DifTertatio faecularis, admiranda Angularis providentiae divina» veftigia in vindicanda per pacem PaiTavienfem A. 1552* et Auguftanam A. 1555. Sacrorum Evangelicorum libertate exponeni: Praefide Dr. Sigm. iac. Baumgarten et auctore Io. Aug. Noeffelt. H a 1 a e, Aio 15. Sept. 175«. PRAEFATIO. Cogitanti mihi faepenumero, quid fit, quod ea Dei beneficia, quae et tribuuntur plurimis- et rebus maximis occupantur, non. magna plerumque exiftimatione fufpician- tur ab hominibus, cum multae huius rei occurrebant rationes , tum ea videbarur maxima , quod , quantus eorum valor fit, et inde redundans emolumentum, parum aut nihil homines meditari foleant. Communi hac in re omn um iudicio, non ex fcripta aliqua fed nara lege , conuenit tanto maiori applaulu excipienda efle Dei beneficia, quanto cum felicitate noftra propius coniun&a funt, atque quo plurium inferuiunt vtilitati; mulraque maiori veneratione profequenda efle, quam populari inter homines confuetudine receptum eft. Maximum igitur iis, quae non aliquos modo mortalium , fed omnes , non terrena bona, fed fummum Dei donum, Religionem, fpe&ant beneficiis ftatuendum efle pretium . qui inficiaretur, nili omnem cum ratione lapiendam eiurauerit, fore arbitror neminem. Liberari ab erroribus eaque in cogi' 202 PRAEFATIO. cogitando leruitudine, quibus plurima pars mortalium, fati, nefcio cuius, inclementia, premitur ; mente vri lerena, Deique verbum tanquam ducem lequi et vitae beatae magiftrum; fidem (nam coram omnibus animo intrepido profiteri, omnibusque violentiae legibus lolutum puras propagare poffe do&rinas, haec demum beneficia liint, quae, obliuioni tradita, imbecillum ingenium produnt, animumque omni prorfus pietate deftitutum. Quod quo turpius fit, planeque, non dicam a Chriftiano, led ab homine quouis fapiente remotum efie debeat , eo magis id nobis datum efle negotii exiftimandum eft, vt, quae in largiendis his bonis fe oftendit, eximiam Dei bonitatem mirabilemque lapiendam pia mente recolentes, identidem renouemus diuinorum beneficiorum monumenta. Bene igitur et iapienter decreuerunt maiores, vt, fi qua lingularis beneficii, diuinae ciuitati concef- fi, memoria recurreret, eo quidem tempore fingulari etiam pietate, fignisque grati animi eminentioribus celebraretur. Egregia haec funt, candidaeque pietati conue- nientiffima, fed fit plerumque, hominum, incertum, ignorantia, an faftidio aliquo et leuitate, vt vel de reftauranda horum beneficiorum memoria, vel de iis, quae pro- mouendae huic religioni inferuire poliunt, parum folicid reperiantur Cui malo, fi quis, laudabili excitatus induftria, medicinam t S A E F fl. I I C, 203 nam afferre voluerit, neque tamen de lingularibus diuinae prouidentiae circa eius- modi beneficia veitigiis, e tenebris quafi, quibus inuoluuntur , protrahendis . iisque, quae vel abdita in illis funt, 'vel oblitterata propemodum, illuminandis cogitauerir, fine (pe finis obtinendi moratur in (copulo. Inter ea, quae Deus Chriftianorum coetui concedit, eminet fine dubio emendatae per lvthervm Religionis beneficium. Quanta enim felicitas exiftimanda eft, quod, discuffa diuturna illa barbariei caligine, et diflipatis errorum opinionumque praeiudi- catarum nebulis, fol Euangelii (plendide emerlerit, expuifisque nofturnis filentiis, incundifiimos luminis fui radios vsquequa- que dideminauerit. Excitarat diuina proui- dentia lvthervm, vt veram religionem, deterfo pndino (qualore, quo variis variorum commentis foedata erat, dignitati iuae decorique redimeret Sed tanta erat vis in- uidiae turpidimorumque inter homines errorum, qui (olis orientis curium retardabant, vt, quidquid apud ipfbs lucis internitebat, effufa caligine exitinguere no£te- que titubare mallent, quam amabili folis calore recreari. Ipfe vero Deus, tenebris procul facefiere iuffis, foli laboranti {uccur- rens, pace religionis conduuta, diem quafi nobis redituit. Huius diuini operis cum fingulae partes (umma admiratione dignae fint, ita, quantum dies crepufculum, fic PRAEFATI O. £C4 Ifta pax, quae toti operi colophonem im. pofuit, ipfiarh Ecelefiae emendationem mirum quantum fiiperafie videtur. Redeunt iam ifti dies feliciflimo fidere, in quibus ante hos ducentos annos, pacem religioni noftrae datam, inaeftimabile illud caeli depofitum, primum parentes noftri deofculati funt. Noftrum igitur eft, non fummis modo diuinum hoc beneficium celebrare laudibus, fed omnia etiam media, ad excitandos aliquantifper fidei nofirae fo- cios, quafi et latibulis luis exturbare: in- primis cum in ea tempora noftra aetas in- cidifle videatur, in quibus noftram, ereptam perniciei faucibus, Ecclefiam iniquius laceflere , difiipare disfidiis , vaferrimis- que artificiis in eam detrudere colluuiem conentur officiofi Pontificis fatellites, ex qua vix diuina gratia auxiliante emerfit. Elgo vero quem indulgentifiimus Deus natum educatumque ea in Ecclefia voluit, quae lvtheri minifterio eandem cum Ecclefia, ab iplo lelu Chrifto fundata, formam recepit, non inaniter collocaturum efle operam puraui, fi labo' im meorum, quos Ecelefiae facros efle cupio, primitias erigendo huius pacis monumento confecra- rem, atque Angularis, quae in ipfia enituit, diuinae prouidentiae veftigia, rudiori licet penicillo, delinearem. Fruftra, fateor, quaerent, qui fublimem fapientiam fie£tan- tur, aut quibus fiordent omnia, quae ab- f r I f : r c t f c t t t ( t J i I 1 ( 1 1 i < i ERA EF ATIO. 205 ftrufioribus quaeftionibus rebusque ex intimis naturae penetralibus petitis non occupantur, aut, qui nihil, quod non vafta profundaque eruditione fplendefcat, dignum fua contemplatione exiflimant. Obferuato- : res enim fumus, non inuentores Ea autem, quae in probatis hiftoriarum monumentis, tanquam diuinae prouidentiae annalibus, deprehenduntur , diligenter excutere; haec, quanam ratione contexta colligataque fuerint accurare difpicere; ex iis poftea, quantum quisque euentus ad producendum alterum. quantum ad efficiendos Dei fines fecerit. iudicare, hoc vero et noftra diligentia dignum eft, et follerti rerum diuinarum fpeculatori tufficit. Mihi igitur, diuinae prouidentiae in comparanda nobis religionis pace veftigia indaganti, in maximo lucro ponendum efle videtur, fx non tam di- ferti aut eruditiffimi quam grati piique hominis munere defungar. Reliqua vero, quae in hac ipfa disquifitione deelfe nonnuliis vi- debuntur, fxncerum diuinam gloriam efferendi, eumdemque, quem apud me, hunc apud meos ' dam beneficiorum diuinorum fenfum excitandi (ludium largiter compen- faturum efle confido. ARGV. ARGVMENTVM. •Pofi bellum Smalcaldicum Carolus V. nimia in zaptiuos principes acerbitate vjiis eft t Formulam /)ugufianam Pro- tejlantibus obtrudere voluit , $. II. 1'pjosque ad fubiidendum fe concilio Tridentino adigere , quawui■ nulla falus ab hoc ex [pedanda effet , § III. C andeftinis vero confiliis et ipjn r: Pontificem et Prote- flantes labefadare ftuduit, § IIII. Quibus omnibus animos Lu- theranorum concitauii; ex quibus Mauricius Septem- liir , ipfum armis aggreffus, ad transadionem Pajfaui- evfem commouet. §. V. Variae caujfae , quae Caefa- rem ad pacem religionis Euangelicis concedendam praepararunt , cuius argumentum enarratur. §. VI. Huius praeflantia. Duplex circa miracula , in emendatione Ecclejiae procuranda , qnorundam aduerfariorum error. §. VII. Confutatur , et , quid /ibi velint ftngularis prouid-ntiae diuinae vefligia , oflenditur, § VIII. Demonflranda ad tria capit» reuocantur. § Vlltl Vefligia ftngularis providentiae primo in iis , quat vtramque pacem praeceffe- runt; et quidem i) Pas- fauienfem Maximae viret foederatorum Smalcaldico- rum a Caefare debiliori proflratae , et pofl hoc bellum defperata Euangelicorum cauffa. §. X. Vnde ineptum videbatur , fi quid contra Caefarem lentare volebant , in fpecie ex parte Mauritii , §. XI. Praefertim , fi ipforum viret cum eximia Caefaeis potentia comparantur. §. XII. Quod affertum, obiiciendo foedus eorum cum exteris quibusdam principibus , labe- fudari non potefl, §. XIII- Inte- AB.GVME N T V M. 2C>7 Interim Maurititu bellum ad- uerfus Caefarem decernit, ad quod hfe C aefar jecuri- tate fua et naeuo quodam politico icfi arma Juppedi- tat. § XIV. In hoc bello Caefar fingulare ius talionis diuinae expertus efl, §. XV. Et felix armorum Mauritii f.tccefjus atque Caefaris Fer- dmandique de pace confilia jtngularem Dei prouidenti- am oflenderunt. §. XVI. Quae etiatn 2 ) paci religionis Augojlanae procurandae profpexit, §. XVII. Et quidem in eo, quod, licet intefinis cum /liberto C ulta - bacenfi dijjidiis , focietas Euangelicorum rumperetur, (quibus tamen abflinentiam litam declararunt J§.XVIII. Atque illi morte Mauritii per cellerentur, §. XIX. Omnique exterorum auxilio deflituti ejjent,- §. XX, Tamen nullam cum Reformatis iniuerint focietatem, paci autem fimnia conflantia in- fliterint. §. XXI. 'At quam Euangelicis procurandam Ferdinandi indoles tt conditio aptijjima erat , §. XXII. i Quamque ipfi Pontifices, ma- i xime Paullus IV, promo- nerunt. § XXIII. Deinde /e haec fingularis providentia ofiendit in remonendis difficultatibus, quae ex ipid huius pacis indole nafcebantur , §. XXIV. Inprimis ex referunto Ecclefia- Jlico , §. XXV. Atque ex Pauli IV. arroganti et impotentiffima contra- diRione, §. XXVI. Denique ex egregiis effectibus cognojci potefl , quin haec pax falutem reipubli- cae et Ecclefiae refiituit, §. XXVII. Reipublicae; praeiudicitim illud eo tempore vbiuis feri receptum: pacem ciuilem cum jacrorum diuerfitate conflare non pojfi , d.ftnt- endo, §. XXVIII. Nosque ab imperio Pontificis , fummoque magiflraiui ius circa /aera vindicando. <§. XXIX. Eccleiiae; tum obarmarunt eius puritatem confer- vando, §, XXX. Tum etiam nobis pofiefiatem concedendo, has doarinas ad alios propagandi. §. XXXI. Vnde coaai funt ipfi Pontificii, cum arma non valerent amplius, argumentis pugnare , eaque de cauffa ipfam magis feripturam ferutari. § XXXII. Difiertationis peroratio, §, XXXIII. §. I. Ea erat, poft tradiram Auguftae carolo V Imperatori confeffionem, illorum facies, qui emendatam religionem, praeeunte lv- thhro, tuebantur, vt neque liberum, quod pollulabant, concilium, neque precibus et repetita faepius animi integerrimi declaratione , perfe&am, ad folum dei verbum religionem inftruendi. veniam vmquam fe impetraturos efle praeuiderent. Minae potius Caefaris, qui edifto Wormatienfi infi- flebat, fumma Pontificis Romani pertinacia, er. quos hinc inde adueriarii moliebantur, belli apparatus, Proteftantes , vt fuae pro- fpicerent fecuritati, mouebant. Quo fa- dum eft, vt, foedere Smalcaldiae inito, firmatis ad conftantiam animis, plurimi, qui publice caudam Dei aduerlus Pontificis impietatem defendendam fufceperant, ar- £tifiimo mutuae defenfionis vinculo fe con- iungerent. Quamuis enim A. MDXXXII. ab Imperatore tum Suinofurti, tum inpri- mis Noribergae inducias impetraflent, non tamen pacis tempore omne de bello, non mouendo quidem, fed declinando reprimendo- SINGVLARIS etC. - VESTIGIA. 209 mendoque confilium abiiciendum effe putarunt Neque male fufpicati funt Quum enim, irrito femper conatu, lites de religione ortas Caetar componere allaboraffer, tandem, honelfa quadam belli, quod meditabatur, reperta cauffa, in comitiis Ra- tisbonenfibus A MDXLVI celebratis ioan- nem fridericvm Saxoniae Septemuirum et phil^ppvm Haffiae principem, in quorum auctoritate tota Lutheranorum vis nitebatur, profcripfit, prolcriptorumque alterum , Saxonem, cum prope Muhlbergam ad arma veniffet, fufis copiis, cepit., alterum vero philiptvm cui, fide publice data, veniam belli dederat, dolo delufum in cuftodiam traditit. FraCtas iam effe omnes Pvotefiantium vires Imperator cenfebat, fed effecit, nefcio quo fato, vt illud ip- fum , quod omni controuerfiae finem imponere videbatur, ipfi maximas grauisfimas- que turbas concitaret. Contra captiuos enim principes, dici vix poreft. quanta acerbitate vfus fit. Namque, infignium domus Saxonicae de fe merirorum prorfus imme- mor, non modo capitis Septemuirum damnabat * ), fed neque innocentia ipfius, et mira- *) Sententia damnatoria legitur apud hortied- f rvm in vafto illo opere, quod infcriptum eft: 35ec fKomtfcben ^aifec, unb S&niglicfieit SObijefteten, aucf) be$ (jeiligcn §R6mi jtyen SfficfcS ©tanbe Sanblunaen unb 2fuSf(|>ceiben cott P. 111 . O 210 3INGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE mirabili ipfis in vinculis conflantia, adeo commouebatur, vt dimiffiflet ipfiim aut tra- £fafiet lenius, vt ab ipfo potius duriflimas pacis conditiones extorqueret, quibus Sep- temuir , praeter alia multa, omni vindiCtae et Septemuiratui, vmquam cum pofteris fuis recuperando, renunciabar *), Neque vero hoc (olum fecit imperator, fed etiam, inuitis licet er reluctantibus multis Germaniae proceribus,' per integrum luftrum, vbi- que captiuum fecum, tamquam in triumpho, duxit. In philippc autem decipien- do, ficuti fraudulentia vfus erat, tantum Imperatorem prorfus dedecente , ita non minori in iplum ieueritate vtebatur. Non eo contentus, quod, fide frafta, turpiter deceptum in cuftodia teneret, grauiffimo ip- fum etiam carcere mul&abat **.); et, neque coniugis infantumque philippi lacry- mis, neque crebrioribus multorum maxi- morumque Europae principum precibus adducebatur, vt ipfum dimiffiflet e vinculis ***); quin SKcctitmngigfcit, Sfnfang, gort; unt> enbli* $cn StuSgang be3 ilcutf^en $cieg$ ic. Vol, II. lib. 111. cap. 70. pag. 575 . 76. *) Huius transactionis verum atque integrum exemplum itidem hordlederus. 1 . c. Cap. 7?. p. 582. feqq. exhibet. Vide thvanum Hiftoriuram fui temporis lib. IV. Edit. Parii, 1606. fol. p. III. ***) Lamentabiles legatorum mavritii et ioa- chimi querelas, quibus fraudem et acerbitatem Caelaris in rHUippvM expofuerunt refert, IN PAGE RELIGIONIS VESTIGIA. 2U quin potius mavritivm philippi generum, et ioachimvm Brandenburgicum, principes optimos, quorum amicitiae, ob egregia de Caefaris falute merita, parcendum fuiffet, quique fide (ua.interpofita, philip- po, vt Caefari fe fubiicerer, perfuaferant, vana fpe detinuit. Quo ipfo effecit, vt illi, quem precibus non poterant, armis libera* re conftituerent *), §■ ir. Quemadmodum vero quorundam interitu non ftatim occidunt, qui eadem moliuntur ; ita parum fibi captiuitate duorum cohortis Lutheranae principum fibi profpe- xifie Caefar intelligebat, nifi de medio cogitaret, quo eos, qui emendandam effe religionis formam perpetuo clamabant, cum grege Pontificem fequente conciliaret. Ad quod obtinendum in comitiis A. MDXLVIII. Auguftae Vindelicorum habitis ambiguam quandam religionis formulam confici curabat, ita conceptam, vt neutri parti difplice- re, refert SLHinANVS Commentariorum de ftatu religionis et reipublicae , carolo V. Caefare libro XXEII. p. 670. feq. Edit. Erf. 1610, qui eorum quoque nomina recitat, qui pro Philippo intercefferunt pag. 673. 74. *) Ipte mavritivs hoc inter cauffas refert, cur Caefari bellum indixerit, in litteris ad Germaniae Proceres apud sleibanvm obuiis libr, XXIV, p. 695. 96. O 3 212 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE re, fed aeque ab his, qui Auguftanae Con- feffioni addidti erant, quam ab illis, qui in Pontificis verba iurauerant, admitti et in vtramque partem explicari poflet. Ad cuius normam quoniam omnis religio et cultus dei publicus, Caefare iubente, dirigendus erat, dum in Concilio lites componerentur, nomen interim fortita eft. Hanc cum probaflent quidam, qui inconfulte pacem veritati praeferebant, principes *), ceteris, qui recipere illam nolebant, minis ipfaque vi Cadar obtrudere incipiebar. Ita, quae pacis reftaurandae gratia elaborata erat formula , multas utrinque contentiones peperit. Quamuis enim armis recipiendam hanc formulam quibusdam imperii ci- uitatibus perfuaderet neque tamen Pontificis gratiam merabatur, neque, vt ad eam fe componeret, plurimi qui fuperiorem Germaniae partem incolebant, omnino adduci poterant **). Procreabat quidem haec formula aliam haud abfimilis argumenti, quae Lipfienfe interim appeiiatur ***;, in qua incommodis quibusdam et dubiae inter* *) SLEIDANVS lib. XX. p. 579. 81. Copiolius haec enarrauit sali givs in Hiftoria yiuguftanae Confcflionis gernianice exarata, qui de violentia, qua Caefar quibusdam ciuitatibus Interim obtrulit Vol. 1. p. 583 . leqq. , deque iis , qui formulam non receperunt, p. 6 o 5 — 609, et quo animo Pontifex ipfam conliderauerit p. 577. feq. exponit. ***) Huius hilloriam delineatam vide apud SALI givm, ]. c, libro III, cap, V, IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 2Ig terpretationis locutionibus Caefari verba da- re ftudebant Misniae do&ores, amore pacis nimio, vel belli potius timore, excitati i fed hoc metu, non ex animi fententia; non in doftrinis grauiffimis. quas ambigua oratione inuoluebant, fed in rebus mediis; non approbante, fed reclamante fe- ueriore Lutheranorum parte facium effe, diuturnae illae de sddiaphoris , vt vulgo appellantur, concertationes teftantur. Hac vero violentia Caefar mavritii et ioachi- mi septemuirorum in primis animos in fe concitabat, qui iam demum, quali in Pro- teftantes animo effet, intelligebant; fuaeque religioni interitum parari, dufto ab acerbitate Caefaris argumento, augurabantur. § III. Concilium, in quo componendas de emendanda Ecclefia lites Imperator promi- ferat, erat fine dubio illud, quod iam ante fufceptum bellum Smalcaldicum Pontifex, Caefari fatisfadfurus, Tridenti coegerat. In hoc fpem fuarti Caefar collocafle videbatur; contra ex Pontificis moribus fu- neftum rerum fuarum exitum Proteflantes praeftolabantur. Neque tamen ipfis, quam- uis fraftas efle vires fuas fentirent, Caefar minis adhortationibusque perfuadere poterat, vt huic fe Concilio fubieciffent. Quidnam enim boni exfpeftandum erat ab ifto concilio, in quo, non de corrigendo Ec- clefiae ftatu amice deliberare, fed iudicis inftar 214 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE inftar {ententiam dicere Pontifex conftitue- rat; in quo non patres ceterarum regionum confcripti, fed vnice Pontificis legati, dem- ta reliquis iudicandi poteftate, decernebant * .1; in quo iplae Proteftantium doctrinae, fine caufia cognita, fine eorum defen- fione, fine omni ratione, folo Anathemati interpofito, condemnabantur **; Nega gabant Proteftantes , et id iure quidem, fe in *) Referta Tunt fere omnia, quae de Concilio Tridentino ad noftram memoriam pe. Ille enim, quidquam fe mutaturum effe in legibus haCtenus in Concilio latis, pro more fuo fimpliciter negabat **). (eftenim tanti vtraque contradixiffe SARrrvs refert in Hi- ftoria Concili Tridentini p. itj . 557 . 58 . Nimiam vero in reiiciendis doctrinis praecipitantiam et alios male babuiffe, 'docent querelae V ARGAE. 1 . C. p. 106. 120 etC. MALVEN- dae p. 147 , ipiiusque cranveilani in epiftola ad vargam p. 174. *) Digna funt, quae hic notentur, verba sleida- ni, qui legat: Argentoratenfis in Concilio vicem luftinuit lib. XXIII. p. 870., atque legatum Pontificis, ait, ita fenliffe: Eos, qui doctrinae regulam atque modum reuerenter accpere et obtemperare debeant , Juis maioribus velle praefcribcre , perquam hoc effe tum absurdum, tum indecorum. **) Hanc iam ab initio Pontifici mentem fuiffe, ipfa bulla refumptionis Concilii docet, quam i;! ;!; f p,i ! . ■•i Sl6 SlNGVLARIS PROVIDENTIAE DIAINAE ti viri tamque nobilis auda&er fua decreta defendere), neque alia lege diflentientes admittendos dicebat, nifi fe omnia in Concilio confutuenda approbaturos effe pollicerentur. Eo vfque tamen noftri Caefaris voluntati cedebant, vt fe, legatos do&ores- que fuos. cum noua fidei fuae confeflione, Tndentum mifluros ede promitterent; cuius rei gratia et in Saxonia, et in ducatu Wur- tembergenfi (criptis lingularibus in Concilio exhibendis fidem luam exponi curabant * i quamuis, dum Pontifex rebus Concilii praeerat, nullam rerum emendationem exipe£tandam effe pulchre intellige- J. rent. Quod quidem, metuebant, accidit. I Quamquam enim Pontificis homines precibus monitisque Caefaris aures paullilper praebere videbantur, omnia tamen fic in- ftruere didicerant, vt facile appareret, ad diflentientes non audiendos fed condemnan dos, ipfos confediffe. Namque Proteftan- tes differendum vfque ad aduentum fuum de do&rims iudicium voluerant; illi inter ipfa pacis ivlivs III. PontiFex euulgauit, quae plerumque collectionibus Canonum et decretorum huius Concilii adiuncta eft. In editione phit.ippi chiffletii Lugduneiift de A. MDCCXXXIV. habetur pag, 87 — gg. *) Conf de vtraque hac formulafumme reueren- di multifque tnihi nominibus colendi prae- sims (gclauteruncicn fcec fombolifcfett ©cfirtf* ten t>ec eeangelifcf); lutfyccifcfcen $tr$e, i» Appendice §. 