III*
De
Catenis Patrum Graecorum
in novum Teftamentum obfervationes,
Quas
Sub Praesidio D. Io. Aug. Noeffelt
JIenfe Maii i?C2. d efendic
auctor
Io. Fridericus Sigismundus Auguftin.
fi e i o 1 i n i s.
P. III.
X

323
ARGVMENTVM
DISPVTATIONIS»
catenacPatrum, et quilus vominibus appellentur ? Sitne hoc nomen a Thoma Aquinate inventum ? Earum modus et ratio §. I.
De catena in Matthaeum, quam P. PofGnus edidit, eiusque vitiis et conjinfu cum Theophvlacti jcho- Itis. § II.
De catena in Matthaeum, quae IMicetae dicitur, a B. Corderio edita, eius ratione et miferabili Cor- derii latina verfione. §. III.
De catena in Marcum a Poffino luce donata, et interpretatione huius E- vangelti, quae Victori Antiocheno tribuitur, de- que Barberinianis legionibus. § IV.
De catena in Lucam latine a Corderio verfa et commentario, cuius auftor Titus Poftrenlis jaltatur, fruftra tamen. §. V.
De catena in Ioannem cura Corderii edita eiusque vitiis et virtutibus, §. VI.
De Theophylacti fcholiis in N. Teft. Scholia eius in Euangelia, Summam dat
interpretationum Chryfo- Itomi, fed non vnum illum /equitur. /In allegoriae in his fcholiis a Theo- phylacto veniant? De jormula in catenis: ccX-
7eu>g. Theologia Theoph. et lefliones non raro jtn- gulares, plerumque ei cum Chryfoftomo et verfione Syriaca communes. De codice Theoph. , quem Jcquitur latina verfio Oe- colampadii. ludicium de illa verfione , quae emendata efl a V. Montano, non vbique tamen. De editione Theoph Romana , Parifienfi et Veneta. /In dijlributio in Capita apud nos recepta Theophylacti fit. Vtrum fcholia eius in Acta Apoft. a L. Si- fanio edita, vere Theo- phylactum auclorem habeant? De aliis horum fclto- liorum e'nScGe<ri. Theophylacti obff. in Paulli epiftolas non Junt Atha- nalii. Earum editiones et conuerfio latina per C. Por- fenam et Montanum. Confenfus fcholiorum The- ophyiacti cum Chryfo- itomo

ARGVMENTVM DISPVTATIONlS.
ftomoerOecumemo.Oo- ginata Theoph. Sckolia Theoph. in epiftolas catholica» paene ead<m cnm ijli;, <paeOecumenii nomine habemur , Jtd in le- Bionilus vommnquam di- verja. Ea cijjermitui Theoph ylacto. §. VII.
Euthymii Zygabeni commentarius in Euangelia laudatur. Noni/iOe.ca- menii ncc Theophyla- cti. Eitts IeBiones immutatae nonnuvquam ab Editore ad vnfionem Vulgatam Btbliaque Compluten fa , modu • etiam m inter pretando , diflributio textus et dogmata. § VIII.
Oecumenii catena qui fuit Triccenfes epifeovus ante Saec.X.vel. XI. /IwTheo- phylacti fcholia vjurpatte- rit ? Photii notae in ifla catena dubiae auBoritatts funt. Sclwlia huius catenae non collegit Oecumenius, neque in ABa Apofl. et cpijl. catholicas, neque in epifl Paullinas , Examinantur argumenta eorum , qw Oecum, horum jchotiorum colhBionetn vindicant. Huius catenae praejtamm imminuta per Io. Hentenium, qui textum N. T. graecum adul■ tcrauit ad Erasmi en3o- ctv. De codicum bonitate , quos auBor huius catenae jecutus tfl,- De >ts<J 'ixKctictq Euthalii eiuique et aliis
prologis , deque vefligiis fcho- Horum Theodori IVlop- fuefteniiJK hac cauna. §. IX.
i)eAndreaeCaefaraeenfis commentario /nApocalyp- fin, qui Saec. IX. vixit. Ratio mteipretationis eius , cuius fpecitmna exhibentur; et djlindw textus in fer- monts et capita fuBa. Arc- thae Caefaraeenlis, iit eumdem librum commenta- t ms non eft Saec. VI. Quomodo Andream fqnatur , quoue minus ? § X.
De excerptis e catenis a Wolf- Jio t ditis. §. XI.
De origine et fatis catenarum. Origo non ab Olympio- doro ite/Oecumenio repetenda ; fed a Saec. P. C. N. VI. praefertim a Pro- copio Gazaeo. Quod in- Jlitutum imitati funt Latini , PrimaJius, Beda, llaba- nusiVIaurusera/H. §. XII.
De catenarum vtilitate. Admirabilis Dei hac in re pro- videntia. Vfits earum iit conferuandis antiquis litterarum monumentis. §,XIlI.
Earumdem vfus in interpretatione factorum librorum , tum quoad leBionum diuer- jitatem iudtcandam , tum quoad ipfam interpretationem. §. XIV.
Cautiones in vfurpandts catenis aahibendae. §. XV.
C onclufto dilputationis. §. XVI. PROOE-

P R O O E M IV M.
Confideranti mihi nuper (vvinctiliani *) illud: Tot nos praeceptoribus , tot exemplis
inftruxit antiquitas , vt non posjit videri vlla , forte nafcendi aetas felicior , quam noftra , cui docendae priores elaborauerunt: mirum fae- pevilumeft, qui fiat, vt vetera lapiendae humanae monumenta veluti antiquitate vi- lelcant et nouiflima quaeuis vincant plerumque et potiora cenfeantur. Vix reperiri tam iniquos rerum aeftimatores putaflem, nifi fuperiorum temporum memoria nullo non aeuo prodire iuberet, qui, fui modo fae- culi genium et felicitatem celebrantes, alto deipiciant fupercilio , quidquid a prifcis ma- giftris proficifcitur. Cui nimio nouitatis ftudio inhaerentes vtinam noftra aetas tu- liftet pauciores! At non ex longinquo petenda nobis funt huiusmodi aut ignauiae, aut arrogantiae, aut, ft placet, ingrati animi exempla, vbi vel ipfi, qui ad prisca tempora originem referunt, litterarum (aerarum
*) Inftit. Orat. Lib. XII. cap. U.

326 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
rum interpretes difplicent, atque negligun- tur; vtpote qui non nifi res publici laporis docere amplius queant. Neque vero hic noftri eft inftituti, vt in examinandis ac refellendis iftis vituperatoribus fuliores limus. Id modo monere liceat, tantum abefle, vt recentiorum labores et confilia faceffere iu- beamus, vt potius vel ignorata veteribus, vel non animaduerfa fatis multa, led a re- centioribus bene multa praeclare obleruata occurrere facile demus. Sed facem praeferre in tenebris, viam reddere expeditiorem, inuenire et manu quali tradere, quibus ignotis alias iam faciliori negotio vti pof- lis, habere denique non pauca a recentio- ribus neglefta, vel in deterius mutata: haec profe£to haud exigua veterum interpretum laus eft. Quae cum ita lint, adparet, primum. ftrenuamin euoluenda et cognoscen- da antiquitate operam elfe ponendam; deinde egregie mereri de omni re litteraria, praelertim facra, qui, iftis ftudiis feruien- tes, praeclara veterum in exponendis litteris lacris monumenta vel publici iuris faciant, vel ab obliuione vindicent et con- temtu, eorumque vfum et praeftantiam aequa lance ponderent. Quorum quidem molitionibus pro facultate nunc accedere nobis mens eft, fcribendi materiam fumen- tes illos vetuftioris interpretationis thefau- ros, quos vfu venit Catenarum nomine ad- pellari. Arduam profedto et non fatis tritam

IN NOVVM TESTAM ENTVM.
3*7
tam ab aliis viam ingredimur. Quae enim ii, quibus perluftrare bibliothecas licuit, de codicibus catenarum manufcriptis, retulerunt, vel pauciora funt, vel fi richardvm simonem *) excipias, infelix plerumque lolium fterilesque auenae. Quae autem Viri eruditifiimi thomas ittigivs **), multoque illo diligentior 10. alb. faericivs ***), et 10 christoph. wolfivs ****), de Catenis Patrum ex inftituto difierentes tradunt, vniuerfe magis difputata lunt notitiamque librorum dant; rationem vero, vfum, cetera has catenas cum camione vfurpaturo fcitu neceflaria non fatis fuppeditant Hu- iusmodi igitur praefidiis qui deftitutos nos cogitant, faciliores erunt iudices, et fi hinc inde occurrant, quae vel magis copio- fe et grauiter alias dici ac confirmari potuifi fent, tvllii *****) effato nos metientur: Prima fequentem honeftum efi in fecundis ter- tiisque confiftere. Nobis certe fat laudis erit vel conciliafle egregiis illis, quae prisca aetas offert documentis fi poflumus, aliquam maiorem apud alios famam et au£loritatem,
vel
Uiftoire critique des principaux Commentafeurs du N. Teftam. inprimis Cap. XXX. fq.
**) Tract.de bibliothecis et cantenis patrum, Lipf. 1707. 8.
***) Biblioth. graccae, Vol. VII. p. 728. feq. ****) Vid. eiusd. differtatio , catenas patrum praeeas , easque potifjimum NSS. ex codd. quibus - dam Anglicanis fijtens. Vitemb, 1718,
*****) cicero in Oratore Cap, I.

328 DE CATENIS TATRVM GRAECORVM
Vel obferuationes infperfifle nec do£lioribus forte non ineundas. Quod confilium vt eo melius obtineatur, deligendum efle duximus campum, largioris mesfis fpem facientem; eumqueinhoc litterarum genere apud graecos deprehendimus, quos interpretationi grammaticae librorum facrorum et N. T. potiffimum operam dicafle conflat. Quam- obrem non nili de catenis Patrum Graecorum , iisque in N. T libros differere, quaeque pertinent ad earumdem aliquam notitiam et vfum, proponere bono cum Deo conftituimus; de quibus, vt beneuoli fen- tiant coeptisque faueant do£ti et aequi rerum arbitri, eft, quod magno opere rogamus.

IN NOVVM TESTAM E NTVMs 329
§. I.
Egregia profe£lo ea eft induftria, quam ad.’ hibuerunt olim aliqui in colligendis et ador, nandis iis, quae ad interpretationem librorum lacrorum maxime faciunt et in vallis Patrum commentariis paflim reperiebantur. Talis expolitionum comprehenlio, e diuer- fis Patrum ecclelialticorum fcriptis fa£la et dispolita, Catenae nomine fnligniri folet. Nominis originem a Thoma aqvinate repetendam efle, plurimi exiftimant * ) cuius nimirum colle£lio in IV. euangelia larine confcripta adpelletur catena aurea. Sed alios demum recentiores adieciffe hunc titulum, vel exeo adparet, quod antiquiores huius operis editiones infcribantur: gloffa continua ; continuum; imo et ipfe thomas in epift. nuncup ad vrban. IV laborem luum nominet continuam expojitionem , Graecis dicuntur catenae e^iroixotf ig/urivaavj owayca- yeij ijrtiyrpeoctv Traga <5/a<pegav -notTeqcov , i£wy*i- aets ovheywecj sk <ha<p. 7xar., a^cA/a cene Sice- «pcgav Igpjve/ay., %gucra xspaAa/« , cet; quarum
*) Ita fentitCel. fabricivs 1 . c. p. 728., quam tamen opinionem deferit p, 786. meliora lorfan a rich. simone edoctus, qui loco fuperius laudato pag. 473 . hac de re difpu- tat. Vid. etiam uc, echardi fcriptores ord. praed. Tom. I. p. 829. qui in recenlio- ne vitae huius thomae probat, gloffam fu- per Euangelia paullo poli; mortem eius au- diiffe catenam auream.

330 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
rum denominationum exempla creberrime occurrunt. Quemadmodum autem catenae proprie fic didtae pluribus conflant annulis mutuo nexu cohaerentibus , ita et illae, de quibus iam diflerimus, expolitionum col- ledliones variis Patrum lymbolis abloluun- tur ca ratione, vt vnius commatis complures interpretationes exhibeantur, quamuis earumdem deledtus et difponendi modus non idem apud omnes fit, nec aeque commendabilis atque concinnus Quae autem ab antiquis ecclefiae dodforibus vfurpatalunt interpretandi genera: grammaticum , dogmaticum et allegoriam , ea etiam in catenis graecis exprefla deprehendimus; aliud quidem alio magis, prouti vel ii Patrum, quorum (cripta in iis vtramque paginam faciunt, vel compilatores genio luo indulgent. Mirari igitur nemo debet, alias catenas fauere allegoriis , alias dogmata magis tradlare et iententias, controuerfias etiam milcere cum haereticis; alias denique efle, quae vel grammatica magis interpretatione excellant et criticae Audeant, vel hoc genus cum reliquis coniungant. Quin imo ex haereticorum commentariis fiftunt excerpta, quae licet caute admodum, vti par videbatur, proponantur, tamen euincunt antiquitatis judicium, non vitanda continuo et reficienda efle, quae ab haereticis proficifcuntur, propterea quod ab iis proficiscuntur. Certe, quoties THEODORI HERACLEOTAE, THEODORI

IN NOVVM TESTAM ENTVM»
331
<
<
dori mopsvesteni aliorumque fragmenta in catenis graecis adferuaca contemplamur, toties non poflumus quin monumenroruni iaduram doleamus, quae omnes myftarum lufus longo poft fe interuallo relinquunt. Notae autem ipfae vel poft textum, vel in margine. vel poft integrum (aerae feriptu- rae librum exhibentur. Denique fententias Patrum alias diftinguunt et (eparant colle- dores et librarii, nonnullas confundunt, eas* que vel integras fiftunt, vel minus; fontes autem liue ad marginem, fiue in Termonis (erie recenfent; frequenter etiam omift fis audorum nominibus nouae interpretationis initium arguunt, adieda formula x.a} «A- Aas\ vel nomine ccven/y^ocpa. At, quam parum fidos et follertes fefe in hoc negotio ge* rant, deinceps commonftrabimus.
§. II.
Haec fere de catenarum graecarum ratione vniuerfim praemonenda fuere, iisque, vt redius percipiantur, nunc lucem aliquam adfundere iuuat. Proponemus nempe catenarum graecarum in N. T. exempla , quae typographorum formis exprefla perluftrare nobis contigit Prima, quae in confpedum prodit, eft catena graecorum Patrum in Matthaeum Epangeliftam duplex. Prior, cuius quidem colledor nobis non innotuit, excufa eft f. t.: Symbolarum in Matthaeum , tomus prior , exhibens catenatu
Graeco-

332 DE catenis patrvm graecorvm
Graecorum Patrum vnius et viginti , nunc prl - muta editam ex bibliotheca illuftriffimi D. ca- roli de Monte hall , arehiepifeopi Toto fani. fetrvs possinvs e focietate lejii ex antujuif- Jimis membranis eruit; latina interpretatione et fcholiis illujlrauit. Tololae fol Plurima e chrysostomo et cyrillo defumta funt; tiieodorvs autem antioohenvs a ' Theodoro mopsvestkno in indice Patrum diftin&uS, vnus cAtheodorys mofsveste- nvs, quem quidem Antiochiae presbyterum, pofiea Mopfueftiae in Cilicia epifeo- pum faepius Antiocheni nomine in catenis manuferiptis occurrere conflat. Au£torum gloflae interdum integrae exhibentur, fae- pius contrahuntur et adulterantur quam- uis , qui iftas obferuationes collegere, regius feciflent, fi ipfa Patrum verba pofuif- fent. Vnde fit, vt confundantur au&ores, iisque tribuantur plurima, quae ex diuer- forum interpretationibus compofita efle in- 1 telligas. Huius notae eft expolitio loci Matth. I. 3. vbi vel maxime cauendum, ne vniuerfam dvxyooyriv ad chrysosto- ;
mi ibidem citati partes transferas, cum fatis pateat ex eius Hom. III. in Matthaeum, quantum abhorruerit ab eiusmodi elegantiis. Idem Cap. XVI. 16. p 230. fcholii au£tor fertur, quod in catena, cui nicetae nomen praefigitur, cyrilli eft, quemadmodum et pag 224, Beiov XgucrcVquev laudatum in aliqua obferuatione deprehendimus, cu-

IN NOVVM TESTAMENTVM.
333
ius tamen ibi ipfe chrysostomvs au&or citatur. Hisce et aliis incommodis medela parari potuiflet, fi plures et magis adcura- tos codices in confilium vocaflet editor. Ipfe enim in praefat. ad le£t refert, prima ini codicis folia maxime fuifle deformata. Nos tn ceteris , inquit, diuinando confiitfati quantum pt ofecerimus , arbitrii tui Jit . At exempla in promptu fiint, quae eum in divinando et corrigendo faepius dormitafle com- monllrant. Ita Matth. X. 15. p. 139. haec, quamquam non vnius, expolitio eft: ‘O i pgv yccq 'Z^ScfxiTaf Sicc rtjv eis Tsxgcivixv
£\txvBoc nshocaSevTSS laeT^iocre^cv er.ei KoKaaBrr
ccvrocf. . Ol Se (Apoftolos hofpitio excipere reculantes) x7sefBovvTes cvk c7Sx vpxs ocysvov- Tctf noti eis tc 7 svq k. t. A Haec nullius frugis efle adfirmat possinvs et in locum phra- leos: cvx, ciloc vfxocs otKxaovTotf refcribenduni e fle cenlet : cvk Si vpxs oiy.mxvres kxy.Iv cer. Sed.gloflae graecae verba optime cohaerenr, nec violenta talis et jejuna emendandi ratio vmquam probari poteft, fi vel maxime concedamus, auftoris illius anrhithefin non optimam e fle Cum autem interpretes catenarum latini eo plerumque vitio laborent, vt interdum plus iulto verborum tenaces fint, interdum magis velint fapere ac Icri- ptor iple, quem vertunt, nec latis fideliter et perfpicue auftorum lenfa exprimant; ita et eamdem notam incurrit verfio possini, qui, ipfo fe fatente in praef. ad le&., in
lati-

