KlO53) bei Ink.. Bibliothek Königlichen Kunst=Akademie zu Düsseldorf. Nr. des Catalogs. 1. niederl. Ausgabe Singer, Nr. 60. Meder, S. 289; Hollstein VII, No. 28. Nicht ausleihbar

22 Mai 1770 Lambert Krahé directeur de L'accudence Ete serait de dessein et peinture a Dusseldot

BESCHRYVINGHE VAN ALBRECH RER D Van de Menschelijcke Proportion. Begrepen in vier onderscheyden Boecken / zeer nut ende prokijtelijck voor alle Lief-hebbers deſer konſte. In't Latijn ende Hooghduytsch, tot Nurenbergh ghedruct, tot koste van syne nae-ghelaten Weduvve, In't Iaer ons Heeret 1527. Ende nu in onse Nederlandtsche sprake over-gheset, tot dienste der ghenen die de konste beminnen, ende de Latijnsche ofte Hooghduytsche sprake niet en verstaen. Moreelse TOT ARNHEM, Ghedruckt by Ian lansz. Boeckverkooper / In 't Iaer ons Heeren 1622.

Rara KW 24 — Bibliothek Düsseldorf

Beghinsel des eersten Boecks. Oo ick my onderstaen wil een menschelijcke beeldenis te maken/ ghebruycke ick dese maniere: Ick neme een Rije ofte Meet-stock langher als het Beeldt is / Daer op treck ick eene rechte linie zoo langh als het Beelt zal syn / alzoo dat het eene eynde den top des ① S hoofts roere/ ende het ander eynde onder de sole des voets. Het Beeldt sy dan langh ofte kort/ zoo treck ick tot elck een bezondere linie/ ende verdeyle die ooc zonderling ende daerom zoo dickwils ick hier na een deel in zijnen getal neme/ zoo neme ic altijt de lenghte des gantschen Beelts/ tusschen den top des hoofdes ende de solen der voeten. Alzoo deele ic met vlijt wt dese lenghte/ dat dan in zijne getal nu een is/ van twee tot op vijftich ofte hondert deelen/ zoo vele icker behoeve/ ende punctere die op het Liniael ofte de Maet-stock nevens de langhe Linie ende zetse al boven met het eene eynde de hoochte van den top des hoofdes ghelijck/ ende tellense alle met hare Cyfferen/ als 2.3.4. etc. ende door desen wech worden wt de minste ghetallen de langhste deelen/ ende wt de meeste ghetallen de korste deelen. Alzoo is van de gantsche lenghde het halve deel 2. het derdendeel 3. het vierdedeel 4. etc ende zoo voortaen ghelijck boven verhaelt is. Ende zoo ick het behoeve/ deyle ick oock een jeghelijck deel/ het zy laue ofte kort/ in zoo veel deelen als ick wil/ tsy effen ofte oneffen: want wie zeer nau wil meten/ die moet kleyne deelen maken/ want men kan met een bestemt deel niet alle dinghen af meten/ daerom zet ick hier somtijdts twee ofte driederley ghetallen te samen / groot ofte kleyn / elken ofte oneffen / zoo ick op het beste toe-komen kan. Oock moghen zulcke ghetallen ghelijck ick hier na zette verkeert/ ende na een jeders wel ghevallen gezet ende ghebruyckt worden: Maer om te klaerder te verstaen wil ick den voorbeschreven deyler voor ooghen stellen/ dan desen Deyler moet te voren recht ende heel ghewis ghemaeckt worden/ want anders zonder lange tijt ende veel moeyten tot gaen/ zoude ick altijt jegelijcke lenghte eenes benoemde deels/ int langhe tusschen den ton des hoofts ende de voetsolen/ on dersoecken. Maer hoe ick de Beelden mete/ dat volghet hier na. EersteA ij
Scheyder oli Deplex om te meten

Het eerste Boeck Erstelijck neme ick uw voor eenen dicken / groven boerschen Mensche te beschrijven / die 7. synder voeten langh zal wesen Daer toe trecke ick eene rechte dwersche linie/ daer op stel ick de rechte lienien oprecht/ in behoor lijcker wijde van malckanderen/ een jeghelijck zoo langh als het Beeldt zal werden. De eerste ghebruyck ick tot eenen Man van bezyden te zien. De andere/ tot een Man van voren. De derde/ tot eenen van achteren te zien. Als dese tinien ofte paralel staen als dan mete ick eerst de lidtmaten des Mans/ tusschen den top des hoofts ende solen der voeten / dan doortreck ick de lenghte in 3. oprechte linien tot ghelijcke hoecken/ ende de zelve lenghte der lidtmaten/ gelijckse met haren ghetallen ende Cijferen gheschreven worden/ zet ick buyten het Beeldt / met effen oprechten linien / op datmense terstont kan kennen / ende de lenghte der lidtmaten lichtelijck kan vinden. Maer de voornaemste deelen der dwers linien zullen dese zijn / doch weynich meer ofte minder: De eerste hooghte is den top/ de narste linie daer onder/ noeme ick des Voor-hoofts linie de ander daer na / de Ooghbraen / daer na de Neuse / de Kinne / ende voortaen de Schouderen hooghte / des Hals hooghte / de hooghte der Borst / de voorste Orselen/ de achterste Orselen/ de Borsten ofte Tepelen/ onder de Borsten in het weecke / den Navel tot der Heupen / eyndt der Heupen / eynde des Buycks / op de Schaemte / eynde der Schaemte ende der Billen / de Dpen midden int bovenste dicke vant been/ daer nae buyten op de Knie/ binnen op de Knie/ midden in de knie/ buyten onder de Knie/ binnen onder de Knit/ ende de buytenste Kuyten/ ende de binnenste Kuyten de hooghte des ghewrichts boven den Voet ende de buytenste Enckelen onder het Scheenbeen / daer naer de solen onder den Poet. Sulcke woorden ofte namen/ wil ick zetten by de oprechte linien aen haer eynden/ die de lenghte der lidtmaten aenwijsen/ op dat zuler lich-elijck verstaen kan worden. Dese maniere zal ick door het gantsche Boeck / by alle Beelden ghebruycken. Nu mete ick alzoo terstelijck de lenghte der lidtmaten. tot de hooghte des Halskuyls een 10 deel / en een 11 deel. Van den scheydel of tot de hooghte der Oxselen / twee elfte deelen. te top des Hoofts. tot het eynde der Kinnen/ een sevende deel. Den wervel achter op het Hooft/ staet recht midden/ tusschen den top ende het voorhooft/ van de Kinne opwaerdts/ tot daer het Hayr beghint boven het voorhooft/ is een tiende deel. Dan deyl ick in 3. ghelijcke velden/ het bovenste des Voorhoofts. Het ander/ tot den Ooghen ende Neuse. Het derde/ tot den Mondt ende Kinne. tot op de hooghte der Vorst/een 30 deel. tot onder de Orselen/ een dertiende deel Van den Halskuyl neerwaerts af tot op de Tepelen der Vorst/een 10. deel tot onder de Borst / een achten deel. tot in het weecke der zijden/ twee 11. deel tot in den Navel/ een veertichste deel. tot het beghinsel der Heupen/ een tiende deel. Van boven int weeck der tot het eynde der Heupen/ een tiende deel. syden nederwaerdts. tot op de Schaemte een achten deel tot het eynde der Schaemte/ een seste deel tot het eynde der Billen / een 10. ende 11. deel. Van het eynde der Billen tot de dickte des Beens/ een achtienden deel. Van de voetsole opwaerts tot onder de Enckelen/ een achtentwintichste deel Maer van de solen opwaerts aen het ghewricht/ een twintichste deel. Als

van de Proportie des Menschen. Als ick nu het lijf des beeldts na de lenghte tot het eynde der Figuren/ ghemeten hebbe/ zoo wil ick navolghende het Knie-ghelidt/ aen zijn plaets stellen daer wort het Beeldt dryderley onghelijcke lenghte ghegheven/ namelijck het Lijf van de hooghte des Hals-kuyls heen tot het eynde der Heupen/ is de eerste ende langhste. De ander/ van het eynde der Heupen tot midden in de Knie/ is korter. De derde/ van het middel des Kniestot het eynde des Scheen-beens/ is de alderkorste / maer de achterste leden / zullen wat langher ende stercker zijn dan de voorste/ ghelijck dat aen den Menschen te mercken is. Het Lichaem neem ick hier voor het langhste deel hoe wel van veel stucken verzameldt/ doch onghedeelt/ ende machtich ghenoech om de ander leden te beweghen. Dese dry lenghten zullen zich verghelijckelijck teghen malckanderen houden/ ghelijck de lenghte des Lijfs zich teghen de lenghte des bovensten Beens hout / zoo moet oock de lenghte des bovensten Beens zich houden teghen de lenghte des Scheen beens. Doch ick en ghebruyck die manier niet in allen Beelden / daer om wil ick dit alzoo maken: Ick treck eenen Triangel a.b.c/a.b. zijn de Syden over dwers/ maer b.c. oprecht/ alzoo dat b. eenen rechten hoeck blijve/ Daer na deyl ick de oprechte Syden b.c.met 2. puncten d.e. in dry ghelijcke velden/ ende treck wt den hoeck a.2. rechte linien in de twee puncten d.e. daer wt zoecke ick de verghelijckinghe al300: Ick neem een Marckstock oft Scheyder / ende steeck daer op met twee puncter de lenghte des Lijfs tusschen den Hals-kuyl en het eynde der Heupen. Des gelijcken daer onder het eynde der buytenste Enckelen onder aent Scheen-been, ende betreckenen boven de puncten des Hals-kuyls met een f. ende de Heupen eynde met een g. maer het eynde des Scheen-beens met een h. Daer nae neem ick de Rije ofte Scheyder/ ende leg die met de puncten g. op de linie a. d. des voorgemelden Triangels/ ende laet dese puncten niet van de voorsz linie komen/ Doch draey ick de Rije oft Scheyder alzoo op de linie gints ende weer/ tot dat de punct f. boven aenroere des Triangels linie a.t. ende dat de onderste punct h roerdt de dwers linie a.b. Als ick dat alzoo ghedaen hebbe/ als dan doorsnijdet de linie a. e. den Rije-scheyder tusschen g. h. en maeckt met tzamen des Lijfs lenghte/ dry verghelijcker linie deelen/ tst dese puncten mercke ick met een i alzoo vint men dat zoo ghelijck de lenghte f.g. teghen de lenghte g.i.is/zoo is ooc de lengte g.i. oock teghende i.h. Alzoo merck ick by de punct f. de hooghte des Halskuyls/ By de puncten gehet eynde der Heupen/ By het punct i. het midden des knies/ By de punct h het eynde des Scheen-beens. Het is oock te mercken/ als ick mijnen Scheyder in den Triangel legghe/ zoo buygh ick het boven met de puncten f. teghen de oprechte Syde c. b. Desen Triangel mach wel eenen verghelijcker ghenoemt worden/ Men kan hem oock verkeert ghebruycken/ als men jet veranderen ofte verkeeren wil. Door dese maniere worden oock veel andere profijtelijcke dinghen ghevonden/ ende int werck ghestelt/ als mense te recht ghebruyken kan. Nu zette ick de hooghte i in het Beeldt / zoo ick hier na stelle/ ende maeck de knie aen de zelve plaets/ daer na mete ick wijder/ wt het midden des knies/ opwaerts op de knie een 21. deel. (een veertichste deel/ daer eynde ick de Knie Wt het middel des twee negentiende veel daer eynde ic de buytenste Ruyten. Kniesneerwaerts. (een achte deel/ daer eynde ick de binnenste Kuyten. Ende eer ick nu voort vace / zoo wil ick den Triangel / den Verghelijcker / hier voor ooghen stellen: Daer A iij

Het eerste Boeck Vergelijcker. ⵡ Daer na make ick die lenghte des Arms/ alzo hier na volght/ van het ghelidt des orels/ dat daer staet in de hooghte van den hals-kuyl/ tot in den Elleboghe/ is twee elften deelen/ maer wt het lidt des oxels/ tot aen het eynde des orels-vleesch een thienden deel. Wt den Ellenbooghe tot het eynde des vinghers een vierdendeel/ van het eynde des vinghers achterwaerts tot het eynde der Hant/ een tiendendeel/ doch die wil machse een neghendedeel langh maken. De lenghte der Lidtmaten zijn boven aenghewesen. Du

van de Proportie des Menschen. Nu wil ick by de eerste oprechte linie/ des van besyden ziende Mans/ zijne dickte ten eersten op alle dwers linien/ die door de lenghte der litmaten getogen zijn / aenwijsen. Eerstelijck het bovenste in't Hooft / op de naeste linie onder den top / make ick het Hooft dick door den achtersten wervel/ een neghendedeel. Boven het Voorhooft/een 14. en 15. deel. de litmaten lenghte/ ende op alle dwersBoven de Ooghbraen/ een sevendedeel. linien/ de breete des zelven deels/ zetten. Den Man maeck ick int Hooft / op Boven de Neuse / een achtendeel. de linie des achtersten wervel breet/ een Boven de kin en Hals/ooc een 8.deel. Den Hals onder het Hooft ende kin/ 10. deel Boven het Voorhooft/een 8. deel. maeck ick dick een 12. deel. Boven de Ooghbraen/een 9. deel. Boven den Halskuyl/ een 9. deel. By de hooghte der Borst/ twee 13. deel. Boven de Ooren/ een 8. deel Boven de Neuse / een 10. deel By de Oxselen / een 6. deel. En den Hals is onder de Kinne breet Boven de Tepelen/ een 6. deel. Onder de Borsten/ een 12. en 13. deel. een 12. deel Tusschen de Leden onder de Orselen. In het weecke / een 12. ende een 13. deel. By het beginsel der Heupen/ een 6. deel. boven den Halskuyl/ een 5. deel. Boven de Borst / dry 10. deel. By het eynde der Heupen over den Buyck en Billen/ een 11. en een 12. deel. | Tusschen de Oxselen/ een 3. deel. Op de Schaemte des Mans/ oock een Tusschen de Tepelen/ een 15. deel. In het weecke der syden/ een 5. deel. 11. ende een 12. deel. Ende het Been onder de Billen/ maeck/ By het beginsel der Heupen/ een 9. ende twee 19. deel ick dick een 7. deel. By het eynde der Heupen een 4. deel Maer daer onder midden int bovenende op dese linie staen die Beenen inde been/ een 14. ende een 13. deel. Heupen een seste deel wijt van malcanBoven de Knie/een 10. deel. deren op de Schaemte oock een 4. deel Midden in de Knie / een 12. deel. maer dat Been by het eynde der Billen Onder de knie oock een 12. deel. Midden in de Ruyten daer het aen 't twee 17. deelen by het dickte des beens ren 10. deel. dicksten is / e en 20. ende 21 deel. Dese dickte van 't been is het van voBy het eynde der binnenste Kuyten ren sienden Beelt acht te nemen bineen 13. deel nens Beins. Onder boven het gewricht des Voets Daer na maeck ick dat Been breet daer het Been het dunste is/ een 18. deel boven de Kniecen 12 deel midden in de Ende den Voet maeck ick een 6. deel. Kuie een 14. deel. onder de knie een 26 Daer na maeck ick de dickte des sy delijcken Arms inde Oxsel/ twee 21 deel. deel/ midden inde Kuyten een 22 deel en een 24. deel. Maer onder de Oxsel een 13. deel By het eynde des binnenste Kuyten In den Ellenboghe in de sterckte des een 14. deel. Arms/oock een 18. deel. Onder in't Scheenbeen een 2. deel Ende by de Hant / een 32. deel. Door de Enckelen een 22. deel/ ende Ende de holle Handt maeck ick dick een den voet voor een 15. deel. 30 deel. Daer na maet ic die breeten des van Ende in het afteeckenen wil ic de Armen beneven de beelden bezonder zetten/ op voren siende Arms Onder de oxselen een 18. deel. dat men daer door in de ander dingen Achter den Ellenboghe een 21. deel niet en verdwale. Voor den Ellenboogh een 16. deel. Hier na wil ick de ander oprechte linie/ des van voren ziende Mans/ tot Achter het gewricht der hant een 25. d En A iij

Het eerste Boeck Oock ist zonderlingh aen te mercEnde open Hant/ een 15. deel. Daer na maeck ick by de derde linie/ ken/ (als men de linien des Mans gheden van achter ziende Mans/ tusschen staltenisse in treckt) hoe de Natuer den Man zoo meersterlijc ghemaect heeft. de Oxselen breet een 4. deel. Ende de Sptete van achteren opwaerts/ ghelijck als of het boven Lichaem van twee stucken opde beenen ghezet waer een 8. deel. Ende Verssen ofte Hielen/ maeck ick want op beyden syden van het beghinachter breet / een 24. deelsel der Heupen/ gaet eene Vrouwe van Als ick nu alle lenghte/ dickte ende boven af/ tot om den Buyck Desghebreede/ ordentlijck by de dry oprechte lijcken achterwaerts boven de Billen/ linien beschreven en geteeckent hebbe/ twelck ick dan int teeckenen met een als dan treck ick de ghestaltenisse met byzondere linie wil aenwijsen/ ghelijck linien na mijn goetduncken daer in/ of- hier na vo oooghen staet/ in het van te als ick het hebben kan/ zoo stelle ick bezyden ziende/ ende oock van voren eenen Mensche van dier ghelijckenissen/ ende van achteren ziende beelt voor my / ende treck de linien nae hen Desen Man beteeckene ick met een twelck altijt beter valt/ als 'tghene ick! Letter A na mynen eyghen sin ghemaect hebbe. D

den
14 et 15 7 2/13 12 st I net net 14 et 15 20 cts
van de Proportie des Menschen. ⸤ 2 ⸸ 15 . S (5) 4 22 et 24 + ⸸
A
7.
Nồk Schul.

1
131 ⸗
Scheyl. Achterſte Wervel. Doorhooft. