod cum, qui det, ubi vellet, ablaturum esse sciat. Facile Nicomedis commendationem accipere. Quanta cura regum amicorum liberos tueatur populus Romanus, documento Ptolemaeum Aegypti regem esse. Cum hoe responso Prusias est dimissus. Munera ei ex * sestertiis iussa dari, et vasorum argenteorum pondo quinquaginta. Et filio regis Nicomedi ex ea summa munera dari censuerunt, ex qua Masgabae filio regis Masinissae data essent: et ut victimae aliaque, quae ad sacrificium pertinerent, seu Romae, seu Praeneste immolare vellet, regi ex publico, sicut magistratibus Ro- | muni 3 , praeberentur: et ut ex classe, quae Brundisii 306 T . LIVH L. XLV. C. 44. [TJ.C.585. A.C. 16 7 -] esset, navos longae viginti assignarentur, quibus uteretur, donec ad classem, dono datam ei, rex pervenisset. L. Cornelius Scipio ne ab eo abscederet, sumptumque ipsi et comitibus praeberet, donec navem conscendisset. Mire laetum ea benignitate in se populi Romani regem fuisse, ferunt: munera sibi ipsi omi non sisse; filium iussisse donum populi Romani accipere. Haec de Prusia nostri scriptores. Polybius, eum regem indignum maiestate nominis tanti, tradit; pileatum, capite raso, obviam ire legatis solitum, libertumque se populi Romani ferre; et ideo insignia ordinis eius gerere. Romae quoque, quum veniret in curiam, summisisse se, et osculo limen curiae contigisse: et deos servatores suos senatum appellasse, aliamque orationem, non tam honorificam audientibus, quam sibi deformem, habuisse. Moratus circa urbem triginta haud amplius dies inregnum est profectus, actumque in Asia bellum * * *. L EPITOMAE I B R 0 R U M DEPERDITORUM. EPITOME XI,VI. mmenes rex Romam venit: qui, quia Macedonico bello medium egerat, ne aut hostis indicatus videretur, si exclusus esset, aut liberatus crimine, si admitteretur; in commune iex lata est, ne cui regi Romam venire Jiceret. Claudius Marcellus consul Alpinos Gallos, C. Sulpicius Gallus consul Ligures subegit. Legati Prusiae regis conquesti sunt de Eumene, quod lines suos popularetur: dixerunlque, cum conspirasse cum Antiocho contra populum Romanum. Societas cum Rhodiis deprecantibus inncUi est. Lustrum a censoribus conditum est. Censa sunt civium capita trecenta viginti septem millia, viginti duo. Princeps senatus lectus M. Aemilius Lepidus. Ptolemaeus Aegypti rex, pulstu regno a minore fratre, missisadeum legatis, restitutus est. Ariarathe Cappadociae rego mortuo, filius eius Ariarathes regnum accepit, et amicitiam cum populo Romano per legatos renovavit Res praeterea adversus Ligures, et Corsos, et Lusitanos, vario eventu gestas, ct motus Syriae, mortuo Antiocho, qui filium Antiochum puerum admodum reliquerat, continet. Hunc Antiochum puerum cum Lysia tutore Demetrius, Seleuci filius, qui Romae obses fuerat, clam, quia non dimittebatur a Romanis, interemit; et ipse in regnum receptus. L. Aemilio Paullo, qui Persen vicerat, mortuo, tanta cius abstinentia fuit, ut, quum ex Hispania ct ex Macedonia immensas opes retulisset, vix ex auctione eius redactum sit, unde uxori eius dos solveretur. Pomptinae paludes a Cornelio Cethego consule, cui ea provincia evenerat, siccatae, agerque ex iis factus. XLVII. On. Trcmellin tribuno plebis multa dicta est, qund cum M. Aemilio Lepido pontifice maximo iniuriose contenderat; sacrorumque, quam magistratuum, ius potentius fuit. Lex de ambitu lata. 303 EPITOMAE Lustrum a censoribus conditum ost. Censa sunt civium capita trecenta triginta octo millia, trecenta quattuordecim. Princeps senatus lectus Aemilius Lepidus. Inter Ptolemaeos fratreB, qui dissidebant, foedus ictum, ut alter in Aegypto, alter Cyrenis regnaret. Ariarathes, Cappadociae rex, consilio Demetrii, regis Syriae, et viribus pulsus regno, a senatu restitutus est. Missi a senatu, qui inter Masinissam et Carthaginienses de agro indica- rent. C. Marcius consul adversus Dalmatas parum prospere primum, postea feliciter pugnavit; cum quibus bello confligendi causa fuit, quod Illyrios, populi Romani socios, vastaverant; eandemque gentem Cornelius Nasica consul domuit, (i. Opimius consulTransalpinosLigures, qui Massiliensium oppida, Antipn- lim et Nicaeam, vastabant, subegit. Praeterea res in Hispania ft compluribus parum prospere gestas continet» Consules anno quingentesimo nonagesimo octavo ab urbe condita magistratum, peractis comitiis, insequentisque «nni consulibus creatis, inire coeperunt. Mutandi comitia causa fuit, quod Hispani rebella* hant. Legati, ad disceptandum inter Masinissam et Carthaginienses missi, renuntiaverunt, vim navalis materiae se CarthagU ne deprehendisse. Aliquot praetores, a provinciis avaritiae nomine accusati, damnati sunt. XLVIII. Fjustrum a censoribus conditum est. Censa sunt civium capita trecenta viginti quattuor millia. Semina tertii belli Punici referuntur. Quum in finibus Carthaginiensium ingens Ntimidamm exercitus, duce Ariobarzane, Syphacis nepote , d^eretur esse, M. Porcius Cato suasit, ut Carthaginiensibus, quum Ariobarzanem, specie contra Masinissam regem, sed re vera contra Romn- nos, accitum in finibus haberent, bellum indiceretur. Contradicente P. Cornelio Nasica, placuit, legatos mitti Carthaginem, qui specularentur, quid ageretur. Castigato senatu Carthaginiensium, quod contra foedus et exercitum et navales materias haberent, pacem inter eos et Masinissam facere voluerunt, Masinissa agro, de quo Iis erat, cedente. SedGisgo, Hamilcaris filius, homo seditiosus, qui tunc in.inagistratu erat, quum senatus pariturum se indicio legatis dixisset, ita bellum adversus Romanos suadendo concitavit, ut legatos, quo minus violarentur, fuga explicuerit. Id nuntiantes, infestum iam senatum Carthaginiensibus, infestiorem fecerunt.. M. Porcius Cato filii, in praetura mortui, funus tenuissimo, ut valuit, (nam pauper erat) sumptu fecit. Andriscus, qui se Persei filium, regis quondam Macedoniae, ingenti asseveratione mentiretur, Romam missus. M. Aemilius Lepidus, qui princeps senatus ab sextis iam censoribus •..va: LIBROR. DEPERD. 3G9 erat lectus, antequam exspiraret, praecepit liliis, lecto Re strato sine linteis, sine purpura efferrent; in reliquum funus ne plus, quam aeris denos, consumerent: imaginum specie, non sumptibus, nobilitari magnorum virorum funera solere. De veneficiis quaesitum. Publicia et Licinia, nobiles feminae, quae viros suos consulares nccassc insimulabantur, cognita causa, quum praetori pro se vades dedissent, cognatorum decreto necatae sunt. Gulus- 6ft, Masinissae filius, denuntiavit, Carthagine delectus agi, classem comparari, ct haud dubium bellum strui. Quum Cato suaderet, ut iis bellum indiceretur, P. Cornelio Nasica dicente, nihil temere faciundum, placuit, decem mitti legatos exploratum. L. Licinius Lucullus, A. Postumius Albinus consules , quum delectum severe agerent, nec quemquam gratia dimitterent, ab tribunis plebis, qui pro amicis suis vacationem impetrare non poterant, in carcerem coniecti sunt. Quum Hispaniense bellum, parum prospere aliquoties gestum, ita confudisset civitatem Romanam, ut ne ii quidem invenirentur, qui aut tribunatum exciperent, aut legati ire vellent, P. Cornelius Aemilianus processit, ct excepturum se militiae genus, quodcunque imperatum esset, professus est. Quo exemplo omnes ad studium militandi concitavit. L. Lucullus consul, qui M. Claudio Marcello successerat, quum lacessere omnes Celtiberiae populi viderentur, Vaccaeos, et Cantabros, et alias adhuc incognitas nationes in Hispania. 