149* et i 6 i. IN FACE RELIGIONIS VESTIGIA 21'J pacis confilia in eorum fententias Anathemata vibrabant Hi grauiffimas defide- rabanr de doCtrinis moribusque corrigendis deliberationes; illi rebus leuioris momenti definiendis occupabantur, maiores- que vel remilfius tra&abant *), vel praeteribant filentio, de ipfa vero Eccleiiae emendatione ne fando quidem cogitabant **). Hi non ad Pontificis, fed concilii iudicium prouocabant; illi legatos ipfius adeundos effe, eorumque ius et auCtoritatem diftato- riam agnofcendam imperabant. Hi non ex auctoritate hominum, 'putabant, fed ex fa- crarum litterarum oraculis, decidendas effe controuerfias ; illi , fcripturam effe rem inanimem atque mutam , dicebant, Jient etiam reliquae leges politicae , iudicis autem accommodandam effe vocem , vt reSle perciperetur *"*). Hi quidem non detrectabant legatos ad Concilium mittendos, modo, vt legitime ipfis a Concilio caueretur, volebant. Quid vero illi? Recufant initio, poftea ne eas quidem ipfis conditiones largiri volunt, quas olim Bohemorum legatisConcilium Bafileen- fe *) VarGas ad Epifcopum Atrebatenfem. 1 . c. pag. 162: Le remarque fort hien , inquit, quon traite ici leger ement des matieres importantes et d’ une grande etendue, **) Vide malvendae epiftolam 1 . c. 147- et var- gae p 164, 188. 284 ***) Sunt verba, quibus Proteftantium legatis refponfum eft apud sleidanvm lib. XXIII. pag. 683. 2 lS SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE fe concefferat; immo de eo, an Proteftan- tium legatis locus et conlueti honores concedendi eflent, difputare poterant *), et, vt vno verbo complectar omnia, nihil prius meditabantur fanftislimi diftatores, quam id, quod ingratisliinum fore diffenuenti- bus eorumque animos irritare poffe arbitrabantur; atque in eo omnem ingenii vim expromebant, vt nexis, quos expediri nulla ratione poffe credebant, difficultatis nodis, eorum aduenrum et retardarent, et, cum iam acceffiffent- ipfis disceffum, ruptis omnibus deliberationibus, perluaderent **), Quibus rebus fa£tum eft, vt quum ab altera parte, perpetuis Caelaris mandatis, quibus iracundiam faepius mifcebat, ad fubii- ciendum le huic concilio adigerentur, ab altera autem flammas potius et proicriptio- nem, *) Nifi quis SARrto loc. cit. pag. 624. fidem habere voluerit, fatis tamen , de ridicula hac difputatione teftatur ipfa Proteftationis formula a Concilio promulgata, (quam le vassor ciiatis commentariis inferuit, pag. 471. feqq.) ns 06 disceptationes , quae tam de perfonis comparentibus mandatisque etfcripturis exhibendis , quam de loco ad fedendum perfonis adjignando , oriri poffent, felix ipfis Concilii progreffus retardetur. **) Nihil magis, quam aduentum Proteft antium extimuirfe Pontificem iam vargas obferua- uit 1 c p. 104. 5 . 274. , ipfumque, refert, eorum cauffa, qua ratione fpeciofe disrum- pi poffet Concilium, cagitafle p 3 11. 545 , orrmibusque modis lentaffe, vt ipfos ad dif- ceffum adigeret p. IN PAGE RELIGIONIS VESTIGIA. 219 nem, quam rerum emendationem a Concilio exfpe&are poflent, defperata emendatae religionis caufa videretur. §. IV. Haec tamen fuiflent tolerabilia, fi adhibita, qua pollebat , poteftate, Caefar liberum religionis exercitium Proteftantibus concedere voluiflet; nunc, et multo blanditiarum ftrepuu, er fimulato pacis fhidio hoc tantum quaerebat, vt utramque partem et ipfum Pontificem . ec eos qui ipfius nu£fo- ritau-m in (acris oppugnabant clandeflinis machinationibus frangeret. Ancipiti, fateor, premebatur periculo Hinc iram et indignationem Pontificis, maximosque prin- cipum ab ip(o ad defendendam Dei cauffam excitandorum tumultus; illinc intrepidum Lutheranorum animum metuebat, qui animam citius quam fidem femel receptam libi eripi paterentur. Itaque3 quamuis non ignoraret auftoritatem Pontificis multum fuae ipfius au&orirati detrahere, fra£tisque eius viribus tutius fe regiones quas Pontifex faepius attentauerat poflidere pofle; tamen non vi ipfum . fed dolo fupprimere, fatius fore putabat. Quod vero, Pontifici, incertum eft, an Proteftantibus maius detrimentum attulerit. Nouerat argutus imperator, res curiae Romanae diu conft- ftere non pofle, nili in Concilio Pontifices de fuis fuprumque moribus emendandis, de- que 220 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE qne grauiflimo rerum facrarum abufu abrogando cogitarent. Iccirco, ne rebus Pontificis palam obicem ponere videretur, multis bonorum verborum crepundiis flatorem fe et defenforem cathedrae Romanae promifit, iplius nutu , vt omnia in Concilio gererentur, litteris ad ipfum datis con- ceflit *), denique fe faepius ad exftirpan- dam Lutheranorum cohortem iureiurando obftrinxit **) Iisdem in deftruenda horum focietate artibus vtebatur. Eos enim, qui apii viribus ■ validi videbantur , in quibus erat mavritivs Septemuir, conciliare fibi beneficiis , et ad ipfos Augnflanae Confeffio- tii addiftos labefactandos adhibere, ceteros diflidiis et contentionibus inteftinis, maxime ex formula Auguftana natis, eneruare conabatur. Quibus omnibus effeCturum fe efle putabat, vt, quum talis rerum facrarum *) Ita Caefari cum Pontifice, vt reftituendum ipli Concilium Tridentinum perfuaderet, conuenilfe, vargas in fchedula ad Epileo- pum Atrebatenfern ]. c. p.'63. 64- refert, qui, quamvis his litteris alium fenfum vindicare ftudeat, de ipfa tamen litterarum fide, quid dubitet, non inuenit. **) Legitur apud hortledervm. lib. III. cap. 3. p. 24^- feqq. pactum Caefaris cum Pontifice , quo ad eradicandam Proteftantium haerelin confenferunt. In commentariis vero LE VASSORII ipTe GRA N VELLANVS , COnfi- liorurn Caefaris peritislimus : Caefarem mortem prius fufcepturum quam conscientiae libertatem Proteftantibus conceffurum effe , confitetur, pag. 56i. IN FACE RELIGIONIS VESTIGIA. 221 rum emendatio, qualem Proteftantes defi- derabanr, non eflet a Concilio extpectan- da, neque pacis fed belli femina famolum illud Interim fparfurum elfe praevideret, ip- fos viribus dettitutos, magna cum pietatis et iufiitiae Ipecie, tanquam pertinaces, rei publicae turbatores, qui omnia pacis con- «i filia Ipreuilfenr, funditus poliet profiernere, f V ' I Non ferenda haec videbantur mavritio I reliquisque Lutheranorum principibus. Iam I enim Caelarem vix per cuniculos emenda- f tam religonem conuellere amplius, fed quem | animum aduerlus eos lumplerat, quibus Dei | audtoritas potior erat quam Pontificis Cae- j farisque amicitia, eum in ipforum langui- nem exerciturum elfe perlentiscebant. 'Cuius laeuitiam cum exftinguere cedendo non 1 pollent, quicquid ipfis erat virium colligen- I dum , armisque id libi vindicandum decer- I nebant, quod rapaci manuCaefar ipfis erili pere minabatur. Inter hos maxime mav- I ritivs, nouus Saxoniae Septemuir, quem fibi totum deuinxilfe Caefar putauerar, fum- mis multorum precibus, fociorum calamitate, fubdolaque Caelaris indole commotus, i; vt, fibi cum hofte potentiffimo, ad cuius ji impetum retundendum propriae vires non j lulficerent, depugnandum elfe, intellexit, jj totam concitauit viciniam, imploratoque regum Galliae Angliaeque aliorumque Ger- : maniae 222 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE maniae procerum auxilio, ipfis illis copiis, quibus iuflu Caelaris . Magd; burgum, vr- bem Auguftanae Confellioni mordicus inhaerentem, oppugnauerat, ipliim Imperatorem adortus elt. Qua in expeditione cum fecundo Marte pugnaret nouitate rei tamque curiofoprincipio Caefar perterritus, faciliorem le cauffaeLutheranorum praebuit, neque lolum ioannem fridericvm ocius ex capuuitate dimifit, fed paulo poft etiam Paflauiae liberum religionis exercitium Au- guitanae Confeffioni addi£lis vitro concellir, donec in comitiis intra lextum menfem habendis. quae in quaeftione erant . rite pla- cideque componerentur *). Sic ille, qui res Lutheranorum maxime turbauerat. mav- itiTivs, rem iplis prudentia & fortitudine reftituit! Sic infirmus ille, vt videbatur, princeps Imperatorem lubegit, qui leges toti fere terrarum orbi di&itabat! Sic line vlla clade id fua celeritate effecit, quod tanti *) Huius pactionis, quae induciarum magis quam pacis nomen meretur, formula in omnibus fere conifitutionurn receffuumque Imperii collectionibus, aliisque locis, e. g. apud h o rt- iedervm. I. c. Vol. II. lib. V. cap. 14. p-1327. feqq. et christoph. lehmannvm in Actis de pace religionis lib. I. cap. I. deprehenditur. Recentisiime ipfam recudi curauit ioan- nes erhardvs KArpivs, Vir de memoria Reformationis variis fcriptis optime meritus in bem freubtgcn Sinbenfcn beS erften iRelU gion^gcteben&jQH^CS 6 !^ P- 1 77 - feqq. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 223 ti exercitus, tot preces, tot principes, fru* ftra tentauerant! §. VI. Poft haec tres propemodum anni tran- fierunt, in quibus nondum coafta erant, quae Caelar promiferat, comitia. Neque, bello nimium implicatus, poterat de pace inter dillidentes de religione fatis cogitare, quamuis multae eaeque grauiflimae, et Cae- farem et fratrem ipfius, rationes, ad pacem Euangelicis nunc demum concedendam, commouerent. Pertaeliis enim multorum, quibus fere occubuerat Caelar laborum, reliquum vitae fiiae tempus quiete tranligere, eaque de caulfa imperio publice renunciare decreuerat. Non tamen turbulentam et in- teftinis perturbationibus disruptam relinquere Germaniam voluit, led, cum armis amplius non polfet, pace exoptata animos Lu- theranorum fuperare, imperiumque laudabiliter geftum augufto fine coronare confii- tuit. Componendas igitur de religione lites in comitiis Auguftae Vindelicorum ha- bendis ferdinando fratri, regi Romanorum , tradiderat, qui pace Proteftantei fibi conciliare non nihil e re fua effe arbitrabatur. Rationes vero ad acceleranda comitia ipfum commouentes quemadmodum permultae fuerunt ex ferdinandi parte, de quibus aptior erit infra dicendi locus, ita non inter leuisfimas reputandum erat, quod patres 224 SINGVLAR1S PROVIDENTIAE DIVINAE patres Tridentini Concilii, poftquam inferiorem Germaniae partem armis mavritii perlonantem audiuerant, concilio, bona cum Pontificis verna, foluto , fuga falutem petiifient, nec adeo Concilium, ad quod remitti Proteftantes poterant, fiiperefiet. Cui argumento non exiguum pondus addidit ea, quae avgvsto, Saxoniae Septem- uiro, cum christiano Daniae rege, ob dudtam eius filiam, interceflerat, neceffitas, quem ferdinandvs, fide pace religionis diligenter laboraret, amicum fibi deuindfis- limum, fin minus, foriilfimum inimicum ! praeiagiebat. Quare, audtorirate caroli Imperatoris, qui abfens in Belgio degebat, j munitus , edidtum de habendis Augultae A. MDLV. comitiis promulgauit, fimulque, vt omnes diffidentium principes, ipfi ie, rationum felicius fubducendarum gratia. Ii- fierent, amice hortatus eft. In iplis vero his comitiis, quorum hiftoriam infra paul- lo diligentius enarrabimus poft varias altercationes feliciter compofitas, ii, qui po- teftati Pontificis Romani £e huc vfqu? fiib- duxerant, Auguftanae Confeffioni addidti, exoptatiffimam illam , diu fed fruftra quae- fitam de iugo curiae Romanae libertatem publice tandem aliquando impetrarunt. In illud fcilicet vtraque litigantium pars con- fentiebat, vt, quam huc vsque Euangelici ftrenue defenderant, de facris ientiendi, dodtores atque miniftros conftituendi, om- JN TACE KELIGIONIS VFSTIGIA 225 niaque, quae ad Dei cultum pertinebant, ex mente fiia inftruendi perfeda libertate, iisdemque iuribus communiter cum aduer- fariis vterentur; ita quidem . vt neque eo* rum religionem, qui Pontificis disciplinam probabant, vllo modo turbarent, neque ab illis quid fibi metuendum effe arbitrarentur. Neque vero id folum, fed relinquebatur etiam vniuscuiusque arbitrio, vt ex ea religione, quam huc vfque confeflus erat, ad alteram impune, fi placeret, transire poflet, ea tamen lege, vt, fi quis ex coetu Pontificiorum, facro ordiniadfcriptus, ad Lutheranorum focietatem fe conferret, ea, hac ipfa feceffione, bona, quae hade- nus muneris beneficio pofTederat, vetuftio- ri Ecclefiae reftitueret; ( quam Pandionem Referuati Ecclefeajiici nomine infignire fole- mus i Muniebantur haec omnia mutua foederis conferuandi promisfione, et omnes, qui, quacunque ratione, audoritati huius conftitutionis detraduri effent, hoftes totius Imperii declarabantur *). §. VII, *) Ipfura huius pacis infirumentum qui conferre voluerit, adeat citatos Cupra (not. 21.) Scriptores, in fpecie i.ehmannvm lit». I. cap. XXXIV. et Cl. kappivm p 212. feqq. Eius quoque argumentum quinque tabulis diftinctum exhibet ioannes godofredvs de meiern in diffufo ifto Cplendidisfimoque opere, cui nomen: Actorum pacis T,Veftpha- licae publicorum dedit, in cuius Tomo I. poft praefationem inueniuntur, P, III P 23 6 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE $■ vii. ’ Numquam profecto fatis aeftimari poteft tantum ramque excellens Dei beneficium, quo nobis leges adeo humanae conceffae funt, vt, ex lapienti viri cuiusdam tagacis* limi fententia *) vix quidquamfit , quod illius faeculi fuperflitionem , ignorantiam et infelicitatem , vnaque neceffitatem emendationis clarius demonftret , quam id ipfuru , quod tot /criptis , rixis et bellis plerique Gei manorum adduci debuerint , vt in leges tam aequas , [anaeque rationi ac /acris litteris aeque convenientes con- fentivent; leges, quae exoptatiffimam nobis felicitatem attulerunt , circaque quas procurandas tot lingularis prouidentiae diuinae veftigia apparuerunt, vt fatis , hanc pacem plane auream effe et quafi diuinitus conditam. luculenter demonftrent. Quae quidem documenta quum ex probatis, quae memoriae nobis proditae fuhr, hifloriarum monumentis eruere, omniumque confpe- £tui exponere, nobis animo conftitutum fit; non alienum videtur, quaedam dicendis praemittere, ex quibus, et noftrum demon- ftrandi modum , et quid in hac disquifitio- ne exfpectandum fit. facile quilibet pollit in- teliigere. Fuerunt fcilicet inter religionis noftrae aduerfarios, qui, poftquam ex hi- ftoria- *) Summe reuerendi Excellentiflimique io. L A vr. mo Suemxi Lijiifutionum hiftoriae Ckriftia- nete recentiuris. pag, 70 , SK PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 22 7 horiarum campo quaedam hinc indedecrep- ferant, nelcio quid inuenifie fibi vili lunt, quibus id , quod in procurata ope lvthe- ki facrorum emendatione diuinum elt, labefactarent. Horum alii miracula poltula- runt, quibus diuinam religionis noltrae originem demonltrarernus; his enim qui de- flituuntur, eos quidem, putant, fi medicam veritatibus, quae diuinae habentur, manum adiicere velint, non diuinitus excitatos efle polfe. Aliis autem , et iis quidem non admodum indoctis , nihil in religionis iltius faeculi emendatione .. paceque religionis procuranda, lingulare videtur. Quid quaelo mirum ell, inquiunt, emendationis opus bene luccedere, quod a multis iisque porentillimis principibus, fuo iplorum commodo duCtis, fuftentatur? quod homines ab intolerabili iugo in libertatem vindicat? quod lentendas difleminat cuiuis prudenti ingenuoque homini perplacentes? Pacem vero impetrare ab iis, qui vel inuiti. ad illam concedendam, vi metuque adiguntur, id vero neque arduum elt, neque in hoc terrarum orbe non vbi- uis obuium. Quorum in opinione quum fentiam verfari multos, vtraque vero diuinam circa hoc opus prouidentiam, cuius caufiam circa religionis pacem maxime, defendendam lufcepimus , non parum elevare videatur; contra vtraraque dicendum breuiter exiltimo. P 2 5. VIII* 228 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE S* VIII. Qui fpuriam putant religionis emendationem, quoniam miraculis lusceptam hanc facrorum mutationem noftri Confeflores non confirmauerint, ii profedto, fi dicendum quod res eft, cum ipfis miraculis Deum fui caufla delirantem poftulant. Quod ii enim, qui ifta defiderant, homines eflent, qui, omnium falfarum opinionum temeri- tate derepta, veritatem, vbicunque gentium eft, fcrutarentur, iam audiendos efle eos dicerem; quamuis nec ita (entientes anxie miracula poftulaturos efle arbitrarer. Nunc, quum, qui haec obiiciunt, Fanatici plerumque fint, aut de Pontificis grege homines: hi vero, qui inter delirantium fomnia pubefcunt, qui traditionibus , qui audioritatibus , qui fexcentis aliis ingenium moresque corrumpentibus nutriuntur, non magis fapere poliunt, quam bene olere, qui in culina habitant. Atqui fi verum eft, quod nemo fapientum dubitat, pofleDeum, certas huius terrarum orbis mutationes fa- pienter connedbendo, fatis demonftrare, fe lingulari quodam modo hunc illumue euen- tum direxifie; quidnam eo in cafu miracula poftulare aliud eft, quam velle, vt Deus ftolide imprudenterque agat? Eiusmodi prouidentiae diuinae fpecimina fi defiderant aduerfarii, nos ad producenda ea, quae miraculorum in hac difputatione locum fu* ftine- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 22 9 ftinere poffunt, femper paratos invenient. Chiae fi minus ipfis videntur fufficere, neminem difficilius miraculis conuinci pofle, quam ipfos horum miraculorum fautores» facili negotio demonftrabimus. Sed ferendi fere funt, qui requirunt, miracula, fi cum iis conferantur, qui Angularem Dei prouidentiam ab hoc omni negotio abfuiffie volunt. Ipfi enim, nih omnem penitus ex hoc mundo prouidentiam profcribunt, leui- bus atque inanibus foriis ludibria quaedam excitare videntur. Namque eorum plurimi, ne dicam omnes, funt, qui ipfa miracula iocum rifumque faciunt. Quod fi igitur nihil diuini, omnia naturalia in hac rerum ferie deprehendunt; quid aliud quam miracula defiderant, fi de harum rerum diuinitate conflare oporteret? quid igitur aliud, quam vt Deus ipfis fe deridendum propinet ? Quo vero quid ineptius fingi poteft? quid pio et fapienti turpius? Sed ne me putes, inuidia in hos du£ium, ipfis aliquid affinxiffe , bona mente errafle credamus ; negligentiae tamen notam profe£to non effugient. Omnia, aiunt, ad .pacem efficiendam iam confpirarunt (placet enim hanc prae reliquis in mutatae religionis negotio confiderare). Largior, fi de felici rerum noftrarum exitu loquuntur; neque enim hoc a noftra fententia alienum eft. Largior etiam, fi, omnes euentus in vni- cum hunc finem confpiraffe, dicunt; modo 23° SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE id mihi concedant, ipfa religionis noftras fara, alium, quam fubfecurus eft rerum exitum promilide; contra hoc enim qui negant, in fequentibus inftituetur dilputatio. Quod vero li concedunt, num, mfi omnem velint prouidentiam tollere, fingularem Dei circa haec curam in dubium vocare pof- funt ? Refte autem de his dici poreft, quod, in deftruendo atomorum concurlu . contra epicvrvm cicero monuit * : In rerum inquit , mtttra duo quaerenda jnnt vnum . quae materia jit , ex qua qu eque res efficiatur ; al Urum , quae vis jit quae quidque efficiat; de mateiia dijjerueruvt, vim et canjjam efficiendi reliquerunt Atqui (i mirifice, quod aiunt, omnia ad prcmouendam pacem confpira- runt, numquid fine ratione id accidide putant ? numquid, diuinam prouidentiam concedentes , otiofum fpeclatorem Deum fuiffe in caufTa grauiffima contendent ? numquid igitur, ipfiim Deum omnia apte ita et concinne dispofuifie, inficiabuntur ? Eft vti- que, ita omnes huius mundi euentus fapien- tiffime fummum numen coniunxit, quod omnem confilio fuo mundum adminiftrat, vt admirabilis quaedam fit continuatio fe- riesque rerum, qua efficitur, vt, qui inter fe apti colligatique videntur, euentus fibi- met inuicem manum quafi auxiliarricem porrigant, neque eorum fit quisquam, qui ad alte- *) De finibus honorum et malorum lib. I. cap. 6, IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 23 t alterum promouendum efficiendumque nihil plane conferat Neque tamen negari poteli, iiquidem omnia inter fe magnitudine et quali gradibus differunt, quosdam inter illos, praeltanriori quadam dignitate eminere, quippe qui ad lummum, quem libi in condendo mundo Deus praefixit, finem obtinendum propius Ipeciare videntur. Circa quos lingularem plane Dei curam efi fe, nemo inficiatur, quiDeum optimum el- le praeftantiorum rerum aellimatorem no- uit. Hunc vero in demonltranda lingulari fu a circa quosdam euentus prouidentia modum Deus adhibet, vt, quum omnia con- fueto quodam et lemel recepto quali ordine in mundo progrediantur, in iis non vulgari modo omnia, quae ad eiusmodi euen- tum efficiendum pertinent, difponat, led leges aliquantilper migret, quibus alioquin omnia in hoc terrarum orbe reguntur. Quae fi ipla rerum connexione obtineri non poC lunt, miracula prodeunt, quibus id efficitur, quod vires rerum huius mundi excedit. Enimuero accidere Iblet laepius, vt eue- niant, quae cum con luetis legibus minus con- fpirare videntur, ita tamen, vt apta et mirabili rerum a Deo fa&a dilpolitione efficiantur. Haec quum ad miracula proxime accedant , non inepte quafi miracula diceres, quae non minori lingularis diuinae proui- dentiae documento lunt, quam ipla miracula 332 SINGVLVRIS PROVIDENTIAE DIVINAE cula*) Fitfaepius, vt negotii cuiusdam fuscipiendi confilium capiant homines nec lapientia, nec propofita libi efficiendi po- teftate deftituti Omnia- quidquid fana ratio , quidquid omnes fapientiae leges imperant, arripiunt. Infipere videretur, qui hac ratione obtentum iri finem conftitutum dubitaret; omnia enim ad hunc producen- tum adeo confemiunt, vt eadem fere certitudine futurum finem . quam media, quae ob oculos habent, tenere videantur Sunt alii, qui eum deftruendum cupiunt, qui tamen et viribus deftituuntur, et eiusmodi vtuntur mediis, quibus contrarium potius, omnium confetifu, produceretur. Sed proficiunt hi, qui delirare videbantur; illorum media *) Vellem ego, ne inuidia verbi labefactetur oratio mea. Conliat inter omnes, quam male terminus miraculorum aduei Tarios hac in re habuit, pofiquam io savBertvs librum ISoribergae A. MDCXXX1. forma quater complicata emilit. huius tituli: Mn-a- cula Auguftanae CmifefCinnis. i. 58unbcti merfe ber Slugfpurgifcben @onfefFion, roeldje ficfo bei Uebercjebung berfefben, unb folgenbeu 3ett JUgetCag?)