334 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
latinitatis dele&u non fuit morofus et fer- inonem graecum paullo henignius interdum paulioque liberalius explicauit. Quae quidem aliqua ratione condonari pofient, nifi, characterem orationis graecae plane deterens, verlioni intereret cuius ne vllum quidem veltigium apud auCtoiem deprehenditur. chrysostomvs ait ad Matth IX p i iA£\os yocp i'rrvy%u\e ty\\ yAdorrccv
v7to t9 Sotlucxcc. A icc riro 7 ny/v 7 toti
durio Xpvcr, eaque reddit possinvs: Ein- Bam quippe ipfe habebat a daemone linguam AVRESQJ/E OB DECT AS; quare filem, QVAE SINE AFDlTFESSE NEQN17] non quaerit ab hoc dominus En dignum cri- feos fpecimem! Si vel contuliffet chryso- Stomvm Hotnil. XXXlll.pag «66. edit. Mon- tefalconii: profeCto dubitaffet in fcholio fub- junCto iudicium iftud interponere: Et hic nofter et theophilactvs hoc loco anei IJevrgs TvpXd TtttTisaiv , dum , inquam , breuitati ni- mium (ludent , fententiam imperfeBam muti- lamque exhibent , quam necejje habuimus , additione vnius et alterius verbi ab ineptia et davh- Xoyifix vindicare Cum th tophi lacti hic mentio iniefta fit, non poflumus non commemorare, quam amice catena noftra cum eiusdem in Mothaeum commentariis confpi- ret. possinvs quidem in praef perfijafum fibi habet, collectorem noftrum vna cum
THEOPHILACTO , haufiffe e CHRYSOSTOMO,
tamquam communi fonte. Sed curiofa le-
Ctione

IN NOVVM TESTAM ENTVM
335
Ctione fcholiorum vtriusque et eorum collatione cum chrysostomo edo&i fumus, catenae huius auCtorem cum theophylacto etiam confentire, vbi hic chrysostomi ca- ftra deferit et in aliorum fententias defcen- dit, ita, vt cum catenae excerptis chrysostomi nomine exornatis notae theophylac- ti, fi verba fpedtes, faepius; fi lentendam, fere vbiuis conueniant, tametfi in homiliis fuis chrysostoM'.'s alias a theophylacto alienas interpretationes defendat * ) Parum igitur abelt, quin exiftimemus, auCtorem huius collectionis defumtis e theophylacto obferuationibus chrysostomi nomen addi-’ difTe, cuius nempe veftigia legere illum bene nouerat; reliqua autem aliunde contu- lifTe **).
*) Ita Matth. XXVI. s5. 26 . catenae auctor I’ub chrysostomi nomine recenfet opiniones, quarum vna ftatuit, ludam facrae coenae conuiuam fuisfe; altera negat. Ibid. ad verba: txto ug eqi ro auyot notatur: yue t fiirq ysTotvroistTcq , v.viv (poiivercy ccgroq . Ibid v. 27 . ad verba ; Bibite ex eo omnes : Sunt qui dicant, propter ludam hoc dictum: ludas enim panem accepit, et non comedit, fed occultauit, vt monftreret Iudaeis, quod panem corpus fuum vocaffet lefus. Haec omnia apud theophylactvm; numquam apud chrysostomvm reperies, coli. Horni 82 .!in Matth.
**) Emendari etiam egregie poteft catena noftra e theophylacto. Sponte occurrit gloffa, chrysostomi nomine conlignata, Matii. XXVI. s4> p> 348., qua negatur, ludam

gj6 de catenis tatrvm graecorvm
$. IIL
Altero nunc loco commemoramus cate* nam in Matthaeum h. t.: Symbolarum in Matthaeum tomus alter , quo continetur catena Patrum Graecorum triginta , colleBore niceta epif- copo Serrarum , interprete balthasare cor- derio , Societatis lefu Theologo. Prodit nunc primum ex bibliotheca eleSiorali fereniffimi vtri- usque Ducis Bauariae. Tolofae 1047. fol. Miffam eamdem a corderio publica luce do- nauit b. vossinvs ; non latis certum tamen, quod huius catenae au£tor (it nicetas Sae- cul.Xl. primoSerrarum in Macedonia, poft Haracleae in Thracia metropolita. Ea enim librariis et editoribus eft confuetudo admodum familiaris, vt, vbi alicuius glof- fam in initio catenae deprehendunt, hunc ftatim colledtorem praedicent; qua culpa noftrum non vacare oftendit Rien, simon. 1. c. p. 426. Patrum, e quorum libris facta eft haec fylloge, fententiae integrae,
haud
ex abfoluto , vt aiunt, decreto tantum ad- rnUiffe nefas, ei ya tntOTrijouf BxKy\-
SSipev, ioPijcofAiv x Sioi t 6 zxvg(i>&>ivcq eX&ov-
rx rov Xf/jov. t Sto Ss (pxvsgiv e~iv in tS aTreuyj&cq ro Tcort^iov. Xeyovrx , si Suvxrov srxqsX&STO xtt’ ey.00 Quae minus commode dicta cum apud chrysostomvm non inueniantur, ex theofhylacti verbis ita funt corrigenda: Kaij yxg si cingiBUs ar.oTtj- «■«C 0 oSs s&tjhsv 6 'Kfizos nPOHrOTMENQS czugud-ljvebt, spCpxivei is tSto nvJj iid r2 oiitsu- X^ty TO 7T0T>j§l0V.

IN NOVVM TESTAM EN TVM. 337
haud raro immutatae, proponuntur, ni- cetae autem fcholia, quae chryso::tomi, cyrilli aliorumque paraphrafes dicere non dubitamus, refpondent praecipue theophy- lacti obferuationibus. Prolixius tamen dif- ferit nicetas, quemadmodum et in praefatione ad Matthaeum , theophylacti 7 tgccijjim ceterum fimillima. Quae autem chryso- stomi nomen prae fe ferunt, integra furit neque cum aliorum explicationibus confu- fa , fi pauca minoris momenti excipias *). Vtramque hanc catenam e MSS. exemplaribus bibliothecae regiae Parifienfis longe emendatiorem exhiberi potuifle,refert rich. SIMON 1 . C. p. 423. et DAN NESSELIVS ** ) recenfens Commentarium marginalem codici IV Euangeliorum adiun&um, quem vifum efle corderio et possino negat. Hy- pothefin et recer.fionem capitum euangelii Matthaei , vitam denique eiusdem Euange- liftae iisdem ibi verbis exftare meminit, quibus in catena Patrum, cui nicetae praefatio adne&itur. Quod autem ad latinam catenae noftrae verfionem attinet, ei ne mediocris quidem elegantiae laus tribui poteft ; veluti pag. 225. vbi glofla maximi ad Matthaei
*) Vt in loco Matth. II. 16 . p. 53. vbi tov M/- yjxixv fubftituere librario placuit, chryso- stomo legente tov trgo<p> jtjjv Hom. IX. in Matth. p. m. i3i.
**) in catalogo biblioth. Caefar. VindobonsnftS MSCt. graec. p. a3i.
P . III Y

33S DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
thaei VI, M. ita fe habet: r«%oc ccqtcs s?h> inactos , o si7robv Xcycs, eyob siim ocqtos b <ffv, o t"A Td sgotvy ■/.a.Tcc&sts y<x) £oot]v SiSds tm y.ocr/xai, cv '-Yiuisov. ruri?/ v*iTci rjjv 7iuz£actv ^oor/v rtjs
deoTYtres yifliv SoSyjvcef. Quae ita
reddic corderivs : Fortis panis efl fuperfub- flantialis , quod dixit verbum: Ego Jiim pali- < vinus , qui de coelo dcfcendi , e? dans vitam tnundo, quotidianum , id efl praefentem deitatis vitam nobis dari poftulamus. Quae quam abfona fint et quam longe a vero aberrenr, cognolcet, qui vix a limine litteras grae- cas (alutauit. Loca autem S. S. in illa ver- lione iuxta Vulgatum interpretem citantur; fi exceperis fere locum a Tim. II. 24. p. 470. adduftum.
§■ IV.
Excipiat hanc catena graecorum patrum in Euangelium fecundum Marcum , colleElore atque interprete petro fossino S. I. presbytero , qui et adiecit titulo fpicilegii, commentarium ad loca felecla quatuor Euangeliorum, ydcceffere collationes graeoi contextus omnium libromm noni l efl amenti cum XXII Codd. antiquis M^S. ex bibliotheca Bar herma. Romae 1073. fol. Eadem e codice MS. bibliothecae CAROLI de MONTCHALL A POSSINO ei'Uta in lucem prodiit; qui et alia ipli a corde- ki'> rransmifla adiunxir; nempe 'A vovvpcv ig- prjveixv eis rb ymtcc M uqycv EvxyyeAtov et victoris Antiocheni commentarium in Marcum

IN NOVVM TESTAM E NTVM.
cmm, graece exaratum. Iam antea enim lati- ne victorem vna cum tito bostrensi ty- pis exfcribi curauerat theod. peltanvs e S. I. Ingoliladii 1580., quae quamuis parum fida verfio inferta eft bibliothecis PP. Pari- licnfi 1*44 Tom. I. et Lugdunenfi 1677. Tom. IV. pag 370. Occurrunt in hoc victoris commentario fcholia ex origene, ev-
SEBlO, CIIRYSOSTOMO , A POLLINARIO Cet de-
cerpta, et ipfe colleftor in limine operis fatetur , vifum ipli fuille, quae ecclefiae, do- ftores fparfim propofuerunt, in vnum qua- fi corpus redigere; adeoque ad catenas re*, ferendam elfe hanc ko^eioiv facile liquet. Pugnat etiam pro hac lententia rich. simon 1 . c. L. III. p 427. et Critique de la biblioth. de du Pin. T, I. p. 179. 174.; vbi collatis diligenter codicibus refert, catenam victoris ant. alibi fub origenis , alibi fub cyril- li alex., interdum et victoris nomine venire ; quin imo et montefalconivs in bibliotheca Coislimana pag. 75. obferuat, hunc ita di£tum commentarium in catena quadam victori Presbytero tribui quidem, fed pho- tii nomen faepius etiam in margine adefle. At mirari profe&o nemo debet, deceptos efle librarios, qui, artis fuae numeros male implentes, prouti ab initio exftabat fcho- liaftae alicuius nomen, huius ftatim commentarium incauti venditabant. Quare fundamento caret fufcepta a peltano opinio, qua, in ep. ded. ad epifcopum Marquar-
Y 2 dum

340 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
dum a Berg,ante ivliani Imperatoris tempus exftinfle hunc victorem fibi perfiiafum habet, propterea quod ipfe victor adCap, XIII adfirmet, reflare adhuc ruinas templi Hierofolymitani; licet ad fundamenta vsque euerli Sed haec eft glofla chrysos- Tohi Hom. LXXV, in Matth, p. m. 723. cuius aetatem excedere victor, non poteft. Ad calcem catenae in Marcum a possino edi- tae funt io. caryophili collationes graeci contextus omnium librorum N. T. luxta editionem Plantinianam, cum conquifitis iuflii vrbani VII. P M. MSS. codicibus e Faticana potiflimum et Barberiniana bibliotheca. At illorum XXII. codicum cum permulti adeo e latina interpolati lint, nec aeras et ratio fatis conflet, in diiudicanda kftione parum emolumenti praeftare queunt'.-. Plura, de indole catenae in Marcum quae addamus, nobis non fupperunt; propterea quod exemplar gtaecum perlu- ftrare nobis nondum contigit.
$• v.
Accedimus iam ad catenam infcriptam: Catena fexaginta quinque graecorum patrum in Lucam , quae quatuor Jitnul Euangeliftanm introducit explicationem ; iuce ac latinitate donata et ex aliis patribus tam graecis quam la - tinis fnppleta et adnotationibus illujlrata a bai-
THASA-
*) Vid. TFetftenii prolegom, in N. T. p, 61 fq.

IN NOVVM TESTAM E NTVM. 34I
thasabe coRDEiuo S. I. Antwerpiae, 162?. fol. Primum eius exemplar, narrante cor- ])er 10 in praef., graece exftitit inCard bes- sARtoNis bibliotheca, quam moriens rei- publicae Venetae legauit Vnde eam in la« tinum fermonem tranftulit corderivs : ea, quae Lucas non attigerat. per harmoniae morem e reliquis Euangeliftis luppleuit, po- ftremo ex aliis patribus adiecit Icholia et no- tis ea illuftrauit. Exhibetur autem poft praefationem index patrum, e quibus coniun- <fta eft haec catena; ad quem haec modo licet obleruare i ) servivm Cap VII. n. 38. citatum quis fuerit ignorari cenlet editor; nili, inquit, quis velit eum efle ser- givm, errore fcribae littera B pro r pofita. At vtrumque nomen eft fictum et legendum: severvs *). 2) Errat corderivs, quod
severvm Antiochenum difcernat a severo, quem Alexctndriae epilcopum vocat; non aduertens ad compilatorum aeque ac librariorum confuetudinem, qua fcriptorum dignitatem aliaque cognomina alias adiungunr, alias omittunt Certe severvs ille, fi, quemadmodum coniicit corderivs , exarauit libellum de ritibus baptismi, Tom VII. bibi. PP. exftantem, non alius eft nili severvs
Antio -
Vid. co telerivs in notis ad conit. apolt. I. 3 . pag. m. 279. vbi illud ipfum severi fragmentum, in catena noitra decurtatum, e codice bibliothecae regiae Parilienlis integrum reflituit.

34* DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
Antiochiae epifcopus, probante ricii. simone hift. erit, des commentat. p. 4« 2. e codice huius libri Syriaco severi Antiocheni nomine inferi pro 3 ) Quae de tito Boftrenfi epi- fcopo difputantur, infirmo talo fiant etemen- danda fiunt. Exftat nempe in Lucam commentarius, quem fub Tiri bostrensis nomine e graeco in latinum vertit et cum victore Antioch. in Marcum primus edidit theod. eeltanvs S. J. Ingolftadii, 1580.; quae verfio inferta eft biblioth PP. Lugdun. Tom. IV. p. 415. et addito tunc primum graeco textu e manuferipto codice bibi, regiae Tomo II. au&arii bibi. PP. Parifi 1624. pag. 762 fq. At inane eft, quod corde- rivs et alii arbitrentur, eum titi bostrensis, cuius IV. libri aduerfus Manichaeos ex- ftant, effie commentarium, cum potius fcholia comprehendat e chrysostomo. cyrie-
I.O, GREGORIO NYSSENO , ISIDORO PELVSIOTA
et aliis, quorum nomina comparent, adornata. Accedit Coclex MS. bibliothecae regiae, rich. Simoni vifiis, hoc titulo: Tg
iv ocylcts 7taiTqcs ripciv Tfirg e7HoKc7T8 BcVgav v.xj ctd\ov dyim 7ixreqpov egju»jv«ce eis kxtx As>c«v dym evocyyeKtav, Cum praeterea sozomeno tefte H. E. L. II. c. 14. titvs ille Boftro- rum in Arabia epilcopus vitam degerit iv- liani apoftatae temporibus, qy\aets autem chrysostomi et cyrilli in hoc opere deprehendantur , quin imo eiusdem exftent exemplaria manulcripra, alia aliis magis
conei-

IN NOVVM TESTAMfcNTVM.
343
concifa: non dubitamus tranfire in rich si- monis fententiam, qui 1. c. p. .>30. exifti- mat, Scholiaftas recentiores huic titi bo- strensis quondam commentario hinc inde pannos adfuifle. combeiisu enim de tito quodam iuniore opinio idoneis deftituitur argumentis*) Interim tamen cum non discernantur interpretationes, earumque fontes in nonnullis tantum locis nominentur, nunc quidem non fatis conftat, quae fine titi, quae aliorum fcholia**). Quae autem in catenam Corderianam inde translata funt, ea vti reliqua non aeque bene (em- per et fatis feliciter recenientur Atque haec fulEciat adnorafib de colle£Hone illa, quae longe auftior et vtilior futura fuiffe videtur, fi graecum exemplar nobis tradere editori placuilfet.
§. VI.
*) Vid. 1 a c. basnagu animaduerliones ad henr. c anisii lectiones antiquas Voi. I. p. 56.
In limine liuius collectionis ftatim 'offendimus gloffam ad verbum eirsyyi^^rrxv Luc. I, 1 . non adiuncta auctoris mentione; cum tamen fit origexu Hora. I. in Lucain, Opp. Tom. III. p. 790 . edit, dc la Rue. Attulit eam paucis mutatis ricii. sihon. loc. cit. e catena MS. in Lucam, cuius margini ad- feripta erant: tS ayia Tirs imcMTrii B 6- naJj 'Ogtyivovt;. Alia plura ex origf.ne ducta effe adparet, li homilias eius in Racam ac praefertim grabii et combefisii fchedas conferas, in elegantiffima operum origenis editione, quatn modo comme- morauimus.

344 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
§. VI.
Longe meliori nomine fefe commendat catena patrum graecorum in S. Ioannem ex mliquiffimo graeco codice MSto , primum in lucem edita a balth corderio S. I Antwer- piae, 1630. fol. Memorat editor in praef., fuifle nonnullos, qui conquererentur, eum in edenda catena in Lucam multitudini potius , quam do&is morem geffiffe; quibus vt fatisfaciat, prodire nunc in confpedlum alteram hanc in Ioannem graece , iuxta exemplar MS. graecum, rotundo ac diffinito chara&ere in membrana eleganter et ad- curate confcriptum, quod heribertvs ros- WEvrnvs et petrvs lansselivs e Cufani bi- bliotheca Treuiris Antverpiam reduces attulerint. Splendida funt nomina ammonii,
CHRlSOSrOMI , CYRILLI, EVSEBII, THEOD. HERACLEOTAE , THEOD. MOPSVESTENI, SEVERr,
photu et ori genis , quorum praeter alios in hac catena fit mentio. Eorumdem fen- tentiae vel x«t« ^tov proponuntur; vel, quod fit tamen non ita frequenter, in compendium reda£tae funt et confufae cum aliis. Illud praefertim chrysostomi fcholiis accidit , quae vbi ad verba exhibentur, au£to- ris et loci mentione ab editore confignata funt. Huius autem documentum exftac Cap. II. 1., vbi origenes impugnat Manichaeos, Mariam Chrifli matrem efTe negantes, ipfo tamen iuniores. Ita quoque

IN NOVVM TESTAM FNTVM,
345
Cap. XIII. 6 - n. nota apollinarii cum theodori *heracleotae obferuadone confunditur. Ceterum dogmata praecipue tractat catena noftra et controuerfias cum haereticis, vt montano , iuxta fcholion cHRv- sostomi in catena nicetae ad Matth XXIV. y., fe ipfum dicente hoycv kx) vt>jU<p<cv, xctf
7IUgXAh)1TCV KCtf YMXTOYQXTOQX, SABELLIO, ARIO,
cuius tamen fe&atores ad Cap. V, 18. vocantur oivo/jioi male pro 'Avc/Jtdoi ; aliis etiam. Neque criticas praetermittit obferuationes; qualis eft ammonh p. 436. ad Ioh. XIX 1 14. vbi adparentem Euangeliftarum djflenfum, circa horam crucifixionis ita conciliare ftu- det: 0 Se )ca6^/yg «(civTt T XjjLjJtx
j C7isg atifjtctlxei Ttjv rglr» jv, eygxxpe ro imen/Jov, 0 Kxhiatx ei ’A hefcxxSgeis T xfxs ^, 2 SrjKoi rjjv
exrtiv f 7tod\riv eyp\TX 7igcs exurx ryv ofxoicTt)- tx , netf Sicc rg ygaipHtB otpxhfjixTos yeyoxev j? S<x<pa)vix Eamdem lentendam ample&itur ! severvs antiochenvs *), exiflimans, er- I rorem hunc ab iis infperfum efle, qui ab initio Euangelia defcripferint; transferentibus nimirum litteram Gamma in fignuni fenarii; adeoque apud Ioannem fimiliter vt apud Manum horam tertiam efle intelligen-
damt
* ) Perperam in severi fcholio tribuitur haec fententia evsebio Caefareenli iv Tatie, ergcs Mafivov seri rotiq rS Hairygiti tt ri&xs xcbj «Va;'*<rsw? TqcetTi nocj gViAdtreeri. Ad ma- rinvm enim fcriplit severvs, non evse- Btvs, vti patet ex montefaeconii bibi. Coislin, p. 54 fq.

346 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
dam *). Quae folutio, quamquam ad li- bidinem fidta , tamen antiqu tatis conhietu- dinem comprobat litterarum notis delignan- di numeros.
§. VII.
Iam attingamus theovhylacti fcnolia in IV. Euangelia, Afta Apoft. et epifloias Paulli. Vt autem ordiamur ab eiusdem eg- /utiveias sis rei Tsuactgct hxyysKix, eam catenae vicem fubitinere vix vllus negauerit. Congeflit nimirum ille Achridis in Bulgaria Archiepilcopus excerpta e parrum graeco- rum (criptis eaque, additis (ubinde (uis lentendis, ita dispo(uit et adornauit, vt expolitio continua eiusdem colleftio vocari pof- lir. Inprimis autem in chkysostcmi leftio- ne diu multumque verfatus eaquafi in compendium redegit, quae in aureis illius commentariis occurrunt et interpretationi N. T. grammaticae inferuiunt. Colligimus haec cum ex (edula vtriusque fcriptoris collatione, tum e codicum manu fcriptorum tefti- monio, qui in fronte habent: ©scpuAattr» rS ci^yjsvs BsAyagi 'ecs sniTc/xri toov t£ Xgu-
G 05 C-
*) Idem fentinnt tiiioihvuctvs ad b. 1. et alii. C)uae res documento e It, plurimos olim genuinam reputalTe lectionem noltram vulgarem Marci XV, 2.5. neque debilitari haec teftimonia auctoritate Conftit. sipnft. L. V. c. 14 . p. m. 3t8., quas conftituit iu- dices gvil. whistonvs in the facrcd Hiftory r>f the JYew Teftament p. 277 .

IN NOVVM TESTAMENTVM. 347
acsc/Ag ij-nyviTMoov eis t'o notrix etc. Eumderh vero et ex aliis fontibus haufifle edocent codices; vt vnus bibliothecae Caelareae Vin- dobonenfis tefte lambecio in commentar, de hac bliblioth Lib V. p. 49., vbi eius e^- ytiais (umta dicitur ex rg Xgucrc xotf cllhwv rt\m ccyim 7rxTe^cov •, item aiius regiae Parilienfis, qui eguqveiotv ®e:pvhaxis adpellat l euvTefjeizctv ex StuCc^m oiy'-m , referente i;,ch. i, Simone 1 . c. p. 40< . Arguit idem quoque adieffca interdum formula n \es <pxV/, vel xa) u&ccs ( Sititos , quam pofteriorem notam • conftat fignum effe. quo, qui id adhibuerit, ignorare ie au£torem obieruationis teftare- tur *). Oftendit denique illud ipfa eiusdem cum aliis inftituta comparatio **), qua
etiam
*) Vid. fcholion catenae MSctae apud monte- falconivm bibi. CoisHii. pag. 61.
**) Ita conTpirat cuin origene, Matth. XXH, 16. Hic autem dominus haerefin refellens Sa- ducaenrum , quae animam immortalem non e/fie ( ifcebant , fed penitus interire, coli. ORIGENE in Matth. Opp. Tora. III. p. 810. Porro idem Hom, 3 y- in Lucam p. 978. Duae funt imagines hominis : ena, quam accepit a Deo factus in principio , ficuti in Genefi feriptum eft ; ivxta imaginem et fimilitudinem Dei; altera > cimici i. e. terreni, cet. Simile quid theo-
rHYLACTvs in Lucam C. XX, 20. ?aflim tamen eum ipfum confutat; vt ad Matth. ; C. XXV. 4 h- vbi origenem dicit (pKvotgetVy
; qui fuppliciorum finem fore exiltimet. Vid.
i et nota ad Luc. XVI. 26. Sic ^loffa ad Luc.
X. 18. p. 3 Si. rive? Si ri dtr oiirw
i voSfav, rsTEctv, atro Sc£r; eft cyrilli , tefte
Tito bostrensi in com. p, 792.

348 de catenis patrvm graecorvm
tftiam adparet, eum fuppeditare fententias, a chrysos tomo maxime diffidentes- Vnde vt verbis vtar sixti senens;:, bibl.Jan£l.L\b. IV. p. 329. allegorias quoque cum aut nullas aut raras apud-, chrysostomvm inuemfict , ex aliorum commentariis fitppleuit et Juts locis ap • tiffime adcommodauit. Dubitamus autem, quascumque allegorias, quae frequentes admodum et frigidae theopmvm.acti fcholiis adfperfae funt. eiusdem partibus adfignan- das effe. Etenim 1.; non obuia eft m notis THEOPHYi. acti ad epiflolas Paulli talis interpretandi ratio; quae fcholia, quamuis in fe fpe£lata e genere dogmatico et morali fint, tamen in tra£tandis locis hiftoricis e. c. Galat. 1, 2 . vel nominibus propriis e. g. Rom. XVI., ab iis ingenii lufibus abhorrent, quibus fere fcatent adnotationes ad Euangelia 2) Ipfa codicum diuerfitas et nota xay , fubinde interpolatum efle theophylactvm , arguit. Ita, quemadmodum colligi debet e verfione oecolampadh, in codice Bafileenfi ad locum Ioh. I, 13. deprehenditur glofla, quae in aliis plane de- efl; et rich. simon 1 . c. pag. 392, duorum codicum MSS. Bibi. Reg. meminit, qui fcholiis duobus, formula xay c&fkos alibi contignatis , deflituti fint. Quamquam enim conflet, formulam iflam, a fcholiaftis grae- cis vfurpatam, femper additamenti fignum non effe, qui tamen fit, primum, vt theo- phylactvs iisdem verbis rarius adeo vtatur;
quin

IN NOVVM TESTAM ENTVM. 349
quin imo etdiuerforum interpretum fenten- tias continua lerie recenfeat; e. c. i Cor. i; II, 13.? deinde, vt illis potisfimum fcho- | Jiis quae infigniuntur formula: tcay ■ : codices aliqui careant, quemadmodum ex
:; addudtis a rich. simone loc. cir. exemplis videre par eft. Interim tamen tantum ab- | eft, vt omni allegorica interpretandi ratio- i ne abftinuerit, vt potius ex hoc genere com-
1 plura (enfus pios promouendi gratia adie- cilfe eum exiftimemus; quemadmodum et erasmvs , quamquam egregius grammaticae ;i interpretationis fautor, elegantiftimae IV.
' i' Euangeliorum paraphrafi allegorica fubinde
|| inlperfit, in paraphrafi epiftolarum N. T. || rariftime obuia. lam quod ad methodum l| attinet, qua vius eft theoehxlactvs in con- cinnandis patrum fymbolis, eas praecipua 1 delegit fententias, quae dogmatum ratio- I nem habent, adiundtis interdum argumen- 1 tis aduerfus haereticos; ita, vt vniueriam 1 fere patrum graecorum theologiam nobis | delineatam exhibeat; quorum tamen quae- | dam de libero arbitrio, fide, praelcientia | dei cet. minus adcurate, vti a multis grae- l cis dodtoribus ante lites Pelagianas difpu- | tata , cautum omnino et ingenuum leclo* j rem fibi depofcunt. In ledlionum diuerfi- | tate, ducem plerumque fequitur chrysosto- I mvm. Sed cum veftigia ipfius deferit, in \ le&ione interdum ab omnibus verfionibus et aliis patribus dilcedens, tantummodo codicum

3-JO DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
dicum manu fcriptorum au&oritati obtemperat. Ita Matth 111 , n. in eo delunt verba xccj wugh Cap. V, 44. cum paucis quibusdam patribus legit rose piainv et ibid. v 47. pro oideh multis cum codicibus phzs. Marci Cap. III. n. in locum lingularis mgoci 7 tnt- tsv , iwxge lublhtuir pluralem Tt^tTunrov, ; et Lucae VI, 3 . pro %otiitre ad multorum codicum fidem habet %ag«rs In- primis autem conlenrit cum verlione Syriaca ; in Le£lionibus praelertim illi propriis, vel etiam cum codicibus ad eamdem conformatis. E. c. Matth. V, 27. praetermittit verba: r cis d^xpdois, et VI, 18. sv tu >pa\e^, Cap. VII, autem legit jwgrg/SjjVjjra/. Mare. 31 , 8 cum Syro et aliis codd.voci cvtu f fub- iungit «vtw et voci ctfAocorlccf addid oS. Si' militer Cap. IV, 8. legit h t^xkcvtx, v. 9» deell porcis, v. 31. habet cos jwjckcv. Luc,
VI, 9. loco u 7 icXe<Tctj adeft «Vejcrarva/ et Cap.
VII, 31. re&iffime omittit cum multis codicibus et Syra verfione eiusque lequncibus verba : sine <JV c K vates, itemque Luc. VIII, 3. ccvrois pro ctvToo. In lucem prodierunt hi thfophvlacti in IV. euangelia enarratio - nes , denuo recognitae Io. Oecotampadio inter - prete, Balileae (apud Andr. Cratandrum ) 1325. fol. Loca autem complura arguunt, codicem Balileenfem, quo vius eft oecolam- jauivs , ab aliis manulcriptis et imprellis exemplaribus in multis difcedere. Ita Ioh. I, 13. quae oecolampadivs habet, defunt in
tri-

IN NOVVM TESTAMENTVM.
351
tribus codicibus Venetae bibliothecae Marcianae, et in Romano illo, quem verlio p. montani fequitur, in quo etiam alia occurrunt, non obuia in codice oecolampadu, vt poft Matth. V, 13 , Edit. Parif p. 27,; v. v2 poft p. 30.; aliisque in locis
hi duo codices plane diuerfa habent, e. c. ad Ioh XXI, 17 fq. Ed. Parif. p. 843. ec OECOLAHP. p. 2!9- b., qui paullo ante, admonitis tamen leftoribus, ex ingenio locum in codice fuo mutilum reftituerat. Haec verlio oecolampadii, tametfi non fit optimae latiuiratis nec adcurata vbiuis, tamen in omnibus horum tiieophvlacti commentariorum editionibus feruata fuit, et emendata per PHiLipp vm montanvm A. iJ4?., et iterum A. 1552. ad codicem Romanum,- qui graece prodiit Romae is$i fol. Sed multa confufe pofiiit*), nifi forte id typogra-
pho
*) E. g. Matth. I, 20. Nc timeas accipere. Obtendit hic quod metuerit habere eam , ne forte offenderet deum, uti adulterum fouens, et aliter, nc timeat, hoc cft , tu quidem times udiungi illi, quia ex fpiritu concepit, fed ne. timeas accipere , hoc fjt, domi et iulus tenere. nae ita difponenda funt : Oftendit hic, quod metuerit habere eam , ne forte tffenderet deum, vti adulteram foiiens. et aliter : (Hoc nonae giolfae indicium e it j. IVe timeas, hoc cft, iu quidem times adiungi illi, quia ex fpiritu concepit, fed ne timeas, accipere, hoc cft, domi et intus tenere. .Sic Matth. V, i. Docens nos, nihil ad often talionem efle faciendum , ajcendit in montem. Ouundoquidqm autem

352 DE CATENIS PTARVM GR.AEC 0 RVM
pho potius tribuendum fit; multa etiam inepte ab oe^olamp. conuerfa fine emendatione reliquit * j. Hanc editionem Romanam ad verbum exprimit Editio Parifienfis apud c. morellvm > 631 . fol. retenta adeo praefatione , in qua ad fraudem tegendam, pro Paulli 111. P. R. nomine, Morellorum nomen pofitum eft, quibus omne hoc opus debeatur; infertis etiam eidem verfioni lectionibus diuerfis , quas olim in marginem confecerat montanvs. Longe praeftantio- res et correCtiores b’ pheophylacti in IV. euangelia commentarii fiftuntur Tomo primo jfplendidae illius collectionis operum
THEO-
tem docturus erat, erudit nos a media fecedere turba, quando docendum. Quisnam haec capiet , nili ita difeernantur : Docens nos , nihil ad oftentationem effe faciendum. j4fcendit in montem , fi quidem docturus erat; erudit nos a media fecedere turba, quando docendum.
* ) Ita Matth. I, 1. ad eft gloffa syfiavro yotg ro> u.yifo shutut TtS atro t2 ks^xto; t2 sitit i$i(/,;- vou Tyj xeCpxhq avu(3b.v£ovTi. Haec ita reddit interpres : Inungebantur enim oleo fancto a cornu , quod Juperponebatur capiti et dijtilla- but, cum t2 sttit. r. a. ad assuto; & dvxfi\. demum ad e\uko pertineat. Similiter notam nd Matth. V,' 23 . xxrx<p(>o\ei 0 (~)so; rij; oixeix; Tifwq ivsc qfjfi; (J.ovov dyxnSfj.sv vertit : Contemnit deus proprium honorem tantum vt nos diligamus, cum potius Iit: vt folum diligamus (fcil. eum). Matth. V, 28. t 6 jra^d -rivo; s^s’S>j , CU t.syc -1 Hoc a certo quodam effe dictum non dicit. Redde; Hoc a quonam dictum fit, non dicit.