6iibegit. Ibi P. Cornelius Scipio Africanus Aemilianus, L. Paulli filius, Africani nepos, sed adoptivus, provocatorem barbarum tribunus militum occidit: et in oppugnatione Intercatiae urbis, maius etiam periculum adiit. Nam murum primus transcendit. Ser. Sulpicius Galba praetor male adversus Lusitanos pugnavit. Quum legati ex Africa cum oratoribus Carthaginiensium, et Gulussa, Masinissae filio, redissent, dieerentque, et exercitum se et classem Carthagine deprehendisse, perrogari sententias placuit. Catone et aliis principibus senatui .suadentibus, ut in Africam confestim transportaretur exercitus, quod P. Cornelius Nasica dicebat, nondum sibi iustam causam belli videri, placuit, ut bello abstinerent, si Carthaginienses classem exussissent, et: exercitum dimisissent: sin mimis, proximi consules de Punico bello referrent. Quum locatum a censoribus theatrum exstrueretur; P. Cornelio Nasica auctore, tanquam inutile et nociturum publicis moribus, ex senatusconsulto destructum est, populnsque aliquamdiu stans ludos spectavit. Carthaginienses quum adversus foedus bellum Masinissae intulissent, victi ab co, annos habente nonaginta duos, et sine pulpamine mamlcre et gustare panem tantum solito, insuper Romanum bellum meruerunt. T. Liv. Tom. V. A * 'M 3T0 EPITOMAE XLIX. Tcrt ii Punici belli initium altero et sexcentesimo anno ab urbe condita, intra quintum annum, quani erat coeptum, consummati, Inter M. Porcium Catonem et Scipionem Nasicam, quorum alter sapientissimus vir in civitate habebatur, alter etiam vir optimus a senatu indicatus erat, diversis certatum sententiis est; Catone suadente bellum, et ut tolleretur delcreturque Carthago, Nasica dissuadente. Placuit tamen, quod contra foedus naves haherent, quod exercitum extra lines duxissent, quod socio populi Romani et amico Masinissae arma intulissent, quod lilium eius Gulussam, qui cum legatis Romanis erat, in oppidum non recepissent, hei» lum iis indici. Priusquam ullae copiae in naves imponerentur, Uticenses legati Romam venerunt, se suaque omnia dedentes. Ea legatio, veluti omen, grata Patribus, acerba Carthaginiensi- bus fuit. Diti patri ludi ad Terentum , ex praecepto librorum Sib 3 'llinorum, facti: qui ante annum centesimum, primo Punico bello, quingentesimo et altero anno ab urbe condita, facti erant. Legati triginta Romam venerunt, per quos se Carthaginienses dedebant. Catonis sententia pervicit, utin decreto perstaretur, et ut consules quam primum ad bellum proficiscerentur. Qui ubi in Africam transierunt, acceptis, quos imperaverant, trecentis absidibus, et armis, omnibusque instrumentis bellicis, si qua Carthagine orant; tunc, quum cx auctoritate Patrum i uberent, ut in alium locum, dum a mari decem millia passuum, ne minus, remotum, oppidum facerent, indignitate rei ad rebellandum Carthaginienses compulerunt. Obsideri oppugnari que coepta est Car- thago ab L. Marcio, M\ Manilio consulibus. In qua oppugnatione quum neglectos ab una parte muros duo tribuni temere cum cohortibus suis irrupissent, et ali oppidanis graviter caederentur, a Scipione Africano cxpliciti sunt: per quem ct: castellum Roma- nnrum, quod nocte expugnabant, paucis equitibus iuvantilms, liberatum est: castrorumque, quae Carthaginienses, omnibus copiis ab urbe pariter egressi, oppugnabant, liberatorum is ipse praecipuam gloriam tulit. Praeterea, quum ab irrita oppugnatione Carthaginis consul (alter enim Romam ad comitia ierat) exercitum duceret adversus Hasdrubalem, qui cum altera manu iniquum saltum insederat, suasit primo consuli, ne tam iniquo loco confligeret. Victus deinde complurium, qui ut prudentiae eius et virtuti invidebant, sententiis, etipse saltum ingressusest: quumque, sicut praedixerat, fusus fugatusque esset Romanus exercitus, et duae cohortes ab hoste obsiderentur, cum exiguis equitum turmis in saltum reversus, liberavit eas, ctincnlunies reduxit. Quam virtutem cius ct Cato, vir promptioris ad vituperandum linguae, in senatu sic prosecutus est, «t diceret, Reli- NvisK- LIRROR. DEPEKD. 371 quos, qui In Africa militarent-, umbras militare, Scipionem vigere ; et populus Romanus eo favore complexus, ut comitiis plurimae cum tribus consulem scriberent, quum hoc per aetatem non liceret. (|mtm L. Scribonius tribunus plebis rogationem pro mulgassel, ut Lusitani, qui, in fidem populi Romani dediti, a Ser. Galba in Galliam venissent, in libertatem restituerentur, 3U. Cato acerrime suasit. Exstat oratio in Annalibus eius inclusa. R. Fulvius Nobilior, et saepe ab eo in senatu laceratus, respondit pro Galba. Ipse quoque Galba, quum se damnari videret, complexus duos filios praetextatos, et Sulpicii Galli filium, cuius tutor erat, ita miserabiliter pro se locutus est, ut rogatio antiquaretur. Exstant tres orationes eius: duae adversus Libonem tribunum plebis rogationemque eius, habitae de Lusitanis . una contra L. Cornelium Cethegum, in qua Lusitanos propter sese castra habentes caesos fatetur, quod compertum habuerit, equo atque iiomine suo ritu immolatis, per speciem pacis adoriri exercitum suum in animo habuisse. Andriscus quidam, ultimae sortis homo, Persei regis se filium ferens, et nmtato nomino Philippus vocatus, quum ab urbe Romana, quo illum Demetrius, Syriae rex, ob hoc ipsum mendacium miserat, clam profugisset, multis ad falsam eius fabulam, velut ad veram, coeuntibus, contracto exercitu, totam Macedoniam aut voluntate incolentium, aut annis occupavit. Fabulam autem talem finxerat. Ex pellice se et I*erseo rege ortum, traditum educandum Cretensi cuidam esse, ut in belli casus, quod ille cum Romanis gereret, aliquod velut semen regiae stirpis exstaret. Perseo demortuo, Adramyttei se educatum usque ad duodecimum annum aetatis, patrem cum esse credentem, a quo educaretur, ignarum generis fuisse sui. Affecto deinde eu, quum prope ad vitae finem ultimum esset, detectam tandem ibi originem suam, falsaeque matri libellum datum, signo Persei regis signatum, quem sibi traderet, quum ad puberem aetatem venisset: obtestationesque ultimas ndicctas, ut res in occulto ad id tempus servaretur. Pubescenti libellum traditum: in quo relicti sibi duo thesauri a patre dicerentur. Tum scienti mulierem subditum se esse, veram stirpem ignoranti, edidisse genus : atque obtestatam, ut prius, quam manaret ad Eumenem res, Perseo inimicum, excederet iis locis, ne interficeretur. Eo so exterritum, simul sperantem aliquod a Demetrio auxilium, inSyriam se contulisse: atque ibi primum, quia esset, palam expromere ausum. u 1 hessalia, quum et illam invadere armis atque occupare Pseudophilippus vellet, per legatos Romanorum auxiliis Achaeorum A a 2 1*0 EPITOMAE defensa est. Prusias, rex Ilitbjniae, nmniumque humillimorum vitiorum, a Nicomede filio, adiuvante Attalo, repe Pergami, oo- fisus est . Habebat alium filium, qui, pro superiore ordine dentium, enatum habuisse unum os continens dicitur. Q.uum Ires legatos ad pacem inter Nicomedem et Prusiam faciendam Koniani misissent, et unus ex iis inultis cicatricibus sparsum caput lio* berct, alter pedibus aeger esset, tertius ingenio socors haberetur; dixit Cato, Eam legationem nec caput, nec pedes, nec cor habere. In Syria, quae eo tempore stirpe generis parem regi Macedonum, inertia socordiaque similem Prusiae rogem habebat, iacente en in ganea et lustris, Ammonius regnabat; per quem et amici amnes regis, et Laodice regina, et Antigonus, Demetrii filius, accisi. Masinissa, Numidiae rex, maior nonaginta annis decessit, vir insignis. Inter cetera opera Juvenilia, quae ad ultimum edidit, adeo, etiam versus in senectam, viguit, ut post sextum et octogesimum annum filium genuerit. Inter tres liberos eius, maximum natu Micipsam, Gulussam, Mastanabalem, qui etiam Graecis literis eruditus erat, P. Scipio Aemiliauus, quum commune iis pater regnum reliquisset, et dividere eosarbiiroScipio ne iussisset, partes administrandi regni divisit. Item PJiamaeao Himilconi, praefecto equitum Carthaginiensium, viro