LTBER. GENESEOS.
ILLVSTRIS. FAMILIE. SCHIDLOVIGIE

LIBER. GENESEOS. ILLVSTRIS.
FAMILIE. SCHIDLOVICIE
M. D. XXX. I.

LECTURIS S.
Ante triginta fere annos comparaveram Varsoviae pretio bis mille aureo- rum antiquum eximiumque thesaurum codicum manuscriptorum ad res Polonorum spectantium. Jam tum inde a medio fere sevo cum spoliatoribus nostris lento collisi duello, agitabamus quonam modo ineluctabile bellum et suscipi et sustineri posset. Ego mihi pro parte mea proposueram, a majo- ribus traditam supellectilem litterariam ita augere et instruere ut publici juris facta, dignum munus et gratum auxilium aliquando praeberet quaeren- tibus qusenam gentis nostrae primordia, quam praeclara gesta fuerint, et quo nefando sed vano tamen conatu ejus excidium fuerit paratum.
Etenim direpta jam erant antiquiora rei litterariae inonumenta; servata oblivioni tradere studebat Princeps huic praecipue curae intentus ne comme- moratione praeteriti vel spe futuri erigerentur animi, neve proavum cuin nostris nimium pugnantia prae oculis versarentur exempla.
Illi soli qui ab aulico erant contactu remoti sacrum fovebant colebantque ignem. Inter hos autem longe primus eminebat Adamus Princeps Czartoryski qui rerum peritia regiaque fere munificentia clarus ingenti sumptu Pulavis instituerat museum patriis indigetibus sacrum. Quapropter ego quoque pul- chrum censebam vel simili studio imitari magnum virum ultimumque Polo- norum dicendum, si de Republica desperare liceret :
Te sequor o .... gentis decus, inque tuis nunc Fixa pedum pono pressis vestigia signis,
Non ita certandi cupidus, quam propter ainorem Quod te imitari aveo.
Juvenilem animum stimulabat insuper cupiditas ostentandi : unum igitur e codicibus gazophylacii mei auro picturisque insignem inscriptum : « Liber Geneseos illustris familiue Schidlovieciorum » statueram, adjectis nonnullis

documentis et picturis £eri incisis typis mandare; in hoc enim pulcherrimo seculi xvi specimine, usque ad annum mdxxxii perducta est genesis stirpis antiquae optime de Republica meritae, jam ante trecentos fere annos extinctae; cujus tamen imagines revocant in mentem ea feliciora tempora, ubi integra etiamtum Republica, florentibus studiis et artium liberalium auxilio, poste- ritati commendabantur magni illi viri quorum virtute fultus Sigismundus I regum filius, frater, pater, meruerat ut et regum arbiter salutaretur.
His enim fere temporibus pugnatum est apud Orsam ubi plus quam qua- dragiuta millia Moscorum ceciderunt; eodem aevo majore numero sterne- bantur apud Klecko et Lopuszno et ultra Kijoviain Tartarorum agmina; tunc Valachorum clades apud Obertinum, tunc Schidloviecio suasore Maximilianus Ctesar, Vindobonse, nova cum Republica pangebat fcedera. Tunc Marchiones Brandeburgii in obsequium regum nostrorum jurabant et Albertus senior ipso cum Schidloviecio pacta mutuse et aeternae amicitiae inibat (cujus fcederis memoria dignum documentum ad calceni libri invenies); tunc nova statue- bantur jura libertatisque praesidia; tunc denique Eustathii (Ostafei) Trepcce nobile letum.
In liis versari, talia oblivioni eripere, talia amore, studio et summa mentis contentione amplecti propositum erat; et inceperam. Sed postquam plurimi nostrorum vel acrius lacessiti vel injuria gentis commoti, nimisque virtuti optimte causm et fortasse populorum providentiae confisi, haud tolerabile jugum excutere conati sunt et ita impatientife potius quam prospicientis erga Rempublicam amoris dederunt specimen, interfuit honoris ut incepta do- mumque et omnia mea desererem, justissimi belli causa; nam si nauticm artis imperitus, dum prosilit inaltum suosquesecumtrahere non dubitat, stultitiae est arguendus, quanti ille tamen criminis reus foret, qui, fracta nave, vel pro- prio cum periculo amicain negaverit porrigere manum fratri morituro!
Vidi olim Holmioe Dalecarlica signa atro velata holoserico ideo ut tristia belli civilis monumenta veluti tumulo condita et oeternse oblivioni tradita censerentur; sed Moscoviticain dominationem expertis, ipsiusque dominantis juramento irrisis tam decora sperare liaud licitum erat. Manebat tamen aliqua

fides pudori. Sed iste « non jam per intervalla ac spiramenta temporum, sed continuo et velut uno ictu Rempublicam exhausit » non injurias sed faculta- tem ulciscendi tollere conatus, Augustus noster, loca late nocte silentia talibus regnandi artibus aptissima fore haud inepte sentiens. Tunc servorum greges crimina regnantium ubicunque superare nitentes ruere in omne vetitum nefas, tunc pari feritate direpta sunt privata publicaque musea, regia domus spoliata, etiam veteres legionum aquilae scriniis extractae et Moscoviam ablatae, ut jungerentur simul victoriae et insignis rapinae monumenta. Academiae stu- diorumque sacella occlusa, nulla scribentibusatque adeo legentibus securitas. Docentes profugi vel in carcerem conjecti, alumni civesque innocui exsules vel barbarorum militiae adscripti et Caucasum versus missi eo ut cadente ibi quacumque ex parte bellatore, omnino moreretur hostis. Tunc a tenerrima aetate delatorum artibus contaminati civium mores horumque pravitate quae- sita regnantium securitas; omnia venalia, cuncta fceda et tam denso cooperta luto ut nil nobile unquam emergere posset.
Tam tristi rerum nostrarum statui, opusculum quod nunc prelo manda- mus, profecto minime convenit. Ambitiosum videbitur et minus utile. Non negarem enim Libycae orae incolam iterum atque iterum pyramidum fastigia metientem haud posse tali labore boni civis gloriam merito assequi, huicque longe fore potiorem eum qui vel tenero gramine mobilem tentaret sistere arenam vel limpidiorem elicere fontem.... Itaque non praeterita narrando sed futura parando civili munere fungi conemur:
Signat tempora propriis Aptans ofliciis, Deus 1 .
Talia confesso date veniam, si magno vel etiam improvido sumptu olim parata ne perirent, unaque cum illis etiam nova nonnulla artificum nostro- rum tentamina, hunc libellum in lucem prodere non dubitaverim.
Kornik, anno mdcccxlviii.
iWf. ,
T. Comes Dziafyiiski.
1 Boetliius, De consol. philos. t lib. I, sub finein.

ct)iMcin>icia iuimus, nnicum iiomcsticum oirtutis paritcr ct cttoric crctn- plttrn, in tantum J»iis bcncnolcntibus fortunaritm ct tjonorum suggcstum consccnbcrat, nt ab illius ncl Ijonorcm ncl nominis iltaicstatcm ttil)il prorsus bcfuissc ccrncrc crat, nniucrso propcmobutn orbi notissima. ttcliquas t)as polottic familias, quamlibct illustrcs, tton cquatts solunt, ocrumcciatn ipso spccimittis fulgorc lonqc a tcrgo rclinqucns, nc lonqutn sit ab auis nct atauis pctcrc cius initium, t)ac cmicuit ccu sibus multiplicitcr ct)oruscans proritniorc stirpc.
irit olim Stanislaus a 6ct)iblotnucc), €astcllanus llabomicttsis, Craco- uicnsis ct Slscttsis €apitancus, cuitts l)ic ccrttis imac)incm (vide tabu- lam II), nir citra omttrni controucrsiam ttou ntinits pitts ac probitatis ottitts, lcnis, clctncns, facilis, lci)um inriumqttc ut qui tuin tttarimc pcri- tissimus, ab iniurias paupcritm ninbicanbas alacris ct protnptus, quorttm scpcnumcro itt
v
plcno cottscssu Ecgii Jttlticii patronum atjcrc tantus nir miniinc cst ncritus, sublc- uattbis cis Ubcralissimus, nt in cos profunbcrct ttctno largius. Clucm ob citis ittsigncm rcrum nsum, prttbcnciam ct tnorutn intcgritatcm Cashnirus sanctc mcmoric polonic Rcr curic sttc iJlagistrum prcfccit. tutn filiorum suorutn ncmpc llUaitislai Cjutt- garic ct Ool)ctnic, 3oannis 2llbcrti Casintiri, qui ttunc tUlnc nariis cljoruscat miraculis, 2llcraniiri ct Bigismuniti Jrcitcrici carbittalis tituli Sanctc Cucic in scptcin soliis, (6ttcsncnsis ct Cracouicnsis cpiscopi, JJolonic Ecgum clntcatorcm ruratorcmqtic instituit. Histttn cst, siquibcnt, nt talcm tantumquc nirutn ab otntti partc imitari ct cffittgcrc stu- bcrcnt. €rant illi fratrcs gcrtnani buo nicolatts Ottrgrabitts €racouicttsis utcrquc sui similcs abco, ut non parum scpc fratcrnis officiis bcfungcrctur ocluti ifcrculcs pro 2ltl)lantc cclum intcritiitn sustcntans. JJctrus ncro, qui sacris iniciatus, rcspucits ntti- ucrsas sirnul opcs crclcsiasticas, quibus affatim, si cupiito carttm subirct ulla, ornari potuit, bomi Dotnino bics noctcsquc scruicns, pcllicca agnina sttb brutnc, amicttlo pantti sitnplicioris sub cstatis tctnpus contcntus, bclitcsccbat. 6ororcs ttouctn Ijabnit, quas ipsc impcnbiis suis nuptum collocauit. €lui cutn aii rcm nroriatn aitimum apu- Lissct suutn ropulauit sibi nrorctn cr StarosiciiLgcjc ct ©ransko, cuius l)ic c rcgiottc imagittcm itttucris (vid. tab. III), c qtta nati sunt sibi filii quatuor StanisLai iiuo.
21.

