Sphaerae Terrestris quadripartitae, Sine ORIA ME TRICAE. IV. PARtium Orbis Europae, Asiae, Aphricae, Americae, LIBRI Ad IV. Sacri Romani Imperij Principes Ecclesiasticos. Author CASPARE ZEPHYRINO, Art. Lib. Mag. # • . so DVSSELDORPII, Apud Christophorum Ort / Anno 1632. S S S 7600 e Ad IV. Reuerendissimos & Illustrissimos Sacri Romani Imperii Principes Ecclesiasticos. Vgusti Proceres Germani quattuor Orbis Muniti inuicto duplicati robore iuris on regum sceptris, nec honoribus impare magnis, inde repentinus nostras aduentus in oras ester ab orbe fluit supero iam non nouus, ipsis ad rerum vicibus primaeuo dissonus ortu stiuè vestris circumplandente thiaris, Deu splendor circa Phaebum Syrius Orbem censu maiore sui, augmentoque caloris? um vespertinum Caelum inicat omnem rubore, onne secuturae praenunciat omine vero ricomum pluulas post densas AEthra dici? sphorus accendens meliori lumine noctem atur comitante noua, venienteque mane: lioque vestra, Duces, paulum obscurata tenebris. tima quae possunt, inuitam haud laedere mentem, oria in occiduo terrae vt conspecta theatro, utina nouis operitur lumina signis. phorus insolitum miratur in aethre ruborem prope vicinum rubor aureus indice sudum Inuitar (:) Inuitat splendore diem: conspirat in vnum Vna Fides sic vestra scopum praeeunte supremo Lumine Teutonici Regni, comitante senatu Tergeminae mitrae lucentis vt ignibus aethrae Sicne iubar Fidei tenebris fugientibus atris Pandetur sub sole nouum, pax aurea bello Succedet, variisque tumultibus vnio regni, Caedibus insanis amor omni mutuus aeuo? Vt sibi vos sidos custodes pars grauis Orbis Delegit nutuque Dei, votisque bonorum, Ne qua parte minus ius tutum vtrumque labascat. Quadripartitum meritò ſic dedico vobis Hoc opus egregiis virtutis & artis Alumnis, Egregiis Mundi studio grauiore columnis, Exemplo egregiis caetu in Procerumque Ducumque. Cumque status varia praesentis siue futuri A cura vacat, ac libet hoc lustrare libello Naturae digesta locis miracula multis, Non tam promeruisse volo, aut quaesisse fauorem, Quam, si materiae cultus momenta repugnant, Deprecer vt veniam contentus, si modo magnum Queis placuisse, minus quoque displicuisse videbor ** Reues DEDICATIO. REVERENDISSIMO ET Illustrissimo Principi ac Domino S ELM LASIMIRO D.G. Archiepiscopo Moguntino, S. R. I. per Germaniam Archicancellario, & Electori. Vx Anselme potens praesul Casimire Thiara, VVamboldæ Columē ſtirpis prænobile ſalne, rande Decus Sophiae & Iuris, Tutorque piorum Ipſe pius, potiore ſtatu ſublime, ſacrumque Mitrarum sedecim caput, Imperialis habenae Tradendæ Director, iit cū prima retrorſum. Nonnihil à curis ſi reſpiraueris in te, In DEDICATIO In populosque tuos vno velut agmine latis, Iam noſtris vicine locis, placeat cor ad arctā Hanc transferre Chelin alieno tēpore forſan Ingestam, verbisque rudem, studioque politam Nonnullo tamẽ, & ſenſorum mole coactam, Si quid in his forſan detur reperire leuamen, Si quod adhuc lumen Fidei reperitur in Orbe A multis illustratum iam Autoribus antehac Clarius æſtiuo pandentibus omnia ſole, Hic qua oritur, rursumque cadit, Boreamę vel Austrum Obliquat mediū Primò Illuſtrißime Princeps Mirifico fuerant describi carmine digni Mitrati tua in Vrbe Duces Moguntide Diui Discipulus Paulli Crescens, Sidonius almus Martyr & Albanus, quique à bene nomen agendo Bonfacius populi assensu totius adeptus, Hunc aliosque Anselme tuae Casmire Ducesque Et mitrae Dominos ingressus tramite recto Ingenio promptus, pietate & viuidus annis Assequier primo subsistis limine quâ vi, Reſpectuꝗ patet. tamen his quā vincere cauſa DEDICATIO. Esto minus, partumque decus virtute tueri, Quã fama vel ſorte breui, Tibi gratulor ergo Nec minus Elector prudens ſupreme ſupremi Induperatoris, quam si te muiſere detur Aut Moguntina eximiæ Brændelis in arce, tut Svvicardina Aschafeburgi carmine nobis Et nota rumore procul decorante thiaram Dux VVambolde tuam, tanquam lux solis amaeni Hoc terrae spacium, statuis, aulisque, tholisque Marmoreis in colle ſita prope flumina Mæni. Secta tuum reputetne leuem gladiumque, pedumque, Augustis quod saepe dedit, diademaque ademit, Et gratum mox, credo, tuo te reddet honori, Seu bello, ſeu pace forent magis iſta porāda? Tunc quoque clarorum plectro catabitur ingens Fama triumpanhtis tua, post reducis breue temExilij in terris Vbiis cum laude peracti (pus biterea hoc carmen nō dedignabere paruum Vt Boreae nunc, post quoque sectae fraude superſtes. Reue * Reuerendissimo & Illustrissimo Principi ac Domino IC GEORG A ONIO, EPISCOPO Vormatiensi, S.R.I. Principi. E decoris condigna tui reuerentia reddit Solicitum Dux & Praesul venerande GEORGI Clarior ANTONI nunc Rodenslenie stirpe Inter Vangionas Prælustri stirpe potentes, Vrbis VVormatiæ columen graue fertile circa Complexae se farre solum, vinoque salubri, Qua nitidi crines & Maieſtate verendum Mitra tegens vultum mihi sit veneranda salute, Quo te aliis charum possim venerarier imus Alloquio, queis sermonem deducere verbis Fas foret, haud cupidae respondent omnia menti Deuinctae tenui sorti, nec sorte labori Gratifico. At poscunt claram tua culmina laudem Primo flore suo pulchierrima, rigore laesa, Vstaque mananti Boreali nonnihil Arcto, Non exusta tamen, non exurenda deinceps. Namque tuus tibi Collegarum haec contulit ordo Respectu meritorum habito: vereorque proinde Incepti ne forte leuis male concitus aura. Quae laudanda forent, vel quae clarissima per se, Obscu DEDICATIO. Obscurem sermone magis, minimeque fauorem Carmina nostra tuum possent aequare loquendo: Qui nunquam cessas hos mente souere benigna, Quos sophia & pietas adlegit in ordine Cleri fructisera ad vitae ducentes pascua plebem. iam visam quondam videor mihi cernere rursum Munitam muris populosam & turribus Vrbem, Ornatam taedis Regum & conuentibus Vrbem. Clara foro summi incumbentia culmina Templi, flaereticis sed adhuc inuisa manentibus extra, Son inuisa tuis operatis Tempore Sacris ontinuo vltra annos complexo mille terentos, Indicio Fidei contra haec mala tempora certo, Quae defensa Fides quocunque superstite Claustro, tcollegarum Cleri hic sua templa tanentum Officio, nuperque Patrum Iesu alta Lycaea. uolium extirpare ferum, vrticasque nocentes successu felice paras, satione salubri. pietas, studium, grauis & succedat honestas. unc disciplinae laxatae temporis huius tresibus, pronisque modis, renouare repulsum t fidei contendis opus, Cleroque, gregique xeropli praebere facem spectabilis omni tutum studio non dedignare, probosque otegere exoptas omni ratione Fideles. anta recompenset, peto, conatusque secundet Omnipotens, taciteque tua hoc Ecclesia mecum stulat & multos posthac feliciter annos lacendos tibi tot sectis, bellisque sepultis. REVE. L # G — O — S REVERENDISSIMO ET Illustrißimo Principi ac Domino, C FRANCIS EPISCOPO HER VCI BIPOLENSI, D' Franconiae, Sacri Romani Imperii Principi. VAde ſalutatum iam non procul ore modeſta Terpsychore reuerente Ducem, cui gemmea fulget HERBIPOLITANAE ditionis vertice mitra, Dedignata comis subnecti sacra prophanis. Extulit ad fontes quem arx clara Krodorfa Sigenis Ornatum prae aliis gaza & pronuper honore. Si vacat exigua princeps praenobilis hora, Pauca querar, grauiora premam, gratabor honora Voce tuis primis successibus, atque nouandis, Fausta, nec à tenebris interrumpenda precabor. Per DEDICATIO. Per binos menses niueum tua sextupla vultum induerat rosa fixa tuis insignibus vrbi Grata tuae reliquis longè formosior herbis Stante fide solidis plantati stirpibus horti Auspiciis Iuli & Godefridi Praesulis olim, lamque tuis caepti fulcris ex ordine cingi, franconia cum hosti nullo obsistente potito Mox cessit tua sors, sed non heroica virtus Cedere ventosis & vinci nescia sectis. Non caeptis aliena tuis grauis ore profecta Omina vera viri: gratis, HATSFLLDIE, palmam Codicibus solers Francam expectato thiaram: Comprobat cuentus non tardus vera secutus. ur tamen his recidunt aduersa? Reciproca dici onne volunt citiore via, grauiore regressu? Non aliter quam cum conclusi nubibus ignes Aeriis terris attracti sole calente, ognatum supraque gelu se allidere certant Motibus aggestis, & conglomerante furore, oncussi vt silices, strepitum, lumenque refundunt Auribus indendum nostris, oculisque tuendum, on raroque suis penetrantem haec infima telis: inteperistaseos tanta est infra astra facultas; unquid erit supraque solum? An sonus irritus ausu, Conatusque Deo melioris iudice causae? quid & haereseos centenis terror ab annis More suo non cessat adhuc? Num pristina pacem, um noua fundarunt Fidei miracula frustra: empus eritne tui, ô Numen Caeleste, triumphi Polliciti sponsae regimen, tutamen, honorem: Quis DEDICATIO. Quis patrio exegit Boreales Climate Victor, Vt noua conquirant Maeni atque habitacula Rheni? An nouus è Scythicis egressus finibus Athlas? Tartarico nec ab hoste timent, nec Thrace remoto: Moscua securos & pacta Polonica reddunt. Nonne tuo lumen satis aspectabile monte, Vnicus Orthologae qui cominus imminet Vrbi, HERBIPOLIS lumen Fdei, prae diuite gaza, Centenis quam oculis lynces scrutantur & Agri, Aspernantur adhuc sceptri spe (scilicet) alti? Det meliora Deus; quae & nos rogitemus eisdem. Interea, Duce te, Mænani tractibus horti, Felle repurgari qui caeperat ante colubri Tartarci male se miscente salubribus herbis, Spes huius redit emergendi pestibus aurae. Det meliora Deus meritis melioribus: addat Faeno ra virtuti centena, tricena rependens Sexagena suae librans momenta nitoris Sidereae sponsae, quae Ecclesia dicitur eius Quae sibi te pridem Paranymphum legerat omni Doctrinae, generis, morum splendore decorum. Cumque datos tibi mox indulserit almus honores Exactis cum pace graui compluribus annis In supera meritis crescentibus augeat aula. — # nei RE= DEDICATIO. 0 S * e REVERENDISSIMO ET Illustrißimo Principi ac Domino O, ANCISC L I Osnabrugensi, Mindensi & Verdensi, S.R.I. Principi. WArtenberge Comes salue Borealis amænum sidus agri, cuius tua pridem industria in aula Ante Vbia triplici iam expertaque, adultaque fulsit Vellendis loliis, instaurandisque nouellis ructiferis plantis, Visurgis fonte rigandis, i prior aptauit falcem HOIIENZOLRIVS Hcros, Quem decorauit honos Romano consonus Ostro, Qua quondam Diui cura felice potiti Continuos octingentos texere per annos Arabidis, vanaque lupis grassantibus ira: onec in hoc saeclo vi praeualuere Satanae, Atque DEDICATIO. Atque vt praeualeant, nituntur perque tumultus, Perque dolos, perque omne nefas, dirumque minantur Excidium Clero, nec sat vitabile virus: Vnde Duces sibi coctilem aquam exhausere fluentis: Nonne dolo inducunt pangenda ad foedera nostros? Altius inueniet repetens exordia motus, Diuersaeque vicis, qua regia versa potestas. Ast illos Diuum veneranda senecta priorum, Dogmaque praesentum moneat, consundat honosque Compescat virtus lato rediuiua virore. Diuus Herimbertus Carolo cum Caesare prima Iunctus amicitia non paucos ſponte ſuamet Oblatos sacris cum principe proluit vndis Mindaque ſtructa viris illuſtribus altior almum Erexit decoranda caput, iam mystica pronis Ad sacra haec populis, dando non aere grauandis, Sed suaui à te summe iugo, Ducibusque sacratis Christe tuis tua, non sua conquirentibus actu, Tempore Meimelphus viguisse Diaconus isto Dicitur in vita miraclis, morteque clarus. At Theodoricus Praesul, Martyrque beatus Nortmanno inuentus non est grassante furore Rectores Mindae fuerunt doctique, piique, Prima requisiuit meritò quos labilis aetas, Opportune, importune sine sine monentes? Qualis & Haduardus fuit, ac VVulfarius, inde Drogo, & Adelbertus iam tum grassantibus HunnisLæſane ſaneſcit Eccleſia, carptaque diſcit, Seruatur deserta, serè superata triumphat? Inter & electos Bernardum computat ordoLidarius DEDICATIO. Lidarius spartam & Milo feliciter illic Ornauere suam, & post longè his VVittelo compar. Antiquisque piis votorum ardore piorum. Ditmari vitam commendauere stupenda, Inque parasceue, qua lotus, transtulit vndam In vinum, niueo translatus ab ordine praesul Otto pius primis vix saeclo idoneus annis Se successiuis attemperat, atque secundat. Rosterpus pacata magis sibi tempora nactus Ad regimen melius, vel sine beatius ipso. Hinc Godefridus structor VValdeggius arcis teshageniae. Cagelmindinc stupori gusto Carolo fuit isto industria saeclo? onauus vtraque manu VVidekindus monte creatus Gaeta, solumque regit, Brunsuiciademque coercet. um ducibus plaerisque suo quoque cautior Otto lindensis populo Iudaeos lucra repellit ctatos iniusta diu, repetitque monendo Villebrandus abhinc grauis Hallermundius heros tentas arces ab iniquis, nilque monendo oficiens iustis recipit feliciter armis. orum ô VVartenberge comes succedis honori, oneri iam magna locis molitus in istis luinque annis: tibi iam Mindae trigesimus alter tmitram, si non studiis sors congrua dignis espondit, Dominus supplebit ab AEthere vindex, urescit si secta magis, si corrigit, aequus patronus, si se quaeret, largitor opimus. Prolo Prologus. Xtat in hoc Sphaerae Terrestris quadripartito opusculo historia metrica ex bina Epitome & sparsim aliunde pari vel potiore fide cum congruentia subinde variè alicubi gestorum, & subinde potissimumque bene gestorum liquido & fluido vbique stylo, e sparsim studioso concinnata impar quibusdam Neotericis & Antiquis in simili, si non eodem argumento Authoribus eo, reor, futura loco, quo plaera que coextantia & disparata juxta non contra nobiliora, paria, aut deteriora in hoc rerum ordine statuuntur, quorum quaedam vt haec, maioris indiga cultus & ad limandum temporis aliis aequandi aut superandi locum relinquunt, aut laborem molestiamque scribendi vlteriora adimunt. Sphæ Sphaerae Terrestris LIBER 1. Rdua Quadrifida Molimina pandere Terra Ordiar Heroo pede veracique & aperto, erie levaturus pangendi et quemque rogandi. [on vt in his fidat, quae saepe cor ardor habendi dicitat, dein cura onerat, tum distrahit vsus. Duce procedam fac ô Deus Optime tanta instructor fabricae, tanti moliminis author, Deus hoc potior nobis & dignior Orbe. ec minas ô Superi, regnis quotcunque praestis ferie Patrocinium, studeo si Numinis vni iasito decori, retuli si vestra trophaea. Ordine quemque suo sectandum Marte pedestri. ac etiam vobis humilique, & pectore prompto Offero Rectores populi, & si quid mea verba rantis seu pondus habent, aut arte merentur, Quam queror exilem nimis indignamque Dynastis, Caius opus decore & virtute petentibus alma, aſo patrocinio modica hæc dignemini amico, na narranda tamen non dirigo & approbo quaeuis. di quoque dispersae per Climata plurima gentes errarum, Mariumque simul regitote fauore Pangentem quocunque manum: nam haec condita vobis 4 Machi Machina non dono Regumque Ducumque Patrumque Sed Domini, cui vestra Fides famulatur in Arce Aetherea regnanti vni Trinoque per AEuum. Ante Soli Sphaeram Coeli prior ordine paucis Describenda mihi, vt sit notio plana sequentum. Cosmographi totam describunt undique molem Immensi, seu conspicuam, nostro sue latentem Intuitus animo tamen & ratione videndam. Discordis quatuor tenet haec Elementa tenoris: Quae nomen telluris habent vndae, aeris, ignis, Et Stellas, Solem, Lunam, reliquosque Planetas, Et quicquid Coeli complectitur ambitus alti. II. ſque expenduntur Cireli, quibus ordo notatur Cœlestis Sphaerae: nec non discrimen eorum, Quo situs apparet totque interualla locorum, Sub Circlis quaecunque iacent: tum Climatis omnis Sit quænam vel quanta sui proportio; quale Discrimen noctis variabilis, atque diei. Quadrifidus Mundi his versatilis angulus, omnis Ordo Planetarum occasuque ortuque vagorum Stellarumque supra hoc fixarum in mole globosa, Et quando supra caput accessere, vel infra, Principium Sphaerae, supremus apexque Polorum, Atque parallelae, tum linea quæque, dici Tum Circli medij reserantur, pluraque multa. Cælum igitur totum globus est cauus eque cauatis Orbibus effectus variis: procul a quibus aequo Quae distat spatio, terra est, centrumque vocatur, Quae cum stanto et aqua currente globum facis vnuS Subsident grauitate sui loca ad vltima Mundi. Sub Coelo leuitate sui se condidit ignis, gne sub hoc terramque supra leuis imminet aer. llinc ignis supra Sphaeram Coeli infima Luna pheramicat, tum Mercurij, Venerisque deinceps, Hinc Solis, Martis, Jouis, extremoque locorum aturni se Sphaera tenet, quibus vnica singlis ella suo tantum radio spectabilis ardet. ndiaco has septem dicunt concurrere Sphaeras, cuitus quibus est decimo contrarius Ochi, Materies imputribilisque & Lucida tota. lauo his Firmamentum supereminet alto dine stellarum, qui se hinc & non nihil inde nbinis modicis circlis cursu amplius infert. ficino nonae Sphaera, qua Libra, Ariesque ipiunt. super hoc nulla Crystallinus orbis picuus stella, decimus complectitur omnes sumagens reliquos aequata in lance Polorum tinti horarum spacio, quatuorque citatos lis ab exortu mediae per clima dici ad occasum, circlari tramite, at inde tans mediamque secus noblem, mox Solis ad ortum. Decimi cursus reliquis contrarius vnus. quicquid supra est, totum est immobile dictum pyreum sedes Diuûm, Dominiq, potentis. untur magni Circli, Circlique minores. Maiores sex sunt: aequator primus & inde adiacus, noctemque Colurus qui secas aequam, qui solstitij namen tenet ipse Colurus, Aequi4 2 Aequidianus & hinc, & Horizon denique sextus. Constantes quatuor primi sunt, sed variantur Prolibitu reliqui. in partes Sphaeram secat aquas Inter vtrumque Polum Aequatoris Circulus extant, a Vt quocunque die Sol hunc init omnibus Orbis Partibus aequalis nox sit quaecunque diei. Zodiacus bis sex complexus signa vocatur Circulus, incipiens à Cancro, qui ad Capricornum In partes Aequatorem sibi diuidit aequas, Dividiturque iterum, qua Aries, qua libraque manant. Zediacus gradibus latui bis dicitur octo. Partibus hos binis Eclyptica Lanea rursus Diuidit octo pari linquens vtrinque bilance. Nomina signorum sunt haec: Arles, Leo, nec non Inde Sagittator, Taurus, Virgo, Capricornus, Ei Gemini, Libra hinc & aquarius, atque deinceps It (ancer sequitur quem Scorpius, indeque Pisces. At bini Spærae Circli ſunt vſq, Coluri, Alter principio, quo Aries et Libra, sed alter Quo Cancer venit & Capricornus, nam bene circa Inuicem vtrumque Polum Sphaera transire crucisque Apparent specie. dein Aequidianus virumque Circulus ipse Polum transit, quo accesserit vt Sol, Nostro in Horizonie Aequidiem facit. Antipodum Vno Aequinoctem spacio. Sed denique Iloriz en Circulus est, spaciis Mundum qui diuidis aequis In summum, quod nos spectamus, quodque nequimus Cernere, de Circlis satis hoc maioribus esto. Nunc mihi de quatuor sit sermo minoribus, aequas Quae Sphaeram in partes Cælestem non secuerunt, Ast in aequales partes, seu plusque, minusque. Et quarum centrum Mundi consistit in Axe Centrum extra mundi, qui dicitur Arcticus, ipse Circulus est modicus, qui parte Poli stat ab omni, Qua pedibus primis graditur minor Ursa, notatus Ad Borecam gradibus vicenis, & tribus, atque Momentis quatuor. Spacius Antarcticus ipsis Distat ab usque Polo subter vaga climata Mundi llam nobis. Spacus sed ab Aequatore quoque iisdem Ad Boream Tropicum Cancri statuere: deinde, Quem Sol postremò transire videtur ad Austrum constituunt Tropicum Capricorni. haec omnia vt aptò Percipias, nihil est aliud Polus, ultima quam pars, Aui Axis punctum, circa quem voluitur Orbis. Arcticus ad Boream, vergitque Antarcticus Austrum. Axis at est medium, quod transit Sphaera rotunda. Est medium cuiusque rei cognomine centrum. Omni a vi haec capias meliori more, modoque, licito, Planetarum proprius quod sit suus axis. Diuersus reliquis, quod & alter motus eorum Contra naturam a sanctis agitetur & altis Spiritibus quique abs occasu tendit in ortum. At naturalis cursus qui dicitur, ipse Fu Coelo à Decimo, quod primum mobile dicunt. Experi Terra basis gravis est, licet antra, lacuiç Non desint, sed quae tanti nil ponderis instar. Quinque solum terra et circumdare millia passum Et quingenta putant, quam si deserta vel alti Non A Non obstent montes, & aquae, circumire per annos Tres & his centum, sexagintaque dierum Per spacium possis, singlis pergendo diebus Per leucas quatuor, Germani vt computus Orbis Aestimat: est que iter hoc horarum circiter octo. Sit lapis horarum aut Germanica Leuca duarum, Gallicaque vnius, media sit & Itala maior. Ambitus hic autem Coeli hac ratione probatur. Cum diuersorum graduum exaltatio stellas Respiciat, gradui Sphaerae Coelestis & vni. Respondent terrae ter passum millia quinque At Coelum est sexagenis gradibusque trecentis, Hinc terrae dictus concluditur ambitus OrbisEx Cirolis terrae constare minoribus aio Diuisum totidem terrae regionibus Orbem. Arcticus ex istis comprendit circulus vnam, Frigida quae doctis Borealis Zona vocata est Circlus Australis, Polus atque Antarcticus vram Frigida quae Doctis Australis Zona vocata est. Ast intra Cancrum & Capricornum torrida Zona efParte Soli media. Tropicus Cancrique Aquilonis Partibus, & Carolus moderatam perficit Arcti, Hinc Zonam Australem moderatam denique iungen Circa Austrum Tropico Capricorni Antarcticus ambas. At veteres propter excessum astusque geluque Crediderant, quedam quod pars habitabilis Orbis Non foret, at falso nunc experientia tales Conuicisse potest, ni fors incognita quae sunt Quale fretum reputant Anianum & iugera terrae Au Australis quae Anglis nunc & sulcata Batauis Remigibus, Zembla que noua loca nocte geluque Horrida confirmant Veterum sat dicta Virorum. Prima sit Europe minor, atque potissima Mundi Portio quadrifidi, ast eius prouincia prima Hispani Regni propter sceperumque situmque Cuius ad occasum finis est creditus orbis) Piacipuo memoranda loco, certamine cuius, Quantum pacis adhuc & sacrae relliqua tellus Relligionis habet, donis habet omne benignis. si dubium reputes, an gazis pluribus auri, Argentique, & opum variarum maximus Aeus Arbiter Austriacam Regalem ornauerit altam, Cesareamque domum (nam denos ordine sola catulit Augustos) quam munificentia larga Euidem ad sacrum Christi tutamen ouilis, Aique Euangelij plantaria in Orbe vicissim Indiadum condenda profuderit antehac, et profundat adhuc. nunquid primaria Quinte Carole laus Auguste tua hęc? Germanicus Orbis onne triumphatus tibi, nonne subactas & Indius, caque compressus, bellis pacata fugatis alia? hac morum nactus candore tuorum, Robore constantis mentis, pietate perenni, Militiae studio iustae felicis & apioris & annonae, & veterani militis usu, (norum defectu (vi te aiunt dixisse) duorum pollet miles veteranus: prae omnibus autem quirendam animae cunctis ratus esse salutens. A 4 Tall Tali vsus virtute retenti fortiter ampli Imperij dederas nato tua scepta Philippo Non minus haredi tot opum, quam moris & alma Virtutis; placidus longæ felicia vitæ Produxit qui fila suae, defendit amicis Hungariam auxiliis bis summa pericla ruina Cum sibi Teutonico metuentem rure propinquo: Fadere Pontificis, Venetumque adiutus ad ipsas Aequoreis sparsas superauit Echinadas vndis, Lunatam Turcarum aciem, classemque minacem Demersis ratibus vel captis, & duce caeso: Nec sine dissidio, & fortuna finibus auctis Lusitaniaco sceptro demigrat ad astra. Tertius haec imitans Patris spes vna Philippus Consortem partis Regni, partisque laborum Continuaturam cum Belgis bella sororem Eugeniam, Claram, Isabellam stirpis et orbis Ornamentum ingens legit sibi. vixit at ipse, Heu vixit Columen Fidei, melioraque regna Cum Christo, studio quem aiunt coluisse fideli, Obtines Italica properè, atque quiete statuta Belgiaca ad tempus, franatis motibus Orbis Teutonicique nouis, victis, totiesque fugatis Barbaricis in nostro, & in Indo Classibus Orbe, Iniectoque orae Lybiae per littora fraeno, Montiuagaque truci Latronum in Iberide pressa, Directaque manu renouatis rite trophæis Ferdinandi Abaui, Maurerum qui Orbe fugauit Relliquias isto. post tot feliciter inquam Gest. 9. Gesta, Polique initum regnum, pia pacta propinquis Cum Gallis firmata recenti iure, fideque Couiugii alterni, securus ab Axe Polorum Adiuuat, atque sui generis spem grandeque Regni Præsidium quartum post se virtute Philippum Linquit, amatque suos in eo spectare triumphos Completos, vel non tardè (si fauerit Aether) Complendos, quorum tot fortunata recenter Principia elucent terraque, & cognita Ponto. Octano conclusa iacens Hispania tota, Præterquam Pyranei qua culmina montis Multiuaga a Gallis hanc diuisere propinquis, Romulidis olim multo certamine victa, Facta tripartita est prouincia more recepto Lusitania, Tarraconis, tum Batica dictae. Post regnis diuisa Gotis primôque subacta Dein Saracenis. Rodericus namque Gotorum Ordine rex quintus vicesimus à Musamisso Eiectus Duce nescio cuius vindice stupri, Cum quartus decimus septingesimus annus Processu Christi. Cum magna parte potiti, Sic Saraceni telluris Iberidos essent, Rex Ferdinandus iustus cum Coniuge iusta Isabella isto praeclara moribus auo, Et studio tolerandi omnem vim sortis acreba, Otiaque exosa, centenos circiter ante Trigintaque annos bellis examina abegit Maurica, relliquiae quorum se ostendere visae Vix satis ob vires Atheismi labe soluta A Vix 10. Vix ob perfidiam corruptelamque parentum Deprauatae auida sanabilis arte iuuentae, Nuper in obscuro meditatae praelia frustra. Iam quarto tellus late dominata Philippo Millia cui nummûm decies centena (vocatur Millio) persoluit tellus quater Itala, bisque Lusitania, ses qui Orbis nouus. additur illis Annuus ex Belgis reditus, de Castiliaque, Aragonumque solo, plebis quoque dona, Ducumque uaque cadiua vocant vel honorum munia siue Officia, atque sacris quae mos praestare Magistris Militiae quatuor Calatrauae, Alcantaris, atque Montegiæ, & Iacobinae, & cum postulat vsus, Ornati qui Feudi opibus procedere adacti Expensis ad bella suis ex lege vetusta, More recepta etiam: qualesque Hispania multos Enumerat Proceres tres trigintaque sacrorum Mitratos, ipsis titulo septemque priores, Viginti dein quinque Duces, dein Ordine binos Marchiacos, e triginta, Vice de Comitumque Stirpe nouem, & quadraginta, studioque relinquo Postmodo dicendos, quoscunque Neapolis alma Permultos, pluresue tenet, quos cætera passim Italia, & Sicelis cum Lusitanide parva Sardinia, & ditio Belgarum huic addidit albo. Quid memorem ter mille equites leuioris Iberum Armatura altos in equis praestantibus etsi Fermodicis regno prasentes, & Cataphractos Atque leues totidem Belgas: centum quater ora Ilos Hos Mediolani pariter cum mille reseruat, Nec non quingentos & mille Neapolis alma, Ingenti sumptu Sicelis quoque millia sesqui. Induc hostico, stabunt virtute triumphi. Nescio quid vitij Coelis asscribat Iberûm Nam quae de vitiis, capraetermisto libenter Firmicus, at certè vel constellatio nil est Coelorum, vel si moueat, non coget iniquum: Nicalor obscuras facies qui reddit eorum, Audaces reddat, celsosque pudore, pericloç Inceptas vrgente operas: quod omittere possunt Perfacile, aut a se hoc scelus auersarier omne Indignum, at tardo dicuntur ad omne moveri insilio, ad regimen studioque attendere multo. Quasque ceremonias adhibent in moribus etsi Reglectas aliis, sine quis ratione reprendat, ilegem atque modum non excessere decentem, Diuitiasque suas, quas sertum haud dedecet aureum: vino nuribus mos est diuellere sese Romanas imitando nurus feliciter isthoc: untque cibi modici, nec in orbem more bibonum, tialibi, dextris potant, ver bisque receptis. ussam tamen, atque comae cristas, & inaures Quis probet & nugas nimias, studiumque placendi: (onne alijs prorsus distantia partibus Orbis astra sequi sueuere viri mulieribus olim Rellactis domibus: quorum collaudat in armis Lauius atque Trogus probitatem. nunquid abundant pe Caballorum leuium? satis horrida crusta Nop 12. Non minus, ac lapides fodiunt in montibus aspris, Crescere quae sensum referunt. fert Cythrea tellus, Sacchara, mel, oleum praepingue, crocumque calentem, Argentum externo ferro & praestantius aurum, Et vinum melius, vel quicquid denique gignit, Proxima quo complent affatim Gallica regna. Culturam multis saxosum respuit aruum Montosumque locis: Boream, quem Gallia sentit, Non habet infestum: nec aquis trahit atra paludum Semina morborum: riuisque Tagique fluentis, Aurea cum niuibus resoluta mouetur arena. Clerus opum diues: quibus & pars dempta subindi Annua, parvi oneris si sint magnique valoris, Quam bene promeritis, aut inde merentibus altri Pontificis manus attribuit ius ad omne tenentis Rite ministerium decerpiis, quando placeret, Hinc decimis, vel eas potiores dando sub vsus. In quibus & Regum, puto cura & sumptus Iborum Emicat, in nostro gens vt Pastoribus orbe, Atque nouo subiecta bonis, doctis que vigeret Informata piè cultum pietatis ad omnem, Mitratorum oculis ad idem vigilantibus aptè. Hinc sceptro Deus hinc & opes dedit, atque sauorem Americanne manu parua superare potentem, Innumeros paucis superare cohortibus hostes, Et ratibus paucis imponere fortia fraena Littoribus, populisque Indis virtute caterua Lusitaniacae dedit? hoc feliciter auo Castellum Lybicum Velen, habitacula multo Opt 13. Oppngnandi aditus tuto prohibentia luce, Pyratarum acies quorum se rupe tenebat Hispanis in festa diu, crepitante coegit In celerem terrore fugam, cum littore stabat Centenis classis spectanda triremibus hosti. Sed quo me rerum gestarum compulit aura In mare goſtarum rerum tam grande, patensq́; Quod iustumque requirit opus, grauioraque plectra. Nunc paucis contentus ero comprendere multa. Regia Carolida surgit structura Philippi, Ad quam Quintini factis victoria votis Obstrinxit reducem. stat Sancti nomine moles Atque patrocinio Diui Laurentis Iberi Graticula tosti Decioregnante Tyranno: Cuius & iniussu sacras diuisit egenis Diuitias summo à Sixto Pastore relictas, Cui famulante manu sacras astabat ad aras. Turribus inclusa est moles quadrata quaternis. Complanata quadris partim, partimque lapillis Area, vestibulum est portis insigne duabus, Et media egregia in templum ducente, domosque Coenobij: ad cuius duplex latus area vtrimque, Et binae turres forma simili in pede templi: Ducentesque gradus ad summi limina templi: In quibus Isacidum statuae sex marmore regum Candenti octo pedum fulgere decemque videntur, Marmore praenigro quo stat Claustralis eodem Ardua lonæis & Doridis artibus auſtri Parte. Palatinain Boreali parte refulget Consi 14. Consimilis domus. at pretijque artisque stupendae. Triginta sex templi arae sunt, organa bina Picturis variis et ad vsum sontibus Aedis, Et claustri adiunctis, summum de laspide, et albo Marmore sublimi fulgens altare quaternos Ductores vtrimque duos fundoque Synaxis Grande tabernaclam tenet interstante tabella Eximias binas, supra pluresque politas. Testudo Coeleste decus, atque atria Diuûm Plena repraſentat, virtutum clara figuris Sunt latera, & vitae Diui Laurentis, & almi Hieronymi, cuius Monachis habitacula sunt haec Credita. sex quadraginta Ironum decus ambit Omne Peristylii latus instrumenta vetustae Historiae sacrae. Borealis Regia pictam Continet historiam ad templi latus Higuerucia Deuicti pugna Rege à Ioanne secundo. Cuius ab antiquo texto solerte tapeto Ingentis pugna desumpta est forma secunda. Marmoreas generis diuersi laspidius fons Septuplicis gutto sacraria perluit vndae. Pergulaque herbiferum distinguit limitis hortum Multisidi. restat medio domus Aedis ad instar Marmore quae exterius vestita & laspide pulchrè Versicolore intus: statuis vbi lympha quaternis, Quadruplici circum quas Angulus obtinet ora, Prosilit in totidem factas ex marmore pelues Ascensu graduum repetendas: fonsque perinde Intima laspidius decorat coenacula fratrum. Arane Aram inter summam, sanctique sacraria templi Grande synaxiphylax stat laspidis octo columnis Auratis basibus diuersicolore rotundum Materia ingentis pretij & memorabilis artis. Auro tota nitet structura & Iaspide gemma. Octo basi proceres quatuorque in sede cauata Consistunt socij Christi. Crystallina Roche lanua materiae; custodiaque intima thecae Cum basibus globulis, cum Pyramidisque figura Aique columellis quatuor sunt laspis, & aurum docha fenestella mera sunt Crystalla politae. Emerada nitens claro laterna colore. Continet in medio Christum pretiosus Achates. icobus septem perfecit Trezius annis. Batica terrarum princeps pinguissima praebet ascua: cui praestans est purpura, et ostrea multa bynnorum valdè quoque piscatura lucrosa, Nauifer & Baetis, cuius modo littus oliuae, Es vites, & odore replent formosa suavi Cytrea, coniunctae perlabens Hispalis vrbis Diuitiis nulli vel Maiestate secundae Moenia, quae Oceani Regina putatur Iberi, Portus opum Ameridos, sedes septemplicis arti ingenuae, morum ac affabilitatis honesta, & exercitij generis cuiusque decori. Quo mercatorum toto conuentus ab orbe confluit & regem velut altera regna tributa Ditat, & excelsa spectandam se eminus orbi spectatricem late praebere videtur. Man. 16. Maurorum tandem obsidione Valentia longa Erepta è manibus Lamis certamine Regis: Quorum Dux Tainus vacua compulsus abire Rellicta cum quinquaginta millibus oram Denianes habitatum abijt: civesque recepit Christicolas vrbs inde nouos: riuique susurris, Et cliui gaudent semper viridantibus herbis, Mille vltraputeos viuarum seruat aquarum. Lusitania clara viris authore Strabone Nauibus ex corio primum, & maioribus inde Sunt ausi Lybicis numero certare, manuque. Primus & Alphonsus reges certamine quinque Rex vno vicit Mauros: insigniaque ergò Quinque pilas Umbone gerit. magis altius ipso Imperium reges hinc erexere secuti Emmanuel, nec non vnius nominis ambo Joannes, titulosque sibi adiunxere potentes Persidis, Indiadis, Agalbaridisque, Guinæque Athyopum, atque Arabum, de queis memorabitur infra. At eum longinquis dissensio oborta repertis Lis nouiter terris regem hunc atque inter Iberum, Sextus Alexander Romaniis Papa diremit Dissidium Regum, vt quicquid sub vergeret ortum Lusitaniaci foret, illud vt esset Iberi, Quicquid ad occasum derecta it lege Mathesis, Emmanuelis at hinc cum proles regia morti Occubuit, natus rex inde sorore Philippus Concordante satis populo, sed non sine bello Sceptra capit: cuiusque nepos nunc ordine regnat. N 17. At Lusitanis regio populosa sub vna Directos mitra Parochos habet octingentos, Sub reliquis plures. viginti fontium habere Millia quinque ferunt, portus ad littora septem, Excisos saxo pontes vtrimque ducentos. Maxima Olyssyppo concursu Classis Eoa, letropolis, Mercatorum ditissima sedes, Con paucos colles complexa Tagique fluenta. terra firma Gades modo seprat arctum (Vt monstrat bene Mappa) fretum, qua nobilis Urbe ensula nuper erat, quam captam classe Britannus ipuit ductor: terrarum quae vltima quondam, var Sol aspiceret, reputata à fronte fretumque spicit augustum, Lybiam quod Iberide terra suidis Oceanum miscens breuioribus vndis, nsula tum Maiorica, tumque Minorica restat, Quadraginta hominum quae millibus vtraque abundat, epe à Pyratis sursum & cum classe deorsum ransgressis vastata tremit: captiuaque remis capita exonerent, festiuis era diebus pilare solent. tam dextri verbere funda xtiterunt quondam, possent vt tangere quiduis t infallibili: cui tum à puerilibus annis Iluetis funda licuit tantummodo parem rpere deiectum, vicit quoque tela scloposque lic ictus sulcans diuersa cuniculus antra importunus erat nimis, & damnosus agellis. go Romulidae Lyb:cos miraittere catros foneas suasere fara, cogatur ut ex his Obstan Obstantes intrare plagas: nec plura venens Novit, at insignem tenet excelsamque palastram At maris ingressi pars hîc concluditur arcta In fouea, ſalis vt coaleſcat portio magna. Gallica Terra potens alio quae nomine dicta Francica quo Europe, dicta est à Gentibus Indis Trans Gangen trans & murum, qui diuidit Orbe Areliquo Sinas Asia, & trans Aequor ibidem. In se cuncta ferax tenet haec, nullique secunda Temperie placidam ventis moderantibus auram, Montibus herbiferis & amoenis vallibus, amplis Iugeribus segetum, viuariolisque natantis Squausigers pecoris, nemorumque recessibus aptis Non amplis, quae ligna foco domibusque ministrant, Urbibus vi spacio modicis, sic robore tutis, Nauiferis multis piscosisque amnibus, inter Quos fluit Armoricum Ligeris spaciosus inaequor, Dum medium regnum, regnique inter fluit Vrbem, Et passu Garumna pari, quique impete Soma Labitur in Mosam, Rhenumque Mosella bicornem Partesed aduersa Rhodanusque, Ararisque feruntur In mare Thyrrenum, quo tellus Itala gaudet. Sequanaque haud modicus, vectandis mercibus aptas Quae portant naues regnumque meabile reddunt: Nunc placidè incedunt, niue nunc, aut imbre tumescunt. Murmureque applaudunt, crepitant per leuia sexa, Efficiunt gratos que sinus & littora pulsant Fluctibus vndisonis spumoso gurgite vastis Rupibus insultant, quorum pars asperaturres, Pars extensarifort alibi ad sublimia vectas, 19. Pars saxis exesa patet, pars obsita musco, Pars raucis subiecta patet, pars imminet vndis: Prata virent passim, quae littus claudit vtrumque: Applaudens culto radiosum germine solim rouocat omne solum, spacijsque ex omnibus orae a nemora & montes vmbrosa cacumina tollunt, gaudent nilidas ex promere cortice gemmas. Quas ternas olim possedit Gallia partes, eltica quae Rhodano clausa est, fluuioque Garumna gduno modo clara suo est. Aquitania dicta modo Gasconia Austrasiae complexa potentis egna, vbios inter quicquid iacet, Alsatiosque celusum Rheni, Mosaeque ingentibus vndis. eustria quae Lygerin inter Mosamque tenebat isios caput: atque Artesia teritia regna selvetios, Delphinatum & complexa Sabaudos, gica nunc alio sub Ibero Rege Brabantes, Flandros aliosque regit. Gallis & Iberis. ste sat historia, fuerat Germanica lingua dichat eis cum tantum saepe latina, suo more aliquos audiui è plebe querentes, stremò nuper qua Galica dicitur vsa lobilitas tanquam digua magè: saecula post qua ra vix ierunt. Hispanis lingua latina, allis corrupta manet, diuersaque sensu nia diluuio Gotici miscente furoris. ctrici suspecta fuit victoria crebrò. contenta suis est finibus arctis, generare sus metuens successibus vsus. Qui 20. Qui visi primo Romanis, iure putati Esse noui ceu homines prognati totius Orbis Ad regimen fortes gladiis telis que vel hastis. Limite tum Pelagum, tum Aquitania tangit Iberos Armorice quoque nomen habens exercita claris Armorum virtute viris. nunc oppida bello Fortificata tenet gesto ob diuturna beata Dissidia, heu, Fidei queis Burdigala praeextat Metropolis. domuit qua Magnus Carolus in se Rolando eductos hostes Duce, quaque superbus Attila iudicio proprio Coeleste flagellum Cum dominatus erat, tandem est à Rege potente Deuictus Gallo sesquicentena necante Millia. Non procul hîc steterunt delubra Tholosa Thesauris pretiosa suis, tangenda nec vlli. Vnde Tholosanum de rebus dicitur aurum Non vsurpatis feliciter. haud procul inde Metropolis veterum Pictauia magna videtur, Pictonum celebrisque Scholis, celebrisque racemis: Claraque aquaeductu veteri sumptu, arteque facto Miranda, e structo a Romanis amphitheatro: Quae modo nomen adhuc in plebe reservat ArenæKure paludoso tota, & circumdatariuis Vrbs Grandis Burge Bituris vocitata putatur. Namque duo fratres binas struxere ibi turres, Prose quisque vnam: vicitque hîc omne rotunda Ingenium turris, sunt & munita locorum Plurima Gallorum, Sanslora, Suessio, Trece, Aurelia, Andeguum, Bellouacumque, Caletum, Lime 21. Limogia, & Caracassena, & Narbona, Perona. Miriades hominum ter quinque, & millia septem iginti regnum pagorum continet amplum. Francicaque haec tellas Italum quà vergit ad orbem psi fert omne genus: qua vergit ad Anglum, ſite caret: reliquum regniferi omnia demptu cit ubus, atque oleis: incultum nullibi, & expers minis est auris moderatum, collibus aptum sum syluis, piscinis vndique plenum natum pratis, & honestis artibus: ora naris & terra tenet interiore domantem uncta acrore salem, ditiones inque ferendum icinas, montes passimque calentibus vndis stantes. Graecis Massilia floruit clim. rtibus: his ad se Roma traxit que iuuentam. Cassili hinc mores famam reperere celebrem. certum sumptum dotis, vestisque recepit creto legis Virgo iungenda marito. nque Coronatos vestis, centumque recepta lon dos excessit, quin & Massilia portu nis summi castro opportunaque montis. uis sceperis Arelatum floruit olim, iciliis habitis tribus, vt nocuere paludes, ductis usi Rhodano de flumine lymphis. dia Narbo ferax Emporia teste Strabone quae Europam ficus modo mistit in omnem sua complexa fuit. Mons pessulus ornat mnasium. Hac Vrbs cum vicina Auennio terra ntifici pares summo, atque habitata per annos, Septe 22. Septenos decies voluens fatale ruinam Schismatis ob studium. templis distincta locisque Altera ceu Roma est ad normam principis Aula, Romanique Adythi, ritus penitusque vetusti. Inde secundinis Urbs est Aurangia iuncta: Sapius authores quorum memininere vetusti. Camberina caput Sabaudis siue Geneua Sublicium ostendat Rhodani super impete pontem. Auctus aquis Rhodanus donec hipatente Leman Susceptus propriis hinc intrat turgidus aquor. Monstrat relliquias Urbs Bezuntina vetustas. Dola caput studiorum firmis inclyta vallis, Et propugnaclis Vrbanasc eerne salinas, Quas prope fons oritur dulcis, fons salsus & alter: Ex quo sal ingente lucro desumitur albus. Urbs Nazarethum de nomine Nazarethi A Duce Chalonio reduce ex prouincia Idumes Structa pia laudi concepti à Virgine Christi. Augustodunum caput hîc Burgundia noscit. Quod prope Roberts studio Cistertius ordo Capit. & excreuit Bernardi clarior arte. Et studio amplexus mille, octingentaque claustra Clara virûm, numero nec forte minora sororuris. Hic & aquae ductus videas & clara theatra, Pyramidumque, & saxorum miracula magna. Andegauum Vrbs mitra celebris Sophiaeque palestra, Piscibus, & tegulis, & fontibus, vnde medentur, Diuersis morbis. Cum a rege in rura Britanna Vortigero fuerant Saxonum accita potentum Auxi 23. Auxilia, hi geſtis pro rege fideliter armis Consedere loco regni meliore Britanno, Indigenae cessere quibus, propioraque rura Per mare quaerentes appellauere Britanna. In quibus admissi postquam sunt viribus aucti Bis duodena Gotos duxerunt millia contra. Quorum vt Franciaco vis insuperabilis indo isa fuit regi, subdendos vsus ad ipsos Robore Narmanno est. sunt oppida fortia Brestum Nantesium Hannebatum, Dinantion, atque Malonis, Cuius (quae nouares alibi) custodia grandes Historia testante penes fult vna molossos, Campano ad portum reuocatos are tuendum. Duxne Britannorum fuerat Monfortius acerNon virtute sua, sed coniugis arma gerentis Aduersus Carolum sese obsidione prementem Blasanum, dum nunc confirmat voce Tribunos, une victrix in castra ruit. Normavia nomen A Danis, populisque aliis inuenit Alumnis, Quorum rex Carolus Gallorum nomine simplex Rolloni fertur nimia formidine natam espondisse duci turanti Nomen olympi, egis daret oscla pedi: nomenque Bigotis Quod iurans per Numen ait Germmnica lingua, ens ex hoc Normanna tulit: quae robore belli, estiterat tantum, vt vim Gallia (teste Rogero) xperta ipsius sub delituisse tremenda xoptans vtcunque manu, captiua Britannis. Ipulia eluctans, Vrbs Antiochena potensque D 4 Sub 24. Subfidens Solyme robur testentur abundè. Oppidulis quadragenis Normannia praestat, Arboreis adeò quoque fructibus, vt sibi factum Mittat ad externos potum è pomisque, pyrisque Metropolis regni Lutetia Parisiorum Totius, tot, tanta tenet Collegia Cleri, Templaque cænobia ex Monachorum quolibet orta Ordine, flumincos riuos, pictasque domorum Structuras, mundus reputari possit vt alter: Qua sontem ad proprias contingit nocte repertum Dependere fores, numero ne culpa triumphet: Qua primum à Carolo fundata Academia Magno Septecuplas artes, & ius vtrumque docendi Libertate vigens multis occasio facta est Vrbibus hinc artes non laude minore sequendi, Nunc corruptelam minuendi siue fugandi, Arte Sodalitij de nomine rursus Iesu. Proxima huic Vrbi regum visenda sepulchris Ad viuum pario excisorum in marmore Diui Clara Dyonysi est Vrbecula climate Graij, Caleti est Anglum breuior trateclus in orbem Quod veteris turris constructae à Caesare Iulo Robora commonstrat, Sauacum nobile eodem Visitur in tractu clarum rumore viarum, Ordine stratorum lapidum compagine longo. Aequor ad Armoricum tenet omni tramite arena Eductos niuca montes Picardia multis Proh bellis afflictarecens, nullique secunda Ubertate soli, qua se dem regis, e arcem P 25. Parisios pascit. Soma vrbes ambit, e agros Pascuus, exortumque ab eodem monte relegat Ad Boream Scaldim tincturum mœnia plura. Catholicae fidei notis tutoribus olim, Et modò principibus stat Lotaringia felix, Fert semper virides abiegnas per iuga syluas Ad loca quas fluuios videas deferre propinqua Planas, siue quadras ad templa domosque struendas, Argenti vænas, e clara metalla, salinas Candidulas valdè speculorum siue vitrorum. Materiam ingentem, non cedentesque lapillos Indorum gemmis, fontes semperque calentes Invisas toties agris, & pascua lata. Con minus antiqua Nanceium nobile pugna Quam Ducis hîc prastante domo & munimine forti, Quadruplicis propugnacli, fossaque cavatae. Atque facultatum Mussipontana palastra Tam noua, quam celebris, qua sacri, quaque prophani Doctores quaqua versum rediere creati. Belgica pars Orbis Galli sic Cesari Iulo Appellata potens reliquis magis vtpote semper Auxiliis, vt ait, vicinae innixa Britanna, Ideirco sibi quam superandam postmodo duxit. Tum Mosa, tum Scaldis percurrunt Belgica rura, Queis maior Rhenus fuit olim terminus: at nunc Nonnihil inuersis mutarunt nomina rebus. Praecipua nunc sunt regiones Flandria, partim Germani, partim quae Franci Idiomatis extat: Belgica quaque Italis & Iberis tota vocata est Proxi 26. Proximaque Artesia, ac Hannonia rure minores, Et Lutzenburgis montosa, Brabantia plana, Geldria Zelandis, Hollandia dicta Bataue, Frisiaque ad pelagum, quae tres magis aequore versa, Vel magis immersa, ceu coniectura quibusdam Visafuit, caeno illapsarum semper aquarum Exortae: longi quae caussa potissima Belli. Gens humana satis sacris simul atque prophanis Nata exercitiis, fluuiis, terrâque, fretoque Vectandis hinc atque hinc mercibus, atque parandis, Nec raris ideo percognita Gallica lingua. Quin etiam dextrè quaecunque domestica semper, Atque externa solet sexus muliebris obire Officia haud moris siue immemor oris honesti. Belgiacam quis nescit acum, quis pulchra tapeta Diversis formis simul, atque coloribus arte Intertexta manus celerisque, adeoque peritae, Externas adhibere manus vt nesciat istis. Turbidius nihil est pelagoque ferocius isthoc Sæpe oculos, aures, mentes turbante procellis, Tot motus, tanta intentante pericula, nonne Belgicus Oceanus, et Ibericus, atque Britannus Effraenes intestino ciet impete motus? Scotia dat causas, obiectaque terra Britanna, Belgica quod duplici vastentur littora motu: Norvvegico hic, Franco venit alter, & orbe Britanno. Tramite Douerium hic, interque Calesion arcto Procedens Batauos properat contingere fines. Illi Norvegiaruit obuius alter ab ora, Cuma 27. Cumque incrementuis aliquanto tempore aquarum immota se mole tenent: tum rursus eodem Tramite se referunt. nec eisdem motus vbique Temporibus Luna crescitque, caditque ciente, Sed quinta hanc Vrbem, sexta pertingit ad illam: Liberiore loco crescit minus, altius arcto. Aequor id iunumeros capiendos praebet haleces Septembri, Augusto, Octobri, medioque Nouembri Tardius, aut citius, prout aestus, hyemsque propinquant. Namque gelu ut vitens. Notus vnde per aequora tendit Approperant terris versus Scotum, atque Britannum, elgiacumque fretum: lumenque, hominesque requirunt, ucentesque oculis obscura nocte sequuntur ingenti regem, cui verice rubra corolla, Agmine: tum capti pars fumò, pars sale crudo onditi humanos apte seruantur in vsus in varias portandi oras terraque marique. Maiores etiam (piscis genus) aequor asellos, Praecipuè Phrysicum donat cum foenore grandi, Sulmonumque genus sapidum. sitque vtile quamuis Portubus, & ratibus tantum mare, cum tamen aestu, Turbidiore fremit, terras pessundat & vrbes geribus ruptis, (turres extare videres eteruectus aquas) quos ars humana parauit Straminibus, saxis, lignisque, lutoque denaci, Impensaque graui, nunquid mirere, quod aequor Alternis littus vicibus linquitque, petitque, Collisis crebroque inter se fluctibus aliis, dut quoque arenarum congesta mole per astum Nau. 28. Naufragiis infame manet, multosque fatigat! Vrbs Namurca Mosae iuncta est, qua Sambra receptus, Imminet è celso castrum cui monte vetustum Perfugium Austriaci Ioannis, Belgicarura Cum regeret pro rege suo, atque infida timeret Ingenia haec populi. lapides hîc inter habetur Effossos generum variorum nobile marmor grum, laspideo multumque affine: nec ipsa Est inciuilis plebs aut ignobilis arte. Lutzenburgus ager de nomine dicitur Urbis, Cui praefecturae Comitum sunt nomine septeri, Arduennae montes longè, latèque patentis Sunt hominum excisi, cultique ingente labore Non toti, sed parte sui. nunc ordine pergam. Proxima Picardis Hannonia crusta nigella Materiam flamma (qualemque Leodia tellus Affacim magis, & non raris Iulia terris, Proque focis nec non cudenda ad ferra ministrai Inuentam in vænis longis, breuibusque profundè) Donat & effossum plumbum, ferrumque, suprema Vrbs nomen de monte tenet par, atque propinqua Ipsa Valencennis: vbi & est Abbatia clara Vacogne veteri prædives Bibliotheca. Mabuge monumenta tenet visenda viarum Brunechildis opus medio testante columna Stante foro, & populi fama, quae grammata supplet. Quae clivo maiore soli, quam est proxima tellus, Gallorum ducunt ad nobiliora meatu Oppida dinerso tali saxo atque parata Mate 19 Materia, qualem nusquam conspexeris agris Vicinis, cuncti vt mirentur, quomodo & vnde Hec transtata feret, nec abest munita Philippis, Et Mariaburgum quadra insuperabile forma, Et propugnaclis, pretiosi saxa coloris Duritieque, cauis effossa è montibus ornant, Clarorum monumenta virum vel publica templa, Priuatasue domos. Frumento Arcesia diues, Metropoli Atrebato, atque antiqua sede verendi Praesalis, atque schola modò relligone virorum astantum: cuius praesulnascente tumultu Belgiaco Perenottus erat, cui sacra senatus urpura Romani sociata nec absque labore, Et Zelo, cui, dum fulcit ius, dirigit, ornat, Corrigit absentis Hispanoregis in orbe Iussibus, haud obscure primò obsistere visi Ex ducibus plerique palamque audere deinceps. Oppidulum Diui cognominis Audomari Antiquis portus distantis longius ipso A Pelago monumenta tenet fossaque, sinuso Nomen habentis adhuc circum tranabilis Vrbera dandanum Mediolano aequiparabile magno, Cuius circuitus senis completur in horis, Natalis Caroli Quinti locus, arceque firma, Qua muniuit eam contra vim seditionis Commota à populis, quam destruxere tumultu Heretico armati rursus, sed denique, ijdem Mutati in melius tum vi, tum sponte relatis In muros saxis repararunt: est ubi nomen Tuns 50. Tune male contentae plebis, rumoribus ortum Indignatae aras vastari, hominesque sacratos, Cunctaque misceri ferro, propereque domantis Hos ipsos, visi fuerant quibus ante faucre. Urbs stuuus perlota tribus, constrataque centum Pontibus, atque molis totidem, ner flumine paucis Versatis hominumque manu: templisque sacratis Quinquaginta inibi, diuersarumque operarum Ordinibus totidem, viginti & denique septem Textorum: hinc tibi mox vnius iterque diei Ostendit depressa solo laquearia clara, Caesarcosque inibi nummos persaepe repertos. Hac & in Vrbe licet quae pacificatio Bredae Capta fuit, firmis sit confirmata statusque, Et Regis tabulis, culpa tamen irrita facta est Nil eius placitum partis seruantis Holandae: Cum dux Auriacus rursum Germanica terras, Agmina duxit in has in Gallica regnare cessit, Accitique ad opem ex Gallis & Teutonisoris Stirpe Palatinus Casimirus, stirpeque Gallus Alter Alazonius. quos spes lactauit inanis: Urbs Bruge sexaginta stat praedita templis, Et linguae Latiae sacra, doctaque palæstra: Pollebatque opibus, quando mirata decorem Tot matronarum & natarum principis uxor Ante illic saeclum plures dominata per annos Subridens dixit, tanti non sola quod isset Imperij regina sui, commercia lana Mokis ab Anglorum transuectae finibus olim Sola tenebat adhuc, donec pars maior in urbem 31. Cata Antuerpiacam. multis ne refundit ab ima Ex aliis alias implentibus ordine longo Hic situlis Cisterna lacum gyrante caballo? Arte hominum riuus symphas adducit in vrbem Epelago, ratium nuperque cauatus in vsum? Hic mercatorum conuentus origine primus Europae ad reliquas quoque eundem transtulit Vrbes. Ansaticum dictum, quos inter & Agrippina sercentum ante annos, vsura aut censibus orsa Ditari ob damnum emergens cessansue lucellum, Si semper sit habenda fides) aut altera quaestus Pallia, pars Rehni sibi duxit relligioni Dextra sequi morem, donec quoque victa videri Continuo exemplo potuit plus amando lucelli, Quam rationis iter, quod adhuc gentilibus oriPermanet integrum. non insima filia Flandrae rbs Ipri tam opibus, quam fertilitate locorum: uius Rithouius praesul cum regia iussa Acciperet cum Egmondano Duce lapsa iuuenta acta reformandi, vel Cleri munia plura, inquisitorum haereseos, sacrumque tribunal, Quæque alia ad regimen Verique, Bonique facessunt, est non conatus paucos, ideoque tumultus rescentes constans remaneus est postmodo captus sseusis, cum Gandanensi praesule iusto. tenes portus insignes Flandridis ora. at cataracta sinum, quae sistit, aquasque remistit, Exclusis nomen, quiugentas roboris ampli na naves portu tuto capit, atque capace, Qua 32. Quarum perdiderunt storem Burgundica bolla, Queis iacet aduersa cum pagis insula parte Cassande hinis capta annis pluribus ante Obsidione premi. Neoportum nobile Claustro Bernardi, & cunctis praestanti Bibliotheca. Dunkirchum breuius portis, rumore frequenti Nobilius classis, pugnaque vtriusque cruentae. Ostenda Exclasas inter iacet, & Neoportum Obsidione graui quadrienni nobile factum. Continua: ſæclis vbi præcedentibus octo Sunt ceti capti pragrandes robore septem, Qui plusquam denis pedibus tum corpore longi. Proh hominum quantae strages ab viraque fuerunt Factae parte statim metro, numerisque notanda! Intus in Urbe Gubernatores ordine septem Morteque quindeni periere vicarij eorum. Praefecti vigilum viceni hinc, atque noueni: Quingentique & sexaginta quinque tribuni: Mille, & centeni nonaginta octo gerentes Ipsorum plærumque vicem, pariterque trecenti Signiferi, & tum viginti, dein millia sensim Ductorum quatuor, nongenti, vuusque, decemque Millia ductorum, totidem, velplura minorum, Atque octoginta diuersis casibus octo: Indignarum etiam dein millia circiter octo: Tum bellatorum quoque millia quinquaginta, Et quatuor: octingentique, vnusque, decemque, Ex nautis variis, ex remigibusque necati Casibus: infantes, pueri, matresque, nurusque Aulle 33. Mille & centeni, nonaginta octo notati. Presentes sed tantum illic, non tam ense sclopoque, In sua conuersis quam sata putentibus auris Sauius introrsum victore furentibus hoste. Quis spe, quis strepitu tanto pellexit ad arma Undique collectos perituros funere certo, Directricis Herae num conniuentia prima, sexageno anno post sesqui mille noueno? Argutone Ducis primordia pectore capta isse rati populi vocem vocemque Tonantis? Nescia Calvini soboles num parcere sumptu? nsilia an promptus vigil ad matura senatus, Ad mercaturae vigil urbs prænobilis artes Diuilijs innixa suis, studioque popelli imo obscurantis, dein se obfirmantis in ansu: ipretium positum & quaesitum mercibus Indis. dilata fides, sic est translata potestas tempus, saeclisque data est cautela futuris. uicquid & elicere hinc nouit Diuina potestas Maius in orbe bonum. Porro indegeluque sclopoque se foris totidem pugnisque in valla productis, orbis atque fuga same & interiere tumultu mpestres septem Mareschalli nomine dicti, non quindeni dictique vicarij eorum: efecti vigilium viginti hinc, atque noueni: lle, & centeni, sedecimque vicarij corum: ginti duo signiferi, pariterque trecenti. Mille quater nouies centeni, vnusque decemque: Ductores mille atque nouem, centumque minores. Sex, 34. Sex, sexaginta, tum sexcentique cohortis Prosecti: bellantum quinquagena simulque Millia, tum quatuor, sexcenti, tum quoque terniEt sexaginta: de nautis, remigibusque Sexcenti ac vndeni: pueri, & mulieres Centeni deni atque novem. Quo nomine, qui, quot Externo & proprio induxere in pralia fato Irrita cum ventis & aquis, cum viq doloque Nunquid spe patriae, fidei regnique tuendi, Et protecturi se valli & climata plura? Capta quidem, directa bonis, exercita multis, Sed turbata auidis, aut immatura subinde Consilia, hostico nec incxplorata sagaci, Inque Tribunorum manibus stipendia versa, Munifica in turbam manus hinc regalis inertem Infidam, speci, quod tenus non pectore amicam, Et si quae par his iniuria, siue quis error, Aui varij potius longa infortunia casus Mole laborantem solita infestare coronam Est intra ostendae vallos mediae ambitus hora Ipredo amniculo portum facienis cauato, Ad Zephyrum introitus maris est, piscatibus olim Vixerunt ciues numero ter mille supersunt Vix modo bis centum reliquis ad rura profectis: Portus eratque nouus paucis effectus ab annis Parte alia ad Boream accessu maris, atque recessu Commodior, latus pedibus qui paene ducentis, Et binis histis placrumque prosundus, & annis Factus erat roelior dictus Gula sorte, vel apto Indi ndicio. Hinc studio Statuum nudata propinquis illibus arua licet modicis, & fluctibus undae * Euro admissis maris accedentibus Austrum, uua riuo per passûm millia lympha d Zephyrum fundum pariter reddente palustrem. dite firmarunt vallos, & stipite fossas, enuere vagas cataractis sapius vndae versus maris insultus, hostisque minantis excidium: duplicesque hic robore valli fissa, variis & propugnacula formis suerfis & lunatis, quadris & acutis, unctis vrbi, & disiunctis longius vrbe mullis, fabricae qua seruijt humida tellus um in varios deducta, reductaque flexus. ondena prius cum munimenta per annoi spæne duos bellantumque Agricolumque nis defensa hostem auersura tenerent, in se plenus circum hanc exercitus vrbem in stabili tormentorumque fragore. aminibus crebris in mania factis, uae nimium eciodere, cruentaque saepe, portus subeuntibus hostibus ambos nenta hominum portantibus, atque recentem iam caesis non raro aut aequore mersis, espitibus, lignis, sudore, periclo otis vtrimque vadis, lethalibus auris ad exitium certum grassantibus hostis, tot coniunctis immersa cadauera viuis re diu: ventoque ferocius orto Valle- 36. Vallorum glebas subito euertente madore Usque ad aquas slantes adigente ad cingula turmas; Et munimento iam iam impendente propinquo, Loricas valli superante excelsius alti Tradiderunt vrbem, & salvos vicunque suosmet, Cum mare supra hominum scitum succreuerat altè. Opposita est Anglis hos saepe fouentibus hostes Gravelingapotens portu, qui fortia quinque Propugnaclatenet, quorum sunt quatuor ora Flandriacae sumptu, quintumque a Regeparatum. Estue Udeuardæ grauis obſidione tacendus Regalis visus cauda duplicante Cometes Cum Burgundiaca cruce, quae transuersa paratur Omni parte sibi similis? Maris aluit vnda Cortracum quondam nunc non ignobiliis Fibem Nominis. Hic Comyne Comynæi clara Philippi Patria, geſta ſui qui ſcripſit temporis illic. Continet antiquum modo clara Lycæa Duacum Franciaco sermone loquens a Rege Philippo Ante suos abitus erectum sumptibus amplis Ad commune bonum, ne linguae Gallicae Alumnis Insectas sectis occasio detur ad vrkes Migrandi. Dines Tornacum nobile magnum Mitrae hares veteris, qua Felix Tertius ante Mille & centenòs annos donauit Alumnum Legis Eleutherium primò celebratur Alostum, Quod Geuſa (ſic haereticos dixere rel elles, Praecipui quoniam composto fadere, viuant Mendici, hoc Geusae est, conclamavere, simelque Vina una propinarunt inopum de vasibus haustagno factis, induti vesteque glauca, m defenſores abiſſent forte peregrè, damotis scalis pugna inuascre cruenta trum maiori parti praemiserat ara mensis soluenda statim, pro parte datisque sidibus, paucos qui traduxere ad eundem sensum, Regisque intromisere cohortes. & viginti Brabantia continet l'rbes felix, nisi qua Kempinia seruat arenas, plures longam perducit ad usi senectam. scu humanis Brabanius pectora verbis, sua defendit dum privilegia nuper dicus, immunis poena non factus, & igni. sedes Bruxella Ducis circumdata campis tilibus, castro spacioso, hortoque ferarum bilis, & duplici vallo, manualibus vber quinquaginta pariterque duobus, ictisque locum Regis supplentibus alti. acipibus nomen longo dedit alma Louani sporis Vrbs spacio, muro duplicante, palastram net insignem praeclaris artibus omni auende illic coeuntis ab orbe iuuente. Ducis Albani circa hanc Exercitus Vrbem nastiuis, inne tempestate tremenda llus ad opera, aliquasque abſorbuit ades: ma dehinc biduo visa est volitare sequente uiu patulo par est Antuerpia magnis zduno & Rotomago, quas Gallia claras Urbes. 33. Urbes terræ tenet, quâ latis atq profundis In mare procurrit Scaldis clarissimus vndis, Ex quo sunt intrò ratium stationibus octo Deductae tutae fossae. Dux addidit arcem Albanus vastam, cuius qua respicit vrbem, Ciuilis partem vt plebs demolita fuisset, Quam damnosa fuit res huc celerantibus intrò Hispanis, Italisque ex vrbibus, areibus, agris, Mercibus immensis qui vrbis, gazaque potiti. Cultaque vastarunt subitis praetoria flammis Haereſis vltores. pedibus conſurgit in auras Hîc quadringentis vicenis inclyta turris. Orbs est sylua ducis non uno peruia riuo Nobilis, & bellax pro re lligione vetusta, Cuius non ſemel eiecit quoq́; manibus hoſtes Frigoreque auxilium repulit portante, manui Militis inuicta. Pelandia proxima longa Unius per lucis iter cænoſa, paluſtris Materiam siccata focis flammuque ministrat, Qua traducendis supponunt stramen equorum Clauatis pedibus, passim reperereque multa Abdita ligna sinu. Celsa Mechlinia mitra Praereliquis claret. quamuis aetate parentum Sub paucis fuerit prouincia Belgica mitris, Addidit his plures Regis, summique voluntas Pontificis: quibus est plebs obluctata deinceps. Pars fauit contenta bonis, & paruit aequa. Oppida Gertrudis Pelago contermina captu Squamigerûm claret, cum primum Martiuu acri in 39. inſonuit tonitru, ſub quo latuere proſundo Emergienum auidè, complentum retia denis Millibus, atque nouem: Salmonum & copia grandis Hic intercipitur, reliquum transsertur in orbem Conditum sale vtrumque genus, latissima quondam Thena fuit triplici sensim circumdata mure At prob, Francorum Leodinorumque cruentis Facta fuit bellis populo deserta: superstes Parte modo est domuum, & qui claudunt pascua, muric. aptiuos olim maioris nominis arce aluordi tenuisse ferunt: nuperque tribunus resedit rubrae decoratus nomine virga feserri solita, qui belli tempore lustrans reumquaque solum comitatus fortibus ala Presidiis equitum, tum deiruncataque plebis spendens capita arboribus quaecunque propinquis. tiguae septem sunt insulae ad ostia Scaldis Zelande dicta Germano nomine dites. Celiculis, mare qua spectant, firmantur arena, At qua respiciunt sua rura, manu indigenarum xcelsis vallis cubitis bis quinque vel vlnis, quod basi latis viginti quinque tenaci Compactis terra, lignis saxisque duobus traminco digitis pertexto tegmine crassis, assiduos Pelags fluctus arcentibus à se. mmuni huc confert isthac respublica sumptu Aerarata pro quisque sua: fert pascua tellius inguia, oues factas, triticumque: salisque relati spanis ab Agris informia crusta nitorem Exco 40. Excoquit ad certum: tum fermè tertia adauclum, Parte per Europam longè lateque remittit, Istque superficies salsi dulcissima fundi. Sola zirixae puteis vrbs dulcibus extat. Aura quidem grauis est praesertim aestate venent Pestisero immunis plurumque, sed acrius atque Longus ardenti, postquam semel arua subiuit. Metropolis Midelburgum tam publica monstratus Quam priuata suis opera insignita decoris, Vtilibas firmisque bonis, portusque propinqui Commoditate graui, quingentis nanibus amplis Saepius accessa: Armudium dixere, coire Quo classes, nauesque solent, vt tutius altum Transcurrant Pelagum, denae bis terque quaterque Partibus ex orbis cunctis remeantque, meantque. Oppidane Australis Beuelandia terna tenebat? Vix nunc bina tenet, nam quondam Bossela tota Fluctibus interijt spacio panæ vnius horæ, Carchiaque vrbs pariter cum pagis tota propinquis Obruta, quorum extant spectandae ex aquore turres, Qua pedibus Mandragonio Duce cum agmen Iberum Transierat motu maris, abscedente per aequor (Mira loquor) postquam non tardè Bommena castra Assultu capere suo, post menseque nono Caperunt zyrixaam obsidione coarctam, Ut referunt, numere quingenti milleque fortes. Pontus vbi angusto freta per Texelia ramo Inuenit stridente viam, breue conficis arctum Nec cuium sat vbique fretum, qua Hollandia tellui Inci 41. cipit oblonga specie, nec lata perinde, tianum modicis quae collibus arces arena, tus ai est lacubus variis distincta, vadisque ccatur, ubicumque opus est, molae aequatilis usu, Ierbosis pratis vaccas pascentibus vnde taseos stipant multos & molle butyrum, reliquum Europae, totum aut portanda per Orbem atum coenum flammis fomenta ministrat. riore sinu maris Amsterdamia structa, que alnis fundata statis Venerae vrbis ad instar. coiere rates cunctis ex partibus orbis, rum olim merces, dum pax tranquilla vigelat sub Carolo, mox ere parare solebant. senae totas sibi, & hinc dimittere cassas. lia modo habet frugisque ergastula prauae, tis ante annis spacijs maioribus auctum mercatorum vigiles ad lucra labores, inquisemen satis indubitabile belli. emium vim fatalem suspendere visum Iberiadum incumbentem pluribus oris, imium menses per tres quatuorque cruentum um hic obsidium turmae vallantis Iberae, csame vincendum, cives multantur & are, muis inde fidem rursum fregere, suborsum men ubi inuentum pacis falsaeque, breuiÅ¿que fensores multati morte fuerunt. ladys, illi furcis, alijque suq undis, ta mari mulier piscatu huc vecta secundum storias, qua muta manens circumdata veste Pasta 42. Pasta cibo lactis, panisque domestica obiuit Munia fila trahens gemitum pro voce profudit, Et coluisse crucem didicit. Fabricantur Edami Ingentes, multaeque, rates, sed mole minores Hispanis, ideoque agiles. Vrbs Delphica caede Auraici, & sexus mulichris nota tumultu Mercibus atque cibo indignantis adaucta tributa, Impete, stipitibus quique hîc praetoria saxis Inuadens iustum extorsit moderamen eorum, Infelix alitur longi quibus alea belli, Quamuis praepollet vis divitis Amsterodami. Litteribus permulti anates, supraque volueres Terga maris fluuiosque, sui qui hîc impete rostri Excipiunt pisces, salicetisque oua reponunt. Obliquae ne trabes nemorum inueniuntur arenis? Dordraci vallo rupto annos ante ducentos Sunt pagi septem deni & tum millia centum Submersa, ah, hominum. Gorichum, cum fulgida lux est, Viginti atque duo turri despectat ab alta Oppida. Collegit librorum uillia multa Hie Harius, quos post obitum legauit, vt, aiunt, Augusto Carolo. Gouda memorabile templum Fulgure combustum non læsis stramine tectis Vicinis domibus. Sedes hîc publica quondam Haga fuit Comitis pagus duo millia supra Complexus domuum, miri templumque nitoris, Quem pepulit rabies hinc Calvinistica pridem. Hactenus Hollandi hîc sua consistoria seruant: Nec procul hinc Claustrum Nuruum Losduna manebat 43. la quo marmoreo talis scriptura sepulchro est. Hic sita Mathildis Florenti filia quondam Hollandi Comitis, quae sexta Paschatis anti festa (reor) feria natos, natasque trecentas, ti sexaginta quatuor partu edidit vno, Que tinctaque sacro cum matre obiere lauacro. Catuicum circa celsam, ut Suetonius inquit, Caligula extruxit Caesar post pralia turrim, pimus ut ratibus praeberet lumina clara: est annos aliquot Caesar cui castra Seuerus Iddidis, ut monstrat descriptum grammate saxum, ue cui nomen forte a Britonibus amplo scentum, denumque pedum quater: extatat eius ma quadra ad Rheni ripas extantibus amnis tribus, ante quadringentos qui obstructus arena annos dominantis aquae: lateresque reperti, cum lampadibus lychni, quo more sepulti mulidum cineres, ollaeque, & pocula, clauis assa quidem septem digitis, quatuorque columna te bases potius, pedibus quae quinque reperte ni longa, lateque uno, pondoque tenentes lingenta, & quinquaginta. Nec Ziparemota sylua canum dicta est: namque oblatransibus vndis Issiduè obiecta est depactis ordine longo spiritibus, saxisque ex queis quae pondo ducenta truabant, fluctus vno sunt impete visi xpelli de sede sua. hîc & claret halecum fiscatu urbs Enchusa sui una parte palustris, Qua longè ad captum modicas quandoque ducentas Kmit 44. Emittit naues (cum lux est prima Nouembris) De quibus eijciunt cum retia, funibus, altis Aut quoque stipitibus firmant defixa profundo, Anchora quae demissa solo tenet, agmen halecum Inclusura statim, nec paucos aequora sorbent, Quantumuis ratium pollens Hostanda iuuentus Ventorumque, marisque minis foret apta domandis, Alter & alterius soleat nec deesse periclo, Ut properè expediat mergendum protinus vndis. Olim Vltraiecti late dominata thiara est Praecipuè Geldris, Frisonibus, atque Batauis Cuius grande pedum tibi VVillibrorde beate Supremus praesul commisit Sergius olim. Conspicua hic turris summi celsissima templi, Et quae fundauit Carolus munimina Castri, Nunc deiecta quidem sub libertatis amatae Praetextu, cuius capiunt modo tædia ciues. In templo Mariae vetus haec inscriptio lecta est: Accipe posteritas, quod post tua saecula narres, Taurinis cutibus fundo solidata columna est. Geldria praeclaras Vrbes, pagosque trecentos Campano retinet resonantes turribus ære, Pascua multa boum, quos mittit Danica tellius, Vicito pinguescant aestatis tempore, necnon Fertile frumenti rus seruat. Gelduba nomen A Tacito memorata dedit, Ducis aula subinde, Vixque rescindenda in partes, & crustula turris. Hîc lacubus cespes foditur niger, vtilis igni, Cum Solis fuerit siccatus lumine, & imo 45. in fundo commixtus ei, stipesque refectus Arboris aut truncus radixq, putata quibusdam Exciſæ veterum hic abiegnæ tempore ſyluæ, Quzradix radijs solis siccata diurnas, cturnasque faces tardè prabere cremata Adſolet, atq, vicem candelæ implere micantis. gnitur ad Rhenum Neomagum regia sedes, Qua retinet turrim constructam a Casare Iulo. arua quidem Venlona per est commercia diues imenti aduecti, populosaque, at aula Ducalis isilij Arnemium quondam, Zutphena palustris da per Albani turmas, amissaque rursus dibrio sortis tollente, premente vicissim. bibus Ansatico coniunctis foedere propter ande sodalitium mercatus prima dedisse omen ab Ansuarijs Dauentia culta putatur. usus ab hac sessam miram deduxit ad vsque Arnemium, cuius diras in nomine saui turpani veterum desumpto ex more moderni, uus adhuc Mausolaeum impenetrabile durat ginti e pagos quingentos Frisia, bisplida sex, haecque inter habet Leonardia mitram, uspicuos sudo catulos Schillinga marinos ere concludit. Franibera commoda portu eninge populosa domus, cellasque repleuit. stitiam portu felix Embdena capaci, Huburbani cuius plebs amula pagi. mꝗ habitus nuruum non diſtat ab vrbis alumnis. ontem vtrique tegunt viridi vsque ad lumina lino, Aut 46. Aut alio simili. Drusi Germanicus illic Progenitor per aquas Amisis demisit in aequo: Mille potens ratium classem. Sincera Neroni Prisonum laudata Fides, qui certa tributa Contribuere boum pelles, quique agmine magno Hic pascunt aestate propinquis Urbibus escae Adducendae auidis. Transgressis Belgica rura, Cliuia cum Marchis, cum Iuliacisque recurrunt Montani, Rheno qui parte ab vtraque propinquis Clivia nomen habens vrbis, patriaeque ducali Consilioque aulaque praest: nilque Embrica sede Opportuna minui: nuperque VVesalia creuit Mercibus ob studium vicini vicunque tumultus, Kranenburga minor, nec non par Gritia, maior Rosa locis cui par Xanclena sacrata tenentes Canonici cuncta collegia ditia cleri, Quarum tres, quatuorve alias Xantena videtur Et numero, atque opibus, cultuque aequarè sacrato. Castra vocat Tacitus vetera haec, vbi littore Rhenus Urbis maioris quondam vestigia monstrat. Marchia quae bis sex tenet oppida montibus illinc, Planitie hinc distincta sua, quam Lupia lambit, Transit Rura fluens, Mediaque Tremonia turres Eminus ostendat binas ad Sidera ductas. Prima sus referens retro incunabula Magnum Ad Carolum, cuius connunquam perstitit aula, Nennihil vberuus quoniam hic apparuit aruum, Imperialis adhuc Augusto vrbs fida potenti. Conspicias alibi deductum tramite longo Vhre tra horam vallum per aprici iugera campi conzihil, eductum sublimius, arbor vtrimque Quem stabilem paa cisa, tenet quoque aratraferentem celsi quadam castri sub rupe liquatur. Materies quaedam natura fluxilis alba subiecta sibi caua (verum dicimus) antra, se magis aucta magis silicis durescit ad instar, am nemo neget noua crescere saxa subinde, habet simile, vt narrabo, Scotia quiddam. t latere a dextro Rheni montana propinqua egio, caput est cui Dossildorpia clara cipis aula sui, VVilhelmo à Principe quondam do substructa magis compagine sien a sterum, & valli sua propugnacula habentis. sura potestatis duplicis sacrae, atque prophana urbem mulio et decorauit divite, quondam dicta est Legio & nunc Legia, vel Leodinum, primò Tongris Traiecto hinc, denique, & vibi data callenti Gallorum idiomata, quamque siuo planoque sitam sinuosa pererrant ina rauca Mosae, saxoque palatia structa sulis exornant quadrato, & somitis ignei Cateries effosa locis circum omnibus intus uitijs augetque foris per iterque dies fons spadanus toto memorabilis orbe stat aquis medicis triduanam è corpore fibrin: physin pellens, morbumque intercutis vndae. plures alias, tantoque acrore ripurgat. gingiuas, ut quas in caetera vires Viste 48. Viscera diffundat satis internoscere possis, Iudicio vtendus medici, & moderamine tantum. Burgundus Carolus terram vt vastarat, & vrbem, Ob crimen fertur magno ingemuisse dolore, Et puro ex auro statuam donasse Georgi, Hic alabrſtrites foditur, mariumꝗ, receſſu. Saepius Vrbs Tungri Normanno milite saeus Perdita (ut ostendunt intusque, ferisque ruinae) Ilinc ad Parisios sert cementata platea Oct. dui pluſquam per iter tum tramite recto, Tum muris vtrimque suis, quos inter in altum Est educta solum, doctisque fuisse putatur Romanae Legionis opius, ne prorsus inerti Desidia rueret: memorant quod ferreus Urbis Annulus in muris passim defixus, vt omnes Keddideris dubios, ipsis navesne ligata, Cum tamen Vrbs distet procul a fluuioque marique Traiectum praeclura Mosae, Diuoque beata Praesule Seruatio stetit vrbs, stabitque Patrono Parte vna sub Brabanti imperijs, vnaque Leodi Praesulis: & regitur propriis virumque tribunal Iustitia, placitis, nil confusumque putatur, Dum nati patruvs stupem sectantur, & vtrum Aduena vult Dominum, datur optio cuique rogandi. Cis fluuium vicus tam re, quam nomine dictus, Ponte urbi iunctus valido est munimine cinctus. Extat Aquisgranum calidis intusque forisque Nobile balneolis quod cum Gens Hunica quondam Vastasset, Carolus Magnus reparauit, & auxit. Circul 59. Circuitu, temploque sacro tibi Calica virgo Celsa marmoreis innixa in parte columnis. Conventu peregrinorum celebrante quotannis est septem annoruus referens ex ordine festum riculum visente sacras, quas Carolus illuc genti sumptu Graecisque, potissimum ab oris tulit haud sine membrana, et testante sigillo eliquias nouiter pictas in imagine lata. incipiò textum telis subtilibus extat, nea quae nescis an dicere linea possis que vllis commissuris indusium in almo, od dudum insantis partu castissima Virgo te super reliqua gessit, moremque secuta Emina portantum Hebraearum candida matrum, manicis nitidi cum maiestate decoris. a tenerum inuoluit duplex est fascia Christum era subglauca est, qua crassior, altera piora, tenuis formae, tum linum lugubre Christi, texit cruce sussixum obscuroque cruore parci sparsum. permixtus sanguine pannus, super est Christi praecursor vertice plexus. natuor Ducibus tantum primaria magnis instrantur septenni extra celebrabile tempus ninuta crucis pars & plantam per adacti claus, globuli Manna Calestis ad instan imnitida, virgae pars floris Aronis, prodigio rem discernente) supremus Mystes est declaratus ab Astris, Loleum Caterina ex Virginis alma 50. In Sina tumba, lauus Carolique lacertus, Et dexter, sanctumque caput, cornuque recurus Cum gladio, quatuor librique Euangeliorum, Ipsius in tumba quem dicunt esse repertum, Et latum ex corio nitido venerabile cinglum. Christe tuum roseo tinctum sudore sub horti Mœstifica lucta. pars & de spongia aceti, De cruce pars iterum, sudario, arundine sancta. Virginis Aetherea statua hîc argentea, ac uq Affabrè depicta leui caelestis imago Antiqui populi devoti munus honori Virginis hoc templo supra memorabilis omnes, Eius & à Luca sculpta hîc solerter imago A laua puerum pignus Caieste tenentis: Et crucis in tumba Caroli pars tertia, & ipsi Pontifice a summo delatus cereus agnus, Funis, quo Christum, proh, deuinxere columnæ, Martyris & Stephani sanguis conclusus in aure, Quo super electus Cesar sua prostat Alumnis Iuramenta fide, e de membris portio parva, Et totum Diui Leopardi corpus in arca, Baptista magni, magne Matrisque capilli, Ipsius & cinglum longum tenue atque nitescens. Relliquiae Sanctaque Spei, Diuumque aliorum Sancta & Anastasia caput hic, Petrique catena Annulus, inclusum tenuit qua sauus Herodes. Relliquias tantas si nos veneramur, id omne Exemplo Diuum, testamentique utriusque Doctrina, Patrum, Synodorum denique plebis Totius Totius assensu veteris fecisse videmur. Nunquid enim Moses Patriarcha ita lipsana, sive elliquias Iosepha tuas veneratus ab orbe Aisulit Aegyptiterra illaturus Idumes misse? Christi vel nunquid honore sepulchri ecelebri Esaias undene vaticinatus liquidè capite est? Zona contactus Iesu gauitne nurum de fluxu sanguinis agram! obra Petri, Paulli sudaria sapius agris admotal nec his fiducia cassa salutis. rosii, atque Augustini tam gesta librorum syncera fides verum testantur abundè. la quis enumeres per declarata Beatos, veneratores ab eisdem dona labore, sumptu condigna suo retulere frequenter, cessere pia quoties ad lipsanamente, olui inprimis, cui in hac fuit aula, Deique sacer cultus quondam compluribus annis ganc sedem iuga cis Alpina decoram plures in qua diadema tulerunt. um Augusti conceptis ordine verbis iti servare Fidem, qua nomine constat. co, populum Christi tutarier almum m sartam teclam, finesque patentis ere imporij, summo deferreque honorem. fici verbis Vbia praeunte modestis le sacrato Sacrum faciente sueta prece Caesareum pectus, palmasque, caputi, que humeros vngente oleo, gladiumque corascum In In roseas tradente manus, queis gemmeus arte Annulus insertus, trabeam imponenteque fuluam, Et sceptrum tradente recens, insigniaque Orbis, Moguntino, Vbio, Treuirensi Antistite tandem Gemmatum capiti diadema locantibus vna, Marmoreum ad solium sessum ducentibus indeUnius hinc Aule distinctis prandi i mensis Augusto soli, & tribus Electoribus ipsis, Atque Palatino, Saxonicoque, Ducique Brandeburgiaco, Regique parata Bohemo. Quosque sequente die vocat ad conuiuia Caesar. Denique relliquia Augusto. Ducibusque supremis Monstrantur. Moguntiacus monet alma fideli Iura fide seruare dehinc, rataque omnia habere Pontificem summum tantae documenta coronae, Electiq, decus, confirmatique triumphos. Non procul aerosus lapis hîc qui et Cadmia lingua Profertur Latia, foditur, glaucus color est cui, Qui primum selectus, aquis riuique deinde Purgatus, tritusque undis, flammisque liquatus Miscetur cupro, quod parte vbi tertia adauxit Tunditur ingenti mox complanandus in orbem Malleo ab undivagarota adacto saepius ipsi, Qui sensim versus cum parte cavatus ab omni Splendidulum sit vas imitatum vasa colore Auraa, quod pendens super ignem concoquit escaiHinc varus formis solida instrumenta parantur Usibus humanis, templis, altaribus, aulis. Sphæ 53. 63 Sphæræ Terrestris LIBER II. Eutonia à Noemi Tuiscone nepote vocata Dicitur, Hispanis, Italis, Alemannia, Gallis ue viris quod sit collecta ex partibus orbis nnibus à quibus est circumdata siue remota, tab Alemanno Duce siue lacuque Lemano. armani Graecis etiam dicuntur Adelphi. uodque ab avaritia aut integra mente virili. testatu duxere alij Germania sanè perÿ nomen Romani vicunque reseruat. nus ad hanc Carolus quondam quod transtulit inde arolo Quinto, & nunc Casare Ferdinando licet translata minus victoria ad usum Ilsatia hic Bavaris Franconia, Sueniaad Istrum ustriaque, & magis his exempta Bohemia, & ultra hanc Corauia & Lusatis, Silesia, Marchia, VVonda que Saxonia et Turingia Misnias, Hassis, cum Cliuis, Pomerania, Megapolisque riades quae hominum denas dicuntur habere, golim plures. Qua Rhens Gallica ripa stitit, & distincta suis prouincia terris sano a populo, primaria qualibet urbs hic sacro donata pedo, mitraque deinceps Ad 10 54. Ad plures delata vrbes. numeri instar habentur Ruricolae Vrbanos, Praelatos, atque Barones Concilia hac tantum vocitant ad publica. Septem. Sunt Electores Augusti, iureque vtroque Mitrati, pluresque Duces, Comitesque: daturne Principis & titulus septem hîc Abbatibus, urbes Nunc sexaginta modo libertatis habere Dicuntur titulum? magis apta stataria pugna Germanis: at equi validi plarumque ab aratro Sanguini qui viso vilescunt, si male primum Molimen cecidit, deiecti mente videntur, Non fuga colligeret, non longum castra tenerent. Obsidioque viros. annonae copia grandis, Et comitatus eis muliebris, at aura salubris, Terra ferax, quamuis distincta est montibus altis, Planitieque: Vrbes celebres, humanaque plebes, Vicinis expressa magis vel gratius vsa. In pretio remanent artes, e lingua Latina. A Ferdinando missa est argentea Sphera Caesare Turcarum quondam Regi Solimanno: Angarij bis sex succollavere lacertis, Atque index cursus aderat liber, atque magister. Tardius hîc aliam citiusque videre licebat Ingressam Spharam. Solisque per vsque suetum Zodiaci cursum, Lunae minuentis & aucta Exortaeque simul motum simul atque cadentis. Romulidum virtus non ultra transiis Albim. Olim dissidijs levioribus acta frequenter Res est inter eos, quos vix compescere Caesar Tunt Tunc potuit, pretio libertas vendita parus Urbibus est Italis. Caesar communia iura dita Spirensi in Camera residente senatu Exequitur, si quae & fuerunt decreta per ipsum inuentum imperij. Sic quondam Maximiliano perij Proceres in menses octo minacem. in contra Turcarum equitum octo millia praebent quadraginta peditum, annos tresque sequentes imidiam partem, cui iunctaque millia pauca tifice à summo, quingentos, milleque secum erraria adduxit equites Dux, atque trecentos abilium de stirpe equites Lotaringius, addis entos dux Sabaudus, claramque cohortem lantoides, peditum tria millia Florentinus, saluit quibus aere suo stipendia, misit. gnificentia agro Treuirum Romana resedit. Constantini pater hîc Constantius Anglos manos, Gallosque regens, Regina crucisque entrix Helene dotarrix magna sacrorum plorum ac Domuum, nec natus laude minore stantinus agens postquam cruce in aere clarè veno vicit binos hac concitus hostes erte & fuit felice potitus vtroque fici summo Syluestro tradidit urbis, et occiduae dominatum, ut iure regenti Duci, et decimas Regales addidit vltrô, nti ad muros traducta sede, vel vrbe a, multis etiam qua perstitit annis. reuiris senio praepollens Mania Roma D Milli. 56. Millibus Urbs Regum monſtrat monumenta vetuſta, Et totam Christi pertextam a Virgine Vestem Subglaucam, manicis laxis ipsaque verendam Maiestate sua. Treuirensi subdita mitra Virdunensis erat quondam Tullique Metæque At Moguntinae VVormatia, Curia, Spira, Hildesis, Herbipolis, Padeborne, atque hanc prope Verda, Eistadÿ, Augusta, Bamberga, Halberstada mitra, Hinc Constantinae, hinc Argentinaeque potentis. Hinc subiecta tibi est Rhenana Colonia Minde, Osnaburga, Monasteris, Leodinaque clara. Magdeburganam maiorem Misnia necnon Mersburgis, Brandeburga, Havelburgaque nouit. Salisburgana subduntur Brixia, Gurca, Passauium, Chirme, Neostadion, atque Vienna, Ratisbona, Frisinga, Lauentias, atque Labacum, Denique, Seccouie: Bremanae Lubeca, Sueris, Et Raceburgum, Vesontineque suprema Lausanum, Basilea bicepi, & Bellicae mitra. Navifer haud vno stratus modo ponte Mosella, Caecus vbique vadis, ad littus montibus aspris Vitiferis, donec Rheni confluxerit vndis, Urbs vbi plana situ, sed muntissima cernit Aduerso castella iugo, quae propria sacri Praesulis, adversa sorte et quandoque restante Persugium fratrum. Larisca atque Ulma profundi Ambo lacus, quorum Saphyris amula saxa Lariscanus habet. Rheni latus Hassia dextrum Incolit Abnoba cum montibus, atque seraco Plani 57. Planitie passim pisorum, frugis, & omnis Arborei fatus. Marpurgi antiqua Lycaa Mere Monasteri Praesul construxit & idem Hasiaca de stirpe satus. Ducis aula moderno tempore Casselium est castroque hortoque ducali Magnificum, quamuis diuisa hoc tempore iura sernimus, atque Duci succumbere Darmstadiane. rincipis Abbatis gaudet moderamine Fulda. surgi & VVesara conclusa Amisique fluentis siphalia est, quamterdenis rex Carolus annis terebellantem domuit. quaque emines ampli tura Monasteri quatuor bis dena regentis pida planitie & syluis, utcunque feracis. indidus est lapis hîc ad claras seclilis aptus ulturas quadrae, plana formae quoque alius. in una his turris statua, area & aula refulget. estphalicis syluis & montibus optima porcis tina sunt, quoties quercusque, fagique feracem uerint vultum: nec enim omni ridet Apollo spore, nec semper diffundit nubila Titan. se sapidos longè petasones accipit orbis. na mari iungit fines vicinior alto gi quae classe potens, emporia cuius lereibus aucta suis pretium minuere subinde, ficui quamuis non maturescere possint tcellure sati, paruo tamen are parentur uecti huc aliunde procul. Lubecapotentes, unburgumque Urbes fuerunt, commercia vecta m sibi navigiis Bereali ex aequore tracta, Vicinis 58. Vicinis quarum metuenda potentia semper Regibus extiterat; nec non Rostochia classes Sapius armauit: multis Erphordia pollet Ciuibus, atque vtinam vera pietatis alumnis, Et Fides veteris, quam multis nescijt annis. Hinc Brunsuicensis dux multis vrbibus, arvis, Arcibus induperat, Dux Lunaburgicus illinc, Hic Ducis Holstenij et Megapolis inclyta clarent Atque Oldenburgi, Schavvenburgique potentum Stemmata nota procul comitum, & Dominantis Anhaldi Principis Heroumque aliorum siue Baronum. Misnia Relliquiis Bennonis claruit olim Praesulis haud raro miracula magna patrantis. Dresda Ducis Sedes est Electoris amana Fortis e insigni castro, mirèque polito Ponte micans. Saxi genus his in partibus vstum Effigies miras repræsentare videtur Ceu pictas hominum, pecudumque, vbi fulserit aura Clarius, aggestum nam ramis cum super extat In cumulum, fumum succensis ignibus edit, Qui pluuijs augetur aquis testantibus esse Sulphureas vanas. de potu, quem modo cocta Hordea cum lupulo magnis in vasibus areis Saxonica praebent gents medicusne facitè, An verè scripsit magis, autor itemque Poeta: Germani curas, aerumnas, atque labores Pertolerant. vtinam sitis & tolerabilis esset. Bornensi Ratana Saxo est conspectus in Urbe, Qui Pelagi suleavit iter rate cratibus vna Com 59. Compacta quatuor ligni, & corijs tribus usque dantiscum concursa hominum referente stuporem. Dux Bauarus late pollet regione benigna signis pietate exemplo Patris, Avique nque triumphator Albi, Necaroque subactis, gmano cum Fratre, pio quemque insula Diuûm Auxilio, quos corde colit cultuque perenni. arte sua dignum semper felice beauit, estis terra turbantibus omnia bello. Hic Ingolstadium contra sectasque Lycaum net, & contra vim propugnacula belli, Monacensis nulli est fulgore secunda pietate hominum. nunc & melioribus instant fines sibi VVittenbergicus, atque Badenus, quidem Dux, hic Marchio, uterque sacrati perij princeps, quod cunctis nomen & ipsum sulibus quadrat propter ius tale regendi, Quole subest Papa sacrum, sub deinde prophanum sare concordi per sacula plurima nexu. st Electorum qui quartus in ordine stirpis andeburgiata veteris late occupat oram uferam cultamque satis, riuusque refertur, laque vertunt in durum plaraque saxum. eniuntur & hîc formosa cor allia dicta. uxima longinquo sese Pomerania tractu mare protendit, Cui est Cassubia, parsque liera VVandalia est: miro muniuit vtramque luersus natura fretum munimine, multis igibus ornauit, cetisque immanibus: annum Post 60. Post quoque millenum Christi sacra dogmata capit. Juliaque Urbs, cui cedebant emporia cuncta, Cum vetuit, sacra ne mentio fieret vlla Legis, & insido male defecisset ab ipsa Saepe animo occidens cultores, praesul eosdem Bambergus Sanctus conuertit; littore eodem Dives eratque potens Vineta, sed vtraque Danis Perdita: nunc primas aiunt retinere Stetinum. Insula Ruga potese & slumentaria dici, De qua ad vicinos fluxit piscatui halecum. Danubius, Rhenusque exorti tractibus iisdem Ille ortum vergit fluuiorum totius orbis Aduersus morem, communi hic ordine cunctis Tendit ad excasum tandem Pelagoque Mosaque Miscendus, quamuis partem trans aequoris eius Exitus in terris Batauis vetus esse putatur Ad Rhenum sedes est Argentina potentis Praesulis insignis turri, quae culmen ad usSupremum quadro consurgit splendida saxe Marmoreis statuis intus decorata, forisque, Cuius ager vinum cum nobile proferat, vnda Misceti debet, ne sumptum largius agros, Et tremulos reddat, calidis & febribus vrat, Quod generosa solent mera. Migraveresacrati Cum proceres, qui prima sacri subsellia templi in Clero tenuere, ferà ob mala dogmata Secta. Molibemii posuere domos, templum atque Lycaum VVormatiae Spiraeque tamen mansere, locisque Pluribus, ut Francofurti Monachique, aliique Canonici 61. Canonici, qua Urbs est Mercatu clarabis anno Supra alias vrbes Germanas vsque frequente. Librorum quoque tunc descriptio facta nouorum. Orbs celebrata idio, est alioquae temporis extra Hoc spacium modica vix aequiparabilis vrbi. Romani populi praeclara Colonia Rheni Filia sustollit caput exornata palastris, Manibus, & vallo duplici, templisque vetustis, Qualia magnificè non pauca prioribus annis declorum quatuor, vel quinque extructa fuere, Metropolitano praesertim Templa per orbem Omnia quod vincit operosa mole grauiq. lnius & exterius mirand: ocuius ad instar Vmbrosi nemoris latera exteriora columnis Sunt firmata suis, quae sustentacula molis Magnarumque minutarumque vocaueris apte Pyramidum syluam subtiliter arte politam laliolis pulchrisque rosis, quadrisque, rotundisque Ordinibus ductarum ab amussis lance striarum Cominus amplexam tecti diadema Choralis. Siat turris rauco robusta senabilis are ampano triplici, iunctis leuioribus ipsi, tat sinibus variata cauis, Diuumque sigillis, anspicuis stat sola tholis non sola futura, stabit vicina suo sundamine turris. Namque opus ut captum pia per donaria creuit Primis larga magis quam nostri temporis anxis, Sic concorde manu Cleri populią. Ducumque. Compleri poterunt tanti fastigia templi Aimu. 62. Qui iuga Baronum nisi quandoque grauantum Excutere, at membris truncati, aliterque repulst. Cuius Metropolis noua nota Tragadia cunctis, Externis etiam promota rebellibus inter Se clam compositis, vt adessent tempore certo, Quam cito Pragensi caperet primordia in vrbe, Deiecto procerum suprema ex arce senatu Catholico. at meritò res hæc inuisa quibusdam, Exemplis ut plena malis, ceu corporis ipsum In caput irati, quo si caret, occidit aequè, Iam multis experta, aliis auditaque poena. Magna Vienna sui modo Caesaris aula supremi Excelsa cum turre, super quam flatibus aeris Harmonicis, ligniue sonant caua cornua crebrò, accessumque Equitum numerant, peditumque propinquum, Belgica quem morem retinent nunc oppida multa, Sub bello durante diu. tentata Vienna. ATurcis olim frustra, qui foedera frangunt Pro libitu. hinc Caesar pacis quoque tempore dena Millia bis circa fines sustentat in armis, Quem Transiluanus Dux Caluinistaque vexat. Non sine Turcarum nutu Ducis, ipse tributa Annua cui soluit, qui nuper per breuis anni Curriculum tantum damni tam gentibus huius Sectae, quam nostris, quantum vix belliger annis Turca quadragenis, dedit. Hius sententia Regis Turcarum quondam talis de climate fertur Germano, sese non formidare satentis Teutonicos, quod eis lis, & contentio serme AM Amula longinquo Solymai Climate noti, Emula Romani medio turrimque rotundam Complexi circumque choros ex ordine plures: Machina adhuc curuo qua nunc micat ardua cohi Ad lapides sursum primum hîc erecta trahendos, gyrum circumacta rotis, nunc mobilis aura ipsius indicium perstat simul atque mouetur. Alius ad Rhenum sunt Ingelhemia castra fesareana quadro sublimi splendida muro atalis Caroli Magni locus, atque potentum Quorundam Regum, quorumque palatia Spirae, uque aliis visenda locis, Fundamine miro medio turris fluctus procul excipit amni. uor his etiam multo Schafhusia Rheno lisita, qua quinquaginta cubitis ruit imum findum praeceps, Eberardus vbi ipse Dynasta snobium struxit magnis aliunde columnus Allatis, quarum bis sex visuntur in Ade, Qua septemdenis pedibus sunt circiter alta reuituque nouem. Domus Austria Regia sine chidue alis habet sedem penes, et procul istro gesto ad fines Lusatidis, atque Tibisco Nabum, atque à Canisia Constantis ad Urbros. na degunt Moraui, Lusati, ipsique Silesi, ingariique aliquot, cuncti Austriaciq, Styrign Igouij, Tyroliaci, partimque Suevi Cornioli, & Carinthiaci, medijsque Bohemi Montibus inclusi, proprioque idiomate fantes, attenus haud soliti facile extera bella subire, Qai 64. Assidua, e vecors animus, patientia rara Laudatorum operum, pernex abdominis vsus, Cura, sutsque meri, scortorum in castra reductus, Atque tribunorum mollissima strata suorum, Nullaque militiae sit disciplina, nec armis Iustitiam regerentque toga, nec praemia dignos. Supplicio afficerent sontes, at quae, modo verae Si fuerint, (vtinam non sint) correctio tollat, Concordes posthac vigilantia suscitet hostis, Exemplumque Patrum, sociorumque obuia gesta. Urbes Heluetico tredecim sub faedere iuncta, Tres primum faedus Syluana, Vrania, nec non Suitia sanxerunt contra vim à Casare quondam Missorum praefectorum, hinc Lucerna, Friburgum Et Tugium veterem cum præcedentibus vnam Asseruere Fidem cum Hispanofoedere iuncta, Cuius & est cum Papali legatus ibidem, Et Constantina, & Basileae mitra gubernant: Berna tamen Tigurum, Basilea, Schafhusia secla Cum Saloduro retiuent. At Rhoetia in vno Foedere ceu socia est. Rhodanus, variaeque paludes Ad fines sistunt Alpina cacumina, nuper Casu vbi terribili momento temporis vno Praestantem forma Plurenum pondere vicum Terrigenis planè quingentis mille sepultis Oppressere iuga hinc Meseni anno summa sequente: Terrebant populos subtus, res mira, cavari Cœpta lacum propter VValstadam, hinc Numem adorant, Terminus & scissus modicus mons sorbuit amnem Merat 65. Moralicum: trepidant Clini, pagusque propinquus suius et allapsu iam non loca pauca carebunt. Al meminere senes ad Agaunum nuper, vbi olim Mauritij Diui legio decimata vetusto omine mutato nomen dedit ipsa Colonis, nenso mentem fremitu, motuque tremendo, ullasse truces cum montis fragmine flammas (q vltra montem, vallemque tulisse propinquam risus arenarum tantum vestigia aceruo uca relinquente in medio, quod ir, inseis ipsum. tinuit pia bis duodenas Anglia mitras. a quam multis iam perdidit haeresis annis bine mitrarum tantum, cultuque retento, dudum vita Mystas, opibusque fideles ultauit contra reliquorum feruida moren ad Regalem Decimis & censibus aulam sis nil claustrorum tum perstitit, inde udio & numero Parochorum idcirco relicto. quoque tutela sibi, dum spor falta lucro, tuitumque sibi vel ab his, vel ab hisce petitum quium, & munus, præda & pars quinta marine. ha Concilio Primorum nomen habense ialenti alias reuocata est portio maior Tarum Regina ad consistoria nuper, frequens lis hic caussarum magna satigat. la, exhaurit loculos, spes sustinet ogras, at & euentu. Cum Gallis Anglia quondam tu magno certauit, & arte molarum acumque noua, scalarum, & sectilis omnis, Mate 66. Materiae ligni ad pontes, munimen & omne. Vi tormentorum magnae, paruaeque figurae. Sed tamen ad nihilum recidit conatus is omnis, Nec saltem diuturnus erat: collecta furique Militia alterius generis, delectus habetur Cum supra sextum decimum florentis & infra Aetatis sexagenum communiter annum. Aestibus exundant Australia littora tantis, Quindenum vt superent passum, tantamque residant. Lana quidem in presio mollis, pluresque per vrbis Europae deuecta procul: nam pascua tonder Exignis herbis crescentia sponte iugorum Molliter assurgentum ouium, grex tuisis ab hoste Nocte, dieque suo villoso, aluique capacis, Et patuli rictus, quem excluserat insula tota. Non alibi stanni plus, nec pretiosius vsquam Effoditur, plumbique grauis, quod iungitur ij si. Londini ad Tamesis situs ostia panditur ampla Metropolis, regisque domus, pontisque stupendi Complexi multasque domos, & Strata viarum. Insula sat multis munitur portubus apta Belligeris ratibus, mercatorumque frequents Concursu, non nobilium hic habitacula muris, Et fossis conclusa cauis: comitumque, Ducumque Sunt tituli, & gazæ tantum regalia dona, Queis propria haud urbes, vicique, ut partibus orbis In reliquis. paulum germano diomate sermo Distinct. is verlis inslexis, atque refectis. Scotia vasta iugis nemoresaque pascua multa Obst 67. tinet, atque lacus, sinuosaque littera, paucum te populum, qui cum Danis bellauit & Anglis. detropolim tenet Edinburgum, & tertice Montis gale, ut reputant & inexpugnabile castrum. quoque paulatim desioruit vnica vera egio, sub presidibus, qui plaraque iura, tia & Fides violabant, atque premebant. utabant, et radebant, adseque trahebant. ubi materiam stillis lapidescere dicunt. Malis terra est Hybernia pene Britannae. uòs impar. nam pascua plura strace tienet, lacubus multis, & montibus hirta ianis seiuncta parum linguaque situ; illicae fidei longeque tenacior diglis. stropoli, atque Schola Dublinum & nobile portu. ipuae quatuor cum hac mitrae, sub quibus extant. inta, at Scotis vndena & bis modo bina aque & septem Danis, toti dem quoque ferme tigis, totidemque Suecis, dein vix quoque plures scouus, quamvis hischismatis, Haresis illi. Boream proprio Norvvegia nomine dicta, ag, amborum Dani, Suedig, potentum y Regum di usim tempore mulio a nec a multis ideo secura, ferisque tibus armorum. Porto arctam Daniel prater niam terram Cymberum iramite longe niem in pelagura, Selandinamque tenentem. polim, & castium regale, propinquaque plura parva freto, pa. tem, quae Scania, siue Bal 68. Balthia dicta aliis, tenet, ac VVardhusion vsque Norvvegiam extensam, cuius grauiore tenentur Fraeno homines, postquam electiuam hanc contigit esse Huic, Danaeque igitur, quia portubus vndique abundat Non defit ratium numerus: claustroque coerces Angustum grauio efretum, quod dissidet inter Elzenburgiacum, Croneburgumque, nec vlli Hanc Isthmum transire rati licet absque tributo Depenso, Sundamque vocant: firmata catena Quae ratibus nunc claudit iter, rursusque recludit In fundum submissa viam, per quam genus omne Vini, & aromatis, & frugium, mel, ceraque, pelles Naue vehi, reuchique solent: pecudum neque frugu Balthia Cymbris eget. diues piscatus halecum, Et diues salpae piscis (de stipite nomen Translatum tribuunt Germani saepe carentes Doctrinis hominum) quae Iano mense marinis Capta plagis rigidae flabris exponitur aurae, Et duranda gelu, cibus ad ieiunia natus Cousensu Europa totius. copiaque illic Squamigerum tanta est, ratibus vix transitus ut sit Sub Dana Faria, Scetlandiacaque corona In pelago, atque procul Fristandia, & Insula Thult Cui fractis verbis Germani idiomatis vsus: Ultima terrarum Romanis credita plebem Conditionis habet miserae, pecudumque sub vnis Coniunctas tectis nec non praesepibus aedes, Batula vbi tantum, & Genuensis visitur Arbor. Est que albos lepores, picos & visere coruos. Carm 69. nibus assuetus crudis homo Climate nostro Cortuus est coctis vescens. nunc frugibus vndam toquere admixtis a Mercatoribus arte uils. Alons Hecla furit cum more sueto, tonitru grandi lapides è faucibus amplo. mit, & sulphur (cuius prope copia in omnes (utur terras) cinerum sola complet aceruis num ad lapidem, totidem vel millia passûm cæcis multi rapiente voragine merſi. e est, qui non stuppam sed devorat undam. quibus Suecus dominatur, sunt tria, regnum statuunt vnum, coniuncta locisque, situque sa VVandalia, & tum Gotia nomen ab ipso ne habens, summoque Bono, carnesque vago Vim pisces retinens frugesque metendas. reuer lacus est distinctus terminus, in quo osasitu medio iacet insula Regis arò dignata domo, in quem quattuor amnes, hſluunt, aſt vnicus exitus acri sonus strepitu. Suecis Upsalia durat. ropolis, Regis sedes Stocholmia, multo me qua maduit bellis Danique Suecique nis muris, & aquis est cincta, lacuque. us atque sinus Finlandos Finicus arctat, nas ruris formosi, (et nomen apertè soppidulis raris, numeroque frequenti n artifices cunctorum, ut postulat vsus, liis, magnisque locus von V, bibus extet, gi vel mille socos, centumue reseruant. Nee 70. Nec graue censetur senium centesimus annui, Nec mirum si ipsi trigesimus additur annus. In bruma media vix quinas Sol habet horas: Aestate in media vix binas nox habet horas. Plæriq, indigenæ candoris simplicis extant, Hospitio excipiunt peregrinos sape lubenter. Et peregrinari reputant fortasse decorum Esse sibi nimium, mores si mutet & aura, Nec magis exemplis scelerum, siue implicet aufis, Praesertim cum alibi tolerentur plura nesanda Quæ nescit, vel non tolerat, vel patria plectit: Iudicio sapienſque ſurfuit ipſe, ſuaſit Ansas qui fugere exoptanti vincere, nilque Ew ergens damnum, luctum curareque cessans. Propter inaccessis tuta est Finl india symphas Tot lacuum, glacies quos congelat, & simul oram Aequori, haud fragili munitam classe. Reualis, Naruaq, Moſcouicis prope ſunt oppoſta procellis Littora in aduerso. Viburgum continet ora Finicus extrema sinus, arcem milite tutam, Impensaque gravi. rex est ditissimus aris Fusilis in varias formas, tormentaque dira, Argentique; suo redimitque fideliter aece Captiuos, amissum equiti redditque caballum. Lappia vix populos inter reputabilis istos Ventorum flatus naucleris vendit amicos. Fimibus extremis noua Zembla peninsula, sine Insula (nam dubium est) tantum tenet aggere quadri Nonnihil erectam terram, quo Hollandia classi App 71. Appulit à paucis annis, sibi cum breue rectum estigauit iter versus Sinensia regna Permare, quodque carens fundo reperere quibusdam Partibus, & glacie per ires tantummodo menses Hi, immune fera, per quod vaga candida curris ersa minata necem, sed missilibuque reiecta. Zembla quidem hos tenuit longa sub nocte Nouembris I prima ad lucem vicenam denique quintam usub Tuguri misero, frigenteque tecto. Nam metus Vrsorum concluserat arctius intus, enec consuecta post tantum temporis alma te brevi vecti redere ad proxim et lembo, podò narranti credamus talia libro. primas quatuor naues cum Iunius ipsas misit quintus, septemberpane reuexit vidius glacie in Vigatifauce reperta. Philium (VValrum) piscem vix octo tulerunt sem succollantes, spolitim seu grande vehentes. quora contingit quae Balthica Prussia Dives illia per quixquaginta, sed ad intima vergit implius his octo populosa, salubris, & algens, stula quam transit deportans tergore multas diuolas per quadraginta millia naves. truce signato est dominata prioribus annis dine Teutonico, cuius conuersa fuisse editur auspiciis. Mons Regius, atque Gedanum, antiscumue mari hic, interque emporia clarum, Marianopolis, Toronia, Varmia, Culma, raque mitrati sedes Antiſtitis vrbe. Lani 72. Sunt celebres, pecora externis incognita, ut Alces Bubalus, atque Bison. Elephantem Rubalus æquas Pane grauem nulli parcens hominique feræque Cornua magna gerit, queis vinum Barbarus haurit, Romanus pellucidulas ex hisce lucernas Conficit incisis: tres vastis cornibus aiunt Inse disse viros: frons lata, oculique micantes, Et torus: at gibbus tergo, colloque iubarum Sylua fluit, menioque cruci. Ferus estque Bison bos Syluestris moricante coma, varianteque tergo. Prominulis simul est nasoque, atque auribus Alces Inter equum ceruumque part vi, siue statura, Triste supercilium: mas supra cornua flectit Commutata aures ramosaque lataque paullum, Ungula discissa est, cursus celer, atque gradatim Concitiis (ut capreas non ire, at currere dicunt) Fossa palustris ei nidus, gratusque receptus. Congrua simplicitas, pedibus tutela parata, Non cornu. Densas his syluas, atque propinquis In terris reperis, quae lignum nauibus aptum, Et teretes malos donant procul inde vehendos. Insula piscatu dat proxima vix satis AmberAntiquis, notumque nouis (quod succinus vno Nomine censetur) vitra pelluccet ad instar, Attrituque calens trahit ad se fursura, plumas, Et paleas, croceos globulos factos dat ad vsum Orandi corporat & iuuenile cerebrum. Sarmatia est duplex, Asiatiaca, e Europaa. Pars Europaeae potior sub Rege Polono est. ve 73. Vi sunt, qua propria appellata. Polonia voce est. Lituania & Samogitia, & Massouia, nec non Cussia, Voltinia & Podolia, Meldavicque. Dicta à Planitie modo terra Polonia maior, Et minor est, quadringentis quae longa videtur Millibus, atque octogenis, & lata trecentis, artaque maiorem intrat, Visiula perque minorem. Inonia ad Vartam regulis est seda rubellis terra, adque lacum velut & Calisia structa est. nesnaque Adalberti Dius praeclara sepulchro resulis & sedes nulli hac regione secundi, tradia ad Vaream stat plano lignea campo, mnes & fessis & vallis undique cinctae, signis castro Lancelia rupe locato, scauia est etiam modo Uladislavia dicta restia & ad Goptam Cruspicia structa paludem qua progressi mures examine magno pelium rosere Ducem rubra arce morantem. stula Dubliniam praelambit rupe locatam, Nec non Metropolim Regni in planoque patentem tacqueam, sed quam properupe Palatia Regis aneliana micani, nec abest insigne lycæunt. (obile Lublinum est, & Sandomiria prestans, dura salutaris ventis & frigore mixta est. nne agrifrugumque genus, pecudumque ministrant. xternis pinguesque boues, frumentaque mittunt. Sissaque in Italiam, cum magna penuria pressit. ro vino plus mellis habent terraeque cauerris, Arboribusque cauis, confectis stramine cistis Sub 74. Sub diuo positis, quæ sunt aluearia dicta, Mellificans solerter apes, ferturque leuatum Prolapsum in foueam praedulci melle refertam. Melle reperturi pendentem a cruribus Vrsi. Cannabeque, et lino pollent, multisque cavatis Piscosis lacubus. Veliscum millibus octo Cracouia distat, quod vectigalibus ipsum Exauget Regem salis oris hiantis in arctis Inuenti largè fossis, adeoque profundis (Undenis scalis, octo, quibus omnibus vlne) Queis neque lux cerni, neque vox accedere possit, Vt signis vtrimque datis, vel fune, vel ictu, Vel iactu prunae res significare necesse. Statque columellis innixa fodina salinis, Inq, imo leuis aura calet, ſal pondere multo Est levius quam extra teste usu, ut Plinius inquit. Stemma lagellonicum regno per saecula plura Vertice regali prosedit, cuius amanum Extat adhuc membrum Rex Sigismundus ut armis, Sic virtute potens, pietate precumque piarum Assidua, cuius quoque sustinuere regendi Consilijs opibusque suis onus artibus almis Mitrati proceres sedecim virtute beati, Atque Palatini generoso stemmate nati Triginta ac octo, Castellanique vocati Maiores numero triginta pectore sortes, Constantesque fide cuncti ius regis habentes In sedem sua per suffergia iuncta locandi. Sunt equites quoque qui decreta assensibus aquis Justa 75. Iusta probant, cum sunt sumenda fideliter arma. Impensis proprijs sunt hic populique fideles Romanae Fides, nec in hac segnesque rudesque Mos quibus est quid per comitia poscere iustum, Tempore legatis intervenientibus iſto. Quod factum cupiani assensu regis amico. Terra latrocinis & egendis libera prædis Praebes uer tutum brumaque astuque vagandi. Est ingens equitum robur, utssellus equestris Ordinis, & virtus nec non prudentia rerum. Unnuda Latuania est, magna mimoresaque parte, ix adeunda, gelu curilis ni slantibus vndis. Est populosa minus, teraque & pellibus almis, Melleque praepollens, liniente rotasque liquore, Et ligno pulchre, cameras quo Belgica vestit Sive cubila sine sedilia, siue hypocausta. ilna caput terrae, capiti ex aquandaque primo. Si sine perstaret vacuo, esset densaque tectis. Barbaries circum vulgi rudis innouat arctas Et transfert persape domos, promiscua queis se Continet, haud certè sat honestè propter iniquum Paupertatis onus fersan, qua linquere saepe Nobilium, ac exactorum coguntur iniqua Imperia, ast haec barbaries vix exulat vsquam. Daluiatia lingua his nunc est Slavenica dicta, Que multis distracta locis effertur vbique, Non vno. similique modo, nisi more iuuante. Citur hac modo Ros, & Moscouita, Croatus, Dalmata, Bosniados, Carnusque, & Carniolanus, E. 76. Et Carinthiades, & Mæsius, Istrius, atque Seruius, & Bulgaricus, extremaque propinquus Bizantinae Vrbi, Lusatius, atque Bohemus, Silesius, Morguius, Carcassus, Virique Poloni, Monticolae ad Pontum quini, circaque superstes Wandalus vlira Albim, sopiemque sub axe Trionis Ad Niprum, quondam, dictumque Borystenis amnem Liruanianiam Rosomaca pecus canis incolit instan Magna, tenus facie folis, vulpesque sequac: A tergo cauda, nigra pelle, putrique ciborum Pasta, repasta gula, dum sumptum corpore stercus Vi medios inter ramos, arbustaquerursus Exprimit, ut rursus comedat. quae dum quoque libro Enarrat medica non contemnendus in arte Doctor ait: bruti ſic inſaturabilis aptum, Exemplum his terris reperit gula Moscua passi n, Tartariae sed terra magis quam diligit almi, Heu, vastatricem cerebrique, & corporis acremInsamem ad sordes, escasque, abitu, redituque. Russia nunc duplex. quae nigra, Polonia nunc est, Alba ad Moscoviam modo pertinet, at nigra ad austrum Est Tatris conclusa iugis: ditionibus amplis, Fructiserisque viget: caput estque Leopolis arce Cum gemina, quarum nunc vna in vertice montis, Alterain vrbe sita est vasto munimine cincta. Terraque Halicensis, Belzena, Premistia, Chelma, Et plures aliae hic, quus nuper fadere certo Murati proceres septem ad Pastoris onile Post annos centum, quinquagenosque reducunt Ceno 77. senobijs multis, Parochorum hic & tribus auctas Millibus. hos Clemens Octauus in vrbe recepit Romana laudans, ad pluraque talibus hortans. Venetico conspersa sinu, quem & Balthica dicunt. Aquora, Liuonia est viginti quinque secundum Littora cum centum, at regionis ad intima passûm Lata quadraginta Germanis millibus extat, Quali etiam lingua, prasersim ast oppida, & arces Uiuntur, reliqui varia, nec frorsus eadem, Prussiacos fines & Russia respicit arua Plena feris variis. leporum murabilis illic Est color, astatis cinerum, brumaque nitoris Tempore, ut Alpinis etiam. Ceu Victula Prussis, Sie est Lauonibus Duma ad commercia flumen Appositum, ad cuius celebris iacet ostia Riga Metropolis Danis, & Mercatoribus Anglis, Teutonicisque inuisa procul, Scotisque remotis, Qui referunt ceram, triticum, frumentaque mella. Et pecudum pelles: nec ei Reualia cedit Russica. Torpatum recipit commercia Peiba icinum lacui grandique, nouoque duosque Emittenti amnes ad bina Emporia Narua, Pernouaeque simul, quorum de rupibus alter De lapsus strepitu hîc aures obturat ad instar Spumantis Nils Catadupae vertice lapsi. Ingluvies nec defit adhuc, proh, caussa Podagra Languentis visus pariterque intercutis vndae, Sanguinei & fluxus, emungunturque Coloni, Et miseris pecudum vix esca supersit edenda Scus. 73. Semper ab ore Iehu repetunt: quid namque rogati Significare velint, nescire sequique parentum Se morem refeunt. vix est antiqua remota Tota superstitio à Pagis, lunae, arboris alta, Solis & idolum venerantum. fraudibus esse Externi hic etiam commercia mixta queruntur. Otia sexus amat mulichris, veste superbit, Lusibus atque iocis in cymba tempore messis, In Cisusque hyemis: nec se appellasse decoro Nomine pergratum. sed Moscouiticus agros Moribus abjur du herus infecisse putatur, Quem Rex hinc Stephanus sedecim post lustra Polonus Expulit, & mores, melioresque intulit artes. Liuonia est quondam studio conuersa Menardi, Imperio tenuitque equitum Germanicus ordo, Annis terentum excoluit Cistertius ordo. Metropolita datus Moscis est Moscua in Urbe, Archimitrati subsunt huic Postouiensis, Et Nouogardinus, mitrati inque vrbibus octo, Quæsunt. Cortize, Rezana, Columna, Casana, Vologde, Tuerie Susdalia, iamque Polonis Subdita Smolensce, eum Grætis iamque reseruant Errores varios: quæque hîc Sclauonica in vsu Lingua caracteres numero ac habet ordine eodem Sed deprauatos paullum ex idiomate graco Dalmaticique pares vi, dissimilesque figura Est ultra Tandim citraque amplissima tellus, Europam quae Asia discreuit limite certo Mosconia occasu conclusa Borystene, ab ortu Caspi. 79. biacum in Pelagius currenti flumine Volga, Braduicoque sinu ad Borcam, qua Emporia Diui Sunt Nicolae tuo de nomine sepe per Anglos quigijs accessa suis: proienditur vndo isque ad Obij fluuium: nunc vectigans in annos Farcaricis multos, nunc bis dominataque rursum, Ante quibus centum Casana subegerat annos Regna secus Volgam, dein Astrachana propinqua Casp. aco, accessit quoque terra Poatia, nec non gria, tum Prome, dubio quoque Marto Polonos barunt ditione sua, orbatique fuere. stinis nec tutus adhuc agit hostibus quum, us praedas hominumque abducunt milica multa, Jacopio, qui cum Turcis est fadere iunctus, giaricis. Nagais non urbe, locoque reclusis lumio, praede sed amore vagantibiu, inde arcassis etiam, qui quinque in montibus inter Vnus sese regum stipendia maerent. susqueque terrors peninsula Taurica fortis, Quantumuis terris equitatu polleas acri, lagnanimis, vafrisque viris pernicibus vsis emper equis, Clypersque cauis, & casside acusa, ensibus incuruit, saepe & thoracibus areis, Et quibus appendet globus hastis plumbeus, arci wecto, inque fugis hostem feriente refeexo, ti resonante sclopo, tum Gossypioque tenace ab sancto thorace, resistentique sagittis, amina subcingit quam Persica: denique quam non Amnibus, & syluis densis firmentur & undis Mulie 30. Multorum lacuum. nam reddunt proxima semper Inculta. Accessus sed praescindatur vt hosti, Viminibus glebam struxerunt arte tenacem, Muralique choro laterum, seu manibus altis, Stipatis trabibus distante foramine ad ictum, Coniunctoque solo tres vrbes sade vicissim Emicuere Ducis, Nouogardia finibus absens Vix Liuonum, sita dein Volodomiria ad ortum Incursus contra Scyth, cos, & Moscua tandem Cum cincto vasta laterum compagine castro Nobilis, hinc quinquaginta combustaque ab annis Praecopitis Tartris. Praeter prius ordine dictas Pescouia est grandis, Stabola, Staricia clari Et lareslauia, e Pernouia nominis Vrbes Cum Cargapolia Sagauae, Ustenda, Mosaico. Auditum pestis vix nomen in Urbibus istis. Hercynia à Rheno (nigram dixereque syluam Moscouiae peruadit agros, tum reddita sensim Cultior in Scytico finitur denique Ponto, Hic stabulata feris, quo iungit Prussia fines, Plana situ, nullo Tanaisque à Monte videtur, Plena sub aestatem puteis, namque amnibus amplis Et multis niuium resoluto flumine ad iuctu Terra supersundi lacubusque, undisque sueta, Dovec adocta gelu brumali tempore rhedis, Et pedibus das ubique viam, nam bruma novenis Mensibus extensa est, tantoque rigore quibusdam Seya locis, sparsas ut in aere congelet vndas, Antea quam terram tangant, hominesque, serasque Enecet 81. Eretes & ramos, vinumque, oleumque nec ullos Admittas fructus praesertim, poma, nucesque, Coglos ventus multos Borealis adurit: quam uis triticum, frumentaque, cætera gignas. etamen in itura minus: leuiusque per undas 4. sorteun; siccumque solum est. atque uber arenis, pluviis. Passimcelià arbos solis obumbrat Igorem: cicurum carnes, pecudumque serarum solucrum paruo consumuni aere paratas Tunditiae tenui studioctantummodo feste ra die gustant dites externa salutis causa laticis, sumptus ve ex ordine facti garis potus lupulo est, et melle recolius que ius dolus pice si prastantior annis Estate iniecta glacie seperatus: ijdem hidulis prunis gratum expressere liquorem simulem vino: vento duratur & acri gore, squam igera est praedives copia, cistis usaque seruatur alibi obsidione premente puisura famem. Quicquid sunt, quicquid habentque ui sine inopes, vel personale requirit pilium, vel opum partem sibi vendicat acar perÿs princeps: traniseri sobolemque genusque agenum causa vitandi fortè tumultus. ulla Dynastarum est Equitumque potentia sub se: nulli terrascudum est exire tenenti, aique loqui, Medici externique medelam. quam sua venia petere. hinc artesque lucrane endia, mari, fluuijsque iacere videntur, Mai 82 Mella, soliq, alios mutant tantummodo fructus, Exuuiasque Boum, Panthararumque, luporum Et mustelarum pelles, vulpisque nigellae Atque ferae felis, Marirum, nec non aliarum, Et Zibellinas, quarum subtegmina vestis Ingenti luxus pretio creuere moderni. Resinam quoque sunt panno mutare tenaceri. Astrachae soliti cum Persis siue Britannis Graduici prope castra sinus. vix est muliebris In pretio fexus, misereque, ut fertur, habetur Inclusus Domibus uendoque, columque trahende Deditus, egressuraro permisso ad amicos. Colloqu. oque etiam, ni sint ætate senili. His Græci ritus, custodia ſueta Synaxis, In Missa sacram quæ consecratur ad aram, Ad tempus, pariterque latex lustralis in vsu Mystae aspergillo, higamo cui non licet esse, Cui stantes medio in templo peccata fatentur Cum magno cordis gemitu, interioreque luctu Paschatis in festo. penthecostale sequente Luce etiam sestum Triadi, dein omnibus vnâ Calicolis festum cum octaua luce celebrant. Quin etiam vitas & geſta celebria voluunt. Aique colunt Diuûm his terris pia sacra Thadeum Largitum, & prae aliis Nicolaiem pluribus vnum Nec non seruatur bis quadragesima carnis Atque expers piscis De Andrea annalibus extat. Turpe putant homini tada, iterare iugales, Quas tamen omnino condemnant nonnisi quartas. Biblia. Lilia, Doctorum quatuorque volumius voluunt, felestumque per hebdom adam scriuere ciborum, Est que rigor maior Monachis a carne remolu. timus eis capitur mensis september in anno, A Mundi quem principio deducere suesi, si reputetur & hic septem millesimus ipsis, Et mundi centesimus & trigesimus annus. explice contents patrijsunt curis habena, Quod probitate viri his quoque composuere verandis Excluso Procuratoris, & ore Patronis Cispolij, et latrocini; plexere reosque virum, aspersos & aqua frigente faseri plentes adigunt, quodque insolerabile ducunt, pfodiunt ferro, si tale requiritur, vngues. inam etiam vestem fere sexus vierque inlarem. studijs e lira non progrediuntur, & imo * Ducis imperio licitam, quam grammata nossi lligere, & libros legere, & formare peritos te charactores, deque ipso principesari Tagu fuè, a puero culeri, e parere libenter. quaque adorabundus prono perculit in uel onte pauimentum, colit Cacjunia fieta, que sua solers in Religione videtur: tutatis patinis, haustu redeuntique potus inacruci toties iterato, iteratque recepto More sibi, et solus dictas scribenda propinquis incipibus: nec non assurgitur eius honori, mercatorum quoties sit mentio casu. storicus Iouius de Mercasorerecenses Pon 84. Pontificis Decimi muniti rite Leonis Scriptura ad Dominatorem Moscovidis ore, Cuius erat studium hoc sopitis undique bellis Romani in terras reuocetur vt vnio ritus, Tentata, heu, recidit quae semper irrita quondam Vcque (quod expertum Syria, Aelyptoque recenter, Et Ponto) sectaturis compendia lucri Sumatur breuior via, commodiorque vehendis Undique aromatibus, quam sit nunc facta per ora Arentis Lybia, qua classis aquas trahit ad se, Unde situ longo corrupta in ditibus arcis, Exposita & venum tantisper, donec & ipsis Absumptis vixdum locus usque recentibus esset Ergo, inquit, melior fluuio via panditur Indo, Qui nec ab est longe, inque Hyrcanum voluitur aquu Oxus aquis diues, straua, Astrachamque deinceps, Ostia tum Volga per Ocha, Moseique fluenta Metropolim Moscam veniant, ut denique Riga Diuidi in occidui possint emporia tractus. Europaque Ascaque immensis partibus orbis Imperio adiectis, duplicatis iamque priore A saeclo Turcus Christiferus imperat hostis. Nam quicquid de Asia sit, qua men oranda deinde, Maeotin tenet atque Euxini littora Ponti, Quicquid et hinc Sauistumen pertingit ad vsque Hungaria potior pars, Servia, Bosnia tota, Bulgaria, & Macedum tollus, & diues Epyrus, Graciaque, et Peleponesus, Romania quondam Thracia dicta mari d. spersaque climata Cyprius Aiges 85. Atque Eubea, Rodus Lesbusque Samusque, Chiusque Regia B. 2 ansi claram procul efficit urbem Em opa spectans Asiam breui ab aequore flexam, Quam Constantinus Regni sedem esse volebat Pontifici Foma, regno acciduoque relicto, Quando quidem hoc certis docuere oracula signis. Millia terrigenum hic modo septingenta recensent Diversi generis. Thracum huc Asiaque vehuntur Assidue segetes hîc p. sers agmine magno Prendendi subeunt bis retia tempore Bruma Euxini semper fugientes frigora Ponti, treduces calidi vitantes Climaris aestumosphorus (angustum maris hunc dixere meatum) Europa qui Asiam disterminat, aptus vbique ssibus è Capha Maotidis Urbe petenti, Lybia, Italia, Venetis, & denique Epyro. fic Constantini visenda Palatia primi, Sophiae templum magnae mirabile molis. Deuestique mari grandes altique colossi, igales arces vulgars denique fastu: Qua terra motu (vix est centesimus annus) um gazis cecidere suis, alijsque ruinis. quoque aquae ductu, qui haud restaurabilis inde spensis magnis ex istro flumine ductas, cisisque hominum ter quinis millibus vnâ. gius hîc plus quam Turcae dominatus in omnes. et regalis eque quod contigit vngula, iactent duere haud viridis germen bene posse coloris. ix tutus vitae, vix iuris quisque suimet Tabae 86. Tutui agit syluescit ager, deserta videntur Oppida, pars hominum bello peritura, marique Annonae cum dona vehunt, remisque grauantur Assiduis, vix vt denis ex millibus horum Quarta solum rursum tangat pars. ipsa lucrosa Isacidum in manibus portoria siue tributa, Atque externorum modò mercatura resedit. Dona Magistratum hic adiens, abiensque necesse est, Donaque Legatus, vel quiuis deferat alter Spe cuiusque boni. Prompta est occasio vitae Demerita Bassis, clarisque domique forisque Co filijs præsunt & qui ditionibus amplis, Quets exempla fidem verera ac noua saepe dedere. Moldaui, VValachi Transyluanique Dynasta Mutantur, quoties euincunt munera prima Maneribus capti bello pars linquitur agri Pertenuis Domino, Timarris caetera cedit, Bellaces incumbit equos quibus omnibus annis Impensis aluisse suis per climata cuncta, Quorum nunc quinquaginta, nunc millia centum. Pars bene militibus meritis donatur, ut arua Non iaceant deserta nimis, stipendia certa Non mærent equites alij: est & vile latronum. Et crudele genus Alcanzi nomine dicti, Quos vastabundos triginta millibus agmen Sapepraisse ferunt, quem Martallosia turba, Tartarica, et VValachis permixtum iungitur agmenVilius his sed adhuc peditum genus exit Asappi, Cespite qui fossas implere, ligone cavare. Subrur 87. lubruere & muros, fissas acieque necati Corporibus complere suis, consuescit in Urba lanisarum princeps agmen seu rege creando, Seu pugna, quam post init, est que estirpe fideli Pobustaque magis, cæleòs prius, ut modo iunctum coniugijs etiam, prima instructumque iuuenta Ad pugna genus omne fera multisque gradatim Ist ijs ad honores quantoscunque redactum, Quos habet in populo, quos & meruisse videtur. Kulla vel in castris rixa est, vel fæmina visa, imusbus obsequium promptum, atque audacia praeceps Jnicusque ratis mortis sua tempora stare. stentant paucis & oryza. & flumine vitam, tudo tundendas carnes gessere salitas, bum panis, dum lege merum quoque deficit illis, Quae noster sumptis consert exercitas amplo. ogreditur quatuor stipatus millibus ipse lex equitum: sub eo cunctos regit Aga supremus, Alque decurio denos, & centurio centum, Mille tribunus ab hinc. Dant Nicomedia Epyrus, Et Cilicet classem cito quantamcunque parandam. esse senet tutas Cyprum, Lesbumque, Rhodumque. Accedit grassata mari pratica classis fortubus Algerij. Bugia, Tunisą, recepta. amque Aha vix opportunus littore portus. mans quondam qua traiecere potentes. recipuis linguis regalis quattuor aula Flores adhuc, primas sibi Turcica vendicas ipsi neaperatori magis vsur para, deinde Eſt 38. Est Arabum, qualex est Alcoranica vanis Figmentis conferta suis: cuiusque figuris Atque characterum formis gens utitur omnis, Tertia lanisaris propria est Sclavonica turmis, Denique B.zanti totius & Helladis vsi Indigene Graca, Logice qua scripta vetusta, Rhetorica, et Physice, Geometria nobile pignus Euclidis, Cali notitia, Musica dulcis, Unde seges fabellarum prorupit & ingens Omnia doctri is tandem cessura Latinis. Aereque & fructu libertas aurea culta Mansisset terra, si contempsisset habe nai Externi dominatus armis saepe petiti. Hinc Cyri, hinc Xerxis, Macedumque secuta ruina Romanis hinc, inde Gotis subiecta deinde Bulgaricis, demum Turcis: Occasus Athenis Hinc Delphis, Argis, Spartae, clarisque Mycænis Aique Corynthe tibi et compluribus, ut nihil extet. Pelyon & Pindus, Parnassus, Hymettus, Olympus At que Helicon celebres facti sunt arte poësis. Triginta atque duo numerantur flamina Graijs. Omnia deliciis Tempe loca vicit amaena In Macedûm regnis à Peneo flamine lota Et mons summus Athos praecellens vertice cunctos Quo neque coniecti cineres sparguntur ab aura, Inque sitam pelago Lemnum profenditur umbra Vitibus, & myrto, pomis, lauris, & olyuis Exculti. Est vrbes caput inter Thessalonica. Proxima clara auri cui Siderocapsa sodinis, Dilla 19. Dillaque Epyramnus quondam, Drachia nunc Præs. losam es scopulos Acrocerannia Syrus Peruastata tenet. Sit a ibi Vrbs Ambracia, Carta Nomine dicta alio: tum Nicopolisque, Prauisas Actiaque: in sequitur quas diues Achua, clara Dansdaque, & Loeris, tum pharde sive Baoiis Thebanis, doctas quasque Aicica habebas Athenas. Et Alegara AFrolis, & Acarnanijs, & in ipso sions Eubeamari, cum Chales, atque Urbe Carysto. Et Cycladum Delo, Sporudum Crataque propinquis Aquaris A: gai terris. Iam restat dihenis omen adhuc libris, quam structum principe Thesso Euertit trux Syllasolo. Casarq, Adria v'u restituit veterisas a-huc restante columna. Morea, nunc, Peloponesus quae dicta verustis. Isthn o siue brevi terra, ut per insula Graio Est divisa solo. Georra ter quam Piolomares Dividit octuplo hae Sycronu, d. huia, et Elis, Apria, & Arcadia, & Messima terra Corynsbi, taque Laconum stadiorum Morea coraMillibus est quatuor longè, lateque patescens, At quadraginta non latior amplius Iilimus. Tentarunt frustra quam perfidisse Tyranni. Bis murus structus, his & idem dirutus isthic Bello inter Venetos gesto, Turcasque feroces. Est Sicyon vrb es inter venerabilis auo. Siymphel u, atque Megalopolis, dein Mamnes, tsophit, Aique Lalaa, Helice, Pellene, Bura, Dymeque Cune Charicasa, Olemus, nunc Patra, ac Aegyrar upo Præsi. 90. Tracipiti quae strata modo est Xyloestraque dicta, Proxima Taygeto Messene, vertice cuius Morea tota patet, sedesque moderna Methone Praesidis, atque Pylus, Ciparyssus & alta Corone, Quam cum Castellis, & Patris Architalassus Caesaris Andreas prostrauerat Aurea classe Tormentis resonante suis, vibranteque ferrum Sparra Misitra hodie nullis circumdata quondam Menibus argutis Lycurgi legibus usa, Lantraque. Maluasiumque Epidaurus dicta vetustis, Littore quæq duos portus ab vtroque Corynthus Respicit assiduè regni certamine dihenis Aemula, quaeque quaterdenis distabat in orbem, Et nimium quas lingua silens vastauit Amyclas, Naupleaque atque Argos, Agamimnoniaque Mycana Ripensis Dacia pars Transyluania dicta Hercyniam ob sylvaus partim est agraria, portim Montibus illustris, varijsque metallica gazis, Bubus & innumeris, & equis velocibus, herbu Frugibus & multis, pars est quoque arundine tantum Quaesibi tecta struit. Sunt dicti lazyges olim, Basternae, Gracisque Getae, nec non Metanastae, Ardelij quoque nunc fixere habitacula Gothi, Saxonesque dein extructis vrbibus ambaBelligerae gentes: vbi & Alba est Iulia sedes Principis: Hinc Cibinum siue Harmensiadia grandis Inter aquas munita situ et simul arte lacustres, Inde Coronopolis, Berrenis, Claudia plures Atque aliae Hungaritae consortes pane loquelae. Hanga 9r. Hengaria dederunt Hunnorum examina nomen. spathio celebri diuisa est monte Polono, utenoque solo, cui ad austrum est Illyris ora, Austria ad occasum, felix et Mysia ad ortum. inubius vino, sed pisce Tibiscus abundat. tra salem gignis cuncti generisque metalla. nigenos fructus affatim præter oliuam, numeroque boues & oues submissis ad escam ermanis lealisque, a deò piscesque ferase tumulias, sit ut has vetitum capere undique nulli, nales precio nullo sint paneque eidem. tibus exundat: brumaque, aestateque montes sonso viridi micuere cacumine late. ua caput regni constructa in veriice montis, calidis thermis vtrimque celebris, & vrbes signes aliae (ae lo cessere priore Curca ius ferme omnes: qui pace parata Et bello vires alacres habet, attamen aura, que lues infesta viris, & vere profecta Iuxilia ex Asia Augusto vix mense propinquam dere ab hos toties rupto Domus Austria bello tribus a saeclu infestum sensit ut hostem, apribus assiduis, spolijsque exhausta, mecumque arbarico excubias vigiles, acresque requiris. modicos inter rinos Arsamque, Drinumque tricum triplici diuisum parte quibusdam almatia, Albana, et Lyburniasiue Croatæ. lauoniam dixere noui, haec moderatior aura est, Qua sacubus caret, & præterquam rupibus asbris Orka 92. Orba mero, vel qua Hungaricis vicinior alges: Dalmaticos homines felix erexerat aura Fortuna nemori inclusos, fui timque molestos Hostili egressu Romanis, hos Mariusque Pane extirparat, Demiam cum tradidit igni, Asinius pecore & campis priuauit & armis, Argustus domus fessis telluris adactos. Segna sita in plano Borcae vexatur ab aura Ad iacoque mari, minus est populosa Salaxa V. cinos propter Turcas, robusta potensque Tana wari seiuncta parum. Ragusia, quondam Quaque Epidaurus erat, modica est, penditque tributum Libera, diues & est alioqui firmaque castro. Zara potens Venetum por su robusta capact. Salonicis agrosel. x foret vbere, ab vna Parte nisi vicina sinu Scardona vigeret Turcica, relliquias veteres vbi cernere graium est. Aut venetis, aut Austriacis est subdita colles Istria habens & agros non paucis fructibus artos, Praecellensque aliis marmor pelagoque propinquam Austini ternis vestitam pontibus vrbem Inter se lapidis iactu distantibus vno. Et Pola reliquias monstras sita rupe Theatri, Istria inops, quoniam Venetis est ipsa propinqua Alpibus inclusam vocitant fora Iulia terram, Fert Tiliauentum naues vbislumen onustas, Ad quod mille quater captiuis Turcus ademit Ceruices, ne oneri per terras esset eunti Hostilis numerus. Sitiens ô sanguinis hostis. Qr 93. apotu nec dignus aqua es. viget Utina plebe que Aquileia potens, nunc tantum nomen inane, tu & increuit permulcarumque ruinis bi Veneta. Hic etiam triginta perstat ab arnis is noua Palma nouo Venetum constructa labore ita, circuituque nouem complexa rotus doMunimenta; a se bis centum haec passibus absunt. turrem totidem plateis directa videndam medio, unde fluit partes disfectus in omnes. senis fisse latae sunt passibus omnes. que basi titulum talem posuere perennem. bolicae Fides sacra propugnacula suns haec. portis tribus, & sexcentis possibus ami la que, solumque viget Pataui statuisque, sebolisque gibus, & campis, cui & est Vicetia iuncta. bi Veneta Hadriacimaris est regina palustri ucta solo senis horis ex equoris astu cerecurrentis completo, huic undique terra tibus obiectis variis, quadroque receptu. quadringentos pontes numeraveris, octo tillia & hieratium, ac armamentaria earum, uiquisque, nouisque nimis visenda trophais: medio turris Marci spectabilis ade neat auratis radiis super aequora longè Marmoreis fulgente forisque intusque columnis. intibus insignis quatuor Verona vetusta, que cano, vasto que superflice ibi Amphiteatro: la triumphales arcus tenet atque columxas, statuas, cives moratos, atque benignos, [ 94. Et stuges oleum, vinum, lanamque tenellam. Urbem & agros Athesis violentis cursibus intra Urbs Ducis excelsi memoratur Mantua diues. Plebe frequens seruas Diuino Brixia dono Marmoris, atque metallorum genus omneque frugum Mira seruut illic Venetis portenta reperta Hanc munimentis melius fi mantibus Urbem Ostriaque, histricisque, auium lapidosaque rostra. Flumina Benacum satis impetuosa paludem Excelsis inclusa iugis turbantque reguntque Donec ab angusto sub aperta hinc aequora tendant, Quam prope classis erat portata per aspra iugorum A Venetis bello in plicitis longoque gravique Censeri felix Crema fertilitate videtur. Munitisne locis, domibus, riguisque fluentis Ditier est Mediolani provincia cunctis. Urbs Europæas inter primaria multas Non vũi castri cedit munimine magni. Cesaribus perculta decem: veteresque columnas, Templorum stabricasque nouas habet: acribus Hunnie Est possessa diu, donec quoque Carolus ipsos Expulis hinc Magnus, nunc artificumque celebris Innumerorum operis, & frugiparentis amanis Circumquaque soli donis centena Ducas úm Millia dans octo tibi rex ô magne Philippe, Quam Carolus Bocromaus nostri decus aut Antistes coluit Diuumque relatus in album, Cuius adhuc extant de relligione libelli Conscripti, Exemplum Cleroque imitabile vivit Mort 95. deribus, officijs, z.eloque insignis & arte. testibus a varijs crebrò vastata Cremona. ⁊ Gibellinis, odijsq, agitata Guelphis nasitu, saeclis tribus his felicior alia afulgens iurri, ex ipsis structaque ruinis Pelioque graui, stas clara Placentia, statque tutina, stat magna quoque Parma Colonia Roma ccè lacus Larius piscesus & agmina claudens utarum pecu sum qua se tenet insula parua, re via tridui longus, latus quoque firmè pus multas lauas vebes, oppida, pagos, quem conspicuo riuo per labitur Adda. tiuga nomen habent Alfina cacuminis alti dinis immensi, d'spectuque borrida, plaustris se nullis, vix terregenis, vix peruia brutis le viam secto tantum carpentibus arcto orica habent, Helvetica, Rhatica, Galla nomen, reis oculum nincis amiserat Hannibal vnum. annibal Italiae terrae cum milite Paeno. Ad latus est regio Pedemontia voce recenti, grina quondam plebis, nunc nomine eodem bis adhuc prima, qua acies vtrimque steters uper inaudito excinplo sine vi sine motu sita non desunt loca, non & defit amana nties valdeque ferax Lucerna vocata, ux editum grandi cum mole praeoccupat, intus Conclusæ cernis Paradisica gaudia vallis. pibus egresso per iter ubi pane dies onti, serrati reliquis insignior arcis Condi 96. Corditio. gratique soli coniunctaque pares Calatis Diui V. uasis de nomine cuique Dant vibi bene nomen Aquae, quia balnea feruent. Et Chercum si non populo at comj lexibus amplum, Alia, Nycæa, asque Valentia, nobilis Alba. A x il bi Ny-gattamen maris imminet alueo, Qu. Barbarissim Pyratam classe prementem Seſe Octoioanica d. luſit, abegit ao alto Perterrens dirum filis immanibus hostem, Nis quondam diminata mari, terrisque marinis V. ts Genua insigni Lygusticalitiora porta Obtinet, & domibus viginis nobilis octoPatricijs, quibus eligitur dux atque senatus, Nec portu Sauora leui nec nomine gaudes Auspicijs Genua, cui et insula, Corsica paret. Tuscia, que domui Medicca paret e olim Paruit, est agris et manibus vber amanis, Tino, oleo, ficis, stant Anguillarius illic Bosseniusque lacu, sed qui Thrasumænius olim Nunc Persina aquas non reddit et accipit usquam Quotantum licui mest a mense ad Pascha Nouembri Piscari, stirps vi faru rediuina supersit. Tuscia Romanam celebris via ducre in Urbem: Hinc Appennino, claris hinc portubus extal Cincta maris, portus quibus Herculis, atque Liburnus, Fangosius, Lunaque praet. Florentia clara Nomine, re que viget val damque ob Principis arcem Principis Italia in totare & nomine magni. Marmoreis mirè turris constructa columnis Florentò 97. genti Maria, fanum Martisne vetustum Mire operis fusas ex aere imitabile nulli Monstrat opus portas. ni libertatis amica, Aique tenax nimium saclo praeunte suisset, in opus haec studio fuerit pensare fideli. se Carolus quintus ductu in viridiaria villa incipis ingressus nil se vidisse professus plebrius inclino terra assurgentia amano, munimentis placuit quoque Luca beatis di firmata manu, mediocris & ipsa tuitu, felix opibus tamen atque Lycao, quoque Pisa bonis paribus certare videtur. situs in summa Volaterra rupe salubris mus veterum loca talia more legentum, ma crepidinibus variis vertigine summa, horibus densisque vias claudentibus omnes, ricibus, tabulis clauorum ex ordine acutis, ultis doliis lapidum per strata viarum, que omnis generis, dederat quae aggesta supellex ectis raptim ceu pro munimine vallis. tunc in summo est haec Urbs defensa periclo. a Sololis florens magnis addictaque quondam saribus, multis structuris amula claris, templo, cui par artificum nihil arte, manuo eris innixo terets de marmorc sylue signi la uore suo, formaque, placente. ribus Urbs nuribus ter mille regentibus alma te, manuque nurui munimina firma struentes defensa semel. maris inquinat aura profundi A* 98. Autumno, Maioque grauis faciesque colerat. Vrbs Perusina situ munita manuque suorum Praestat, & ipsa sibi praestare videtur abundè. Rupis Oriuentum satis est sine manibus altae Securum in medio planum, statuisque polito Marmoreis templo, Alabastrinisque fenestris Claro sole adeo lucentibus intus & extra, Vt mirum vidisse putes. ni Cannabis auras Corrumpat macerata, foret felicior astas. Viterbis claret. Gens Longobardica, Gotis Intactum quod adhuc incorruptumque manebat, Perdere conatae est mutato idiomate, iure, Aiq magiſtratu: qualemq Ancona recepit. Quae portu modo tuta suo, ratiumque receptu Et munita manet. prope sunt cunabula Christi Concepti, Mariaeque cubilia sacra parentis: Saxea quadra domus, sormaque oblongior ipsa Aligerum huc delata manu, celebrata frequenti Huc plebis pietate omni coeuutis ab orbe, Donaque portantis pretiosa & vota ferentis: Lauretum dixere graui munimine cinctum Complexum maiore Dei sacraria templo. Non procul hoc ingens de nomine dicta Sybille Horrendo spelunca situ, qua celsior exi: Ad Zephyrum vergit mons Appenninus ad auras. Adde, quod inferior nulli vbertate sit ora, Mundi Roma caput Latio dominata priusquam Orbis erat princeps iam pane sepulta runis Ipsa suis, toties direpta, incensaque, vix vt Agnes 99. Agnoscas veterem formam, murosque profundè Demersos, & bellatorum habitacula, turres, Amphitheatrales immensae molis arenas, q, triumphales arcus, & rudera multa. uperne extractus foueis Obeliscus ab ipsis ntificis sumptu lucem conspexit amaenam ontificis Sixti magna virtute regentis? gustum ac ingens miratur Panthiom omnis luena mirandum celsa testudine templum, ide quidem in totam despectus lucidus Urbem. quanta est moles Laterani denique templi, pretijs educta, quot educenda deinceps rema claudenda manu? Quam cultus vbique minis in templis supplex, veneratio quanta sentantis eo populi, indulgentia dono tificis cum larga redit, centesimus annus line cum redijs? Vitae hîc Diuûmne salubris lio sit palam, priuata professio labis, amen panisque sacri cooperante sacrorum ministerio Mystarum, quanta fabile nundi fiunt hîc vota, recenſque adcuntum, legatorum redeuntum a Regibus orbis ncipibusque suis decus, atque modestia digna. etenim in dubijs oracula certa Fidemque nores quae concernunt capienda, petenda. tribic inter quit disceptatio reges. quae dat lex, & negat, hac data, suntque negata. solabilis hic sedet & mansura potestas. Ostia 200. Ostia scu limo Tybris currentis in aequor, Vicini seu face maris, licet ipsa pepones Canoso fert vsque solo, tamen infiçit aura. Faetentes puteos alit Ardea sulphure tetro. Edita sed Tucale sanam dat cominus auram, Et gratam riuis inter currentibus arua, Quorum multiplici gyro, ductuque perito Organicis resonat dulcis symphonia sistris Ferrarij sumptu Ducis, & quem purpura sacra, Et decorat stirps alta simul percomuoda portu Et castro Caieta suo, quod & arduarupes Obtinet. hîc Præneste, hîc Volsinieque Belitræ, Et loca plura merum, fruclus, & Cytria donans. Aucupio nemora & venatibus ai ta ferarum. Antiquis nec non Campania dicta modernis Italia sequitur pars vltima et optima Terra, Nomine Parthenopes seu dicta Neapolis Urbis. Cui Romana prius, Tum Gotia, mox Saracena, Gens Normanna dehinc, tù Sueuica, desude Golimes, Arragonesque dehinc, tum Franci, denique Iberi Praefuerunt. hæc viniseros habet inclyta colles. Pars superas Lauora alias Philigraa vocata Graiugenis. passim est internis humida fundis, Puluerulenta superficie, semel indere terra Fagopyrum soliti, sed bis far prouenit illic. Multarosam ho. tensem fra ellis agrestis odore. Iline est, vnguenti quod plus Campania ferre. Quam tellus olèi dicatur, relliqua fermè. Baltha Triticuli serventia carmine laudat Liber 201. Libertus Marci Ciceronis Laurea flammis desuuius fumoque iacis mugitor in auras, iusarum quibus est scrutator Plinius haustus. autica acus clara est urbs inuenioris Amal, his au. ada, cuius ferro situs eminus alti que errore Poli monstratur per maris anceps riculum, gradibus quot ab aequatore vehantur, tas lin quant, quas accedant, queis partibus errent, ibi Azaris in portu spaciosa Neapolis extat, que pedum fossis decies fermè octo perfundis. allis nimium vastis circumdata, castris superabilibus perfecta, & fontibus arte ductis varia ludibundisque per auram, erram Clemens aura, vix peruia Bruma tenet portas, totidem fora, templa decora que domos, cultasque scholas, & stirpis equestris ces. nam triginta hac ditione, novemque aluere duces, totidem fermeque potentes archiaci comites, quinquaginta, quatuorque, quadringenti, quinquaginta octo Barones, nis ut taceam numerumque & nomen Equestris. ssequitur numerum quem pane Hispania eundem git ad Adriacum tellus Abrutia Pontum. igidior reliquis atque impetuosior auris, pida quodque notant Beneuente, quae maleventi aprius primis Annalibus ob sera venti una cum sessore vehentis in athra Caballum quid & vidit praecedens aequore saclum Igerij nautam cum tempestate timentem Deuin 102. Deuincto ad proram pede truncum sustulit ipsum Mons Appenninus, mediam qui diuidit altis It aliam, densisque iugis, diffundit & illic Ingentes ramos, inter quos semper onustus Mons niuibus Maiella feris, temploque praealto Metropolin Aquilae, atque Emporia Lanciniarum Asculum inaccessum munimen, Classis Epyri Grande receptaclum Ottonam, Thomaeque beati Angelici castrum cernis praediues Aquinum. Cassinumque domus Benedicti hic gloria prima. Deniq, pane solo præcisus terminus acrem Munitus contra vim principe dignus & alto. Sæpe ſuos mutans dominos pravoſꝗ, bonoſꝗ, Sicilia est triplici quondam Trinacria dicta A promontorio, nec non Sicania multis. Cuius iter septem complecli pæne dierum Circuitum vetui author ait: quamque horrea dicunt Romani populi: quae diues frugibus, aura Nec iucunda minus: quamuis famosa Charyhdis Oblatrans, arctumque tenet mare concaua Scylla, AEtnaque mons fumans in vertice, floridus imo Sub pede sulphureis alimentis qui fruct ignem Qui nec dispellit frigus, nec pellitur vllo Frigore, quique die niger horrens nocte resulget: Qui mense Aprili septem tricesimi in anni Sacli antegressi, cum nil nisi densa vaporum, Ante hac signa cauo visus ructare fuisset Uoc demum molem immensam sensimque cadentem Non subitò in pagos effudit, (quos habet isMons 103. Mons plures) binos, quos cum mortalibus ipsis Arbustis, brutisque, tremendo involuerat astu. Clara Syracusa stabant diuisa receptu Mania quadruplici, quid sunt nisi rudera tantum: Orbs spaciosa tars en modo stas speciosaque valdè Ilio Agrigentum senio, Messanaque Ponto. Calminiumque scholis, structore Toorina florens. Quamuis Sardinia est auris infesta malignis st segetum, pecudumque strax tamen, atque serarum (escia selligenum serpentum siue luforum Solisuga est tamen hic, ut aranea, bestia parva, De qua etiam antiqui, quod clam necet ore recensent, lutorquet labrum risu ranunculus herba, nde alijs dictus risus Sardonicus extat. Saloris princeps Vrbs est in rupe locata. est & Orystagnum, nouaque Algeris undique fortis. Mustonus similis formaque, & corpore ceruo Cornibus inflexis in tergore devoras herbas, tilis estque cibo. gens est assueta labori, estit u tenui, fortis, gerit extereque arma. axosis antris & rupibus aspera tellus forsica mella dedit quondam conspersa veneno redita, fecisset quae gustu taxus amara axus apum feruore frequens sua mella legentum. Hac solum in terra Catochites corpori adhares (Si verax est fama) lapis. gens commoda bello sendita Romanis pretio fraudasse putata est Indocalis visa est adeo eunc portus ibidem secchius, atque ipsi Bonifacia castra propiAn 204. Ære potens olim nunc ferro ditior Ilua. Quod post quinque ferunt in nostra recrescere damna Lustra, bitumen, et hinc stannum, plumbumque liquescens Et sulphur trahitur: Medicaeo a Principe vallis Obliquis castrisque est aucta vtrimque duobus, In cava qua portus classis retrahenda remulco Tuta sua statione manet velut Urbe recepta Cosmopoli dicta complexa millia passûm. Ischynne Italicis praecisa videtur ab oris Ob similem glebam scopulos medioque latentes, Undique inaccessis sublimis rupibus vno Praterquam portu firmum peninsula castrum Occupat atque vrbem, quam nunc dixere gerundam, Plena meri sedecim vasorum millia mittit. Sulphurea ante annos loca sunt succensa trecentos, Quae terrae partem, populos, pecudesque cremauit, Ut loca per passus signant bis mille cremata, Nomen idemque tenent: multi nidore fugati Ad terras alias, Prochytam quidamque propinquam Quæ similes experta rogos rarescere visa Propterea: quin & calidis calet vtraque lymphis. Melita firma feros contra munimine Turcas Militiaeque sacrae Rhodiae secura carinis Nostrorum statio, terrae vallumque Latinae. Littore inaqualis valdè, qua verritur Euro. Est oles Corcyra ferax vinique, Peponum Melonumque nemus totum fert Cytrea poma. Terra Cephalenis cum eiusdem nominis Vrbe Et binis alijs Graeca est, Venetisque subacta A 205. Australi portu, classis magnaque capace, Et validae pollet, Monna trisicoque, oleoque Dactylico fructu, quae mittit ad usque remotos. Insula non procul hinc Ithaca est, quae patria Vlyssis Troiani celebrata Ducis cum nominis Urbe Eiusdem, montisque iuzo, qui Neritos audit. Vnicus est Zancho portus: monte inque patenti Nominis eiusdem Vrbs, complures denique pagiCensus eis Olei, Vinique est annuus vber. Longior est triplo, quem latior insula Creta Granatis pomis, & Olivis, atque racemis, Frugibus & pratis, caseo, pice, melle referta Ladano, & insigni cocco: meliora nec vsquam Plinius esse putat: nec non Aruisiasola Mittit ad externos. mons est hîc Ida celebris. Non serpens, lupus hîc aut bestia fæta veneno Præterquam phalanx velut ater araneus extat. Atque Labyrinthus stetit, hac si fabula non sit. Aruisi, Positi, Promontoriumque phanar Circumstare Chio Lesbo qua cincta Samoque Dixerunt: & habent hîc vina Aruisia nomen, Atque graues vuae sex pondo fuisse Straboni Narratur: ficus suaues, gratosque sapore, Perdices cicures plerasque, genusque satorum, Horrea Romulidum quibus impleuere, reseruat. Indolis hîc mastyx mediocris: marmora magno Romanis habita in pretio, cauus ipseque portus. Vrbs Rhodus est duplici vallo, tredecim questatuti Turribus, & quinis castellis insula fructu Fle. 106. Floret & arboribus, consecrauere colossum Hic quondam populi Soli, qui elatus in auras Septenis decies cubitis, quem vindice vero Numine telluris motus prostrauit arenae, Cuius nongenti portarunt ara cameli. Hîc & Aristippus formas vt vidit arena Stare Geometricas, animo, inquit, sitis amano, Quandoquidem hîc hominis vestigia certa tuemur. the O ② * Sphæ 107. 