forti, et hostibus, velut de pace acturis, quorum dux erat Surenas, comprehensus, et, ne quid vivus pateretur, repugnans interfectus est. r cvn - Caesar, Treviris in - Gallia victis, iterum in Germaniam transiit: nulloque ihi hoste invento, reversus in Galliam , Ehuronos et alias civitates, quae conspiraverant, vicit, ct Ambiorigem in fuga persecutus est. P. Clodii, a T. Annio Milone, candidato consulatus, Appia via ad Bovillas occisi, corpus plebs in curia cremavit. Quum seditiones inter candidatos consulatus Uy- psaenm, Scipionem, et Milonem essent, qui armis ac vi contendebant; ad comprimendas eas Cn. Pompeius legatus asenatn consul tertium factus est, absens et solus, quod nulli aliiunquam contigit. Quaestione decreta de morte P. Clodii , Milo indicio damnatus in exsilium actus est. Lex lata est, ut.ratio absentis Caesaris in petitione consulatus haberetur 'invito et contradicente M. Catone. Praeterea res gestas a C. Caesare adversus Gallos, qui prope universi, Vercingentorige Arvcrno duce, defecerunt, et laboriosas obsidiones urbium continet: iuterquas Avarici Biturigum et Gergoviae Arvernorum. CVJII. Caesar Gallos ad Alesiam vicit, omnesque Galliae civitate^, quae in armis fuerant, in deditionem accepit. C. Cassius, quaestor M. Crassi, Parthos, qui in Syriam transcenderant, cccidiL In petitione consulatus M. Cato repulsam tulit,..creatis consulibus Ser. Sulpicio, M. Marcello. C. Caesar Bellovacos cum alii* Gallorum populis domuit. Praeterea contentiones inter consules de successore C. Caesari mittendo, agente in senatu M. Marcello consule, ut Caesar ad petitionem consulatus veniret, quum is lege lata ju tempus consulatus provincias obtinere deberet, resque a M. Bibulo in Syria gestas continet. r ... C1X - Vmusae civilium armorum et initia referuntur, -cor.tentionesqiro de successore C. Caesari mittendo, quum se dimissurum exercitus negaret, nisi a Pompeio dimitterentur. Et C. Curionis tribuni plebis primum adversus Caesarem, deinde pro Caesare actiones continet. Quum senatusconsultum factum esset, ut. successor Caesari mitteretur, M. Antonioet Q. Cassio tribunis plebis, quoniam intercessionibus id senatusconsultum impediebant urbe pulsis , mandatum est a senatu consulibus et Cn. Pompeio, 305 LIBROll. DEPERD. ut viderent, nc quid respublica detrimenti caperet- C. Caesar, bello inimicos persecuturus, cum exercitu iu Italiam ver.il : Corfinium cum Ii. Domitio et P. Lentulo cepit, eosquc dimisit. Cn. Pompeium cetcrosque partium cius Italia expulit. cx. C. Caesar Massiliam, quan portas ipsi clauserat, obsedit: et, relictis iu obsidione urbis eius legatis, C. Trebonio et 1). Unito, protectus in Hispaniam, L. Afranium et M. Petrcium, legatos Cn. Pompeii, cum septem legionibus ad Ilerdam in deditionem accepit, omnesque incolumes dimisit, Varrone quoque legato Pompeii cnin exercitu in potestatem suam redacto. Gaditanis eiviiatem dedit. Massilienses, duobus navalibus proeliis victi, post longam obsidionem potestati Caesaris so permiserunt. C. Antonius, legatus Caesaris, male contra Pompcianos in Illyrico rebus gestis, captus est. In quo bello Opifergini Transpadani, Caesaris auxiliares, rat e sua ab hostilibus n«\ ibus clausa, potius, quam in potestatem hostium venirent, inter se concurrentes occubuerunt. C. Curio, legatus Caesaris in Africa, quum prospere adversus Varum, Pompeianarum partium ducem, pugnasset, u Juba, rege Mauritaniae, cum exercitu caesus est. C. Caesar in Graeciam traiecit. CXl. M. Coclius Rufus praetor, quum seditiones in urbe concitaret, novarum tabularum spe plebe sollicitata, abrogato magistratu pulsus urbe, Miloni exsuli, qui fugitivorum exercitum contraxerat, se coniunxit. IJterque, quum bellum molirentur, interfecti sunt. Cleopatra, Aegypti regina, a Ptolemaeo fratre regno pulsa est. Propter Q.. Cassii praetoris avaritiam crudelitatemque Cordubenses in Hispania cum duabus Varronianis legionibus a partibus Caesaris desciverunt. Cn. Pompeius, ad Dyrrhachium obsessus a Caesare, et, praesidiis eius cum magna clade diversae partis expugnatis, obsidione liberatus, translato in Thessaliam bello, apud Pharsaliam acie vicius est. Cicero in castris remansit, vir nihil minus quam ad bella natus *, omnibusque adversarum partium, qui se potestati victoris permiserunt, Caesar ignovit.- cxu. Prepidatio victarum partium iu diversas orbis terrarum partes et: fuga referuntur. Cn. Pompeius, quum Aegyptum petisset, SussuPtolemaei regis pupilli, auctore Theodoto praeceptore, cuius magna apud regem auctoritas erat , et Pothino, occisus est ab Achilla, cui id facinus erat delegatum, in navicula, antequam iu terram exiret. Cornelia uxor ct Sex. Pompeius filius Cypron re- y w s aw w.v.- -«~ EPITOMAE 30fi fugerunt. Caesar, post tertium diem insecutus, quum ei Tlieo- dotus caput Pompeii et annulum obtulisset, et offensus est, et illacrimavit; nec sine periculo Alexandriani tumultuantem intravit. Caesar, dictator creatus, Cleopatram in regnum Aegypti reduxit, et inferentem bellum iisdem auctoribus Ptolemaeum, quibus Pompeium interfecerat, cum magno suo discrimine vicit. Ptolemaeus dum fugit, in Nilo navicula subsedit. Praeterea laboriosum M. Catonis in Africa per deserta cum legionibus iter, et bellum a Cn. Domitio contra Pharnacem parum prospere gestum continet. r . . CX1II ‘ x-'onfirmatis in Africa Pompeianis partibus, imperium earum P. Scipioni delatum est; Catone ,. cui ex aequo deferebatur imperium , cedente. Et quum de diruenda urbe Utica propter favorem civitatis eius in Caesarem deliberaretur, idqne- ne jieret, M. Cato tenuisset, Iuba suadente, ut dirueretur; tutela eius et custodia mandata est Catoni. Cn. Pompeius, Magni filius, in Hispania, contractis viribus, quarum ducatum nec Afranius , nec Petreius excipere volebant, belhun adversus Caesarem renovavit. Pharnaces, Mithridatis filius, rex Ponti, sine ulla belli mora vicius est. Quum seditiones Romae n P. Dolabella tribuno plebis, legem ferente de novis tabulis, excitatae assent, et ex ea causa plebs tumultuaretur, inductis a M. Antonio magistro equitum in urbem militibus, octingenti e plebe caesi sunt. Caesar veteranis cum seditione missionem postulantibus dedit: et, quum in Africam traiecisset, contra copias lubuc regis cum discrimine magno pugnavit CXIV. Bellum in Syria Caecilius Passus, eques Romanus Pompejanarum partium, excitavit, relicto a legione Sex. Caesare, quae ad Bassum transierat, occisoque eo. Caesar Scipionem praetorem, Afranium, lubamque vicit ad Thapsum, castris eorum expugnatis. Cato, audita re, quum se percussisset Uticae, et, interveniente filio, curaretur, inter ipsani curationem rescisso vulnere exspiravit, anno aetatis quadragesimo octavo. Petreius Iubani seque interfecit. P. Scipio in nave circumventus honestae morti vocem quoque adiecit: quaerentibus enim imperatorem hostibus dixit, Imperator bene se habet. Faustus et Afranius occisi: Catonis lilio venia data. Brutus, legatus Caesaris, in Gallia Bellovacos rebellantes proelio vicit. cxv. C-aesar quattuor triumphos duxit; ex Gallia, ex Aegypto, ex Ponto, ex Africa. Epulum ct omnis generis spectacula dedit. M. Marcello consulari, senatu rogante, reditum concessit: quo 397 LIBROR. DEPERD. beneficio eius Marcellus frui non potuit, a Cn. Maglo Cilone cliente suo Athenis occisus. Recensum egit, quo censa sunt civium capita centum quinquaginta millia. Profectusque in Hispaniam adversus Cn. Pompeium, multis utrimque expeditionibus factis, et aliquot urbibus expugnatis, summam victoriam cum magno discrimine ad Mundam urbem consecutus est. Pompeius Sextus elingit. CXVI. (y. Caesar ex Hispania quintum triumphum egit. Et, quum plurimi maximique honores ei a senatu decreti