oannrs JScolasticus Santtomiricnsis ct in tUissoka parrorljus, l)otno sta- turr procrrr ait ttsus quosuis non inrptus, qui fastitiiato ronuictu aulico iiomi sr col)ibttit.
acoluts, Castrllantts rt €apitanrus 6ant»omirirnsis, Caitcicirnsis, 60- cl)ac50uirnsis, Casimirirnsis, (Crjrscijouirnsis, Hripii polonir ®i)rsau- rarius (vide tab. IV), qui ttrqi 3-lbrrto attro cl)arus crstitit, ut cum sr rntuliqttibam sui, qttoritm obiqur plrna sunt otnnia, r scbc qracir prin- ripis rt tantorum JHaqistratuum prssum briicrrr contrnbrrrnt, l)oc aucciorrtn ariicnrio- rrmqur illi principis animum conciliabant. Hir sutnmc solrrcir rt tn auqrnita rr fatniliari, qualis illc, altrr nullus. 3s trmplum l)oc, iiiuo Siflistnuniio sacrum, rr funiiatnrntis rrrrit rt rrstrurit, rljorum trstuiiinauit, paritrr rt sacrUum, in quo tina cum patrr rt filia 2lnna ttirqinr iiatu srniorr tumulatus rst, sacristiam rt trstituiiinrm scruaniio rcclrsir tljrsauro fabricauit cunt l)ostio fcrrro. 3n robrm sarrllo imaqinrm assmnptc Uirqinis matris in crlunv iuiplatam rt aliatn imaqittrm Uirtjinis IDriparc aiifabrr factanv rr JHanbria aiiiutctam statuit. JHattsionarios iiuos funiiauit ct botauit srnis rnarcis attnui rcnsus, pro nino urro rt crrrolis in osum trrnpli ttrcrssariutn tnarras iiuas quotannis instituit. Casulam i>c srrico oilloso rttbro ornrciano intrrtrrto attro rt antr- prnbiutn altaris sitnilr. 3tcnt casttlatn orluti tiiribis botti turcici ntta ctttn atttcpruiiio altaris sitnili. 3trm rasttlatn pro assibuo nsit br catttclja oaricflata qlauca rt grisra cuttt antrpcniiio riusiirttt cantrljr, casnlatn br ratttclja oaricjjata cjlauca rt oiribi, pro funrbribus orro sacris rasttlam orluti nigri. JJallam itr camclja rttbra fimbriata, cantdja intrrtrrta attro, scutnm illius iir camclja intcrtrrta auro runt globulo cristallino. (Ealicrm tttagttitnt bimiiiiatim inauratum. Cattbrlabra tnittora l»uo argrntra. 2lmpululas tnittorrs arflnttras. Critcrm argrntram inauratam mriiiocrcm rt paciftcalr cunt rrliquiis iiiuorum oariis. JHissalc ttiagtttitn prrqaincnuttt, scriptutn, picturis solrmnioribus rxornatum. 3tctn JHissalc itnprrsstttn orluto obiutrtuin ttiqro arqrntoqur amplitcr brcorato. piriliritt arjirntrain srrttaniiis oblacionibus. iulia orro rius 6pitl)konis Dr tEljarnoto Castrllani 3arttotoirnsis rt Capitanri ftr;csotvirnsis coniunr, casulam grisram attro intrrtrrtam rtttn crttcr rr attro oillato rt pacifiralr.

t»rum inatrr irefuncta rurstig matrtmonium sibi rrparauit, buctaqur alia, cui nomcn JSopljir crat bc <£»ascjj)Uon) ct Jplcedjou) (vide tab. Y), optirna fcniitta, rarc probitatis, pirtatig prccipuc quc biint uirit, unittcrsas siutui opcs in cqcnoe profunicbat, numcrosum propinquarum suartttn d)orum circutn sc alcbat, ut illi in tanta larjjicionc rc&bitus antttti uir sufftcicbant, cr l)ac cititi sunt filii Joanncs, 2lttitrcas ct l)i, ttonitum pucricic anttos cgrcssi, fato conci- itcrunt.
is succcssit €i)ristopl)orus facilc primi nomittis uir (videtab. VI), ttullo rnitn onquatn ctto {Jolonia tarn clari illustrisquc uiri proucntu floruit. 3s bomum patris, fratrum ac bcinccps tnaiorutn omnium, into, absit initi- bia bicto, nomcn JJolonttm quoi) antra subobscurutn fcrmc rt tcncbrosum rrat, solus illustrauit. €rat corporis l)abitubinc qualis rst pcrpaucorum ct ra qttippc forntc uultusqur jmldjrituirinc ct mobcstia, ut quamplurintis ca rc crtcris croticisquc Ijominibtts airtniracioni fuissct incrciribili, atqur ita, ut putarctur, natura itt cum solttm uttiucrsas corporis sitnul ct attimi irotcs omttctnquc jjraciarum cljorum profuirissc, siqui- bcm pcctus incrat magnattimum ac planc l)croicum, uirtus, probitas, pruircncia, uitc militaris, aulicc, priuatc, ncgicquc pcricia ct ucl ipsa airolcsccncia ircfccati tnorcs. €t ctttn ittiricium ingenii oracio pcrl)ibfatur, tantus incrat ori lcpos, uis ft cncrqia bicettiri, ut itt sumtnis prccipuisquc lcgacionibus obciiniiis scntpcr prittcipcm obtincrct locunt. 21 pucro in ipsa ftcqis Casimiri filiorumquc turba rirucatus una morcs ct litcras cotnbibcns, itt quibus tantum promoucrat cctt itt l)is solis ucrsatus sit, itt rctittcniris ucro l)is, quf scmcl bisccniro acccpcrit, nctno irircrit facilc qttatn tcnacissimits crat, parcntiarttm ct bictcriorum sclrcciorunt atnplatu, caniriiram ac paratam supcllcctilcm l)abuit ct ob l)oc ab pcrsuaircttirttm ct confutanirum cclcrrimus. Cittnquc sc scpulcri Domini uisrniii cupiiio tcncrct, tnilicic ac itincri fjurrosolimitano sc accinrit, quo tttagna cum lauirc cracto rmcnsoquc iam tuttt celcbrior rciiicns cssc ccpit. JJorro Uitjismuitiro Hcgc itt fastigium iDucatus (&logouicitsis cuecto, aulc citts prefcctum cum atjeret, sic scsc in ro jjcssit illaqistratu, ut nott facilc irisccrncrc crat, plus ne amarctur att timcrctur ab omnibus. Sandutn siquiirctn iltuir pcctus maiinis quibusitatn rcbus ttatura iricatum aii obscqucn- ciatn ct atttorctn stti facilc pcrtraljcbat otnttcs. Uam proccrcs attlc iuicalis rcliquumquc

gtttdlifium stc iiicto fius obcitictttcs cront sicquc se ttcncrcbttutur ct suspicicbant, ut nc crtra ttrbcm quibcm rclttrttttbi animi causa prorcpcrc co inuito aubcbant. ilttnbctn orbis fiito mcliorc ttspirantc, tlcgc Sigismunbo, qui turn omncs omnium tcrrarum prittcipcs ct rcgcs otnnigenis nirtutibus ct macinituitine gloric antcibttt, itt solio ticgio collocato, primutn in Castcllanum 6ani>omirirnsctn ct tiiccconccUttrium tlccmi, bciitiie, ob biuina cius in rcmpublicam cuius stubiosissiinus crot, mcrita, tum ait postulacioucm biui ittarimiliani 3mpcratoris in palatinuttt ct capitancum Cracouicttscm ac iicflni fJo- lonic CattffUariutn, nimirum ipso autljorc ct agcntc, tnacina aiuniracionc pariquc omnittm crspcctacionc, nam ii» multis ttisum cst factu tton facilc, IDiuus ittari- tnilianus 3mpcrator catl)olicus cum tttlabislao ct Cuiiouico llniiaric ct fioljcmic ac 6iflismuttiio polottic ttcflibus JjJosonii coicbat, ntcmorabilc ccrtc facinus ct postcri- tatis tncmoria iucptum, nimirum, itt ijoc conncntu ttil)il tttinus fccisse uisus cst quatn si Ecnunt, JDanubium ct tJistulam iungcrct, simulatqttc ita cius iiuctu, solcrcia, pru- bcncia ct pcrsuasionutn ntira ^racia, multutn cnim iticcnbo potuit ct auiicbat, 3mpc- rator iltarimilianus posito l)ostili animo, nattt antra infcnsissitnus Biflisniuttito ttcjji fuit, in tantam cum co graciatn ct atnorctn rcbiit, ut illc patris, iste filii notncn initurrit ct ob iit ita cl)arus Ccsari iEarimiliatto crstitit, ut illutn Comitis titulo insignirc ct stftnmati ©brotttasd) tDraconcm aitbcrc, torquc aurca, tnuncrc sattc 3mpcratorio, illutn ornarc minimc iuibitavcrit. tlcc multo post tatiiicm, cuni cr legacionc pacis Eoljctnica a J^criiinaiibo lllngaric ct Ooljctnic Ecqc rcbirct, in €astcllanum Cracouicnsctn ccu sum- mam ct primariatn bignitatcm, qua tttaior in tlcqito cssc ticquit, cst cucctus, fuitquc in plctto conscssu sctiatus Ec^ni os pritnariutn orbinis sui, sei> ct tlouc ciuitatis Eorcjg- ttcnsis, 5»iraiticttsis, ©ostinicnsis, Socljacjouicnsis, Cukouicnsis ct Sdjjtitlouicnsis €api- taneus crat. 2lrcctn tlouc ciuitatis fiorcjptt, cr pristiito squalorc ruinosam, nouo splcn- itori rcstituit. €ttlinas iiuas inibi c^rcgias sanc ct itt ttf^no similcs antca nott uisas crstrurit, aquatti, qttc prius sctnpcr ntaiqtto itnpcnbio pari ittcommoiio itt arcctn ttasc buctabatur, ipsc fontctu propc cttlittas crstrurit, ttitiic aqua pcrcnnis contincntcr fistu- latim cmicat pcr tubos subtcrrancos ct canalcs bucta. 3lrccm t6ostincnscm similitcr bis inccniiio bcflatjratam rcstaurauit. €uriani fucouicnscm cbificio litjttco quiiictn illo scii clcganti crornauit. iJlagnatn (Opatottt itccctn tnillibus aurcorum ctnptain tnultiiuqis rciiititibus aurit. 2lrccm Scjtnpclout l)crciiitariam tanto cbificiorum artificio tantaquc picturarum oarictatc intrinsccus ct forittscctts crstrurit, ut tton parum rnulti tam alicni- gcttc quam iniiigcnc tuscniii stuiiio illam pctunt, obi ccrncrc cst tnat)tta ooluptatc ncc
tninorc

mittorf flbmiracionc porticus, ccnacioncs, cubicula, ambulaciancs, ginccia, anitro- nitcs, pcrgulas grapljicc fabricatas, amniaquc sitnul iltaicstati tanti iromicilii rcspon- itcrc. (Cuius fflrtgia facinora ct rcs prcclaras a sc gcstas nir iustum capcrct nolumcn. 2lmabant cutn tton solunt l)i, qui nirtutcm cius crpcrti fucrant, sci» ct l)i, qui ipsum i»c facic nunquani norant. 0alliarutn Efflcm maqnituitinr nominis cius nictum bucatorutn tnillia quinquc sibi pro nuutcrc Ijonorario misissc, Ijunc ct rcliqui UccjfS, Jprittcipcs, 3mpcratorcs Cljristiani ct (£tl)itici nltro in atniciciam nocabant. ffjunc (^iepartia, l)unc inacccssa Ciritannia, portuqalia, Jtalia, €>crmania nnittcrsa, Curcc, Bcitl)c, Jllosclji, crtcri ct inbiqcttc apcrtis, quoi) aiunt tibiis, Dccantant. (£t l)oc quoquc intcr prccipua cius facittorum munimmta aimutnrrari potcst, (fiiastolimm Jllagni JUucatus Citljuanic €anccllarium ct JJalatinum Dilttrnscm proJticionis cuiusbam insimulatum, iamquc sup- pliciis tcmcritatc biqnis fccstiitatum, ncluti cr fattcibus orci maqnis conatibus ct solcrcia cripuissc. €um, quum Hcr JSijqismuttbus itt scbc Jltaqni Hucatus ffitljuanic collocatus sit, ii> solum auspiciis, suborc ct niqiliis cius factum cst. ffauticia mcnsc, ccrcmoniisquc rpularibus aitco nitcbat, ut l)oc nomittc prccclluissrt nniucrsos. Jiatnulicium nutncrosunt sumptuoso sutnptu alcbat, larflicbatur maqno anittto maqna, irasci sanc rcbus initignis, sci> moitica Itilaciottc rtnolUcbat, in scrttos munificus, lcnis ct miscricors. Copulancrat
autrm sibi nrorcm non arcfssionis cuiuspiam sci> nirtutis solius cupibinc, iniiotatam,
>
cui nomcn Sopl)ia fuit i>c €argouisko, tnuticrcnt citra inuiiiiam rara pulcljrituiiinc, fiiir ct nirtutc, c qua auctus cst fitiis quatuor : ffuiiottico, Siflistnuniio, Stanislao, qui nr binatu quibcm cracto c niuis bisccsscrunt. €l)ristopl)oro sotummoiio coqttominc patris supcrstitc, filiabtts ncro quatuor, c quibus natu graniiiorftn 3oattni €omiti a il)arnoto, JJalatino Eussic qcncrali ac ttcgni JJolonic crcrcituutn Sattiiomiricnsiquc €apitanro nuptum collocauit. 2liil)uc autrm tuin ttumcrosiorc prolc auqcri spcrabatur. JJro ortta- mcnto tcmpli l)uius largitus cst accrram argcntcam magnam; calicctn arqcntcum iicau- ratum; itcm casulam fabrcfactam cr catncl)a rubca auro intcrtcrta ct aliam similcm casutam iic Jltlasio rubco cartnasino. ttciiicns a scputcljro jDominico biplomata rt ittiiul- gcncias quatuot* rt niqinti €ariiinatium cibcin tcmplo attulit, tttausolfitm crcum patri ct Jacobo fratri in saccllo fabricari curauit ct locauit.
ffl.