!. In quo quamuis quaedam admifceat ad lingularis cuiusdam Dei proui- dentiae fpecimina, quae nomine miraculorum infigniuit, non pertinentia: tanto tamen clamore ad irridendum iplius Itudium opus non erat; quod mallem argumentis impugnafrent, quam ridiculo in verbulum impetu. Bono autem fenfu, quod fimile miraculo eft, miraculum dici poffe in hoc negotio , arbitror. IN FACE RELIGIONIS VESTIGIA 2 3 3 media non folum felici carent fuccefiu, feci illud iplum iis ipfis mediis efficitur , quod iis euitare voluerant, eaqu'e obftaculo funt, quae, ex omnium (apientum opinione, rei promouendae certiffime inferuiebant. Quae fi quando in mundo contingunt, in quo omnia fummi numinis voluntate diriguntur, hab.:S, in quibus lingularis diuinae prouiden- tiae velbgia apparent, lam quaelo, fi ceterae mundi partes bene conftitutae fimt, num fingularem curam, qua Deus ea, quae ad duitatem fuam regendam maxime pertinent moderatur , ab ipfo , tamquam ab inerti gubernatore, negle&um iri verifimi- le elt? Quid ergo eft? Vituperatores ob- iurgatione digni funt, qui hac in re modum prouidentiae conftituunt. Iftud enim eft fa- pere fi quae in republica Dei mutationes eueniunt, non, quae ante pedes modo funt, circumfpicere , fed ea etiam ad curam Dei circa huius mundi euentus referre, indeque, num diuina approbatione fiant, num fecus, fubdutftis bene rationibus , iudicare. §. VI1II. Huiusmodi vero fingularis diuinae prouidentiae fpecimina, vtrum in comparanda nobis per pacem Paflauienfem et Augufta- nam facrorum libertate deprehendantur, iu- uat pluribus inquirere. Quae vt intelligan- tur melius, tria quafi vel, fi mauis, qua- tuor, fundamentorum inftar, principia non facile 234 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE facile in dubium reuocanda ponam; quibus vtrique paci accommodans, quemuis mihi daturum exiltimo, emmentiori quodam modo diuinum numem circa hanc pacem fuifie occupatum. Primo itaque mihi ratiocinari liceat: Si, qui aliquam religionem fetfantur, tanta vi pollent, vt aliquem qui himmo animi fertiore hanc religionem ad internecionem vique perfequitur principem facili fupplanrare polient negotio ; fi tamen hic tantas copias vno quafi ictu profternir, omnem aduerlariorum locietatem diflipat, atque ad lummum potentiae faltigium per- : tingit, fi, qui ex communi quafi naufragio enatarant, et viribus deftituuntur, quibus tanti principis, ad cuius nutum pars orbis terrarum maxima componitur, conatus paullifper retardent, et, fi tale quid tenrare velint, certilfimum praeuidenr interitum: dementiae non videtur ablimile, cum exigua manu tantum adoriri principem, omniumque iudicio infauftus rerum excitus praefagiendus eft. Quodfi deinde ipfe ille princeps, confilio et fapientia excellentiffi- mus, his aduerfariis ipfa tela. quibus perfodiatur , fuppeditat; quodli exigua manu ipfum feliciflime fuperant, eique, viribus aduerlariis longe adhucdum maiori, pacem extorquent; quod fi denique ea omnia, qui firmiflimo ipfi praefidio effe et ad obtinendos fines aptiflima videbantur, id ipfum efficiunt, quod fummum ei affert detrimentum, IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 2 %$ tum; re£te infertur, diuinam prouidentiam haec omnia, modo quodam lingulari, di- rexilTe . manum illam exiguam non line afflatu aliquo diuino fuifle. denique Deum ip- lum inimicoium ditturbalfe confilia Porro: Si exicrua haec locietas viribus vix ac ne vix quidem reteCtis inteltinis rumpitur dil- fidiis, firnuffimo in quo fere (olo innitebatur. fulcro priuatur. nec habet alios, quorum auxilio opibusque iubieuetur; li ilti homines omnibus paene viribus carent, nec eit, praeter fidem iftius principis longe fortioris male ambulantem cui (pem (uam fu- perllruant; fi, his non obltantibus, aliorum auxilium non circumipicium animi tamen fortitudine, (pe decrelcente, crefcunt; 11 ipfi denique eorum aduerlarii. vel necefll* tate quadam aliunde interueniente adigantur . vel actionibus luis nihil tale cogitantes , pacem comparant, in qua liberum inimicis religionis exercitium conceditur: con- fequens elt, ipfutn Deum huius pacis quali architectum fuifle. Pergamus: Si in concilianda pace inimici contra iplius religionis fuae principia, maxima cum iaCtura multorum lummorumque bonorum, hominibus pacem concedunt, quos viribus lon- gillime liiperant, eorumque vehementia quafi nulla prorlus poteltate fultentara, vel inuiti ad pacem lanciendam commouen- tur; fi ipfi illi, quorum res hac pace in maximum discrimen adducuntur, ipfis moribus fui§ 236 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE fuis pacem fibi moleftam promouent: non aliter Judicari poreft, quam quod ipfe Deus, diffipatis difficultatum nebulis, regimine ffio lingulari hanc pacem procurauerit. Denique: Si ipla hac pace duo illa fundamenta, quibus et aeterna noftra felicitas er lalus publica innitirur, in priftinum reftituuntur: perfpicuum eft: non tam ab hominibus quam diuinitus hanc pacem effe conditam. §. X. Nunc quoniam haec omnia paci religio- nis afferenda videntur, ipfa huius vtriusque pacis fata conlideremus ! Omnis ante bellum Smalcaldicum falus, emendataeque per lvthervm religionis fecuritas , in foedere illo inniti videbatur, quod ad vindicandam, li opus effet, religionem fuam et ab imperio Pontificis libertatem, Smalcaldiae/Vo- teftantes funciuerant. Neque nihil metuendum effe ab hoc foedere ii putabant, qui Pontificis auctoritatem tuebantur. Ipfa enim experientia edocti erant, quantum femper effecerint initae in Imperio focietates, ad quas Germanis, fi quid magni moliebantur , omni tempore recurrendum fuerat. Huius vero focietatis fodalibus et imminens periculum, et ipfa focietatis cauffa, religio, cuius maximum eft in hominum animos imperium, maximum omnia fufcipiendi ardorem infpirare videbatur. Et tantae profecto erant Smalcaldicorum vires, vt, quum con- IN TACE RELIGIONIS VESTIGIA. 237 conflatum effet bellum, ingentem , qui fu- pra centum millia militum adurgebat, exercitum aduerfus Caelarem educerent. Contra veroCaelar vix vdo tempore viribus copiisque deftitutum fe magis fenlerat, quam, quumipfum bellum in Proteflantes lulcipien- dum meditaretur; neque vllum efl: dubium, fi res luas foederati ferio inftituiffenr, facili negotio exiguum Caelaris exercitum funditus profternere potuiffe. Sed intempeftiua foederatorum follicitudine , qui Caelarem prius armis aggredi religioni libi duxerant, et hinc orta inter iplos diffenfione efficiebatur, vt nimium cunftando nihil agerent, iplique Caefari fui opprimendi occalionem, jt; in lurnmum rerum fuarum detrimentum, j fuppeditarent. Hic vero, qui confilio po- ] tius quam armis labefaftandos effe aduerla- |; rios arbitrabatur, acutiffima ratione fe ab |i iplis redemit, eo quod , quos noueratAu- !guftanae Confeffioni addidlos , ad fuas perii trahere partes Auderet. Suum iam lociis j Smalcaldicis auxilium denegauerat Ioachi- •i mvs II Brandenburgicus Septemuir; mav- |j ritio autem Saxoniae duci, ioanni Cuftri- nenli, Elefforis Brandenburgici fratri, et V alberto Marchioni Brandenburgico facile j; Caelar perfuadebat, vt vel ad iplos Aug. f Conf. locios impugnandos fe accingerent. 1, Hac ratione fa£lum efl:, vt vniti nihil con- i; tra Caelarem, licet viribus multo inferiorem, effecerint, quumque prope Muhlber- gam 338 SlttGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE gam proelio cum Caelaris exercitu decertari» dum ellet, non fugatae loium Proteft.uithmt copiae, led capti etiam eorum primipili fuerint. Milites quid line capite poflint, conflat inter omnes Duiipabantur copiae atque vnica hac pugna omnis fpes omnisque fiducia in foedere Smalcaldico arnquam vntco libertatis Proteftamimn praefidio coi* locata exioirabat. Itaque tarn tremenda foe- deratorum locietas , quae cerulfimum Cae- fari interitum minabatur, non Caelaris virtute . neque quodam fortunae errore profligata eft. led fola iplorum lodalium discordia, etquorundam in aula Saxonica proditione Neque fpes erat recuperandarum virium Ii enim, qui huic locietati adlcrip- ti communi quali naufragio eualerant, infelicem rerum exitum perfpicicientes cum fiia fponte, tum auftorirate Caelaris perterriti, foederi fe lubtrahebant. Reliquos, qui Caelaris quidem partibus fauebant attamen Auguftanam Confellionem lequeban- tur, principes multis fibi Caelar beneficiis conciliauerat; in quibus orbatas iam capite regiones Saxonicas, vna cum Septemuira* tu, mavritio tradidit. Qua erga hos amicitia , erga illos leueritate effecit, vt nullos, qui de emendanda religione, deque rebus Lutheranorum reffiruendis, turbas moue- rent, fuperftites effe crederet. §• XI. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA, £39 §. XL Neque Caefar hac in re, fi per fe res confideratur, multum erafle cenfendus efti nullus enim eo tempore fuit inter Proteflan- tes , qui vel mutire contra tantum Imperatorem auderet Funeftus belli Smaicaidici exitus in omnium mentibus haerebat; quum- que vires Euangelicorum tunc adhuc infra- ftae et recentes quafi nihil contra Caelarem potuiffent, nihil profecto nunc boni fibi polliceri poterant, quum fradtis eflent viribus ; praeprimis cum multi fine dubio, ex eo, quod fificepturn contra Caelarem de religione bellum male fuccefferat, hosce conatus deo difplicere, conficerent; qui non armis rebitendum magiftrarui, fed iniuriam patienter ferendam effe , ipla hac calamitate immifla, declaraflet Eorum, qui huic veli- *) Non improbabilem hanc effe de plerorum- qu e Proieftantuan lententia coniecturarn, omnes concedent, qui, quam folliciti luerint de fufcipiendi belli Smaicaidici iuIHtia, perpendunt. Quantum hac in re nutauerint, tiun ex variis variorum, Theologorum maxime, fcriptis, qui in vtrarnque partem disputarunt, quibusque colligendis hortle- ])F.uvs totum primum et fecundum librum faepius laudati operis impendit; tum ex ipla eorum in hoc bello cunctatione perfpici potelt. Quod quemadmodum ivthertm ipfumque fectantes, a turbis excitandis pror- lus alienos fuiffe , luculenter demonltrat; ita mitiorem ipfos, qui impugnandum effe Caefa- 240 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE religioni fauebant, plurimi, veluti peftilen- ti quodam fidere afflati captiofis, quas/?;. Urini continebat, do£trims lopid erant, adeoque fibimet inuieem difhdebant relifli ex foedere focii, vt, fi vel quis denuo Cae- farem armis aggredi voluiflet, a reliquis fe defertum iri vereretur. Omnes praeterea, qui religionem in Aug. Conf propofitam receperant, hi fere erant: mavritivs et 10- achimvs Septemuiri, albertvs Culmbacen- fis Marchio, georcuv? dux Megapolitanus, et alii quidam principes ipfa Smalcaldici foederis debellatione attriti et peflumdari, vt FRiDEiucvs Palatinus et christ; i-horvs Wur- tenbergicus, denique quaedam ex imperii ciuitatibus respublicae. Hae pariter ac minores Germaniae proceres . qui tacite fal- tim Aug. Conf. praecepta fequebantur, ne tentare quidem tumultus poterant; inter eminentiores vero Caefari forfitan extimescendi fuiflent ioachimvs et mavritivs. io- achimvs princeps 'erat paci ftudiofiffimus, facilemque fe praebebar in iis, quae non ad religionem neceflario conftituendam pertinere ipli videbantur cuius in domum Auftria- Caefarem negarunt, fententiam mereri arbitror, cjuam plures ferunt, qui horum opinionem et dicendi genus noitri faeculi initi- tutis metiri videntur. *) Placidum hoc ioachimi ingenium , qui, pacis pio confilio conferuandae gratia, paul- lulum a rigore faecr.li fui recedit, in primis ex IN TACE RELIGIONIS VESTIGIA. 241 Auftriacam tanta exftiterant merita, vt ne fuspicari quidem ab lplo tumultus Imperator potuiffet; qui, quod nemo Proteftan- tium praeter iplum fecit, ad fabricandam pacis Iaerae formulam Augultanam. dolorem quemdam, icann;-.m agricolam Isle- bium, concefferar; qui denique tempori aliquantilper inleruiens, legatis ad Concilium Tridentinum miliis, ab audiendis huius concilii decretis non prorfus le alienum futurum promilerac * ). mavritivs vero, late- ex ipfius formula liturgica appare!, cuius argumentum breuibus recenfe! henr schmid- tivs in t>ec fuejen (Sinleitun<< juc Skanfcen* fcurgifcfcen ®ic<#en ; unt> jRefovmatione; |)h ftocic §• 82.80,, vna cum litteris, quibus SeptemuirBrandenburgicorum facerdotibus, quosdam ritus et caerimonias detrectantibus, paullo feuerius refpondit §. 88 . feqq. Adde pacificam eius orationem ad doctores Ra- tisbonae de religione cum Pontificiis differentes apud NIC, LEVtingervm de Marchia Brande/iburgenft lib. IV. §. do. Tom. I. Operum a GEORGIO GOTHOFR. KVSTERO COn- iunctim editorum, p. 175. feqq *) Nolim hoc ita dictum putes, ac Ii laudes, quae tanto principi iure debentur, minuendas conftituiffem. Veneror beatiflimam eius memoriam , qui eundem pacem fectando, quem ceteri acrius inliftenao, pro emendata religione feruorem exhibuit; cuius comitate condita grauitas faepius apud Caelarem, quod alii armis non poterant, effecit; cuius denique actiones, quibus nimium Cae- Taris voluntati cefiiffe vifus eft., animo ip- P. III 242 S1NGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE Interim iamiam euulgato, omnia, quae per aequitatis ac pietatis regulas pofiet, fe con- ceffurum efle pollicebatur; id quod, fuis formulam Lipfienfem imponendo . ex parte iam praeftiterat. Atque nihil erat, quod MA.VR i r ivm ad Caefarem impugnandum cora- mouere potuiflet, cui omnem fere potefta- tem, omne imperium, aliaqua multa accep- ta referebat; et, fi quae etiam moliri contra ipfiun voluiflet, facile ipfo detrimento po- tuiflet deterreri, quod hifce conatibus con- iunttum iri perfentifcebat. Inhiauerat enim iam ab aliquo tempore ante bellum Smalcal- dicum mavritivs dignitati regionibusque io- annis FRiDERici Septemuiri, quae denique omnia clementia Caelaris obtinuit, eo quod contra io. fridf.ricvm in illo bello arma tu- liffet, magna tamen cum Proteftantium indignatione , qui ipfum cauffae fiiae deftru- £torem putabant. Iam, fi mavritivs in eas incidiflet cogitationes, vt, ad reftituendam Lutheranorum libertatem, Caefarem ado- rire- lius paci dediliriimo haud poffunt difficulter excufari. Neque verba, quibus eius legati vii funt, ita fuere concepta, vt inde quid contra; pietatem iplius Euangelicam colligi poffet. Vnde miror, sleidanvm lib. XXIIf. p. 664. non maiori cautione hac de re locutum fuiffe. Rectius fentit franciscvs de vargas in epilt. ad Epifcopum Atrebaten- fem 1 . c. p. ii 3 .; cuius cum iudicio conferri fuaferim, quae bene le vassor pag. III. feqq. monuit. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 243 riretur, vel feliciter fibi hunc in Caelarem impetum fucceffurum effe, vel le aduerfb Marte pugnaturum , praeuidebat. Si prius, reftituere res Lutheranorum admodum de- Iperatas potuiffet, fed id . quod ipfi a Pro - teftantibus , quod a fubditis praecipue, qui animis expulfo Septemuiro, ore, vel inui- ti, MAVRiTio adhaerebant *), exfpe£tandum erat, facile omnes belli cogitationes disiice- re poterat. Nonne enim ipfos occafionem arrepturos effe, credibile erat, fa£lam fibi a MAVRiTio vlcifcendi iniuriam, ipfum ab aliquo faltim dignitatis fuae gradu depellendi, atque io annem trioericvm priflino fuo flatui refbtuendi, quum de cauffa Lutheranorum defendenda meritus optime effet? Omnis enim mavritii dignitas au&oritati Caelaris, ioannisqve friderici captiuitati fuper- ftru&a *) Vide G EO R G 1 VM ARNOLDVM in vita MAVRITII Electoris Saxoniae quam ex authentico exemplo latino primum editam Scriptoribus rerum Germanicarum , praecipue Saxonicarmn Tomo Il.inferuit 10. bvrchardvs menckb- nivs loco 20., pag. 12'do, Idem inuenies iudicium in litteris Dn. de vennes ad Comitem Itabuli, quae inter epiftolas arcanas gallico idiomate confcriptas ab henrico II. Galliae rege ad miniftros et amicos fuos et ab iis viciffnn ad regem, ex autographo bibliothecae regiaeParifienfis a menckenio in eadem collectione editas, 1. c. pag. i3gi. feqq., locum 14. occupant. Maurice, inquit, neft entierement affenri de la Jidelite de Jes fubiects , tui font fnclins a leur ancien et premitr Seigneur, 244 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE ftru&a erat; cui dimiflb fi Caefar regiones, quas patria haereditate acceperat, recuperandas permififlet, conclamandum de mav- ritu dignitate fuiflet *). Quod fi vero infelici fucceflu rem fiifceptam mavritivs gereret, et cerriffimam omnis dignitatis om- niumque bonorum iaduram, et, cui luften- tandae ipfe unicus fere idoneus erat, emendatae religionis cauflam perditam fore, animo praeiagire poterat. Quae quum omnia fecum reputaret mavruivs. melius omnino et fibi et Ecclefiae, per lvthervm ab inueteratis erroribus perpurgatae, confui- turum fe e fle animaduertebat, fi • Caelari paullifper cedendo, acerba ipfius confilia aliquantum mitigaret, quam, fi, violenter iplum impugnando, fuas et focicorum Aug. Conf res in lutnmum discrimen adduceret. $. XII. Poterant haec omnia, fi quid iudico, fatis deterrere noftros , ne bello Caelarem follicitarent; fed erat praeter haec, quae ipfis quafi filentium imponebat, lummaCae- faris atque excellentilfima potentia. Non facile viderunt recentiora tempora principem, qui tot tantisque vndique imperiis domi- *) Ipfam hanc mentem Caefar iis verbis de- clarauit, quae geurg. arnoldvs 1. cit. p. j 23 o. memoriae prodidit; fe enim vrfun, dixit, catena ligatum fecum ducere , quo dtmi/jo Mauritium facile effet reprejfurus. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA 24 $ dominatus fuerit, neque polt ipfum vllus fuit, qui pari poteftate excelleret. Huic enim contigit, quod nefcio an ulii, vt plurimis, qui per (e vniuerfo terrarum orbi tremorem incutere poterant, imperiis, fuo fiib imperio , in vnicam quali rempublicam collectis, lummum potentiae faltigium at- rigilfe videretur Omnis enim Hilpania, omne Belgium, omnium paene divitiarum eo tempore mercaturae inlignis pars Italiae , omnis Germania, (at quanta imperia!) iplius mandata venerabantur; omnis, qui nouus appellatur, quam late patet, orbis , diuitiis lummisque imperiis refertiffi- mus, iplius nutu regebatur; nec in Africa regiones deerant, quae ad iplius voluntatem (e componebant. Qua conglobata tot imperiorum potentia effectum elt, vt, quum alii Imperatores honoris caulfa, hic certe non nomine magis quam re ipfa dici hutichflimus potuerit. Neque minor huius virtuti lemper fortuna coniundta fuit, adeo vt nullutn iusceperit bellum, ex quo non nili victor rediilfet; ipleque fortunam ita libi deuindtam reddidilfe videbatur, vt haec ipfum , tamquam corpus vmbra , lequere- tur. Maxima haec iplius potentia noua incrementa acceperat, ex quo proftratas, quorum poteftatem con filiis fuis valde inimicam verebatur, Proteflantium vires, disruptam- que penitus eorum locietarem viderat; qua re tantus ipli addebatur animus, vt, quem fibi. £46 SINGVLARIS PROVIDEKXiAE DI AI NAE libi, non dicam anteferendum, fed comparandum viribus arbitraretur, omnino in- ueniret neminem. Neque eo ipfo tempore, cum Proteftantes belli reftaurandi conlilia caperent, exteris fe bellis implicatum noue- rat, vt ipli viribus diuifis diuerfis aduerfa- riis fatisfaciendum fuifiet; quin potius omnes poterat neruos ad folos Pvoteftantes opprimendos intendere. Huic autem infupe- rabili paene potentiae permagna fieri videbatur acceffio ipfius Pontificis M. opera, qui, rem fuam in debellandis cathedrae Romanae hoftibus Euangelicis, agi, pulchre intelli- gens, omnibus contendebat viribus, vt, ad exftirpandos haereticos, omnes, qui ip- fi litabant, principes confpirarent. Qui" Luscum omnibus fi exiguae Proteftantium vires conferuntur, quidquid tandem contra tantum Imperatorem tentabant, id omne in- fipienriae magis quam prudentiae nomen mereri videbatur; quum iis, non de re- ftauranda augendaque perfe£la religionis licentia , fed de conferuanda potius vtcum- que exiguae libertatis vmbra, cogitandum effet. Neque , confcius fuae magnitudinis, Caefar multum motus Proteftantium timebat, led fpecie iuris, ne magis potentia quam lapientia ac aequitate, fuos regere videretur, ipfos eneruare Audebat; quamuis omnibus confitendum effet, Caefarem, fi vo- luiffet vno quafi i£tu omnem remLuthera- norum eo tempore funditus euertere potuiffe. §. XIII. IN PAGE KELIG IONIS VESTIGIA, 247 §. XIII. Sed modum me in proponendis, circa libertatem Proteftanthm referciendam, difficultatibus excefiiffe, aliquos reclamaturos fufpicor, qui exiguas per fe utique fuiffe Proteflantium vires , nec reprimendae Caelaris violentiae fufficientes, concedent; minores Caefaris viribus negabunt, fi tamquam Angliae , Daniae , Galliaeque regum auxilio confirmatae confiderantur. Atque ego non inficior, ineffe huic argumento vim aliquam , quae eorum , quorum ha£te- uus mentionem iniecimus, ponderi aliquan- tifper poffit detrahere; neque tamen tanti momenti hanc difficultatem effe iudico, vt ea, qua toti huic negotio lingularem Dei prouidentiam vindicare conftituimus , labe- faftari videatur demonftratio Efto enim, haec omnia ita, prouti ab aduerfariis fin- guntur, effe comparata, non tamen fingu- iarem his regendis defuiffe Dei providentiam, fed illud modo demonftrarent, non effrenata quadam audacia tam arduam rem aggreffos effe Proteftantes , vt de nullis, quae prudentia fuadet, ad finem obtinendum mediis cogitaffent. Quamuis enim di- uinum auxilium fumma cum fiducia exfpe- &are poffimus, ea tamen lege Deus noftris profpicere rebus folet, vt ipfi quafi vires noftras commodemus, adeoque prouidentiam, vt ita dicam, adiuuemus; quo, quis dicet, 248 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE / dicet, diuinam excludi prouidentiam? Sed intelligo etiam, contradicentes mihi, de hoc ipfo exterorum auxilio praeclarius, quam veritas permittit, fentire; facilius enim me probare poffe arbitror, ipfos plurima, quae ifto de auxilio pronunciant non protrahere, vt par eft, ex veris hiftoriae monumentis, feci ea , quae ad motam ab iplis diffi cultatem ftabiliendam maxime faciunt, ad libidinem luam fingere. Pecuniam fdvar* uvs Angliae rex - quam mavritivs efflagi- tauerat, daturum promifit, modo, non de rebus ciuilibus. fed de religione bellum fufcipi conuinceretur * ). Ipfum vero hoc, quod dubitanter promiferat, praeftuifle, id ego quidem nec affirmare nec negare audeo. Neque tamen perpetuis edvardi largitionibus fe fuftentarum iri, fi, quod videbatur, bellum diuturnius foret, vlla ratione fpera- re Euangelici poterant **). Daniae vero rex *) Conf. GILB. BVRNETI Hiftoriam reformationis JScclefiae Anglicanae. Part. II. Edit. Genev. p. 124. 25 . Ipfas pactionis edvardi cum Germanis conditiones, qui 4 00 ) 000 thaleros libi expetierant, ipfe edvardvs in Diario fuo\ quod in Collectione documentorum, quae huic Hiftoriae fuae parti bvrnetvs adiecit', reperifur , p. 26 expofuit; vbi, quamuis in hoc diario diligenter omnia notauerit, nullum tamen praeftitae promifiionis veftigium reperire potui. **) edvardvs in diario p. oli: In hoc praefer- tnn ncgofinfo faecula , inquit, principibus potius accipere quam erogare pecunias necejje eft. IN PAGE RELIGIONIS VESTIGIA. 249 rex quid fecerit, id quidem me, fatebor enim, praeterit. Certe, praeter illud, quod apud Caefarern pro captiuis principibus in- tercefierir, fpemque, quam ab re igionis fimilirudinem et cum domo Saxonica affinitatem Euangelicis fuccurrendi fecerit, nihil amplius ipftim praeftitiffe inuenio. Galli denique, propriae vtilitatis cauda, focie- tati fe Proteftantium adiunxerant: quam fi obtinuiffent, vix ipfos crediderim vlterius ab eorum partibus flaturos *). Finge autem Caefarern, eam, quae ipfum Gallosque interceflerat, difTenfionem amice, ad tempus faltim, compofuifTe. quodnam quae- fo auxilium fibi ab ipfis polliceri Protejian- tes *) Notnm eft, Galliae regem, iam ante foedus cura Proteft antibus Germanis initum, bellum Ci fari in cauffa ducatuum Parmae ac Placentiae intuliffe; de quo thvanvs Hiftoria- rum 'ib. Vlil |j. 226. feqq. et polt ipTuin r. Daniel in Hftnn-e de France Tom, VIII. p. dii. feqq. confidendus eft Poft reffcitutam. vero per pactionem Paffauienfem Proteftan- tibus religionis li ertatem , regem Germanos perpetuo ad Caefarern impugnandum incitare fiuduiffe, epiltolae docent in Thefauro Flenckeniano oimiae (nm. 29 ); in quibus iu(V1 nctio foederis inter henkicvm II. et Germanos ineundi comparet, qua legato maxime iniungit, vt Electores ad conferendam libi dignitatem imperialem commoueat. p. l 4°3 Quae omnia fatis demonltrant, regem no n Proteftantibus religionis ipforum defendendae gratia fuccurrere, fed eorum po- tiqs auxilio ad fines fuos obtinendos vti vu- luiffe. 350 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE tes potuiflent? Ifti vero, qui, haec pacis confilia et Galliae regem et Caefarem initurum fuifle, omnibus verilimilia diiudicandi regulis repugnare autumant; nae illi neque verfipelle Gallorum ingenium , neque orta iam eo tempore inteftina Galliae ob religionem diffidia. neque animum Caelaris cogitant, quem leuia quaedam commoda citius exteris hoftibus, virium fuarum reficiendarum gratia, confecraturum fuifle puto, quam concedimini, vt minores quidem principes, quos iam pedibus fuis fubiecifle credebat, pacem ipfl inuifam extorquerent. Sed comparandas etiam efle Gallorum vires cum Imperatoris potentia, qui haec nobis obiiciunt, non fatis conliderare videntur. Etenim huc ufque, multo fuo cum detrimento, quantum Imperator pollet, fenferant, neque diuturnis grauiflimisque bellis quidquam fe contra ipfum effecifle in- telligebant. Num iam igitur credibile erat, laetiori fronte ipfos inertes refpe£furam ef- ie fortunam ? Quod fi iam, ex inueterata quafi confuetudine, pedem referre cogerentur, num deferti ac plane dereli&i Lu- theranorum principes, impetum tanti Cae- faris fuftinere potuiflent? aut num putas, Caefarem exoptatiflimam, Lutheranorum principes, tamquam imperii hoftes, qui multa absque imperii confenfu Gallorum regi concefferant, funditus delendi, omnem- que ipforum religionem radicitus exftirpan- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 251 di, occafionem de manibus fuiffie dimisfu- rum ? Denique, quid mavritio , qui maximas hac in re partes tenebat, metuendum fuifle dicam? cui. ioannem fridericvm, quem poltea tanta cum laetitia a ffiis receptum efle nouimus *); dimittendo, multum negoiii ie biceffere poffe, tantamque inter ipios Euangelicoi hac ratione orituram effe diflenlionem, non inepte Caeiar animad- uerrere poterat, vt remota quae ad hanc rem necellaria erat, concordia, facile incautos debilitatosque opprimere pollet. §. XIV. Magnae profeflo hae difficultates videri peterant; maior tamen erat mavritu erga religionem pietas, maior fuppreffam Pro - teji tutnim libertatem reftaurandi cupido, maior denique in Deum cuius caulfam tuebatur, fiducia, quam vt fe a propofito dimo- ueri paflus fuiflet hic, cuius animi magnitudo omnes difficultates longiffime lupera- bat. Quam ob rem, omnibus diligenter fub rationis incudem vocatis, exercitum, cui haftenus praefuerat, contra Caelarem ducendum conftiruit. Qua in re admirabilis conlpici poteft Dei prouidentia, quae effecerat, vt mavritivs imperium in copias diutius retinere potuerit, quibus ad obtinendum illud, quo intendit, vti optime poterat. *) ConF. IO. SEBAST MiilXERi Annales SfjUCe «nt> gtitftfi#cn £oufeS 6a#fen: p. 117. 18, 2}2 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE terar. Huic ipfius propofiro anfam infi- gnis ipfius Caelaris error, nimiaque lecuri- tas praebuit. Quam quotiescunque intueor, non latis mirari queo, qui factum fit vt tantus princeps, cuius magnum ingenium exellentifiimaque prudentia omnium admirationem excitabat; qui, diuturna experientia, fummam fibi rerum omnium peritiam comparauerat; qui fub imperii pondere aulaeque machinationibus conlenuerat; qui morem principum, accepta omnia beneficia propriae vtiiitati coniecrar.di. optime nouerat; qui hoftes confiliis potius quam armis lupe rare didicerat, et inligni quadam praeditus erat fcientia, cono tus inimicorum acutilfimis eneruandi artibus, vt, inquam, tantus tamque lapiens Imperator viro, cuius virtutem, praefiantillimasque animi dotes latis perlpexerat; qui tanto amore in religionem Euangelicam ferremur, ipfo, quo a Caelare dignitate Septemuirali exornatus erat, tempore declarauerat, neque, omnia, defendendae huius religionis caufla, fi opus effet, lufcepturum fe efle, celare aliquan- tilper potuerat; qui denique maxima inter Proteflantium principes, deprellam religionem reftituendi vi eminebat, fummaque cum captiuo Halfi-ae Landgrauio coniundtus erat affinitate; copias concredere potuerit, neque in ipfo bello de auferenda ipfi rerum fumma cogitauerit; quamuis, ad dolola mavritii confilia intelligenda, exigua lane per- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 253 perfpicientia indigerer. Qua in re tam gra- uiter labi potuifle Caefarem, quum vix pofi iim concipere animo : facile in eam fenten- tiarn adducor, vc exifhrnem, fupremum Numen no£tem quamdam iplius menti offu- difle, vt, Deum ipfum iplius confilia de- ftruxifle, appareret. Operae pretium videtur rem iicuti gefta eft. paullo fufius enarrare Habebantur A. MDXLV1II Augu- fiae Vindelicorum comitia, in quibus Sep- temuiratum Saxoniae , cum omnibus ad ipfum pertinentibus, Caefar mavritio conferebat Hoc commotum iri beneficio ipfum arbitrabatur, vt, quam his in ipfis comitiis confici C- efar curauerat, fidei religionisque formulam. receptam fita au&oritate fibi fubditis obtruderet. Huius rei gratia a principibus quibusdam mavritivs, mox vero ab ipfo Caefare, qui beneficia ipfi col- lata crebrius commemorabat, rogatus, fem- per, fe recepturum efle formulam, negauit, donec doftorum fuorum, quibus ante comitia vindicias doftrinae purioris promife- rat, hac de re percepiflet lentendam *). Acrius quamuis poftea Imperator inflaret, impetrare tamen confenfum mavritii non potuit; fed hacipfa eius pertinacia fatis edo- ftus eft, ipfum conflantem fore Aug. Conf. defenforem, fibique, fi diutius infifteret, inimiciflimum. Eandem cantilenam, in comitiis *“) Vide SAr.i.;n Hiftoriam Auguftanae. Confeffio- nia. Vol, 1 . p, 567. fey., 576, et 77. 254 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE mitiis denuo Auguftae A. MDL coa&is, repetens mavritivs , non aliter, quam libero, vt vocant, concilio impetrato, ceifu- ros effe Lutheranos intrepide pronuncia- bat *), Neque tamen his omnibus Caefar deterrebatur, quin potius, quum bellum Magdeburgicis indicendum efiet, neminem, quem exercitui luo praeficeret, magis ad hanc prouinciam fubeundam idoneum effe mavritio iudicauit **). Equidem a mav- ritti confiliis rerumque exitu Caelaris rationes prorfus difcrepaffe cenfeo Forte enim, hac in ipfum fiducia, eo magis mavritii animum fibi conciliare, forte etiam, vt Lutheranos Lutheranis labefadaret, mavri- tivm fummum belli fufcipiendi ducem effe voluit Conlilii vero fapientia quaemadmo- dum non ex auctoris fili propofito dijudicanda eft, fed ex iis, quae inde confecutu- ra praefagiri poflunt, commodis incommodisque; ita, fi illud refpicias, prudentia, fm haec, infipida parumque confiderataCae- faris confilia fuiffe iudicabis. Potuiffet praeterea, fi mens non laeua fuiffet, ex ipfa Magdeburgi occupatione fupra annum pro- trada, non inepte clandeftina quaedam mavritii confilia praeftolari; nec in gurguftio agebantur multa, quibus ille bellum minabatur. Ecquid enim fibi voluit, quod di- miffos *) sleidanus lib. XXII. pag. 63o. *+) Ipfa haec verba funt, quibus Caefar apud sleidanvm loc. cit. pag. 635. vtitur. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 2 $S miflos ex tradita Magdeburgicorum duitate milites ruidus, alio licet fub nomine, con- duceret? quod Magdeburgicos leniter, et amicorum inftar magis quam inimicorum tra&aret ? quod cum Galliae regis legato, ioanne fraxineo, Epilcopo Baionenfi, frequentius verfaretur? quod Halfos in fidem iureiurando reciperet? Neque haec omnia fugere poterant Caefarem, praefertim quum litterae principum accederent, qui de ex- curfionibus militum mavritu vehemenrifli- me conquerebantur. Sed tanta fuit Caefa- ris fecuriras, vt et mavritivm exquifitiffimis verbis excufaret, et fparfos rumores pro inimicorum calumniis venditaret *). Quae ipla fecuritas maximam mavritio fortunam protendebat, fpemque afferre videbatur, rore, vt Caefarem imprudentem eo felici» us opprimeret. §. XV. Quibus rationibus ad fufcipiendum hoc bellum commotus mavritivs, et quis fuerit *) Litteras, in quibus haec commemorauit Ca- rolus , integras Commentariis fuis sleida- nys lib. XXIII. pag. 676 feqq. et le vassor p. 371. infernerunt. Contineo me ab omnibus, quae in iis continentur, enarrandis, quae , Ii cum acuto Caelaris ingenio conferuntur, curam Dei, circa eius confilia euer* tenda, plane lingularem oftendunt. Infpicere , tamquam in Jpecu/um , in verba omnia Jubeo, atque ex iie fumere exemplum proui- dentiae. 256 SlNGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE rit huius belli exitus, fupra ($ V.) aliquan. tum me expofuifle memini. Non ramen fic- co, quod aiunt, pede hic praetereunda videntur inipfa hac expeditione varia, quae, lingularem Dei curam, ficuti in iis, qui- bus huic bello feliciflimo praelufit, ita in ipfo hoc opere peragendo occuparam fu- ifle , extra omnem dubitationem pofuerunt. In quibus mihi prae reliquis plane vidtrur admirabile, quod paribus Caefaris coniiliis et facinoribus, paria quoque Lurherano- rum confilia et euentus refponderint. Haec vero diuinae iuftitiae fpecimina cum in multis aliis confpici poflunt , tum in hoc apparuerunt praecipue, quod qui Protejian- tes inhdiis verborumque bland’tiis decipere tentauerat Imperator, iam eodem modo, et ab eo quidem, quem neque inimicum fufpicatus erat, deceptus fuerit, quod maximam ipfi plagam princeps inflixerit, quem Saxonum familia, in quam Caefar (aeuierat maxime procreauerat; quod denique ii, ip- Jfis Caelaris militibus vfl, detrimentum attulerint. Caefarem enim Protcftantes falfa fpe detinuifle, eorumque preces vanis elu- flfle promiflionibus, nemo dubitabit, qui, quod fupra diximus ( §. IV.), meminerit. Iisdem vero artibus vfum efle mavritivm, mfi alia bene multa, litterae tamen eius ad Caefarem datae, quarum hic in fuis mentionem iniicit (not. 38.) abunde teftantur. Namque Caefari, quid moliretur, Icifcianti, IN TACE RELIGIONIS VESTIGIA. »57 fe ipfi femper fore deditiffimum refpon- dit, huiusque confirmandi gratia, et legatos fe concilii caufla Tridentum miflurum, et breui tempore iter ad Caelarem lufcep- turum efle, pollicitus eft. Iuftam vero turbarum mouendarum fufpicionem, ipfis militum luorum excurfionibus excitatam, de quorum infolentia Caelat' maxime conque- ftus erat, ftipendiorum denegatorum caufla faftos elle motus affirmando, declinauit. Quibus verbis milere bonum Imperatorem 1 fefellit, vt, nihil fe a mavritio, nife praeclarum , exfpetfare delere , diceret, jl modo vlla adhuc fides in rebus humanis fuperejjet. Ita, qui artificiofis confiliis verba Proteftan- tibus ■, ipfique mavritio, dare conftituerat, eadem illa aftutia a mavritio Saxone Icien- tiffime circumuentus eft. Neque id fine lingulari dei nutu. Inter omnes enim Germaniae ordines, non erat, cui Caefar plus I faceflerat negotii, quam illuftris Saxonum farnilia, cuius tamen fumma alioquin in fe merita exftare Caefar non ignorabat, fri- dericvs enim, ille Saxonum Septemuir, quem omnes vno ore conlentiunt, primarium Germaniae fuifle virum, vnice Imperialem dignitatem Carolo comparauerat. Huic vero, ipfiusque fuccefloribus, quas quaefo Imperator gratias retulit? Scilicet» ipfo adhuc viuente, edifto Wormatienfi Lutherum fuosque afieclas, adeoque fri- dericvm etiam, exftindta tanti beneficii me- P' III . R moria, 258 SlNGVLVRIS PROVIDENTIAE DIVINA® moria, profcripfit. Ifto autem mortuo, quum frater ipfius ioannes , qui fummo iu- re nomine Conflantis appellatus eft, eius- j que egregius, infelix licet, filius, ioannes fridericvs , fere vnici effient, qui libertati Germanorum inhaerebant. quam Caefar nefarie opprimere conabatur, omnemque Caefaris inclementiam in fe recipere, quam Germanorum libertatem funditus euerti ma- luiflent, quamquam, fi ab hac fola re discerteris, omnia Caefari lubenti animo prae- \ flarent; fummo ipfos odio profecutus eft, \ vsque dum armis , ipfisque principibus Pro- teflantium abufus, toannem fridericvm de < Imperii faftigio deficeret, eiusque dignita- \ tem, vti diximus, cognato ipfius, mavri* tio, conferret Sed idem ille mavritivs, ] quem tot tantisque fibi deuin£tum reddidif- I fe Caefar exiftimabat beneficiis , eandem, i quam Caefar calcauerat, viam ingredieba- l tur. Caefar fridericvm eiusque familiam, cui omnen in Germania dignitatem debebar, fumma acerbitate profecutus eft; mavritivs ; beneficium a Caefare acceptum prorfus ne- gligens, quamuis fuam ipfi dignitatem ac- i cepram referret, grauiflimo vulnere faucium. Imperatorem reddidit. Ille fulminibus domum Saxonicam maxime concufterat, hic, generis fui gloriam vindicaturus, tela qua- fi in Caefarem retrorfit. Ille Auguftanae Confeflioni addiftos principes, a .rebus Smalcaldicorum abalienatos, tantum non om- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA 259 omnes, ad vim Proteftantium infringendam adhibuit; hi vero iidem illi erant, quorum iam vnitis viribus, maximae Caefaris vires proftratae funt, iisdem illis militibus, quos, Caefari ftudentes, contra Lurheranos eduxerant. O ftupendam iuftitiae diuinae profunditatem ! Quam abfcondita funt Dei iu- dicia ! Quamoculti, quibus incedere fo- let, tramites! §. XVI. Excellir ipfa haec aduerfus Caefarem fu- fcepta expeditio admirabilibus diuinae pro- uidentiae veftigiis, quorum, ne de fecuri- tate Caefaris plura commemorem, quae eo vsque progrefla eft, vt, appropinquante iam mavritio, ne defendendo quidem corpori fuo fatis profpexerit, non nifi duo ex- multis, breuiter attingenda, notabo; ex quibus id poterit intelligi accidiffe, quod omnium hominum exiftimatione et iudicio fublimius eft. Horum alterum, felices mav- ritii progreflus fpeflat. alterum infuetum Caefaris et Ferdinandi timorem, eorumque de pace conlilia. Quamuis enim exigua manu , quippe quae vix numerum viginti quinque millium excedebat, mavritivs Caefarem adoriretur *)-, huius tamen auxilio, vix duorum menfium fpatio, omnes, quas in ceorg. arnoldvs in vita Mauritii p, 1229. apud C KENIVM. ^ R a a6o SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE in itinere obuias habebat, urbes occupauit, Caefarisque funditus proflrauit exercitum. Erat tamen, quod, quo minus exercitu vs- que ad Caefarem pertingeret, impediebar, caftellum aliquod, ipfa natura contra om- nes impetus munitiffimum, quod Ehren- burgum appellatur, quodque fuperari pof- fe nemo vnus crediderat, nec ipfe Caefar, cui, hoc ipfo occupato, fummum imminebat periculum. Hoc quamquam retardare videbatur mavritii progreflus, tanta tamen hanc arcem, quae aditum ad Auftriacorum regiones aperiebat, alacritate adgreflus eff, vt primo ftatim impetu, interemtis captis- que tribus aut quatuor millibus militum, qui praefidio ipfi impofiti erant, ex liris vero vix decem quindecimue amiffis * ). feli- ciflime ipfam occuparet At quum iam eo tenderet, vt Caefarem fumma celeritate Oe* niponte opprimeret, accidit noui aliquid, quod totam expeditionem in nihilum quafi redigere, omniaque mavritii confilia pror- fus euertere potuiflet. Repente enim fedi- tio fafta eft militum , qui fumma vehementia ftipendia poftulantes, nec ipfum mavri- tivm globulis fclopeto emiffis transfigere dubitabant **). Nihilo tamen minus, placatis paullifper animis Oenipontem cum fuis pro- *) CF. wilhelmi , Hafilaci principis, relationem de hac Ehrenburgi occupatione apud H ORTLEDE RVM , 1. C. p. l3l3. **) slbidanvs lib. XXIV. p. 707. IN rACE KELIGIONIS VFSTIGIA. 26l properat, vnde vix Caefar cum fratre, no- £tu turbidaque tempeftate, per praerupta loca, atque afperrimas vias, aufugerat. Hic dici vix poteft, quanto timore perterritus fuerit, facileque vrgente neceffitate adducebatur, vt in pacis conditiones, quas olim vix ac ne vix quidem attenderat, li- bentiffime confentiret. Quod fi iam ea, quae fupra de exiguis Proteftantium viribus Q. XI ), et infigni Imperatoris potentia (§. XII.) diflerui, cum mirabili eius fra- tisque fui timiditate comparentur; vix credibile eft, tantum Imperatorem, qui non vinci, fed vincere vbiuis confueuerat, qui antea Proteftantes vnico quafi i£lu profteme- re polle videbatur, tam fubito omni paene animo potuiffe deftitui, vt hoftes non indutiis detinendos, aut contra&is, quod facile fieri poterat, copiis ad mitiores pacis conditiones ineundas adigendos effe putaret, fed ipfe inimicis fere propenfior ad quietem videretur Maximum vero iam ipfum bellum antecedit ferdinandj de bello anreuer- tendo ftudium. Vix enim bellum parare mavritivm perceperat, quum, multum ex alacritate eius detrimentum praefentiens, per legatum fuum maximis precibus impetum deprecatus*), dulciffimis perfuafionibus vitro aequas indutiarum leges offerret; quibus, mavritio propius accedente, atque comprobante ferdinandi augurium felicillimo armo- *) sleidanvs lib. XXIV. pag. 701. 262 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE armorum mavritu fuccefiu . acrius infifte- re coepit. A quo quum impetraret vt, inter ipftim armorum lirepitum , Lintium, pacis conciliandae gratia veniret, poft expeditionem mvriti i Oenipondnam, pulchre intelligens, nifi perpetuum liberumque religionis exercitium Euangelicis concederetur, non fore vt ipli acquiefcerent, ipfum Paffauium inuitauit, vbi Caefare con- fentiente leges illae, in Lutheranorum haud leue emolumentum, conditae funt, quarum iam fupra (§. V.; mentionem iniecimus. §. XVII. Pacata iam videbantur omnia, perpe- tuamque religionis fuae excercendae licentiam . tandem aliquando obtinendam, aui- difiima cupiditate, fummaque fiducia, Euan - gelict, requietis interualla habentes, prae- ilolabantur. Nullus timor, nullaque animis ipforum infixa dubitatio eiusmodi ipfis infiillabat fcrupulos , vt, pacem exopratif- fimam certisfime le impetraturos efle, for- midolofius dubiraflent. Nouerant mutabile Caelaris ingenium, qui, quamuis Imperatori fi nemini vili, promisfis flandum efi fe- fatis olim magnifice pronunciafiet, multis tamen fciebat artibus confiliisque denegatam Prot ftatitibui fidem excufare; eum- que, in anguftiis politum, pacem polliceri, periculo exemtum, bellum minari fole- re, trifti fatis experientia didicerant. Tanta IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA, 263 : { i ‘ ; ta tamen erat eorum fecuritas, tanta de animi ipfius magnitudine , deque Dei, quem rerum fuarum moderatorem, et requietis quali archite£lum nouerant, fiducia, tanta denique in obferuandis pacis conditionibus, iuftitia, vt iis, quae promiferant, diligenter inhaerendo, Caefaris fidem iuftitiamque quafi anticipare conftituerent. Huius animi declarandi gratia ipfe mavritivs , cum iis, quae in fide manferant, copiis, fer- dinando fatisfatturus, in Hungariam, contra Tureas, abiit j poftea vero albertvm; Brandenburgicum, fuis alioquin partibus fauentem, quod arma poft pacem deponere nollet, ipfis armis fuis perfecutus eft. Hinc funeftae illae contentiones , in quibus et ipfae Lutheranorum vires debilitatae fiint, et immortalis memoriae princeps > mavritivs , in maximum, vt videbatur, eorum detrimentum ., periit. Eodem fere tempore rebus humanis ereptus eft, pius emendatae religionis propugnator, edvardvs Angliae rex , in cuius locum fubftituta, fu- perftitioni deditiftima maria , ferro flammisque huius religionis, afleclas exftinguere conabatur. Rebus denique fuis Aug. Conf. addi&i, pace cum Caefare inita, Gallorum regem abalienauerant, cuius auxilio deftitu- ti, fi fidem datam Caefar feruare noluiflet, fuftentare Caefaris impetus pofle non videbantur Quamuis autem his omnibus ex gradu fuo quafi deie£ti eneruatique viderentur 264 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE tur Euangelici, neque effiet, fi a Deo dis- ceffieris, quisquam, in quo Ipem luam collocare potuiffient, tanta tamen animi fortitudine fidei a Caefare datae inlliterunt vt ipfos, non armis, led leniori quadam man- ffietudine, pacem Caelari FERDiNANDoque extorfiffe diceres; adeo vt omne potius vehementiffimum Pontificis Romani odium in fe lufcipere , quam pacem ipfis denegare maluerit. In quibus lingulis efficiendis quanta fuerit diuina prouidentia, nunc placet diftributius demonftrare. $. XVIII. Vix iafta erant pa&ionis PalTauienfis fundamenta, quum noua procella oriretur, quae, nili fummam, magnam tamen Euangelicis ftragem attulit. Steterat huc vsque ab eorum partibus aebertvs Culmbacenfis Mar- chio , princeps vindicandae religionis minus, quam moleftiae, hoftibus in religione diffidentibus excitandae, ftudioliis, cuius inquieti animi indoles parum laepius a crudelitate remota videbatur. Hic, quum mav- ritivs ad defendendam emendatae religionis cauffam litteris Germaniae Proceres adhortatus effiet; pariter fcriptum in vulgus dederat, in quo animum bello et rapinae inhiantem pietatis Ipecie obumbrauit Quo fa£lo, dum mavritivs bello Caefarem aggreditur, terras'Franconiae horrenda va- uatione depopulatus eft. Pace autem Paffa- uii IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA 265 uii Caelarem inter et Euangelicos conciliata, talis rerum mutatio alberto , cui bona Pontificiorum diripiendi erepta videbatur occa- fio, ftomachum mouit , ita vt vehementius, quam antea fecerat, Germaniae regiones, maxime vero contrariae partis Epifcoporum mifere deuaftaret multaque, templa incendendo , vrbes deftruendo, maximas pecunias exigendo, aliisque belli facinoribus, crudelitatis, ne dicam barbariei, documenta ederet *.. Qua in re eo vsque progref- fus eft vt Caefar ipfum, repetita vice a Camera Imperiali profcriptum, variis Germaniae principibus bello perfequendum traderet. Difplicuit Euangelicis nimia ‘alber- ti vehementia; publice igitur haec omnia deteftati **) eum. tamquam communis quietis turbatorem vi armisque coercendum fusceperunt. Hoc tum a Noribergenfibus fa&urn eft. qui vexatorumEpifcoporumcopiis (e . ad impugnandas a uberti regiones adiunxerant, nec multum curabant, quid de *) Pleni funt harum rerum annales. Quifum- mam earum deiiderat, euoluat litteras mav- ritu, librosque a Noribergenfibus ad al- bertvm eo tompore editos, illius apud slei- tiANvM lit» XXV. p. 734- feq , horum apud eumdem p 738 . Leq. et 756 feqq. **) Vide excerpta litterarum, quibus ferdi* n and v s et mavritivs cauffas belli contra albertvm expofuerunt, in menckenii Scriptorius rerum Germanicarum Tom, II. p. 1445- 46 . Ampliores litteras dedit sleidanv* lib. XXV. p. 734 » feqq. 266 S1NGVEAR1S PROVIDENTIAE DIVINAE de dele&ione iplorum ad Pontificis do&ri- nas, ipfa hac vnione declarata , albertvs clamitaret; tum a ma vritu. in primis, qui, perfidia iniuftitiaque ipfi exprobata, eum, quum pacem recularet, bello adoriebatur. Quod bellum., incertum eft . an rebus Lu- theranorum emolumentum maius, an de-., trimentum attulerit. Quousque enim ialua jftabit turbis et difiidio labefa£lara respublica? aut quis eft dolor tam exiguus in praecordiis faeuiens, quin vsque aa necellitatem mortis aliquando deducat? Maximi imperii contextus, disruptis, quibus conftrin- guntur, vinculis, multas quafi in partes difliliunt, et quae focietas, vnitis ciuium viribus , omnium reprimere impetus poterat, diflociatis eorum animis, fefe hoftibus diripiendam deftruendamque propinat. Nihil igitur ad focietatem Lutheranorum, imbecillam parumque confirmatam, penitus euertendam requiri amplius videbatur, quam inteftini in ipla tumultus; et bella hinc Cae- fari nalcebatur, incautos debilitarosque inimicos opprimendi, occafio. Neque adeo deliraffe noftros exiftimes, ac fi, fe fibimet- ipfi vulnus hoc ipfo bello infligere, non perlpexiflent. Perfpexerunt vtique; fed nihilo minus de pa£tione, etiam cum verifimi- Ji fuo detrimento feruanda, reprimendisque alberti , qui Aug. Confeflionis hoftibus fe alioquin ftrenue oppofuerat, infultibus magis , quam de vrgenda pace, iam per duos IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 25? fere annos ab Imperatore dilata, declinan- doque fuO interitu, cogitarunt. Id quod magno argumento efle poteft, hos Eccle- fiae noftrae conditores paci, abftinentiae, aequitati et iuftitiae adeo ftuduifte, vt na iplis quidem partium fuarum hominibus pepercerint, luasque prius vires, ad impetrandam tamen perpetuam religionis pacem neceflanas , ipfi labefadtare, quam pacem vlla ratione laedere, aut leuiter duntaxat ob- feruare maluerint Fide enim ac fince- ritate non armis aut fraudulentia; pietate legumque cuftodia, non vt aut clandeftinis confiliis animum Caelaris fledtendum efle putabant. Vitia et in fuis oderant, fuppref- fis, Qui nullam facile, fidei noftrae homines iri» quius laceffendi, occalionem praetermittit, portentoli ingenii fcriptor, godofredvs arn old v s , diuerfarn pi. ne a noftra rationem, hoc cum alberto bellum diiudicandi, iniit (tn t>er unparti)eiifc^cn Sftrcfcens un& Stegec ; £iftorie. Part. ll. liu. XVI. Cap IV. §. i5 ) Nomen quod huic bello conuenien- tiflimum effe arbitratur, execrabile latrocinium eft , mortisque mavr i t ii cauffa , ve- hementifiimum eius turhulentumque ingenium. Nolo in examinando, hoc arnolds iudicio tempus chartamque confumere; id vero crediderim, mavritivm fuosque omnium hominum ftultiffimos fuiffe, ii, fertiore pugnandi abrepti, non pacis vindicandae gratia bellum fufcepiffent. Nobiliorem fuiffe mavrit ii finem , nemo negare poteft , nili qui hoc bellum per fe , nec in nexu cum rebus geltis mavritu antecedentibus conliderauerit 268 SINGVLAR1S PROVIDENTIAE DIVINAE lis, etiamli hoftes effent, fuccurrebant. Hoc iplo exemplo luculenter docuerunt, ineptam effe eorum fufpicionem , qui Luthera- norum principes bellum fufcepiffe multos- que excitaffe tumultus exiftimarunt, vt ci- uilia emolumenta pararent, vt bona lacra fe- , mei occupata libi vindicarent, vt occafio- nem plura vi armisque libi arrogandi nan- cifcerentur. Quorum vitiorum qui reos iplos exiftimant, hos equidem nelcio , an fatis, quid affirment, perpenderint Quis enim cenlendos putaret hos principes, (i reportatae lemei religionis licentiae acrius infhtiffent, nec pacem permififfent ad comi- tia differendam ? Quem iplis crimen per- iurii obie&urum fuifle putas, fi ab oppri- I mendis fuis abftinuiffent? Quis ipfis vitio I potuiffet vertere, fi de conleruanda repu- i blica lua amolieridisque internis diffidiis fu- 1 iffent lolliciti? At bellum lufcipiunt, vt pacem impetrent; pace impetrata arma deponunt. Pacem quaerunt, vt Deum more fuo colere poffint: hoc conceffo, de obtinendis ciuilibus emolumentis non cogitant. Pacem armis reftituunt; pace reftituta, armis luis non nifi eos, qui iplam turbaue- rant, profequuntur, membraque, quae offenfioni efle videbantur corpori, relcin- dunt. Sic vilum eft lapientiffimo numini, veros piosque caullae luae patronos ab impiis lecernere. Sic rebus Ecclefiae fuae profpexit, vt quae ipfi detrimento effe vi- deban- IS PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 269 debantur, in fummam laudem vtilitatemque cellerint. $. XVIIII. Maximum in toto hoc bello vulnus Lu- therani funefto mavritii interitu acceperunt, qui, quum apud Siuershufum cum alber- to Culmbacenfi manum conferuiflet, globulo transfbffus paullo poft exlpirauit. Ita mavritivs , non contra Ecclefiae perfecu- tores, nec reftaurendae religionis gratia, fed contra eidem fidei addictos, inuitus tamen, pugnans, periit! Ita, qui vitam omniaque pro defendenda vera religione impenderat, non ea felicitate potitus eft, vt morte pietatem fuam confirmaflet, fed fidem Caelari datam vitro propugnans, pro inimicis, pacem quafi {anguine fuo obfi- gnans, interiit, non hoftium manu aut fortitudine, fed eorum, quorum cauflam tanta cum virtute egerat, facinore! Cecidit cum ifto dux, quo nemo ad rem Euangelicorum reftituendam vindicandamque aptior videbatur *), ipfoque exfpirato omnis fere eorum de recuperanda pace fpes ex- fpirabar. Succedor declaratus erat frater ipfius avgvstvs, qui magna quidem prudentia excellebat, fed tanto animi robore, et, vt ita dicam, ad tantum opus perficiendum necelfaria vehementia praeditus non erat. *) Hoc iph) eum teftimonio Galli exornarunt in epiitolis apud minckesitm pag. 27 ° SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE, erat, mavritivs dotibus propugnatoris ec- clefiae egregie inftructus, beilo fortis erat animoque ftrenuus; 'avgvstvs vero pacem magis quarn bellum (e&abatur, neque armis fed confiliis parandam efle pacem exifti- mabat. Accedebat, quod de obtinenda Sepremuiratus dignitate. Saxonumque regionibus avgvstvm interet kmnnem fride- ricvm nondum conuenerat *); id quod non exiguam Proteftantibut difcordiam excitare videbatur. Fulcro igitur luo quum fe len- tirent deftitutos, et. au£lum potius quam diminutum iri interna diflidia opinarentur Aug. Confeffioni addifti non leue illis imminebat periculum. Effecit tamen prouida Dei O. M. cura, vr, quae ad detrimentum ipforum inclinabant, diflidia mox componerentur . mortemque mavkitm viri for- tiflimi, avgvsti fapientia et moderatio com- penfaret **). In eo enim avgvstvs cum 10 AN- *) Viuo adhuc mavritio dimiffum cx vinculis ioannem fridericvm reddendam libi ablatam dignitatem poftulaffe, ciiesivs refert. epift. i3. apud menckenivm 1 . c. p. i 439> iplique auxilium fuurn promiHHe albbrtvm, in aliis litteris p. 1409 . relatum legimus. Eamdem mortuo mavrit i o ab au- gvsto, confentientibus terrarum Saxoni* carum proceribus, repptiiffe thvanvs memorat Hiftoriarum Jib. XI. p. m. 3~>8. Varia de avgvsto I. Electore Saxoniae, meritillimus fcholae Grimmanae rector M. henr, avg. schvmaghervs binis Programmati- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 2?* ioanne friderico, in conuentu Numbur- gi A. MDLIV. habito, confenferat, vt hic, mifto dignitati priftinae nuncio, eam, nati EleSloris nomine, quibusdam Saxoniae ci- uitatibus, et 100,000 florenorum pretio, contentus , avgvsto ipfiusque pofteris concederet *). Placidum vero ac mite avgvsti ingenium effecit, vt non armis propagata, aut vehementia quadam parata pax religionis videretur, fed maior elucefceret Dei fa- pientiffimi prouidentia, qua fa&urn eft, vt pacem Euangelici impetrarent tali tempore, quo ab omnibus deftituti, fuorumque ho- ftium violentiae omnino expoliti videbantur, §. XX. Ita res Eu angelicorum poft pacem Pafia- uiae fancitam comparatae erant; quas qui attento animo confiderabat, non poterat non iudicare, hunc coetum in 'eumdem fere , ex quo vix ope mavritii conualuerat, morbum recidifle. Exigua enim focietas, quae inteftinis diflipatur contentionibus, capiteque fuo orbata eft , non poteft profe£to fortiffimorum hominum impetus fuftinere, nec ab iis id, quod dare fua fponte nolunt, vi armisque impetrare, quae vix, vt ab interitu fe tueanter , fufficiunt. Maiori iam in matihus congeflit, quae Lipfiae ao. 1751. 52 . prodierunt. *) Conf. mullervm in Annalibus Saxonicis. p, 122. Integram pactionis formulam eori- tEDERvs eshibet 1. c. p. 968. feqq. 9J1 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE in anguftia verfabantur Aug. Conf addifti quam eo, quum imperatorem poft bellum Smalcaldicum adorti eflenr, tempore. Tunc enim, aliorum auxilio animati Caelarem, nihil tale metuentem, alienis laceflere armis, nunc neque ex Gallia neque ex An- glia vllum exfpe&are auxilium poterant, nec ' tuto Caefarem melius fibi proipicientem adoriri, quin potius hos iplos principes ad interitum ecclefiae fuae confpiraturos efle, ex eorum inimicitia, et ad perfecutionem Proteftantium impetu, non inepta diuinatio- ne coniiciebant Morte enim immatura ex- ltin£tus erat optimae fpei rex Angiorum edvardvs, qui. dum viueret, non folum fuerat de emendenda ad exemplar lvtuiri Ecclefia Brittannica maxime follicitus, fed fuae etiam fidei focios extra Angliam degentes au&oritate fua fufienrare non inter, miferat. Succedebat ipfi maria , cuius ani- mus fumma fuperftitione, et in eos, qui auitae religioni renunciauerant, crudelitate imbutus, initumque puftea cum rmuno Hifpanorum rege matrimonium, eam non amicam emendatae religionis profefforibus, fed rebus ipforum inimiciflimam portendebat. Neque maiorem fpem concipere poterant Euangelici, fore vt rex Gallorum ip- fis aliquas ferret fuppetias *). Non folum enim *) LapTum me effe haec affeuerando dicent foriitan, quibus litterae a menckenio editae IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 273 enim Paffauii paciscendo cum Caefare iram eius fummopere concitauerant, fed animum quoque Pontificiae religionis principiis acriter inhaerentem, fummo ardore hvgo- nottas, vt vocabantur, perfequendo de- clarauerat *), nec vllum erat dubium, ip- fiim ad exftirpandam potius emendatam religionem , quam ad efferendam illam et fta- bilienuam ftudia fua effe collaturum. Magno haec fateor, detrimento Protejhmtibus effe videbantur dum neque intus muniti fatis, neque exteriori quodam faepimento tuti ab hoftium impetu erant; fed illud ip- fumj quanta fuerit Dei in cuftodienda pro- mouen- tae faepiusque laudatae innotuerunt. In his enim id fummo ftudio Gallorum rex agit, •vt Proteftantes , poft pactionem Paffauienfem, ad Caefarem bello perfequendum commoneat, nec fe fuo auxilio iplis defuturum polliceatur. Neque tamen hoc meae caudae ad- verfari putaueritn. Praeterquam enim quod non pacem religionis hoc ipfo Euangelici )r comparandam, (de qua hic quidem locutus fum ) fed vires Caefaris, quem albek- ti partibus contra Proteftantes fauere, rex arbitrabatur, debilitandas, eiusque dignitatem libi fuisue conferendam intenderit; omnes haeepiftolae vel viuente adhuc mav- ritio , vel paullo poft mortem ipiius exaratae funt, neque poft initam avgvsti curil alberto pacem, Galliae rex de fuccurren- do Euangelicis amplius cogitauit. *) p. daniel Hiftoire de Frante. Tom. VIII. p. 240, P. III s 274 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE mouendaque hac religione cura, egregie demonftrauit. Pluribus enim ad vnum eunx- demque finem efficiendum cauffis conlpi- rantibus, id earum multirudine efficitur, vt, cui omnem attentionem, fi vnica adefler, conlecraflemus, iam, diuifa dumtaxat contemplatione , inclinatis ad reliquas cauflas animi noftri viribus, penlitemus Contra ; vero , fi vnicam ad hunc, reliquas ad contrarium finem efficiendum tendere, intelli- gimus, non his, fed illi foli, effeflum, fi fubfequitur, affignandum efie, perlpicimus. Maximae igitur ^t admirabilis fapientiae divinae documentum eft, quod in illud adduci difcrimen res Lutheranorum voluerit, vt, depullis impedimentorum nebulis, paceque poft varias huius ecclefiae viciftitudi- nes conciliata, quum ad interitum eius omnia confpirare viderentur, non hominum curis aut lapientia, nec humanis viribus tantam pacem procuratam efie appareret, fed fola Dei fapientia et benignitate conditam. §. XXI. Quamquam autem noftri, neque ex aliorum auxilio aliquid, ex comitiis vero, iu- i fto quam fperauerant longius dilatis, parum ! boni fibi polliceri poterant; his omnibus tamen quafi infra fiduciam pofitis, tam parum de adlcifcendis foedere aliis cogitarunt, tantaque cum moderatione et fecuritate quali res fuas egerunt, ac fi. Deus ipfis certiffi- mum IN PAGE RELIGIONIS VESTIGIA. 2?5 mum aliquod monftraffet periculum effugiendi remedium, iliiue diuina quadam con- ieftura laetum fiiarum exitum praefagiuis- fent, neque credidifTenr, fibi Caelarem fed Caelari fe pacem largiri opertere, vere vt dicere liceat, numquam fortiori animo et maiori fiducia noftros fuifie, quam tunc, quum omni fpe omnibusque viribus delti- tuti viderentur. Saepe multumque ante fu* fceptum bellum Smalcaldicum ipfos inter er eos qui zwjnglivm ducem in emendanda religione fequebantur, de vtrorum- que diffentientium doctrinis conciliandis deliberatum erat, tantoque faepius cum fervore, vt paene, ob diffidia inde excitata, ipfi illi, qui foedere fe Smalcaldico coniun- xerant, dilaberentur, Minori tamen eo tempore neceffitate vnionis vrgebantur; iam vero vix vllum fupererat, nili ad Heluetos reliquosque doftrinam i piorum fecutos, refugium; de quibus tamen fecum coniun* gendis noftri ne fando quidem cogitabant. Summa interim animi tranquillitate comitia Auguftae Vindelicorum habenda ex- fpe&abant, remque tam implicatam et ad perpetuum fuum vel emolumentum vel detrimentum idoneam, tam leuirer tra&are videbantur, vt neque fperandam effe a Caefare pacem religionis perpetuam opinarentur, neque horum princi- pum aliquis fe ad comitia conferret; quam- «is humaniflime, vt ipfi accedentes, pro S z (ludio* 276 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE ' {ludiorum confortio manum commodarent, ferdinandvs expedifiet, ipfique fua for- fitan praelentia poftulata fua quafi animare potuille viderentur. In conuentu autem Numburgenfi, (e ne latum vnguem ab Au- guftana Confeftione recefturos, aut vlla ratione formulam lnterim recepturos efle, quodam fe codicillo obllrinxerant *). Qua in re fingularem Dei prouidemiam obtinuif- {e perlpicuum eft. Quamquam enim fune- fta inter nos fratresque noftros, qui fibi nomen Reformatorum lumferunt, diffidia vehementer doleamus. optandumque e!Set, fi quidem id pofiet fieri, vt, qui eidem Pontificis iugo le lubduxerunt, eodemque iufto in ipfius dodnnas odio feruntur, fine discordiis , quibus perpetuo diftra&i fuerunt, impofito, in eandem fe communitatem reciperent; iilud tamen, nili alterutrius partis fautores nuncium fuis do&rinis mittant, optare nefas, fperandum vero profe&o non eit. Et ideo ego illos exiftimo peslime huic coniunclioni confuluifte, qui ambiguis qui busdam loquendi formulis animos diffidentes fraudare, totamque vniendarum partium •“ compagem tam cariofo fundamento fuper- flruere voluerunt; hoc enim quid aliud eft, quam pace , fpecie quidem blanda, fed reap- fe multis locis repudianda, vtramque pef- fum dare? Tantum igitur abeft, vt, fru- ftra *) Legitur apud lehmannvm in actis de pace religionis. lib. I, c. 27. IN PACE REHGIONIS VESTIGIA. 