essent, inter quos ut Pater Patriae appellaretur, et, sacrosanctus ac dictator in perpetuum esset, invidiae causam adversus eum praestitere, quod senatui deferenti hos honores, quum ante aedem Veneris Genitricis sederet, non assurrexit; et quod a M. Antonio consule collega, suo, inter Lupercos currente, diadema capiti suo impositum ia sella reposuit: et quod Epidio Marullo et Caesetio Flavo tribunis plebis invidiam ei tanquam regnum affectanti moventibus, potestas abrogata est. Ex iis causis conspiratione in eum facta, cuius capita fuerunt M. Brutus, et C. Cassius, et ex Caesaris partibus D. Brutus et C. Trebonius, in Pompeii curia occisus est viginti tribus vulneribus, occuputumque ab interfectoribus eius Capitolium. Oblivione deinde caedis eius u senatu decreta, obsi- dibus Antonii et Lepidi liberis acceptis, coniurati a Capitolio descenderunt. Testamento Caesaris heres ex parte dimidia institutus C. Octavius , sororis nepos , et in nomen adoptatus est. Caesaris corpus, quum in campum Martium ferretur, a plebe ante Rostra crematum est. Dictaturae honos in perpetuum sublatus est. C. Amatius, humillimae sortis homo, qui se C. Marii filium ferebat, quum apud credulam plebem seditiones moveret, necatus est. CXVII. C/. Octavius Romam ex Epiro venit, (eo enim illum Caesarprae- miserat, bellum in Macedonia gesturus) ominibusque prosperis exceptus etiam nomen Caesaris sumpsit. In confusione rerura ac tumultu Lepidus pontificatum maximum intercepit. Sed M. Antonius consul, quum impotenter dominaretur , legemque de permutatione provinciarum per vim tulisset, et Caesarem quoque, petentem, ut sibi adversus percussores avunculi adesset, magnis iniuriis affecisset; Caesar, et sibi, etreipublicae vires aiL versus eum paraturus, deductos in colonias veteranos excitavit. Legiones quoque quarta et Mari ia signa ah Antonio ad Caesarem tulerunt. Deinde et complures saevitia M. Antonii, passim in castris suis trucidantis, qui suspecti erant, nd Caesarem desciverunt. D. Brutus, ut petenti Cisalpinam Galliam Antonio obsisteret, Mutinam cum exercitu occupavit. Praeterea discur- m EPITOMAE sus utriusque partis virorum ad accipiendas provincias, A2>para- tusque belli continet. cxvm. M. Brutus in Graecia sub praetextu reipublicae et suscepti contra M. Antonium belli, exercitum , cui Vatinius praeerat, cum provincia in potestatem suam redegit. C. Caesari, qui pro re- ptiblica arma sumpserat, propraetoris imperium a senatu datum est cum consularibus ornamentis; udiectumquc, ut senator esset M. Antonius D. Brutum Mutinae obsedit: misBique ad eum a senatu legati de pace parum ad eam componendam valuerunt. Populus liomanus saga sumpsit. M. Brutus in Epiro C. Antonium praetorem cum exercitu potestati suae subiecit. CXIX. C. Trebonius in Asia fraude P. Dolabellae occisus est. Ob id facinus Dolabella hostis a senatu indicatus est. Quum Pansa consul male adversus Antonium pugnasset, A. Hirtius consul cum exercitu superveniens, fusis M. Antonii copiis, fortunam utriusque partis aequavit. Victus deinde ab Ilirtio et Caesare Antonius in Galliam confugit, et M. Lepidum cum legionibus, quae sub ipso erant, sibi Sunxit: hostisque a senatu cum omnibus, qui intra praesidia eius essent, indicatus est. A. Hirtius, qui post victoriam in ipsis hostium castris ceciderat, et C. Pansa, e vulnere, quod in-adverso proelio exceperat, defunctus, in campo Martio sepulti sunt. Adversus C. Caesarem, qui solus e tribus ducibus supererat, parum gratus senatus fuit: qui, D. Bruto, obsidione Mutinensi a Caesare liberato, honore triumphi decreto, Caesaris militumque eius mentionem non satis gratam habuit. Ob quae C. Caesar, reconciliata per M. Lepidum cum M. Antonio gratia, ltomam cum exercitu venit, et, perculsis adventu eius iis, qui in eum iniqui erant, quum annosuioveiulccim haberet, consul creatus est. cxx. Oaesar consul legem tulit de quaestione habenda in eos, quorum opera pater occisus esset: postulatique ea lege M. Brutus , C. Cassius, D. Brutus, absentes damnati sunt. Quum M. Antonio vires Asinius quoque Pollio et Munatius Plancus, cum exercitibus suis adiuneti, ampliossent, et D. Brutus, cui senatus, ut persequeretur Antonium, mandaverat, relictus a legionibus suis, profugisset; iussu Antonii, in cuius potestatem venerat, a Capeno Sequano interfectus est. C. Caesar pacem cum Antonio et Lepido fecit' ita ut tresviri reipublicae constituendae per quinquennium essent ipse, et Lepidus, et. Antonius ; et ut suos quisque inimicos proscriberent, in qua proscriptione plurimi equites Romani, centum triginta senatorum nomina fuerunt, et inter e»s L. Paulli, fratris RI. Lepidi, et L. Caesari», Antonii avunculi, et IVI. Ciceronis. Huius, occisi a Pupiliio legionario milite, quum haberet annos scxaginta tres, caput quoque cum dextra manu in Rostris positum est. Praeterea res a M. Bruto in Graecia gestas continet. CXXI. O. Cassius, cui inundatum a senatu erat, ut Dolabellam hostem indicatum bello persequeretur, auctoritate rcipublicae adiutus, Syriam cum tribus exercitibus, qui in eadem provincia erant, in potestatem suam redegit. Dolabellam, in urbe Laodicea obses- £um, mori coegit. M. quoque Bruti iussu C. Antonius captus, occisus est. CXXII. m . Brutus adversus Thracas prospere rem gessit: omnibusque transmarinis provinciis exercitibnsque in potestatem eius et C. Cassii redactis, coierunt Smyrnae uterque ad ordinanda belli futuri consilia. IVI. Messallae Poplicolam fratrem victum communi consilio condonaverunt. CXX1IL &ex. Pompeius, Magni filius, lectis ex Epiro proscriptis ac fugitivis, cmn exercitu diu, sine ulla loci cuinsquam possessione, praedatus in mari, Messanam oppidum inSiciliaprimum, dcindo totam provinciam occupavit: occisoque A. Pompeio Bithynico praetore , (|. Salvidienum legatum Caesaris navali proelio xicit. Caesar ct Antonius cum exercitibus in Graeciamtraiecerunt, bellum contra Brutum et Cassium gesturi. R. Cornificius in Africa T. Sextium, Cassianarum partium ducem, proelio vicit. CXXIV. C. Caesar et Antonius apud Philippos vario eventu adversus Brutum et Cassium pugnaverunt, ita ut dextra utrimque cornua vincerent, et castra quoque utrimque ab iis, qui vicerant, expugnarentur. Sed inaequalem fortunam partium mors Cassii fecit: qui, quum ineo cornu fuisset, quod pulsum erat, lotum exercitum fusum ratus, mortem sibi conscivit. Altero deinde proelio victus M. Brutus et ipse vitam finivit, exorato Stratone fugae comite, ut sibi gladium adigeret: idemque fecerunt principum Romanorum circiter quadraginta, inter quos Hortensius erat. cxxv. 1^. Caesar, relicto trans mare Antonio, quae provinciae ex partitione imperii in potestatem eius cesserant, reversus in Italiam veteranis agros divisit. Seditiones exercitus sui, quas corrupti a Fulvia, IVI. Antonii uxore, milites adversus imperatorem suum concitaverant, cum gravi periculo inhibuit. L. Antonius consul. 