IN NOVVM TESTAM E NTVM. $53
THEopii ylacti omnium, quae nitidis typis prodire coepit h. t. ®ec$vhaxT 8 Conv
BuXyxgixs x 7 !a\Tct Theophylacli , Bidgariae archiepifcopi , opera omnia, fiue , quae ba&e- nus edita junt, fiue quae nondum lucem viderunt, cum praeuia dijjertatione de ipfius thf.o- niYLACTi geftis et jcriptis ac doclrina Tomus primus , continens commentarios in qua- tuor euangelia ac rariantes lecliones ex codicibus graecis Venetis Marcianis et Patauinis S. luftitiae defumtas , Veneriis 17^4. fol Quae in fronte occurrit diflertatio, audtorem habet doctisfimum 10. eranc. bernh mar. de rvbeis Ord. Praed. monachum, cui etiam curam in adornanda hac editione praecipuam debemus. Textus in hac Euengelio- rum interpretatione Romanus eft; verfio latina autem iuxta Parifienfem editionem ex cufa; addito ad calcem fpicilegio variantium ledtionum e V. codd. Venetis et vno Patavino S. Iuftinae, in quo multae non contemnendae occurrunt, etiam integra loca, quae adiedta a fcribis theophylacti commentariis videntur *). Illud quoque tenen- * dum
*) E. c. verbis oc^veV tco e- 9 -vix(o (pag. 4.3. edit. Parif.) addit codex ille: ''A ?koi Se drusq fy- fAyjvevcrxv tSto ro ^rov ; Iacobum nempe, cum vidiffet fcalam , putaffe tottimv slvi/jf tov 05 cv, aoLj y.-/j irxvri ttx^ovtx ttxvtu^S. Sed meliora edoctum eum habuiffe deum omnipraefentem non TOmxov; quam ob rem etiam Chriftus hoc loco lidem Iacobi com-
P. III. Z men-

354 DE CATENIS patrvm graecorvm
dum eft , Kepcc\aix , quibus Euangelia cum in hoc tum in aliis editis exemplaribus di. ftindta occurrunt, ea efle, quae apud nos obtinent, cum tamen e MSS. praeferrim Vaticanis codicibus adpateat, *), theophi- lactvm non interrupta textus lerie fcripfif- fe; hinc a librariis adiedlas efle, quae in eiusdem expolitione vulgo habentur, diui- fiones. lam accedimus ad commentarium in Adta Apoft. theophylacti nomine con- lignatum, qui e- io. sambvci codice grae- co, cuius meminit lambecivs 1. c. p. 49., prodiit Coloniae 1567 fol. adiundta verfio- ne latina lavrentii sifanji, Prumfeldii I. V. D., quae verfio etiam inferta eft editioni ex officina Heruagiana per EufebiumEpi- Icopium Balil. 1570- fol., cui theophylacti commentarii in Euangelia, Epiftolas Paulli, in IV Prophetas minores et Adla infunt, addudtis limul in titulo pofterioris expolitionis nominibus patrum, e quibus eadem colledta lit. Confilium sifanii in adornanda hac editione iple in epiftola ad 10. sambvcvm ita exponit: Te admonitum ve -
litu ,
mevidet. Ihid. verbis primogenitus meus Ifrucl fubiicitur 'barri Si t/ie; & gloffa , quae narrat, quemadmodum mari tribuantur xoAttc/, ita etiam tu 7reXxyy} rwv uTrohuuceuiv, in quibus verletur Abraham, dici xeA. 7 Tir? t 3
’A/3guuu.
*) Vid. zacagnivs in praefat. ad collectanea rnonum. vet. eccleliae graecae et latinae p. 69 .

tN NOVVM TESTAMENTVM,
355
)S
j.
r
i
f
•i
I
{
livi , me iis in locis , vbi lectio fpripti exempli prorfus non tolerari , nec excufari pojje videbatur , ad marginem e regione pofttige illam ip- fam leElionem , quam correxi; adieSto videlicet verbo habetur aut habebatur. Sed vbi du- bitaui de leEiione , /'cis enim vnico me duntaxat tuo vfum ejje apographo , ibi in margine adpo - fui aliam leEtionem , quam , conieEturas f equulus , veram ejje aut debere puto , adie&a videlicet diEtione luas. Maxime tamen veremur, vt illa Sifaniana recenfio theopaylacti nec aliorum potius meflem exhibeat, propterea quod a theophylacti genio et commentandi ratione adeo longe aberret, vt chryso- stomvm ipfum ethico dicendi genere fupe- ret. Subuenerunt interim huius exempli raritati editores operum theophilacti omnium Tomo III Venetiis 1758. fol. exhibentes 1) commentarium in A£ta Apoftolica iuxta editionem sifanii *). 3 ) Eumdem
recens
i
£
1
*) Cum lectiones varias complures ex lioc t hko* piiylacti comment. in Acta contulerit wet- stenivs: non polfumus, quin adiiciamus
? uasdam ab eodem non obfervatas , in ip- a textus biblici recenfione obuias : Actor. VII, 4-3' ad marginem notatur, fuiffe in exemplari hunc locum ita expreffum : Kxj dvt- "kxjcs TtfV rs crr.^vrjv t2 MoXojg , >(a>j T 6 OCSgOV rS -9rS v\uwv 'Pstyoep, t2? rv7rag, imiqtrs. Ita quoque exprimitur in fubfequenti fcho- lio. Cap. X, 09 xrriiyxyov loco xv>jyxyov et v. 4 1 -, dvi^asv pro uvsxx&itre, Cap. X, 33. Trxgs^notfisv loco 7 r«fscr|Msr; XI, 9 . sy.dSccpt Z 3 pro

356 DE CATEXIS PATltVM GKAECORVM
recens erutum ex Bibi. Vaticana, qui cum in aliis rum praelertim breuitate a Stfamam exemplari diicrepat Latinam interpretationem addidit w nifacivs fihetti Ord. Praed correctis fimul ad chrvsostomi , oe- cvmenii et ssKAtm fidem mendis , quibus laborabat illud exemplar; le&ionum autem diuerfitare, non tamen omni, ad marginem notata. Quod ad iplam huiusce exempli (eculo fere XIV. exarati indolem attinet, illud a medio circiter leptimo capite a chry- sostomo magis dilcedit et cum oecvmenii commentario fere ad amufllm conlpirat, ni- fi quod eo breuius fit atque prolixiores ex- politiones praetermittat, quae forte non funr nili addita recentius corollaria, Sic quoque index capitum, item peregrinationes Paulli aliaque occurrunt, quemadmodum apud oecvmenivm. 3 ) Denique grae- ce tantum ex opographo bibi. Florentinae iiffitur commentarius in A£ta, de quo tamen minime conflat, an fit theophyi acti, licet eiusdem nomine eum exornauerint editores, m ontefalconi i auctoritatem lequuti. Lacunae vero quae frequenter in hoc codice occurrebant, e reliquis, praefenim e catena Oxonienfi, expletae lunt. Magis excellunt theophylacti fcholia in epiltolas
Pauli
pro exx&etptcrs, XIV, 21. polt ^adbjTEuVaVTS; inferitur cykovc, XV, 29. xTre'ye&e pro ohre- ye&cq, XVI, 6- ante irvsil^xTog deeft dytuet XX, ai. omiffa lunt y.srci tixxguuv.

IN NOVVM TESTAM ENTVM, 357
Pauli, quae latine christophorvs porsena Romanus Ao. 1462. vertit ac typis vulgavit A. 1477 fub nomine athanasu vel Alexandrini, vel, vt alii malunt, nefcio cuius Byzantii Secui XIII. monachi; quamquam refte erasmvs in notis ad 1 Cor. VII, 2 ~- aliique monuerunt, eadem non ede athanasii fed theophylacti. Illam interpretationem recognouit to. lonicervs . quam deinde nouis curis ad codicem graecum erasmi contulit montanvs 1.522. et fub nomine theophylacti emendatiorem edidit Ba- lileae 1554 fol. *). Tandem e MS. Arun- deliano collaris duobus codd. Oxonienfibus graece in lucem mifla eft haec theophylac- -rx expofitio Londini 1636 fol. adiun&a montani fed immutata aliquantum verlione, eamquerecenfionemfequutilunr, qui curam
habue-
*) In praef. quae elt Tomo II. Editionis Venetae, monetur, forsenae verlionem mul- tmn a graecis difcedere, paraphraiticam eife et nimis liberam , atque adiicere, quae in graecis nonlint; lonicervm vero fae- pius inepte legere, vt i Cor. XIV, 21. «rro- coXoi; pro etplures vetTus omiuere,
qui in codice Balileenfi exllent. Quoti ad montanvm attinet, cautionem in lectionibus eius adhibendam efle, ex eo conltat, quod ipfe in praefatione ad latinam verlionem Commentarii in Ep. Paulli fateatur, vulgarem Paullini textus verlionem , qua vtitur ecclelia, fere ab ipfo effe retentam, nili li- cubi tueopiiilacti interpretatio illam immutare coegerit; quod tamen haud vbique obleruatum eft.

358 DE CATENIS TATRVM GRAECORVM
habuerunt edendorum operum theophylac- ti omnium Tom. II Venetiis 17.55. , nili quod e codice bibi. Venet. Marci fubiunxe- rint leftiones varias *) ; fed eas tantummo- do, quae alium plane fenfum exprimunt neque cum leftionibus Oxonienlibus confpi- ranr. Iam fx indolem huius expofirionis fpeftes» ea eximiam eorum meffem exhibet , quae grammaticam N. T. interpretationem ornant. In ipfa exegefi autem cum preffius chrvsostomi veftigiis inliftat, tum quoque cum oecvmenio pari palTu ambulare eum faepifCrne deprehendimus. Ita ad verba paene confentiunt oecvm. in Epiffad Epheli p. 26. et theoph. in ed. Lond. pag.
526.; OECVM. p. 36. TH. p. 537. ; OECVM. p.
43. et th. p. 544- eamdem aliorum laudant fententiam. Vid. et vtriusque glofla ad Phi- lipp II» 7. et aliis in locis. Interdum tamen differunt. E. c. Ebr. I, 9. oecvmenivs ex evsebio refert, legifle symmachvm e^ae as 0 &sos , 0 Qsos 0% shum %ocqois 7 sctpce eroclgav <78. At THEOPHYLACTVS ad h. 1. : Quod VMO
Deus Jit , pro, o deus, teftis efl fide dignus
hoftis SYMMACHVS SY^OVS CVTCt) j AtOi T8TC g%g/-
as
*) Specimbib /it loco nota ad Rom, III, 7 ., vbi poft verba ifiy 0 ' Xoyct; editio Veneta habet; ETEfov, a £<’? t 6 d>v rd xxTcix/>u/.ct etc. cum Londinenfis tantum : wv rd XKTa.xf. et 1 Cor, XV, 24- poft tote Si TraticroPTOf. Venet. addit gloffam ad verbum ttaraf 7 * rrri, quam i’e- quitur stotj otikitit;, citato loco f/almi LVI,
In vmbra alarum tuarum etc.

IN NOVVM TESTAM E NTVM. 359
ai as, @ff, c OiSc ca eKctiov %ct£ois 7 taqa sral- %2s as . Ita Ep ad ELi\ IV, 12. hoyos oe-
CV.VIENlO eft VTTOSOCTmoS, THEOPHYLACTO ail-
tem 7 t(>o<po£Mos. Eum quoque cum in hac tum etiam in IV. Euangeliorum expolitione acrem graecorum dogmatum propugnatorem elle, haud mirum in tanto diffidii aeftu , quo fcriptoris noftri aetate vndique feruebant eccleliae. Huc pertinent inpri- mis doftrinae de pane azymo, de efu fuffo- cati, de precibus pro peccatoribus mortuis , de purgatorio, de immaculata conceptione b. mariae , de Spiritu S. non nili a patre proficilcente Denique qui adhuc in bibliothecis adlconditus fuerat commentarius in epiflolas catholicas theophilacto ad- fignarus, eum publica luce donarunt editores opp. theophilacti Tomo III Venetiis 175», fol. *), et quidem e codice Vindobo- nenli graeco CCXXII a lambecio pariter ac nesselio p. 161. commemorato. Exiftimat autem bouifacivs einetti , qui et latinam verfionem adiecit, in praef pag. 10., hanc expolitionem theophylacto tribuendam ef- fc, cum propter genium theoehylacti, quem
ille
*) Continet ille Tomus III. commentarios in Acta Apoft. et epift. cathol. ; inftitutionem regiam , orationes varias et epiftolas Theoph. Praefationem addidit et fcripta nondum edita latine transtulit bonifacivs finetti Ord. Praed monachus. Num tomus IV. et vltinius lucem iam adlpexerit, certo nobis nondum confiat.

360 DE CATENIS FATRVM GRAECORVM
ifte commentarius maxime prae fe fert, tum vero propter teftimonium laudati codicis Vindobonenlis; alius etiam huius bibliothecae codicis, qui IV. poftremas epift. cath. comprehendit ex omni parte conlenqentes cum commentario laudati codicis in easdem epiltolas; denique et codicis CCXXVII. Vaticani, continentem IV. poftremarum ep. cath. fgju»)ve«v. lple ille commentarius fen- fum litteralem optime exprimit; non nulla tamen ab hoc interpretationis genere aliena adlperfa funt, Optime vero eius indoles ex oecv.menio perlpicitur, cuius (cholia in Ep. cath. ita ad verbum cum noltris conlenti- unt, vt, qualiscumque iit diueriitas, quae, faltim in poftremis epiftolis, fere eft nulla, in codicum diueriitatem poilit refundi, vbi alio ordine interpretationes, addita etiam forte recentiori manu icholia adferuntur *).
Quae
*) Paucis admodum in locis lectio vtriusque differt. Accipe quaedam exempla. Ad Ia- cobi If, i 5 . 16. apud theoph, p. 022. et oecvm, p. 45 y. verba funt: <wo7t3 1 rt'suju«' t/k>jV — rZro yocg rd rijq m'<;£<*><; oCpe\o$. ( theoph. r. 7T. stjyov ) ; cui interpretationi apud theophyl. alia gloffa adiuncta eft, vsque ad verba: ourw xoq iridis etc. quibus vterque in eadem re pergit. lac. IV. 5 . apud theophyl. poft verba u\po$ wBUfJM- nucv fequitur ccfawg Kugi&is et gloffa , non obuia apud oecvm. p. 469. lin. 00., cuius vicem fuitinent, quae a verbis r 1 Sox&ts O Tt ko w? vsque ad ngoxigsaiv lin. 4 ^.
occur-

IN N 0 VVM TESTAMENTVM. 361
i
t
f
1'
Quae autem in hac editione praemittuntur fedtiones, paene eaedem lunt vt in oecvme- mio edito, led in textus diftintftione recepta apud nos diuifio ab editoribus adhibita fuit. Epiftolas enim iplas et commentarium in codice non interrupto filo recenleri, monet editor in praef pag. t2.
§. VIII.
Ex eodem genere eft evthymii zygabe- ni Sec. XII, monachi monafterii Conftanti- nopolitani, cognominati ty\s Iieg/jSA panopliae dogmaticae fcriptoris, Commentarius in IV.Euangelia, quem a 10 . hentenio in coenobio regni Caftellae repertum et e graeco in latinum (ermonem translatum habemus Tomo XIX. bibi. PP. maxmaehugdL. p. 475. feqq. Concinnata eft haec expolitio ex ORIGEHIS, BASILIT , GREGORII N AZ I AN-
zeni et cHRisosro.Mi potiffimum fcriptis, ea,
ratio-
occurrunt, in thbophylacto autem de- funt. Addatur 1 Pet. III , 17. 18. vhi ipfe HENTENIVS glottain OECVMENIip. 5 tq.. ob- Icuram elfe fatetur of.cvm, nempe cum theophyl. verba habet ev w na] roi? •
Tum theopii. addit p. 871. elnatv ydg 'crt tiVsf twv oiSinwv .{umi 1 urri&uve, Xsyei Xoittcv, oti na] rof? gv Tto eeStj nxTS^oysvoiq sn]gv£sv t quibus interiectis iterum confentiunt. Ita 2 Petr. I, i 5 . nofter habet y.v>iy.>}V in textu et gloffa et v, 8. oinxgTrsi; in textu •, oecvm. vero /u veiav et dv^xnns^. 1 Ioh. II, n. apud theoph. defunt ea, quae apud oecvm. p, 56q. praefixa habent verba : "A/Aw? e<s tc etc.

362 DE CATENIS TATRVM GRAECORVM
ratione, vt praetermiflis omnibus digreflio- nibus, quae vel diftionis venuftatem lubo- lent, vel ad corrigendos mores (pedtant, ea inprimis breuiter et fuccin£te tradat, quae ad fenfum grammaticum inrelligendum maxime faciunt. Quod au&oris noltri confi- lium cum aliis viris do£tis, cum maldona- to praefertim acceptum fuit, qui in com, ad Matth. XVII, k. in verborum proprietatibus diligentiflimum eum efle monuit. Dubitarunt autem alii vtrum evthymivs , an alius quispiam auftoris laude ornandus lit; ad quos pertinet 10. hentenivs, qui in epift. nuncup refert, plurimis au&orem huius catenae vifum fuille oecvmenivm. Sed cum illud: videtur maxime ambiguum Iit, ita nec certius quid euincit addu£ta a rich si- mone 1, c. p. 410 conieftura, qua theo- ehxlactvm au£toremefl’t libi perluadet Qui enim inter vtrumque intercedit confenlus, vel a chrysostomo, tamquam communi fonte, fluxit, vel fi fingularem dogmatum quorumdam tra£lationem fpeftes, a ftabilitis in ecclefia Orientali fidei capitibus. Verum faepius difceuere evthtmivm a theophvlac- cro cum in interpretatione, tum in le£lione, exempla comprobant. Ita e. c. cum theo. fhvlacto quidem et aliis codicibus confpi- rat in le£lionibus fupra memoratis Matth. III, 11. V, 47 Luc. VII, 3 . et aliis. Haud raro tamen lingulari le&ione gaudet, in quibusdam tantummodo N. T, codicibus
obuia;

IN NOVVM TESTAMENTVM. 363
obuia; vtloh VIII, 40. vbi loco jragoe t& &ss evthymivs legit: 7toiQpiTi7tctTgbs isquefolus, etXIII, i 1 )- voci helvos fubiungit arws-: Cum ergo ille recumberet z 7 <z fuper pefluslefu etc. Quod interpretatur : Ita ficu' ■ cumbebat hoc eft, non deuatus fed tantum «.-m>ieyfus Similiter Ioh. XIX, 16 . legit riyxyov eia ro tt^outcu- IVLrrh. XIII, 27. deeft ax et Lac XV, ,9. omiflhm deprehendimus Sux ante vc.W, it. Luc. XXII. 3>. re£te cum codd. quibusdam omittit - oci v 7 nSttfjictTociv. Sed cautio hic adhibenda eft ac diligentia, propterea quod omnes le£lionum varietates minime ab hvthv- m 10 proficisci, fed multas potius e margine in contextum irrepfifle exploratum eft. Refert enim hentenivs in praef., margini exemplaris 4 adfcriptas fuifle adnotationes, quae deinde in reliquae fcripturae ordinem redactae atque pofteius particulae textus enarrationem, ad quam ponebantur, ab ipfo locatae fint. Vnde etiam haud mirum, quod toties cum exemplari Complutenfi graeco et Vulgato interprete congruat, praefer- tim cum ipfe editor mala fide in corrigendo fubinde egerit. Ita in recenfione locorum quorumdam, in quibus exemplar hen- tenii alia habebat, quam ea, quae vulgo circumferuntur, exemplaria, ipfe loc. cir. p 485. narrat, verba Luc. XIX, i>, eis e- 6cy,s t 0 «gyvgwv apud evthymivm non exfti- tifle; quod tamen , inquit, addidimus , Jicut quibusdam aliis in locis idem fecimus, quod in
aliis