2 ⸸ S S S 4 Sphaerae Terrestris LIBER III. Nte aquam de Asia referamus, Turcica paucis Historiae series nobis memoranda videtur. Nunc aetas agitur octingentesima, postquam usplacum prope nata fresum gens barbara prorsus Et praedis assueta, sagittandique perita Pomanas crebris est ausa lacessere vires Motibus, & terras trepido turbare tumultu. ullus eis dux certus erat, sed creuerat illis perium deuicta Asia per bella minore, umidanda quidem, donec Godefridus amore. Bullonius feruens sacro Iudaica regna t sibi subiiceret, peditum ter millia centum, Et centena Equitum Pelago transuexit aperto, Turcarum aciem Nycae ad mænia sudit, Sub Duce qui pugnam Solimanno iniere cruentam. Tunc etiam terrae pars illis maior adempta. Sre multis annis a certo hinc principe recti, donec Otomannus Zichides stemmate pauper ique doloque potens circumtulit arma fauente Fortuna, fidensque animi, nosrique, suique Hoſtis atrox populi Ponto vicina ſubegit Ppida, Samariam regalem primitiis vrbem unc vbi cingentes regalia tecta columna, Atque 208. Atque coronantes montem, terramque, fretumque Qua late spectare datur, manifesta ruinae Signa manent decoris, dum sors fuit integra, primi Subdidit imperio: vigintique octo per annos Rem nimium faustis propriam successibus auxit, Quam ter centeno millino erat orsus ab anno. Hic nato moriens Orchali regna regenda Tradidit. haud animi minor at subtilior arte Qui fuit, & longè deuinctis munere turmis Europae patefecit iter, captaque Bythina Urbe statim tenui decessit vulnere victor, Cum viginti annis rexissei et inde duobus. Vafer Amurates, licet ager corpore regna Patris init sortemque audax intentui in omnem Cum Bizantini composta Caesare pace Ipsius adductus precibus bis millia sena Auxilio misit contra pugnacia castra Craecorum coniuncta Ducum, quibus ipse fauebat Bulgariae Princops iunctis Cracouichius armis. Cæsar vt adiutus Turcano a Milite Victor Euasit, reliquis dimissis millia septem Praesidio retinet. Sed rex hac Turciciu ansa Fretus in Argolicas vehit agmina plurima terras Praetextu infestos delendi Cæsaris hostes, At sibi reuera terram vt substerneret armis, Aiq Philippolim, Adrianopolimq, potentes Mox vrbes capit infidus. Tunc Mesia bellis Cincta tremit: cuius Dux Albanensibus armis Stipatus toto victus cadit agmine caso. Mex. 209. Mox sed Amurates à servo Principis huius Vleiscente necem Dominiferus occidit illic: Cur Bataz ethes successit fratre perempto, Bulgariaque Ducem vicit. Masasque cohortes, Awanos, VValachosque, antiquo nomine Dacos, Ilangaricos armis vexat, crebrisque rapinis Captivos trahit ausu sanus et arte tremendus: Et victi Gracis Bizanti menia pressit Obsidione graui, at Casar Bizantius iuis Obtenturus opem Gallorum & Teutonis orbis. Hi iuncti Turcas iuuadunt, atque trucidant Palantes bene nec revocari in castra valentes. At licet afflaret latis victoria pennis ppete prona suo, tamen hinc sibi damna pararunt Perturbata acie temerè: nam Turcica lato Agmina circuitu Luna crescentis ad instanreumfusa graui straverunt vulnere Gallos, Cumque S. gismundo fugerunt principe turma Pannoniae: pauci litro Gallique redempti. Ergo Vrbem rursum Biz, anti milite cingunt. rotinus è Scychicis Dux Tamberlanius aruis agatiæ princeps, quam Parthia terminat, atque agdiaca, Urbe sita ripam laxartis ad amnis amarchande satus multis cum millibus arua Natolie ingressus (minor est Asia hac quoque dicta, ixcitum Basaz etem stellam prope montem, Quo Mitridatem Pompeius vicerat olim, Innumeris caesis caepit, captumque catenis inxit, & inclusum canca per regna, per Urbes Cir. 110. Circumduxit ouans, donec mors abstulit atra Inde Sigismundi Romani Caesaris arma Solambicaeno fregit Calepinus in agro Eminus in pedites deiectis aere telis, Antea quam iusto pugnaturi agmine starent. Quo citò defuncto Mahometes aspera bella Commouis VPalachis, Tamberlanisque recepit Oppida capta manu: Prusa quoque transtulit Urbe Sedem Adrianopolin. bis septem vt rexerat annis, Liquit Amurati regnum, qui è flore iuuentae Christicolum Europae victorum legit ab omni Ianisaros, per quos toto est oriente potitus, Victoresque dehinc alii. permit vndique bello Et Venetos, quibus eripuit tunc Thessalonicam, Fortiter Hungaricam tentauit Belgradon Urbem. Denaque sub ſoſſis pariter ſubmerſa reliquit Millia. Duxque Carambeius sub vallibus Hami Rege Ladislao pugnante viriliter omni Cum numero victus. sed non sors praestitit ista Euxini Pelagi Varnam constanter ad Vrbem, Quo se Christicolum pergebat iungere classi, Namque Amurates specie sera bella mouendi Teutoniae subitò mutata mente reuersus Hinc montis tergo munitus & inde paludis, Rhedarum hinc vallis victores paene calore Sub pugnae temerè turbatis forte duorum Procurſu ordinibus Regemque, aciemque trucidat. Mox Peloponesi murum capturus & imo Euersuriu abit, capit omnes, vastat & igne A 111. Ast Albanensis cum defecisset ab ipso efectus, Graiamque ideò circumsedet Vrbem nſtra tormentis, validisque cohortibus inſtans, xunctus periit rabie grauis ipse doloris, amus vt exactus regno & Tricesimus annus. successor Mahometes largior erga pustos, clarosque viros Bizantia vallat enia, & innumeris terra concussa, marique tumentis capit in pugna, laesumque trucidat duperatorem. sibi quo subiecta deinceps gna Asiae, Graiumque tenet. Sed Belgradon Urbem patus frustra bis centum millibus acri iniada tutante premit. quam vulnere lasus Diserit, & nostris tormenta tot aenca liquit. de lotis variis Graios, Venetosque lacessis ctor vbique ferè, sed victus rarius ipse. am murum rursum triginta a millibus iisdem Venetis quadris saxis ter quinque diebus structum capit, euertisque. hinc Insula Lemnos cessit Mytilene auido, magnoque paratu instructo super Euripi rapida aequora ponte pugnata fuit tellus Enbaea repente. Ilbanæque arces, tum Croia & Scutaris Urbes, que Trapezunti regnum, Bosnaque necatis gibus, Euxino nec non in littore Capha, bis olim quae sola potens modo mercibus illis, transalpina & pars magna VValachidis orae: semel adversa fortuna, deinde secunda alia Persarum cum rege cruenta fuere. Tandem 212. Tandem cum totum sibi spe praesumeret orbem, Bella tribus peragenda locis molitur in vrbem Hydrunti, claramque Rhodon, Memphimque Pharensem: Iamque ferebatur tercentum millia gentis, Tercentum generisque rates habuisse minoris, Nec non bis centum praegrandi mole triremes, Irrita quae letho ceciderunt cuncta repente Occisis hominum tercentum millibus ante. Sceptra dehinc Zisimo deuicto fratre capessit Trux Barazetes. qui cæde lithostomon Istri, Atque Borysthenio Moneastrum in littore capit, Dyrac hium Venetis, Naupactum ac inde Methonem Eripuit luncumque Urbes: Sed clade ad Adenam Vrbem Carmaniae subita est exercitus omnis Fusus ab Aegypti, Syriæque, potente Tyranno: Nec tam alibi Turcus sensit memorabile damnum. Filius hunc pugnae regno spoliauit auito, Selimus, & vita, thesaurisque, omnibus aulae, Quos auferre parans Dimotica castra petebat, sognatos quoque, nequa forent obstacula regni Sustulit, & Persa pugnans cum Rege cruenti Taurisium captum rebus spoliauit opimis, Et desolatas relliquit Persidis oras. Post annum Regem Syria, Lybiaeque secunda Deuictum pugna non pauco sanguine fuso Orbauit regno vitaque, & pago in eodem Quo pater, excessit post octo circiter annos. Nec patre sorte minor Solimannus Belgradon imo Sub terris aditu tormentorumque fragore Capit. 113. git, & inde Rhodum, Budamque asslixit amanam, Et Ludouicum Regem, cunctasque cohortes fudit & binc plures arces, Urbesque subegit. Hedia & Armenia huic, & terra Georgia cessit, sari etiam Hungaris, quamuis vis sape repulsa. tymus hinc alter nec rure marique quieuit: nus & est classis superata ad Echinadas acrimano Venetoque & rebore fortis Ibero. ingaricum multis bellumque recruduit annis, o nil siue parum perfectum utrir sue videtur. tinti nisi quod sint pactae induciae in annos: erea nunquam quoque cessauere per amplum quor siue rates littusue incessere nostrum atae Lybici Algerio vel ab Tybe Tuncto. uoties allisa fuit respublica damnis, guoties tentata Fides est vera periclis. indem votis clemens Deus annue nostris, an que potes fer opem vallatis hoste potente stiadisque tuis inga dura ferentibus illic, animes ut te Fide in una rite colamus. opae, ac Afri tratluspaccosior bis Asia, & multis late dominata Tyrannis. a & ingentem possidit Turcica partem. Syrorum Abrabum, licet auersentur id ipsi men, ob infamem praedatrix dicta susurrum. sia duces opum fere linum, cythrea, ficus, pium, vites, cucumes, pyra, bruna, pepones, amuis Cappadocum cuò destruit omnia frigies, gintum, ac aurum, ferrum, as habet atque bittumen, Alaco 114. Maioris generis pecudes habet, atque minoris: Estque camelorum & mulorum copia, equorum. Nobilium, rabicque canum membrisque potentum, Versuto lices ingenio plchs esse negetur. Moratoque minus, seruili est attamen ingens, Ob longumque iugum, contra licet vsque fideles Externosque alios tumidosatis atque feroce. Si quos ditauit multos prætura per annos, Ilaredes quondam plærumque haud transit in ipsos, Sed fiscum tot acerutis opum, molimine magno, Et sumptu aedificant opera annis publica multis Duratura dehinc: delubraque grandia, & ipsis Hospitibus desunt quia diuersoria, iungnut Delubris præclara ſuis aut ſtructa ſeorſim, Et pontes amplos, plateas, & balnea, terra Subter aquae ductus, vel supra fornice structos, Aut ſi quid ſenium memor abile ferre meretur. Nomine Natoliae passim comprenditur omnis Magna minorque Asia, & Pontus, Bithynia, necnon Dio Lycia, & Galatum simul & Pamphylia tellus, Carpadocum, & Cilicum, & maioris denique diòla Armeniae, hae nulli cessere salubribus auris, Fructiſeroq, ſolo: motu vexataq, terræ Pairia, bis sex vi nocte vna absumpserit Urbes, Plinius ut memoras, libertas exulat omnis, Nomini: & generis clarum decus artis & omnis Ingenuæ studium, quorum vexantur amantes Desolata iacent antiquae mania famae, Ruraque captiuis seruis quae semper arantur Pro 113. Propter hero residente focum, licet hic genus olim a ssacidum reperit praeruptis collibus artem Materiemque lucri, annonaque labore parandae, Di decet aspectus praesens lupus aureus ungueInnoc uiti labroque suo per rura vagatur Turmatim, penetratque, fores inquirit edenda Coria vaginasque alias se voceque prodens (Hau) propria rauco exigitur clamore coloni. lhe Prusa cernis primaua palacia. Turca, Et Phrygiae pagis distinctae pluribus Urbem Pracipuam speltas Apameam abs amne Maandro Non procul abstractam: Troia celebriq, ruinas. Lutore in lonio fuit Urbs Echisina celebris Magnifico in sano cultu regnanic Deorum irbs Ancyra vetus necdum sua nomina perdit, i decus ex texta caprearum veste capillis. unt Prbes Lyciae Patera et Telmessus amanae, Cilicum Tarsis quondam, nunc Hama vocata. me Asiae quamuis vix utile portubus aquor. auigiis tamen & passim piscatibus usus minio Pontus celebris, sed Mysia Olympo, Monteque Synodico lapidum praslante figuris. Iuriserum montem commonstrat Lydia Thmolum. spadocum Argæus, Cilicum mons surgis Amanus isitus derijs cedris maiorque vocatus riperus, celebris medicaminibusque Sabina arbarum genetrix, flacumas reuomensque Chymara, limeniae vastae nemorosus denique Taurus, de quidem in terras latè despectus amanas. Terra II 116. Terra ſacra Iſacidis olim promiſſa reductis Agypto prohibente Deo dare thura supremo, Afſlicta que ideo denis ex ordine plagis Vnde freto in medium dia virtute resecto Transgressi, & manna pasti perlustra bis octo Manna mellito, donati lege, secuti Per deserta sacrae lumen mirabile flamme. Atque Arcae doctiper certa oracula fulua, Qua fluvij lordanis iter patefecit, & altos Strauit Hierichinae muros portabilis Urbis, Captaphilistaeos afflixit clunibus hostes Idolumque Dagon iuxta ſe ſtrauit arena, Truncatumque solo liquit, temploque locata Denique magnificis construcio sumptibus vsque Dum Christus Regum Rex templo visius in ipso Impleuit veteres manifesta luce figuras. Haec tellus Iudaea tamen vix lata videtur Millibus octodecim passûm (cum millia passum Sunt horae hic vnius iter) lordanis ab amnis Egressu versus medium mare, longa secundum Littora septenis sexagenisque, quaternas In partes diuisa suas: queis nomen idume; Alque Palestina est Iudaea, Samaria regnum, Et Galilea simul, moderato climate præstant. Frigore non hyemis nimio aestatisque calore: Omnigenis hominumque ad commoda rebus abundant. Et cicurum numeris pecudum, pecudumque ferarum, Qualis aper, capreae, lepores, perdixque, Leones Atque bones & oues, ceruique, lupique, cameli, 117. Et pratis riuisque ſcatent, dulcedine lactis. Et quae grata adeo nobis opohalsama sudani Pistacia et Mastyx, et amygdala, Cedrina sylua Atque Abiegna simul simul atque Cypressina frondent, Aeriae quercus, ficus, palmae atque racemi. Metropolis Solyme triplici circumdata muro Mole graus lapidum ferio plumboque coacta, Quorum vnus sexaginta, tot idemque secundus, Extremus tutres non agintaque terribat Hic structura sacri genuino ex mano e Templi Augusti, ingentis toto memorabilis abe, Qua tamen in cineres terris aquata resedit. Hic Hermon, Thal or, mons Labanus atque Sione. In Thabor roseo Christus resplenduit igne Circumstante pari vatum se Mose & Elia, Quorum hic quingentos occidit valle Baalis Sacrificos media frustra miracula luce Poscentes casuri ignis desidere in aram Portantem bouis exta caui, verum Illico Elias In bouis è calo flammas preceseuocat artus, Ille pedo mirabilium patrato, & aure gnatus sermone Dei specieque videnda. The asphaltites mare mortis nomine dictum entapholi in cineres cæleste heu, igneredecta. Hic lor danis adhuc, refluis qui finctibus aluci rsiccum transire vadum permisit luda geniem præeunte Dei feliciter arca, ui tandem caput abdit humo, cumtransiit aequor Ante quadringentos Saracenos expulit annos, Post. H 118. Postquam regnarant totidem hîc & pluribus annis, Dux Godefridus Bullonius, ob data iussa, Concilio in Clarimontis factumque statutum. Post septemdenos Saladinus Persa receptam, Moxque amittendam, Christique fidelibus annis Pluribus ambiguo certamine saepe retentam Turca ſerox tandem iuiuſtis ſibi vendicat armis. Non procul hinc Cyprius percurrit tramite longe Atque minus lato Siculo non climate dispar Omnigenis ditata opibus, mollisque satisque Frumentique, oleique merique Alvasia vina Aequantis, Coryandri etiam Sachrique, Crocique Auri fulgentis, mordentis aluminis, albi Crystalli, nitidi ferri, radiamis et aris, Atque Smaragdorum viridum, lanaeque caprinae, Voce Camelota, coniextae denique vestis. Aura tamen lacuum fumis corrupta frequenter. Famangusta modo & Nicosia nominis Urbes Praecipui. A Caloteris habitatur Olympus Mons Graci ritus Monachis, qui & rupe Synaea, Inq habitant Lybia veneranda mapalia Patrum. Est Salami in Syriam traiectus, commodus olim, Quam Paullusque vrbem cum Marco et Barnaba adiuit, Ast Arabum vicina inter freta Persica uecnon Inter Erythraum mare vasto, & climate longo Excurrit tellus: cuius pars dicta petraea, Alterapars felix, Deſertaq, sertia: Mauros, Aut Saracenos vocitarunt, aut Agarenos Indigenas Syria quondam, Ægyptoque, potitos, Per 119. Persideque, Hispanae telluris parteque magna, Et Lybiae, & Siculae per centum circiter annos, Parte quoque Italiae, quae dicta Neapolis. Indi Oceanine frequens infecta est insula sectis Pestiseris horum, Lybiaeque Australis amana Littora, vbi & retinent emporia clara recenter? Euphrati deserta iacet contermina vastis, Incultisque locis, & arenae pulvere sparsis. Historicis Petraeafuit Nabataea vetustis. In qua conspicuum centum stat colle columnis Inſauſti Mecha Mahometis in orbe ſepulchrum, Quique bibax populis & luxuriosus amana Vina suis vetuit, magis hinc ut robore promptis Ad debellandos alios vsurus inertes Romanum quaqua versum sibi subderet orbem, Quod parte ex magna per saecula denaperactum. Parte sub hac mons Sina suo sublimis in auras Vertice consurgit, quo vix perrepseris vngue, Qui tonitru & flammis Mose accipiente remugit lura decem Domini, quis non ea iamque capessat: At meritò profert felix pars dicta bis anno Rure satas segetes, gemmas & aromata multa, I, metalla simul alibi nunquamque repertum Thus Domino sacrum, modo quod miscetur ineptè. Zebetum, Zuen, & Adena, Medina Tanalbi inq, rubro Badelmandelis littore florent. di Mahometiſtis cunctis Arabum modo lingua Notased & Persis Mauris, Afris, Pharijsque Witi populis, Syris, Indisque aliisque s.l.7. 120. Schismatici quondam & nunc toto Oriente morantes Sub patriarchatus titulo grauiore quaterni His retrô iam annis foedus rediere ſub vnum Pontificis summi, magnaque ex parte professi Dogma Tridentina Fides, nam et plurima Duri Sub norma Basili sunt Antonique beati, Dominicique patris seu Graca Climata terrae Siue Asia in magna muris, villisque, iugisque Canobia, & sedes mitraque pedoque regentum, Millenarum inopum dominum plærumque fidelis Plebis, & haud vno vocitatae nominae: namque Catholici Maronita sunt prorsus & orines, Assyrius Patriarcha sua cum gente fideli Chaldaea nunc eſt, cupit vnitusque videri Romanis, multi conuersi a patribus Indis Urbibus iuuenti, conuertenturque deinceps. Quandoquidem latè patet ignorantia Veri, Nestoriique seges errorum antiqua malorum. Nunquid amor coeli tellus Iudaea videtur Sancta queri? iam mille ferè sudatur ab annis, Sufferturque ingum graue, discernique profanis Vix bona, vix possunt à falsis veraque, certa A Dubiis, iussa a vetitis, & noxi i prauis: Nec calo nec spes terris apparuit vlla. Caecane colluvies errorum hic omnia vestat: Nonne Aphram totam, terramque inuasit Iberam, Qua depulsa tamen regum virtute potentum? Astego cur tanto iam d'ſolata velix quae and Tempore? Tentatum quid non sine vulnere, qui Tot 121. Tot reges pietate graues, tot robore clari Heroes, tot militiae Calestis alumni Tentauere aditus, & multo vtrimque profusa Sanguine victores aliquo, victique vicissim Tempore me tutam nullo munimine forti Relliquere avide vastandam in saecula genti One oculos auerte tuos ter maxime Christe, Ast etiam pro plebe tua iam mittor audi Oraniem, quod te precibusque Ecclesia tota Plagicat infernis ereptum faucibus orbem Condecoratum ortu, signatum sanguine & emptum. Morte sua, Fides vestiziarara tenentem Aut dubia, o tandem pacatum subiice cultu, Seruitioque tuo. vanescant monstra Deorum Ocyus, atque vni tibi cuncta creata ministrent. Te reges, populique sciant, venerentur, amens qui Te timeant, te perquirant, tua iussa sequantur, Et tua in his terris Ecclesia sola triumphet, Sola tuas leges cunctis monstretque, feratque. Persia lata quidem venianet, sed latior olim, Quamque annos intra centum rex Turcicus armu Diuersis vicibus non parua parte subacta Imperio adiecit, quicquid protenditur inter Euphratem, rapidumque Tigrin, tum quicquid & inter Taurisium iacet, & Derbentum infinibus ampliaspiaci Pelagi, e quicquid tridus est iter ultra Vaurisium structa stabilitum fortius arce, Vrbibus & magnis Caramita, Orsoque potitus. Persia Cassiacum versus mare terminat Orsus Flamen H 122. Flumen nonnullis Albanum nomine dictum, Quod cum transgressus fuit annos circiter anti Centenos Zagataiorum rex Tartarus, ipse A Perſa magno eſt vultus certamine rege: A Mogorum loca vasta secant & culmina regno, Mutua quae impediunt horum certamina regna. Persicus inde sinus spacio disterminat vno. Victa Asia quondam decorauit Persica regna Cyrus, & adiecta Cambyses sortiter auxit Agypte, donec Darium tempore paruo Vicit Alexander, triginta quodque ducentis Vix annis steterat. Sinus est qua Persicus, omnia Quorumcunque strax regio est ad munia vitae Vtilium propter sibi commoda flumina, quorum Est Budomicus clarissimus, inque frequentes Deductus riuos ad agros, segetesque rigandas. Caspiaca est simili causa quoque fertilis ora, Temperiem propter aura: pars cætera sicca, Ni vel aquis stauij, lacuumue rigentur amanis. Praecipuae hîc Urbes Bactrorum Istygia princeps: Nunc alij Bariar dicunt, alijque Charassan. Margiadum meliore solo caput Indion extat: Islebum dixere solum: dein Paropamisi, Quam nunc Candabarim, Amblestamue vocarunt. Candaris caput vrbs eiusdem nominis. estque Ob Mercatorum Catai, Indiadumque frequentem Concursum celebris. Sed Erim caput Aria seruat. Prouentu nomen iactam a selice rosarum. Ispea Parthorum caput est Hecatompyla quondamque 123. In qua Carmeli fratrum ordo tenet noua claustra, Ordinis ipsa nous olim fundatrice Teresa: Queis extirpandis centûm accessisse feruntur Sacrifici Regem falsis praetextibus vsi, Aiq, reiecti ideo, fratres sidique reperti. Non paucis felix Carmania portubus Vibem Nominis eiusdem retinet, celebremque tapetis, Et pannis factis auro, argentoque nitente Nobilis est & Eor: Susiana nec caput lmparCustra viget vincit cunctas pulcherrima Sira Persepolis quondam Persarum Regia dicta, Instinctu Scorti flammis quae tradita iussu Regis Alexandri, postquam ebria fæmina vino. Sic vino perijt, quae victa superfuit armis. Millia pane tenet modo sexaginta focorum, Piniferos montes, & sylnas quercubus amplas, Quas tigres, quas pantharae truculenser oberrant. Gens Turcis morata magis, studiosa medendi, Astrorum, vanaeque artis, manuumque laboris Artificum, culta delectanturque poesi, Euaduntque sua lingua plarique diserti. Inuiolata patrum retinent & fadera fratrum, Inque suo pretio stirps nobilitatis habetur: Vec regi fratres suspecti siue perosi. Nec veluti Turcis uxorum abiecta videtur Conditio, peregrina quibus commercia stricla Lege vetant: quiuis humaniter aduena semper Excipitur: magno est iextrina Hosolerica in usu, Quam Syriam, quam Regna orientis ad omnia mittunt. Eſcq 124. Eſta Pyri fructus ſylueſtris, vel terebynthi, Et quercus quondam fuerat: tum panis & vnda Vulgaris, parcusque cibus, pariterque salubris: Nec margaritis, nec aromatibusque carebat, Mercatura frequens: nec adhuc caret: eij, propinqui Trina camelorum genera huc adducta videntur. Gestores hominum minimi: duplexque secundis Est gibbus: reliqui vel pondo mille seren dis Sufficiunt, leuis impensae, magnique laboris, Permodicique cibi, nam per deserta diebus Sape quaterdenis oneratis sumitur haustus Quinto quoque die trami sunt pabula & herba. Nil de tormentis, munimentisque laborant, Tutandique modis oppugnandique scueris, Quamuis non desit claris equitatus in armis. Turcarum superat concordia maior inermes, Nec facile in gyrum propter loca sicca coactos. Orbarat sese rex, vectigalibus ultro, Quae modo supplentur decimis ex fructibus aque Minaeris, Mercatorum, artificumque tabernis, De quibus erectis aes pendere quisque tenetur, Priuati & iuris donis, & publicè agrorum, Terrarumque opibus, quas sub ditione reseruat, Quique ducum pollent & Regum nomine, & ipsum Tutorem agnoscunt, quales dux Faris & almae Candaharis, reges Macrae, Guadel, atque Patana, Ditis & Armusii, quod Persicus ambit aperta Fauce sinus forti munitumque arce propinqua Lusitaniadum Regis quibus are tributa Annua 125. Aunua soluuntur. Mundi Vrbs hac gemma quibusdam Dicitur aduectis ex omni littore mundi Mercibus ex Eraco, Mauris, & diuite China Rebus aromaticis, Hispana è naue corallis, Tartaria museo Rhebarbaricoque: nec inde Margaritarum piscatus longius vber Distat, vbi in pelagi demittunt grandia fundum Saxa ligata graves ad funes, vnde ligatus Fune pedem saxo fundum descendit ad imum Et Margaritas postquam inuenit, atque reponit In sacco, defert in nauem funere traclus. Hic mercatorum studium est quoque gesta legendi. Hic caua sub terris gelidis stagnantia symphis Balnea delitias reputant vrente calore Aestatis nimio, licet ad Babylona marina Uinc exire via, quamuis vix ipse frequenti lasse sinus teritur, littus solumque secundum, Babylone dein terrestri calle Damascum r quadraginta ferme interualla dierum um mercatorum, qui conuenere, cohorte. Explorata sua tractuque & limite nondum artaria est: ex qua Dux Tamberlanus in omnem Persidaque atque Asiam belli diffudit habenas. Attingit fines Turca, Persæque, Chináqui Et Moscovitae postremis namque duobus gibus egressus interdicentibus ora artariae vix scire datur moresque, situmque Extremosque maris fines, de queis modo pauca Enarrant Bataui, quos gens Trognasia, quosque Samo 126. Samoie dae habitant: veteri at scriptore petitum E Paullo Veneto vix dignum promere duco Incertae tanquam fidci. tamen hisce Chinense Imperium cessisse satis testata vetustas, Et quoties bellum graue Turca fidelibusi nsirt, Vix sine Tartario hoc equitatis, et viribus vnquam Attentasse seris, Moscuitas quoque eorum Saepe lacessuos armis ad Caspidis aequos Amisisse sitas vrbes, repetiss.que multas. Extremo Tanai fluvioque Borystene elausos Praepositos vocitant nostris ditione propinquos, Hos vlera dixere Scythas, alioque zagatos Nominc, qui ad fines porrecti montis Imai Ismaelitarum censeri stemmate gaudent Inque habitant hordis communibis vtpote diclis: Dicti & Hamaxobij carris, Rhedisque vagantes; Mutatis persaepè locis, ratione nec ulla Munditiae, iurisque habita, fideique vetustae, Quamuis nec sterilis regio est, nec rebus inanis Siue voluptatis, siue vtilitatis amicis. Ante annos aliquis viginti scripsit amico Pannoniae Regi Princeps sic Tartarus, alto Magnorum Regi Dominorum in rure fideli Frontem inclino meam Magnus Cham Karakiterus Magna Hordae, Turcaehuc nutu cum fratre Leuert Et reliquis Ducibus veni, qua Prutenis amni Miscetur Cocorafluens, ut vindice bello Damna resarcirem VValachis illata recenter, Atque horum Ducibus deiectis sede Ducali, พุ้ 127. Veq, luant Kosacci hominum trans persida Nestrum Gens penitus deleta. Zamescius adfuit ergo Dux, rex magne, tuus facturum talia spondens, Idque poco, cupioque ratum profadere nostro. Ast obseratis Chamoscripsisse Polonus Fertur epistolijs, nounullo munere misso, Sedatisque vetus pactum renouasse Kosacis, Nuper ut & factum cum Turco Principe pacis Faedere composito, duraturoque per auum. India nota tenus vix quondam nomine, centum Nunc annis patesacta fuit victrice potentum Lusitanorum (est vtsama nouissima) classe. Nunc modicis subiecta fuit, nunc Regibus altis. Et validis, qualis Mogorum Rex obtinet ingens Imperium bello victis, vel sponte coactis Dedere se, & regnum triginta Regibus, & iam Narsingæ regnum, qui dicitur Idalcanus, Inuasit quinquagiuta cum millibus, atque Centenis equitum, peditumque, & mille eliphantis Turritis, quorum praemunit lamina fronte. Ferrea, vtrin que serox longa proboscidis antra Pugio, sed iaculatores caua terga quaterni: Qui cum tormentis praecedunt fortibus agmen. India plus media cessisse his parte videtur, Quae Gangisque Indique intra vicena stuenta foncibus immensis spacijs virimque relictis, promontorijs Comerinidis, atque Malaco xcursu vasto protensis aequor in amplum lic in Cambaia, China se finibus ille Auſcen 128. Miscet aquas Pelagi, populi sunt inter verumqui Subnigri variae plaerumque superstitionis, Idoli veneratores formaque creatae, Atque Arabes, alio dicti qui nomine Mauri, Qui lucrosa maris propter commercia quondam Inuasere diu hîc vrbes plaras que marinas, Et Mahometistae cum Iudaeis recutitis. Cuncta tenent memori facienda, sciendaque mente Litterulis vacui, atque rudes: potiusque reguntur More suo, quam lege stata: non culmina sumptu Structa nitent Maurae praeterquam et gentis Iberae! Nobilitas Frbes extra murisque, caussis que Castra habitant fossis munita à voce vocati Caimales: caeso digiti periuria damnant Articulo: est capitale manu spoliare peritum Artificem: claustris domuum custodia rara est, Dum raro mala furta vigent: multantur eodem Quo spoliant alios membro: sequiturque parentis Sortem quisque sui: nec ad altum transitus vlli Concessus maiore gradu. est & arator honori, Cui domus annonam regalis sufficit, ergò Liber ab exactis aliis. obstare videtur Barbaries Fidei ac uxorum copia nostrae. Temperie pollent aurae gemmisque decoris, Quales Sapplyrius, Adamas, Amethistus, Achates Et Calcedonius, Carbunculus, atque marine Insignes Margaritatthus arbore multa Manat odoriserum, piperique & aromata multa, Diuersa & volucrum genera, ac incognita nobis, 129. Et phasianorum, & perdicum copia, & ingens Est Gallinarum pecudum cicurum, atque serarum, Et piscis, casci, lactisque, & mellis, orize: Omnis ab his extat communiter India diues. Lata quadringentis, sexcentis longaque leucis Est Mogorum regio, vlterior quam claudit ab Euro India non procul attingens Chineusia Regna, A Borea mons Cumaus vel dictus Imans Antiquis, longisque iugis visendas, & altis: Ad latus occiduum vastum mare portubus aptum Cambarata, oge, Barota, atque inde Curata, Quamuis hisce frequens latet vndique scopulus vndis. Catorumque natans ingentia monstra per aquor. Sex & quinque patens percurrunt flumina regnum Maxima contingens Curatae Moenia Taphus, Dein Hornada potens Barotæ littora, Chambet susceptus Tamone, suis qui denique Gangi Permiscetur aquis, cui Vengala climata primum Principium dederunt, & qui voluuntur in Indum sex amnes Catamul, Chenaus, Rhaa, Zecha, Rebesh: u. sunt multi aobor ei fructus, sapidique, quibusdam Inque locis vua, tum Persica, Zizipha, mora, assia, Zingibers, Piperique, & aromata multa, Cyihrea nec desunt Medica, & Massilica mala, Diuersi generis, mercaturaque lucrosae, Turba caballorum, tum Serica, & aurea vestis, Sericaque auratis filis intexta tapeta. ex subodoratus falsos, planeque prophauos Errores Mahometanos exosus eorum Fana 139. Fana vel aqua solo, vel equilia reddit equerunt. Tractauitque sacerdotes humaniter omnes, Ignati quos ordo ferax has misit in oras, Iudicioque suo legem satis approbat almam Regius athereo thesaurus ab igne liquatus Persimilis riuis terram madefecis & aulam: Regnator China quoque circa tempus idis sum Ante suos oculos immensa Palatia vidit In cineres redigi. Quis non te Numen honoret, Qui cunctis populis cunctis dominare Ty annis? Quis præter te sit summo dignandus honore! Uana superstitio miseros delusit agrestes Esse bonum ut summum reputent in Gange lauarii Quo centena hominum non rarò millia currunt, Calestem auxilio capiant ut Numinis aulam Donatis opibus longoque labore viarum, Docti Arabum lingua, quia lex hac scripta prophana, Viuntur, sed plebs Persarum idiomate tota Quod pelagi ad fines, chinaque ad climata manat. Mandagam dubites an Vrbem an dixeris orbem Brachamanis Cambata ser è est habitata sumetque Adibus hinunquam vescuntur carne, sed aiunt Esse nefas magnum pecudi interrumpere vitam Quinquaginta implent interdum hîc serica naves. Guzarata potens populo, gazisque putata Indiaca est Memphus. Madabar provincia Regni Cambaie, cuius sitque vrbs Campana celebri Monte quidem summo, medio qui est aequiore campi Erectius sensimque assurgis clarus in auras, Occu 131. Oecupat Hispaniis castrum modo forte Diense, Quod frustra quondam tentauit Turcica classis. Cambaij ingenio cuncti pollere putantur. Ad mercatura studium lucrosius apto. Prapollet Narsinga, cuirex vnius, ora Fertilitate alijs, quam solis perficit ardor Calfaciens vndas summis e mentibus orias. Ex belli Ducibus regiones diuidit amplas, reddituumque duas partes permittis habendas, Delectuque habito sit fida an cura, quotannis Piscit, ut & numerus bellantum consiet, ut aequae ramia mox fidos, panaeque sequantur inertes: a pace & bello Nairis stipendia soluit. ossides e solus syluas sola, rura myneras, Qui mos Indorum reliquis quoque regibus, vnde Et Gangis venalis ei ceu sacra tributo. Iuic Regi bellum fait Idalcane propinquo Cum duce, qui tot equis & onus portantibus amplum (Bubalus inter eos numero non defuit amplo) sumentis, nec non Elephantis, militeque omni, este ex Gossypio solida qui tectus, & unà amunitus erat contra ternabilis hastae epilatam aciem: nec deerant scuta velarcus: eddebantque latus tutum diuisaper alas Millia, continuo quorum sermone rescitum ererum, belliq statu: numerosaque turba uxiliaris erat lyxarum seu samulorum, rtificumque, & aquatorum, pecorumque, beum, sque viderentur flumen siccasse bibendo. Nec 132. Nec tam armis hostem, quam vicit fortibus ausis Primoque ostentans se fronte, palamque profatus, Malle, vt de caso quam victo iactit et hostis. Qua non voce parum miles in prælia tractus Obtinuit praedas, tormentaque grandia victor. Rex Calecutanus Samorinus dicitur olim Cum Lusitanis bellans terraque marique Nunc victor, nunc victus erat: plebs viuit oryza, Palmetisque, quibus panem, potumque, ratisque Perficium funes, pisces, pecudesque nec absunt. Zinziheris duas portus, piperisque tributum, Nobilitas Nairis solis datur: estque feroci Militiae assuetum genus à puerilibus annis. Quilibet amorum generi se dedicat vni, Cui se aptum reputat, praecellere possit vt ipso. Mire agiles vsuque pedum, armorumque rotatu, Nec fugiendo minus, quam congrediendo timendi, Et tecti clypeis ictus extra omne periclum Se statuunt: ineunt vix pugnam cominus vnquam, Ni vis, aut praesens vincendi suadeat ansa. Non impune licet prope eos accedere cuiquam: Aduentusque sui famulos praemittere semper Praecones soliti, moneant qui cedere quosuis, Aut aliò vertiſſe gradum: non vrbe morantur, Ast habitant densis stipatas sepibus ædos, Et diuerticulis, vmbris nemorumque minutis Praecinctus: Pyrio præstant & puluere nostris. Fundend q seris, postquam didicere, sclopetis, Utendique modis: gladiorum argentea pendet Lamina 133. Lamina de capulis, qua pro clangore tubarum est. Praeter at hoc regnum quoque sunt Malabaric aplura Cocinum Lusitana munitius arce, Et Cananor, Tananor, Mortingua, Badara, Coilan, Ora Paravarum, à gemmis quae nomen adepta Piscariae inventis, Christo ut se dedidit vni, Excussisse iugum Saracens dicitur hostis. Insula Zeilanus Mauris Tenarisa vocata Deliciosasolo, vino pradiues amano, Praepollens aura, pomis & aromate plena, Affrabrè factis opera nec inerte met allis, Mameticos reges gentiles, atque fideles Obtinet, & nostratum arces Salam, atque Columbum. Non procul hinc Maldiuarum longo ordine terrae In pelago plures quam mille, satisque minuta Sub Mahometano duce sunt. Goa totius Indi Metropolis tractus opibus ditissima cunctis, Atque Sodalitijs, populi templisque, fidelis. Mercibus excellens longè, lateque vehendis. Urbs ingens Malaca suo dominataque regno, Cuius & oblongum tractum mare claudit vtrimque Continuus nimium struorem temperat imber, Terra Elefhantorum gregibus pecorumque virescit. Scandalium hi, lignum. Non commoditate marina Regna vigent Arachan, Chaberisque: a flumine lota Non opibus non plebe caret, quam fama renarrat Nil reliquifec ss, at delicisque vacasse. Vros est ai xque potens primaria nomine eodem, A pelago sciunngit iter quam quinque dierum Cran 134. Grande Pegu regnum terraque marique patescens, Haius & Vrbs verbi, cuius struxere domorum Culmen arundinibus: gemmis nitet vnda Rubinis, Martabantis aquis portus supereminet omnes. Centum & vicinis & Bengala nullibus ampla Ad pelagum terramque situ, regnoque decora. Primaque Cambaiæ est, laus Nar singaq, secunda, Tertia Bengaliae, si famae creditur ipsi. Vix tellus vllius egens confl. ta videtur Ex Mauris, & Abyssinis, Persisque: nec ipsis Ingenium, studiumque deest ad lucra paranda, Texturaque operas. Capitis velamen ad instar Turcarum longum, sensimque excrescit acutum Alba tegit talos dimissaque vestis adimos Exemplo cunctis Indis, dignaque sequela. Categan, Satiganque alti sunt nominis vrbes. Producunt totæ ficus & Cythrea syluæ. Sole philippinas plagas oriente locatas Non paucas spectare licet super aequore sparsas. Mandanoa his maior pauaodas, atque Caillon, Subutum, Dapiton, Suriacum continet vrbes, Ternate est laudata magis circumdata centum Et sexaginta leucis. maiorque propinqua Huse Luron, in qua est ab Iberis Manila structa Opportuna loco: mediam communiter aura Temperirm servat versus mare nonnihil astu Aut terrae dominante gelusfert omne libenter Herbarum, segettimque genus, mel. Sarchara, Oryzam, Atque noui generis ficus eserroque putantur, Ang 135. Aiq auro pollere graui. Chinensibus oris Continuo huc merces in classe vehuntur onusta, Indeque Mexicum conspecto non minus usu Per mare veliuola classis, quam per freta vasta Atlantis. Lybicique maris, vel lutoris Indi. Moluca suas quinque Motir, Muchian, Bachianque Ternate, e Tidor dites sat aromate, nigris Et Cariophyllis orbs hinc tantummodo missis Zingebers, piperi, Muscato, aloes quoque ligno: At fruges reliquas aliunde requirit & escas. Terra quidem sicca est, vt spongia, et ilico sorbet. Seu pluuias, seu montis aquas. Parad sicae dicta Hic auis Europae pretio vel nomine nota. Est & arundinibus cen vasis concaua forma: Officit aura, necem quae mercatoribus insert: Aut idola colunt, aut sunt Mahometis alumni Natura vafri, nequeas queis fidere multum. Inter Molucas aliae censentur & ora Nonnullis Gilolo, Burne, Timor, Ambois, atc Banda, Timor rubra e alba senes Sandalia ligna, Muscatas dat Banda nuces, Complictitur Vrbes Et portus plures, eiusdem & nominis Urbem Ingentem Burne populi candensis, amictum Gestantis varium, satis ingenijque capacis, Nacuraque bona, proventu Camphora magno Crescit & Agaricum: non margaritae, adamasque Defierunt. Caphuris manante ex arbore gummi Camphora procedit, quae celsa cacumine, ramis Densa suis, & lata, leuis præduraque ligne: Chius 136. Cuius & apparet melior praestantia sponte, Naturaque satae: nam quadam ex vbere vana Ceu nido producta suo, spontanea quaedam. Confractus cortex durescit, & arte, vel aura Candescit, nucis est Muscatae quercubus arbor Persimilis densi, & proceri roboris: extra Corsice crassiculo fructus concluditur, ambit Ordine pellicula quam reticulata secundo. Exterior cortex est arboris Uber amomum Arboris in Zeila numcrosae, stirpeque odorae, Multiplicatae adeo, sylvas vi credere possis, Arboris amisso renouantis cortice sese Annorum post tres reditus, excindere quam non Edicto fas regis erit. genus obtinet acre Zingiberi duplex syluestre, cicurque, quod aiunt Hoc melius, par herba croco. Stat sola Molucis Stirps Caryophylli Lauri non frutice dispar, Et celeres fructus post prima triennia profert: Occupat e sylvas numero: cava cymbala flori Vt primum est imitata suo, clauique figura, Atque colore rubens, solisque calore nigrandus Procedit fructus, lectusque a gente viritim Diuisus toto sensim notescit in orbe. Magna, minorque laua a se paruo tramite distant Iava minor vixdum nota est & aromate felix, Septupla Maior quam vincere parte videtur Vicinis morata magis, manualibus atque Artibus ingenuis prompta, ingeniosa, vel apta. Nonnullis pedis usque holoscrica vestis ad imum Ab/7 137. Absque labore aliquo producunt serica sylua Sponte sua: passimque vtuntur carne salita. Urbes pracipuae Lapara, & Pandura, Palymba, Bantamis & Sunde: nec eis pyratica sordet. Vis piperi est ingens, auri, triticique, cuprique, Et pecorum, arboribusque immensis consita tellus: Fert pedis expertes volucres, pulchrosque Smaragdos, Nec quoque Zingiberi, nec amomum & caiera disunt. Sumatra (Taprobanam veteres dixisse videntur) Malacae vicina nimis, belloque molesta, Cuius Acenanus rex (vaticinante beato Xaverio qua gesta hora sunt praelia) pugna Nauali superatus erat. latissima tellus Aeris ex lacubus grauiora incommoda sentit. Est syluis late nemorosa, carensque satiuis Prumentis tritici paulumque, & præter oryzam. Cassia, & Agaricum est, mel, camphora, cera liquescens, Praecipuè vulgare piper, multumque nitentis spij stannum, suljbur, as, gratius aurum, Go, Cuius famosa est Maravecaba fodinis. His sontem naiura dedit res (mira) petrino Exundantem oleo, quae dicunt Balsama quidam, Ardua visuntur montana cacumina, quorum Faucibus eructant flammas nonnulla stupendas: Ingentes, aptique ad praelia sunt Elephantes China pacens regnis populosior omnibus orbis Hinc est cincta mari, sed arena & montibus stinc Et ni uro, quadringentis quem extendere leutis Italicis dicunt, ne gens inuadat, ut olim, Tarta. 138. Tartariae: Regno tantum rex imperat vnus Nec cum gente sua ad dominatum, sceptraque anhelat Alterius populi: nulli sese arce videndus Continet in gyrum muro sextuplice cincta Pequins versum boream hostibus urbe propinqua, Quæ sterili in fundo trahit ad se regis ob aulam Omnia. Nanquinum fuit olim regia muro Munitum triplici, cuius murusque seiundus Oclodecim Italicas leucas tenet. Ipsaque maior R. già Pequinia, platea lataque, suoque Ordine directa, simili sibi non tamen also Culmine coniunctaque domus: Custodia nocte Quas seruat. Velis fert geslatoria cella Velatos Pequini equidem, ne ventus arena Inijciens oculos lædat: alibique decoris Gratia honoratis licitum, sed præter amomum, Ac amb er nil fert hic orbis aromatis vltrà. Omne quoque artificum genus Europaea vel aequaMuniae vel vincit: labor atque pecunia certant: Pauperies probio eſt: vitaniur & otia: patris Munia quisque sui sequitur, ratiumque supera Structarum ripas domuum, pecudumque auiumque Altilium grex innumerus: stipendia marent Innumeri, ad centena decem quae millia crescunt. Imperio directa graus stat littore classis Aequoreo: genera obseruant tria iudiciorum. Dant Mandarinis nomen prætoribus acri Cum stagro in vicos & precedentibus armis, Ui sugrant, subeantque domos ciuesque canesque Multa 139 Multa nitent delubra locis et montibus ampla, Ast Europek sumptu specieque mirora: Uiq, colant vnum dominum plariq, Tonantem, Diversos habuere tamen Diuosque penates, Quos & inexoratos crebro verbere pulsant: Diversae populis secla: latèque patescunt Damonij fraudes, cultum quod Numinis ambit. Falsorum vatum commenta frequentia strident. Quae novasunt nolis, Chinis antiqua fucre: Non desunt tormenta alias disposta per artes. Grammata scribend: fuit ars antiqua syporum, Vnoquoque suam verboseruante figuram Sint diuersa licet varijs idiomata terris, nica communis tamen eſt plarumqʒ peritis Nota stati iuris, Sophiaque labore perenni. Artibus eloquij, qui nanciscantur honores, Inuigilant, quorum nullo corrupta favore Atque dolo perstant examina digna sequela Forsitan & nostris, cum munia sacra, prophana Distribuenda forent, aut si male gesta mereri Censuram grauiorem alijs paenamque putata Theiologis nostris, si quisquam examine Chinus Spe cecidit, decies conatum iterare licebit: Ergo velle nihil vel summa tenere videntur. Nulla Dynastarum, Comitumque vocabula norunt. Obtinet ad populi, regimen sapientia primas. Non mensis mantili opus est lucente liquore Inductis, ligni expresso de cortice formas Admittente omnes, tergentis, & usque lavantur Rursurs 140. Rursum operam, qua intus decorant, qua cuncta serisque Farcinula tritas prius indunt oribus escal Munditia studio, manibus ne tangere curent: Inserta dextra manicis utrimque salutant. Laxatis: nimijque suis in moribus extant. Est vestis plarisque decens ialaris in usu, Arma gerit nemociuis vel miles in vrbe, Sive domi retinet præter ferrugine tinctum Fors gladium profecturus, sed finiat vnguis Ad summum lites rards: fuga fortis habetur: Nec vindicta placet: dolus occupat omnia late. Rex ideoque sua dudum sese abdidit arce. Scriptus ab antiquo liber hîc sapiente tenetus De morum de iudicij, de ritibus ipsis Sacrifici, memori quem mente tenereque sensu Doctores debent, & respondere rogati, In quo multa Sophis non inferiora vetustis, Servatis quibus & virtus & gloria Chinis Obtigerit ratione bonum verumque secutis: Auxilio idcirco speciali à Numine missus, Praeter cuncta alibi sata profert Licya tellus Poma sapore bono, nec non Sccusina vocata, Indiacos ficus, pro olco quoque pingue Sesamum, Palmarumque nuces Indas, Rhabarbara, & herbamChinensem nostris apothecis nomine dictam. Quique magistratus ciuiles, militiaeque Forte gerunt, certo capiunt stipendia mense (Suntque nouem) nec plura pari, aut maiora sodali AE e, & oryz a aliâs. priuantur ob acta severa Meha 141. Mollia siue nimis, violatam aut munere legem. Ordo magistratus inter se pulcher, honosque Maiori datus, obsequiumque abs inferiore. Est ultra Chinas Italae par climate tellus laponia adiunctis binis Ximo, atque Xicoco, Quae Ximo duplo minor est: nec climata coram Pauca iacent dispersa mari. Iaponia reges Mutauit persape suos, quia gloria caeca Infesta est paribus, maioribus invida semper: Sepe intestinis visa est ardescere bellis Certantum inter se regum. Nam & Fassila nuper Principibus commutatis, qui deinde suosque Commutant equites bellatoresque, cupiuit Imperium stabilire suum: siue altius a se Elatos, factos seu conditione minores Esse suo voluit contentos ordine cunctos. Seque sibi egregijs donis & honore quotannis Sistere, constanti iuramentoque ligari, Structurisque nouis, nec visis ante superbis Arcibus, & templis ingentibus oria plebis Fallere millibus hic centenis, millibus illic Addictis operi. nec defuit hostis eidem Quabacundonus: qui & leges addidit, acres Et sine delectu poenas cuicunque ferendas, Agricolasque ad egestatem deduxerat imam: Atque licet toto regno fuit ipse potitus, At breue crudeli finitum caede suimet. Vrbe Meacensi quicunque potitus, honore Praecellit, regnoquee alios, quae pene minuta Dimi. 142. Dimidia iam parte sui per prælia multa Centenis domuum seruatis millibus vnis, Canobijs culta innumeris nuruumque, virûmque Castorum in speciem, potus victusque minoris: Konzia nomen habent regnum vulgata per omne, Queis, heu nobilitas curam committere fertur Natorum. Sermo laponicus arte laborat Exacta iam paene sua: qui sit licet vnus Omnibus, est idem varius tamen: arte libellis, Arteque epistolijs, mulieribus arte virisque Diversa vtendi non est finisque modusque Risus inurbanus fertur: grauitatis habetur Moratis ratio: timidi, abiectique viders Re renuunt, verbisque: sua infortunia celant Est & adulterijs & caedibus horrida paena. Alea cum ludis alijs sunt furtaque longè. Vescuntur nulla præterquam carne ferina, Temperies morbis vacuos, vitaque beatos Longæua reddit: ſedant per nuncia lites, Quarum rarus honos, amor, & rarissimus vsico, Incedit plebs nuda caput: nudoque capillis Sincipite effecto latatur nobilis ordo. Ingeniofelice vigent spernente remotos: Aversi opprobrijs, e sordibus arte lucrosa, Fraude mala, vestis quoque sunt elegantis amantes: Armorum studijs atas viges omnis & ordo. Frigoribus, niuibus, ventisque est peruia terra. Ingentes Cedri vel caelum vertice pulsant, Materia egregijs & grandibus apta columnis. Pollet 143. Pollet & argento, reliquisque nec orba metallis: Nonnihil & tritici septembri, plurimum oryzae Falce metunt: celebres Prbes sunt Lata, Bungum, Osaraia potens orientis partibus vna: Esse nouem sectas cuiuis quamcunque capessat Permmissas Diuus reperis Xauerius olim, Quas verbis, factis quas extirpare stupendis Aggressus vitæque data tunc lucepuella, Argumentorum clara quoque lucesacrorum. Sed de principio primoque, vnoque animarum Secta nihil quæquam docuit, tantummodo sedes Pelices alias, aliasque subire seueras, Esse hominis caedem veritam, pecorumque, nec vlli Furtum & adulterium, mendacia, vinal cere, Si qua essent aliae, queis nullus idoneum essei Et populo semper distracta negotia agenti, Bonzius has ordo suppleret debita vita Subsidia accipiens, nullo dare dona coactus. Quo mage convicta his gens credula, voce Beati Xauerij fides spectare, probareque lucem Capit, in inferno redimendi nulla futura Tempora testantis, rerumque extare parentem Omnigenum Dominum, sed praecipueque animarum, Quarenti populo, rerum Numenne bonarum Principium fuerit pariter, pariterque malarum: Anne bonum sit idemque malum? Xauerius vnum Et summe his ait esse bonum. Cur ergo Satanas, Terrigenaeque mali, aut cur, acunt, hosce crearit? Numen, ait, fecisse bonos, culpaque suamen Euass 144. Euasisse malas, æternaque damna referre. Quaeunt, cur falli sinat a Cacodaemone, cur non Fecerit accenſos fidei, & virtutis amore, Nec sceleris cupidos? natura liber ad vtram Expeteret partem satus, inquit, homuncio pugne Instrumenta gerit, sibi queis victoria constet, Si volet, esto siet vitio primaua parentum Atque malo cultu labefacta parumper honestas. At cur aeternos, referunt, damnantur ad ignes? Ille refert: Domini est Maiestas tanta supremi, Tanta quoque in cunctos bonitas effusaque singlos, Laesa sit vt meritò vindex in spernere promptò, Vt quodcunque ferunt, merito tolerentque, ferantque, Parte licet paenæ miseris vicumque leuatis. Si Deus est aquus, replicant, cur tempore tanto Iaponus ignotus adhuc? quia scilicet, inquit, Cunctarum legum lex antiquissima nostrae Insita naturae, quam iustam vt quisque secutus Siue remordentem facta, aut ratione monentem Vlteriore foret, melioreque luce beandus, Qua spreta quid miremur subiisse gehennam? Barbara si hoc sentit, quid natio iure polita? Secta supercilium demisit Bonzia, dictis Nilque reserre potens obmutuit, atque quieuit. Assensere alij tam magna e vera docenti, Vixque duomenses ierunt, quin fonte sacrato Sint capita in caetum Christi quingenta redacta: Queis Patrum interitum miserantibus, eripiendi Scire modumque simulcupientibus, inquis oborsis Ilic 145. Hic lachrymis, tantò ut referendae impensius ipsis Gratia sic Domino pro tanti luminis ortu, Lenirentque sua spe sortis damna alienae. Mitiget vt virtus tolerandi hoc omne necesse. Hinc versi ad partes quarendi denique plures, Quae mundi sit forma siti, quis solis euntis Cursus, & astrorum, qua stellis esses origo Crinitis, ventis, fulgetris, fulminibusque Grandinibus, pluusis, niuibus, Xauerius arte Septuplici generis caussas promebat abundè Et desiderio fecit satis ista rogantum Ingenium peregrini hominis, Sophiamque stupentum: Famaque tunc fidei clarescere capit vbique S Sphæ 146. Sphaerae Terrestris. LIBER IV Emas uxos est Asiæ iungatur vi Aphricacrebrò Perfossam vanarigum molimine frustra, Qua non Sina procul mons legis conscius alia Spect at Eryth eum mare longo tramite ductum, Aiq, virimq, vadis & opertis rupibus arctum Admittens raras per certa pericula naues. Hoc sexcentapio transihant millia Mose Isacidum Duce, cum percussam staret vtrimque Imperio virgae muri impenerabilis instar: Quod Phergo ausurus cum plebe Tyrannus id ipsum Conclusus fato reperit non usque regressum. Nec procul hinc Nilus Congi confinibus auctus Imbribus assiduis, niusbusque ardore solutis Aegypti fæcundat agros, cum creuerit vlnis Sexdenis: miwis his crescens sationibus anfert Tempus agris triticum succrescit, auena siligo Horde aque & faba: numeros reperere, Mathesi Addicti suerunt veteres, artique medendi, Vrbes Agiptum plusquam coluisse ducentas Fama vetus memorat, quarum Tentyra celebris Insula quam claudit stadus circumdata centum Atque quaterdenis Thabana, Diospolis urbſqʒ Dilla, 147. Dilla, e Alexandri nomen que principis ambit, Atque Pelusiaca, et Babylon, vestigia seruans Con procul a Memphi, quel. ueas continet octoCircuitu, necnon Heliopolis, atque Syene. Hic & inextricabilibus potuerae Alexandri: titui Labyrinshichi, in nubila ducta Gramides quatuor distantes Urbe Carro illibus insanis tot Regum sumptibus atque quiduis hominum sudoribus: vi quoque testes gmina per gyrum lapidem congesta superiunt. Ad sublime gradus quinquaginti, et qui ducenti umque alis pedibus singli: gradusque quaternus Angulus ascendit tercentum, & bis duodenis. As quinquajerta sintio suprema viro: um est, Inde ad radisem nec iacta sagitta viniret. Ma, ores hic saecla duas, ali alque ruium es inspiciant: quatuor fixum id die ghile leucis, inde quidem haec pater eius, aliae consistere possunt. Histories his vereres fflangis statuere Colossum. At Nilus bin's sese in mano cornibus isseit. Huic Damiata frequens, & portu nobilis ipso Mercibus & dicies, kostrumque adiutet illi. Iaccora plura ligens veteris Carthiginis arces alliquasque rules, eperoso e foncestructos ernis aquaeductis, in num criuisserumis Tunetum fertur Mahometis legis Asylum, Quod Carolo Quinto fuit expugnabile quondam, ui cessis pelagi praedandus inde fugatis. Zar. 143. Barbarica hîc Lybia est (namque ut commune sit omni, Hoc nomen terrae proprium tamen hisce moderno Tempore perdurat) quatuor quæ partibus extatExterior Lybie, proprio Aphrica nomine dicta, Atque Cyrenaica, & Marmarica clauditur istis. Aere diuerso plebs vtitur: hordea panem Pista parant, quia non est faeta siligine terra, Cythrea non desunt, numeris & dactylus amplis, Pruna liquensque oleum, mel, sacchara dulcia ficus, Simia, mustelae, Leopardus visitur, acer Et leo, squamiger usque, diaco, ut prouerbia dicunt: Aphrica fam feris per sicca vagantibus arua Visa noui est quiddam semper portare vetustis. Algerium sequitur firmatum tempore longo, Algerium pyratarum ſæuiſſima ſedes Captiua adremos vtentum plebe fideli, Indignisque modis adigentum ad munia quaeuis Pro libitu, probris vexantum, siue necantum, Cuius adhuc numerus viginti millia supra est. Hîc Teleusinum regnum cum nominis vrbe Eiusdem, cui rex quondam dominatus Il erue Ferdinandus erat, nunc centum à circiter annis Turcigenum regi trux Barbarossa subegit. Hic raras vrbes ac arces cernimus, omne Fructiserum, latumque solum, quo sacra seratur Optamus Diuina fides, terrisque propinquis, Augustinus vbi haud blasphemos audijs vnquam, Nomine barbarico prob, nunc & moribus extant Delicijsque suis indulgent, atque sirinis 149. genus, quicquid Mahometis secta propinat. Non procul Atlantis Pelago noua Fessa, verusque Rege superba suo, qui quondam clade nesesta Lusitaniaco superatorege triumpho Claruit. At Fessa urbs Mahometo templa dicata Hispanis spolijs habet inclyta structa calumnis spidis, atque Alabastritis, quibus amplius vnum Fornicibus multis, candenti marmore, lychniInnumeris fulget campano ex are refusis Romano prius, hinc Hispano ex climate & ecclis, tadorum Arabum, ceu rumor spargitur, ausuHis mercatorum his sex habitacula fortis, Et vicis ter quinque vides distinita: superbigia delicijs, opaburg, & rebus abundat. Maroci regnum ſub eodem Principe Franci q Anglis cultam Tuidantam possider UrbeinQui ferre plumbo, tanno optima sacchara mutant. Ast opibus regni montes & pascua florenta: Queque remota magis habitatio regis ab aula si mercatorum, hoc modo tutior esse videtur. Hic arx in summe Valesia rupe videnda Hispanis ratibus qua capta tinetur in ipsis sitoribus Pelagi, tractu Magasanaque eodem di Septa & Tanger, Arzallaque Iberidis Vrbes. de Lybica anscactu spacioso Guinea vasto Clauditur Occano, vario quae subdita regum perio, ut Gualata est, Tambutum, Borna, Gaoge. Igritas dixere nigro de flumine Gambra, al Senaga dicto, nigrum propterve celorem: He 150. Hic & agros fluuius Nili facundat ad instar. Vix vrbes habitant vllas plebs sparsa vagatur, At mercatores tantum, doctique ducesque la pago degunt grandi. Sol, Luna, solumque Nonnullis colitur: quidam Christique fideles, Et Mahometigene quidam: Manibusque plicatis Et genibus flexis venerantur honore Toparch in Despuere in terram reputamunt grande piaclum. Fructibus, armentis, & abundant non minus aure, Gossypioque et oryzachand vribs esse videtur. Auræ intemperies. sunt qui persidere labra, Sunt qui carulco, & rubro pinxere colore Lumina, non mihi dicendos habuereꝗ̃, mores, Accipiunt haustum mutum post prandia zythi. Arbor & his vinum latis ville mignola donat, Quo venit ebrietas potato largius, at été Corticibus pressis manante, diemque per vnum Binas aut terras urnas implente capaces Octo vitrorum, totidem quibus accipis haustus. Hic triplicem vim fructus habet violacei odorem Nempe olei, justum quoque olim, denique flauum, Cum superinfusus dapibus foret ipse, colorem. Melitas populos premit intolerabilis astus, Sanguine vt exuſto vitam retinere falitis, Copatur legibus, qui iam sedantum estum, Quas quoque nos calvios mortas adhibere queamus, Mos quibus estque salum expestans diuendores ipsa Fluminis, accedunt qua empieres, atque recedunt. De posito pretio, phantum sere credunt, aut Quod 151. Quod si ipsis satis est redeuntibus, emptio facta est, Sin minus, emptores pretiumque augere recusent, Quisque suam mercem repetat, pretiumque repostum. His iumenta salem por vire potentia desunt Nam vel non creservit hîc gramina sol s'ob estant, Aus si quid crescit, Id est etiam est omne veneno Augustus tantum mensis September, & imptis Spargitur Otlober. Quingentis rePorrigitur Borne, mihi cum cipiaturum, Et pecudum est: decimasque ex his rex percipit omnes. Nude aliqui, ut dicunt, dignus aflate, teguntur Pellibus in bruma: nec relligione et acutur Numinis vllius: torus est promiscuas illae, Et sobolis: corpus claudum, vel pregae, matrumue, Aut aliud simile his dat propria nomina tantum: Et latrocinus prædisq operum vne via i.E. Sunt & Abyssiniæ valde fradando molesti. Anterior Lybia hec, drabum quae Sarra vocatur, Nomine desertum vel Erem claustra notante, Fluminibus, riuisque caret, que, vi plinius author Estimat, innuueris gignendis caussaque monstris Dum vaga miscentur lacubus potantur ab vn s Qui referunt merces, onerant stuucabéas undis Dorsa Camelorum, l'elago est, ut fama propinquiAranegis mos est escam tantum, modo propter Coniectum os velis aperire, quod haistam est Infie eis, vel mos quia nobilitatis is extriMajor honestaris cuius et in moribus visit. Mendates, inopes, & produit, arribus autem 44 152. Addictos: reliquis etiam commune quod Afris, Unde fides Lybica inuenit cognomen in orbe. Nubia lethiferis animalibus horrida tota: Visque venenorum tanta est, pars vnica grani In capita vt diuisa decem modica enecet hora. Hic superat pestes crocodilus pestifer omnes, Candida cui summo est nota vertice forma coronae Qui modicus flatu serpentes effugat omnes, Tactu cuncta ferit, disrumpit saxa veneno, Absorbere parans hominum sua sletibus ora Irrigat: hinc fictae lacrymae, falsaeque vocantur: Insequitur qui se fugiunt, fugit inque sequentes: Proprietas vani quo significatur honoris: Namque affiectantes fugit, auersosque moratur. Hac regione frequens, nusquamque nocentior exta Scorpius extiterunt olim, qui corpore clausas Gestarunt vires contra quaecunque venena, Qui psilli dicti docti à puerilibus annis: Qui quoque pestiferis fatus animalibus olim Obijcere suos facturi de hisce periclum, Num vera de stirpesati: quorumque supersunt Relliquiae. Lybie sacrauit grande vetustas Ammoni delusa Iovi memorabile templum, Friquis quod stabat aquis, lustrisque repandis Munitum, stadiis longum latumque per orbem Psus quinquagenis, Cambysis nobilesactum llacidio, cui quinquaginta millia arena versore oculos cacantipulueris aura. Cid abium, populis qua caussa nigredinis, extaCum 153. Cum plures noctem quâ linea diuidit aequam Aequali attingant spacio, distentque calore. Zeilanus populus Malabaricusque praeire Dicuntur nigrore alios: croceoque colore Ciuis Abyssiniae est: nigros nec America tota Praeterquam Quarecatenet. Rex Clarus & amplus Ruris Abyssiniæ, supremi Numinis antehac Cum populo cultor prætoianosque vocatus Imbutus veteri quoque schismate, quod modò Cophthe Aegypti et Lybia se circumcidere sueti, Caetera Christiada, Patriarcha sub Duce sacro Urbis Alexandri hîc abiur auere futuri Romano post hac fidi Patrique, & Fecerit ô vtinam hic sicut fecisse putatur Invito quamuis Patriarcha & bella minante. De regis regniq statu non pauca feruntur. Velatus foris, atque domi per istromate quadrum Ad latus inuchitur: reliquisque est altior vnus. Pars est argentum, pars est diadematis aurum, Crux onerat pragesta, ornatque argentea dextram: Responsum per multa dat internuncia tardum: Et degit plarumque vagis teutoria campis, Interdum certoque loco. latissima tellus Non sterilis lini est vsquam, sachrique, merique Hordei, et è nostro cuiusque leguminis orbe, Gossypij, arbores fructus, milijque Zabuni, Cui nos frumenti nomen concedimus Indi, Mellis, cerae, olei, quod Zeua extrudiur herba, Cui licet haud odor est, tamen est color aureius ipsi. Hic 154 Hic elephas, Tigris, lynx, & panthaera, leoque Per syluas cum prole sera, montesque vagatur, Quanquam grata viris non est venatio in vsu, Nec cereris ſatio, proſert tamen vbere tellus Egremio Europae ignotas regionibus horbas: Sponteque, succrescunt Medon arbos, Cythrea, Cedrus, Nec vinum norunt, nec torcula, i seruant Regia præterquam, & Patriarchæ nobilis aula. Hic duplicis brumae, aestatisque per imbris & aura Temperiem, non perque gelis discrimen & astus. Sunt celebros regni fluvij Tarcasse & Abantbus. Mutatis siunt commercia mercibus: almum Ponderibus solum pretisque appenditur aurum Dira locustarum terris damnosa propago Obtenebrans auram nunc his, nunc imminet illis, Exiliq, not as so. ys. herbisq, relinquit. Dispersion pagi quamvis habitacula parua Straminibus, crotaque habitat, at nobilis ipse Giuilis degit distinctim & rusticus ordo. Nobilitas operas nimis imperiosa retardat: Inq, solo comedunt mensis, mappisque carentes. Est Iudaica adhuc his circumcisio in usu, Et baptisma scravi, quamuis id fere non cino Auricularis & ipsa frequens confessio multum, Quam non presbyteri soli sed quilibet audit, Cumfano proque are canum est resonabile saxum. Hinc caput ad vnide a Sangra, Zenogaque fluentis Constractum regnum, rex hic populus, sui inde Triniores critunt, quis panam aut dona reportet Cords 155. Corda lacessentes sua cognatumque cruorem. Zuchalium quidam Sengæ dixere Tyrannum Barbaricum, qui à sede sua persape remotus Per caedem delecto alio, cui munera dantur Gratuio arbitrio primorum, frugis, equorum, Arijedurig, leum, villosarumque caprarum. Non procul a capite hoc sparsa sunt per mare terra Inculia quondavi: sola digere celurabae, Quas manilas capere suis, bacutis y me carunt: Quarum praecipua est Iacobe con ita latè Arboribus varijs diues sale, dulcibus vndis: Et testudo frequens Clypeorum tegmen adaequas Squamis: ad riuum magnis est nauibus aptus Portus: & insequitur Bona Visio ibi Insula, Ponti Pars vbi Sargassi condensa virentibus herbis, Vix vt vi ratibus poſſint tranſire per illas. At fortunatas terras bis quinque recensent, Quae quadraginta à se distant millibus omnes: Quarum tres vacuae, Dominis tres, tresque quaterne Hesperio par ent regi sachioque meroque Undantes, herba rabricant obicelide pannos. Est nonagenis extensa Canaria maior Iudicij sedes nec non Antistitis aulae Est paullo Teneriffa minor tam vertice montis Ardua spectandam octonis ibi millibus vi se Prabeat. exigua est, sed fertilis insula Palma Hinc Sexagenis Thomae pater insula passum Milichus, arboribus celsis est confita visa, Quando repertasau, quod fisto centigit eius. 07 kr. 156. O Thoma Dominum ter crudelitate professe Aſpira lucem tenebris his, quæſo benignam Quemque Asia extrema docuisti ad sidera passum, Subsidijs renouato nouis: ceu pestis & isthæc Lignoret iniquas. Nescia terra, scelus, secta, Nec minus vt calida est aura ditata salubri, Te Duce, Diuini sic corda perurat amoris Fervor, & ad sanum reuirescant omnia robur. September tantum & pluis imbres Martius: vndant Rore leui reliqui menses: vestita colore Est ferrùgineo: segetes, arbusta, racemos Respuit, at cucumes, melones, atque Pepones Zingiberi, ficusque capit. sex saccharanaues Implent: arundinibus nocuit quia vermis adesis. Cum quadraginta primis emiserit annis, Proque quibus cascum, pelles, frugesque, merumque Et plura his repetunt humanae commoda vitae. Hordea nec desunt & oryzæ copia, rapæ, Mentaque, Lactuca, tum Brassica Petrosilinum, Hic Hispaniolae quoque prouenit herba Batuta, Dicla sed Ignama his: cui cortex intimus albas, Radicis niger exterior. ramosior infra Castaneis similis nucibus, meliorque sapore, Nunc incocta, focis cinerum nunc cocta comestur Sunt & olissae, sunt & amygdala, statque per agros Pulchra tenus specie viridis sine fructibus arbor. Diversi generis sata: perdix, nisus, auisaPsittacus, estque virens dulci modulamine passer. Mitratum, Clerum, ciuesque Urbi seruat ad amnem. 157. In medio terrae caligine nabis opata Stai montis semper densum nemus, vnde fiuentis Copia aquae Sacchri satis humectatur arundo: Quoque magis scandit sol, hoc fit opacior umbra. Cancrorum genus exedit bona morsibus arua Indigenae partim candent, partimque nigrescunt. Sachrifera hîc proprior stat principis Insula dicta Idcirco, quod herus Guatus sit regius eius. Palma mero manante sitim restinguit acerbam. Hic Anni quoque plaga Bonisic dicta, quod anni Principio comperta fuit piscosa secundum Littora, vbi & crocodilorum, pecudumque veneno Copia plenarum, piscesque per aera nantes. Obiecta est Afris extremo littore Luna Insula, seu, quod idem est, Magdascar, nomine dicta Laurentis: longa quæ par tellure vel ipsa Italia maior seniorum quattuor vnum Agnoscit regimen: pantharis atque camelis Plenaferisque capris trucium armentisque leonum, Aiq, Elephantorum, & coruorum cornigerorum, Sacchara, Zingiberi, caryophyllonque, crocumque. Gossypium profere & oryzam & Cythrea mala. Gentiles habitant permixtim, & Mahometista. Vtuntur potu confecto ex mille, & oryza: Hactenus & deerant vrbes, vixere gregatim Expertes culturae agri, licet apta fuissent Flumina cum sinibus latis, & portubus amplis, Arbitrio rellicta suo tamen obuia cunctis. Et niger his color est, habitusque decentioripso Athys 158. Athyopum: pauci sunt ex Chinensibus orti, Vi reputani, albi loca sunt primaria pauca Antipara, Antongil & Manomataxa, virensque Montinenga, granis cum Maniante Meninfa, Quam prope scadalium rubrum nemus affuest aebra Hanc inter Lybiæq, latus iacet inſula crebra Fluctiuago vastata mari, saxis, quoque acuta Innumeris viridis, nitidique, nigrique coloris. Cumque ibi Nauarchi imprudens incuria causam Naufragij dederat, cui contradicere dicunt. Fas nulli, quidam compactis cratibus ex his Saluati, quidam vitam traxere nouenos Per menses auium capientes agmina dextris, Fonteque potantes terra emergente benigno. Pars mihi nunc Lybie superest extrema canenda Athyopum inscrior tellus à stumiue dacens Principium Sairo, quinis quam partibus aequis Distinguunt. Aiana prior, Zargeberis inde. Monomatapa dehinc, & Caj lors, & deniꝗ, Congum Arubro hic Aiana mari Quilimania versus Flumina se extendit, Delis est vbi et Adea regnum Illud Guardauum versus caput o'cinct Urbem Barboram; quo Cambaix, quo Nobilis AdeAdueniunt naues cum mercibus atque receptis Carnibus annona, cerag, et melle vchen dis Adenam, sed ebur Cambatam & mittitur aurum Annone ex Zeila portatur copia maior Mel, e cera tenax fruges, seuclusque frequentes, granatas Et pecudes, & oues viginti quinq Quat 39. Quas pondo gestare ferunt pinguedine caudas Quæ nigrae collo tenui, albæ cætera totæ. Visuatur, rarosa gerunt quae cornua uicca. Nonnulla rubrae cornu tenuere restaxum Ad sesqui palmum medio sub fronte locatum. Arar metropolis: rex Turcis tre subactus Hastis Abyssiniæ victor, victu: q. subinde. Ast orientalem Magadoxum refusore oram Fructiferum regnum cum eiusdem u. minis Urbe Et multis satis, & visendum portatus amplis. Benotapam versus Quilimanco distat ab amne Zangueberis passim syluosa profunda, palustris. Indigenae prorsus consortis crinibus airi Artibus & magicis Diuinandique nefandis. Sunt Mozambicum, Quiloe, Mombaza, Melinda Regna. Melindanus rex summus amicus Iberis, Cuius in vrbe satis populosa mercibus vsi, O veinam cali oblits non undique mercis. At vectigalis Quilae, quamque Insula cingit. In Mombaza urbem quoque continet insula structam, Muzambica quidem, in qua sunt collegia patrum, Quæque solet fido assignari Regis amico Insulam habet cinclam quingentis passibus arcem Et portum tutum. Quiloe ad contermina lauam Ad dextram Zephale castrum, seruentur vi auri Fodius, structum, pecudum hîc & copia singum. Europae hyemant naves: quas soluit Iberi Martius à regnis. fructu vectasque secunda America versus vitatis fluctibus ampliQuar 160. Oceani Lybiae abs ora perniciter actis. Inde recurrentes dictae capit alueus Vrbis In dia regna initi hinc abituras tempore veris? Ni cursus ventis melioribus aptus ad Indos Sit magis Augusto, reditusque hinc promus Aprili: Moneomugon Quiloæ confine, cui additur Agan Nobile fodinis auri, licet ipsius vsus Non sit, pro nummo vitreis globulisque fruantur. A Monomatapa stat promontoria versus Dicta bonae de voce spei Caphraria tellus Plebe vaga, carnesque, hnminum mandente referta! Veruecesque quibus caudarum pondere grandes. At sexaginta Cafrrarum millia saepe Spe coeunt prædae, Mozambicoque repulsoi Tormentis aliquando ferunt cum strage suorum. Monomatapa tenet iucundum & fertile regnum, Diteque fodinis auri, gregibusque Elephantum. Prompta viris ad bella manus, mentesque sagaces. Idolum nullum: at tantummodo Mosimus vnus His Deus, atra cutis, crines capitisque retorti, Cuius apud Regem pro relligione tenenda Egerat vt Diuus Sylueria, morte necatus. Rite quadringentis post mille fluentibus annis Ac ocloginta quatuor rex inclytus orae Joannes Lusitanae cum classe parata Hinc Iacobum equitem prastantem robore Canum Misit, vt exploret, num quis mare versus Eoum Per freta nauisero pandatur Atlantica tractu Transitui, hic Zairi deuenit ad ostia leucis Latus 161. Lata octo fluvij, quae introrsum naue secanti Aethiopum turbae nigro occurrere colore Indigenis Guinea forma potiore prioris, Qui mirabundi nitidos accedere gandent Mortales leuibus donis & voce benigna Allecti, & nutu monstrani haec regna tenere Conganum regem: quatuor cui munera Canus Laturos mittit: secum totidemque recepit Nauibus Æthyopas iurans se reddere certo Velle die & repetit florentis Iberidis oram. Utque fides constet dillis, idiomate paullum Hoc tinctos, & multa suo de rege locutos Rex Canum cum classe iubet de serre paternos In fines, regemque nouis accedere Conzum Gum denis, & si qua piis occasio rebus Paullatim fidei instamriare cupidine nostrae, Paruit: & regem regis præclara stupentem Culmina Iohannis fidei succendit amore Non tam grundiloquo mirus, quam candidus ore Prudenti: vacuas neque verba profudit in auras, Ad regem sermone usus compluribus vlirò Quaerentem, & fidei cupientem mystica sacra, Adque eadem proceres verbo, exemploque mouentem: Qui quoque legatos ad Regem destinat ampla um vi eboris, multa palmarum vesteque texta Ex folijs sostè pulchreque (nec altera dona Tunc regno pretiosa magis) mittitque puellos Cum patribus, qui illine tandem baptismate tincti Cum patribus rediere tribus pia vota professis Domi. 162. Dorsinici. Illustri natus de Stemmate Sosa Huic classi prafectus erat Rodericus. is oramVt subijt, magno patruus mox regis honore Clangentum Æthyopum, sacrae ſpe litus & vnda Excepit: qua, ne qua seenem mora tarda retardet. Ipseque filiolusque sacro sunt more renati. Felix sorte noua Sognae prasectae, vocatus Emanuel iam voce noua, tunc primus, in orho Es nactus baptiſma nouo? zelone caleſcis Amplius, è vultu quique actibus emicat ipsis, Atque horum mentis lumen satis indicat intus Lumen gratuitum firmumque & nobile robur! Iamne velus damnas scelus & ludibria apertè? Amplus (id terrae Congi rex munere grandi Approbat) inde locis congesta ex omnibus vno Inflammas idolarogo? reueranter & alta Sacra Dei inuisis, strepituque vacare tremenda Externo debere doces, dum strenuus illum Propulsare, veteni ni nostri, caede vel optes s Interea legatus adit dum regia tecta Alter, & alter ei primarius obius iuit Prafectus magna procerum comitante caterna, Excipiunt ciues venientem hîc ordine terno Armati quoque more suo Symphonia concors, Quam pauci praeiere modis, cunctique secuti Lusitaniacas laudes, & munera laudat. Obsessæ sonuere viae: vix transitus aulam Fertur ad obstantem. tam densa est copia plebis Concurrentis eô. Solioresidebat eburno Con 163 Conspicuus cunctis rex, cui caput insula palma E folijs contecta tegit: bombycina vestis Adjuras à ventre fluit, sed pectore nudus: Cauda humeris Zebra, nigroque armilla lacerto Dependet lauo leuis orichalcia. Sosa Supplice mandatum regis proponit honore, Rex grates latatus agit, monstrata palamque Vasa, sacerdotesque sacros miratus, et aurea Signatum cruce vexillum mox fremis honorat Exemplo Sosa & Sociorum; usque a mula turba Momento iungitque manus & flectit eodem Pane caput, moses exurgis saxea Templi, Quamuis materies longè fuit inde petenda, Quo sacris rex tactus aquis se subdar olympo. Interea trepidus regis peruenit ad aures Rumor agros populum (nani qua de fonte patente Erumpit Niliu Sayrusque, & stumina plura, Insula culta hominum triginta est miliibus vna, Excusso vastare iugo rex, bella priusquam Aggreditur, statuit se, reginamque lauacro Praemunire sacro, sibi loannique, sed illi Dans Eleonoræ sacrati nomina regum. Imperij, tum sacra manu crux tradita Sosa, Qua fretu (tantum p: a ne fidacia deſit) Sterneret infistas acies, nec vana fuere Haec promissa Sosa: fusisque rebellibus acres Finiuit uit tute meius: quem natus onantem Primigena insequitur: sacris qui totus & undis Alphonsi Lusitani sibi nomina regis 1. Filioli 164 Filioli elegit, Sandæque reuersus ad oram, Queis patris præerat iuſſu, ſacra dogmata feruens Instar Apostolici Doctoris tradidit. atrox At Satanas tantis successibus inuidus vsus Aquitimi nati regis seruente minaris Nequitia multos a sanctis nititur ausis Inſanis reuocare dolis. Myſteria namq Sacra licet nostro multum distantia sensu, At quia digna Deo, quia consentanea vero, Non contemptarudi, populoque resecta fuere. At carni quae ingrata iubent, inuisaque mori Antiquo in vitijs nimis illecrebisque tenaci Inuidiosa malis fiunt, morumque magistris, Nec vulgo tantum, verum & Magnatibus ipsis Est visum virtutis iter graue regius ardor Iam quoque languerat vitijs pellacibus ira, Et monitis fractus mulieribus. obstitit acri Alphonsus virtute vigens, paucique fideles Infractique, malis, nullaque libidine viculi. Aquitimus vitioque suo, procerumque malignis Vocibus inuisum patri reddebat ab omni Perfidia vacuum fratrem: cuius reus actus Missus in exilium veteri spoliatur honore. Magnatum monitu tamen his meliora probantum Rex citò placatus nato sua pristina reddit Imperia: & plellit sceleratos mortibus hostes. Ille Deo gratus propalat longius eius Seruitium: & cunctis retineri idola coliEdiclo grauiore vetat. quo concita Regis Plas 156. Plebs in tecta ruit, tanto & se fasce leuari Postulat, excidium ni regni malit auiti Rex vocat Alphonsum, qui iusta pericula besti Causando, variasque moras neciendo paternam Expectat, quae prona, necem. Sibi Aquitimus acer Intereà proceres magno deuinxit anhelans Ad regnum studio: bellan: umque agmina cogit Plurima, celauit mortem Patris aquior vni Alphonso regina parens, dum profinus aulam Clam monitus subeat subiit: proceres, fideles, Et cives sermone gravi monet, atque diserto, Se regni agnoscant haredem pace serena Tecturum se omnos, & mansuetudine digna. Assensere probi simul asiensere nefasti Voce salutantes regem. Qui rumor ut aures Perculit Aquitimi sua castra sub vrbe tenentis. Protinus instructo duplici agmine tendit ad vrbom. Alphonsum tantum sex, trigintaque fonchant. Imbellis plebs rellequa erat: quam vocibus acerIpse acuit, causaeque monit non si lere turba. Irrita nec cecinit. ventum namque est vbi reli Sub iactum, crebris hostes caelestia obumbrant Lumina missilibus. Clamore Alphonsus Iesum, Cum socijs vocat, & Iacobum sape Patronum Mira cano, sed vera cano, vix agnana saua Invasuri aderant, acies quin prima tumultu Fluctuet attonita similis, ceu salioma tacta Seque fagae credat: quo viso cornua rumpit Subsidij Alphonsus: quae turbato agmine cunctos 166. In celerem traxere fugam nemora auia longe Quaerentes, caecis se condentesque tenebris. Aquitimus cippo sugiens sese induit, illic Capiandae qui sorte serae depostus, & artus Læſus in errorum tenebris, maeroreq, vitam Finijt. ast eius dux mystica sacra petiuit Consilio meliore simul vitamque suique Obtinuit veniam ſceleris: qui retulit ipſo Principio pugnae regem cinxisse tueudum Humana specie grausores, atque serena Maiestate viros, se corſpiciente, crucifiInsignes alios signis, & luce micantes, Armatos in equis acri certamen inisse Obtutu, & passim cunctorum lumine miro Perstrinxisse oculos, quo viso viribus orbum Consilioque fugam se mox capisse suosque His gestis regnum pacem, sacra arma triumphum Incrementa fides capiſ. rex gloria regni, Et tutela ſui bis quinꝗ, vt luſtra patronus Justitiæ, fideiq, suæ, gentisq. fidelis Namque palam persape loquens aquamque bonumque Persuasis populo deterrens crimine panis Tartarese, virtutem aguens mercede perenni Proposita, & Dinum gestis imitamine dignis, Extiterat Pastor, Petro commisit habenas. Emoriens sancte nato, Christiq, sacraium Dilatare monens toto conamine regnum, Ipse Paternarum virtutum verus amator, Sectatorque fuit quoque irsula rege colonos Th 167. Thomais accepit, cum aurora rore tepescens: Cui datus est praesul terrae, Congique futurus: Atque pij quatuor patres de nomine Iesu Iacobo regnante sacro tinxere lauacro Millia pauca hominum: hinc morbis rediere grauati, Aut nouitate cibi, aut aurae grauitate molesta, Nunc Thomae tellus plures alit atque Loanda, A quibus hoc regnum vicinamque, Angolaretro Praesidia acceptat verae indesessa salutis. Emmanuel quoque rex iuuit, sumptusque sacrorunt Submittens, Mystasque sacros, operumque peritor Artificos, clarasque, pilas insignia quinque Imperij memoranda sui Congoque futura Exemplo Alphonsi primi hoc cognomine Regis, Qui Saracenos ingenti cum agmine Reges Quinque sibi infestos Crucifixi innixus Iesu Effigie visi sibi vulnera quinque gerentis In Calo, de quo sperabat mente iuvamen, Edomuit. nec capta Deus modo deseres olim. Aluarus at regni compos hoc nomine primus Congani exarsit iuuenili flore mouente Nemine, & aetheream conatus tollere legem Bellamatareo suadente affine maligno: Queio vindicta statim pressit Diuina nocentem Nam passim dum sacra Dei conuellere iura Necitur, ore sero blaß hemus morte necatus In crucis ade sacra solenni est more sepultus. Nocte sequente truces Satanae violenter in aedem Irrumpunt per tecta sacram resonante fragore Emi 168. Eminus audito storeis in frustra minutim Conciſis, tumuloq́; nocens rapuere cadauer Tartareis cum anima flammis, ab triste, cremandum, Mane stupet vacuum tota Vrbs speculata seepulchrũ Fraena relapsuris populis euenta dedere. Sera nec in Regem cadit vltio. namque Giachae Gens sera, quae Nils contermina fontibus (amnis E duplici ruit iste locis cuncta auctibus implens) Sueta latrociniis & rapto viuere, carnes Mandereque humanat incertis sedibus errans Rege caret, cacopassim impete in obuia fertur, Cui domuumque vicem translata mapalia praebent. Armagerunt sicas, arcus, & missile telum, Et latum in medio Clypeum, qui protegit artus, Infernè factus, terra vi figatur, acutus. Hi regnum rapide totum populantur, & Urbem Regalem in montis quae strucla cacumine plano Atque amplo, clam rege fuga cum diuite gaza Ad mare delato, lasam, prob, numinis iram Conseſtante ſibi, ſcelerum veniamq, rogante. Lusitanus opem cui rex tulit, atque Giachas Exegit Gouea misso duce protinus omnes. Redditus vt regnorex est, ab Iberide terra Experijt Mystas, qui sacro dagmate gentem Instituant iam degenerem, raroque magistri Otentem ductu, cui longa obliuta legem Abstulerantsacram memori tantummodo gustu Percepti de more ſalis baptiſmatis vſu. Hic quoque rex moriens voluit succedere regni Nom 169. Cominis eiusdem natum sibi, qui quoque Christe Auspice fraterno fracto molimine victor Edicto iussit vulgari dogmata Cali, Nam dum hinc, atque illinc dubiis victoria pennis Fraternas interque suas nutare cohortes Visa fuit: cumque ij se suos iam vulnere crebro Saucius (à tergo extremo namque agmine quidam E socijs feriere dolo) clamore vocantis Fratris ad optatum praescripti sine duellum Praesumpti modo mente sibi felicis ob orsa Praesentis pugnae excitus tantummodo palma Pertusus fratrem per costas ense necauit. Arripuitque fugam caeso duce tota caterva. Nunc cape, quae Lybici status huius littoris extet. Mercibus hoc vrbis celebres & flumina multa Continet oceano sese condentia vasto Gonz alium portum rinus Borrexus arenam Per rubram sluitans hîc efficit. inde patenti Ordine se pandunt montes Campridia Serra Idcirco dicti, post hos Almadius amnis Nauiculis, hic quae fiunt, celebrisque, frequensque Inde mari tanto Sayrus sese impete miscet, Ut dulcem leucis vicenis praebeat vndam. At versus caput hic septem non amplius vltra Peruius est leucas ratibus, sed rupibus altis Descendens grandes lapides & voluit arenas, Paullatim densata frequens quibus insula fertur Fertilis, indigenisque frequens, totidemque Dynastis Subdita Conganis famulis, certamine sape Naua 170. Nauali qui bella gerunt. Liconda cauata Dat naues arbos, quæ possunt ferre ducentos Terrigenas, sex quaeque virûm vix prensa lacertis. Hic Hippopotami videntibus & pede naves Eversunt: grandemque hominum, pecudumque subinde Dant stragem: vasta crocodili mole feruntur: Humanasque manus hic porcus aquatilis, instar Vmbonis caudam praefert, faciemque bouinam. Saepe grauis libris quingentis victitat herbis, Et dulci quando exit, aqua, carnisque sapore Pergrato se epulis tantum genialibus infert, Egressum nautae remis & vectibus vnda Vi prohibent captum regi seruare coacti. Hinc Lelunda amnis regni caput alluit Urbem, Flumen & Ambrissum portu quod praestat & amplum est Hinc onzus, tum Lembastuit, tum Douda duobus Cornibus, hoc Doude ast illo cognomine Bengi. Quaque Coazana Loanda fu insularipa Quinque patens leucis angustaque plana, feraxo Quinque pedes terram fodienti dulcior vnda In maris accessu gustatur, salsa recessu. Hac expiscantur plenis conchylia sportis Splendidiora alijs cinerum referentia formam, Quaque vicem solita huic regno praestare monetaSic regnat pretium pensantis opinio vulgi. Hoc arbos Ensanda loca sublimis in auras Assurgit semperque virens, crinesque remittit Pendentes in humum solitos excrescere sursum Facturos syluam, ni vellas stirpitus, amplam Cortice 171. Cortice lina latent tuſa expurgataᶃ veſtis Dantra materiam, magno hic certare bonis Balanae persape solent, pugnaque cruenta Extinctae naus linienda vnguenta miniſtrant. Angola vicinum congo ians plebe fideli, Laus superis, regnum scaret, argentique, fodinis Est auriq, eriſq, potens, Congiq, morera. Metropolis Cabara, quater quae millibus abstat Oceano denis. Centenis distat ac inde Et quinquagenis Helena prius insula nullo Arboris, aut pecudis fatis, nunc omnibus aequè Plena viget, celsis est rupibus undique cincta, Sub quibus vi venticeleres vitentur ab alto Illati, lapidis iactum non amplius ultra Procedunt nauos, statio est tum propter amaenos Tuta satis latices tum propter fissa labore Longinquo Pelagi dapib. u, requicq, leuanda Corpora, sanaminusque, soli reparanda benignis Muneribus, longaque mora: nullisque provideTerrigenis habitanda datur, sed vi esset assulum Aegrorum de classe maris, stut libera cunctis Venatu & dincspiscatu, quaque calore Ex undis maris inqactis inclinatarupis Excoquitur natura ſalis enchulaꝗ, perenni Tecta soli facies cinerum pallore resulget. Azorides nonus gradus & trigesimus vno Nomine septenas medio tenet a quore plagas: Moreque nostratum quindenis millibus ampla Hic primas Tercera tenet bene rupibus altis (atu 172. Natura munita sua, vix peruia gressu Quadrupedantis equi, portuque capace vel vne Vix ratium, qui Angram celebrem complettitur Vrbij Proregis sedem, nec non Antistis almi Promontoriolis munitam montis ab vna Parte alti castrisque suis, speculisque tremendi, Unde patet per sex prospectus millia passum, Parte alia pariter munitae manibus arcis. Vis segetum in plano est vinique in rupibus hortis Crescentum pro hominum sola vtilitate, nec amplis Delicijs: puteo, vt seruent frumenta, recondunt. Si quid opum reliqui, in cornutis Bubus habetur Eximijs valdè proprio quos norsine quivis Compellat, veniuntque vocati voce magistri Millenum ex numero poscentu, concaua tellus Tinnitu reputata pedum est, subiectaque terra Motibus idcircò: calidis in fontibus ouum Elixare queas: alio dictoque Gualuo Iniectum lignum paulatim in marmora transit. Non nusquam fumus de climate flammus exit Hîc frutex hominum cibus, vt radicula crescit: Boratam dixere, putantque aliunde profectam. Nobilius cicerum genus, & vulgarius est is Porcinis factum: nec planta ignobilis ampla, Quae duplicis pugni crescit radicibus, aureo Flore capillorum flauorum promicat instar, Qual eƈtos farcire ſuos ſueuere coloni. Hic volucres, tribuit queis plaga Canaria nemenSunt magno numero resanantes ors suaui, 14 173 Atque ideè ad nostras translata sapius oras. Aere sana quidem patria est, sed duplice morbo Aut mancos reddente auris ferientibus artus. Aut improuiso roseum eliciente cruorem. Vis fera ventorum chalybem, lapidesque domorum Exedit vix straminea restante figura: Insula Faxilis Belgis habitatur amicis, Quos ob cultores ceu primos nomen habere Flamigenum has septem discretas a quare terras Azoridas, vel quod uisorum ibi copia fertur. Insula Pica tenet pretiosum & nobile lignum Purpureo rutilans bene nubiuagoque colore, Et sensim meliore nota Regique relictum. Diuisi in partes pars orbis America quarta Apparet signata duplex peninsula chartis: In medio est Isthmus, Boream qui & diuidit Austrum. Hunc claudunt Mapellanis freta. Dauis ad illum: Cuius & Hollandis sinns est compertus & Anglis. Mexicum, & Perue primaria regna fuere: Huius rex natus, fuit electiuus at ille. Ast alij nullosue duces habuereue raros. Hos Tiscapelios, Arauacanosque Chilenses, Guatimalos vocitant Granatos, Floridae alumnos, Ast illos Brasilos, pilcozonas, Chiraguanos, Atque Iscyacinguos, & Cunchos, & Chichimecos. Guatimalae regio viret hîc aſtate, geluꝗ, Aerc, scumenio, florens carne atque cupresso. Herba virens semper, Cacai fruchisque celebris Est Indis, ferturque feras, potumque ministrat, Com 174. Commutat merces, medius consistit in undis, Aestus ue solis noccat: nec amygdala frui u, Nec lauri folio absimiles, saecloque priore Mons vrbi vicinus huic iaculatus atroces Est flammas, cineresque, die, (res mira) sequente, Queis vibem, valles, tenebris agrosque repleuit. Millia Mexicum vicies centena tenere Narratur domuum: lacubus Cortesius Vrbem Inuenit structam: victa, incensaque, paludis Adlatus eſt conſtructa recens: pro regis ibidem Magnifica est sedes, nec non Antistitis almi Canobijs multis varij ordinis atque sacrati Diuersis Cleri statibus per climata pagos, Oppida diuisis, praetorum compare censu. Vi, cultu ad iuris normam regalis & artem India iam noua floreſcit, ſi induſtria, virtus, Kelligio, doctrina, sacri obseruantia iuris, Iustitia, & robur, prudentia, carnis & esca Atque voluptatum moderamen, cura popelli Florescant pariter, modo templa micantia eerris Plus Europæis pretio, rituq, modij Aprimis vessoris (nam mos Hispanus cundem Intulit huc morem incipiendi pridie honorem Festorum) harmonico concentu docta iuuentus, Aiq instrumentis variis in turribus orsa Post modo prosequitur templis: est vnio mira, Firmaque amicitiae nulla mutabilis aura. Idolis populi prohſeruiuere vetuſti, Copiaque uxorum, ac humanae carnis in usu Es 175. Estis erat, fundis in pugna, summus in armis Semper honos: nomenque dabant hac nobile tantum. Iam noua prae reliquis populis Hispania abundat, Zona cui quamuis impendet torrida, gaudes Temperie tamen, hîc mentes, & cernere acutas Hic passim rupes datur, & cultissima prata. Pisoibus et riui quidam, & dicantur arenis Auriferis salsique lacus plerumque tenentur, Qui tribuere salem, ferri, cuprique, minarii Argentique, aurique scatet: nec cassia defit Fistula, nec fructus Europa, cytrea & album Gossypium, pecudum cicurum vis, atque ferarum: Quae quoque praepollent nostris, modò carnis emendae Imminuit numerus pretium. piscosa marina Littora sunt: margaritas dant ostrea capta Panificum Masium dat his Mechuaca per annum Maturum, sengesque alias, atrique coloris Zingiberi, populi Viuores menutus acres, Corporibusque agiles, Piasile quas secus amnis Transit hueno tandem sibi qui caput oeculit atra. Est sterilis Gnostera quidem, sed moribus almis Est humana satis, fontes in limite bini: Hic nigraepicis, ille rubrae seruentis aceruum Egerit. at neque barbaries est tota sugata Mille octingentis in longum Perua leucis Est regio sexagenis & lata tricenis. Est quâ plana magis, quingentas milleque leucas Longa viget passim hac niuers pars aret arenis, isse certisque locis. sterilis communiter vnda Propter 176 Propter de sectum sontis, pluniaque lacusque Nec tamen ad riuos ibi copia diſit agrorum Distantes a se vix ternis millibus omnes, Queis sparguntur agri de rupe ruentibus alta. Es crebris niuibus resolutis tempore brumae Humectati hominum studijs quoque semper agelli Dant segetes, varij dant gussypiumque coloris. Mens vilis, i astus quoque vilior et torus ipsis. Namque sub arboribus, sub arundinibusque quiescunt. Pars leucis montosa secus protenditur aequor Mille, minusque alibi, vexati frigore valde Sunt montis, crebrò niuibusque teguntur opacis, Vix quoque ligna serunt alibi: sed somite pareum Terreno struxcre socum: deguntque leoxes, Pantharaeque nigrae, capreaeque, lupique, cameli. Hos inter montes latae sunt atque frequentes Fructifeerae valles habitatae à plebe frequenti Commoda, & effectus hîc feruidioris ob auræ. Pracellunt Andes totius montibus orbis Longinquo tractu, & visendo culmine vasti A Borea versus Australia climata tensi: Quos inter montesque, alios est Callaa tellus Montiiuga, atque gelu subiecta, refertaque plebe. Littorea tellus praestat montosa ferendis Fructibus omnigenis, auraque & dulcibus herbis Regum ideo sedes, nec dispar Petrossino Florsbus est croceis herba, immedicabile vulnus Quam sanare scrunt, calcem corrodere ad usque Partibus admotam sanis; frugumque quadrantem Q# the 177 Quadruplas vel centuplices retulisse, subinde Bis quoque centuplices, quamuis non scissus aratris Esset ager, ligno tantumque foratus acuto: Cui sic inuersi souca sua granà bacillo Indiderant, ut fabam indunt nostratibus oris. Humanaeque parem reserunt hîc esse staturae Persapidum Rhaphanum, pretiosam tegmine clausanCrescere Bezaaram, colubros progienere grandes Innociios, tantaque gryphes vi, bestia vi ore Integra sumatior, vaccas succumbe: letho Montiuagas, si plana petant, descendere mixtos Busones pluuijs, assatesque igne vorari, Aequalesque viris quatuor vixisse gigantes, Certior viq, si des foret, effod sse tribunum Hispanum magnae mensurae, & ponderis essa, Hac pecudum esseratos, ni crania iuncta fuissent, Hic & oues grandes inventas instar equorum Et sapidas, modicique esbi, pondoque firentes Quinquagena, suo residentem tergore passus Ferre quidem per mille, iamen nec verbere lassas, Calcariue loco vel paullum posse moveri, Argento montes, auroque scatere, diesse Nulli vrbi foueas auri, his fulgereque riuos, Montibus infundi pluuiam, quae temperat auras Feruidulas facundas agros, dat commoda cunctis. Par quoque naturae bonitas, ciuilis honestas Dicitur, atque verecundus nuribusque decorus Esse pudor, constansque labos, ergaque maritos sse fidelis amor: sed ad vsque indusia calcem Blana 178. Elana protensa ferunt: superadditaque ipsis Palliola: estque viris vestis par forma: capillus Pro libitu eueusque reflexus in occiput haeret Conscriptus ligula, tinctusque colore quibusdam Si qua in vestitu species variabilis esset Nec sat honesta alibi, decus aut vninus utile morum Vel tutum, aut imitatis non prochue putarunt Conuictu meliorum isthic tollenda regenda, Aus quoque lege statisque damque vagantibus urbis Condendo praiere, locos aliosque gregales: In quibus efficeret prætorum muita potestas Non sua sectantum sic commoda plebis amatae. Hec triplici diassa fuit plebs ordine quondam Nominibus, linguyque, suo nec comate rarò Mucacagessu mondilla prælia forei. Dones ad vnius regimus tradutia sit eranis, Qui dictus Guineana fuit, qua cuncta quieuis Seditio, et reperit primas Cusconica lingua. Qua dictum sola ius est, placitoque deinceps Usis docta suo terris pane omnibus vnam Direxit vulgata viam. plebs simplice pollet Ingenio, plærumque rudis, magis attamen ipsæ, Linea quam noctis spectat: mutire videntur Os intra & repimit taciturna modestia labrum: Ornamenta parant et amant, proh, stultius aequo, Vetantum qua opus est ad honesto corpus amictu Seruandum vxori de lana veste virilis Concedas gravitas descendente ad pedis imum. Argenti atque auri donatus regia crustis Splen 179. Splendebat quondam: idolis delubraque structa Atratae caprae formam referentibus atram: Accendere quibus flammam praedulcis odoris Arbore manantis nudatae cortice, cuius Vis naso & cerebro nocet olficientis ciuta, Corporibus sed iuncta liquoris more cupressi, Libera vermiculis, atque a putredine scripsit. Hic colubros hîc quisque suos Diuosque culebat Insano, heu, errore domi non sensibus vllos Roboreque insignes, alia aut virtute verendos, At veterem in massam celeri mox igne liquandos. Nec scriptura fuit, pictura, aut littera terris. Grammata Mexici supplens pictura reperta est. Namque usi varus è lana complice nodis Ex uno ad denum pergentes ordine: mox Ascensu facto pinxere coloribus ipsos Diuersis nodos pro rerum iure, modoque Nec suus hic deerat pro quae Notarius era, Consulerens memori hisce notis ut sollerenti, Si quid erat factum in morabile sine intendum. Constricti cuncti communis limite ictis Iustitia in transgressores sat vindice stricta. Hasta seres, tum sica ferox, tum forta clana Argentine, auriue aciemunita Lipinnis. Ordine ſeruato, cautiv excurſibus, ino, Subsidium veniantem intures Martia gesta: Nec metus obstabat mortis, quin fortiter actis A seclis famam, aut Ducibus sua premia caprent. Duplicium est inter Quilam, Cuscumque viarum an 180. Mirum opus, hæ longæ quingentis millibas: est q Altera planitie muris circumdata quinis, Viceniſq, patens pedibus, viridi arbore moli Consita, riuorum ductuque ornata fluentum, Altera tantisdem spacijs montana, patescit Peruia per rigidas cautes, e concana vallis Sic ubi erat, lapidum structis aequata maniplis. Interualla quidem ſteterant per certa viarum Regales, magnaque domus, procerumque capaces Migrantum cum rege suo. nunc non nihil armis Vastatae bello nostros gesto inter, e Indos. Imperio quondam maiore Peruuia recta est A Pasto Chilae dispensa orientis ad Andam Centenis leucis progressibus obstitit ingens Tum viuae, tum slantis aquae vis: causaque bello Uac praetensa fuit, quod mundus perditus omnis Diluuio primus sit restauratus in ipsis Seruatus, cultum verumque tenentibus alti Numinis hunc alijs foret ostendisse necesse. Obtinuit primas Numen Viracoca creator Omnigenum dictus rerum: cultuque secundo Sol venerabatur. plus nemo pacacutano Rege mali cultus & salsi reppetit vnquam Qui Diuũm varijs tribuebat prædia templis, Nulla creatori rerum, ceu non is egeret, Ut blasphemus ait. Si quos sibi subdidit agros, In tres s. indebat partes: Dijs tradidit vnam, Atque aliam populo, maiorem denique sceptro, Aut sibi, consulibus, Ducibus reliquisque vel armis Pras. 181. Praesidibus vel pace suis res propria nulli. Et divisa ab eo communiarura quotannis, Aut minor, aut maior queiscunque, suisque faciare, Absque tributorum donis, sed dummodo Regis, Et Diuûm colerentur agri, quibus horrea plena Supplementa samiseruabant certa futurae. Oppida multa quidem Peruae, at primaria sunt hæc: Metropolis Lima est, quae millibus aequore binis Distat habens agros, auram, riuosque benignos, Grande, patensque forum, plateas, hortosque decoros Indiga nulliusque rei, haud agitata procellis, Magnificique aula proregis, praesulis alti, Cui quoque mitrati quindeni ex ordine subsunt: Hic quoque concilium est habitum quo nescio fructu. Ad mores Cleri, ritus meliusque gerendos. Gignere quae potuit multorum ignauia, labes, Barbaries populi, variae ignorantia linguae. Desertique loci, socialis inopia, multae Illet ebrae, quess misla sames virimque, meiusque Offensa, si non fuerint persape potentum Nequitia assensi pradis quandoque studentum Plusquam fortè suis quam alienae rite saluti. Theologi nam iure docent: quod si quis epimo Officio præses discrimina publica spernat Cum vitae quandoque suae curare periclo, Mortiferè peccet. Feruorne fidelior Indis (Si modo ductores habeant fidosque, piosque Et sua callentes præstantes munia semper) Quam nostris apparet adhuc? gemituine praize M Aus 132. Atque sequi confessa solet mala, siue synaxin? Imo ne nimios, ornatus, munera, sumptus Accumulent, quoties trahitur processio summi Longa Sacramenti, multis inhibere necesse Ista locis fuerit, circumque includere templa Processus spacium? quondam una millia luce Quinquagena Dus fuerunt mactata prophanis Sponte sua veladacta etiam, aut a Disque vocata: Multarunt aures alij vel vulnere nares, Atque immolatos hauserunt gutture fætus, Auratis sparsis ipsorum sanguine muris. Seruitio tandem exempti Cacodaemonis atri Esse Deo grati cupiunt plæriq, per auum. Praecipuum in Cusio templum fuit Urbe Tyranni Sede & Metropoli regni, quod sulserat intus Atque foris auro: è puteis est regia saxi: Magnificis constructa modis: Vrbs sana putatur Præter opes auri, frugumque salubribus auris Et placidis ventis: primariaque inter habetur Montanas Urbes: nam postquam littus Iberi Sunt visi praeferre viri, placet intima cunctis Indorum populis regio quaesitaque siue Sponte sua, quodam seu libertatis amore. Metropoli par Quita ſerè eſt opiburg, viriſq. Algori subiecta magis, cui copia dines Europearum segetum, pecudumque fer agros. Indigenum studiis auraria vana patescit Argenti et vini crecco cumulata calore. Urbis Arequippæ situs est laluberq, foraxque Tircer. 183. Tercentum domuum clararum: cuius adiri Nauigijs portus, magis & clarescere fertur Amplius ante quaterdenos, proh, adibus annos Euersis ferme cunctis telluris opaca Occulto motu non millia pauca necante. Pecosium vanis auri argentique stupendum Millsbus Indorum tercentum habitatur, Iberûm Sed tribus: accipiunt hinc quinquagena coronis Millia nummorum inscriptorum diues Iberum. Natio, rex tantumque decem numeranda quotavnis, Urbs Portus Veteris gravis aura, at epima smaragdis, Quos hîc inuentos sinuosis rupibus arte Hispani poliunt. Quamuis Michaelia Ceram Ad fluusum sterilis, tamen est pretiosa metauis. Titiacus lacus à Cusco satis urbe remotus Dilatatur aquis fluuy venientis ab Euro, Quo cum se exonerat petitur, vetus aluras ipsi, Cum quo tractus aquis vary Mahensibus armus, Effectoa, lacuspicioque, lacog, winoze terius currens latebris se condit amatis. Eso peloponensi memorant pranobite staver Alphannisabitur mate terre ad fuisseturum Invenisse viivi, si fina creditur, ispare Ad Boream Pernos statuunt, Patagoras ad Austrù, Brasilios Eurum: ad pacificum mare Chilon Nomen habens tamque a re gelu, cito marmoris insar Vi constipet equum sublessoremque nec aura Dissimilis nostrae matatio. L. una niu disQuo nobis astas diuersa legeretu rit. 7 M 184. Pars montosa gelu magis alget parte marina Terra ferax frugum, mellis, lignique Brasili, Vitis ab Hispanis allatae: copia puri Non auri, pecudumque deest, hîc struthio magne, Nidificat numero: vaenatu more serarimi Cornipedum capitur, non alis ipse volatum Tentat, at est pedibus cursis tam praepete pernix, Ut nec eques capiat, nec equus vacet ipſe timore Indigenæ vasti sunt corpore, pelle ferina Induti, bello nati, cinctique sagittis. Hactenus opposuit Chile se sortis Iberis Vrbibus exceptis paucis, vllisque, locisque. Patagonum populus freta Magellanica circum Accolit: estque pedum quorum bis quinque statura: Quos per colla strunt stomachum demittere ad usque Oblongum pilum, si fas sit credere, si sit Diversa a nostris formatio gutturis horum. Millibus in longum freta Magellania centum (Queis tres absumpsit menses Hollandia classis) Extensa in latum septem, sex, denique & vno. Septembri binas fertur nox stare per horas. Sunt visa lucere faces australibus oris Nec dum aditis vlli: queis vndique saxea rupe Conspecta est munire fretum. quo mox superato Occurrit mare tranquillum cognomine SuriPacificique simul? quod cum se immiserit arctis Faucibus hisce freti violentius, obuia sentit Aequora ab durora tumido venientia fluctiSassa, profanda locis, & detergentia littus, Mur 185. Murmuret vt raucum, spumasque liquescat in albas Arboribus summè celsis stat littus virumque Alter ab Hollandis sinus est, qua parte putata Hactenus Australis tellus extendere sese, Inuentus, Mairi cui ab inuentore dederunt. Nomen: vtrimque oculis viridis latissima tellus Visa fuit, vocitat a flatus, qua resp est Eurum, Altera Mauritia ad latus Euri. sed sinus ipse Teutonieis octo leucis distare videtur, Grande fretum introrsum quod se cavat estque rotundum Piscibus & cetis plenum: medioque minuta Insula, quafrustra bis tor fuit anchora iacta. Vlterius versus lauam noua Guinea sese Ostendit, nec non plagae Salomonis in alio Pacifico, Peruos quod & alluit, atque Chilenos. Inde recurrentes orientis in aequora Tidor, Ternatemque statim reperere suosque Batauos. Brasilia, a Lusuana qua classe reperta, Inter bixa sita est latissima flumina. Platam Dixerunt vnum, denis quater equora leucis Dulcibus implentem riuis, totidemque Maragnon, Cunis erat ratibus sulcatus ab Oreliano Alveus hic leucis sexcentis, milleque longus. Brasiliae factus sic ergo triangulus ora Ad pelagi latus est: aliud latus alta ingorum Inuiaque a Peruis secuere cacumina, per quæ Transuolitans lassatur avis, tantumque meatus (Vi referunt) unus datur, isque angustus eunti. ꝗ, aliquid reseram de prie moribus horum: A1 186 Se denigrabant, terates ad labra lapistos Nonnulli circa faciem suspendere sueti: Vestitus vix vsus erat, vix cura capilli De collo pendentis erat: lacrymisque remissis Adductisque vbi: visi sunt ire gregatim, Et pinguesacti mactati vescier hostis Carnibus: à partu surgentes omne maritis Officium praestare velut recubantibus agris, Oraclis falsis nimis indulgere, meroque Messeque fraudari: cuncti radicibus herba Flammae clixatis dictae mandiacis vsi: Sub domibusque cauis multi cesi naue morati Quae longae culmis tecta, quas manta cerna l'el duo cingehant ob bella frequentia geſta. Neve venenata pecudes per sella nocerento, Suspendere toros in resibus, undique sparsim Degebant, nec adhuc sunt ad loca certa reducti: Atque famis multo patientes tempore firmi Artubus: ad bilem nimis humanumque cruorem Fundendum proni, licet interioribus aruis Barbarici sauiq magis: doctiq, laborem Ferre grauem, sed delicus virtutis amana Addicti nimijs neruos elidere suetis, Ludogratustoque in symbola spargere suets Munera temporis haud habitaratione sequentis. Eximia nandi quoque dexteritate vigebant. Si qua ad discendum sis linguà facillima, talis His fuerat, nisi quod nonnulla virique naturusque Diversis d. xere modis sunt graminatis omnes Lapu 7 Expertes f.lx triplicis interpretesensu Apposito quod regi fide, quod legi careret. Arbor in crimensum tublimes appesis auras. Hic nemora & fructus varios santesque videres, Hic planos campos, latosque assurgere colles Sacchara pracipuè longis crescentia cannis Undiuagis expressi molis, excoctaque ahenis, In varias tanderi firmas loquefacta colore Affersa varia: quorum pronentur ut egit Vbertate lucri, segetum ut neglely iaceret Hic satio, huc cucumes ficio, hoc fama, repones, Huc vises paucas, hoc has plure, q, sulerunt. Nec patrii, vel sponte satis, dexora se carebant. Ove nam cunctis, vel quosquot in ode supersunt Mystarum necesent ope hac ad munia Christi Lectorum auspicijs, ut distinctiue loquendo, Siue legendo estam iacione, clarò, pie Pro captu modico, memori promenteque rythmis Discendis, vel cantandis mysteria pauca Eifides, & mevum paruo instillata lakore Maturè adfructus, & promoucantur aperte Edendos: fraterna hominum huc correctio, prudens Subsidium procerum, morum persuasia solix. Et favor, atque impensio opum catusque sacrati (Quo laus magna Deo, sat alibus Ecclesia pollet) Ad tanta ingentes conferre negotia vires Sat poterunt: fructus sersan siem vincet opimus. Arboris ignota pracisus balsama vertex Emittet, nec non aliae cum pluribus herbis. Planta 188. Planta solo Catoiba Viret sic nemine dicta. Cuius odoriferum sudatum cortice gummi Vulneribus fertur pecudamque, hominumque meders Atque cicatrices læsis obducere morbis. Zabuculae gestat sublimi vertice fructum Castaneis similem teram tenus ore tuentem. Maturum solet hunc nudatum cortice duro Deijcere in terras, instar quem clauserat arcae Syluestres speculare pyros Caiusia dictos Innocua, in summa gratos aestata liquores Dantia: sub quibus est secretò condita faba Interius dulcis, sed amaro cortice circum. Praecunctis Anananza placet, cui caule remisso Pinea nux pendens & odore & grata sapore est, Sachareisque, globis durabilis Indica praestat: Amplubyius sylucſtris aper, guſtuꝗ, ſalubris Anterius breuior venantes effugit undis. Dicta minor paullum mulagrauis antasub ipso Oblongum gerit ore tubum, cinerumque colorem. Conspicua est rarò, cauda breuis, ore rotundo, Deuitat lucem, quaerit sibi pascua noctu: In caueis habitat carnisque sapore bouillae est. Cotia persimilis lepori, ferrugine forma, Atque sapore dapis, caudabreuis, aureque vtraque Pacarum generis quaedam sunt felis ad instar Candidulis per terga notis, atroque colore Molliculae pellis, suauis, gratique saporis. Tut usius similis porcello tergore squamas Armati fere instar à qui, quibus exerit era, Istror 189. Introrsum retrahitque pedes, viuitque sub antris. Innumera tygres fame compellente foraces Et celeres postquam satiarint corpora praedic, Tanta desidie dicuntur & esse pauoris, Pastores ut eas ouium cane sape fugarint. Sic perdit vires & membra superstuus esus. Zerigones vulps similes, slauique capillis, Qui sacco duplici pullos sub corpore gestare Vteribus fixos tantisper, lacteque pastos, donec eis liceat per robur quarere pastum. Pigritiam his similem pecudem dixere retrorsum Vertice pilosum, fado satis ore, remissis Unguibus, incumbi pingui cum corpore terrae Cum graditur: nunquam pedibus subsistere visa, Terquinis iactum lapidis vix ire diebus, Arboris ex filiis vivit: consumis & vno Ascensu biduum, descensu nec minus uno. Nec baculis vlera solitum compellisur ire. Tanquam aries Tamoanda peciu, cutè nigra, sed ore Oblonge tenuit diuiso nonnihil infra, Qua vermes ad se sensim trahit vnguibus amplis Effosos longa palmis tribus undique lingua Exerta suscepta intra cava corripit ora. Villosa corpus totum tegit undique cauda. Hic Pernambucum & Diuicaput Augustini, Sanctorum portus Cunctorum praesulis almi Proregisque capax, Collegarumque ab Iesu Nomine dictorum, quorum modo pane ducenti Brasiliae littus facundant vbere fructu Salui 190. Solaisia s. lei: nec desune semina plura Religiosarum domum hic antiquitus orta. Cynnama Peruusæ regio vicinioris. Brasilia a tractu lucata climata versus Extendit Caribana solum, quae continet Vrkes Canibanae, Cines, Vrabae, Darisque celebris, Curianæ, Carthagenæ, dein Manacapagæ Atque Veneriole, Pariae inuentaque Columbo: Queis Popiana situ contermina nomina terra, Metropolisque, tenet sibi cum Carthagine iuncta Pistoco, Callo, nec non Urbe Antiochena. Estque nova in partes plures Hispania secta, Dictaque Mexici regio supraque relata: Quaq, Sodalitium Iesu collegia denaObtines, & pluſquam viginti ſtrenuus ordo Francisci, tribuit quibus obseruantia nomen: Nec desunt sacri consortes iuris in ipsis Vrbibus & pagis Parochi: ceu norma vetusta Extitit Europa in tota sic extat & illic. Virginia hinc, alio Apalchenaque nomine dicta. Norumbega serax frugis caput exerit amplum Temperse praestans aura, mare semper arenis Ocultisque vadis inimica pericula nautis Ingerit, atque octogenis vix Bamala ab annis Nota à Navarcho primum loauno Caboto Ex venetis orto: cui piſces dicta dederunt Nomina stipato sistentes agmine cursum Veliuolae classis. Sequitur noua Francia Franco Francisco primo quondam regnante repertae: Qua 191. Qua segetum est utcunque ferax, at cætera pauper e Canade, Laurentius secus amnis amani Littora pracipuas è ligno continet Urbes, Oppidascumauis, seu mauis dicere villa. Hocbegalam, Hochelam, dictam deo, ann. Canada. Indigina celebrant idoladocisque quibusdatque Ilumanas estiant carnes, hinc (tarialis Terra laboratoris habens cognominus fines Fime Canada, atque hinc Estotilandia claudit. Hic flanius, potemque fretum, cui nomina fratres Tres simul attribuant, triginta hîc undique leucis Italicis extensa tenet procul ostia longo Introrsum tractis forrectior octingentis. In i. genũm pollet numero, an virtute, perinde Non constat, species soli di est, et longa statura. Argenti è collo, cupisque monilia pendent, Pellibus inc. duas vestit: qualis Adamo Terrigenum vestis primus, donata (atori, Squamigerum pecudam cummuni viuitur esu. Precipuas Mariae, Marri, Prastiq, Cabu Nunc habitant urbes. Estotilandia contra Est sita Fristandam Boreali non proculaxe, Cunis & indicio regis fuit ijsa reperta Huc usque ignota Boreali partè manente: Quamuis terra ferax humanis omnia abundè Vsibus expremat, non auri copia desit, Atque metallorum, manualis nec rudis artis, Nee stupida ingenijs gens ad bona quaeque scienda: Pellibus kirsatis, vitulisque induta marinis, Equis 192. Equeis nauigia hîc sibi piscatoria sundant. Frigore terrariget, magnis quatuorque rigatur Amnibus in medio exortis è montibus altis. O vtinam fidei lux his quoque surgat amænæ. Sed sluidus sistat post tot diuortia riuus Densa gradum, & Domino, cui caepit, plaudat honoris Qui se, qui sua regna monet quaerenda, priusquam Hunc mundum, & toto contenta fagacia mundo, Larga adiecturus promisit vt omnia dextra. INIS. ⛪ U EPI — # 12 EPILOGVS OPERIS Sphærici. Actenus exegi vasti compendia mundi. Quem per se Diuina regit prudentia, perque Successiue alios, quos 1 lebs designas ad illud, Plebs ad iuris habens, ut se tucatur habenis Imperij sido commissis atque perito. Non alia Aligerum in Calis est Regula Regni Queis est ordo, sodalitium & subiectio certa, Ordo quidem officijs astringens quoslibet, ad se Quæ tantum ffectant, sed pacifice, sed amicè Suaue Sodalatium, hinc fastu sine praesidis, absque Subiecti insidia demissio, denique mente Ch Pari obsequiosa carens subiectio bile, Virimque intuitu Diuini semper amoris, Qui sapiens, qui dulcis erit, qui fortis, vt inquis Bernardus. Tenebris oculis corporis abaclis Res vobis pensanda Duces, sub cardine quorum Starque caduque salus, qualibra appenditis aquum. An nescitis enim, an verò suspenditis actum Noscendi, an nimium res ardua creditur, acres Aut quoque Samsonis vires superare putatis? Rex fuit, hoc natis quem anigma solubile ternis Proposuisse putant, vtrum, si his optio detur Conuerti in volucres, an in sublime volanient Supra 194. Supra omnes aquilam, an vellent, qui fertur in vlnis Falconem raptorem aulum, an in frugis amicam Ficedulam innocuam, visam volitare gregatim, Qui pennas aquilae optauit spe decidit alta Tanquam hominum sprecor, nec non falconis ad instan Alter egenorum raptor: praelatus at illis Tertius vti adamans hominum, suauique benignus Affectu serto regali dignus & auro. Quales praeterito regesque Ducesque fuisse Tempore non paucos reputem, iamque esse, futuros Et post haec iusto saltem conamine fretos: Si modo sint fidi officiales, atque ministri, Si non plebs nimium sit barbara, turpis, inersque Namque statu regimen video consistere bino, Legibus innixis rationi, & Numinis alti Arbitrijs, & iudicijs manantibus inde. Obsequiosa regi capita & non vsque molesta Satfacile, at quo quis magis impius atque nesastus, Hoc magis impatiens fraeni est: peruertere quique Iudicium donis, terrore, minisque vel arte Traductis legum verbis sensis. j„modisq; In tempusque locumque alium, per seq, aliosque Nescitu, scituque Ducum fretusque potenti Contra inopem dextra sumptu desistere tandem Cogendum nimio. Tales fortasse fuerunt Induperatoris sub tempestate Seueri, Qui causas intricatas commisit alumnis Censendas iuris reliquas sibi ritereseruant. At si homo non tantum peruersus sponte, nec aequus Inua Inuadat regimen seu consuetudine, siue Munere, seu capiat delatum, plura pericla Damnaque fors alijs consciscet, dixerit olim Vt praeses de isto pariterque, poeta, praeesse Hunc alijs debere, foret qui pessimus ex se Ad concludendas inducta eſt quaſtio lites A doctis, nec adhuc concludi possedidentur, Lege, quoque ut medius Romano finiat annui More, tamen nec finis adhuc: praesitus et vnus Est alibi, a multis ne frustra aut tardius aquo Finiri possint, sed & hunc terretque, premitque Impar forsan onus procul a solamine perstans. Sunt alibi plures, assessoresque vocati Scabinique alibi, queis si concordia iuris Seruandi perpes foret, haud mutabilis esset Horum etiam status, ut terris clarisque videmus. Aut quia mixta gula favor, ignorantia, quaestus, Nec ſubitò cauſæ pondus grauioris ad aulam Transmittunt, nec decisis facilemque, leuemque, Quo feruore decet, per se finire laborant, Ne proceres onerent aliena mole molesta Ob minimi momenta boni impedientia maiua, Siue ea, concernunt qua est irrituale salutis Vrgendum medium, maioris remque pericli. Conditio victis par & victoribus vna Perdendi rem saepe venit, tandemque suasu Promotorum inopes facti, suasu quoque eorum Coguntur per se totam componere causam. Sic varijs legum torquendis sensibus, arte N Sic 196. Sic varia consortum, auidosic aeris amore Hic acquirendi, perdendi ast ille timore Anguntur, naso vel suspenduntur adunco. Quæque vnus posset sceptro munitus & arte Perfaacili praestare modo, iam segnius ingens Turba, simulque facit damnosius. imo videres, Quod primi latis sint in congressibus ultro Postremi aut nulli in morum, legumque tenore Pro se, proque alijs seruando, nonne grauatur Vltra pauper opes, vario pro tempore, quas dat Diuersis, nec diti ob eas victoria semper Prona ruit, nec inemunctus discedit, ouatque Si tantis constant impensis iura regendi, Inuidia & strepitu, nec cura minoribus usque Parendi, medio incedas concordia calle. In quacunq, ordo dominandi i onsonus Vrke, Et pago prastare queat, si quoslibet ipsos Externos vindiclareos matura sequatur, Vi ſi vectura feſtiuo tempore ſiant. Hoste fremente firis nullo, vel tempore Missae l'endentum strepitus minus & toleretur ementum (Queis fora, non sacrae complentur protinus aedes Aut aliarum aliter fiat trausgressio legum. Essugium nam mille modis peccata requirunt. O vtinam virtus quandoque requireret ipsa Attentare aliter alibi, cum res vetat ist hic. In quacunque domo patres concorditer Vrbs Et pago prostare queant ieiunia per se, Et natos nunquam violare impune sinentes, Exem 197. Exemplo quorum mox tota domestica turba, Et vicina etiam sese componere discet, Aut atas nec dum quos tunc nanor obligat vltrò, Saltem aliquot cupiens ieiunia ferre diebius. Ipse equidem vide pueros frano magis haere, Quam stimulis eguisse sibi deposcere suetos Ieisinandi auidè plures in tempore luces, Quod sex hebdomadis sinitur circiter ante Pascha sacrum: nec non fugere & peccata fateri Cuncta inducentur promisso & a ece parentum, Hoc pacto domus are simul fictus, crescet: Concordare locis proprijs plariq, valebunt Sic Domini & serui, conductoresque laborum, Atque laborantes, nil citra vt si ut & ultra Praescriptas leges ieiunandi, & fersandi, Ni quos ipsa atas, ni conditioque laborum Excuset. neglecia decet supplere potentes. Sic quoque litigis dabitur fors terminus amplis, Aiq, offend. culis Cleri, varisque ruinis Privatim & palam toti impendentibus orbi. Nunquid enim toleranda diu (nam deside summus Ipse magistratu punit Deus) ipsa pericla Propter & iniustos mores, & scandala, qualis Publicus, atque ideò, prob, intolerabilis vsus, Aui quoque communis, qui a certa clade nociuius Vel vires vel propter opes ſua cornua tollit, Denique continuus, quia cuncta repagula tandem Respect, humanae quibus & ludibria leges, Diuinae, simul, quae destructiva iuuenta Omnia. 198. Omnia, si domibus nulla est correctio morum Seria, sed potius factorum & scandala vocum Inductiua mali vel compulsiua piacli. Aspice, Diuinae, vel Caesareæque potentes Atque tuae leges, Ecclesia sancta, receptas Undique, quo multis in terris sunt in honore, Si notae passim, si notus abusus earum, Vindice cur dextra caruerunt tempore tanto? Si penitus lucem Diuinae legis obortam Undique contemptus de mundo tollere tentat, In quibus, heu, tenebris mox inueniemur vbique Processus iuris diuersis partibus orbis Diuersi, nam Caesarea mittuntur ab aula, Quæ mandata vocant, quæ si potuere refelli Oppositis alijs causis alijsque querelis, Vt rescindantur, petit adversarius aulam, Quo bis, ter, quater, aut iterato sapius ipsa Definitiua hinc tandem sententia manat. Audire at coram prouincia Belgica fertur. Scire parum est, aiunt, quid sit communiter aequum, Hinc nisi deductis prudentis regula singlis Singula temporibus, causis quatuorque locisque Personisque, modisque alijs determinet apte, Queis immutatis ratio mutatur agendi, Ne lex praesenti violetur in ordine rerum. Nam quid agat dubius si haret, determinet et nil, Quod rectò vt fiat, res, rerum adiunctaque penset Quis, quid, cur, quibus auxilijs, vbi, quomodo, quando, Et leges xerit, minimum quas scire suirace Ofic 199. Officij est, cautus constansque, ut crimina vitet. Iustitiae in cunctis ratio est & amoris habenda, Ne quid vel meritis hominum, vel iuribus aequis, Siue tibi, Dominoue adimas, cui semper & vni Debetur potior sacri reuerentia cultus Et magis afflictis clementia pronior esto. Si fieri alterius sine damno posse putatur, Vitandum tibi cum certis quod vbique periclis. integra iustiti a est mala declinare, bonumque Efficere, his etenim ceu partibus vndique constat, Dum nec omissendum tractat, nec omitti agendum Priuato commune bonum, propriumque alieno, Obsequioque patrum praet obseruat. Ita cultus Inque bonum affect. a intensior vsque remisso: Et domitum vitium quam praestat habere refractum. Naturae nimio est melior tutela rigore. In quibus existat perfectio moribus olim Quaestio tractata est cultores inter eremi. Paupertas illi placet, huic victoria sensus, Tertio ac inde datum bene munus egentibus, astan: Est melior prudentia, ait, Antonius, idque Consilijs rectis non auscultantis Heronis Comprobat exemplo, puteo qui daemonis arte Seductus se mersit iners spem propter omissam. Quo praeiudiciis res pluribus ante probata, Hoc magis euincit, firmat, monet, astruit, ange: Nec bene sit certè, cum distribuentis in ipso Ordine iustitia, et praeserendus in ipse Iudicio is, causa, cui ius melioris adharet, I 200. Aut Medicus si quando potest, medicamen omittit Certius, aut iusto studio non praeparat is se, Theologi qui nomen habet, vt quae magè vera Proponat rudibus, ne errore inuoluat coſdem. Spirituale bonum praestat celare subinde, Quam proferre foras, cum indoctae inscitia plebis, Debilitasque offendiculum sibi sumeret inde, Donec & hoc cessat, nam si verboue vel actu Scandala certa tuo veniant, licet omnia recte Dictaque facta sint, atsas sit omittere, donec Id licitum, aut per te, aut alios inscitia cesset. Per quos hoc aut hoc ratio reddatur agendi. Corrigit humanam quandoque Epieskia legem, Ut legis mentem tunc, non & verbascquaris (Vi muros vetitos si scandas hoste propinquo Invasuro alias a teque idcirco fugando Legistatoris potiorts nomine sine, Nam legislator quis nam prasciverit omnem, Circumstat quicunque, modum, casumue futurum: Ad mala vis si adiga, semper tibi scandala cautè, Et devitetur spontaneus actus vbique Namque metu sinere, atque pati impellente, iubente Nempe magistratus, non se ingessisse decebit. Nam quamvis tento non lex humana rigore Obligat interdum, quae humana vocatur ab ipsis Dictam agistratus placitis, quanto illa, vocata, Ouixatio alis sua qui vult reddere cunctis. Tatum est absque gravis causa se haud legibus unquam Eximere, aut alios, profertim hinc publica fama 201. Si se quitur: vel si sine causa Principis ipse Diffenses in l. ge tus nolensis, ut alter Conveniente sibi tantummodo iure sine aequa Utatur causa, et se vinclo aut eximat vllum Tutum est, cum possis alius prodesse monendo (Ni reputes, melius cubiat prastare quod alter) Aut certam monstrando viam, vel recta docendo, Aut malatam ducè plectendo subinde, vel apte, Nerursum resetenda putent, caueantque labenter, Impunita mora qua possent temnere longa. Fasne scias panam differre, & tempore certo Dissimulare nihil, quibus impedimentaque multa, Multaque muliorum sistantur crimina, quando Peruersenimum vel consuetudo scienter Peccantum paenis poterit cessare seueris. Namque futuramagit, citiusque piac la videntur Plectendo schendatibi, quamqueacta merentur Panam, quam deceat non mox vrgere seuerum, Prasertim si quis correxit, corriget aut se Consilium est doctis alioqui hoc vsus & altis. Si prascindatur sibi, si dilatio cuiuis, Siribi prastituas rebus graue robur in arctis, Dunec eris Prases, sub, vel cum Praeside vives, Ne qua tibi imponant rapiantue negotia meniem, Ad tua si novis divertere cor alienis. Anfrustra gladium portat prætura tremendum, Quo plectas sontes, Fides cum rarior vsus, Et morum extremas intentet mole ruinas: Quodque foret satius, quam longis iudiciorum Flexi 202. Flexilibusque, harnis alienas quarere lites (Seu foueant, seu non includant tempore certo) Plebis & immerita bona, Piscandique ministris Quondam animas reditusque datos, dandosse deinceps. Aut quae permitti ad tempus mala scandala possunt, (Nam sensim tolli vel cuncta, aut plaraque possunt) Maioris causa damnique malique futuri, Tollere quae pariter non est modus atque facultas, Haec ideo nullo censentur iure probari, Cogere nilque homines ad iniquam fortè sequelam. Interea si qua poterit ratione modoque Si quibus auxiliis, conatibus atque fauore flagitia extirpare (vi honos et munia poscunt) Quaelibet haec perrumpendo extirpare tenetur Prasertim nocitura magis, rupturaque pacem Est vt adulterium, furtum, haeresis, improba caedes, Inque statu seruata fides non semper vtroque Seu mores digni, seu iusta scientia desit. Inuida, laudis amans mulier, cultuque dolosa Vestis & incultu, fastu intolerabilis, ausu Et desiderio semper succensa regendi, Bile ferox, & blanda labris, in praelia prompta Naturaque viro fragilis magis, artibus impar Ingenij levitate sui, bellique furore. An decet insidiis regimen rumpatur ut harum, Aut suspendatur, vel peruertatur ut ordo Imperium solumque viris instumque relinquens? Si medicus damnosus, erst, logicusque dolosus Nobilis & tumidus, nec adest ius artibus aptum. Q44 203. Qua ratione regent. facient satis omnibus, aptè Audacterque suo sanatunt languida ductu Fractaque fi. mabunt, erronea sponte requirent. Est aliusque modus, quo & procedit Deus ipse Permittens mala, quo eius nota potentia fiat Quod solus maneat nullo mutabilis auo, Cum sit plasma eius totum mutabile, & omne, Quo quoque notescit sapientia magna creatrix E varùs multisque malis bona certa ministrans, Quod fine peccato fieri non posse videtur, Quo quoque iustitia inclarescat praemia reddens Digna bonis panasque malis: multisque creatis Conditione sua ne quisquam homo vilior esset. More suo quae agere in mundo permittit, agique Imò etiam, ne laus homini hæc adimatur honeſta, Felici in scriptura habito, quòd luite nunquam Exierit legis, quamuis exire valibus; Denique, ut hinc mundi constet decor inclytus ampli: Utile nam damno, culpa respondes honestas, Inde malo pene quoque delectabile pulchrum. Numinis exemplo quamuis decet esse paratum Approbrium tolerare nocens, non ferreque semper, Imo retundendum quandoque, vt & ipse profectum. communem pariter non indulgentia tollat. Ergo semel caesus caedi bis malit, in ipsum Quam propria autorem vindicta seruidus instet. Quin, minus vt pecces, saltem suadere licebis Cautè, nullus ab alterutrosi ipsum modus uret. Estne magisterio tutum committere projes. 204. Vt veri & Recti lectis meminisse libellis Pro captu factisque suo pro vsuque salubri, Dogmatis inde queant, pertusi vasis ad instar Ne mox longa boni paulatim obliuia serpant. Praesidibus tutum est pariterque parentibus ipsis, Institui vt curent omnes, tucantur ab hoste, internis vitijs, atque extetioribus ausis. Robore parta pari bona conservenr oportet Excubijs iustis, dum praesunt, dumque supersunt. Mutua praesidia vt sint sacris atque prophanis. Vitare est tutum manifesta pericula semper, Excedunt proprias aut si qua negotia vires. Vitare est tutum sumptus atque otia multa, Quamuis suppetere in luxus videantur & annos, Ne cessante lucro seruatis nec bene partis Deficiant properè tibi sustentamina vitae, Nec possis miseris adferre iuuamen amicis, Vita dolore quibus quandoꝗ, labore moleſta eſt. Addantur Gueuara Monachi paradoxa ministri Caſarei experti Sophiæ genus omne vel vſus: Sextupla proprietas Regis vel principis extatIn sacris descripta libris. Sic namque locutus Est Dominus Mosi. De statribus elige regem Non tamen externum: numerus cui non sit equorum Magnus: in Aegypti populum nec rura reducat Oxores nec et multa sint corda trahentes: Argenti neque thesauros, neque congerat auri: Nec cupiar fratres excellere cor de superbo: Nos se alege sinas dextra aut deslectere lana. Igeur. 205. Lycurgus vita probus & dux legifer olim Spartani populi fuerat: qui iusserat agros Dividere ex aequo populis: aurumque sacrari Argentumque Deo, ferrum tantummodo aratris: Ne potu ratio, grauitas sermone frequenti, Atque valetudo nimijs perdatur ab escis, Auferri iussit conuiuia. Vina tabernis Non vendi voluit, sed tantum à Pharmacopaeis Corporis ad curam, ut piperique aliasque medelas Curae extra tempus Venerem irritare potentes. Obsequium indixit: prohibeat & otia cunctis Despectumque senum. Satias quaesita nec escis, Natura tantum sed sustentatio parca Musicaque est turpis nulli concessa veloda. Nec novitas invisa fuit tantummodo sistri Aut instrumenti, sed nec discedere cuiquam. Fas patria, aut terras alias intrare remotas. Ni pater officium natum docuisset, alendus Quo foret, a nato nihil expectaret & ipse. Unius officij tantum vnicuique facultas Est data discendi, mimis loca nulla relicta. Mutandis tantum gaudebant mercibus: vsus Sulcandiratibus nullus maris vipote plenus Impietate virum. probitas vt culta vigeret. Virginibus nullis dos est data. Plura relinquo. Præsidibus scripsit: famae quadret prius actus. Nam dum censor cris, consebere non minus ipse Ingenij non tam quoad haustas altius artes Et gazas, & opes, quam mores facta vel ipsa Now 206. Non occulta minus quam publica, & insima rerumEt quod praesidibus cunctis graue, lata sub auras Non modo verba sed expensa intima cordis, Seria proque iocis traducta ac vsque vicissim Ni quem syncera addideris grauitate tenorem Viere conſilio hoc etiam: reſponſa referre Ut satis auditi prompta accurataque possint, Quand tuo verbo glossas vel mille reponent. Praeualeat veteris ius consuetudinis aequum: Quod temerè mutare nocet authoribus ipsis. Consilii secreta penes te sunto senatus. Si tamen expediat grauius res pondus habentes Consilio librare graui sapientis amici, Asselium ne quo vario ducare, cauebis, Ne tam inter sese misere negotia, quam vti Consilio videare viri. Sermone nec asperSis accedenti, ne quamuis ilico per te Dimitti nequeant, cauſam des ipſe querelis. Ergo suo pro quemque statu tractare decebit, Mite tibi nomen quam gratius esto scuerum. Praestat amore tuo ducique trahique volentes, Quà pote, quam invitos stringi terrore premiq Nec vindicta tui aut decet impatientia verbi. Iudicio iuſtus, vita probus, expediendo Promptus, tractando patiens, prudensque regendo. Non minus expertos, quam doctos ponito in ipsis Officijs, non inter eos toleranda simultas Aut sera lis, nimiumque frequens accessus agentum; Tempora nec ius his vltra producere certa Per 207. Perrsittat. pragrande nefas, homicidia, furta, Scandala, non auri pretio, sed vindicet ense: Quandoquidem sunt, qui se aliter compescere nolint. Gratus erat Caesar Titius ob praeconia morum. Namque senes patres, iuvenes vocitare sodales, Externos famulosque suos consuerat amicos, Dein omnes fratres, sint et tibi praestat amici, Quam subiecti animis: regimen nec vertitur illo. Si preni, nudo pileis si vertice honorent. Quam quo apto pote more regi, faciliꝗ, pio Fas ira nunquam miscere oppiolata verbi. Est muliebre genus, quod sese vindeat ore. Si curare velint, famulos tua dextera rarò Ast aliena magis famulorum puniat ipsos. Hi puerique tui seruent ietunia, festa, Et lege alias ludos proque are cauebunt. Furta hinc suasuros: tua quique cubilia calcant, Sunto probi, taciti, mente, meque, moreque mundi. Cum novus es praeses caueis simul omne, satisque Extirpare malum, quod postulat annus & ordo. Nec temere mutes, quod non fidesque sacrisque Vsibus oppositum, quod nec damnabile plebi Sic census expende tros, ne haec degere tecum, Sed cum ipsa videare magis: quod eatenus inquam, Quod multos cognosco status in honore potentes Consimili: gazis quibus aula micat peregrinis. Ergo ne avaritia tu sordidus esto, vel aris Prodigus, & fama, mox passim idcirco notandus. Ad Vilipandum scripsit de Iudicis actis. letro 208. Petro Socer Moysis, populum qui lucis ab ortum Latus ad occasum audiuit pro iure ferendo Sic iagnuit. Tu iura sacri decernito cultus. Quod spectat mores, a' ijs committe probatis: Quique Deum metuunt, veraces sunt nec auari. Iusticia est depula olim sine luce manuque Ne personarum sit & acceptatio doni. Sunt ne hominum multae pro conditione petendae, Teſte quoq; Alberto, moderandæ iuris habena? Ne ceu castaneae praſecta haud teſta ſub igni Rupta volat, bombumque, cies, sic fiat & ipsi. Auselius (Greuera rescrente) monebat amicum Cesar, quod nonnunquam homini foret utile quiddam Ffficere inuitum, & minimè quod non licet. Esto Namque sit excelsum bellum mortalibus acre Inserre, at contra ius aequum stultius est nil. Estque genus vagium sapientum, imò variumque Stultorum, quos is super est stulissimus omnes Qui cum pace donis possit gaudere, si sique Quarit amara foris, quae corda negotia turbent. Cantule vis ſcribam tibi (Cafar scripserat olim) Grande nouum? potius sic astimo, num vetus extet Aut Romae aut terris Italis scitu tibi gratum Nam bona res quaeuis abiit, successit iniqua: Rectoresque noui modo sunt, vetus vnicaculpa. Sapesenatores nos congregat anla trecentos. Nascuntur lites ibi multae. & quarimus illum Euchere, hunc premere: huic jacuas decernere at illi Pramia: dein reparare vetius, statuisse recensque Extir 209. Extirpare scelus, mores plantare decoros: Proque malis bona sectari: exturbare Tyrannos, Tutarique bonas. Distracto deinde senatu Cum rediere domum, peiores crimine viuunt Consilio potiore duces. O Roma quousque Verba dabis, tempus que teres, communia linques Et priuata petes? sermone diserta, grauisque Iustitiae Zelo, molimixe caeca domique Corde nocens, vitaque nequam, tantoque reorum Censura grauior, quanto magis improba vita: Annon & proprius per vitrum cernitur actus Quo minui visum solet, ast alienus aquarum Per speculum, visam quod rem diffusius auget? Ah quoties vidi multatos morte vel vnam Ob noxam abs illis, quos omni luce recurrens Sol notat vsque reos? Anacharsem dogmata Cræso Inducit dantera: non galis esse studendum Augendis, quia consilij non esse capaces Creduntur: nec adulatores esse ferendos: Nam tales tolerans veri reputabitur osor. Iniustum bellum ponendum: namque requirens Externum bellum, est regno quoque pacis hic osor In proprio: mimos, ioculatoresque fugandos Ex aula: qui namque iocis a Juctus amandis, Cum res vrget eum, vix cor ad seria vertit: Osores studij, ac non utilis otij amicos Pellendos, inuisa quia est sapientia eisdem: Rixosos & mendaces hinc esse fugandos: Nam tales adamans se & perdere regna videtur. Obla 210. Oblatisque sinunt qui se corrumpere donis: Nam vix consultor bonus est, qui talia quaerit, Traiano Roma sic scribit ab vrbe senatus: Quandoquidem edictis moniti parebimus alme O Traiane tuis: par est te nosque monere: Nam regere est grauius, quam iussa facissere regis. Sat, qui paret, agit, mandans sintne aequa, videbit. Quandoquidem multis metuendum exercuit armis Te tellus Hispana diu, contingere posset, Inscius vt nostri iuris morisque recepti Quid statuas: cui nos modò praecaueamus oportet. Ingenio inprimis, quod agis, solerte labores! Vis quia Romanos minus aspera, quam pia ciues Mansuetudoregit. nec laus est viribus ipsis Iustitiae minor, ac vinclum. nec rere statutis Comprendi ius omne tuis: sed si omnia digna Exequerere fide. patientia nec minus apta Ferre importunos ad connivereque tempus: Vt deceat punire reos, at non ita probri Vindictam patrare sui. quod bella relinqui Consultum non esse putas vestratia, tutum Censemus pariter. nam regem quaerere praestat Non loca deliciis, sed magnis frugibus apta. Si Numen nobis venerati præcipis almum, Hoc praeceptum itidem reputes tibi iustius esse. Mutuam amicitiam commendas, qua tamen ortum A Duce pacifico reperit, communiter omnes Aquali non dissimili qui tractas amore. Pupillos mandas inopes, viduasque fouere. Erg 211. Ergo tuis Ducibus, questoribus, atque peritis Neminus iniungas, ne mulctis, atque tributis Indignisque modis onerentur: nam graue plures Hoc vitium inuadit, quam virtus prompta iuuare. Nos inter raro strepitus, parcaque loquele Esse iubes: qui si interdum defectus & vsquam est: Fragilium est, vt scis, quod sic aliquando vacillexi, Non, ut iniquorum, labantur, mei ua ferre Incondita vetas suffragia siue odiosa. Paremus meritò. Te verò noscere dignum est: Quod gravior grauiori disceptario causae Debita. Prætereà, vt cersores atque tribuni Sint virtute probi, mandas: Curabimus aque. Ni pluris referet, quales ad tanta vihantur Officia: hoc situ curaueris, indiget ipsa Censura res tota parum. vis deinde caueri Ne quid natorum vitiis restuplica damni Incurrat. sentimus idem, ac vi longius ad te Teutonscum ad bellum reuoces, nam hostilibus orta Abellis si quando quies, fit & ipsa iuuentus Fertilior scelerum: tunc bellum huic expedit Vrbi Exoneraturum facos. sint cætera cordi. Dogmata Traiano scripsit Plutarchus eidem: Non sita in officio laus est, ni nactus id aquis Et tractet meritis, vt honos huic sit onus illi Vt multos metuas princeps, plus se ipse timeto. Arbitriis propriis, quam consiliis alienis Erratur grauius, tum te populumque lessabis Frande mala, regimen si a te, dein plebe requiras. Non 212. Non melius regimen, quam si dux polleat ipse Virtutum cumulis, verbis sit parcus in ipsis. Qualis erat seruiu, talis rex esto deinceps. Nancisci laus parua decus, permagna tenere. Irreprehenſibilis coram ſis plebe ſequace. Non miuus externo, quam seruo iure fauebis, Praestat enim proprium tibi, quam minuas alienum, Promissi memor esto tui, veraxque, vt amicis Non spolium fias desertus, dedecus hasti. Sis bonus, & facilis, Diuumque hominumque penes te Gratia ne variet, cum mimis erce pestem Semper adulantum populo male egendo uocentem Elanditiis & furantem tibimet decus aptis. Non numerus legum potior, sed vita regentis. Eligite ad Regimen prælustres atque peritos, Legifero Moysi dixit Deus. Esto prophanam Militiam robur viresque requirere. pollent Quo plerique viri. regimen sapientia iuncta Nobilitati habeat: mores quae calleat aulae, Delectumque hominum, quae temperet acria dulci. Disseruit coram Carolo sic Caesare Quinto. De Duce iudicium dependet ab vsque senatu: Seu bene siue cadas male pax bellumque. benignè Plebs solet accipere haec, consultor si bonus aula est. Ast assentator quaerit sua commoda tantum, Cuius in imperio varia eſt gens ore ſituꝗ; Delectu ex illis habito supplere senatum Tas erit à fama, meritisque, fideque probatis. Sic quoque suspicio contemptus cessat inanis, Cons. 213. Consiliumque patet notis de rebus haberi. His clemens & gratus erit, promissaque seruans. Indigns frustratur honos canis instar inepti Dat ratio meriti decus, at fauor addit abusum, Prorsus eum viresque merum. His patientia plusquam Vicilis est populo censendis semper ab illo. Absque metis non est, metuit quem turba nocentem Sauitia, tumidum, vel ineptum rebus agendis. Defectu hoc vacuus tolerabilis esse videtur. Succurrat quiscunque regens & suppleat omne. Roboret vi lenis deiectum, lauda chate Despectum, lasis defectum surreget aquus. Pindices effrenes, inopes iuuet, atque tumultus Sopiat, e vinclo discordes colligat vno, Sufficiat mastis solatia, temperet apte Gaudia, tristitiam rehabeant effusa sequentem. Triuit Apollonius diuersi moris & oriOmne solum intuitus dominari seditiosos Pacificis, tumidos demissis, atque Tyrannos Iustitiae sancta cultoribus, atque Seucros Mitibus, atque pusillanimes audacibus, atque Indoctos doctis, raptores furibus imis, Introitu vitae conclusos funere multos, Mortifero cunctis abrumpistamina telo. Piscario scripsit. vt felix exitus instet Bello haud illicito. Diui prece solicitandi Principio (Augusti monitu) assensinque petendus Inde Ducum, & pest hos doctorum, denique iusta Hoc praefectorum fidei iustè efficiendum: Halk 214. Huius erit damnum remouere ac omne periclum, Blasphemos punire sonos, & vbique tueri Innocuos, sedare malum, stipendia cunctis Solvere, subiectos defendere, tollere praedas, Atque hosti seruare fidem. male nota futuri Belli fama foret: consultum denique rectum, Si manet occultum, nec erit fiducia tutae Consilij sat priuati. nec cedere turpe, Tota relinquatur ne hosti victoria forti. Consule te primo necdum præsente periclo: Consilium excipiunt saepe infortunia tardum. Audiat hortatus miles, ne territus ipsos Avertat socios. sors nusquam incertius errat, Sexus abesto alius. de hostilis robore turbae Non est quaerendum, quibus ast haec tendat in oris: Illud enim esse fugae signum, hoc pugnare parati. Romanis potior semper victoria fluxu Non numero bellantum, at vi & virtute regentum. Vincere dlexandro visum est procliuius hostes, Quam tolerare probrum tam iniustum quam quoque iu(stumSed qui non didicit bilis sedare furorem Expensis damnis, vel per contraria facta, Assensuque represso alienae mentis ab hoste. Aversaque sua ad diversa negotiamente, Aut Domini orata votis ope, cuius at ipse Contempsit, non agnouit, non denique cultum Premouis, digniusque alienae subdier ire In caput ipse suum retulit data damna per Orbem, Quicquid Apostolicis Diuinum Flamen Alumnis Bissenis 215. Bissenis toto tradendum dixit in orbe, Huius Romanus seu summus Praesul habendus Est praeses non tantum vno pro tempore & vna Pro ditione loci, sed publice & undique sacro Purpureoque suo munitus in Urbe senatu Omnibus ex terris lecto, concorsque sacrato Concilio procerum Mundi, ceu legifer aquui Omnibus existens, nullique quod ante Monarchae Siue Duci, Regique datum, vt rex quilibet alma Non minus obstrictus legi, quam quilibet vnus De populo ipsimet, quoniam lex coelica talis Non adversatur iuri Regumque, Ducumque, Promouet at potius, sibi quos devincit & ipse Faderibus, quorumque opera franare rebelle: Subsidioque queat secum, inter seque favore, Paceque iunctorum, quod promptum est, rancor vbi ePluraque querendi studium praecordia loquit (mnis, Regia iudicio se subdere prompta supremi Praesulis, ut positis armis, & quando necesse Parte sibi in rebus cedente viraque minutis. integra ne parva pereat respublica caussa, Sed magis in commune bonum coalescat vbique. Quod gregis haretici præstat praeferre querelis Futilibus, reprobique etiam sua commoda propter Obstrepers, quibus haud desunt ritu ordinis almi Mittrari quoque rectores, quos hoc onus vrget, Semper vi inspiciant Parochorum errata gregiique, Aiq, infecta sua serie descripta reseruent, Cunlla suo vt possint suppleri, aut tempore tolli. Hinc 216. Hinc quoque non leuis est transgressio, si qua notentur, Scandala in his morum, si quae ignorantia, si quae Forsan inutilium tolerantia, si qua cupido Excessiua mali, si litis semina siue Cum potis est, dilata tamen praecisio, si quis Officij in templis neglectus, siue suorum Despectus, si non promotio digna sacrati Ordinis, aut censura grauis, si indigna salubris Sacramentorum ritus tractatio, qualem Iura sacra, atque vetus pia consuetudo requirit Consona Concilijs, scripturae consona sacrae, Atque probata diu, magis atque probanda deinceps. Hinc patet ulterius, Parochorum quis foret error Hac immorigeris in caussa, qui modo frugi Esse velint curaturi mage commoda plebis, Quam tondere pecus, de quo sibi quisque futurus Consulior melior pro conditione locorum Et personarum, quo cum aspirauerit artis Munitus potius studio prius, experimente Quam praecedenti certoue deinde sequenti Circumscripta loco cum eius fit sarcina certo, Praecunclis propriam spartam exornare studebit, Pro gregis excubus solum ſe ſtare putabit: Nam rarò auxilium quisquam offeret, atque paratus Si foret, audebit vix se immiscere labori Alterius. Quam praetimidum vult cura salutis, Quam cautum populi vult conuersatio, sanctum Libamen caeleste sacri, dextrum atque scientem Auditus scelerum, plebisque medela, quietum R. 217. spectus procerum, constantem audacia sontum, Prudentemque doli diversi gloria mundi Aversatorem, successus huor amicum Omnibus ex aequo, ne quem cui praferat, omnis Officii modus excellentem, lumina plebis Seiunctum prauis, offendiculisque malorum. Si Benedictinus se Pastoralibus ordo Officijs olim multis exercuit annis, Si quoque mens alijs, licet ab fuit ipsa facultas, Si multis prestetur adhuc, res magna videtur. Canenicis quondam communis vita fuisse Dicitur in mensa cum Prasule, cuius agebant Consil. o partes, e si eiusdemque cubiliDistinctis lectis seu, quod reputatur honestum, Sub tecto multis iunctimque cubilibus vno, Canobiis qui durat adhuc mos solus in arctis, Aut quoque cum Abbatis camera reuocandus is esset Carthusianus id ex veteri Dyonysius albo Rettulit, addit & his vetitum Monialibus esse accessum, nutrire comam, mundique prophanos Ornatus adhibere sibi, atque libidinis omne Incentiuum aliud, desideriumque sciendi, Atque vsurpandi vana atque supe siua sensu: Qualis congressus censeri posses inanis, (sum, Quod studiumque magis grauat, haud conducis ad uOmnis avaritia studium caput omne malorum, Omne genus scelerum vetitum quoque lege severa, Ut Cleroque decens antiqua resurgat honestas Hofitiis sumptus, mensa, domuumque modesti 215. Et vini, cuius vetitum libamen & haustus Levigenis ingressuris altaria sacra; Ludorumque etiam, recreabiliumque gulaeque Ut Bernardus ait, binis vix vngusbus amplae: Qua cum virginitas vix tuta, frequensque relapsus, Qualis erat Salomonis, & hunc tot in orbe sequentum. Quod virtus non est, cum toto hoc ordine pugnat, Si virtui recti bene definitasit ordo. Qui non obsistunt, his consentire videntur. Suspectique manent Gratiano teste diserto. Cumque Sacerdotum vitam scrutentur, vt inquit. Gregorius Magnus plus, quam documenta salutis, Idcircò foveas intrant erroris inepti, Dum cessant humiles istis parere magistris; Apparet quanti facienda exempla piorum Quantaque congeres pravorum incommoda portet. Dum tolerantur & hi (pius Augustinus vt inquit) Qui sua neglectim curant, vitamque suorum, Hinc vsumque sibi peccandi acquirere certant, Ista rescindenda est spes, sin autem locus esset, Quò non concurrant haec posse videntur eidem Restitui, at segetem scelerum dani otia multam, Et sub amicitiæ specie conuiuia crebra De gazis inopum, proprio non structa labore. Seiunxit Clerum a Populo Bonifacius olim, Quando aris peragenda forent Mysteria sacris. Interiora Chori discreuit limine plebis Concilium Moguntiaca quondam Vrbe per actum: Atria concellis, solique potentia Clero, Pars 219 Pars Marium Australis, nuruum Borealis vt effit, Velatas sacra voluit quas ade morari, Et numerus statuarum etiam moderatus vt esset, Quas ob honestatem tenus olim pectore Graij Fecerunt: quas mos rosas atque vrerefadas, Cum vestimentis, tabulis, vasisque, thronisque, Templa Dei Laudi, rebus tantummodo Asystes Inseruit-sacris Paullo mandante seuerè. et sunt hareticis mysteria ut vnio porcis Danda nec absque Fide Christiſtes vlla ſalutis. Quam, quantum est in se facientibus haud negas ipse, Talentisque vsis bene plura prioribus addit. Huc referenda ideò cultus, lex, ordo facultas, Vt primaria rem denominat actio semper. Quam nec Mystarum leuu, improu saque culpe Cetera iustorum, aut meliorum plebe fideli Excutiet prudenti animo interponere sese Audenti minimè Majorum, ac ipsius alti Iudiciis Domini tolerantis multa benigne, Plectentis grauiterque dein, sua cusque subentis. Rector erat Catus Franciscus Borgia Iesu Ipse maritatus princeps satis et pius olima, Quem vix commoditas, ut plures, suauis agebat, Cuspicio fugit potius se errare volentem, Vtileque aientem vitia excusare, benigni Aut implere vices interpretis: inque beatis Assiduus precibus visus fuit: atque refellit Persuasum quandoque piis quoque, quod nihil istud, Quod leue sit que illud, si non letale praetur. Serma 220. Sermonesque sacros habituro digna notatu Haec documenta dedit. primò perpendat vt ipse Producenda animo, nec non meditetur & apte Disponat comperta dein, ne sint sine fructu. Antiquos cautè patres ait esse citandos, Qui non scripsissent quaedam si tempora nostra Praescissent, ideò cum scriptis scripta monebat Conferri, vtque locis cum aliis sacra Biblica verba: Haereticis acrem, lenem magnatibus esse, Inuitumque horum monitorem velle videri: Se simul indignum simulet, secretat inanem, Mente nec idcirco cadat, officioque deesse Intendat. forsan fructus latet atque sequetur Post vitam. sermone habito sit mente modestus. Quod recinenda malae sibi sit palinodia vitae, Ascendens reputet, modicus sit gestibus, & non Affectatus erit verbis nimis, at male verba Et sensu percepta alio reuocanda repente, Clarius & dicenda putet. Ignatius autem Nescijt eloquij fucum, placitura cuiuis Proposuit generi thesauri pondus auaris, Delitias latis: desperabunda nec vnquam Corda auersatus, nec profuit omnibus vno Ipse modo, nec quo solo conuersus, & vsus, Cuncta secutura in dubiis incommoda cautus Expendit, quobus elegit dein tutius actu, Pauca quod & leviora aliis incommoda ferret. Est quod idem, lex praevaleat quod magna minori: Quod quiuis bene si consultor idoncius absit Differ 221. Differrique nequit, facturus sit sine scrupo. at sius elogium est: maior sit gloria Christo: Quo grauis elogio Doctor fas omnibus vti Admonet, vt dubium, quo sine quis efficit, absit. Nec prætermittam bene quæ syntagmate libri Nuper Aquisgrani patrum quis scripsit Iesu. Cui non sit cordi pietas promota decorè, Si modo Numen amat, si non tantummodo natum Se sibi, sed multis etiam efficioque, statuque Deposcente putet? pietas nam tempore nostro Vtilis in multis felixque futura per tuum, Qua sincera foret rectaque sit in dolis erga Numen, vt affectus proles cum patribus vnit, Qui germanus erit patriaque fidelis, amicus Communisque boni, semper studiosus honesti, Atque aquiis semper pius, & maturus agendo, Seruandoque statua outretur, amasque, iuuasque Maiores minor, hinc maior pariterque minores Assidua cura, fide, amore, labore vicissim: At contra exemplis scelerum, errorumque nefastis In peius proh, cuncta ruunt, vbi cura malignè Nunc ovium neglectia iacet, serpitque proinde Haresis interea non iam ceu cancer adaucta Progenie sensim, sed ut horrida bestia late Vastat, & hoc nequeat cum fors impune, doloso, Vt vulpes astu, subuertit semina Christi, Harescos reddit convictus & ipse salutis Socordes, ceu non summum foret ipsa malorum, Peruadit tacite, pretiosaque & intima tollit, Con 222. Contemptim tractare sacrae Mysteria Clero Inculcat fidei, & ritus temerare vetustos, Solemnesque sacros famulatu deside quodam. Antiquae pietatis opus sibi ducere ludum, Ave rarò, aut leviter mensa libamen obire Sacrificae, officium, & tonsuram, & ducere nomen Vile Sacerdotum (at reditus non annua iura) Delectumque dapum, ieiunia, iuraque plura Absque pudore, metu violare, animique remorsu, Caelicolum cultum, quaeque indulgentia dici Pænaque purgatrix solita est, adiaphora tanquam Ducere siue etiam commenta superstitiosa, Inque his, inque aliis à vero abscedere sensu, Catholicumque palam tamen & clam velle videri Dira lues animarum non magis haeresi ab ipsa Quae distat. febris quam feruida distat inerte Dorsalis spinae tumulo: tam vita vel actus Verae ad virtutis motus ignaua videntur. Difficile ambobus medicamen vt esse videri Applicitu possit, seu clero lumine rerum Percipiendarum, prauisue affectibus horum Purgandis studeas. primas Metanae teneto, Unde repurgandis affectibus est via sanè Aptior, vt possint mala compensata vidcri Tam pietate noua, tum relligione perenni FINIS. . 5