277 ftra de hac re laboraffe quosdam Reformationis tempore, doleam, vt id potius lingulari bonitati fapientiaeque diu i nae tribuendum efle exiftimem, quae impediuit, quo minus hoc modo, maxime ante pacem religioni noftrae publice datam, vtraque horum diffidentium pars confenfent. Hoc ip- fo enim fa&um eft, vt fumma doctrinis no- ftris puritas manferit, vt multae in Coetu noftro diflenfiones denuo oriturae praeoccupatae quali, vt cautum denique fuerit, ne quis, vi armorum aut aliorum auxilio, non folo Deo procurante , pacem religionis nos impetrafle, diceret. Neque tamen omnis conflantia derelictis noftris principibus excidit, quin potius , quanto grauiori pondere deprimi viderentur, tanto le audentius ipforum ‘fortitudo erexit; quae tunc certe fuit maxima, quum ipfi Pontificiorum principes noftrorum voluntati, aequis admodum et tolerabilibus modis , cederent. Quamuis enim credendum fuiflet, Luthe- ranos viribus debilitatos, neque in aliorum auxilio innifos , Caelari aliquantifper in comitiis fubieduros fe efle, vt cum iisdem contentos fore, quae legari Caefaris, et in his ferdinandvs iplis, vel inuiti, con- ceflerant; et ipfo tamen tempore acerrime inftiterunt; licet verendum e flet, nimio eorum rigore effe&um iri vt comitia penitus disrumperentur, Romanaeque Eccle- fiae addidi inde occafionem fumerent, ipfis, cum 2^8 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE cum veritatis et aequitatis fpecie aliqua, pacem plane denegandi, quam vehementius obloquendo noltn detredfalfe vili fuerant. Iccirco iruer inlignia fingularis curae diui- nae Ipecimina, quibus religioni noltrae con- feruandae prolpexit, reterendum elle arbitror quod fapienulfima rerum gubernatione effecerit, vt haec omnia non lolum comitia lemel inchoata ,non diffipauerint, led abunde demonftrauerint etiam, quum ex omnium iudicio exitioliis rerum noftrarum exitus immineret, Deum, non homines, pacem Enangelich dedifle. §. XXII. Multum conferebat ad felicem horum comitiorum fuccefium ferdinandi Romanorum regis ingenium, proque pace reftau- randaminuendisque contentionibus labores. Huic enim, quum, Deo ita dirigente, a Caelare regenda comitia tradita fuiffent. contigit, vt indefeflo ftudio luo inueteratis illis de religione dilfenlionibus exoptatiffi- mum finem imponeret. Neque profe&o meliorem litis ventilandae arbitrum vel cogitatione fingere noftri potuillent, quam hunc ipfum ferdinandvm, principem conciliandis animis obferuandaeque paci atque aequitati ftudiofillimum, cuius lenitatem animumque, ab emendanda religione non IN PAGE RELIGIONIS VESTIGIA. 279 alieniffimum * ), iam faepius experti erant, qui lvthervm fequebantur, principes. Quo- tiescunque enim rigidioribus mandatis in homines noftros inue£tus erat carolvs Imperator , horum ditiorum acerbitatem fer- dinandvs, quamuis mitia fua et leniora con- filia parum fratri approbaret, fmguiari quadam lapientia mitigare, fibique animos Pro - udantium amiciores reddere didicerat. Neque fugere feroinandvm poterat, quantum lubigendis repellendisque Tureis, aliisque nominibus, de fe meritus effet mavritivs, qui maiori in pretio habere ferdinandvm vel eo declarauerat, quod, quum, occupato Oeniponte, omnes Caelaris fiiorum- que fortunas militibus diripiendas tradidif- let, folius KERDiNANni fupelle£tile abftinere milites iufferat ** > Ipfam vero pacem con- ceden- *) Nolo ad comprobandam hanc ferdinandi meritem ad illas litteras pronocare, quas ad ipfum lvthervm A. MDXXXVII. Calendis Februarii fcriplilfe fertur. Quamuis. enim non pauci fuerint, qui de ipfarum h- de non duhitauerint: aliis tamen, idque non line ratione, fufpectae vifae funt. Pluribus differuerunt de his litteris secken- DORFFivsin Commentario de Lutherxnifmv.XW ), III. Sect. XVI. §. 58. Add. I. pag. i6a. feqq. et saligivS Hiftoriae jiug. Cor,f. Vol. III. p. 4- feqq Neque his Interis indigemus, quum omnia fere comitia, quibus ferdi- kandvs praefuit, hunc eius animum indolemque loquantur. ** ) Sleidanvs lib. XXIV. p, m. 708. et ar- noldvs in vita mavritii pag, iz'3z. 280 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE cedendo Proteftantibus , licet Pontificis qui, fub aufpiciis comitiorum, jvuvs 111 erat, indignationem ferre fe oportere fekdi- N'ndvs intelligeret; hac tamen ipfa occa- fione ad illatam libi ab ipfo iniuriam vlcis- cendam vti opportune poterat * j Neque etiam deerant rationes, quae perfuadcbant ferdinando, in his ipfis comitiis paci inter diflidendes conficiendae tanto magis ef- ie incumbendum, quanto ar£liori vinculo haec pacis confilia cum lua iplius faluie con- iunfta erant. Namque praeter hoc de religione emendata permittenda negotium, conftituturn ipfi erat procerum implorare aduerfus Ttircas, omnem Hungariam in- feftantes, auxilium, quod, nili pacem diu quaefitam Lutheranis concederet, nulla fe ratione impetraturum cffe nouerat. In eo praeterea erat carhlfs Imperator vt, nullam imperio turbulento falutem effe perfpi- ciens, quietis obtinendae gratia deponendum imperii clauum meditaretur. Quum igitur prima fpes ferdinando , regi Romanorum iamdudum creato, effet, fore vr, depo- *) Hic enim Pontifex ferd inandvm ob fufpi- cionein caedis geo&gii martinvsh , Epif- copi Varadinenlis et eccleliae Romanae purpurati, fenera tepe , interdicto ipfi facro- rumvfu, profcripferat; quam maculam a Pontifice exftinguendam vix multo argento precibusque impetrate potuit. Vide Conti- nuatorem hiftoriae Ecclefinfticae flkvryanae. Edit, Bruxell. Tom. XXX, pag. 385. feqq, IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 28l depofiris a fratre fafcibus, ad fummum irn- perii fafhgium adipiraret; pacatae praeeffe Germaniae maluit, quam perpetuis turbu- lentiflimisque litibus exagitari. Quae omnia, quemadmodum latis permouere ker- DiNAsrvji poterant, vt, quidquid in ipfo erat virium ingeniique, id omne ad difli- diorum propugnaculo difiurbanda conferret ; ita accedebat et aliud quoddam, quod ipfi ineundam cum Lutheranorum principibus amicitiam commendabat; inconlidera- ta nimirum et iniqua car. li confilia. de philipeo filio fuo in locum Imperatoris fuffi- ciendo. Quamuis enim ipfe caroi.vs fum- ma olim vehementia Septemuiris ferdinan- uvm . tamquam Romanorum regem, ob- trufiflet, mutauit tamen, quum philippvs ephebus fadtus efTet, fuam de fucceffione fententiam, variisque artibus, ne dicam minis *) , ferdinando dignitatem femel colla- tam *) Has in FERDiNANnvM iactalle Caelarem, Bvrnetvs auctor elt Hi/i’, reform. Ecclef. Anglicanae Part. II. p. 124' vnde rumor per- crelmit, lore vt ipli ferdinandvs ope Pro - teftantium bellum pararet. V. Epiftol. galli- Cas apud MENCKENlv.M 1. c. pag. 1 ^ 61 . Quae quamuis mihi inanimum ferdinaNM, qui fratrem patris loco fernpet habuit, ca 'ere non polle videantur; neque ego, quod Galli putarunt, Caelarem, albektvm Bran- denburgicum contra Euangelicos lubleualte, crediderim, ( quorum vtrumque et ex lingulari Caelaris male informati gratia per tena- S83 SINGVLARIS PROVIDEKTIAF. DIVINAE tam eripere conatus eft *). Atqui ferdi- nando extimefcendus erat ehilipevs rex po- tenriffimus qui non regiones folum Hifpa- nicas a patre acceperat, ied coniugio etiam fe nuper admodum cum maria Angliae regina coniunxerat, multumque viribus diui- tiisque valere videbatur. Igitur quum proceres partis Pontificiae philippo , ftrenuo auitae religionis defenfori, magis lauturos eiTe , ferdinandvs animaduerteret, quam fibi, cuius placidum, et ad pacem Prote- flantibus dandam propenfiorem, animum nouerant; hisque effettum iri vereretur ne, quod temqus aliquod alberto cor.cpffa , et ex crebrioribus p erdinandi, tum Euangelicis negotiationibus, miffoque iplis contra ai- bertvm auxilio, natum effe videtur'): hoc tamen politum eft extra omne dubium, fer- binmndvm, egregiumque iplius lilium ma- ximrianvm iniufta caroli de inferendo ruuifto conlilia ipfo Proteftantium auxilio, qui fuperftitiofum fuperbumque fhiliepi - ingenium oderant, labefactare omni modo ftuduiffe. *) Recte menckenivs bis Caefarem hac in re peccaffe ait, quod primo ferdinandvm a Septemuiris eligendum poftulauerit, mox vero dignitatem ex ipfo in filium transferre voluerit (in differtatione : de nar.uis politicis ca- R O I.l V. Imperatoris, quae in Decade discertationum eius academicarum Lipliae MDCCXXX1V. editarum, feptimum locum occupat §. IV. p. dio. feq.) ; atque conlilia; artes, ratio- nesque commemorat, quibus Cacfar fratii hoc perfuadere conatus eft. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA» 283 quod optabar, taudem aliquando piut.ippvs impetraret: ad huius euertenda confiiia, in eo omnes animi ingeniique neruos contendebat vt caueretur, ne quid lua dignitas detrimentum caperet. Quam ob rem optimum fore ratus, Protelantium auCtoritati fuam dignitatem fuperftruere, facillimum le in audiendis Euangelicorum poftulatis praebuit, omnibmque viribus annilus eft, vt remotis impedimentis, pacem illis perennem compararet. Hinc tanta animi moderatio, tanta in excipiendis precibus fcriptis- que Lutheranorum patientia, tanta denique iplis quaeinam pacem, reluctantibus licet Pontihciis. concedendi facilitas, quae multa rebus noltris emolumenta peperit. Hunc tam egregium omnium rerum contextum fi minori, quam diuina manu , elaboratum efle dicerem, minus profeClo, quam debeam, praedicarem. In hac vero fabula, vt omnes aftus , ita is mihi ante omnes videtur probandus, quod ille ipfe, quem tanto cum feruore et quali violentia, Septem- uiris eligendum Caefar obtrulerat, iam maximum ipli negotium facefferet; quodque Caelar, fua ipfius culpa, non fine aliquo diuino iudicio, multo ftudio multoque labore hominem praeparaflet, qui, quo minus vnrLippvs filius luccederet, fummo impedimento erat, cuiusque eo tempore, quum Caefar maxima au&orirate ad philip- pvm Septemuiris commendandum indigeret, au£to- ' A V DIVINAE 2^4 SIKC-VI ARIS ??OVTDENT au&oritas tanta erat, vt caroli au£toritas propemodum exlpiralTe videretur. §. XXIII. Atque ego fulpicionem, remiflms quam par erat, obferuafle me lingularis diuinae circa hanc pacem prouidentiae veftigia, non euitaturum effe arbitror, nili, aptilfimum huic negotio fuille illud tempus eorum qui tunc Romanae Eccleliae imperium tenebant, Pontificum relpedtu, demonltrarem. In- fidebat, dum Germani comitia ordiebantur, cathedrae Romanae jvuvs 111 , qui indignatus, fermnanuvm , hominem lae- cularem, absque approbatione lita, aut nomine Epilcoporum praefixo, propofuifie fibi fubditis docendorum epitomen , eum- que colloquia de componendis in religione diffidiis denuo inftituenda luafiire, fummum in iplum odium conceperat. Deplorabat aetatem luam, quod in ea tempora inci- dillet, quibus fibi. ob lites auftoritati luae intentatas, vitam lecuram agere non liceret; quamobrem, ne vehementiori impetu quiete lua moueretur, ioannem moronvm, Romanae Eccefiae purpuratum ad comitia Auguftana mifit, qui Germanis, propoli- to in hunc finem Anglorum exemplo, per- fuaderet, vt ad Eccleliae gremium, errore agnito, reuerterentur; omnia vero colloquia et alias de religione traftationes, quantum IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA- 285 tum fieri pofiet, amoliretur*). Quibus rebus effecit moronvs, vt fufpe&us meri* to Proteftantibus , et ad fupprimenda pacis confiiia, ftabiliendamque Pontificis au£to- ritatem miflus vnice videretur. Neque ta* men ita multo poft alius, j,'Lro morte ex- ftin&o fuccefiit marcellvs cervinvs, quo aptiorem quemquam ad definiendum pacis noftrae apparatum fuifie. vix crediderim. Erat enim in homine fumma morum integritas fanthtarisque vitae fpecies, et incredibilis ope Concilii, vel ipfo cum Pontificis periculo, Ecclefiam emendandi cupido. Huius autem confilium, quod nec publice prouideri dubitabat, iplis hominibus fu is ingratum, Euangelicis plane exitiofiim videbatur. Finge enim hunc prudentia bimo propofito fuo fimili opus tamdiu, fed fru- ftra quaefitum, aggreflum fuifie, mores fuo- rum feliciter correxifle, aut bonis verbis pacem perfuafifle Proteftantibus : num pacem, qua nunc fruimur, tam imcomparabilem impetraturos fuifie noftros putabis? aut credes, Caefarem mutuam diffidentium concordiam, grauiffimis, quibus poftea fanci- ra fuit, pacis conditionibus fuifie praelatu, rum? Vnione vtcumque conflata fruere- mur forfitan, non exoptatisfima Deum more noftro colendi libertate. Deftruenda igitur erant Deo, qui fiduti noftrae intentius inui- *) Sarpivs Hifioria Concilii Tridentint , lib. V. P . 666 . 286 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE inuigilabat, Pontificis alioquin boni confi. lia, quod repentina marcelu morte fa- £lum efl:, quum vix vitra vigefimum diem dignitati fuae praefuiffet. Egregie rebus fuis confuluiffet pavllvs IV , quem in Marcelli locum patres purpurati lubftiruerant, fi vefiigiis antecefforis lui inftitiflet; nunc vero portentofo luo et infipiente ingenio, ia£lis perpetuae pacis in religione fundamen- lis, maximam fuae fuorumque luccellorum dignitatis iaCturam faciebat. Hunc enim marcello fuffe&um fuifle crederes, vt op. pofita, quod aiunt, iuxta fe pofita magis elucerent, Deusque, quantum, in hoc Pontifice Ecclefiae Romanae concedendo, planeque illa digno , quieti noftrae profpexe* rit, luculento teftimonio oftenderet Fuit enim homo, qui animum enormi quadam et arrogantisfirna fuperbia inflatum*), religionis , ardentisfimique pro Ecclefiae fa- lute feruoris, amiculo circumdabat, qui fine arte, fine moderatione, fine acumine vllo, fine auCtoritate, fine lepore in omnes infultabat atque pro vehementislima indole fua omnes pedibus luis conculcare le poffe principes, fomniabat; homo, qui tantum a fapienti placidaque antecefforis via defle&ebat, vt nil nifi mandata fupra omnem contradictionem elata , iaCtaret, luae- que dignitati nihil putaret conuenientius, quam, *) Exempla huius fuperbiae habet sarpivs 1 - c. png, 669, 75. 76'. 78, 85 . 91. 96. cet. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA, 2 g? quam, fi Deum non poflet, Acheronta mo- uere , omnesque paullifper refragantes ferro flammisque perfequi *j. Hac forma cathedram petri confcendit, quum de pace reftauranda Germanorum principes deliberarent i cuius fi ingenium moresque confi- deras, non aptiorem facile ad promouen- dum hoc pacis negotium inueniri potuifle, iudicabis. Vana controuerfiarum in concilio placide componendarum fpe detinere Proteftantes potuifler, auribusque eorum quasdam infidias faciendo, ipfos aliquantisper faltim remorari; fed tantum aberat, vt mitioribus verbis aliquod concilium promitteret; vt potius eo quod pavlli III fcriptum, in quo, quomodo tentari feliciter poflet Ecclefiae emendatio, ex- pofue- *) Ne me quis putet, iniquius de hoc viro iu- dicaffe, praefertini quum dentur noftris temporibus, qui lenire impotentisfimas huius Pontificis actiones conentur ; inlpicien- da fuaferim ipforum Ecclefiae Romanae fcriptorum teftitrionia, quae excitauit V. C. io. ceokgits schelho rnivs in elegan- tifisfima doctisfimaque epifiola de concilio de emendanda F.cclcjia , aufpiciis pavei III . con- fcripto , ac a pavlo IV. damnato , ad ange- evm mariam card. qvirinvm; quaeTi- guri A. MDCCXLVIII. prodiit, pag. 42. feqq. Ipfe vero populus Romanus odium in fanctisfimum patrem fuosque , disjiciendo eorum ftatuas , easque per vrbem protrahendo, fatis fuperque declarauit. Vide onvphrii vitam pavli IV. Edit. Colon. MDLXVIir. p, 445. 288 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE poluerat, in eorum librorum indicem reie- cerit, quos legere Romani coetus (ocios nefas eft, quae libi de Ecclelia emendanda j mens federet, latis teftatum fecerit *). | Quam ob rem noftri melius, quarn pacem i religionis perpetuam ardentislime poftulan- do rebus fuis conlulere non poterant. Ne- i que diffici'imum hac in re inuenirile paflus :[. eft Caelar, et in primis FERniNAWDvs. No- ■ ; uerant enim , quali pavli.v< in ipfos animo [ eflet qui vtrique ob cauflas quasdam in- * fenlisfimus habebatur. Omnibus igitur vi- j; ribus eorum, qui Caelaris partibus addidi d erant, patrum purpuratorum (uffragiis, im- ;! pedire Caelar tentauerat, ne homo Ponti- jj; fex eligeretur, de quo parum boni fibi pol- fi liceri poterat. Id quod multum effecifle coniicio, vt fsrdxnandvs quaerelas Euan- [ gelicorum Icripto quodam in comitiis expo- j fitas lubentius fere quam aduerfariorum au- fi diuerit. Fama enim eo tempore percrebue- r rat, ottonem Auguftanum Episcopum, ; qui ex patrum purpuratorum numero erat, I rnultumque incitaffe pavllvm ad Proteftan- \ tes fuppnmendos credebatur, fcripti aPon- I; ***'*■ • tih- \ *) Negare quidem id nollra aetate, aliudque condemnatum a!