364 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
aliis exemplaribus et in Complut. editione habeatur. Hisce naeuis facfie mederi poiuif- fent editores , fi textum Euthymii collegif- fent e codicibus graecis, praefernm Pari- fienfibus et Barocciano XXVlil qui .m.i.lio quondam in conquirendis teCtionibus magno adiumento fuit. Illud quoque fciendum eft, evthymiv.m iis in locis vbi argumentum fefe offert, quod in alio Euangelifta iam dilucidatum erat, transmittere lectorem ad diflam expofitionem, citato nimirum iuxta Graecorum fupputationem capite; cuius allegandi rationis fecundum maiora Y.e<pdXcux inftitutae mentionem inficiens SlXTVS SENENSIS Bibi. S. L. III. p. I 66. refert: evthymivs feu , vt quibusdam videtur , oecv.meni vs dijiribuit Euangelium Matthaei in titulos feu capita Sd. Cuiusmodi diftin&io- nes apud Marcum exftant 4S ; Lucam X3. lohannem denique iS.; non numerata feCti- one de muliere in adulterio comprehenfa, quae narratio quamquam a graecis doCtori- bus pafiim omiffa, ab evehyimio explicatur * ). Neque etiam intaCtas relinquit fen-
tentias,
Addit vero evthymivs in fine cap.VII. Ioh.
Scire autem oportet , quod ea , quae ah hoc loco habentur, vsque ad eum, quo dicitur: Iterum ergo loquutus eft illis Iefus, dicens: Ego fum lux mundi, in exactioribus exemplaribus aut non inueniantur, aut obelo confojja fint , eo, quod illegitima videantur et addita. Jit huius argumentum eft , quod nullus ca jit in-
terpre-

IN NOVVM TESTAM EN TVM» 365
«•
f.
C
I- Sf'
0 'f
l-
. }
n [;
* 1
) ' [
;
il
tentias, quibus flant, qui Graece ecclefiae addi&os fele profitentur. Qualis eft illa, quae progenuit contentionem inter graecos et latinos diu olim agitaram ; quo fcilicet die Chriftus agnum pafchalem comederit? porro doctrina de operum retributione, non ifatim a morte cuiusuis initium capiente, feci differenda ad diem iudicii; denique etiam de Spiritu S. a folo patre procedente, cui opinioni lnhaefifle fcriptorem noftrum arguunt loca quibus Spiritum S. a patre procedere adierit, nulla filii fa£la mentione *). Reliqua, quae e vTHYMiino mine feruntur, fcri- pta, nondum edita, num ab eo profe&a iint, exploratum non habemus. Certe quod ad expofitionem epiftolarum pavlli attinec a nonnullis evtiiymio adicriptam, rich. si- mon bibi, erit, de du pin. 1. c. p. 323. eos ev- thymivm cum oecvmenio commutafFe iu- dicat. §. IX.
■I
! lll
tr.rpr et citus. Sed minus recte verborum ev- tiiymu fenHum percepiffe videtur hente- hivs, quoniam in duobus MSS. codicibus, huic exemplari admodum liinilibus, quos commemorat rich simonI. c. p. 422. verba ita fe habent: tov Xfjcrcfo/jiov oAw%
/xvqy.cvevtrai oairuiv.
I *) Ita ad Ioh. XIV, io. ,,Et datur quidem a patre, vtpote ab illo procedens, mittitur j f vero a filio quali cooperans et non contrarius,
f.f Similiter C XV, 26,: Vide autem, quod
s | mittit quidem eunr et filius , tamquam eius-
II dem cum patre honoris-, verum id a patre
t| puta, procedentem. Procedit itaque a pa-
f| tre, tamquam de eius Habitantia. “

366 DE CATENIS PATRVM GRAECOEVM
$. ix.
lam digni funt, qui hic commemorentur, commentarii, qui oEc^E-s-ir nomine notati, cum arethae interpretatione Apo- calypfeos *oannis, primum cura 10. matthaei gjweri! defcripti editi funt Veron, 1552. fol. a roNA;o Veronenfi *); deinde recufi ftudio FEUERicr morelli h. t.: O h^jjievts rot eis tocs Tr\s \exs SwBrjufis 7 r^xyixxT 6 txs, ad- iunfta interpretatione 10 hentenii, Lutetiae Parif. '.631. 2. Vol. fol. De qua catena optaremus, vt plura dare poffemus eaque certiora his, quae vulgo repetuntur; fed. quoniam , quo magis cogitamus iftam rem, eo minus certa reperimus, hoc agere confti- tutum eft nobis, vt adpareat id, quod probabiliter difputari poteft, contra euitentur errores eorum, qui ab aliis decepti imitando peccafle videntur. Primum fi quaeras qualis? vbi? quando exftiterit oecvmenivs? id totum paene incertum eft Volunt eum Triccenfem Epifcopum fuifle, quamuis, cur ita fentiant, nihil afferant. Neque tamen hoc re£te di£tum inficior, fiquidem ■fs eft, cuius fragmentum e codice Coisli-
niano
*) Aliam edit. Veronenfem anni i568. commemorat fabaicivs 1 . c. n. 788 . nec tamen ftbi vifam; fed eam encftare dubitat rich. Simon critique de la bibi, de du p in. Tom, I. p. 3xc5., in cuius lettres chnifies Tom. I. ep. XI. p. ia5 fq. etiam de gibrrto Epifcopo Vetonenli difputatur.

IN NOVVM TESTAM E NTVM* 367
niano CCXXIV. montefalconivs bibi. Coisl. p .7?. edidit hoc nomine: m rm Ojkz/js-
yioo r<£I fActxotglco stiigkotigo TgtV.Jo;? ©eaaochiots
7tS7[CVnjJLi\'Cl)V SiS Ttf\ CCTiOKXAW^IV ’J««VV'8 T8 ©E0-
A078 avvoypis Quo tempore vixerit, certo non conflat. Id vnum licet dicere, eum ante X vel XI. faeculum fuifle. Nara et montefalc loc cit p. «2. catenam indicat faeculi X codice XXVII. Coislin. com- prehenfam. in qua faepiftime oecvmenii no- I tae occurrant, et theo?hyi.actvs, qui vi- I xit Saec. XI. ad finem vergente, etiam oe- I cvMENii notas vfurpaffe videtur; quoniam. | vteraue, vti diximus ("p. 257-)* non raro I confentit, vbi nullum veftigium eft eius, 1 quod vterque alios fecutus fit. Ac etiamft I quisdicere poffet, theophylactvm ab oegvm. I fuifle vifum, non tamen hoc videtur pro- ■ babile propterea, quod illum quidem cum i oecvm. confentientem reperi in obferuatio- | nibus , quae huius funt propriae, hunc ve- I ro in notis ab ip(o theophylacto additis | non item. Accuratius forte pofTet de eius 1 aetate difputari, fi modo verum effet, oe- I cvmenivm ipfam illam catenam, quae eius I nomen in fronte gerit, compofuille. In \ qua cum piiotti notae, celeberrimi illius, nifi fallor, Conftantinopolitani Patriarchae,
; deprehendantur, confequeretur, faeculo decimo oecvmenivm antiquiorem effj non ’ polfe At magna fufpicio eft, has omnes 'I notas, quae photii nomine ornatae cernuntur.,

368 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
tur, ab inferioris aetatis homine adie&as ef- fe catenae Oecumenianae ; multis enim in codicibus non apparent, et monuit monte- falc. 1. c. p. iio. in codice Coislin. XCV, eas omnino releflas efle; nec vana me du- ci arbitror conie&ura, exiftimantem, oecv- menivm nulo modo efle eum, qui hanc, quae eius efle dicitur, catenam conienpfe- rit. Neque vero cum rich. simone ^ Hift. desComment. c. 32 . p 45 et Crir. de du pin. T. I. p. 34. ) prouocare placet ad id, quod faepenumero in codicibus nomen habeat : 1 s X^vac^cfAH xcc) trt^cox Stapc^oox ; nihil enim hoc quidem efficeret propterea, quod vnius catenae nomina folent efle di- uerlis in codicibus diuerla : fed funt tamen alia, quae obftent plurimorum opinioni. Itaque totam rem diftribute proponamus. Principio, cur commentarios in Afta Apo- ftolorum, epiftolasque catholicas oecvmenu velint efle, non video. Nam quidquid ii, qui ita fentiunt, argumentorum propofue- rint, id totum efi: e commentariis in Paulli Epiftolas duftum , nec in iftis ceteris, de quibus dflputamus, vscjuam nomen oecvme- nii occurrit. Eft quidem in epigraphe grae- ca commentariorum in Apoftolorum a<fla iftius inie£ta mentio, fed non modo cum dubitatione ( tov 7id\cu otyim uv$£W imo ’A\c\vfjt8' H KAl' Oly.&fjsxii} vbi
hentenivs , vt fucum le&oribus faceret, imo ab oecvm. pofuit), fed quaeri etiam poflet:
Sitne

IN NGYVM TESTAMENTVM. 369
Sitne haec omnis epigraphe a donato Ve- ronenfi confhfta? Nam qui graecam potuit leftorum admonitionem componere, lingere etiam ad libidinem iplum graecum titulum potuit, nec in ifto prooemio quidquam de codicis lui fuper hac re teftimonio habet, led, ne oratio vagetur extra terminos. argumenta ea, quibus ifta controuerfia componi potuiflet, latius duxit filentio reprimere. Atque de hoc et vero etiam oe* c' ? menii in epiftolas catholicas commentario fuperius dilputatum elt (_ $. VII.), vtrum- que paene ad verba theophylacu elTe. Sed is, qui exftat in Paulli epiftolas, oecvme- nii tamen eft. Rogo, quam ob cauflam? Primum, aiunt, propter notam oEcvMENir ad Ephef. IV, 16. Tom. II. p. 38. Audiamus igitur. "Og«, inquit, ri hojjucx. Ovre 7«g £%0£>griaci tx tS juoexeeg/a voijaxf ; tum obferuatio legitur, qua verba Paulli citata illuftrantur. Crederes igitur oecvmenii ob- feruationem fubiici, et propterea quidem, quod nihil ad hunc locum in chrysostomo reperierit; hunc enim tov (xxkx£iov non raro adpellat et vlurpauit catenae fabricator paene omnibus in locis. Sed vtrumque li credas , falleris. Nam illum chrysostomi notam in h. 1. legifle, quiuis videt; eft enim ea ad hunc verlum p. 37. omnino expr^fla, poft verba Paulli: ££ § itx\ t 0 ax/xx, e
chrysostomi hom. XI. in illam epiftolam Ed, Montef p. 84. 85. At ifta tamen oblerua- P. III. A a cio,

370 Dii CATENIS TATIIVM GRAECORVM
tio, quae verbis oecvm lubiedla legitur, oe- cvmenu elt Darem hoc quidem, nihil enim, contra datam fidem, adlcripfiffer, nili hoc ita efletj nec tamen vel iic conflaret , oecvm hanc coliegille catenam; potuit enim is, qui eam compoluit, hanc no tam ex aliquo oi cvmemi libro lumere. At in margine huius catene rs ’1 oeccux nomen cernitur h. e. chrysostom;. Sed illam nec apud chrysost(-mvm reperias , nec quidquam, quod tamen promilerat, ad Paulli locum oicvmenivs dixerit. Tam incerta igitur cum nomina fint, quae huius catenae margini adiiciuntur, quisnam fe eorum potefl auifloritati committere? Sed clariorem, vt opinantur, locum excitant in extrema parte huius commentarii in epift. ad Colofienles ( T. II. p. ■ 47*)> vbi, oecv- Menii nomine ad marginem polito, haec leguntur: 'Ek t S olvT/ygoipa pi\ svqw y.uA&s t«4' 7 ict^ay^upois tu pouccpiis I ccotna rrjs Ttqos I\oAcffcac=<i eTTooAi}?. au\eyg«\J/ o& ctvnxs ctcus ySvtoipt iv. . E; 8V ti ev xiiruis ij »c8<pav i)
£7!iAn^/pcv, i7<u 6 oiuxynooay.m, ipsv ervocf to T agTCM 7!Ta,i(jpx. Hanc omnem notam non oecvm en 11 efle arbitror, fed . dicam enim quod lentio, eius , qui catenam delcriplit. Nam quod hentenivs verba: ym) ymAocs conuerterit: non integre , male conuertit, vt/qui graeca non contulerit, putet, mutilum fuifle chrysostomi codicem, quem catenae audior vlurpauerit. Sed ifta verba
com-

IN NOVVM TESTAM ENTVM. 371
commodius efl intelligi de male confcriptis exemplis, de quorum verbis a fe forte non bene leflis admonere catenae confeflor le- florem voluit; id enim vult, cura dicat;
au'-'£ygtx\p<x uutus C 7iu^uy pupus ) o7io>s yfiuvcc-
fjirjv. Ac moris efl: fcribarum, talia ponere; cuius rei exemplum reperias apud monte- falc 1 . c. p. 77. 78. e codice Coisl XXV., vbi andreas presbyter fe dicit avsuyuyoxr »
3t«/ nuQxSe/j.gxov tus efxpegcfjievus ttj j3‘j3A 00 tuv-
t) 1 nuQuyqupus ; loquitur autem de catena in Afla Apoft. epiftolasque catholicas, quae eius, quam oecvmenio tribuunt, fimillima eft. Praeterea vix quatuor funt in commentario noftro fuper epiftola ad Coloflenfes fcholia, quae oecvm. nomen habeant; e quibus duo p. 122. et i2<>, paene cum chry- sost. obferuationibus confentiunt, quem tantum abeft vt integrum in hanc epiftolam non habuerit, vt fere ad verbum defcrip- ferit per omnem epiflolam; vna p, 120 e theodoreto haufta videtur; vt profeflo, fiOECVMENivs catenam collegiflet, non haberet, quod quereretur, nimium fibi in hoc commentario conficiendo laborem fu- perandum fuifle. Sic igitur cenleo: oecv- menivm obferuationem perfcripfifle eam, quae efl: in verba vltima epiftolae: j? %uqs vfAMv, ad quae ciirysost. nihil habebat. Sed cum is, qui exemplum, e quo catena edita eft, defcripferat, reperiret notam ex- culatoriam, quam paullo ante graece mte- A a 2 gram

37* DE CATENIS PATRV5I GEAECORVH.
gram pofuimus, nec eius au£lorem agnofce- rer; putauit fi re£te conficio, eum oecvme- n i vm elle, quoniam eius obferuationem ftatim anre hanc admonitionem viderat, eiusque nomi n deduxit adlcholium, de quo difpuramus.
hil denique dicam de argumento eo, quod S‘Xi vs senensis bibi. S. lib. IV. p. m. 299. ffirrfit ex hoc commentario ad Ebr. VI, vel potuit \1 p. ixo. ( errat enim ille), vt il- litm oecvmen 10 affereret In quo loco oe« cvm. ad tuas in Oftateuchum anjjtetdiaeis pro- uocat; quales exftitisfe non negamus, cum catena in Genefin et Exodum ab aloysio lippomanno edita etiam notas cum oecvm. nomine contineat. Sed illud, vti .diximus, argumentum non copiofe disputabimus, dum nihil magis probat, quam in catenam no- ftram, quae oecvm. nomen ementitur, etiam oecvm. fcholia congefta fuifle. Ceterum quisquis fit huius catenae confeftor, id candide profiteor, nihil praeclarius a fcri- proribus graecis in N. T. conlcriptum ex- flare . praefertim in genere interpretationis grammatico, quod haec catena paene vbi- uis feftatur atque veluti fele&islimas optimorum veterum interpretum obfervationes exhibet, maxime e chrysostmo et vero etiam origene, cuius nonnunquam opiniones admiscentur, quod iam erasmvs ob- feruauir ad Ebr. VII. , qui hanc catenam fcholia Graeca appellare folet. Quamuis maiorem hi commentarii habituri eflent op-
portu-

IN NOVVM TESTAM ENTVM* 373
portunitatem , fi vel ii, qui eos typogra- phorum formis exfcripferunt, cautius egif fent, vel ipfi cum pluribus iisque accurra- tioribus codicibus conferrentur. Namque in textu graeco facrorum librorum exprimendo hentenivs non ipfum videtur oe- cvmenii exemplum lecutus, quoniam (in epiftola ad ledtorem ) confitetur, fe, cum in graeco oecvm. exemplari continuatus fuerit textus, eum et diftribuifle in capita, lths- que fingulis praemififle argumenta: quidni igirur et ipfum facrum textum? qui, fi catenae fcholia continenti fe ordine exceperint, certe non totus erat adpolitus; et in locis iis, in quibus exemplum oecvm. a vulgaribus diffidebat, nec editioni (puto Erasmianae) aut bibliis Complurenlibus conformis erat, vt in evthymio , textum refti- tuilTe, vt oportuerit Quae hentenii audacia quemadmodum indignationem criticorum meretur, fic fatis cauto ledtori conflat, eum plerumque alteram aut pofterio- res erasmi inScxras in adiiciendo textu fuifi fe fecutum. Quod non folum perpetuo fere eius cum Erafmianis ledtionibus confen- fu doceri poteft, fed pluribus etiam locis, in quibus adeo oecvm. commentarii ab ip- fo textu graeco praefixo didentium *). Da-
mnan-
*) Vt Act. II, 3o. in textu eft, ficut in erasmi pofterioribus editionibus: Ka-&ierot 57TI
&E0VS xjtS, to' XXT « HXPXX KVXP JffOl rov

374 DE catenis patrvm graecorvm
innanda eft eo magis ifta intempeftiua hen- tenu diligentia, quod ea faCtum fit, vt nunc carere videamur multis exquifitilfimis le&ionibus, quas fi folus oec menii textus exhibuit, amifimus , donec eae ex aliis codicibus huic catenae refiituantur. Multas vero tales exquifitas leChones eum pro- pofuifle, coniicere licet ex eo, quod de lectionis diuerlitate huius catenae auftor fae- pius difpuret atque fic relarciat quodammodo damnum, quod perditis origenis, Diodori TARSENSIS, THEODORI MOPSVESTENI
aliorumque ^iTtuaire^m interpretum laboribus paffi fumus. Nam et multas leCtiones commemorat, quae obuiae non funt vbi- uis, eas etiam, quas nunquam reperias, Vt A£t XIV, 26. MlAtjrev pro et
videtur vel ipfa origenis sctheod mopsv. Icholia vfurpafie , vel codices tamen ad sk- Soaiv Origenianam defcriptos. Quod non male colligas ex eo, quod non modo prologos et xe<px Euthaliana habeat, fed etiam bene multas le£tiones cum Euthaliana
recen-
Xftjov, fed in commentario p. 21. primum verba: y.xrci axgxx explicantur, deinde,
quomodo Chriftus federit in throno Dauidis, declaratur, Ebr. XI, 3 - habet textus cum erasmi ecfit. , fed oecvm. in fcho- lio Plura addi poffent, nili nonnun-
quam hentenivs contra erasm! ad
ipfa fcholia accommodatum textum reliquif- fet, vt Ebr. XIII, 9. TrccgcKpstfec&s pro ffg- fi < psge < r 9 £ erasmi et Act. XXVI, 3 . eV/fa^S- VOS po.ft m.

!N NOVVM TESTAMENTVM. 375
recenfione communes; adparet autem tum ex ip(o Evi halii , Sulcenlis epifcopi, te- ftimonio poft recenfionem epiftolarum catholicorum polito apud zacagnivm in Coi- kcianeis monumentorum vet. p s 1 3., tum ex nota Calligraphi in Codice Coisliniano CCII., quam montefalconivs aeri incidi curauit Bibi. Coisl. p. 262., evthalii £k<Wv fadtam elle ad codices Pamphili martyris, in bibliotheca Caelarienli, quos ad orsgenis re- cenlionem et accuratiflimos codices delcrip- fifle pamphilvm, latis conflat theodori item Mopliiefteni Icholia. aut alterius cuiusdam , fdfta tamen e theodori Icholiis adhibuifle huius catenae parentem vix dubito. Nam et aliorum, quibus haereticorum nota inufta-erat, obleruationes vfur- pauit, et, vt aliquo exemplo vtar, oecv- menivs in catena noftra ad Ebr. II, 9. monet, Neftorianos pro ®ea poluifle %»-
g/V ©g», vt oflenderent, Chriftum in crucem adtum non evxaiv ra @es Kcys habuifle ; refert autem wetstenivs ad h. 1. Icholion codicis, in quo ita legatur : o Se Mo-^se^ots raf yQXtpevTCt?, to ©eg
heyet , oos sSev nqhs raro TToiQocQXoifyeivYis rifS SeoTqTos. Denique de itqpheyo^hois huius Oecumenianae editionis pauca dicamus. Adtis Apoft- praefiguntur varia de XII. apo- ftolis incerti au&oris; itemque peregrinationes Paulli et eius juagrtlg/ov, quae duo po- fteriora momenta denuo habentur ante commenta-

376 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
mentarium in epiftolam ad Romanos, nec non apud zacagnivm in colleft. monum. vet. p. 425. qui etiam p. 535. monet, primam huius martyrii partem, vsque ad ver- ba hvocTtis v(jt£(>xs , cc\co\vfjt 6 d illi fcriptori adiu- dicandam effe, qui ante evthalivm epifto- las Paulli in capita Saec. IV. extr. dilhnxerat. Denique duplici argumento, quorum primum offert zacagnivs 1. c. p 421. quamquam evthalio minime tribuendum, item- que chrysostomi praefationi, et aliis nonnullis, fubiungitur e>iBsais x?<paAaiecv t«v ?rg«- £ea>v. Omislae tamen funt moSixigksis leu fubdiuifiones , quae vna cum capitibus, variante tamen interdum le£tione, recenfen- tur a zacagnio 1. c. p. 4. s. fq. fub evtha- lii Sulcenfis epilcopi nomine, licet mon- Tefalcon ivs bibi. Coisl. p. 7X. fq. e codice Coisliniano erutam eamdem 'USi-oiv Pamphilo Martyri vindicet, in quorum tamen fententias fufius hic inquirere noftrum non eft. In limine fcholiorum oecvmenii ad epiftolas Paulli pag. 189- occurrit prologus EVTHALi 1 diaconi, omifla tamen allocutione ad athanasivm; nec non capitum di- uifio. Eadem ratione ante lingulas Paullinas aeque ac catholicas exhibentur argumenta et capita cuiusuis epiftolae, quae in recenfione evthaliana apud zacagnivm 1 . c. et in editione N. T Milliana exftant, lectione tamen faepius dilcrepante.

IN NOVVM TESTAMENTVM.
37?
}
4
I
3 , !
&
I
'/L
I
I
4
il
£
§* X
Ad calcem operum oecvmenii imprefla eft quaedam vel catena, vel aliquid tamen catenae limile f. t. Breuis quaedam explica - tio ex commentariis beatijfimi Andrcae Caefa « reae Cappadociae Archtepifopi diuinitus elaboratis , expofita ab Aretha , indigno Caefareae Cappadociae Epifcopo. Ipfius andreae commentarius • cuius fere epitomen Arethas dedit, primus e MSS, codd. Bauarico et Au* guftano latine conuerlus editus fuit a th. peltano Inffolft is 84 . 4. cuius interpretatio inferta pofunodum fuit variis PP. bibliothecis, praefertim bibi. PP. max. Lugd. Tom. V. p. 5S9. fqq. Alteram graecam et latinam editionem curauit frid. sylbvrrivs Heidelb. 1596 . fol. quae et operum chrysostomi editioni Commelinae et Morellianae adiun&a eft. Aetatem , qua' vixifle et fcripfifle an- dreas fertur, belearminvs et, qui eius fententiam ampk-xuseft, gvil cavivs ad Saeculum V referunt. Quorum tamen opinio cum idoneis deftituatur argumentis, ca- simirvs oudinvs, in Comment.de/criptori- bus ecclef antiquis. Tom. II. p. 95. fq. aliam viam ingreflus, expofitionis huiusce collectorem fub faeculi VIIII mediam partem fcripfifle, multis probat argumentis; in quibus illud grauiflimum eft, quod a Dionysii Areopagitae ab andrea faepius citati fententiis duxit, cuius fcripta, conflat,

378 DE CATENIS TATRVM GRAECOKVM ante Saec. VI. nemini nota fuifle, fimulque
ex LAMBECIO 1 C. p. 183. et MONTEFALC0- nio offendit, alios huius commentam codices MSS. eum origenis, alios methodii monachi, alios andkeae Cretenlis, alios denique eosque plurimos and reae Caefarienlis opus profiteri In illuminanda autem Apocalypfi hunc modum tenuit, vt e veterum icriptorum irenaei, Hippolyti, gregorii naz , epifhanii aliorumque fcriptis, quidquid ad illultrandum hunc librum pertinere videbatur, congeflerit lua- que addiderit, ad illuftrandum lenium grammaticum egregie accommodata Sed paene nimius eft in explicandis imaginum numerorumque myfteriis, feminaque fpargit feptem periodorum Ecclefiae , in quibus defendendis eruendisque e feptem Apocalyp- ticis epiftolis multi ingenium operamque perdiderunt *). Prodit etiam opiniones
ortas
*) Speciminis loco haec Tunto: In pedibus Chri- Iti chalcolibano limilibus Apoc I, i 5 . Chri- Ili humanam naturam videt coniunctam cum diuina et tamquam diuini fpiritus igne conflatam, c. VI. init. p. 594 1 . c. bibi PP. Lugd.; et Apoc. VII, g. tribum Dan omiffam dicit, propterea quod Artichrillus ex illa nafeitu- rus feratur C XIX p 602 ; quae coniectu- ra ab aliis antiquiorum interpretum propoli ta , fumta videtur e Genef XLVI 1 H, 8 . et-Satanae comparatione cum angue faepius in facris libris facta. Numero feptenario, Ii eum audias p. 591., omnium Ecclefiarum
myfte-

IN NOVVM TESTAM FNTVM.
379
ortas e nimia forte verborum diuinorum proprietate feruata ; quales funt de fuppli- ciis improborum poft hanc vitam breui tempore vehementioribus , poft remiflioribus, line fine tamen futuris (c. XXVI. inic.J» de angelis a Deo rerum creatarum, aquae, igni cet. adminiftratoribus conftitutis fc. XLIII. med ) , aliisque fimilibus Neque tamen Ecclefiae, au, (c. LX11. inir .) probari coniefturam eorum , qui probos homines fingant ad vitam reuocatos, in terra, millenaria voluptate potituros vsque ad omnium hominum reditum ad vitam; fed ipfe hoc millenarium tempus alio modo interpretatur *). E feptem figillis Apoc. VI.
feqq.
mylfcerium complexas eftloannes, quoniam ille numerus praefentis vitae curriculo con- fentaneus eft ; habet enim hebdomas dies VII,; alibi p. 592, ille numerus requiern in futuro faeculo innuit; fed in illo interpretando, vt fit, fluctuat. Taliaque funt multa ; at cui non dictus Hylas?
*) En locum fatis notabilem eCap.LIX. p. 626. E. F.: „ Mille annos non omnino praecife,
„ quali tot tantuin numero decurfuri lint, „intelligere conuenit. Neque eniin cum Da- „vidait: Verbi, quod praecepit in milio „ generationes, decies centenas preffe acci- ,,pere debemus, fed numero multas. Ad „ eundem itaque modum aut multum aut „ certe perfectum numerum hoc loco ligni- „ ficatum putamus. — — Mille igitur anni, „ vt credibile fit, complectuntur totum il- „lud tempus;,! quod interfluit inter Chrifti
,, inear-

380 de catenis patrvmgraecorvm
feqq. quinque trahit ad propagationem religionis Chriftianae atque calamitates Chri- ftianorum, maxime eas, quas a deorum cultoribus acceperunt, primis Ecclcfiae Chriftianae laeculis; Textum vero’ad Anti- chrifti aduentum , leptimumque ad vltima mundi fata i pariterque eam, quam huius Texti feptimique figilli dixit figniHcationem VII. tubis et phialis tribuit In legionibus denique a noftris exemplis defledht faepe- numero exhibetque exquifitiores pluribus quoque melioribusque codicibus conlenti- entes; vniuerfam autem Apocalypfin diftin- guit in XXI 1 II. Termones etLXXII. Ksipdhx/ct propter tripartitam, vt ait in prologo, femorum fubftantiavi , corporis videlicet et animi et Ipiritus. Hanc in xe<p«Aoc/a diftri- butionem fecutus eft etiam arethas , quem Tub initium Saec. X. vixifle conflat teftimo- nio plurium codicum a montefalconio commemoratorum Palaeogr. graec. p. 4-?. et 275. ; vnde errare adparet cavivm et alios, qui eum in Saec. VI. coniiciant, quod vel ex eo agnolcere potuiflent, quod C. XXXVI. p. 759. Saracenorum mentionem iniiciat, quorum , inquit, ro «g%«ov iv Boc@v\d>vi vuv lyi, atque cum ab eo andreas dicatur C.
XXI.
„ incarnationem et Antichrilti aduentum.
. ,,Vtrum ergo anni illi accipi debeant, vt , - ,,modo expofuimus , an vero inter decies „centenos abfolute coerceri, an denique initer angullius fpatium concludi, id loliDeo „ cognitum opinqr.

IN NOVVM TESTAMENTVld.
3 St
XXI. extr c rijs kxt iys K cutrct^eicts Ttjs K ofTt- 7ux.bc \ots d£loos ty]\< epogetxv thv , iterum intelhgitur akdream et verum commentarii antea laudati au&orem et eum paullo ante AFirHAM, ii re£te e verbis coniicio exftuik fe. Sed arethas nofter non modo epitomen andreae dedit, ied paene nouum commentarium confecit; nam et multum dift crepat ab andreae fententiis , veluti Cap. X. p. 6Xv* vbi in locum eorum, quae ille de 24. lenioribus non admodum inepte dixerat, longe ineptiora ipie arethas fubfti- tuit *), et faepe commentariis fuis immi- fcet andreae interpretationes , additis notis : K otl anctis (p. 664 .) vel ccikoos i>t tw ra ’AvJgfs (p. 107.). Plerumque tamen fummam exhibet commentariorum andreae; cuius etiam le&iones habet **) et diftribu- tionem Apocaiypfeos in ks<p«A«/«, fed di-
ftinftio-
*) Sanctiffiam trinitatem, ait, numerum fep- tenariuin fecum ipfa multiplicalfe, vt numerus 21. exifteret, ad quem numerum II ternarius, tamqnam is, qui muhiplieaue- rit, adderetur numerus, 24 produceretur.
**) Sed nonnunquam diuerfas. arethas c. X. p. 692. verba Apoc IV, 11 leget: ei 6
Kvgicq ny.j c 0 so? yjy-uv 6 cHyiot Andreas p. 5 q 8 . : digne cs Domine Deus nofter. Cap. XXXII Andreas p. 609. locum Apoc. XI, 16. ita recitat: Et 24 feniores, qui in confpectu Dei /edent in fedibus Juis ; Arethas autem lic: O/ einoa-tTetTa-u(>eq tr^strSure^ci , c! svtoirtov r« &govou t£ 0 s£, oi' xa-SajvTsq gjri rxq BiUTtHy.

382 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
fHn£tionis in hoyss f fermones nulla vefti- gia occurrunt, et in diftribuendis lingulo- rum capitum argumentis non vbiuis cum andrea confpirat *). Ceterum digniflimus eft, qui legatur, commentarius, quoniam et multa addidit de ratione grammatica et alios adhibuit interpretes, quos non vfur- pauerat andreas.
§. XI.
Praeter has catenas pauca quaedam funt excerpta e catena MS. in A£taApoft. et epi- ftolas catholicas, quae e codice LVI 1 I, bibliothecae Collegii Noui apud Oxonienfes deiumra et latina verfione exornata anecdo - torum graecorum Tomo III. pag. 92. leq et IV. p. 1. fq. inferuit 10 cur wolfivs. Ab- :(oluitur autem haec catena MS., quam omnium; quas Oxonium feruat, praeftantil- iimam iudicat, fcriptorum XXXVI fenten- tiis, in quibus deligendis ita verfatus eft avolfivs , vt auftorem in primis non.editorum
Caput II., vt hoc vtar, andreas incipit cum verbis Apoc. I, 10. aret iias cum verfu q. Interpretatio, quae apud andream c. 3 . polt Apoc, I, 2. legitur, reperitur apud are- tham extr. capitis antecedentis. In andre- ae commentario cap XIX. incipit verbis Apoc. VII, i., fed apud aretham verbis Apoc. VII, 4 ' cet. Hac coulufione fit, vt amd reae commentarius non nili 71, arb- tiiae 72 xe<px\Xix habeat, led id librariorum magis culpa, Ipfe enim andreas Te 72. y.S<f i. feciffe profeHus erat.

IN NOVVM TESTAMENTVM.
383
rum expofitiones proponeret. Huc pertinent e. c. /Jthanafii mUSotoc ex lermonibus eius aduerlus Nouatianos; porro Papiae, Hermae, Dtdymi , Seutrnmi , Seneri aliorumque fragmenta non contemnenda; vbi tamen Seuerum cum Seueriano Gabalenfi, in Syria epilcopo, nonnumquam permutatum efle monuit editor in notis textui paffim fub- iectis. Nonnumquam haec fylloge ad oecv- meni i catenam accedit; ea ratione, vt contextus ; ecvmknii graecus et interpres latinuseximie corrigi inde pollir, quinimo etiam fontes, vnde (ua haufit oecvmenivs, confpiciendi praebeantur Sed quoniam wolfivs nil nili excerpta dedit, non pollumus rationem huius catenae et modum accuratius proponere.
§. XII.
Iam vero exiftit quaeftio, vnde repetenda fit huius inftituti origo, et qua ratione illud (ludium creuerit ? Primum huiusmo- di colle£tionis auctorem quidam venditant olympiodorvm , cuius nomine catenam in Jobum latine translatam edidit pavlvs comi- tolvs Venet. 15x7 adiundta diflertatione aduerfus lavr. cvm deo, qui eamdem antea Lugduni 1586. typis .mandatam nicetae Serrarum Epifcopo vindicauerat. Sed praeter ea quod olympiodori aetas non latis explorata fit, quamquam crabivs in Spicilegio Saec. II. p. 24$. eam ad Saec V. vel VI referat, ipfi etiam codices in defignandis auctori-

3S4 DE catenis ptarvm graecorvml
floribus diflentiunt, et probabilius eft certe, quod haec catena nicetae; et adeo adSaec. XI. reterenda lit, quo tempore antiquiores funt aliae catenae. Aeque vacillat coniedtu- ra woLFii, qui in difi. laud. §. II» oecvme- nivm forte primum inter eos efle arbitratur, qui talem operam in ie fufceperint; neque enim de hoc Icriptore multa lunt fatis certa. Quare nos quidem Saeculo VI. in ecc\Tia graeca exfhtille ceniemus primos tales qui fcholia e diuerforum patrum (criptis ad ia- crorum librorum interpretationem colligerent. Nam ifto tempore defierunr fere ii, qui, lubtili atque accurata liberalium dilci- plinarum cognitione imbuti, ad exemplum origenis, basi* n, cHKYsosTOMi et aliorum eiusdem generis magnorum virorum, fen- fum grammaticum iacrorum librorum fecu- ti, ipli inquirere in eum vel potuiflent vel voluiflent. Contra et fenlim confenuerat eruditio liberalis et paene negle£la jacebant bonarum artium omnisque humanitatis ftu- dia, cum Graeculorum ingenia torquerent quaeftiones fpinofae magna cum animorum concitatione difputatae , et ita regnaret prif- corum do&orum audoritas. vt plerique hos duces fequi, quam fenfum iudiciumque liiurn adhibere mallent. Itaque poft illa tempora vix quemquam reperias ipfo iudicio fuo vfum, fed ii, quorum fententiae in catenis continentur, paene omnes ante hanc aetatem exftiterunt, cum ceteri vel allego-
ricis