400 EPITOMAE M. Antonii frater, eadem Fulvia consiliante, bellum Caesari intulit i receptis in partes suas populis, quorum agri veteranis assignati erunt, et M. Lepido, qui custodiae urbis cum exercitu praeerat, fuso, hostiliter in urbem irrupit. CXXVI. Cv. Caesar, quum esset annorum viginti trium, obsessum in op pido Perusia L. Antonium, conatumque aliquoties erumpere, et repulsum, fame coegit in deditionem venire: ipsique et omnibus militibus eius ignovit. Perusiam diruit: redaclisque in potestatem suam omnibus diversae partis exercitibus, bellum citra ullum sanguinem confecit. CXXVII. i artbi, Labieno, qui Pompcianarum partium fuerat, duce, in Syriam irruperunt: victoque Decidio Saxa, M. Antonii legato, totam eam provinciam occupaverunt. M. Antonius, quum ad bellum contra Caesarem gerendum paratus esset, uxore Fulvia amissa, ne concordiae ducum obstaret, pace facta cum Caesare, sororem eius Octaviam in matrimonium duxit. (I. Salvidienum, consilia nefaria contra Caesarem molitum, indicio suo protraxit, isque damnatus mortem sibi conscivit. P. Ventidius, Antonii legatus, Parthos, proelio victos, Syria expulit, Labieno eorum duce occiso. Quum vicinus Italiae bostis Sex. Pompeius Siciliam teneret, et commercium annonae impediret, cum eo postulatam pacem Caesar et Antonius fecerunt, ita ut Siciliam provinciam haberet. Praeterea motus Africae et bella ibi gesta continet. CXXV1II. V^uum Sex. Pompeius rursus latrociniis mare infestum redderet, nec pacem, quam acceperat, praestaret, Caesar, necessario adversus eum bello suscepto, duobus navalibus'proeliis dubio eventu pugnavit. P. Ventidius, legatus M. Antonii, Parthos in Syria proelio vicit, regemque eorum occidit. Indaei quoque a :cgatis Antonii subacti sunt. Praeterea belli Siculi apparatum continet. CXX1X. -Adversus Sex. Pompeium vario eventu navalibus proeliis pugnatum est: ita utexduabusCaesaris classibus altera, cuiAgrip- pa praeerat, vinceret ; altera, quam Caesar duxerat, deleta, expositi in terram milites in magno periculo essent. Victus deinde Pompeius in Siciliam profugit. IVI. Lepidus, qui ex Africa veiut ad societatem belli, contra Sex. Pompeium a Caesare gerendi, traiecerat, quum bellum Caesari quoque inferret, relictus ab ex ercitu, abrogato triumviratus honore, yitaiu impetravit. AI. Agrip- LIER OH. DEPERD. -iOt pa navali corona a Caesare donatus est: qui honos nulli ante eum habitus erat. . cxxx. ivi. Antonius, dum cum Cleopatra luxuriatur, tarde Mediam ingressus , bellum cum legionibus octodecim et sexdecim millibus equitum Parthis intulit: et quum, duabus legionibus amissis, nulla re prospere cedente, retro rediret, insecutis subinde Parthis, et ingenti trepidatione, et magno totius exercitus periculo, in Armeniam reversus est, viginti ct uno diebus trecenta millia fuga emensus. Circa octo millia hominum tempestatibus amisit: tempestates quoque infestas, super tam infeliciter susceptum Parthicum bellum culpa sua passus est; quia hiemare in Armenia, nolebat, dum ad Cleopatram festinat. CXXXi. Sex. Pompeius, quum in fidem M. Antonii veniret, bellum adversus cum in Asia moliens, oppressus a legatis eius, occisus est. Caesar seditionem veteranorum, cum magna pernicie motam, inhibuit : lapydas, et Dalmatas, et Pannonios subegit. Antonius Artavasdem, Armeniae regem, Iule data perductum, in vincula comici iussit, regnumque Armeniae lilio suo, ex Cleopatra nato, dedit; quam uxoris loco, iam pridem captus amore eius, habere coeperat. cxxxn. v^aesar in Illyrico Dalmatas domuit. Quum M. Antonius oh amorem Cleopatrae, ex qua duos lilios habebat, Philadelphum et Alexandrum, neque in urbem venire vellet, neque, linito triumviratus tempore, imperium deponere, bellumque moliretur, quod urbi et Italiae inferret, ingentibus tam navalibus quam terrestribus copiis ob hoc contractis, remissoque Octaviae, sorori Caesaris, repudio, Caesar in Epirum cum exercitu traiccit. Pugnae, deinde navales et proelia equestria secunda Caesaris referuntur. cxxxm. Antonius, ad Actium classe victus, Alexandriani profugit; obsessusque a Caesare, in ultima rerum desperatione, praecipue occisae Cleopatrae falso rumore impulsus, se ipse interfecit. Caesar, Alexandria in potestatem redacta, Cleopatra, ne in arbitrium victorisveniret, voluntaria morte defuncta, in urbem reversus, tres triumphos egit: unum ex Illyrico, alterum ex Actiaca victoria, tertium de Cleopatra, imposito line civilibus bellis altero et vicesimo anno. M. Lepidus, Lepidi, qui triumvir fuerat, filius, coniuratione contra Caesarem facta, bellum moliens, oppressus ct occisus est. T. Liv. Tori. V. C c 402 EPITOMAE LIBROR. DEPERD. CXXX1V. Caesar, relius compositis, et omnibus provinciis in certam formam redactis, Augustus quoque cogntyninalus est: et mensis Sextilis in honorem eius appellatus est. Ruuin ille conventum Narbone ageret, census a tribus Galliis, quas Caesar pater vicerat, actus. Bellum adversus Bastarnas, et Moesos, et alias gentes, a M. Crasso gestum, refertur. cxxxv. Bell nm a M. Crasso adversus Thracas, et a Caesare adversus Hispanos gestum refertur: et Salassi, gens Alpina, perdomiti. CXXXVI. Haet.ia a TI. Nerone et Druso, Caesaris privignis, domita. Agrippa, Caesaris gener, mortuus ; et a Druso census actus est CXXXVII. Civitates Germaniae, cis Rhenum et trans Rhenum positae, oppugnantur a Druso; et tumultus, qui ob censum exortus in Gallia erat, compositus; ara Caesari ad confluentem Araris et Rbo- daui dedicata, sacerdote creato C.Iulio Vercundari Dubio Aeduo. cxxxvni. Thraces domiti a L. Pisoneitem Cherusci, Tencteri, Chatti, nliaeque Germanorum trans Rhenum gentes subactae a Druso referuntur. Octavia, soror Augusti, defuncta, antea amisso lilio Marcello: cuius monumenta sunt theatrum et porticus, nomine eius dedicata. CXXXIX. l^cllum adversus Transrhenanas gentes a Druso gestum refertur: in quo inter primores pugnaverunt Senectius et. Anectius tribuni, ex civitate Nerviorum. Dalmatas et Pannonios Nero, frater Drusi, subegit. Pax cum Parthis facta est, signis a rege eorum, quae sub Crasso, et postea sub Antonio capta erant, redditis. CXL. fiellum adversus Germanorum trans Rhenum civitates, gestmr. a Druso, refertur. Ipse ex fractura, equo super crus eius collapso, tricesimo die, quam id acciderat, mortuus est. Corpus a Nerone fratre, qui, nuntio valetudinis evocatus, raptim accurrerat. Romam pervectum, et inC. Iulii tumulo conditum. Laudatus es' a Caesare Augusto vitrico, et supremis eius plurcs honores additi VARIETAS LECTIONUM EDITIONIS DRAKENBORCH1ANAE. Lib. XXXIX. Cap. 4. ab tribuno] ab tribunis. — Cap. 5. AT. Ab uri 1 ] Aburii. — Cap. C- successorem ipsum 07)mi genera licentiae corrupisse fama attulerat] successor ipse omni genere licjejitiaeconruperat .— Cap. 7. ducenta] ducentas. -— Ibid. tria ] tres.- —Ibid. sexdecim] sedecim. •— Cap. S. testamenta- que] testimoniaque. — Cap. 12. Stimulae] Similae. — Cap. 15. tam non solum apia] non solum apta. —Cap.21 .Calagurim]Ca- lagurrhn. — Cap. 29. sexdecini] sedecim. — Cap. 31. sustineri] sustinere. ■—• Cap. 36. Comptasium] confictum. — Cap. 41. revocare mores] mores revocare. — Cap. 44. iuratores viatores iussit. — Cap. 45. Cn. Cornelii Lentuli] Cn. Cornelii. —• Cap. 49. Coronen, quam] Coronen [ profectus ,] quam. —Ibid. ‘‘Qnfcrta turba] turba conferta. — Cap. 53. devertit] divertit. IiJB. XL. Cap. 8. quum primum] quamprimum .— II) id. expertes iuvcnalium inter fratres certaminum\ expertes inter fratres certaminum. — Cap. 9. Hesterno die] Hesterna die. — Ibid. periculi mihi fuisse] periculum fuisse. — Ibid. rem pro manifesto haberes] pro manifesto haberes.' -—. Cap. 10. noxium incesse caput ] noxium huic esse caput. — Ibid. quia tibi ademptas] quia ademtas. — Cap. 13. antea] ante. —* Cap. 15. comissatione] comissationibus. — Cap. 16, recipiat] recipiet. — Ibid. ad consules] ad consulem. — Cap. IS. dextram partem\ in dextram partem. — Cap. 20. fraterno sce- lere J fraterni sceleris. — Cap. 31. fremitum equestrem] fremitum equestrium .— Cap. 33. cunctati sint] cunctati sunt. — Ibid, expugnavit] obpugnavit. — Cap. 34. tum iis j cum iis. —■ Ibid. cumjiraesidio] tum praesidio. — Cap. 35. necessarium esse] necessarium esset. — Cap. 3G. nominis Latini] c nomhte Latino. — Cap. 38. Ligures Apuani de ?nontibus descenderent] Ligures ab Anido montibus descendere. — Ibid. quod ferretur j quid ferretur. — Ibid. quod duceretur] quid duceretur. — Ibid. VARIETAS LECTIOXUM. 