> ipfo fuiffe fcriptum, affirmare voluit Eminentiffimus Cardinalis qvi- rinvs; fed fatis hoc factum demonJtratum effe a Cl, schelhornio in laudata epiltola, lapientes harum rerum arbitri iudicabunt. IN PACE RELIGIONIS VFSTIGIA 2gj> tificiis axhibiti au&orem fuifle *). Aures igitur huius libri querelis praebere idem erat, ac Pontificis auctoritatem fequi, cuius fere legatus otto, ioanne morono iam reuocato, videbatur. Adhaec facili quadam conieCtura aflequi ferdinandvs poterat, fore vt ira et indignatione percitus Pontifex omnes in Caefarem principes excitaret ; quibus non fortius refiftere fe pofle animaduertebat, quam fi, internis de religione difiidiis in Germania finem imponendo , beneuolentiam Euangelicorum fibi conciliaret, et, quod aptiflimum eft ad quiete viuendum caritatem. Quae omnia feliciter effecerunt, vt remotis omnibus, quae maxima videbantur, impedimentis, Luthe- rani pacem religionis perpetuam, vel inulto Pontifice, fummo cum auCloritatis ip« fius detrimento impetrarent Et hic -aptiffirmis quidem videtur efie locus , in quem de multis maximisque difficultatibus, quae in ipfis comitiis fuborie- bantur, disputationem conjiciendam exifii- mani * ) Sufpicionem hanc otto forUtan excitauit . tum itinere fuo durantibus comitiis, ad Pontificem eligendum, Romam fufcepto ; tum ilfca etiam proteftatione ante pacem confectam edita , quam exhibet lkhmamnts ia actis de pace relfg. lib. I. Cap. i. ' P. III T 290 SlNGVLARIS PROVIDENTIAE DlVItfAE maxii Etenim quum iftae, quantae quantae erant, diuina tamen lapientia feliciter ffipe- ratae fuerint; Dei vero beneficia ipforum impedimentorum, quae de medio fuftulir, grauitate metiri debeamus : non videtur a fcopo noftro alienum, vt de eximio huius beneficii pretio conftare poffit, de eorum momento aliquantifper difpicere. Sic autem ipfa huius pacis indoles comparata erat, vt ex ipfa, tamquam ex liberali fcaturigine, omniumque difficultatum materia, priusquam diffentientium opiniones conciliarentur, non nifi maxima poffent propullu- lare diffiaia. Ea enim omnia,, quae fidei noftrae defenfores exigebant, quamuis iu- ' ftiffima, nobisque vfum quemdam infig- nem atque illuftrem habere videantur, alia tamen videbantur aduerfariis, qui, quod legum fuarum tenaciffimi effient, afe, vt Euangelicis , quae defiderauerant, concen- derent, aegre impetrare poterant. Namque non in doctrinis modo noftrorum querelae verfabantur, vt fibi liberum fore vo- luiffent, religionem ex facrarum litterarum diftamine, duce Confeffione Auguftana ex- : ercere; fed ius quoque has 'ipfas ad plures propagandi, atque do£tofes, harum veritatum publice proponendarum gratia, con- ftituendi poftulabant. Neque id folum, fed ; bona eti-am , quae Romanae Ecclefiae erepta ad meliorem vfum transtulerant, retinenda; Uberumque vnius cuiusque ad Euange - IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA 2 $i licorum caflra tranfitum ; tali ratione, vt fi principum aliquis nouam illam, quam dicebant, religionem ample&eretur, fibi fub- ditos quoque ad fiias pertrahere fententias; fin ex facrorum ordine aliquis, vt ipfi cutri animo fuo, iura etiam ac bona, quibus huc vfque praefuerat, ad Lutheranorum coetum transferre liceret *). Dicatn de poflre- mo hoc poflea; de reliquis quid aduerfarii fenferint, hic paucis accipe. Quod dandam fibi nouam quafi religionem exercendi licentiam noftri poftulaflent, id equidem durum admodum et iniquum aduerfariis videbatur. Quo enim animo religionem ferre poterant, ad quam deftruendam omnia fiia ftudia omnemque diligentiam contulerant, vt vel per cuniculos eius fundamenta labe- fa£larent, vel vi armorum ipfam omnesque eius fellatores eradicarent? Qua fronte eorum poterant feruorem, et in querelis proferendis, excutiendisque minis vehementiam excipere, quorum audaciam quafi, nonnulla pacis obtinendae gratia concedendo, tamquam pabulo refecerant? Recipere ac tolerare eos, quos fummis huc vfque viribus profecuti erant, nihil id erat aliud quam confiteri, ftolide fe haflenus egifle, omnibusque ftudiis non interitum emendatae religionis, fed maximum eius incrementum promouifle. Nec ferendum facile vide- *) «LEiDANYS lib, XXVI pag. 782. feqq. T z 392 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE videbatur Caelari, quod ii, , quos auftori- tate - conliliis, armorumque vi per triginta, et quod excurrit. annos opprimere al- laborauerat, iam non ad pedes eius, pacis implorandae cauda, prouoluerentur, fed ipfi leges quafi et indutiarum conditiones didlitarent. Quis quaelo praeterea, cuius animus nondum omnem auitae religionis amorem dimilerat, publice conftitui pateretur, qui errores huius religionis detegerent , argumentis confutarent, omnes- que ad eam, tamquam aliquid cane ac angue peius fugiendum, exhortarentur? Maxima cum triftitia, ea ab haereticis iam occupata Pontificii deplorabant, quae pia maiorum beneficentia Ecclefiae conlecrauerat; iisque tot bona, tot reditus, tot monafte- ria relinquenda erant, quorum recuperandorum antiquis iplorum poflefforibus nulla fpes fiipererat. Immo, fi venia cuiuis concederetur, ad nouam hanc religionem fe conuertendi, et illuc bona pertrahendi Iaera, quid euenturum religioni fitae crederent, cuius torum aedificium diuitiis opibusque . tamquam firmiffimo fundamento, fu- perftru&um eft ? EfFoetum fcilicet corpus, quod luceo fanguineque deftitutum repente marcefferet. Concedendum cuique erat principi, vt, quam vellet, religionem in luas regiones introduceret, eaque, quae cultui diuino ex more Ecclefiae Romanae luftentando inlhtuta erant, aliis vfibus de- ftina- r IN TACE RELIGIONIS VESTIGIA. 293 ftinaret. Egregium vero reditus principis augendi medium, quo mox faflum iri ani- maduertebant, vt bona facra formam ciui- lium induerent. Aeternam vero religionis pacem Lutheranis concedere, idem erat, ac omnem tpem omnemque occationem reparandae olim Romanam inter et Prote- flantium Eccletiam pacis praeuertere ; nullo enim modo fperandum er*t, eos cum Pontifice redituros etfe in gratiam, qui, vt ab eius iugo liberarentur, omnes animi ingeniique vires impenderant. Nouimus denique , Romanae Ecclefiae homines opinio- ■ ; num fuarum ttudiofitlimos efle toiere; no- ^ uimus, quanto odio omnes a (ocietare tua alienos protequantur. Ecquem crederes r . tam focordem fuitfe et religionis tuae im* i memorem, vt tanta haereticis largiretur \' commoda, qui vix aqua igneque digni ha- f bebantur? ; $. xxv. Qu amuis autem de ditTenfionibus hisce , amice componendis fere inter litigantes conii veniffet, omnesque remotae propemodum ; eifent diuina gratia difficultates, vnica tamen controuerfia effecit, vt parum abeflet, quin, quae haftenus in magnam Luthera- norum vtilitatem fancita erant, in medio curfu penitus disrumperentur. Orta haec eft de referuato , vt aiunt, Ecclejiaftico ve- hementiffima fane concertatio, Quum enim 294 S1NGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE Aug, Confed. addifli poftulaflent, vt cui- uis doddrinae Lutheranorum recipiendae permitterentur, neque difficillimum fe ad hoc concedendum praebuiffer> ekeinandvs, cum iis, qui ex principum ordine Pontificis doctrinam fequebamur , in quaeftionem veniebat: Vtrum omnes Epifcopos oporteret, aliosue ordinis facri homines , qui Romanae Ecclefiae facris valedicentes fe Prote- ftantium locietari adiungerent, omnibus bonis , iuribus et dignitate, quibus huc vs- que frudti erant, renunciare; an potius haec omnia ad Euangelicormn Ecclefiam transferre liceret? Prius defiderabantPon- tif eorum principes. Illi enim ne hoc concedo omnia demum bona Iaera fibi eriperentur vehementer metuebant. Sed contrariae lententiae acerrime infiftebant Euangelici , qui reliCte hac cauda, fibi ipfi religionem luam vr irnpiam damnare videbantur; quum qui ampl*. Cierentur ipfam ne bo- jais quidem facris digni haberentur *). Dis- cre- *) Cf. SLEinANvM 1 . c. pag. 738 et lehmak- N vm in actis de pace religionis lib. I. Cap. XIII. c.t XV. Neque hic a fe impetrare potuit go- dofx arnot.d vs, vt motas a noftris de refer- uato EccleftafPca difficultates line animaduer- lione dimitteret. Ipfum fi audias (loc. cit. (n. 45.) §■ i3.) impie egerunt noftri, innue ipfis de pace tractationibus eiusmodi animum prodiderunt, ex quo arluerfarios colligere oportuit, noftros religionem imperandi cupiditati praetexere. Neque cum doctri- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 295 crepantes has vtrorumque fententiae quum eorem diffociarent animos, ferdinanuvs facile perfpiciens, diffidentes hac in caufla difficulter confenfuros, omnem quaeftio- nem in comitia, fiub,feq.\iente anno Ratisbo- nae habenda, differendam putabat. Quod quamuis conceffuros (e effe firmiter j Euangelici negarent, nulla tamen ratione, a pro- pofita femel fentenua vt recederent, commoliebantur. Qua in re admirabilem fuiffe puto, ficuti in toto religionis negotio, in- lignem eorum conftantiam, quae maximum iam doctrina vere Euangelica eonueniffe autumat, credere quod ipfa bonorum dignitatisque abnegafione, aliqua Ecckliae nota inureretur. A qua foriitan calumnia ablii- nuiffet arnoldvs, Ii quae vera mens iit cauffarum a noftris excitatarum , rite ex- peudiffet. Non enim nominis Chrifti cauf- la , ii opus effet, non renunciandum effes ■terrenis bonis putarunt; fed, quum inter diffentientes iam de pari vtriusque partis iure conueniffet, Eccleiiae luae infamiae notam inuri arbitrati funt, Ii, qui a Pontificiorum religione ad luam dilaberentur, omnibus bonis, dignitate iuribusque exuerentur, Quis vero cenTendos noltros dixerit, ii, quum pacifcerentur cum adueifariis, tam perfectam vtilemque libi pacem , quantam porerant, compararent? Illud enim non folum nullam habet notam turpitudinis ; fed laudem quoque meretur; quum tot tantaque propagandae verae religionis, firmis- fifbmaeque pacis lialnliendae, impedimenta remonere, quanta tolli de medio poffunt, cuiuis pio iultoque homini incumbat, *<)6 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE iam quafi attigerat faftigium, quum omnibus fere ad Luftentanda poftulata viribus ef- fent delhtuti, neque tantum fententiae luae pondus addere poffent, quantum ad hoc efficiendum requirebatur. Neque minus fln- gulari quadam Dei prouidentia accidiffe arbitror . quod inuidtislimus Germaniae Im- peraror, eiusque frater kerdihandvs , qui inde ab reformationis initio ffimma fere, quae in homines principiis religionis Pontificiae imbutos cadit, aequitate in Protejlan- tes vfi fuerant, crefcente eorum pertinacia non fuerint a pace ipfis concedenda deterriti. Quae fi interfe conferantur, maximam offendunt benigniffimi numinis , quod hominum animos flectendos nouit, de pro- mouenda religionis noftrae fecuritate lolii- cirudinem ; qua faCtum etiam eft, vt in religione diflennentes. pace conciliata, a gra- uiffirnis hisce diflenfionibus conquiefcerent. Quod quamuis in magnum religionis no- fixae detrimentum fadtum effe videatur, egregia tamen caeteroquin religionis pace compenfatum eft, quam in fuo genere ali- quantifper imperfedtam arripere noftri quam huius impetrandae occationem de manibus dimirrere, malebant. Id vero, quod hac in cauffa mihi videtur maximum, et ad fem- piternam huius pacis conditorum ex no- fi.rorum principum numero gloriam efferendam perutile, in eo pofitum eft quod non de bonis quibusdam terrenis aut ciuilibus com- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 257 commodis, fed de fo o Dei cultu obtinen- do, didenlum (e mouide oftendermt. Nam limulatque impietatis notam a lua religione abderfam hoc decreto animaduerterent, ii- quidem bonis . non vero dignitate arcendos ede episcopos ad noltra cadra tranfeun- tes decretum fuerit) non diutius controuer- fiae adhuc agitatae inhaeferunt. eoque ipfo abunde demondrarunt, fe idas lites non excicade, nili vt ne aliquam infamiae notam religioni iuae , hoc concedendo, inurere viderentur, §. XXVI. Commemoranda nobis podremo videtur hoc loco prouida Dei cura circa reprimendos omnes impetus , qui iam primae pacis modo natae aetati interitum minari videbantur. Huc in primis referendi funt horrendi pavllx IV. Pontificis inful- tus, qui, et quantum illius malina, et cu- ra Dei in euertendis eius confiltis potuerit, praeclare demondrant. Nouimus ferocidi» mum eius ingenium, quod tartareis lemper grauidum incedebat conliliis. Fama igitur de pace Proteflantibus concefla quum per- crebuiffet, concitatus vehementidima iracundia Caefarem i E^oiNANnvM^' i; domachodus increpuit, effe&urumque fe ede pronun- ciauit vt, quanta iniuna ledem Apodolicam affecerint maximo cum dolore lentirent Revocandum pacis ediftum fupprimendosque haere« 298 SINGVEARIS PROVIDENTIAE DIVINAE haereticos imperabat; ipfisque paciscentibus de religione, qua fe ad pacem feruan- dam obftrinxerant, ablolutis, omnes diras fiygiosque cruciatus non Lutheranis lolum, fed eorum quoque fautoribus minabatur*). Equidem ventola ifthaec hominis et enormis impudentia, moresque Caelari admodum exofi, disiicere facile poterant, quidquid in ipfius animo ad foedus deltruendum ex- furgeret. Sed non nullius mihi momenti fuiffe videtur haec Pontificis indignatio apud ferdinandvm. Auitae enim adhuc religioni inhaerebat, adeoque, contra fum- mum Ecclefiae principem aliquid lentire piaculum effe ratus, non omni adhucdum depolita in patrem fanCtiffimum reueren- tia; non perfunctorie dicta libi haec videbantur. Dignitatem praeterea Imperialem meditabatur, quam fibi a Pontifice confir- i mandam polliceri non poterat, nifi delendos in fe fulciperet haereticos. Neque de nihilo erat periculum, quod, nifi bona fide poenitentiam emendaret, ipfi Pontifex : praeparabat. Animos enim omnium, qui bene ledi Romanae volebant, principum ip- ium concitaturum effe, facile intelligebat ferdinandvs; ex quo, credibile erat, ori- turas effe compofitis multo grauiores dif- fenliones. Tanta autem erat nobiliflimi principis honeftas, et in feruandis promif- fis . Sarpivs Hift. Concilii Trident. lib. V. p- ro. 675. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA 299 fis quali verecundia, vt in pa&ione fumma fide maneret, mallerque odium infulfi Pon- tificis fuftinere, quam periuno fuo Deum libi irarum reddere, iisque denegare fidem, quibus eam iureiurando prornilerat. Sum» ma quoque diuini numinis prouidentia ea, qu^e demmentofa videbamur Euangelicis , in iummam iplorum vtiliracem conuertebat, efficiebatque vt ipia Pontificis ftuititia fum- mum ipfi afferret detrimentum. Inanem ridemus eius arrogantiam, qua omnes terrarum principes pedibus fuis fubiiciendos, Caelari vero, quem haereticum appellabat, oftenfurum fe elfe quantus vir eflet, quem offendilfet, fatis thrafonice ia£labat*> Sine dubio Galliae regem ad fuas pertrahere pofTe partes Iperabar. Poftquam vero ip- lum indutias recifle cum Caelare audiuerat, ipleque proprias vires irae exercendae non fufficientes effe intelligebat, miliis ad vtrum» que legatis, vtriusque libi gratiam conciliare fludebat, et de concilio, in quo initium de femetipfo facere promittebat. loquebatur. Poftea quum multis fraudibus tandem aliquando auxilium a Galliae rege impetraf- fet **), denuo diris devouebat Caelarem, omnemque cogitationem a concilio ad bellum parandum transferebat Dux vero al- banvs a philippo Hispaniae rege, qui Co- lvmniis a Pontifice prolcriptis vna cum Caefa» *") sarpivs 1. c. p 677. et 685. **) thvanvs Hiftor . lib. XVII. p. m, 478- ^ ec I- JOO SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE Caefare fuccurrerat, contra Pontificem cum exercitu miffus, ad Romam appropinquando, quasdam mox pacis conditiones ex- torfit, facilique negotio, fi voluiffet, Pontificem pefium dare potuiffec Sed nefcio quo modo fadlum fit, vt, quum Pontifici, quo euaderet, nihil fupereffet, pacem cum ipfo philippvs iniuerit, adeo vt per ducem albanvm publice etiam veniam deliffi rogaret. Qua re tantopere elatus eft pavi,- i.vs, vt eadem abie&i animi figna a fer- dinando poftularet, neque, fine hac de‘ precatione j vmquam in dignitatem Caefa- ream ipfi conferendam confenfurum fe effe diceret *). Hic vero apparer, quantum Pontifex cum probro priuato imperii dedecus coniunxerit. ferdinandvs enim in- telligens, ab inepto hoc homine neque coronationem , neque concilium aliquod ho- neftum exfpe&andum effe, id effecit, quod nemo ante ipfiim aufus fuerat, in perpetuam dignitatis fuae laudem, vt turpiffimam illam, qua toties totiesque Pontifices Cae- fares optimos exagitauerant- coronationem prorfus abrogaret; ex quo tempore omnis, quam fibi fumferant Pontifices, Caefares diademate cingendi poteftas prorfus exfpi- rauit. §. XXVII. Reftat locus huic difputationi maxime ne- ceffarius de praeclaris effeftibus, qui, mo- deran- *) SARJITS p. 703. 3. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 3C£ derante Deo, hanc pacem concomitati lunr, illuftrioremque iplam reddidere. Iis enim non immorabimur diutius, quibus Deus lingularem luam de promouenda hac pace curam, omnia, quae praeparare quali ipfam poterant, inftruendo, declarauit; de quibus iam lupra (§. I-VI.) fatis, vt puto, expolitum eft; neque tela ad infringendam hanc dilputationem acuta timemus, quippe quae ( § VIII.) cufpide a nobis priuara efle arbitramur. Vt vero ei praeftanriam ex effe&ibus, quos produxit, dignolcere (olemus; fic ea omnia lingulari Dei nutu procurata fuifle ftatuendum eft, quae ad conformatas lanae rationi lacrisque litteris doctrinas reftaurandas, ad verum Dei cultum promouendum, ad obfcurantes denique terrenam pariter ac aeternam felicitatem errores eradicandos pertinent. Duo enim nobis Deus, de falure noftra maxime follicitus, hoc in mundo procuranda impofuit, vt, et, aeternitati ftudentes, perennem nobis felicitatem compararemus; et prolpicere- mus iis , quae vitae noftrae et quieti pro- mouendae conleruandaeque inferuiunt. Cuius lempiternae felicitatis viam quemadmodum Deus natura ipla praemonftrauit, ita noftrae in diuinis ignorantiae, verbo luo in litteras relato, fuccurrendum efle puta- uit. Omnis igitur hac in re habenda ratio et di'igentia eft vt rationem nobis benigne conceflam colendo atque expoliendo quali, aCtio- 502 SINGVLVRIS PROVIDENTIAE DIVINAE asiones nodras ad verbum diuinum. Velli* ti ad felicitatis nodrae dateram, exigendo, omnibus denique, ad vtrumque hoc pro- mouendum idoneis, diligenter excudis, aliis etiam inditurione ac dodtrinae nodrae fuccur- rendo, nodrum quidem pradidium, in quo a Deo locati fumus, non -ded.ruide videamur. Neque minor Dei, de externa no- ftra felicitate, habenda follicitudo ed. Probe enim intelligens, folos nos ad felicitatem adfpirare, deftiruti aliorum auxilio, perfe- £le non pofle; focietate nos cum aliis conjungendos vuluit. noiuirque vllam aetatis degendae rationem expertem focietatis ede. Quod omnium fere hominum, et, vt puto, generis vniuerfi. defiderium, quo, quid velit, anquirat ac defideret. natura decla- rauit, magidratui originem dedit, qui ad pacem et falutem communem promouen- oam inftitutus ede videtur. Quocirca noftrum eft, omnia quae focieratem et rem publicam perturbare podent, euitare, eaque praedare magidratui, quae debemus ipfi, Tamquam Dei in his terris vicario, idque diligenter curare, ne eius labefactetur au- ftoritas. Ede has doCtrinas eiusmodi puta- uerim, quae non vtiles modo tunr, et ad comparandam felicitatem admodum necef- fariae, fed ita quoque comparatae, vt, qui de ipfarum veritate dubitet, obfurduide, nec ea, quae monetur a Deo, audire videatur. Ex quo iudicare licet, quam detcdabilis fit ida IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA., 30j ifta religio, quae placitis fuis, ineptisque politionibus , omne animi lumen paene ex- fiinguit; quae omne veri iudicium adulte* rat; quae caelefte illud volumen ex manibus hominum extorquet, ad quod omnes vitae noftrae aftiones componendae lunt; quae, quod ad propugnandam do£trinae veritatem pertinet, radicitus exftirpat; quae magifiratui iura ab ipfoDeo concefla aufert, eique gladium eripit, non ad iuftitiam exercendam, fed ad eos fupprimendos, qui vt do£trinis his perniciofiflimis obicem ponant, verumque Dei cultum promoueant, omnibus annituntur viribus. Quorfum haec omnia? inquies. Vt fcilicet intelligatur, lingularem Dei prouidentiam circa illos conatus fuifle occupatam, quae turpiflimos hos errores djeftruxit, veramque religionem pri- ftino luo nitori reftituit; vt, inquam, intelligatur, hanc pacem manu quali diuina fuifle fabricatam, quae viam ad felicitatem perueniendi hominibus aperuit, iisque, quibus Deus dedit hominum dirigendas locie- tates, fua iura reddidit. Enimuero quid gratae aduerlus Deum menti excitandae accommodatius efife potefl: illa ipfa vtilitate, quani ex Dei beneficentia in nos redundantem confpicimus ? Magis Dei mouemur beneficiis quam omnibus quibuscunque aliis, quanta quanta lint, diuinis operibus, a quibus uero, quid ad (alutem noftram permanare poffit, non perfpicimus. Eum igitur finem £04 SINGVLAR1S PROVIDENTIAE DIVINAE quum nobis in exaranda hac differratione conftituerimus, vt quantumcunque poflimus, his meditationibus noftris, noffros homines ad gratias pro hac pace Deo referendas, com- moueremus; illud nobis agendum eft, vt rem , quae ad memoriam huius officii excitandam aptiflima videtur 4 paullifper bre- uius tamen quam res tanta pofcit, exponamus. §. XXVIII. Ordiamur ab iis , quos in republica habuit, effe&ibus; de his enim, quoniam quieti publicae reftauratae fucceffit quali emen- ' datae religionis liberior propagatio, primo loco dicendum efle duximus. Vix in fce- nam cum fuis, ad aperiendos hominum oculos, lvthervs prodierat quum, tamquam ad commune quoddam incendium ex- ftinguendum, qui caudam Pontificis non derelinquendam putabant, concurrerent, eosque, quos argumentis non poterant, armorum impetu opprimere conarentur. Erat eo tempore communis fere omnium opinio.