ftrus Succatncrarius ct burqrabiiis Cracauicnsis Ecpi polonic incisor Juttitolabislauicnsis ft €>osttmicnsis Capitancus (vide tab. VII). 3s uir ita amabatur ab omnibus, scit rumprimis a Hrgc 2llbcrto ct niljilo scrius ab aliisrcgibus 2Ubcrti Ecgis sttcccssoribus, t)t qui fortunc cius inuiitcrct, cttm ib minimc scpc accibat ut magnam gloriam majgnus liuor non comitctur, rcpcricbatur ncmo. fjic quotptc cbcm i)anc sacratn catnpana tnaiuscula ornauit, cptam pulsarc iussit tiuocicns paupcr aut inops quispiam Ijanc rclinqucrct lurcm. Dcbit prctcrca canitclabra argctttra maiora ct atnpululas similitcr argcnto factas mcbiocrcs. Casulas abamasci albi Prnctici maiorc cr partc auto intcrtcrti rum imaflittr Cl)risti crucifiri niarpritica paritcr ct ljumcrali margaritico, paluimmcntum itcrn 2ltlasii coloris cclcstiui auro intcrtcrti fimbriatum circttmquaquc aramcnto rclrstini coloris auto intcrtcrto cum scuto cr scrico oillato rubco Dcnctiano ct ^lobulo appcnso margaritico. Pclttm pro circuntfcrcnba sacra spnari cr camclja rubca attro intrrta rum liciis scricris nillatis ct baculis inauratis; itrrn buas balmaticas cr camclja aut o intcrta ac puluittos scrici oillati nigri, tapctum '$urcicttm, aulca ct prripctasmata obtcnbcnbis tcmpli parictibus sacris fcriis cr camclja auro intcrta. postrcmo casulam abantasci albi ct cruccnt bc attro oillato aitfabrc factam pro bccantanita tnissa 2lbucntus Dominici Eorate. psaltcrium scriptnm, notatum cunt
passionibus ct lamcntacionibus. Ctui attnutn ajqcns mortcrn obiit tutnulatusque rst
rum matrc ct sororc Oarbara ororc bontini Spitl)fk in d)oro aii inanunt bcrtram.
attltts iuris otriusquc boctor prcpositus posnanicnsis rt £5rritrcrnsis, custos Cracouirttsis, canonicus Sanitomiricnsis ct parrod)us in Cuala, Ijomo accrrimis litcrarum stubiis crubitus. Qrractoquc pcr annos totos srr itt 3talia stubio itt ipso ctatis ftorr rst rrstinctus,qui si maturuissct, Ijauii iutbic cruiticionc iiicrniu scribcniiittc clcjqancia sunttnos sibi fJolonic oratorcs ocl cqnassrt od crrtr suprrassct, agcbat autcm ard)ijqrammatcum, sru tnalis, Cancrllariutn Sigismuttiii <&loflouicnsis ct ©pauicnsis Ducis iuttn oircrit, qui oir attttos natus iutoiir- triginta bcsijcjnatus crat non itt rontrmncniiis rfbus Citljuaniatn lcjqatus. 3s ait tcmptum l)oc caliccm onicum qttiiictn scli ampluttt iicauratum contulit. (Vide tab. VIII.)

I
mmimm Ijunc Uiculaus (vide tab. IX), qua niljil clegancius ct absolucitm, iustus circa eubicctoe, piue circa Dcum, qui nimirum pro mcrito nunquatn satis lauitari potcet, qui plurimie uaturc ac fortunc bonie cumulatue, qut prubcncia, fiitc ct intccjritatc, conetancia ttulli Ijorttm fratrum eccun- btte, lcnie, clcmcne in omttce, Ijonorificue, ocrum cffuoue in proboe. 36 eumrnie euie meritie 6fit cumprimie oirtutc, fiirc ct intcgritatc magnam irignitateiu ct opce eibi, quamquam illae ambicrit, tnittimc aurit pcrpctuamquc htuiicm atquc itccue pcpcrit ct mcruit. 2ltqui priorc illoliiauico bcllo oir tum cr cpljcbie cqreeeue epccimcn eui itcbit, l)06tee acriter ffriit, oulncra crccpit, crat cnitn l)omo ntattu fortie, oclocia, ealtibue ct iii qcnue agili- tatc, Ijaetico luiio cum plurimoe tum fratrce prccelluit oniucreoe. Clarieeimo tieqi 2llbcrto magttopcrc cl)arue cttitte ct lccti crcliitariue fuit, iatnquc moribuniiue Ecr itt ciue rnattue ecquc familiam rciicicne ocluti amorie in cttm eui arqumcntutn poetrcmo tc6tatii5 occubuit. IDciniic Siqietnunbo rcqe rctjnantc pritnntn in Caetcllanum Capita- nfttmquc llaiiomicnecitt, 6uccamcrarium (Cracouicnecitt incieorcmque rctjni, eubinbc Caetcllanum Saniioiniricnecm ac rccjiti ®l)C8aurarium tum ©etopancjiittcneie ct 3atl)o- rifn6ie JDucatuum, Eaitotnicneie, ©letincueie, ftrjcpicjicneie ct ©roiicccneie capitancatue cet eublimatue. ©tuoe tnaqietratue ca fibc ct iicrtcritatc gceeit, qua maiorc antca ttun- quattt, rommoiiorum obiquc rcijiorum etuiiioeieeiniue ncqttc parum ecpe euie incomittobie Efflie comparabat comtnoiia, in omnibue eolcre et oigilaittieeimue. Comtnoiiue Ecipublicc, rommoiiue patric, commoiiue eeruitoribue, commoiiue atnico otttni. 6urijcbat ectnpcr in C6tatc prima luce, eub brttmc tctnpue ocro aiiljuc in profuttita ttoctc, obi pcniciorc 6cce66u 6tto popUtc flero intcriiuin crcctue aut ecn6im incciicne purae ac eincera6 prccttla6 Domino biu multumquc orabat, quae intcrmittcrc tjraniif ac pcnc incrpiabilc illi piactt- lum crat. 3ntcrim ocro cum eacrifirue eacra pcraqerct, nttlla ncqocia quamlibct ttrqcucia ab ec abmittcbat ct co quibcm gcetu eacra auecultabat, ot facilc ct iniiubif ccrnerce, oe qcetuequc cutn coriic conecntirc. ©tucm Hcr Sigiemunbue tanti facicbat, quanti pretcra oir qttempiam, aii colloquia amiciora ct pcniciora conclauia ncntincm ocl crcbriu6 ocl maiorc affcctu aiunittcbat, ot ncmo itlo cr orbinc ecnatorio Rcgi familiarior C86ct. (£rat cnim ritra inuibiam einccrue ct fcrc Ijomo eolue, amico amicue, in iiiccniio mirificc fcetiuue ct lcpii»u6. 35 curiam Eaiiomicnecnt iatn antiquo 5itu ruinoeam ct I)abitantibit5 tncommoitam inetaurauit eiiificiie oariie ct fabrcfactie ornauit. ©ircum circa pieciuae magnae cretrurit aliiequc iii qcnue commoiiie capitancatum aurit. 2lrccm Erjcpicenecm fcre cr funiiaincntie bc latcrc cocto ciiificaitit, rcparauit ct crcoluit, eupcruc ct infcrnc
i

picturts rollustrauit, ut prarsue ttaua atqur inuisa rius farirs rrrnrrrtur. 2lrrrm 0lstgn, qttr squalida rt abirrta ab iam srmiputibas bjabitarianrs iarrbat, naua splrnborr banauit, antnia prnitissima ronrlattia tnira graria rrstrurit ot sprrttm illum plutanirum trnr- brasum birrrrs in grariarum bamirilium rssr urrsttm. 2lrrrm itibrm ©staianritnrnsrm qttr prius rr li-gnris riiifiriis tata frrr ranstabat, macpta rr partr mura arnauit. QTulinam ar panr trstuitinrm, qur pramptuarium prrstat, ai» instar illius l)attr riuitatis fiarrjpn rrstrurit, sttprritr ratnmaitas nrr iniurunbas l)abitarianrs larauit. 6imilitrr arrrtn t^raiifk, iamiatn rollapsuratn, itibrtn rt 3atl)orirnsrin rrfrrit rt urluti br ttaua rrrrit, tum aariis rrbbitibus aurit. 3lpuii appilium l)or suttm patrrnum J9rl)iiilott»urrj arrrrn l)attr rr funitamrntis iisqur iir latrrr rarta planr sr tantaqur familia bignam riiifirauit, quippf atnttiquaquf rrtimr rt intimr lurulfntatn rt amrnatn, siquiiirm rttbirula, partirus, aalttr, pirturarum ranrinnitas atqur atnnia simut in ra tnirifirr rrsplrnitrrf. ©ppibttm arra aariis librrtatibus banauit. Qinr arra pirtatis ar rrligionis sur manumrnta sanr tanta aira bifltta arripirs. Cumprimis trrtum l)ar trmpli latrririuin frrit, rultnittibus muniuit, pauitnrntutn lapibr quabrata rrlata strauit, larunar sru pauimrntum l)ar supr- rius brpittc)i aptis rolaribus intrrpasita aura iussit, rl)orum suprriarrm liflnrum pra brraittaitiiis sarris offiriis rrlrbritrr brpirtum. ©rgana sattr rlfiqanria farrsqur frrrras trmpli bittas, atqur mor itt ipsa trmpli ittqrrssu iurta primas farrs €l)ristum anustum rrurr rum illa amni funrstissimo apparatu rt rrtu prrrurrrntr rt srqurntr, qui in aram rrttris ibat sufftgrnbus, itibrrn itt tnrbia trrnpli simularljrum susprnsi €l)risti buabtts ruttt l)ittr ittiir latranibus rt aliis at frrr fit simularl)ris. 3trm in rl)ora stalla rr atraqur partr pra sarrriiotibus tutn pulpituin sru suggrstum rattriottibus l)abriti>is. 3trm imaiqinrs altaris primarii sanrtr €riaiias iiupliris orrlusianis. 3trut raput argrtttrum rt prrtus rum iijmitftnatr braurata ramparauit, in qua £>ioi 6ic)ismuniii rrliquias primum rr JJrafla prr salrttnrs rt famigrratos oratarrs Crarattirnsrm rt littssir fJalatinas rr brar- rl)ia Oiui 6ic|ismuniii iirinbr rr |plar?ka iir rapitr rius allatas rrranliiiiit. 3trm piribrtn maiusrulam argrntram, qua sarra spnaris a sarrritotibus aii aalrtubinarias itrfrrtur utta rt patrnam argrntram, qua assumpta (Eurljaristia ab inftrma sumitur ainum. 3trm piriiirm arjqrntram rrrattiifniia rrismati sarra. 3trm ampululas argrntras iirauratas tnaiorrs. 3trm rasulatn rr oirgata arstr airibi Hrttrriaita. 3trm antrprnbiutn aarirgatuni aiiamasra alba rt arluto rttbra. 3trm antrprniiium ratnrl)alr rubrum aura intrrtum rum rrliqua altaris arnatu. 3trm balmatiras oitiiulatas buas albas 3ltlasio ralaris rrlrstini arttatas. 3trm apuii altarr (Eurl)aristirum aittfprnbiutn iir abamasra brunatira aura
intrrta,

intffto, iu*ta quoii funrrari iirstinauit. 3trm orrilla pro prorfooionibuo br rofftrro rubro auro impirto rt barulis. 3trm somularijrum rrsurrrrrionis Bominirr. 3trm timia- tijrrium rum rorlrari argrntro quo imponitur tljue in arrrram. 3trm mansionarias quatuor funbauit pro statis l)oris Uirqinis IDriparr rt matura missa brrantanbis. 3trm missain br bir instituit. Cubi magistro aurit salarium annuum srr marras, qui ona rum man- sionariis prrrrs singilatim omnrs rst brrantaturus. 3trm rampanatori abaurit prrrii annui onam marrarn. 3trm rrnsum quinqur marrarum funtiauit atr osus rrrlrsir rom- mobiorrs. 3trm pro oino onam marram. 3trm in loro rurir patrrnr rrstrurit IpJspitalr ona rt trmplum obi prrpositum botauit amplasqur l)ospitali inbulgrnrias obtinuit.
opulaurrat autrm sibi ororrm br familia tEanrjjmrnsi (vide tab. X), filiam palatini Eussir rt rapitanri Cropolirnsis grnrralis, frminam sanr forma rt moribus rgrrqiam, rr qua nati furrantsibi filiibuo, trrs orro filir, omnrs autrm antr trmpus mortrm obirrunt. fjrr rontulit ab trmplum Ijoc pallam rr orluto rubro ornrriano auro intrrto rum sruto riusbrm orluti rt globulo argrntro braurato fimbriatam panno aurro. 3trm rasulam br ramrlja alba auro intrrta cum rrurr rr auro oiUato rt omni intrriori ornatu. 3trm altarr rrstrurit ponr sarrllum ar imaginibus Oiui 2lbriani fabrrrimr fartis rr tiJratislaoia abtmrtis omniqur simul altaris ornatu illub ornauit.
arbara Spitronis br ®arnoto rastrllani (Cjarnotoirnsis rt rapitanri firjr&sjotoimsis roniunr (vide tab. XI) in ornamrntnm trmpli l)uius rasulam rrrulram auro intrrtrrtam rontulit simul rt parifiralr ar- grntrum.
artinus aulirus rrflius (vide tab. XII) orlorir nimio inljians saltu ruptus imobfoiqcsimum agrns annum orrubuit. 3str a purro prrrla- ris milirir stuims iirbitus, quo rontrniifrft animi ct rorporis mttnrribus ostrnbit, qurm nisi mors prrproprra rr Ijumanis rripuissrt l)aui» bubir prrstitissrt oirum tanta familia bignunt rt qttob mirum fuit oir rt nr oir quibrm uit- quam stomarl)ari rst rompfrtus.
€.

ui quiliftn Stanislaus a J9fl)iMau)iffj annos natus ofto ft oftuaginta oujinti libfris auftus in aula Jrfbfrifi Carbinalis nitatn fato rrbbibit funrratus fst autftn in l)0f fitis safrf primarif l5fl)yi>lotoifffnsis sa- ffUo, in fuius ornatutn itum oirit largitus fst monstranriam argm- tratn, rruffm itiitftn ar0fntfam, qut nunr parifiratf prfstat, raliffm argfntfum itfau- ratum rr otnnibtts qui t)ir t)abfntur, minorrm rasnlam aitamasri brunatiri roloris ft piriitfs buas argfntfas struanbis oblarionibus.
Ecclesia in Opatow.

/
■
-

;
I
. I
.
■
»
.

ANNOTATIONES.
Codex manuscriptus, quem prelo inandari curavimus, anno153'2 absolutus, incharta pergamena est exaratus. In textu edendo quarumdam vocum scribendi ratio, etiamsi ali- quando minus proba, servata est tamen ; tabulae ad fidem codieis accuratissime redditae; complementi gratia additae tabulae referentes mausolea Christophori et Nicolai Schidlovi- eioruin necnon sigilla et bracteatum nuinmum Christophori. Libri auctor est ignotus, ne- que in eo exquirendo morari visum. Codicis meritum totuin in tabulis positum, quae jure merito praestantissimis Polonicae Iconographiae monumentis adnumerari possunt.
De causis edendi voluminis paucis supra praefati sumus; hoc loco nonnulla de stirpe Schidlovicia, quae genti Odrovansinae adscribitur, adjicere libet.
Populorum versus orientem ac septentrionein Europae degentium primordia non solum anteChristum natuin, sed et sequentibusaliquot seculis densacaligine esseobruta notumest; posterioris autem aevi, annaliuin nostroruin scriptores, pio illo studio ducti, quod populos tenerae adhuc aetatis ad exornandas avoruin cunas impellere solet, passiin dispersa anti- quitatis vestigia atque praeclara gesta per orbem terrarum celebrata, iisdem tribuere non dubitabant, minime solliciti utrum relata, iis temporibus quibus illi vixere, historiae veritati, temporum habitui et ceteris critices rationibus congruerent necne. Bartholomeus Paprocius (Paprocki) in plurimis libris, quos de steinmatibus Polonorum ediderat, prae- sertim autem in eo, qui inscribitur « Zrcadlo Slawneho Markgrabstwa Morawskeho » (Speculuni inc/yti Marchionatus Moruviensis ), Olmutzii, 1593, de origine nominis Odrovans (Odrowaz, Odrowonsch, Odrowanz) tractans, originem ejus ad regem quein- dain Marcomannorum refert, atque de imperatore quodam Ivone Tratiano aut Tratano qui circa annum 190 post Christum regnasse dicitur, multa fabulatur. Pessina de Czehorod annalium Moravicorum scriptor, de Odrifausio quodam Moravoruin heroe praeclara ali- quot facinora refert, quae infra adscribi visum est'. Simon Okolski, stenimatum Poloni-
1 Johannes Pessina de Czehorod, episcopus Saman- continuatione ita refert, fol. 170. « Odrifausius porro,
driensis in Marte Moravico (Pragse, 1676), fol. 159, cujus liic fuerat semel atque iterum mentio, est, ut reor,
uhi de bellis a Moravis cum Carlomanno, filio Ludo- herosille, Saulus nomine, vel unus ex posteris illius ejus-
vici Germani, anno 869, tractat, ea habet « quihus dem cognominis, qui cuidam giganti e Graecia juxta alios
(ducibus Carlomanni) quum festinassent obviam Cun- e Bulgaria advenas in aula regis Moraviae alios ad cer-
dackerus et Odrifausius (annales Francorum Aras- tamen provocanti, lahium superius una cum mystaci-
fizonem nominant) heros bellica virtute atque animi hus, singulari audacia, nec minori animi fortitudine
fortitudine insignis cum expeditiori manu a Radislao detraxit, et quem idcirco rex Odrifausum, id estdetrac-
missi. Cundackerus pugnando interficitur; Odrifausius torem mystacum ( ocLre , detraho, avello, et waus mystax,
quumsesepraesenti periculo, aegre licet, nec sine vulnere polonice wons ) appellavit ; simul et mystaces sa-
explicuisset, etc., e manibus hostium se proripuit. » De gitta per medium transfixos prout ille regi videre hoc praelio Strahus monachus Fuldensis, cujus ahbas Si- cupienti ostenderat, in clypeo suo militari ferre jussit. »
gifridusexpeditioni huicaderat, in annalium Francorum Okolski in Orhe Polono (Cracoviae 1641 ), fol 299,
D.

corum post Paprocium adumbrator, gentis Odrovansinae in Poloniam adventum ad annum 966 post Christum natum refert, quem nos tamen non nisi circa annum 1080 occurrisse credimus; quo tempore Odrovansii in aula principum Poloniae morantes opibus- que pollentes, comites de Konskie appellari coepti sunt 1 .
Abrahamus Bzovius (Bzowski) in Thaumaturgo Polono, Yenetiis anuo 1606 edito, eo loeo ubi de sancti Hyacinthi Poloni atavis agit, duorum Odrovansiorum meminit, quorum utrique Saulo nomen erat, a quibus Poloniae fines latius prolatos atque saeva Tarta- rorum agmina ingentein cladem perpessa esse dicit. Qua in re pro consueta sibi negligentia et levitate valde errat; constat enim atrocia illa Batukhani agmina post devictam Mos- cuain et eversos Russorum ducatus, primum anno 1240 Boristhenem fluvium trajecisse, itaque multo post obitum Odrovansiorum, de quibus in Thaumaturgo Polono agitur.
Non adeo a veritate discrepare videtur, quod auctor egregii operis De antiquita- tibus monasterii Miechoviensis (Miechow), Sainuel Nakielski, pag. 106, de Radoslao Odrovansio narrat; eum nempe adfuisse infaustae illi pugnae, qua regnante Boleslao Crispo, anno 1167, cum Borussis, populo tum idololatra, dimicatum est. Hujus Radoslai imago, referens equitem armatum, adstantibus uxore cjus atque puero vix annos quatuordecim nato ! , atque stemmate Odrovansiorum proprio insignita, initio adhuc saeculi xvii ser- vata videri poterat ad portain sacristiae ecclesiae in Skarszewo (Skarschevo) aedificatae, quod oppidulum cum omnihus adjacentibus praediis ab eodem Radoslao conventui Mie- choviensi donatum erat. Jampridem, anno enim 1145, Saul comes de Konskie, gente Odrovansius, luculentas decumas in monasterium Tremesnense (Trzemeszno) contulerat. Hos autem omnes gentis Odrovansinae primarios viros numero et inunificentia donatio- num longe praecelluit vir nomine et fama insignis, Ivo Odrovans, anno 1218, in solium episcopatus Cracoviensis non minus propter ingenii et virtutis gloriam, quam ob pro- sapiae claritudinem evectus.
Ivoni huic merita gloria tribuitur, eum non minus sollicitum fuisse de aedificiis, ac
lisec habet « in Moravia antiquissima arma sunt quse nuncupationem suam vel a cognomine viri vel abeventu acceperunt, porro favet proclama armorum huic fa- bulse in lingua Morava, sed talis eventus frustra sa- gittam apponeret....» Crediderim quod sagitta emissa avulserit una cum carne hosti pagano lanuginem sive in prselio, cui magis assentior, sive in tali coram principe eventu. Erantenim antiqusesagittse ferrum latum etacu- tum ab utrinque , sicut modo et Tartari utuntur simili- bus inpugna. Quando in regnum (Polonise)illatse fuerint ignoro, sed quod circa annum 966 reperiuntur, hoc scio.
1 En tibi breve admonitum de titulis ac dignitatibus extraneisquod in rarissimo opere Adami Grodzicki cas- tellani Mezericensis (Miedz^rzecz ) nomine Mathiae Dargocki editum invenimus; fragmentum est epistolae Firleji castellani Woinicensis ad filium suum Andream scriptae. «Uni ex majoribus nostris Eustachio, a Casi- miro magno rege Poloniae adscriptus est titulus comitis anno 1333, sed hona tecum fide agam et cum aliis;
is enim titulus quondam ut et baronum, more illo veteri tribuebatur omnibus qui cum dignitate vel ma- gistratu aliquo regi aderant. Unde in legibus nostris saepe invenies proceres, comites , barones regni Po- loniae qui tamen non haereditarii sed honorarii a regi- bus erant, quorum in locum successerunt postea no- mina palatinorum, castellanorum, capitaneorum et aliorum magistratuum ac officialium, tam genera- lium quam provincialium. Senatorum enim et officia- lium corpus successive et non una vice compactum, et denominationes officiorum multse novse introductse sunt, a quo tempore statim procerum, comitum, baro- num merito in legibus nostris evanuit. » Vide etiam doctissimi Joacbimi Lelewel annotationes ad Niesiecii opus quod inscribitur Korona polska , etc. 7.( Corona Polonica aurese libertatis.)
2 Apud Niesiecium perperam de septem liberis Rados- lai mentio facta, quum Nakielski hsec habeat « heros in lorica militari una cum uxore et bis septenni prole de- pictus cernitur. »
f