404 quod militibus daretur] quid militibus daretur. — Cap. 45. prostravit] constravit. —Cap. 46. nisi forte implacabiles fueritis , * implicaverint animos vestros ] nisi forte inplacabiles vestrae irae inplicaverint animos vestros. — Ibid. mortales inimicitias] inimicitias mortales. — Cap. 47. expugnare] ob- pugnare .— Ibid. accienda] accipienda. —Ibid. nocte e turribus ] nocte turribus .— Cap. 50.J£rgavica]Ergavia .— lbid.tf.rpw- gnasse\ohpug7iasse .— Cap. 51. lectus] electus. — Ibid. inseruerat] inposuerat .—Cap. 52. annos] annis .— Ibid. Duello magno dirimendo, regibus subigendis, causa] Duello magno regibus dirimendo * caput subigendis. — Ibid . filio** ausjticio] Jilio auspicio. — Ibid. eos] Cos. — Ibid. ante diem undecimum Kalendas Januarias] antea sic. — Ibid. tredecim ] LXJf. — (.Utp. 53. vallesque saltuosas] vallesque saltus. — Cap. 55. oblatum] vocatum. —Ibid. vocari iube. Ht adductus] vocari iube- ret. Adductus. — Cap. 56. Amphipolini] Amphipolin. — Cap. b~t.Histrum] lstru?n. <— Ibid. ac comma da bantur] commodabantur. — Ibid. prospere rem gessissent] prosjyere gessissent. — Gap. 58. (tuum subire] (luo ubi ire .— ibid. qua venerat] qua venerant. — ♦ Cap. 59! trecenos] tricenos .'—Ibid. lanxque]lana- que. — Ibid. apposita] obposita, Lib. XLI. Epit. dimissus, praeter religionem, quamul- t// templa magnifica multis locis erexit, Athenis Jovis Olympii, et Antiochiae Capitolini,silissimum regem egit] dimissus. — Ibid. sollicitabat] sollicitabat ; qui praeter religionem, qua jnulta templa magnifica multis locis erexit, Athenis Jovis Olympii, et Antiochiae Capitolini, vilissimum regem egit. — Cap. 1. qui tuendae viginti navibus maris superi orae Anco- 7inm] qui tue?idam viginti navibus marisujieriore Anconum. — Ibid. in Jstnam versum] in Jstriamque suum. —Cap. 2. forum Uirba inermi frequens] eorum turba inermis frequens .— Ibid. direptisque] direptis. —Cap. 4. fuerant] fuerunt. — Cap. 5. coloniis] colonis. — Cap. 6. alii cuiquam] alicuiquam. —Cap. 7. de m] de his. — Ibid. quando populus] quando id bellum populus. -— Cap. 8. L. Mummius] C. Mmnmius. — Ibid. et Z». Minucius Thermus] L. Minucius Thermus. —Ibid. in delectu] in delectum. — Ibid. jfwrroclivi in declive. ■— Cap. 16. circuitu] circumitu. — Ibid. ex com- prenso] comprenso. — Ibid. ab Corintho] a Corintho. — Cap, J8. fatigantes saepe idem petendo senatum] fatigato saepe idem petendo senatu .— Cap. 21. in qirovinciam] in provincias. — Ibid. sex millia] se decem millia. — Cap. 22. acceperunt] ce-^ perunt <— Ibid. traductisque] transductisque. — Cap. 25. spiculatum] sjteculari. — Ibid. J\'ovum foedus si secum facere vellent] Si novum foedus secum facere vellent. ■— Cap. 26. redierunt legati ] legati redierunt. —• Cap. 27. ah sociis ] a sociis. — Ibid. vt exercitum] qui exercitum. — Cap. 28. quam tantum bellum immineret reipublicae, visum erat] quum tantum bellum inmineret, iussum erat. — Ibid. iure. — Ibid. non compotem] minus compotem. — Ibid. est lectus] lectus .— Cap. 2'J. neque Romanos jiosse aequum censere] neque pro Romanis se aequum censere. — Ibid. enixe] eximie. — Ibid. mansu- rhs res mansuras res. — Cap. 30. omnis ferme *, ut solet, deterioribus, erat ad regem] omnis ferme, ut solet, deterioribus erat ob regem. — Ibid. propagationem 'j prorogationem. — Cap. 31. duceni pedites] duceni equites. — Ibid. obvenit] evenit. — Cap. 32. optaturum] ojypugnaturum. — Cap. 33. M. Popillius consularis, centuriones] M. Popillius co?isu.laris, advocatus, centuriones .— ibid. postulante] postulanti. —. Cap. 34. in Italiam reportati ] in Halium portati. — Ibid. Ordine] Ordinem. — Cap. 35 .remissa ajypetlatiiine] omissa adpcllutione .— Cap. 37. Cui rescribi non qdacuil] C'ui rescribi nihil placuit. — Cap. 38. a mari] ah mari. —Ibid. escenderent] adseenderent. — Ibid. jyollicitationihus regiis J pollicitationibus regis. — Ibid. Uuum culpam] iis, quum cutyam. — Ibid. non fuisse se dilaturum] non fuisse dilaturum. — Ibid. Hijipiam] Hippian. — Cap. 40. Arthetauri] Artetari. — Wni\.materiem] materiam. — Cap. 41. Arthctauri\Artetari .— Cap.42. Pteleum ] Pi/lleon .— Ibid. escendi] adseendi. — Ibid. Kt his] Et hic. — Ibid. cum EDITIONIS DRAICENBORCIII ANAE. 407 exercitu me isse] cum exercitu, me fuisse. — Ibid. emotum] re- motum. —Ibici, aut frustra] at frustra. — Cap. 43. cum assensu] tum udstnsus. — Ibid. legatos] legati. — Ibici, 'praeter- mittendam] qmnetcrmittcndum. —- ibid. quos legali, nullo J quis, legati, nullo. — Cap. 44. regiam societatem ] Persei societatem .— Ibid. et separatim singulis] separatim singulis. — Cap. 45. et circum insulas] circum insulas. —- Ibid. Sp. Postumius] P. Postumius. — Ibid. fovere] favere. — Ibid. praeparatis] comparatis. — Ibid. orationibus] rationibus • — Ibid. fuciundum] faciendum. — Cap.'46. ab colloquio] a conloquio. — Ibid. ab Thebanorum iniuriis] a Thebanorum iniuriis. — Cap. 47. denuntiare etiam interdum pugnam et locum finire] denuntiare etiam; interdum locum finire. — Ibid. jiroditorem liberoium. Legis haec Romanae ejse] 2 )r oditorem liberorum regis. Haec Romana esse. — Cap. 48. M. Lucretius] Lucretius. — Ibid. quinqueremi] quinquereme. —■ Cap. 49. in Capitolium] Capitolium. — Ibid. Ajmlloniatitun] Aqwlloniati. — Cap. 59. emotum] remotum .— Ibid. res [sint, statuere j apud ] res ** apud. —Ibid. aut, ut] itant. «— Cap. 51. Alcidemon, facto] Alcidem confecto. — Ibid. quadraginta tria ] quadraginta. — Ibid. duo millia erant: agema hanc ipsi legionem vocabant] duo erunt agemata : hanc ipsi legionem vocabant. — Ibid. Leonnatum] Lconatnm. — Ibid. Sz/tlzs] Sintiis. — Ibid. Ite» summa] Summa. — Cap. 54. scalae] et scalae. — Ibid. qua Tempe adeunt] quae Tempe adeunt. — Cap. 55. Scaeiun] Sceum. —Ibid. ab tota gente] in tota gente. — Ibid. ad milio quingentos] ad mille. — Cap. 5G. Has 2 >raetor] Praetor. —Ibid. a castris] ab castris. — Cap. 58. 2 Purimiis] jdvrium. — Ibid. Medon] Milo. — Ibid. explebat] expleverat. — ibid. et eiusdem gentis] eiusdem gentis. — Cap. 59. ira concitati.] concitati. —- Ibid. * gladiis hastas p>etere 2 >edites, ** nunc] gladiis hastas petere pedites, nunc. —Ibid. (pium victor equestri proelio rex « Parvo momento si adiuvissent, debellatum esse; ojiporiunQ adhortanti] (pium, victor equestri jyroeiio rex j)arvo momento si adiuvisset, debellatum esset, ojiportune adhortanti. — Ibid. Leonnatus] Leonatus. —Ibid. agmen peditum] agmen inqiedt- tum. — Cap. GO. cajiti sexcenti ferme equites] capti ferine ducenti equites. — Ibid. traductis] transductis. — Ibid. qui ])ri- m/] primi. — Ibid. dicebantur, Romam missi] dicebantur — Cap. 61. Donat ] dona .— lhU\. facinora sua] ante ora sua. — Ibid. Mo 2 !seluni] Mopsium. — Ibid. Tumulus hic ante Temqte est et eminet Larissae medius **] tumulus hic inter Tenpc et Larissam medius est. — Cap. G2. de summa belli] de summa. — Ibid. in conditionem] in conditione. —Ibid. ab T. (punctio] a T. (piinctio. — Ibid. ab tam memorabili 2 )ugna) a tam memo* 408 VARIETAS LECTIONUM rabiitpugna. ■— Ibici. Pacem 'petiere] Pacem petere. Cap. 03. oppugnabat] obpugnarat. — Ibid. qua duae turres , quodque ititer eas muri erat , ruerant] qua duae turres , quodque inter eas muri prorutum fuerat. — Cap. 64. excitaverunt] exciverunt. — Ibici, sub luce] sub lucem. — Cap. 65. Mojise- lum] Mopsium. — Ibici, effuso agmine isset] effuso agmine issent. —Ibici, ab ictu] ah iactu. — Ibici, sagittisque] sagit- tisve. — Ibid. Huic abiegjiae breves pinnae tres] huic ad libramen pinnae tres .—Ibici, maiori Jiisu.] maiori sinu ,-—Cap. Gf>.?/.£ utcunque] utcumque. ■— Cap. 67. Mopselum] Mopsium. —Ibid, ex propinquo] et propinquos. —Ibid. restitisset] res esset. L l B. XLifl. Cap. 2. repeterent] peterent. — Ibid. consultum tamen] consultum. —Cap. 3. esse] fuisse .— Ibid. Gulussa regulus, Masinissae filius] Gulussa, Masinissae regis filius. — Ibid. habeant. Hanc iniec **] habeant. <—Cap. 4. ** tis tantum] *** tantum. — Ibid. petierint] petierunt. — Ibid. Indigna res senatui az?«] Indigna senatui visa. — Cap. 5. Sub idem tempms] Sub id tempus. — Cap. 6. et Lampsaceni] Lampsaceni. — Ibid. reciderent] reciperentur. -— Ibid. et quae ipse ultro pollicitus sit] aequae ipse ultro pollicitus sit. —Cap.7 .naviter] gnaviter .— Ibid. quam fide decedant; sic,quod] quam se dedant Persi.({uod. — Wn\.spoliaque sacrilegii] spoliataquesacrilegiis. —Ibid. pensi $it]pensi .— Cap. 8. socii atque amici] sociis atque amicis. —Cap.9. M.Raecius]Q. Maenius .— Ibid. tutaretur] tutarentur .— Cap.10. sub icluteli]sub iactu. teli .-— Cap.ll.nequa] ne quae .— Ibid. Kalendas Eehruarias] Kalendas Sejitembres .— Cap.12. ex Italia quingenti scribi iussi] exllalia*scribi iussu — Ibid. peditum quina millia duceni, et treceni equites] peditum quina millia, treceni et triceni equites. •— Cap. 13. ea pro indignis habere] ea pro dignis habere. •— Ibid. in impluvio] in- pluvio. Ibid. ediderunt, -et ut supplicatio feret] et addiderunt, vti supplicatio feret .— Cap. 14. praetores] tribuni. — Ibid. Jd ut ita esse scirent] Id ita ut esse scirent. — Ibid. prodibis] prodito. —Ibid. qu.cm his censoribus magistratus habe - b?e/zf] quem hic censores magistratum habebunt. <—Ibid. in de lectum] in delectu. —Cap. 15. paticns]patiente. —Ibid. consulis] consuli. — Cap. 16. ({une publica vectigalia aut ultro tributu] Huue publica vectigalia vitro tributa. — Ibid. ah inte ■ gro]de integro. — Ibid. escenderunt] adseenderunt. —Cap. 17. ut numerus colonorum augeretur] ut numerum colonorum augeret. — Ibid. Aegii] Argis. — Cap. 18. ab Romanis] a Romanis■ — Ibid. Dardanos recens domuisset bellum] Dardanos recens domuisset bello. —Ibid. levium armorum] levium armatorum. — Cap. .19. Adrtcum] Aputeum. ■— Cap. 21. Phanoten] Phuno - ie.m, — Ibid. EI irneam] in Elimeam. — Ibid. Inachum] Ache* EDITIONIS DR.1KENB ORCIII ANAE, m Joum. —Iltitl. Nicaeum quem vocant] quemNicaeum vocant. — Cap. 22 .Jnachum]Achcloum. — \Wu\.Aperanti]Aperantii. —Cap. 23. cum non minore vexatione] cirni minore vexatione. — lliitl. Phanotes] Phano lis. — Ibici, quem Melcona vocant] quem E- laeona vocant .— Ibici. Cassandream] Cassandriam. — Ibici, faceret] faceret.**** Lib. XL1V. Cap. 1. diei unius expedito iter esi] diei v- nius exjiedito itinere .—■ Cap. 3. Ortholophum ] Octolophum .— Cap. 4. atque etiam periculo, si cedenti ex superioribus Jocis instaret hostis, poterat] atque etiam periculo ; sed cedenti ex superioribus Jocis instare hostis poterat. — Cap. 5. In eos, transverso incumbentes tigno] in eos transversi incumbentes tigni. —Iliid. cJephanlus] eJephas. — Ibici. Ibi vallo campi quoque partem] ii vallem, campi quoque pariem. ■— Cap. C. per alia uliaque]per alia atque alia. —Ibici, duos ex amicis, Pellam alterum, ubi pecunia deposita erat, alterum usque ad Parthum , exj/raesidiis revocat.] duobus ex amicis Pellam, alterum Asclepiodotum , ubi pecunia deposita erat, cx praesidiis revocat. —• Ibici, raptis] raptim. —Ibici, incolas eius loci demigrare Pydnam cogit] in classem congestis, ocius demigrare Pydnam cogit. — Ibici, praesidiis regiis] praesidiis regis .— Ibici, ad Cojulylon] Condylon. — Ibid. et ipsum] ipsum .—Cap. 7. in Pieria] paratam. — Ibid. Agassas] Agassam. — Ibid. Philum] Philan. — Cap. 8. Philam] Philan .— Ibid. in Pieria] imperatori. — Ibid. ultro offerentibus sese rebus] ut qui, ohfe - rentibus sese rebus. — Ibid. emisisse de inanibus] omisisset e manibus. — Ibid. tunc tandem] nunc tandem . — Ibid. gurgites] gurgitibus. — Ibid. et infra, 2 >rorutam in mare evolvendo terram] et infra prorupta in mare evolvendo terram. — Cap. i). nani\ nec .—Ibid. apparatioribus ludis] adparitorihus ludi .— Ibid. elegantioris] elegantioris exercitii. — Ibid. Huic testudo simillima humillimae parti muri admota] JIuic testudini simillima parti muri admota. <— Ibid. praetenta] praetecta. — Ibid. deversari J diversari. — Cap. IO. e jntvore] a pavore. — Ibid. in errorem] in rem. — Ibid. Aeneam] Aeniam. —• Ibid. qui in navibus erant] et qui in navibus erant. — Cap. 11. inclutus magnitudine] in allummagniludine. —Ibid. Diversis partibus] Divisis partibus. —Ibid. irrumperent] i/trupere. — Cap. 12. dejJrensi] de})rehensi .— Cap. 13. Oreum Euboeae] Oreum Boeotiae. — Cap. 14. Pamphylii] Pamphyli. — Ibid. ponerent] posse uti. —Cap. 15. gentem sciret ] gentem * scirent. Ibid. nunc] nuncio. — Ibid. Rhodiorum] Deorum. — Jbid. J tari e tandem ? Ni pareatur iis]Jt.ane tandem iis pareatur .—Cap. 1 G.quatidie bis imlicem] quotidie bis indic,— Ibid transfugit,et — Ibid. Beroea] Beroeam .— Ibid. Jlomanis se dedunt] Romanis dedunt. — Ibid. alii deinccjis metu perculsi] aliae deinceps metuqiercuhae. — Ibid. ah castris] a castris. — Ibid. Medon] Milo. —Ibid. qui praesidio qmieerat] qui praesidio erat. — Lbijl. inde domum se recepit] in domum se recepit. — Cap. 46. obvium] obvia. Lin. X.LY. Cap. 1. praeceptam] praecerptam. — Ibid. increvit] increbruit. — Ibid. editur] traditur. — Ibid. quintum decimum] decimum .— Ibid. domos] domus. «— Cap. 2. et ingentem] ingentem. — Ibid. iere] ire .-— Ibid. populo] populi- — Cap. 3. sine dilatione] ut Latinae. — Ibid. nondum dimis sos] nondum missos. — Ibid. Agepolin] Agesipolim. — Ibid audierint] audirent. — Cap. 4. tendente] contendente. — Cap. 5. pollui eam homicida * sanguine regis Eumenis violavit pollutam homicida sanguine regis Eumenis violavit. — Ibid. sevocato Euandro] evocato Euandro .— Ibid. Reliqui quid esse] reliqui quid esset. — Cap. C. quum pecunia deferretur] duih pecunia deferretur. — Ibid. ex filiis] e filiis. — Ibid. quorum templum erat] quorum in templo erant. ■— Cap. 7. tunc accessio] tunc quoque accessio. ■—Ibid. Bullo amictus * illo] Bulfv amictus illo. Ibid. donec a consule lictores missi esse?U, qui summoto iter ad praetorium facerent] donec consul lictores misisset , qui submovendo iter ad praetorium facerent. — Cap. 8. percunciatio] percontatio. ■—Ibid. vim, in bello] vim bello. — Ibid. et populorum] populorum. — Ibid. neque prospera] nec prospera. —Cap. !). terrarum ultimos fines] terrarum ultimus finis .— Ibitl. lacerantes suis viribus] lacerantes viribus. — Cap. IO. Cassandream] Cassandriam. — Ibid. si eamens populo foret] si tamen populo foret. — Ibid. quod multitudinem noxa levabat] quod multitudinis noxam elevabat. — Ibid. nequaquam] nequaquam tamen. —Ibid. Alexandream] Alexandriani .— Cap. 11 .moenibus Alexandreae.]moenibus Alexandrine. — 12. A lexa?idre/ini]Alcxandriam. — \h\<\.Eleusinem]Lcusi- nem.—At exandrca\ Alexandri a .— Bn&.senalusconsuUinri] scriptum. —* Ibid. inter quos vixdum convenerat pax , Cyprum navigant]inter quos vixdum convenerat,jmrsCyjiru *i navigant. —lbid.E , ?*?ra£?/m]cwm.<— Cap.13. quajn]adquam. — ibid. adiutu- 412 VARIETAS LECTIO NUM rum]adfuturum .— \hh\.e Macedoniu\Macedonia .— Ibid.rtb Iri- umviris]a triumviris. — DnA.nave egresso \navem egresso .—Cap. 14. omnibus eum functum officiis ] omnibus functum officiis. — Cap.15. ex sc nutus esset]ex senatusconsulto esset .— lbid. ah superioribus] a superioribus. — Wvd.senatu remoti sunt] senatu e- moti sunt. — Ibici, tribu emoti.] tribu remoti. —Ibici, anni et sex ?nensium]anni et bimensis .— Ibiil. aedem Monetae in monteAl - hano] aedem in monte Albano .—Cap. IG.do nec de sententia legatorum res et bello turbatas, et in statum alium ex regno formandas composuissent]donec de sententia legatorum etres bello turbatas, et statum alium eius regni formando composuissent .