1 K NOVVfci TESTAMENTVit. 38$
ricis fomniis omnia inquinarent, vel omnem in fenfu (acri codicis legitime reperi- endo pofitam diligentiam contemnerent. Quam ob rem neceifc erat, vt, qui meliora faperent, veterum interpretum fenten- tias colligerent atque hoc modo vel tarditati ac ignorantiae mederentur, vel auctoritate antiquiorum doClorum reCtum interpretandi genus conferuarent. Iam inter nos, qui talia aufi funt, nullum reperimus antiquiorem procopxo gazaeo , erudidiffimo faeculi VI. fcriptore, cuius inOCtateuchum, Salomonis prouerbia aliosque libros commentarii vel editi vel in codicibus exftant. Quos catenarum nomen mereri non dubitare poteft, qui cogitet ipfa eius verba in prooemio ad i 7 HTc/Ai)v h-.Xoyoov «frivsm», quae lambecivs in laudato faepius opere lib. IV. p. iRi. defcripfit: juf'v x«5 ~nqcrtgo\ rccc
HXToc&e(&hrii*evcie ex rrn nxTf^oov x«y tw xftsav «s - r»)v 'OKTctTevxov i^ymeis Adde photii Biblioth. cod. 65. (p. 272. Edit. Hoefchelii). Videlicet primum e va* jiisfcriptoribus, praefertim origene, interpretationes, ne mutatis quidem verbis, congeflerat; deinceps, voluminis magnitudine deterritus, in quibus illos conlentire videbat, ea continenti ordine propofuit, et iicubi diffidentes animaduertebat, paucis rem ipfe explicauit Hoc inftitutum non modo imitati funt fcriptores graeci, quorum avAoycts fupra defcripfimus, fed latini P. III. Bb etiam,

386 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
etiam , maxime tum, cum au£la barbarie bonarumque litterarum ignorantia neceflitas impolita effet dofloribus, fummam tradendi optimarum obferuationum, quas veteres ad facrorum librorum intelligentiam corapo- fuerant. Quo non tam pertinet evcherivs | Lugdunenlis Saec. V., quem sixtvs senen- sis B. S. lib. 111 p. i8~- huc referri volebat; is enim in quaefliontbiis exegeticis in V. et N. T. etymologica magis, antiquitates resque ; ad mores pertinentes tra&auit; at primasi- < vs tamen saecul. VI. Adrumeti epifcopus, ] qui praeter alia reliquit commentarios ex optimis commentatoribus latinis, inprimis HfUARio et avgvstino etiam pelagio compo- , litos; quorum Icholiis interdum lua admi- icet, plerumque tamen integra ea propo- ■ nit. Poft alias tandem minoris pretii coi- ; lefliones hanc viam ingrefliis beda Vene- \ rabilis, in conficiendis commentariis fuis jj ita verlatus elt vt, docente ipfo in praef. j ad comment. in Marcum , ea, quae in patrum exemplis inuenerat, hinc inde colle&a po- i ni curaret, non nulla tamen propria ad imi- j tationem fenfus eorum, vbi opportunum videbatur, interponeret. Quo autem facilius di£ta maiorum ab iis difcernerentur, quae de luo inferuerat, quaeque potifiimum ad ledlionis diuerfitatem lpedlabant, e regio- : ne cuiusuis fententiae ad defignandos au£lo- res primas nominum lirteras adpoluit; quae tamen notae poftea librariorum incuria in- ;
terie- j

IN N 0 WM TESTAM E NTVM. 387
terierunt, quamquam beda in praefat. ad comtn. in Lucam dicat: Per dominum legentes obteftor , vt Ji qui forte nojlra haec , qua- liacumque funt, opufcula transfcriptione digna duxerint , memorata quoque nominum figna , vt in nojlro exemplari repermnt , affigere meminerint. Eius exemplum (ecutus eft raba- nvs mavrvs in elaboranda catena expolitionum euangelii Matthaei etepiftolarum Paulli; feruatis vbique patrum diftis eorumque nominibus in margine notatis. Secuti etiam funt alii, in primis walafridvs strabo,
PASCHASIVS RATBERTVS , LANFRANCVS, PETRVS
lombardvs, thomas aqvinas cet., quorum conlilia et methodum diligenter delineauic rich. simon hifl. erit. Tom. IV, p. 348. (q., vt de his plura dicere nobis non videatur necefle.
§. XIII.
Sed non dubito, fore aliquos, qui quaerant, qualis ex his catenis manare ad nos \ vtilitas poffit; maxime cum nos carere iis pofle videamur, dum plerorumque, e quibus congeftae funt, Patrum (cripta fuper- • fint. Horum igitur inuidiae vt occurramus, nunc nobis iftiruenda eft de vfu ac praedantia harum colle&ionum difputatio; breuifti- ma tamen, propterea quod iam videmus longius progreflam efle exercitationem no- ftram, quam putaueramus. Atque hic primum admirari iuuat prouidam Dei fapieri-
Bb 2 tisli-

388 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
tisfimi curam in promouendo vfu eo, quem ex his limilibusque commentariis Ecclefia cepit, tum Latina, tum in primis Graeca, poftquam iumma barbaries ei iam languen- ti lumen bonarum litterarum fubtraxerat. Quo tempore nifi exili tiflent haec clarorum ingeniorum monumenta , publica quali auctoritate ornata, quot tandem fuiflent ex- ftituri, qui arduum illud negotium percun» Ctandi omnia, quae facere ad legitimam la- cri codicis interpretationem poliunt, fui- ciperent: Eli enim illud lludium ita multiplex tantaque cum difficultate, labore atque diligentia coniunCtum , contra ingenium humanum ita ad ignauiam pronum, maxime tum, cum nullo litterarum amore excitatur, vt maximus profetto lacrorum librorum contemtus exftitiflet, nec facile illos, nili dicis caulfa et ad eos decretis luis captiofisque concluliunculis accommodandos, adhibuiflent. Et fi fuiflent, qui vel ingenii bonitate vel religione ad hoc ftudi- um ducerentur, ii vel impediti fuiflent litterarum ad hoc neceflariarum inopia, vel nihil auCtoritate fua effeciflent contra communem barbariem aut auCtoritatem populari confenfu firmatam. Quae mala omnia fiue deleta, fiue imminuta fuerunt talis generis commentariis. Sed illum vfum fatis efl: nobis attigifle, quoniam de eo hic loqui conftitutum efl, qui ad nos adhucdum manare poffit. Is vel ad ipfos diuini voluminis
A,
'i
*
\
u
*
i'
1

IN NOVVM TESTAM E NTVM» 389
minis libros eorumque intelligentiam pertinet vel ad alia antiquitatis ftudia. De quo pofteriori vt primum dicamus , quot egregia eruditae antiquitatis monumenta beneficio harum catenarum tenemus ? origen.s, vt hoc vtar, opera, quae tantos bonarum litterarum thefauros complectuntur, et a quo vno ad juniores interpretes atque fcrip- tores ecclefiafticos tanta vel bona vel maia defluxerunt, quaeque temporis atque inimicorum iniquitate paene oblitterata fuere; illius igitur opera quantum lucis catenis debent, praefertim iis, quas combefisivs Pa- rifiis, grabivs in Anglia contulit? quibus ftudiis non modo maior atque accuratior lectionis diuerfitas conftituta fuit, fed etiam rvffini verfio plenior faCta, integraque loca oRiciENi reftituta. Aurea illa anriquarum verfionum graecarum aqvilae, symmachj, theodotionis aliorumque fragmenta, quo alio beneficio quam catenarum poflidemus ? Et de fcriptis iis, quae, quoniam in haereticis pofita erant, contemta ac paene fup- prelfa jacebant, in quibus tamen nemo, qui lapiat, negauerit multa praeclara contineri vel ad errorum hiftoriam veramque indolem et rationem fpeCtantia vel ad ipfam doCtrinam et difciplinarum ipfiusque facri codicis intelligentiam; quam multa , gra- bivs in fpicilegio aliique congeflerunt, longe licet pleniora futura, nili vel ignauia vel fuperftitio vel inuidia etiam eorum, qui ta-

390 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
lia monumenta vlurpare poliunt, ea oblcu- ritate turpilfima premerer. Ac fi nec ipla lemper illuftrium in antiquitate virorum loca in catenis deprehendantur, fcripta tamen eorum alias ignota quae exftiterunt, vel adhucdum hinc inde delitelcunt, co- gnofcimus, vt severi Antiocheni, quorum catalogum plenillimum montefalconivs B. Coisl. pag, 144, 263. et p. $3. e lolis catenis dedit. Quot denique opera veris au£to- ribus, quotque loca eorum reftituta, emendata, fuppleta. illuftrataque fuerint ab eruditis viris, catenarum ope adjutis, nemo ignorat, nili qui hoc in genere litterarum plane holpes lit.
§. XIV.
Ita breuiter a nobis delcripto catenarum graecarum vlu in vario antiquitatis ftudio, iam ad eum accedimus, qui in adcurate in- telligendis libris facris eminet, atque po- tisfimum vel ad le&ionis diuerlitatem vel ip- fam interpretationem redit; momenta, quae, vti in cun&is patrum fcriptis, fic in catenis euoluendis praecipue tenenda lunt. Etenim cum illae in Graecia exaratae tot comprehendant fcholia optimorum interpretum, in primis diodori tarsensis , eiusque discipulorum CHRYSO STO MI et THEODORI MOPSVE-
STENr, qui, quidquid boni habent, prope omne ab origene eiusque vel codicibus vel aYipetcuaeat accepta tenent; quin imo non
pauca

IN NOVVM TESTAMENTVM. 391
pauca ex ipfis hisce Origenianis fcholiis in catenas fluxerint; quoci vel oecvmenii ex- empium comprobat, cui tot funt communes cum evth.vlio lectiones, vi fupra diximus : profe&o haud exigua ornamenta inde proficiscuntur ad omnem leCtionum de- leCtum. In primis autem catenarum grae- carum leCtio idonea eft ad euitandas falfas illas leCtiones et frequentes admodum in iis codicibus graecis , quos ad latinam ver- fionem, in Africa praefertim, vt opinor, adulteratos efle conflat Sic locus ille criticorum contentione infignis 1. Ioh. V, 7. neque apud oecvmenivm et theophtlactvm, neque in fex diuerfis plane codicibus catenarum MSS., commemoratis a rich. simo- ke hift. dei comment. p. 464. , deprehenditur. Quae res documento eft, non exiftif- fe hunclocum in exemplaribus, quibus vfi funt harum collectionum auCtores. Pugnant vero etiam catenae graecae pro verfi- onibus antiquis, vbi hae ad leCtionem Graecorum accedunt. Ita victori* antiocheni leClio ad Mare. I, a. ev 7rge<p»jr»j, quam origenis auCloritate du£lus eligit, noa inepte, fi quid video, magnam probabilitatem conciliat leCtioni verfionis latinae. Porro multas leCtiones nobis feruarunt catenae, quae, vt bene monet Cei. erneste in inftit, interpretii N. T. p. 123. impediunt, quo minus leftionem aliquam ab antiquis ecclefiae do&oribus non receptam, aut ignora

392 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
gnoratam efle ftatuamus, propterea quod in eorumdem commentariis lilentio praeter- mifla fir. Id quod leftione quadam chry- sosTOMiin catena MS.Auguftana commemorata oftendit vir Ven. Colligi hac ratione licet ex evthvmio ad Luc XvII, 2 , quaedam exemplaria habuifle 7 tf^SeTs'iTctr, ex oe- cvmenio ad lac. III, 6. p m 461 r rijs -yeivvys loco rg. ysvtaeoos, cet. Sunt aliae prae- fertim ab haereticis probatae vel inuentae le- ftiones, quae absque catenarum adiumen- to femper in occulto latuiffent. Alia huius rei fpecimina iam lupra in recenfione quarumdam catenarum a nobis luppeditata funt. Neque tamen vna cautione hic opus eft. led potius videndum, num compilatores difta patrum kxtx rov proponant et bona fide recitent au&orum nomina; porro, cuiusnam forte interpretis leilionem (equantur*/, denique, numne magis gloflema lapiat eorumdem leftio. Sunt quoque alia, vbi paf- fim de interpunftionibus monent; alia quae valent ad detegendam leftionem rav 0, Ii loca V. Teft. vel diferte citantur, vel locutiones et phrafes inde transferuntur, quae lingula exemplis illuftrari facile poflent. Sea iam tempus eft, delineandi alterum ca-
tena-
* ) Quod Ii enim e. c. omnes chrysostomi ve- ftigia legunt, facile adparet, illos non nili vnum cum eo teftem efficere, quemadmo- | dum oec vm eni vs, tiieophyl. et ceteri in' 'i lectione avynexfoe^svouf Ebr. IV, 1.

IN NOVVM TESTAM EN TVM.
393
tenarum vfum, qui ipfam facrorum voluminum interpretationem mirifice ornat. Equidem, quae Graecorum laus eft, vt non modo grammaticae et criticae doftrinae praecepta, verum etiam eius ftudii exempla tradiderint, quae alii imitarentur, quibus data eflet facultas: ita quoque inter Chriftianos adcu- rata litterarum facrarum interpretatio Graecis potisfimum debetur. Cum enim illi, nondum exftin£tis elegantioribus ftudiis lin-
§ uae graecae et hebraicae peritiam cum iu- is Grammaticae et Criticae regulis coniun- gerent, fieri profe&o non potuit, quin in arte interpretandi magno poft fe interuallo Latinos relinquerent. Quamquam enim fatis conflat, Graecos interdum admifcuifle, quae philofophicam fubtilitatem redolent*), et a recentioribus multis , quod mirum, repetita fuere , quin imo allegorias Ttgbs oho- Sapyv infperfifle ; haec tamen nullo modo egregiorum interpretum laudem ipfis detrahere, vel origenis exemplo comprobauit S. Ven, ernesti in difp. de Origene , interpre-
tatio-
*) Qualis eft, vt hac vtar, nota oecvmenii ad Ebr. XI, i. T. II. p. 4°3. de fide uTro,«cr«, quod vocabulum , interpretatur per xaiuv t£v eXt Ti^ofAEVaiv irgotyvtdTwv , addita mirabili huius interpretationis cauffa; 67 rei rei ev tXmo /i’ dvimcsocToc tqtv w? t e»? nct^ovrot.
Quod eft philofophia abuti, non grammaticam fequi, quae ipfum docere potuiffet, U7rccr«ffiV exprimere Ebraeorum r~i',pn vel rrinm b. e. fiduciam, patientemque exlpe- ctationem.

394 DE CATENIS tatrvm gkaecorvm
tationis libr.facr. grammaticae aucfore. Quae cumitafint: idem honos concedendus eft catenis graecis, quae grammaticae exempla offerunt traduntque plurima a recentioribus veluti noua venditata, quaeque vel cum deterioribus commutata fuere, vel plane obliuioni tradita *). Eam catenarum
*) Non fuperuacanpmn Fore exi Rimamus, fi aliqua huius rei fpecimina proponamus In catena Corderiana in loh. I, 17 . severo
et ammonio eft Euangelium Cap. IV, 24- e’v TTVeupxTi interpretatur ammonivs Stx t»j? \pu%rjf, Six T>j 5 rS v2 xx&a£OT>)Tos , non corporis munditie et perpetuis lauacris. Cap.
V, 3g. cvrillvs haec it(>o<stxx.tixu><;, d&.‘
«J; e’v uVo^i^juii legenda effe cenfet. Cap VI, 55- ii, quibus Chriftus promittit vitam aeternam, THEODORO HERACLEOTAE funt 0 / EtXf-
xfivois rtjv evaxgxov xvri cixovc/uixv truPaSe^oi- pevoi , xoq t0 t 2? 4/uj (rjs ‘Koytauio dux rrfi f cvyxxTx&sarsws, warneg dirvysvffxy.evoi rS Soy- '' fxxroi ;, KcyixMq SG-dixffi rqv ffdfxx xoq /astx- 'i. Xa(jif 3 x\ix(n Stx t^7tiVsw? rS ai/xxTC^ Ita et n 1 - dymvs. Cap. XIV. 16 nxeotxhrfros theodo* '■ ro mopsvesteno eft SioxgxxXos, optime. ^ Porro ev thymio ad Matth. XXVI. 7 . vu($os 1 1757x7 eft vnguentum purum vel non temperatum fcu mixtum, vt adparet, et ad puritatemferuatum. Quae expofitioplacet etiam theofhylacto, ad h. 1. Adde locum Rom. XII, 6 ., vbi 7 r£o 4 >>j- Teixv, kxt’ xvxXoyixv tt/ctsw? vfurpandam, oe* , cvmbnivs et theophylactvs interpretan- V. tur de mandato favlli, vt prophetae chri- j Aiani contenti fint illo dono, fecundum pro- k portionem fidei Jhae conceffo. At quo modo * illam dvuXoyixv noftri homines de fimilitu*
dine

IN NOVVM TESTAM ENTVM, 395
narum graecarum praeftantiam bene perfpi* cienres erasmvs, beza aliique melioris no*
■ tae interpretes, optimos inde flores collegerunt iisque fiios exornarunt commentarios. Praebent vero etiam catenae graecae ; alia interpretationum exempla, quae, quam- * quam iufta atque vera, multis tamen 1 Sc&ccs fufpicionem mouerunt. Qualis eft j oecvmenii ad Adt. III ?i. p. 32. Te , cv Sei 8- 1 gotvcv nev Se^ocaSoij reBetroCf ccrr) T«, oevxyict] < id Se^xu&xf uvrov ( necefle eft ipfum fusci- c pi ; cire Bri &ecv uTree^xfivrct , et aliae plures, quas attingere per breuitatem noftram non licet.
§. XV.
; Cum igitur tam multiplici praeftantia at- que dignitate fe commendent catenae grae- j cae, quanti frudius inde redundabunt in interpretationem librorum lacrorum, modo fi cum iudicio iis vtatur interpres ? Satis enim conflat, et in hac difputatione paf- | fim ledtores admonuimus, eas laborare nae- J uis, quibus facile decipi poflit, qui hanc vi- j am non fatis circumfpedte ingreditur. Quae ] etfi non vbiuis obuia funt, nofle tamen pro- I derit catenarum vitia, vt juftum pretium
fingu-
dine ceperint, indeque illa iignificatio in omnes dogmaticorum libros traniierit, -st pro typo quodam doctrinae poneretur, pluribus adnotauit S. V. D. ernesti in cit. dslf. elegantiflima de ori gens cet. §. po.