templis erigendis, quam de alendis fovendisque popularibus suis. Etenim praeter plures parochiales et collegiales quas vocant ecclesias atque conventus Cistersiorum, Norber- tanoruin, ordinis Praedicatorum, quos Ivo aut cultui divino aut recipiendis monachis devovit, Cracoviae nosocomium aedificavit, in quo pauperum, aegrotorum atque senili aetate confectorum curae prospiceretur quodque fratribus hospitalibus de Saxia commendavit 1 . Beatae autem Virginis Mariae ab eodein Ivone aedificata ecclesia basilicam quam vocant, inter caetera antiquiora nobis dilectissimum monumentum, nomen magni illius viri nostrae admirationi et amori tradidit. Quum praeler illa oinnia munificentiae documenta non solum in alendo fovendoque, sed etiam in docendo atque educando populo indefes- sum sese monstraverit, jure merito decus et columen cleri Polonici per omnia tempora optiine de patria meriti, censetur.
Ab eximio illo antistite Romani itineris suscepti comites duo erant, nepotes ejus Ceslaus et Hyacinthus Odrovansii, quorum hic canonicus Cracoviensis theologiae et utriusque juris doctor in schola Bononiae, quae tunc temporis renovandorum antiquitatis studiorum conamine atque magno undique alumnorum concursu celeberrima evaserat. Ubi fama et auctoritate insignem tunc sanctum Dominicum Guzmanem nacti tres illi Odrovansii, secundum scriptores historiae ordinis Praedicatorum, testes exstiterunt miraculi ab eodem sancto Dominico peracti; quum enim Neapolio quidam cardinalis, Stephani nepos, ab equo, cui insideret, huinum dejectus mortem invenisset, sanctus ille, divino favore precibus impetrato, vitae eum restituit.
Hyacinthus Odrovansius, noviciatu Romae peracto, post parvum annorum spatium Frisaci inconfiniisCarinthiae praestans monasteriumordinisPraedicatorumexstruxit, deinde in patriam redux anno 1223 jamque tunc numeroso fratrum ordinis Praedicatorum agmine stipatus, potitus est Cracoviae ecclesia Sanctae Trinitatis sibi ab avunculo suo Ivone epi- scopo tradita. Aliquot annis post, Ivo iterum in Italiam iter suscepitRomamque adivit, ubi a Gregorio IX pontifice maximo benignissime estexceptus, quocum ille, ut referunt Pa- procius Bzoviusque, ab juvenili inde aetate, quum ambo Lutetiae Parisiorum ludis litterariis interessent, amicitiae vinculis conjunctus erat. Ivo obiit in vicinitate Mutinae (in Italia) anno 1229. Hyacinthus autem, fratresuo Ceslao, qui posteainterdivospatronosqueSilesiae relatus est, in Bohemiain misso, ipse Livoniam aliasque septentrionis regiones petiit, ubi praedicando Evangelio totum se devovit. Fama quam in illo periculoso opere consecutus est atque memoria insignis pietate vitae, longiore temporis tractu miris formis indutae, tantum apud populares ejus creverunt, ut anno 1518 non minus pietate quam sapientia conspi- cuus rex Sigismundus I a Leone X, Pontifice Maximo, sedulo impetraret, ut Hyacin- thum liunc Odrovansium caerimonia quain canonizationem vocant in numerum sancto- rum Ecclesiae Romanae referret. Post viginti annos (anno nempe 1539) regni Poloniae antistites in synodo Petricoviensi congregati apud Paulum III, Pontificem Maximum, tum Stephanus Bathoreus rex apud Gregorium XIII de conferendo in Hyacinthum summo honore sanctitatis iterum atque iterum solliciti, tantum effecerunt, ut Hyacinthus noster
1 De religione fratrum S. Spiritu»de Saxia vide Samuelis Nakielski Miechoviam sive promptuarium antiquita- tum monasterii Miechoviensis, Cracoviae, 1634.

a tribus illis pontificibus gradatim ad honores, quibus Romana Ecclesia nonnullos mortalium « evehit ad deos, » ultro promoveretur. Tandem Sigismundus III rex Stanislaum Minscium ( Minski) palatinum Lencicensem (de Lenczyca) acregni Poloniae vicecancellarium ad Cle- inentein VIII legatum misit impetratum, ut tam expetito a popularibus negotio colophon adderetur. Qui Pontifex Maximus eo libentius votis Polonorum accessit, quod, cardinalis Aldobrandini nomine, pridem in Polonia legati a latere mtinere functus, ornatissimum, Cracoviae exstructum, Hyacinthi Odrovansii sepulcrum viderat, atque noverat quanto apud Polonos in honore haberetur.
Exstat ejusdem Pontificis Maximi Breve canonizationis sancti Hyacinthi anno 1594 editum, in quo praeter minora quaedam, octo praecipua et insignia a sancto Hyacintho peracta miracula recensentur; quemadmodum ad magistri sui sancti Dominici exemplum Hyacintlms noster equitem quemdani Polonum, Zegotam nomine, illo Neapolione liaud fortunatiorem, equo dejectum atque ictu occisuni ad vitam precibus niiraculose revocaverit; eodem documento narratur Hyacinthus noster tribus cum sociis uno in pallio insidens Vistulam fluviuin miro inodo trajecisse; quod quidem miraculum referens Abrahamus Bzovius, de ordine Praedicatorum, cui adscribebatur, bonore admodum sollicitus, ait, sanc- tum Franciscum a Paulo non absimile miraculum peregisse, sed non nisi ^postquam a divo Hyacintho Polono moduin impetrandi a Deo favoris tam mirabilis itineris, didicerit. Scrip- tores rerum ordinis Praedicatorum non solum ab ipso Hyacintho, dum in vivisesset, plu- rima rniracula peracta tradunt, sed et ossibus ejus miram potestatem semper tribuerunt. Hilario Rangonius ait ab Hyacintbo nostro, ea ipsa die, qua solenniter Ecclesiae Romanae more et caerimoniis inter divos referretur, quinquaginta mortuos vitae restitutos fuisse. In documentis autem canonizationis Cracoviae solenniter peractae legere libet, quum ordi- nis Praedicatorum provincialis Andreas Parczevius (Parczewski) cacodaemonum agmina e quoruindain bominum corporibus ejecisset, diabolos istos ipsos coram innumerabili adstantiuin turba confessos fuisse, se atrocibus tormentis excruciatos atque vehementer ustos fuisse, quoties ad sancti Hyacinthi ossa propius accessissent.
Etsi damnandae sint nugae tam scurriles, cedit omnino in honorem nobis imprimis Polonis, ordinem illum ceieberriinum Praedicatorum, qui per tot annorum spatium per omnes fere orbis terrarum regiones, concessae sibi a Pontificibus MM. cruenta potestatis vestigia reliquerit, apud nos, sive mitiore populi Poloni ingenio lenitum, sive legum ac magistratuum auctoritate cohibitum, una tantum capitis dainnatione anno 1 508, in Judaeo quodain peracta, sese contaminasse, caeterum operam dedisse propagandis litterarum studiis, exstruendis templis ac coegendis librorum acervis, qui quidem scientia fontes ablati nobis fuerunt per totam Poloniam, ex quo primuin spoliatores nostri nos huma- niores atque doctiores reddere statuerint.
Sed ad Odrovansiorum gentem redeamus. In Bohemia quidem exstincta est; in Mora- via servata est in Sedlniciorum de Choltic et Biliczoworum familiis duabusque vel tribus aliis quarum nomina nos fugiunt. In Lithuania arma Odrovansiis propria sive stemmata a Wyszegerdone solenniter accepta erant in illo conventu Horodlensi (in Horodlo habito) quo laudabili utrimque conamine Polonorum Lithuanorumque populi arctioribus vinculis constringebantur; mos enini obtinuerat apud Litbuanos recenter tunc religionem Chris-

tianorum amplexos atque in communionem civium Polonorum adscitos, ut sese singulis quibusdam gentibus polonicis adscribi non solum paterentur sed etiam honorificum cen- serent, eademque cum illis arma ac stemmata gestarent; hodiedum arma Odrovansina gerunt ibi Litavori Chreptovicii (Litavor Chreptowicz), nonnullaeque aliae stirpes.
In ipsa autem Polonia saeculis xiv et xv ex antiquo illo Odrovansiorum fonte, plures tanquam rivi, manarunt familiae, quae quidem omnes uno eodemque stemmate utentes, quod Odrowans appellatur, a praediis, oppidis, caeterisque locis quibus morabantur, nomina sortitae sunt. Paprocius in libro qui inscribitur « Stemmata equestris ordinis Poloniae » (Herby Rycerstwa Polskiego), eo loco quo de confirmata donatione monasterii Mogilen- sis (Mogila) a fratribus armorum et domus Odrovansiorum anno 1462, agit, longam eorum recenset seriem. Annalium nostrorum scriptores narrant Prandotam Odrovan- sium qui et Galka nominatus erat, insignem victoriam reportasse de Bohemis, Joanne Luxemburgio rege, jam tum luminis orbo, qui moenia Cracoviae manibus duntaxat pertin- gere conabatur. Etiamsi Bohemici scriptores annalium, hanc sibiaPoIonis illatam cladem silentio praeterire maluerint, non desunt tamen validiora apud nostros scriptores testi- monia, siquidem Bielscius nomina etiam nobiliorum inter Bohemos refert, qui in hac pugna occubuerunt. Longinus sive Dlugossus refert de Prandota Bialaczovio gentis Odrovansinae, eum, illo injucundo atque intractabili negotio irretitum fuisse, quod Wladislao Jagelloni regi cum omnibus quatuor uxoribus obvenit; Jagello enim noster praeclarus apud Grune- waldum Crucigerorum victor, atque Mavortiis certaminibus felix, famae si creditur, intra domesticos parietes fortunam non adeo sibi amicam expertus est; quod quidem illi cum tot tantisque veterum et recentiorum temporum magnis viris commune contigit.
De vitis ac rebus gestis universae gentis Odrovansinae virorum amplius disserere longe fines libelli nostri excederet; meminisse sufficiet in Vitis archiepiscoporum tum Gnesnen- sium (de Gniezno), tum Leopoliensium (de Leopoli, Lwow, Lemberg) necnon Craco- viensium ac Premisliensium (Przemysl) plurima inveniri. Annalium nostrorum scriptores etiam quorumdam mentionem faciunt, qui publicis muneribus functi bello ac pace diverso modo statum reipublicae affecerunt. De quodam Odrovansio palatino Leopo- liensi narratur, eum in administranda hac provincia adeo modum justitiae et humanitatis excessisse, ut non procul abesset, quin motus populares excitarentur. De viris familiae Pienionzek multa praeclara bellica facinora narrantur; familiae autem Schidloviciorum (Szydlowiecki, Schidlowiecki) fama sub finem seculi xv per Europam percrebuit, sicut tes- tantur verba Philippi Beroaldi, celeberrimi ejus temporis grammatici ac rhetoris Bono- niensis, quae in epistola nuncupatoria ab eodem ad Paulum Schidlovicium scholasticum data, leguntur 1 . Sub initium saeculi xvi in fastigium honorum ac potestatis evecta, triginta
Vi
1 Philippus Beroaldus Bononiensis sub finem xv et studiorum nexus quo nil tenacius, te mihi, Paule, vir
initium xvi seculi plurima opuscula ediderat varii ge- clarissime, copulationibus necessitudinis arctioribus de-
neris atque insignem sibi famam apud suos ac exteros vinxit, qui jam sesquiannum degis Bononise inter scho-
comparaverat. De terrae motu et pestilentia opusculum lasticos transmontanos ut nobilissimus sicamabilissimus,
Erasmo Vitellio episcopo Plocensi dicavit, declamatio- qui non magis tui ordinis hominibus es gratus ob comi-
nem autem pliilosophi, medici et oratoris de excellentia tatem quam nostratibus ob morum honestamenta. In te
disceptantium Paulo Schidlovicio scholastico Polono omnia sunt affatim congruentia claritudini familise quae
inscripsit; ex qua sequentia depromere libet: « Hic idem apud Polemonios vel (ut a recentioribus corrigimur)
E.

vix annis post, penitus exstincta est Schidloviciorum stirps, cujus decus ac columen me- rito Christophorus censetur. Isprimumin PoloniacumfiliisCasimiri Jagellonidis educatus, juvenili statim actate Hierosolyma iter suscepit indeque mature non parum honoris sibi comparavit; tum in patriam redux a Sigismundo principe, qui tunc magna cum sapientiae fama Opoliensis ef Glogoviensis ducatuum gubernaculo praeerat, in consilia adscitus non solum fidissimi consiliarii sed et amici officio functus est. Sigismundo mox in paterna regna succedente, Christophorus noster citato gradu ad munera regni promovetur ac tandem summis in republica Polona officiis dignitatibusque cumulatur. Imprimis quidem filiam Mecklemburgiensis principis in matrimonium impetratum mittitur, non confecto tamen itinere ad regem avocatur, qui tunc primum contra Moschos bellum aggressurus Christo- phorum nostrum comitem sibi in hac expeditione esse voluit. Haud ita multo post, me- liori successu sponsam regi Barbarain Zapolyae filiam Cracoviam ducit, quam Bielscius ait non minus apud regem quam apud universum populum Polonum amorem sibi con- ciliasse. Ab illo inde tempore Christophorus in ampliori negotiorum arena collocatus totum se iis tractandis dedit.
Insignis ille vir jure et merito admodum exiguo numero praestantissimorum rerum publi- carum moderatorum accenseri potest, sed quum animi hominum ita compositi sunt, ut plustribuaturfortitudini in bellogerendo quam sapientiae, quaebellicos conflictus avertere studet, non mirum, Schidlovicii nostri nomen prae armorum strepitu, qui omnem fere Sigismundeam aetatem impleverat, quodammodo silentio obrutum mansisse. Inter poste- rioris aevi scriptores vix quidam Christophori meminit, fortasse, ut putat Paprocius, quod jam tuin stirpe illa deficiente, nemo superesset, cui ob gratiam captandain tam praeclari viri memoriam recordari frugi censeretur; antiquioris autem aetatis Sigismundeae scrip- tores, ut Miechowita atque Jodocus Decius nondum assecuti erantannos, quibus praecipue
apud Polonos non minus honorata, quod clara jam diu floruit floretque. Et ne proavos et atavos in praesentia percenseam, pater tuus cui Stanislao nomen, in maxima fuit (sicut par erat) apud regem Polonorum existi- matione, amplissimis honoribus gestis, fidei sinceritate probatus, vitae peritia moratus, praeconio bonitatis orna- tus. Et quum consiliatores principum prudentia cum- primis praeditos esse oporteat, fuit pater tuus, dum viveret apud cardinalem Polonum primi nominis consi- liarius...
« Quiddicam denumerosa fratrum tuorumcoborte qui omnes aulici sunt, et quum summus honor sit principi vel uni placuisse , bi apud principes sunt in gratia et existimatione; ex quibus Jacobus sacratissimo regi Al- berto est perquam jucundus, cui ob fidem thesaurorum regiorum mandata custodia quae nisi integerrimo proba- tissimoque haud temere committi solet. Petrus vero mensse regiae structor et scindendorum obsoniorum
scius artifex Secundum bos Nicolai quoque sunt
venti valde secundi, necnon et huic adolescentulo aura principalis aspirat. Caeterum ut lii apud regem favorabiles, sic apud illustrissimum regis fratrem Sigis- mundum Christopborus tecum in sinu est; uterque fove- tur, uterque diligitur. Nam Christopbori prudentia sin-
gularis ac ingenium praesens effecerunt ut dignitate dis- copbori Cracoviensis peculiariter insigniretur, quae apud vos est oppido quam honorata provincia. Tu vero, mi Paule, ob dexteritatem, ob eruditionem et bonitatem meruisti ut eidem principi esses a secretis. Tu archi- grammateus, tu auricularius illustrissimi principis nun- cuparis, cancellarium vulgo nominitant. His de rebusfit ut familia Sidlovicia tantae sit authoritatisexistimationis- que apud Polonos ut, qui emergere illic atque enitescere concupiscunt, hi ad Sidlovilios fratres confugiant vobis- que deprecatoribus potissimum utantur. Venistitu haud ita pridem in gymnasium nostrum ut Latinos nos latia- liter personantes audires, ut dolatorio latinitatis, si ulla esset, linguae asperitas levigaretur, quod adeo te delec- tat, detinet, pascit, ut non solum publicas scholas fre- quentes, sed privati quoque nliquid scitu dignum, me do- cente, continenter inaudias; tanquam domus tua facta est officinaetconciliabulum politiorislitteraturae.... Sedjam perlege,quaeso, controversiamtriumfratrum neque illepi- dam nequeineruditam, moxDe optimo statulibelluni per- lecturus. Valc, decus scbolasticorum et dilige doctorem.»
Philippi Beroaldi Orationes, Praelectiones, etc., etc. Par- rhisiis, in sedibus Ascensianis, 4°. Bibliotheque Nationale, Z. 4945.
«

Christophori nomen gloriaque enituit, adeo ut Bernardi Vapovii (Wapowski) fragmenta ad calcem Historise Cromeri Coloniensis editionis, anno 1589, adjecta, unicum fere fon- tem pracbeant, ex quo nimis parce recentiores annalium scriptores haurirent, Quo fit ut insignis illius viri res gestse nonnisi in libris ineditis atque monumentis illius aevi, et quaerenda sint et inveniri queant. Ex iis scilicet constat Christophorum ad Hungariae regem Vladislaum missum fuisse ibique et consilii auctoritate et agendi ratione tantum effecisse, ut rex non amplius de deserenda urbe Buda, cui tunc Georgius Zaheli minaretur, cogitaret; immo regi Vladislao numerosam manuin auxiliariorum, praecipue Joannem de Trentschin, comitem Scepusiensem, tanquam propugnatorem adducens, ad insignem victoriam apud Temesvarum de hostibus reportatam magnopere adjuvit. Beinholdus Heidenstein in libro De dignitate et officio Cancellarii regni Poloniae ait : « Illud Deo et Schidlovicii facundiae quem servatorem Hungariae proclamarunt, uno applausu Hun- gari arcessitum ferebant.» Quanti autem rex ipse Vladislaus fecerit merita in se Christo- phori Schidlovicii, liquet ex litteris ineditis regis ad Sigismundum primum, quas mecum amicissimus nobis vir, doctissimus Josephus Muczkowski communicavit; exquibusnonnulla infra leguntur 1 . In aula regis Hungariae Vladislai dum moratur Christophorus noster cum Cuspiniano, imperatoris Romani legato, dememorabiliillocongressuconvenit, qui moxin- ter imperatorem Maximilianum, atque SigismundumPoloniae et Vladislaum Hungariae reges occurrit, ubi gravitate Sigismundi regis, Christophori auctoritate et consilio, magis etiam fortasse tunc in diem crescentis, Turcici iinperii metu effectum, ut arctiora domus Austriacae cum Moschis et Crucigerorum magistro in Borussia inita foedera relaxarentur, quae tumjam ad delendam Poloniam tendebant, quum perspectum atquepersuasum,noninjuria quideni, haberent finitimi principes, antiquum illud libertatis cum tyrannide certamen non nisi alterutrius interitu absolvi posse. Schidlovicius noster tantam apud imperatorem gratiam favoremque consecutus est, ut splendidis donis, dignitatisque et steminatum augmentis ornatus atque cumulatus fuerit 2 .
1 In litteris Vlasdislai regis Hungarise et Bohemiae ad Sigismundum regem legi libet de Christophoro Schidlo- vicio :
« Qui quum a teneris, ut aiunt, unguiculis Majestati Vestrae non tam addictus quam ccelesti quasi nutu des- tinatus, tam singulari flde, constantia, integritate in Majestatis Vestrte rebus incredibili cum solertia est ver- satus tantoque charitatis affectu casus omnes et omnem variantis fortunse aleam pariter subivit. Ita sua studia, curas, vigilias , industriam, mentem denique totam ad Majestatis Vestrse spleiidorem sublimitatemque con- vertit, ut non modo cum nostrse tempestatis homi- nibus, verum ctiam cum omni vetustate in eo genere laudis facile conferri posse videatur. In quo viro et diligendo et fovendo perspicacissimum Majestatis Vestrae judicii examen plurimum enitescit. Licet autem liujus viri puram candidamque sinceritatem et incon- cussam in omni varietate fidem memoriae saepe volva- mus; haec tamen legatio, qua Majestatis Vestrae nomine proximis his diebus apud nos functus est, omnium prae-
\
teritorum officiorum seriem quodammodo renovavit et velut ante oculos intuendam complanandamque propo- suit. Siquidem ea cum dexteritate perspicaciaque sese gessit, tantamque in rebus sibi mandatis obeundis expli- candisquemoderationem adhibuit atque adeo prudenter et mature de commodiore nostro serenissimorumque liberorum nostrorum statu reintegrando nobiscum una disseruit, ut procul dubio liic ipsius adventus nobis et voluptati et usui fuerit non mediocri. Optimo itaque jure Majestas Vestra hominem tam exploralse fidei tamque diuturnis experimentis probatum et peculiariter semper fovit et egregiis titulis honestavit... QuapropterMajesta- tem Vestram , etiam atque etiam rogamus ut nullam occasionem praetermittat ejus viri majoribus in dies dignitatis insignibus ornandi atque cumulandi, id quod et nobisgratissimum est futurum et Majestati Vestraeho- norificum. Id enim habent regnorum fastigia praecipua boni quod illorum moderatoribus dandi ac benefaciendi probatis et meritis viris plenior est facultas. » 2 Non indignum memoratu monumentum nostrorum
/