—• Ibiil. cumbinis legionibus quinum mill iunx peditum, et equitum quadringenorum]cum binis legionibus peditum, et equitum qua - dringentenis. — Ibiil. M\ Iuventii] M. luventii. — Ibiil. deum Penatium] Deorum Penatium. — Ibici, ex foco] e foco. ■— Cap. 17. Tuscivicanus] Tusciveicanus. — Cap. 18. ubi publicanus esset] ubi publicanus est. —■ Ibiil. ab senatu] a senatu. — Cap. 19. acceptacque cladis, qua regnum in dubium adductum esset] Advertaeque gladiis regnum in dubium adductum esse. —Ibiil. veluti] vehit .— Ibiil. quia aetate proximus sii] quia aetate proximus. — lbid. (luid attinere] ({uid adtinerct. — Ibiil. ad eum mox venturae] mox ad eum adventurae. — Ibiil. iniuriis probrisque] iniuriis. — Ibiil. ad ultimum] an ultimum. —Cap. ‘20. gratulatus victoriam est] gratulatus victoriam. — lbid. et gratulantes] gratulantes. — lbid. amicorum so.ciorumque] amicorum sociorum .— lh'n\.condemnarent]condemnarentar .—Cap. 21 .deinde ex auctoritate Patrum ad populum latum] deinde ad populum latum .'—Ibiil. ut et,qui]ut,qui .—lbid .oratione]rationc, — Cdi\i. t l'l.**est,peccaoerimusne] ***peccaverimusne. — Ibiil. dc- versorio]diversorio .—Cap.23 Alie iam non]Hinc iamnon .—Ibiil-. JVb?t utique praeteribo id]J\'on praeter ibo id .—Cap.24. ensio • ne aurium]obf ensione.m aurium .—ibiil.si qui vellet] si quis vellet. —Ibid.?/7Z« autem dubia est] una dubia est. — Cap. 25. quae, quae agerentur, sciret]quae agerentur,sciret .—lbid. In praesentia praesidia deducere] Jn praesentia deducere. — lbid. Theaetetum] Theodotum. — lbid. maior a repulsa ignominia esset j maior repulsis ignominia esset. —lbid. absciderent] abscinderent.*— «lbid. si quid opus esset] si cui opus esset. — Cap. 2G. Hinc, praesidio imposito] hic, 2 >raesidio inposito. — lbid. civitatem] civitatis. —Ibiil. vectigal dimidium eius impositum] vectigal dimidium eius. —lbid. pependissent] pendissent. — Cap. 27. Ad Aeniorum quoque urbem diripiendam] Ad Aeniorum quoque hostiliter urbem diripiendam. — lbid. maiora] magis. —lbid. Ubi quum vidisset] ibi quum vidisset. — lbid. Hercynaeque] llercynnacque. — lbid. Euripi Euboeacque insulae] Euripi • aevoque ante insulae — lbid. rate traiicit] EDITIONIS DRAKENBOItCHIANAE. 413 traiicit .— Ibid. Bianaeque tempto] Dianaequc templum.' —> Ibid. vates antiquus ] vates Amphilochus. — Cap. 28. intra moenia ] inter omnia. —Ibid. memorabilem , ac Pallantium] memorabis lem. — Ibid. escendit ] adscendit. — Ibid. revertitur ] revertit. — Ibid . a Baebio praefecto praesidii] a Jiaebio praeside. — Ibid. Amphipoli adesse]Amj)hi'polim adesse. — Cap. 29. sum- moto aditus] suhinotor aditus. — Cap. 30. commercia ] commerciis. — ibid. et ut se ipsa quaeque contenta pars et a se ipsa quaeque contcmta pars esset. — Ibid. Cassandream j Cassandriam. •— Cap. 31. ad £.r£cr//os] apud externos. — Ibid. deprensas ] deprehensas. —Ibid. Antissam ] Antissan. — Cap. 33. Alexandreae] Alexandriae. — Cap. 35. cum tribunis jrfebis ageret, ex auctoritate Patrum rogationem ad qdebem ferrent] cum tribunis jdebis ex auctoritate Patrum ageret, rogationem ad plebem ferrent. — Cap. 30. de lege dicendi] lege dicendi. -— Ibid. sed ad suadendum j nec ad suadendum .— Ibid. haud quisquam]quisquam. —Ibid ./2 tribunis]a tribuno .— Lbid.rfesfjo- liari]dis 2 )oliari. —Ibid. Nunc -nimis saepe per ambitionem pec- cur i]in uno nimis se per ambitionem peccare .— Cap. 37. antiqua disciplina habiti,*nequefecerunt\ antiqua disciplina habiti,neque fecerunt. — lhU\.circumiret]circumires. —lbid.f///cf«s fsjtfi/- xist i. —Cap.38.JVb« unius in hoc Pau.lli]Non unius hoc Paulli. — Ibid. nec de Hannibale,[nec de Philippo]nec de Hannibale .— \h\i\.Carthaginiensibusque,etMacedonibus] Karthaginiensibus- que. — Ibid. nec P. Cornelius, [nec T. (iuinctius] nec P. Cornelius. — Cap. 39. duci in triumpho] duci in triumphum. — Ibid. debetur triumphus. Maiores vestri] debetur. XJtrum maiores oestri. — Ibid. et finem statuermit] et finem eum statuerunt .— Ibid. paludatus cum lictoribus] paludatis lictoribus. — Ibid. transvehit] traducit. — Ibid. mactabitis? Quid? illas epulas senatus ] mactate, illas quidem epulas senatus. — Ibid.ef id ipsuin]et ipsum .—Cap.40. denarii centeni] centeni. — \})U\.])ronuntiata]nunciata .—Cap.41 .et classibus lustrandis sacrificavit classibus lustra sacrificavi. —lbid.^rogresjtfs inde] 2 )rogressus .—Ibid .jjraeter se?iem,?ie)no superest]praeter se,nemo superest .—Cap.42. 7 lithys] Bitis .— Ibid. Legati tres nominati] Legati nominati .—Ibid .Bithys\Iiitis.' — i.\m\.abCarseolis\aCar- seolis. — \h\i\.inoisitatae]inusitatae .—Cap.43 .locis munimentisque fretam] locisqne munitis fretam. — Ibid. in triumpho] in triumphum. — Ibid. decem et tria millia ] tria millia. —■ Ibid. Iguvium] Jgiturvium .— Cap. 44. Kalendae intercalares ] intercalares. — Ibid. adiit] adit .—Ibid.Si is ager] Si ager .—Ibid. JW cut detur quidem] Ne quod detur quidem. — Ibid. ea benignitate] et ea benignitate. .— Ibid. munera sibi ipsi emi non si'sie] munera sibi ipsum emisse .— Ibid. in regnum est profectus,actumque inAsia bellu?n***']in regnum estprofectus 4U VARIET. LECT. EDIT. DUAKEiVB. Epit. XLYfII. Scfiio Africanus] Africanus Scipio. •— Epit. XTAX. ante annum centesimum] anno centesimo. —• lbid. rebellandum] bellandum. — Xbiil. scienti] scientem. — Epit. L. tres legatos ] legatos. — lbid. stirpe generis parem re- gi Macedonum] ex stirpe generis Persei, regis Macedonum. — lbid. Romanos auxilio iunantis] Romanorum auxilia innantis. — Epit. IjJL Achaeis] Achaicis. — Epit. LU. C. Vet ilium] M. Vetilium .— Epit. L \N. pacem a populo Romano infirma~ tam fecit] pacem ab infirmitate fecit .— Epit. LVI. tria millia , nongenta viginti tria\ tria millia. — Epit. LVJII, C. Gracchum] Gracchum .— \i\nt.TAyi.. 2 )lebi]pleh is ,— Epit.LXV.swpe- raverant] superaverunt. — Epit. LXVI1. Roiorige] Jioiorigc rege. —lbid. secundum Arausionem] Secundum populi Romani iussionem. —Epit.EXXVll. ut C.Marius] ut Marius. —‘•Epit. EXXXViil. proposuit] posuit- — Epit. L XXXIX. ei incubuit] incubuit. —lbid. Leg ibus] Rebus. —lbid. C. Norbanus] Cn. Norbanus. — lbid. a Samnitibus] in Sa?nn/.o. —Epit. XC. J.j. Domitius] M. Domitius. — lbid. Hirtuleio] Herculeio. — Epit. XCI. llirtuleium] Hercujeium. — Epit. XC1II. a rege victus, resijue] a rege victus est. resque .— lbid. a Metello] Metello. — lbid. gestae] gestas continet. — Epit. XCV. P. Vari- fiium]P. Vurenum. — Epit. XCVl. M. Perpernam] Marcum . — Epit. XCYII. Gannico] Granico • — lbid. deinde debellavit J deinde bellavit. —lbid. gestum] susceptum. — Epit. C1V. oh iniitrias, quas patiebantur, a suis regno pulsus] oh iniurias, quas patiebatur a suis, regno pulsus- — Epit. CY. iterum felicius] iterum parum felicius. — Epit. CY1. inter quae in- terqueeos. •—■ lbid. Q. Ciceronis] Q. Cicero. — Epit. CV11L in tempus] in id tempus .— Epit.CLX.rfei«rfe]rteiw.— Und.P.Lcntu*. 16] L. Lentulo .<—E{)it. CXI. Varronianis] Varianis. — Epit. CXA\.ojfensu.s est] infensus est .— lbid. nec sine] sine. — Epit. CX1V. quadragesimo octavo] quadragesimo nono. — Epit. CXY. quo beneficio eius Marcellus frui non potuit] Qui Marcelliis beneficio eius frui non jiotuit. — Epit. CXYll. trucidantis, qui susjjecti erant] trucidati, quia et suspecti erant. — Epit. CX\1I1. pro republica] jirimus reipuhlicae. — Epit. CXXII. 2 >ro$pere] parum jirospere. — Epit. CXXIV. utrimque ] vtriusque. — lbid. idemque feceruntprincipum Romanorum circiter quadraginta, inter quos Q. Hortensius erat] annorum circiter quadraginta, inter quos Q. Hortensius occisus est. — Epit. CXXV. relicto trans mare Antonio, quae provinciae ex partitione imperii in potestatem eius cesserant] relicto Antonio, transmarinae provinciae ex parte imperium ei cessit. — Epit. CXXVII. paratus esset ] incitaretur, —lbid. dimissa.