* discrepantes in facris fententias ciuilemque concordiam aduerfis velut frontibus inter fe pugnare, quae quo minus in vnum coire poflent, inteftina quadam difcordia prohiberet. Non infeliciter hanc opinionem ab hominibus Pontificis caftra fequentibus (quorum lcilicet multum intererat, ne quid respublica facra detrimentum caperet; ex- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. i}0$ cogitatam effe putares; faltim iplam crebrius hominum animis inculcandam efle ducebant. ne, qui noua molirentur, et a praeceptis curiae Romanae aliena, nimium liiccrelcere, luarumque do£trinarum femina latius diiTeminare pollent. Neque deerant, quibus veritads Ipeciem huic opinioni inducere poterant, argumenta, quae cordatioribus etiam tantum errorem facile per- luadebant. Preces continuae, quibus Caefa- rem Proteftcmtes lollicitabant, et admirabilis confeflor.um noftrorum conflantia, quamvis fumma cum animi lubmiflione, fumma- que, de turbis in republica follerter eui- tandis, cura coniun&a eflet, feditioforum iplis cognomen comparabat; eoque, quod crebrius decretis Caelaris intercederent, qui cedere durioribus eius mandatis detre&a- bant, bellumque ad reprimendos hoftium impetus pararent, turbatae quietis publicae fulpicionem excitabant. Suborta praeter haec, circa reformationis initium , erat fu- riola rufticorum tumultuantium et anaba- ptistarvm natio, quae per omnem fere Germaniam, nelcio quo modo, ferpferat, omnibusque legibus ac ciuili imperio interitum minari videbatur. Quorum aliqui quum, aeque ac lvtheri afleclae, emendandam efle Ecclefiam clamitarent, multis perluaferunt, fore, vt hi etiam , omnem penitus dominationem abrogandam meditarentur. Plurima denique multorum oculis P. III. V obuer- 306 SINGVIAR 1 S PROVIDENTIAE DIIVNAE obuerfabantur exempla, quae magnarum maximarumque focietatum, Hanleaticae fcilicet, Sueuicae, aiiarumque, dillociaris oh religionem fodalium animis, rupta efie vincula docebant. Ifla igitur opinio non poterat, quin animos pnncipum ad perfe- quendos noftrae religionis fautores, infti- garet, ipfisque, quorum ex Dei voluntate, erat, veram religionem promouere, occa- fionem fuppeditaret, huius religionis radices quas lolium edituras effe credebant, exfti r pandi . hominumque opprimendi conatus, qui diuinitus erant ad diflipandas Papatus tenebras excitati. Atque hic error tanto maioris momenti erat, quo magis ip- fa probabilitate fua nocebat, anfamque Ec- cleiiae Romanae antittitibus ipfam veritatem cum lpfius defenforibus perfequendi fatis opportunam praebebar. A quo errore, quomodo liberari potuiflent iftius aeui homines, non video, nifi certiori contrariae fen- tentiae experientia haec praeiudicata opinio difturbata fuiflet. Id quod Deus ipfa hac pace effecit. Haec enim homines a turpis- fima fufpicione dimifit; maxime, quum, religionis varietate ffabiliri poffe, ea vero multorum machinationibus fublata, corruere omnem imperii Germanici contextum, fequens aetas lamentabili prorfus inflitutio- ne docuerit. §. XXIX, IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 307 §. XXIX. Alrerum, quod pax religiofa progenuit, et illud quidem maximum in eo politum eft, vt aurea nobis confcientiae libertas, iis vero poreftas in facris decernendi reftituta Iit, quibus ex omni diuino ac humano iu- re concedenda eft Pariter in hoc fana ra« tio etdiuinae paginae confentiunt, nullius, ad probanda ea , qnae falfa efle animaduer- tit, adigendum efle animum, contra vero vnius cuiusque arbitrio relinquendum efle, vt, quomodo rationes fuas, in comparanda animi falute, inftituere velit, difpiciat. Neque minus, ex omnium lapientium fen- tentia, fummo in republica magiftratui competit, ea, quae in facris nondum verbo divino conftituta funt, conftituere, omniaque, quae ad regendam Ecclefiam pertinent, ad luam voluntatem conuertere. Vtramque hanc doftrinam artificiis fuis Pontifices Romani paene exftinxerant. Vnicam dari eamque adfpe&abilem Ecclefiam, dicentes, omnia fcitis placitisque luis repugnantia condemnabant, nec iniquum efle putabant, fed pietati congruens, ferro flammisque errantes ad Ecciefiae gremium reuocare Contra Pontificis auctoritatem mutire grande liabebatur et deteftabile piaculum. Summis in orbe Chriftiano principibus iura, quibus in definiendis facris vfi adhuc fuerant, Laicis de facris iudicandi poteftatem dene- V % gan- 308 singvlaris providentiae divinae | gantes, abftulerant. Omnia denique quae tum in doftrinis, tum in (acris peragendis, conftiruendisque Ecclefiae do&oribus, (an- cienda erant, (uo Pontifices fubiecerant arbitrio; quo (iimro (ibi iuri, (ubrutisque | his quae natura (an£tisfimaeque litterae po- fuerunt fundamentis, omne Pontificis fu- peritruCtum eratimperium. O egregios Dei vicarios, quibus magifiri (ui lanctiones euer- ' tendae (unt, ne quid propria auctoritas detrimenti capiat! Enimuero verae religionis (emina, inter haec quafi lapidum coag- menra, enalci aut prorumpere non po- 1 terant, quamdiu, quid lolii indar euellen- | dum, quidue in Ecclefiam recipiendum ef- « fet ex Pontificum voluntate penderet. £ Quamobrem is primo de gradu (uo deii- 1 ciendus erat, qui fe ipfe familiae diuinae | procuratorem conftituerat. Id quod opti- J rhe pacem emendatae religionis confefio- I ribus concedendo, peraftum eft; qua ip(a pontifex quafi res (uas fibi habere iubeatur. Huius igitur auttoritate noftris non folum in quibusdam dodtrinis a Romana Ecclelia j diflentiendi libertas, fhoc enim, retentis .] huius Ecclefiae erroribus primariis, fieri po- : tuifle, Bohemorum, Aurtriacorum, Baua- rorumque ecclefiis edocemur), (ed eas omnes, quae in Confefiione Auguftana expolitae, omnia Papatus fundamenta euerte- bant, pofitiones recipiendi, Deique cultum ex his fententiis publice et impune inditu- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 3O9 ffituendi venia concedebatur. Ex quorum lententia quum omne in ciuicatem Chriftia- norum Pontifici imperium denegantium, lolique fummo magiitraiui, in rebus nondum a Deo definitis , tribuenda poteftas e£ 1 et*); id (ua fponte, concefla hac credendi licentia, efficiebatur- vt, qui hactenus Pontificis imperio tubieddi fuiflent, a iuris- di&ione ipfius eximerentur, iisque, quibus merito cempetebat, facra moderandi facultas, principibus Icilicet reftitueretur. Qua in re nihil poteft efle ipfius Caelaris exemplo illuftrius, qui, ipfam hanc pacem largiendo, fuam in facris decernendi pote- flatem egregie demon lirabat. Quae quum ita fint, iltaeque dodlrinae. quae publicae quietis fundamenta, noftraque cum felicitate ar£tisfime coniun£tae lunt, priftinam dignitatem recuperauerint, nec absque hac pace reftaurari potuiffent; nullum eft dubium, hanc pacem fingulari Dei prouiden.- 1 tia comparatam fuifle. §. XXX. Atque hanc ipfam in promouenda hac pace maximam fuifle, felici iplorum emendatae religionis fato demonftratur, quarum non lolum egregie conferuauit munditiam, et ex parte reftituit, fed effecit etiam, vt vera ad falutem perueniendi via , haftenus cimmeriis quafi tenebris fepulta, omnibus poflet *) Aug. Conf. Art. XXVIII. 3lO SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE poffet patefieri. Exiguam profeflo, de in- ftauranda hominum felicitate, curam numen benignifiimum declararet, fi non nifi ■ paucis quibusdam hominibus, veluti naufragio proximis, beneficum illud fidus exoriretur', vel fi ipfis ille aquas falubres, er* j rorum inquinamentis infedtas, propinaret. Ea potius veritati vis quafi indita eft, vt non latere pofiit in tenebris, neque fe an- guftis terminis continere, fed rapidi flu» j minis inftar prorumpat omniaque inundet; | neque Deus turbulenta aqua fitim hominum reftinguit; a Deo enim quid, nifi optimum, | promanare poteft? Quae fi refte fe habe- J ant, fi liberari per Deum ipfum homines, | a turpisfimis in religione erroribus con- | fidendum fit; fi Deus doftrinas falutares i ipfis. quantum fieri poteft, purisfimas tradit: illud omnino medium diuinae originis j efle cenfeatur, quod fini huic promouendo aptiflime inferuit. Enimuero hoc effecifle i religionis pacem, neminem, nifi omnium religionis noftrae viciflitudinum plane expertem, fugere pofle arbitror. Conftat | enim inter omnes , quam inimica, quaefi- 'l ta inter noftram aliorumque diflentientium fidem conciliatio, Ecclefiae noftrae ac do- f flrinarum ipfius puritati fuerit, Quorum | plurimorum, et quid impedit, quo minus \ dicam omnium ? ftudiorum is folet efle exi- ; tus, vt, viribus inaniter contritis ad prb j ftina confilia redeundum fit, aut ita immu- j tatum IN PAGE F.ELIGIONIS VESTIGIA. 31I tatum ledtae cuiusdam credendorum agen- dorumque corpus prodeat, vt, qui ledta- rum numerum diminuere conftituerarit iarai nouam quali condidifib videantur Fac igitur , absque hac pace, in vnum redigi corpus vtramque partem, et Pr oteft antium , et eorum, qui Pontificis opinionibus dediti erant, oportuifle; quid proditurum fu i fle putas, fi fucceflu non defluum fuifient haec fludia? Minor forfitan in Pontificiorum republica fiedfa qualis jansenistarvm fere eft, aliorumque., non nili in quibusdam, a Romana Ecclefla diflentientium; nimium beatis noflris , fi veniam in minoribus fidei momentis aliquantisper diflentien- di vtcumque impetraflent. Qua in re exemplo nobis poliunt efle ii, qui, pari ratione ac noftri, emendandam Eccleliam poftularunt, quales hvssitae fuerunt, er, pacis noftrae tempore, alii ferdinanuo fub- diti. Qui quid quaelo impetrarunt? Calicem fcilicet, eorumque lacerdotes matrimonii veniam. Magna vtique Ecclefiae emendatio! Quali vero aegroto fanitas re- ftitueretur, cuius leue aliquod vulnus fanando, reliqua intadfa relinquuntur. Num vero maiora his Concilium Tridentinum nobis emolumenta promifit? num praepo- ftera Caefaris confilia diflidiis felicius mederi potuerunt? Immo vero, quanti eius- modi ledtarum diffidentium conciliatio damna progignat, ipla illa lubrica pacis formu- 312 SINGVEARIS PROVIDENTIAE DIVINAE la, quae nomen Interim accepit, nataeque ex ipfa in Ecelefia noftra dilienfiones docuerunt. Haec enim quum a Caefare noftris, tamquam regula dodtrinarum cultusque divini, proponeretur neque fpes videretur fuperefle. perfectam religionis libertatem vmquam obtinendi, faflum eft, vt noftro* rum aliqui, qui necefle habere putabant cum infanientibus furere , in multa non lolum ad cultum Dei publicum pertinentia confen- tirent, fed ita fe quoque huic formulae accommodarent, vt, mfi re ipfa, verbis tamen in errores aduerfariorum prolaberen- tur. Ex quo , quantum fit paci religiofae, tandem aliquando impetratae , ftatuendum pretium, optime poteft perfpici. Perfefla enim de religione, ex mente Auguftanae Confeffionis lentiendi, nobis concelfa licen- tia et ab omni neceffitate , in quaedam Eccleliae Romanae commenta transeundi, liberati fumus, et ab ifta, multis in rebus au&oritati aduerfariorem cedendi, facilitate. Quid quod illis inter Ecclefiae noftrae do- £for.:s contentionibus citius finem ifta pax impofuit, prohibuitque, ne plurima pars Do&orum noftrorum, nimium conniuendo, in turpiflimos errores incideret. Quamuis enim non omnino, pace iam fancira, hae de Adiaphorts concertationes cefiauerint, fontes tamen praeclufi fuerunt, ex quibus eiusmodi errores propullulauerant. Nam quum plerique remiffius de do£trinarum no- IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 313 ftrarum munditie conferuanda, timore violentiae perterrui, cogitaflent; iam , quum neceflitas, de feruore in defendenda veritate remittendo, non vrgeret amplius, faciliores eorum diftis aures praebuerunt, qui ne transuerfum vnguem a limplicitate doctrinarum recedenuum efle iubebant, §. XXXI. Huius vero pacis beneficio non liquidioribus folum doCtrinis fruimur, ied fubmi- niftrata quoque eft, emendatae religionis noftrae principia cum aliis communicandi, atque errores aduerfariorum profligandi licentia, omnesque maiori diligentia do- Ctrinas excutiendi occafio. Quum enim, vi huius pacis , eodem cum Romana Ec- clelia, in fide noftra conferuanda et propaganda , iure gaudeamus, in eo nobis elaborandum eft maxime, vt noftrorum animos in veritate confirmemus eumque the- faurum, quem nobis, veluti fequeftris, Deus credidit, omni cura atque follicitu- dine cuftodiamus. Huic vero fini, quid poteft fcholis efle, quid Academiis accommodatius? de quibus erigendis ac confirmandis benigniftime, ip£a hac pace, Deus profpexit. Ea enim bona, quae erepta Ecclefiae Romanae, facro vfui noftra- tium principes confecrauerant, eidem in pofterum fini vt inferuirent, hac fandtione publice conftitutum eft. Neque nobis in confutandis aduerfariorum erroribus, fraudibus- 314 singvlaris providentiae divinae dibusque Curiae Romanae detegendis modo id modefte fiat er fecundum aequitatis regulas, impofitum eft Hiemium Tanta enim eft do£trinarum religionis ooftrae principalium a primis religionis Pontificiae principiis difienfio, vt altera religione ftnbiiita, alteram debilitari, alteraque triumphante, alteram, in imum detrufam, fine vlla nobilitate iacere necefle fit. Praeiudicatis vero opinionibus ex animo hominum , qui, quod verbi diuini audiendi occafione defti- luti fiint, praefenti oratione erudiri nequeunt, eradicandis nihii magis inferuire po- teft, quam quod (criptis in publicum editis, non modo cauftam agamus religionis noftrae , (ed ea etiam, quae in aduerfario- rum doctrinis lubrica (unt, et naturae (a- crisque litteris contraria, libere candideque omnium confpe&ui exponamus. Ex hoc autem ipfos impugnandi medio quantum boni fibi auerfarii polliceantur, maxima ip- forum, de libris noftris ex fuorum manibus extorquendis, (ollicitudo, et huic fcopo deftinati tum librorum prohibitorum indices, tum ad (cripta malae notae examinanda conftituti magiftri abunde demonftrant. Eo tamen (e adduci paffi (unt, vt in ip(a templa (ua cantilenas quasdam, a noftris hominibus confectas, decantandas introducerent; qua quidem re, tamquam fummo beneficio fuos affecifle arbitror, qui quum vix quidquam in cultu publico occurrere vide- IN PAGE RELIGIONIS VESTIGIA. 315 videant, quo pietatem tuam alere, aut ad Deo feruiendum excitare te poffint, habent tamen aliquid, quo pietati. fi volunt, aliquantum poffint contulere *). Denique; vt de occatione non omnibus omnino ademta, ipfum codicem tacrum lingua vernacula expofitum legendi, nihil dicam; multum certe ad veram christi religionem inter ipfos propagandam conferre videtur. cjuod copiam habere librorum a noftris confe&o- rum poffint, quibus de religionis noftra® indole, veraque ad talutem via melius edoceri queant. Sed nolo iam commodis , ex libertate, publice religionem noftrum exponendi , promanantibus immorari: modo id vnice monuerim, iptam hanc pacem nobis, fcienter proponendi, meliusque examinandi limandique religionis noftrae fcita, occationem praebuifle. Nemini enim poreft efle obtcurum, ipfas lites, doftrinis intentatas, et aduertariorum, errores tuos exornandi, conatus, ipfos excitare contrariae partis fautores, vt, quid obtcurum adhuc et incultum quafi in dodlrinis eft, di- ftinftius explicent, vt, quae ad do&rinam quamdam conftituendam pertinent definiant, vt difta denique omnia, quanto fieri *) Vide ipfa, hac de re, Pontificiorum tefti- monia in 10. frit>. mayeri diff. quantum reformatio Lutheri Pontificiis ipfis non dif- htentibus profuerit, et to. akdr, schmidijt diff. de modo propagandi religionem per carmina §. XXVIII, 316 SINGVLARIS PROVIDENTIAE DIVINAE ri potefl: rigore ac perfpicuitate, demon- llrent. Nihil igitur, poft datam hanc pacem, quum Pontificis hominibus porius fuerit, quam vt contortulis quibusdam lo- phumatibus, doftrinas noftras impugnarent variisque artificiorum generibus, lu- curn nobis facere pollent; noftri quantum, vt ad nodos ab aduerlariis nexos feliciter incidendos, detegendasque Pontificiorum machinationes, fe accingerent, commoti fuerint, et praeterita, etnoftra etiam tempora loquuntur. §. XXXII. Haec vt intelligantur luculentius. vni- cum modo . eumque admirabilem , libertatis de religione fentiendi effittum adhuc commemorabo, quem infigne ipli Pontificiorum Ecclefiae emolumentum peperifle, noftros vero, ad religionis doftrinas diligentius excolendas, inlligafle , nemo ignorat, qui vel mediocri praeditus eft fandioris hiftoriae Icientia. Spe fcilicet aduerfa- riis, nos ad recipienda iplorum commenta vi armorum adigendi, per datam nobis pa- cem erepta, probe intelligentes , nos mollioribus confiliis ad iplorum communitatem effe reducendos; omnes animi neruos intenderunt, vt et noftris hunc reditum per- fuaderent, et do£trinarum fuarum au&ori- tatem contra noftrorum impetus vindicarent. Facile vero perfentiscebant, fore, vt, IN PACE RELIGIONIS VFSTIGIA. 317 jn arduo hoc negotio, omnes conatus fuc- celfu delbtuerentur, fi aliis contra nos armis. quam ex iacro codice, prouti Ebrai- ca et Graeca lingua exaratus eft, defumtis vterentur. Neque enim variis artificiis, inuita plerumque Minerua excogitatis, in quibus inueniendis , lequenti tempore-methodorum fabri operam oleumque perdidere , nos ad eruditam de religione concertationem ineundam commoueri videbant, ni- fi in hisce difputationibus Sacrae litterae fundamenti loco lublternerentur; neque nos alio habitu admiffuros efie huius voluminis oracula nouerant, quam quo ab ipfo Deo circumamidta quafi efient. Quid ergo? Tanta eorum erat, nos ad ouile Pontificis Romani errantes reducendi cupido, tantaque de noftrorum, quos ftrenuos efie milites ipfo hoc certamine edocti erant, impetu reprimendo cura, vt ipfum diuinum Codicem Ebraea Graecaque lingua confcrip- tum exquirere mallent, quam omnem, de conuincendis nobis, deque diuina politionum luarum auctoritate, fpem abiicere. Hinc maiori, quam factum antea erat, Audio operam addilcendis linguis orientalibus dedere*); quae iplum diuinum volumen introlpiciendi neceffitas magnam inter Pontificios Conferri merentur quae in hanc rem ele* gantiflime dixit iac. facciolatvs in Oratione ad faeram Jbripturam , quae inter orationes eius de optimis ftudiis fexta eft , in- primis p. 112. feq. 318 SINGVLAR1S PROVIDENTIAE DIVINAE tificios interpretum copiam excitauit, Et, quamuis in Concilio Tridentino dura haec lex fancita fuerit: ne in rebus fidei morumque aliter quis facra oracula explicare auderet, quam au£toritas Eccleiiae, et Ponti, ficis praecipue, id permitteret *•; haec ramen regula er non vbiuis, faltim non ex liuius Concilii auftoritate . eandem vim ob- tinet, et aliam inde protnananrem vtilita- tem impedire non poteft. Quemadmodum enim hoc interdiffum, ficuti omnis de excutiendo ex manu plebis codice fanftio, de- fperatam profefto cauffam indicat, quam tueri non pofie fe, conceffa cuiuis facri voluminis leflione, praelagiunt; ita doctioribus. quamuis in publicum proferre fanio- res oraculorum diuinorum explicationes non liceat occalio falrim doftrinarum fuarum a facris litteris diffenlum perfpiciendi, fup- peditata eft, ita vt, qui inter ipfos praeter ceteros fapere videntur, aliis rationibus, quam argumentis ex facra fcripturadeprom- tis, pugnare malint. Maius, iudicabis, hac ratione detrimentum, quam emolumentum, hoc iacri codicis fludium Pontificiorum cauf- fae atruliffe. Neque hoc quidem inficior. Sed id ipfum fingularem Dei in pace noftra prouidentiam arguit, quod fcihcet effecerit, vt ipfis vel inuiris via ad lalutem mon- ffraretur, qua fpreta, eo minus excufari poflunt, fi oblatam fibi Dei gratiam contem- ferint. §. XXX11I. Concil ■ Trid. Seflione IV, Edit, chiffi.e- TII p. 24. IN PACE RELIGIONIS VESTIGIA. 319 § XXXIII. Habui haec, quae de lingularis proui- dentiae diuinaein pace religionis nobis comparanda velhgus dicerem ; quibus Ii, quod optabam, effecerim, erit, cur me ferip- fifie non poenitear; lin fini mihi propofito minus futteciffe videar, exculabit me pietas, quum quomodocunque dicere, quam tanti beneficii excellentiam tacere, aequius exculatiusque videretur. Ea enim nobis felicitas contigit, vt fimus ex eorum fangui- ne procreati eorumue difcipuli, qui diuinas emendatae religionis noftrae do&rinas, fum- ma animi confiantia, defenderunt, qui bona, qui voluptates, qui dignitatem, qui ipfam vitam pro Deo deuouerunt, qui fen- tentiarum fuarum veritatem, nifi fanguine, calamitatibus tamen confirmarunt. Tot feripta, quae omnium manibus teruntur, tot praeclara fadta, quibus referti hifloria- rum annales funt, tot alia monumenta, quibus pietarem fuam declararunt, magno documento funt, ipfos non populari fer- uore traditum fibi Palladium vindicaffe. Vita erepti funt, er ex hac rerum humanarum miferia ad caeleftes illas fedes euo- larunt, quo omnes , qui religionem con- feruauerint, adiuuerint, auxerint, reuer- tuntur; fed viuet ipforum fempiterna memoria, et, quemadmodum animus, fic pietatis monumenta trifte mortalitatis fatum cer- tiilime effugient. Vrinam nec focordia no- ftra ipforum cineres violaret! Vtinam eodem 320 SINGVLARIS etC. - VESTIGIA. dem cum ipfis feruore, eadem pietate aiS mati, tamquam digni tantorum virorum difcipuli- paternum quafi aduerfus impia Pontificis dogmata odium, velut haereditate reli- ctum, non prius quam animum deponeremus! Gliscit proh dolor! ladusque diffemi- uaiur infelix illud lolium . fteriiesque dominantur auenae; atque quum violentia, quum fcripta. quum methodi nil valeant amplius, omnem blanditiarum apparatum aduerfarii excutiunt vt quasdam auribus animisque noftris infidias faciendo, nos incautiores irretiant, irretitosque in aeternam perniciem deturbent, Deum perpetuis fatigemus precibus vt. quam huc vfque nobis vindicauit, ipfum ex praeceptis fuis colendi, libertatem benigne conferuet; vt fideles in meffem fuam operarios mittat; vt eos, quibus triflior offli- ia nox eft, verbi fili lumine recreet; vt fratribus denique noftris, qui fub Pontificis tyrannide ingemifcunt, clementia fua aliquod alleuamentum afferat. Veniet, veniet aliquando dies, in quo, quantum de conferuanda Dei gloria, quantum de noftro noftrorumque fa- lute, quantum de confecrandis Deo animis iolliciti fuerimus, iuftiflima a nobis exigetur Tatio! Id igitur agamus, idmeditemur, vt fu- iceptis virtutibus et huius vitae laboribus patienter exaftis, Deum noftrum, non feueriffi- inum iudicetn, fed patrem indulgentiffimum experiamur. Sic breuem vigilantiam aeterna requies, lic vitam bene addam excipiet exo- ptatiflimus Finis. Ift-