Caspar Siemek in libro « Civis bonus» (Cracoviae, I622)ait: « Christophorus Schidlo- vieius, vir sui temporis potentissimus ad Caesarem legatus, oblatum sibi principis titulum non recepit, corona aurea et dracone suo stemmati additis contentus. TSihilominus et eam ob rem proscindebatur, qua ex occasione de Michaele et dracone non inelegans conscrip- tum epigramma et nostro habetur saeculo. »
Huc spectant ad imam hanc paginam positi versiculi deprompti e manuscriptis hodie- dum in lucem non editis, quos jocosa Cricii episcopi musa effuderat 1 , huc etiam per- tinent supra jam laudata excerpta ex litteris Firleji castellani Wojnicensis, ex quibus facile cognoscere possis, quae fuerit de dignitatibus ac titulis sentiendi ratio primorum apud nostrates, antequam morum extraneorum corruptela invasisset animos 2 .
Quod si quaesieris, utrum Christophorus, qui, ut nuper vidimus, viam sternebat arctio- ribus Poloniae cum domo Austriaca foederibus atque ejusdem nutu et ope principis Italiae filiam viduo regi in connubium adducebat, non melius futurae Polonorum incolumitati et saluti consuluisset, si omne studium in eo posuisset, ut nos ab amicis nostris triplici
cum domo Austriaca fcederum est, statim post hsec sua- sore Schidlovicio Vindobonnse inita pacta sanguinem Polonum servandi Germanorum imperii causa ma- nasse atque Solimani ab obsidione recedentia ultima agmina a Polona equitum manu penitus deleta fuisse.
1 Cricius ad sanctumMichaelem archangelum, cujus in arce Cracoviensi templum est :
Quando in ccelo fuit «ommissum Archangeli bellum Nonne fuit per te, quum Draco \ictus erat?
Quando parem summi nollebas ferre tonantis Et peteret solis Lucifer alta sui,
Cur sinis, ut tecum sit nunc Draco celsus in arce Qui sibi jus Domini vendicat omne sui?
Depictum in galea num diadema times?
An superare nequis mediam ense sagittam?
Depictum forsan tu verum in pectore cernis Imperium domini quum gerit iste sui;
At gerit iste quidem nobis dominoque volente; *
Salvare invitos nec Deus ipse potest.
(Christophorus Schidlovicius munere capitanei Cra- coviensis fungens habitabat in arce Cracoviensi ubi et Sancti Michaelis templum erat.)
Aliud ejusdem auctoris in eumdem epigramma :
Jure corona tuis, jure est Draco pictus in armis,
Omnia tu solus quum regis atque voras.
Aliud ejusdem auctoris in eumdem :
Quod diadema tuis, quod sit Draco pictus in armis, Perniciem patriae denotat atque jugum.
2 « Scire debes titulorum hujuscemodi exoticorum (praesertim comitum) amhitionem captam esse apud nos eo tempore quo Sigismundus rex noster congressus est Viennae cum imperatore Maximiliano primo quod inci- dit in annum MDXV. Ibi quum et principes certarent inter se humanitate et liberalitate, et diversae nationes splendore opum atque nobilitatis, sub discessum praeci- pue munera et varios honores ultro citroque sibi suisque
offerebant. Imperator ne tantum auri erogandum ipsi esset (quod etiam forsan dedignati fuissent accipere nos- trates) more suo et sine ullo dispendio titulos hujusce- modi nobilioribus et comitatui regis obtulit. Quum autem super hac re deliberatio communis a nostratibus institueretur, conclusum fuit gratias, Suae Caesareae Majes- tati agendas, caeterum nobilitate patriae contentos se velle vivere; abunde sibi satis ornamentorum conferre, nolle quidquam novi et alieni a legibus patriae et aequalitate communi inducere. Quid plura ? graviores quique viri quum ex sententia et constantia discedunt, juniores ac elatiores, privatim mutata sententia, non negligendam esse hanc occasionem arbitrati, plerique titulos comitum pro se et posteris suis impetrant, quibus tamen non sta- tim , sed longo post tempore aperte gloriari coeperunt. Haec est antiquissima occasio et origo comitum apud nostrates. Tamen paucae familiae jam supersunt, quae ab illo imperatore privilegia ostendere possint. Quare si consilium meum requiris, sic habeto: apud nos unicus no- bilium ordo f quem juris ac libertatis communis cequat nexus. Nihilominus familiarum vel personarum aestimationem multa distinguunt, utpote munia et dignitates reipublicae vel praesentes, vel antiquius crebriusque in familia gestae, tura virtutis vel meritorum opinio, saepe etiam, praesens fortunarum splendor, aetatis etiam ratio, adeo denique, quod saepe accidit, licet non semper juste, honorantium inter quos versantur favor. His fere praecedentibus omnis. ordo constat inter pares alioquin genere. Qui igitur nostratium aliis modis prae concivibus suis priorem lo- cumvel gradum nobilitatis sibi captant, sibi imprimis, tum patriae, legibus, tum externis hominibus quodam modo imponunt, a nobis vero risu et contemptu potius quam contentione aut indignatione aliqua excipiendi sunt. Uni ex majoribus nostris a Casimiro magno rege adscriptus est titulus comitis anno 1333. Sed bona tecum fide agam, etc. » Vide supra notam I, pag. 2.

aliquo muro seclusisset, inimicorum autem impetus solummodo armis arcuisset, respon- demus, illis felicioribus temporibus majores nostros nondum saevo adminiculo edoctos fuisse, quod heu posteriori aevo experti sunt posteri eorum, quantum scilicet fraudis inesset, quantaque pericula laterent inter illos fallaces foederum nexus.
Quidquid est quod de illis Schidlovicii conaminibus censeamus, maximae procul dubio laudes ei debentur propter memorabile illud fcedus cum Alberto marchione Brandebur- gico, Crucigerorum magistro, anno 1526 initum, in quo et sapientiae et dexteritatis et in rebus ad religionem spectantibus tolerantis animi conspicuum specimen exhibetur. Hoc enim pacto fracta Crucigerorum potentia nomenque deletum; hoc terrae ad Balticum mare sitae, in quas Pontifices Maximi, et domus Austriaca, et Crucigerorum magistri, et totum Bomanum imperium invicem sibi jus auctoritatemque vindicabant, imperio eorum ereptae, regum Poloniae tutelae restitutae sunt, adeo ut ab illo inde tempore duces Prussiae tantummodo in verba regum Poloniae jurarent; hoc pacto Polonorum respublica cum terris ac civitatibus nuper Crucigerorum dominio subjectis societatis vincula inivit, durabilia solummodo inter liberos populos mutuo consensu et fide obstrictos; et hoc qui- dem « Deo dignum spectaculum » intemeratae fidei, gentiumque juribus a majoribus nostris praestitae reverentiae, primum Lithuanos, tum Livones Curlandosque, variis etiam temporibus omnium finitimarum gentium proceres impulerat, ut regibus nostris supremam potestatem sui deferrent.
Ad illam rationis normam directa erant eonsilia praestantissimorum in republica Polonica virorum; hoc ingenium in parandis fcederibus Schidlovicii, JoannisTarnovii, hoc postea Joannis Dzialynscii, probantibus optimis quibusque civibus. Nostris quidem tem- poribus ineptissimus quidam historiarum compilator in haec majorum nostrorum consilia invehens, multum suae, nihil illorum optimae famae attulit detrimenti.
Sed et apud aequales suos Sigismundea illa ipsa aetate, Schidlovicius injusta expertus est hominum judicia; non deerant enim qui ordinis Crucigerorum abrogationem, ipsas- que lacrymas Schidlovicii, quibus supplex Sigismundum regem orabat, ne in Gedanenses cives pro derelicta religione antiqua nimium saeviret, aut exiguae de religione sollicitudini aut corruptelae tribuere non dubitarent. Cujus rei testes vide versiculos Cricii e libris manuscriptis depromptos, ubi pristinus Schidlovicii encomiastes nunc eum acerrime proscindit 1 .
Fatendum quidem Schidlovicium nostrum, cui et Sigismundi regis amicitia et caete-
1 Iu Christophorum de Szidlowitz castellanum et capi- taneum Cracoviensem, regni Poloniae cancellarium.
Proh superi, quales pariunt hsec saecula mores!
Quanta fames auri! perfidiaeque lues !
Patria quem genuit, cui commoda cuncta ministrat,
Hic vendit patriam, vendit et iste lares.
A Domino eductus summoque evectus honore Et domum Domini vendit et omne decus,
Et vendit Christum quem nomine portat
Et ruit a sancto milite sancta fides.
I nunc et dubita venalia caetera quaeque,
Cum patria et princeps venditur atque fides.
Ad Christum :
.... Ante deus fueras ter venditus asse At nunc halecem vix bone Christe vales!
Aliud :
Argentum Judas, halecem satrapa pro te Christe rapit; dic ergo, cui charior es?
Christopliorus de Schidlowyecz castellanus et capita- neus Cracoviensis, regni cancellarius, qui olim emporium R. P. ex Posnania corruptus Vratislaviensium pecunia ad Vratislaviam transferri obtiuuit, idem ipso anno Domini
F.
y

rorum principum favens aura undique vela inflabat, non admodum munerum ac digni- tatum illecebris restitisse, adeo ut post protracta cum domus nostrae Dzialynscianae atavo Koscielecio certamina de senatus principatu, hac dignitate contra reipublicae leges potitus sit cumulatim cum magno regni cancellariatu; Koscielecius autem ob illatam sibi inju- riam moerore confectus mox supremum obierit diem. Non reticendum Schidloviciuin ipsum confessum fuisse se ab imperatore Romano variis temporibus plus quam octoginta millia aureorum dono accepisse, neque desunt aliunde deprompta testimonia Sehidlo- vicium a civibus Gedanensibus, Yratislaviensibus et a Francisco Galliarum rege haud exigua munera sibi tradi passum fuisse. Exstant quidem apud Nakielscium Simonis de Lowicz litterae, e quibuscompertum habemus in negotio abbatiatus Mogilnicensis non solum Schidlovicium, sed et Tarnovium et Sigismundum regem ipsum, minora quoque donaria sibi oblata non sprevisse. Sed quum hujusmodi negotiorum vel meminisse pudeat, multum tamen temporis rationibus tribuendum est. Caeterum permulta hodiedum nobis occurrunt documenta Schidlovicium conflatas opes non tam privato commodo quam publicae uti- litati et communi civium bono adhibere, atque munificentissime largiri consuevisse ; et sicut par erat viro primario cum exteris principibus necessitudinis vinculis juncto, ingentem pecuniae copiam erogasse. Henrico VIII Anglorum regi egregios falcones, canesque venaticos, Turcarum veziro aurum et pelles zibellinas misisse traditur. Ejus munificentiam erga se ipsum et alios inultoties celebrat Erasmus. Domi etiam, ejus cura et sumptibus oppida mcenibus cincta et ab impetu barbarorum tutata, eedificia exstructa, cultui divino templa erecta et dicata rebusque ad ritus divinos peragendos necessariis instructa, litterarum studiosi viri donis cumulati, omnia Schidlovicium et munificentissimum et lautissimum et humanissimum testantur. Erasmus Rotterodamius,
\ 526, quum Rex Sigismundus cives Gedanenses luthera- nos ob fidem et religionem prsevaricatam in Gedano pu- niret sontesque ad poenas et ad supplicia damnaret, horum non paucos idem Schidlovicius accepta abiis pecunia et halecibus a morte exsilioque liberavit atque a carcere, rege importunis suis precibus ac lacrymis
Nunc rebus nostris inopino funere lapsis
(Cricius.) Morum specimen virtutis imago
tinum Cracoviensem regni cancellarium :
multum permittente.
Ad magnificumChristophorum a Schidlowiecz, pala-
(Cricius.)
Cbristifer, aurato gemmatum calce coruscus Exhortatur equum, referens gravitate Catonem, Nestora consilio, mensa dapibusque Lucullum; Quique Patroclus erat, fidus qui semper Achates Principis, et rerum custos et cura suarum,
Nunc apices regni, nunc fasces scandit avitas.
Magne senatorum princeps et gloria regni, Cui natura suum contulit omne decus,
(Idem.)
* Reginac Barbarac Zapolya primx uxoris Sigismundi primi.
Ut qui connubii tanti tantique decoris Illius auctor eras servitiique mei.
Attamen aggrediar; quod si quid nostra Thalia est, Carminibus vives saecula longa meis.
Cujus tot resonat populorum nomen in ore, Dignius hic noster quo nihil orbis habet,
Te mea mens agitat sacris celebrare camcenis; Sed novus optatum moeror ademit opus,
Interea hos elegos clementi suscipe voltu Quos fudi ad dominse tristia busta meae*,
Per quem congressi sunt tres cum Caesare reges, Et bona sunt studio multa peracta tuo,
Quum liber hic prsecipue iconographise et pictorise artis monumentum censendus est, non abs re neque in- gratum lectori fore credimus, si verba Cricii retulerimus, quse sub finem opusculi ejus, ut videtur nobis, inediti qui inscribitur « Descriptio victorise de Thartaris anno Domini MDXII die sancti Yitalis 25 aprilis ad oppidum Visniovice partse » quodque Christophoro Schidlovicio dicatum est, leguntur. « Habes, sapientissimine senator, victoriam hanc quam voluisti pro captu ingenii mei et vitae inquietudine descriptam ut, qui illam summo pa- trise amore ac laudis regise studio pingere in sede divi Francisci fecisti, litteris etiam memoriae traditam ha- beres. »

Hussovianus, Cricius, Verinus, aliique nonnullos libros insigni viro dicare honori sibi cessurum censuerant.
Nobis etiam videtur Schidlovicius bene de patria meruisse, quum Ludovico Hungariae regi atque imperatori Romano petitam societatem ad Turcam aggrediendum recu- sasset et ita Ludovico et prudentior et fortunatior imminens bellum a patria sua aver- tisset. Valachiam autem regno Poloniae adscribi nunquam passus est, persuasum habens quantum expediat inter majora imperia minores populos intercedere, ut eorum conflictus aliquando temperetur.
Non mirum si talibus consiliis tamque prudenti rerum publicarum moderamine Schi- dlovicii fama et existimatio apud exteros valde crevit, adeo ut Strigoniensis archiepis- copus moribundus Christophorum nostrum haeredem fieri voluerit; tantus enim apud praestantissimos civium suorum fuit viri respectus, ut magnus ille Tarnovius, Schidlo- vicii gener, apud Obertinum contra Valachos dimicans, fervente undique praelio, chirothe- cam manu removisse feratur, ut annulum a Schidlovicio sibi olim oblatum prae oculis versans, in tam gravi rerum discrimine, tam eximii viri recordatione animum erigeret. Quanta autem viri humanitas, quam praeceps et effusus ad leniendos fortunae ictus animus, pergratissimum tibi, lector, cognoscere erit ex litteris, quas Schidlovicii in regni cancella- riatu collega, eo nomine dignissimus, Petrus de Tomice, episcopus Premislensis, de Hun- garis tunc temporis patria ejectis ad eumdem dederat.
« Optime facit Magnificentia Vestra quod dominos Hungaros profugos, desertos, cala- mitosos et rerum omnium inopes sua liberalitate sustentat; dicant et sentiant alii quid- quid velint, sed credat mihi Magnificentia Vestra quod etiam apud hostes illorum hac sola re magnam sibi famam et laudem comparabit. Ego etiam pro virili mea parte allevo necessitates aliquorum qui meam opem implorant, praesertim vero ecclesiasticorum qui- buscum mihi est vetus amicitia, homo enim sum, humani nihil a me alienum puto et, ut pontifex catholicus, subvenio libens quantum possim oppressis et actis adversa fortuna. »
Obitum autem Schidlovicii idem Petrus de Tomice hisce verbis mandat palatino Sandomiriensi Petro de Chodecz : « Hesterno die post horam XXII magnificus dominus castellanus Cracoviensis, clarissimus ac longo aevo memorandus senator, excessit ab humanis non sine omnium hominum preesertim vero regise majestatis gravi mceroreet luctu; cujus animam Christus dominus recipiat in suas aedes aethereas. Is tametsi omnium hominum conciliare studuerit sibi amicitiamet favorem, singulari tamen quodam amore et benevo- lentia me et Magnificentiam Vestram prosequebatur, atque ita amisimus optimum ac inte- gerrimum amicum. Ego mortem illius satis deflere non possum; vixit enim mecum con- cordissime et honestissime in officio cancellariae et vereor quod tam bonuin et concordem collegam posthac non sim habiturus. » Cracoviae paenultima decembris mdxxxii obiit Schidlovicius, nulla mascula prole superstite. Generi sui Joannis Tarnovii cura in Opatow- inagnae ecclesia sepultus jacet sub splendidissimo mausoleo, cujus effigiem cum sculptis aere imaginibus in tabulis XVI et XVII invenies.
Numerosa praedia et agri cum filiabus ejus ad familias Tarnoviorum, Radzivilliorum et principum de Munsterberg transmissa, sed et harum stirpium complures sicut multae aliae praestantissimae apud Polonos gentes breve post tempus interierunt. Qui repentinus

magnarum familiarum decessus, jam tum apud scriptores illius aevi ominosa elicit verba de proximo etiam reipublicae Polonee interitu, quem tanquam statutam a ccelo peccato- rum et injustitiae pcenam, cito eventurum proclamant; nos potius censeremus, populum, qui de statuendis et definiendis juribus invicem regum atque populorum, primus et quo- dammodo antesignanus inierat hodiedum per totum terrarum orbem ferventia certa- mina, tanti operis mole obrutum, nunC communi gentium consensu virtutis praemia laturum esse.
His nostris finem faciant Stanislai Gorscii auctoris vitae Petri Kmithae, verba ad pro- ceres Polonos, quae non ideo referri visum est, quod omni respectu Gorscii sentiendi rationem probatam habuerimus, sed quod florente adhuc republica edita tristia vatieinia et inemoratu digna monita continent et specimen edunt ardcntissimi erga patriam amoris praestantissimi Sigismundeae aetatis viri.
« Ne mirere, lector, ait Gorscius, Kmitharum genus defecisse, neque, cur defecerint causas investigare contendas, quum occulta sintDei judicia; sed si propter peccata dixeris et quod Deus nolit ex tyranno tyrannos nasci et crescere super terram, non multum a vero aberrabis. Caeterum cominunis est sors haec Kmithis cum caeteris magnis in regno familiis, quae ante nonnullos annos cum omni stirpe mascula interierunt, quarum hae praecipue fuere : familia Dambno, Buczae, Hodecz, Haliciorum, Colarum, Jaroslaviorum, Schidloviciorum, Krzepiciorum, Gamratorum, Srzensciorum, Zabrzezinseiorum, Glins- sciorum, Gastoldorum, ducum Masoviae, ducum Zatoriae, Osviecimae, Silesiae....
« Non eos mortuos quibus moriendum erat dole, magis plange vicem nostram, vicem regni in summo periculo positi, quod viris magnis, justis, prudentibus spoliatum est
« An non certa haec sunt signa regni cito perituri? Quandoquidem recessit a nobis Dominus et abstulit a nobis regem, pontificem, prophetam, sapientem, consiliarium et vultu venerabilem et dedit nobis principes pueros puerisque similes et effeminatos. Idein confudit consilia nostra et spiritum discordiae ac vertiginis in mentes omnium immisit et excaecavit ut videntes ac scientes regnum per seditionem domesticam amittamus, ut tradat nos Deus propter peccata nostra in servitutem genti crudeli, genti immundae, genti cujus linguam non intelligamus.
« Levate ergo capita vestra, o proceres Poloni, quia in proximo est perditio vestra ! »

f?
TABULARUM ELENCHUS.
Tab . I. Odrovansius stemmate exornatur.
— II. Stanislaus a Schidlowvecz, castellanus Radomiensis, Cracoviensis et Ilzensis capitaneus.
— III. Domina de Starosiedlycze et Oransko.
— IV. Jacobus, castellanus et capitaneus Sandomiriensis.
— V. Domina de Pleschow.
— VI. Christophorus de Schidlowyecz, palatinus et capitaneus Cracoviensis, R. P. cancellarius.
— VII. Petrus, succamerarius et burgrabius Cracoviensis.
— VIII. Paulus, jur. u. dr. praepositus, Posnaniensis et Sredensis custos, Cracoviensis canonicus.
— IX. Nicolaus, castellanus Sandomiriensis ac R. P. thesaurarius.
— X. Domina de Tanczin.
— XI. Domina Barbara Spitkowa.
•— XII. Martinus, aulicus regius.
— XIII. Documentum foederis inter Albertum marchionem Brandeburgiae et Chr. de Schidlowyecz.
— XIV. Nummus bracteatus Christoph. Schidlovicii imaginem referens, item ejus sigilla.
— XV. Mausoleum Christophori Schidlovicii (iliique prius defuncti.
— XVI/Christophori Schidlovicii obitus regi Sigismundo 1 nunciatur.
— XVII. Nicolai Schidlovicii imago in mausoleo ei exstructo Opatovise sculpta.