396 DE CATENIS PATRVM GRAECORVM
lingulis ftatuere arque peccandi occafiones vitare liceat, Quod principio monendum efle putamus, magna illorum vitiorum pars tribuenda eft quarumdam catenarum grae- carum editoribus, qui tantum abeft, vt iu* lia plurium codicum collatione iis fubue- nerint, vt potius fiia auxerint imperhia et incuria. Arque hic praecipue tenendum efteos mala fide corrigere textum codicum , quos prae manibus habebant Id quod cum ipfimet fateantur et obferuatione luculenter conftet: profe£to non vna cautione hic opus eft. Saepe enim conie&u- ris temere fe committunt, quarum exem-
} )la dedimus II. et alibi; interdum abfo-
utis quafi decretis et praeconceptis opinionibus ftant, quae nihil pretii in arte critica habent *). Quare illud in primis videndum
eft,
Eius notae eft: fossini obferuatio adMatth. XII, 48. Tom. I. cat Corder , vbi intempe- ftiua matris ac fratrum Chriftl intprpellatio a chrvsostomo repi ehenditnr. Ad haec ita interpres latinus : A ihil c- Deiparae Jdn-
ctiffimac moribus alienius eft , quam oftentatio ac fuperbia — J.taque haec, quae et hic e! alibi attributa CHRVSOSTOMO indes , vix eft, lector, vt inducere in crvmum poffm ab ipjo J'cr’pta ac vel cogitata vmquam effc, quuntacumque videatur ej- fe codicum fides■ Sed funi omnino haec et grauiota alia chrysostomi Homil XLIV, in Matth. p tn. 467 item theothylacti ad h. 1. quamuis hic margini adiecerit editor: Cane; denique etiam evthymij. Quam ob rem, vti iam thomas alvinas mo-

IN NOVVM TESTAMENTVM. 39^
eft, quaenam fit in editore litterarum, prae- fertim graecarum, peritia i deinde, num iuftam artis criticae Icientiam attulerit. Atque hic prima cura effe debet vniuerfi textus facri, vtrum eius recenfio e MSto. du- «fta fit, an ex edito exemplo, veluti in oe- cvmenii commentariis, vti diximus. Porro lingularum le£tionum in ipfis fcholiis memoratarum habenda eft ratio; numne, quod evthvmii colle£taneis accidifle monuimus, ad au&oritatem alicuius impreili exemplaris mutatae fint, an ipla Icholia exhibeantur integra. Exemplo fit Icholion origenis in catena Corder. Matth. II, itf. tcttcv i>\pt]Acv arl/txivet T 0 ‘Pxpx , Sie *ctj sv rta toov «vr/ygce- Oaiv $i/3xla)v %tcl> ys'yqxTiTo ^, ev rtj vipyAij yx,&cr- vnde fere coniici pofler/ quibusdam exemplis, origeni obuiis, fuifle le£tionem & Tjj nili rich. simon in alio melioris
notae codice animaduertiflet hunc locum ita exprefliim : £ tkt/ toov « v 7 vyg #< pa>v tS 7iqq$ jfrg ysy^xUTotj , <pmrj iv rij yKxaBq. Denique etiam nofle oportet. cuiusnam indolis fuerit exemplar, ad cuius fidem impref- fa eft catena, atque vtrum editores ex ingenio, an aliorum codicum au&oritate menda
nuit Summ. theol. Vol. VII. c. 2. qu. 27.,' chrysostomvm potius, fi quidem ille in iudicio peccauit, dicendi impetu abreptum effe, fateri praeftat, quam omnium codicum fident infringere.
P. UL Cc

398 DE CATENIS PATRVM CRAECORVM
da ac naeuos emendauerint et leftionum di- ueriitates diligenter expreflerint, Quod au- tem ad verfiones latinas attinet, cum mala earumdem fides II. III. cet. fatis fuperque commonitrata fit: vix erit homo cautus, qui iilis fefe committat, nec potius textum graecum coniulat. Cum hac editorum incuria proxime coniunfta eit ofcitantia librariorum , qua illi decepti hanc cautionem reddunt maxime neceilariam, fcilice:, ne fcriptorum partibus adfcribas omnia, quorum nomina funt margini adpofita propte- rea, quod vni au£fori interdum tribuantur Icholia, quae, fi rem ad viuum refeces, e diuerforum lentendis du£la funt, quinimo fcriptorum nomina, nili plane omifia fint, faepius tamen confunduntur. In quo par- tim editorum imperitia iuftam reprehenfioi- nem incurrit, partim negligentia librariorum, qui cum nomina propria aliasque notas foleant variis Icribendi compendiis exarare , ita litterarum duftus implicant, vt diuinando, quid fibi velint, vix affequi poliis. Vnde fit, vt ammiani et ammonit,
GREGORII NAZ1ANZENI et KVSSENI, SEVERI et SEVERIANI, THEOI'ORI MOPSVESTENI et HERACLEOTAE aliorumque nomina permutentur, adeoque interdum tribuantur fcriptori alicui, quae pladtis eius maxime repugnant*;.
Quod
*) Documento Iit fcliolion catenae Corderianae ad Matth. i, lS.Tom. I. quod oricenis nomina

IN NOVVM TESTAMENTVM, 399
Quod autem librarii praefertim catenae compilatorem aliquem venditent, cuius expolitio fub initium fefe offert, eius ofcitantiae exempla in fuperiori tractatione a nobis fup- peditata lunt. Poftremo ipfos catenarum auCtores non fatis bene de iftis meritos ef-
fe
mine confignatum ita Te habet: ’Eir«( 5 d ihi 7rv£uf*«T0? dcyia eXsysro, dvxyxv> xoy -rvevftx- t/x>)'v ehax T>jv yimrpiiv. Touto Ss xoq' tov at- yixaudv S^Kai x«| rd apottcriov rij? rgtxSo; xxi t o /Jiixv slvcof Tijv Suvx { uiv. Quam quidem interpretationem nec apud origenem offendimus, nec vmquam eum ita foripliffr arguit grauis illa et diu olim agitata contro- verfia de voce o/xoiiffios , quae ex originis auctoritate, ad quam toties prouocabant Ariani, hac ratione facile componi potuif- fet. Adde, quod ori genes Tom. Xl[, in. Ioh. eos acriter impugnet, qui dicant j' SlXCprgPIV Tfij Ot^ld-fMO TOV UIOV T% TTXTgd?. U/k’
ev, j< /Jtdvov is<iix , d/kd na] vTrcxeifxsvu ruy- ydvovrxt; ocf/.<pori^ts^ xxrd riva? gVr/voia? Slot- Qdgsi; ss xxr’ tiVd-jariv ksys&xi irxrigx xuj VIOV. Quare, quemadmodum coniicit rich. simon loc. rit. pag. 4 2 4'» editorem fefellit a
nota margini codicis adfcripta, quae fpi-
ritu leni inftructa denotat origenem, afpe- ro autem ugxiov f. rigxiov vcqfxx, vt adparct ex indice compendiorum fcribendi apud lambecivm laudati operis lib. III. p. 176. et
p
alios, vbi ad lignum ^ haec explicatio po*
nitur: Td ffY)uetov tSto ro wgotiov rerxxrcy iv Tof? , g v oi? (pfairi; xenx/kft>mzaj yj ro
voyjfAx s£>jv&i5oq , >j hm x‘y.<pdTe(jx •j 7 regxi^sTXf.
Cc 2

400 DE CATEXIS TATRVM GRAECORVM
fe manifeftum eft. Quod enim hvetivs in praef ad origenis commentarios monuit, ii quis fymbolas eiusmodi non nifi ab eruditis et grauibus viris in vnum compofitas arbitretur, eum vehementer falli, id viu et obferuatione confirmatur, dum alii collectores majori ingenio et iollertia, vberio- ri etiam eruditionis adparatu, tales labores lusceperunt, quam alii, qui, quidquid praeito erat, arripiebant, nullo legitimo discrimine faCto. Vnde etiam tot aliorum fragmentorum leCtionumque diuerfarum jadtu- ram merito dolemus, vt diodori tarsensis cet,, cui obftare iplimet potuiflent, nifi plerumque cenfuiflent plane reiicienda, quae cum ftabilitis in ecclefia fua decretis pugnare videbantur. Ea autem in primis confue- tudo catenarum fabricatoribus valde familiaris eft, vt fcriptorum verba non integra, fed variis modis deformata exhibeant; dum patrum fententias vel contrahunt, vel prae- lermiffis rationibus, quibus illae fuperflru- £tae erant, atque, negleCta mentione nexus cum antegreflis , corrumpunt vel denique fubinde fuis cogitatis ita amplificant, vt fenfum magis, quam verba patrum offendas Accidit inde, quod possinvs de catena Corderiana in Matthaeum ait: Equidem tumultuaria phrajis eft et proper antis manus compendiis fubinde curta , quod non in litterarum modo praefedinatis duBibus et ftglis frequentatis , fed et in fententiis non raro hiantibus

IN NOVVM TESTAM ENTVM. 40I
tilus ac mutilis nimio plus , quam necejfe fuit , experiri defcribendo vertendoque meminimus , Quae tamen fubitaria di&ionis ratio aliqua ex parte tribuenda videtur librariis qui glo£ fas , quas a recentiori manu adlcnptas margini reperiebant, in textus (eriem interdum transtulerunt; cuiusmodi quid eueniire ev- tiiymii colle£laneis notat rich sjmon cit . loc » pag. 422 Magna, fateor, haec funt incommoda; non tamen ea, quibus nulla parari posfit medela Quamquam enim fpe* cialiores regulae in disquirenda catenarum fide praecipi nequeant, cum profe£to fint multae huius generis colle&iones melioris notae: haec tamen via teneri debet, vt, vbi eas euoluere datum eft, diligentem aliorum exemplarium , cum MSB., fi licet, tum quoque impreflorum comparationem inftituamus, vel etiam adhibitis patrum commentariis fcrutemur: vtrum fcholia inde translata bona fide recitentur. Id fi contingat: tunc ne vero fimilis quidem ratio relinquitur, cur idem dubitemus concedere reliquis excerptis, quorum vel au&ores ignorantur, vel fontes, vnde haufta funt, perierunt. Ceterum, quem ad modum nec omnes catenae graecae ita comparatae funt, vt iftis cautionibus fuperfedere queas ‘, ita profefto huius difficultatis caufla, qui egregios earum vfus criticos atque her- meneuticos neget, exifiimamus fore neminem.
4. XVI.

4o2 DE CATENIS etC. - TESTAM ENTVM.
§. XVI.
Atque in conftituto catenarum graeca- rum in N. Telh vfu multiplici ac definita neceflaria in iis adhibendis cautione, nunc colophonem tradfationi noftrae imponimus, fimulque non modo iis, qui ad patrum commentarios excutiendos egregio animi impetu feruntur, (uafotes exiihmus, vt catenarum graecarum adiumento praeclaro do£torum veterum genio et commentandi rationi grammaticae adfiielcant, verum etiam eos, quibus cum prifcis illis magiltris familiarior intercedit confuetudo, rogamus, vt, vbi contigerit facultas atque occafio, collatis codicibus prodire iubeant plures et integriores huius generis colle£tiones, neque illis, quibus iam vti licet, nouam lucem !adfundere eos poeniteat. Quem ad modum autem celebranda eft fummi numinis fapientia, quae ipfo hoc catenarum in- ftituto in primis prohibuit, quo minus legitima interpretandi ratio olim in ecclefia graeca prorlus interiret: ita maxime optamus atque contendimus, vt ii, qui in interpretando proficere cupiunt, prifcos illos interpretes mature fibi habeant commendatos , et ita, magis magisque incenlo facra- rum litterarum rite cognoscendarum ftudio, Dei fapientiflimi laus et gloria et vniuer- fae Chriftianorum do&rinae decus promoneatur-

(Etnti)? 23 u<$er aug jp>cnt>cl^ SBcclage.
Aegyptus auctore Ibn al-Vardi. Ex Apographo Escorialenli, una cum lectionibus variis e Codice Dresdenli primus edidit, vertit, notulis- que illuftravit Chr. Mart. Frakn. med. 8. 12 ©t. Arijloph. Acharnenfes graece, edidit, varietate lectionis animadveriionibus VV. DD. fuisque nec non indice vocabulorum inftruxit I. G. C. Hopfner. Pars. I. 799. 8. IO ©tr.
JBecb r, £. X. < 5 . XbljanMung eom @a6bal) ber 3 u» bn; mio f'( , m ©ottntage bor gr. 8. 18 ©r.
Bemftein, Dr. Ge. H. Verfus ludicri in Romanorum Caelares priores olim compoiiti; collectos illuftratos, recognitos, auctoritate loc. Ducal. lat. Jenenli edidit, cum epiftola a Dr. Eichjledt. meri. 8r jjio IO ©f.
Biitiner , Io. Chreftomathia patriltica latina. Conatus primus. Chreftomathiam Hieronymia- nam continens, m ed. 8. 12 @r.
CapJli , Lud. critica facra, live de variis, quae in tacrisV. T. libris occurrunt, lectionibus libri VI. recenf. muJtisque animadverff. auxit. Tom. I. curavit G I. L. Fogel. Tomi II. et III. cura I. G Scharfenbergii. med. 8v. 3 Sltfjlr. ig ©r,
Clamwtz , B. G. lyntagma doctrinae de fide in lef. Chr. differtt, dogmat, XIII. in’acad. Hal. expolita. 4to. _ 12 ®.
Conjecturae hiftor. erit. Sadducaeorum inter Judaeos fectae. novam lucem accendentes ( auct. Schulz, Berolin. ) 8v. 3 @f.
Gritif flbet Xitel; ober n>t* foff man bte 95 i 5 cbertit«l einndnett? 8. 16 ©r.
ffibfenberg, $t. t 56 er 35 cnf«tt utib gteciftlit. SurXujV flSrung einigee SJNfjberftinbnifie in ber f) 5 f)ecn g>lji» lofcpfjit. 8- 14 ©r.-
Flaminii, M. Ant. in librum Pfalmorum brevis explanatio , et iis eorum aliquot paraphrafes lu- culentiflimae; ad edit. Aldini, recuidi curauit et praefatus eft S. Th. Wald. 8. I SHtfylr. 6 ©r.
Griind *

Qrunoller , C. A. Entwrickelung der Frage: kSn- nen die fogenannten fymbol. Biicher der luther. Kirche nach Rechts - und territoria], ftaats- recht). Grundfatzen abgeandert werden? i8@C.
*5ei£e . SDJateriaiien jum 9?eligionsunternd)t
fik (Satidptmeneu aus mel)rern ©t&nben. i8 @r. sgobbrs, ^tyottia?, Ceulatban, ober ber firdjtid)? nnb bi'trgvr(ict)e©taat. 29S5nbe. gr. 8. i $&lr. J2®r. Kte^ler , Ign. notitiae SS. Bibliorum Judaeorum ia Imp. Sinenli. Ed. altera, auctior. Setiem chro- nologicam atque diatriben de Sinicis S. $. Bibli. Verlf. addidit Chr. Theopb. de Murr. cum tab. aen. ined. 8. , 8 @e.
t>. Vftat*, <£. ^8erfuc£> einer ©tfdjidjte ber 3 l >beit in ©ina. Sfiebfl: 39« J 5 Koglets $Befd>ri .bung
if)rec f>eiligen Q5tictier tu ber ©yttagoge ju $ai» feng»fu, unb emem 2ftif)ang« iibet bie (Sucitehurtg beS ^entate&cbs. gr. 8^- 12 ©r.
Niemtytr, A. Herm. Programmata theol. 4 t0> 12 Stiick. 12 @r-
©cbmjeoet, M. SB. §r. 2 (ntt>etfung jum cernflnftiqcn unb tf)fittgen€ljri(tentf)um fiWbtefr 6 f)ere 3 u 3 {116 8»-
4 ©r.
dt Scknurrer, Chr. Fr. Bibliotheca arabica. Auctam nunc atque integram edidit, med. 8v. 1811.
2 $()lr r6 ©r.
©einlce, 3of). ©alont. £&rifllt($»fret)e Unterfucfjimg dbet bie fogenannte Offeubar. 3<>f) ann ^- 8- 776*
jo ©r.
—— greijmtitfiigeUnterfudjungen bie OffenbarungSo* ^aunii betreffenb, roiber <$■ Oirof. ©dbntibt, 8 ©r- —— de emendandis V. T. interpretibus, cum appendice ad prog. Jenenfe, epiitola ad clar. I. I. Griesbachium. 8- 3 © c -
_— Comment. de daemoniacis, quorum in N.
T. fit mentio; editio IVta; multo jam auctior.
8v. 779. 6 ©r.
©tange, Dr. Z. $. $f)eoIogif$e ©ymraifta. 3 8. 1 $f)lr. 16 ©r.
Tertulliani , Q. Sept. Flor, opera, recenfuit D. Io. Sal. Stmler. 6 Volum. c.ind., 8v. 3^1)ir. 6®rt-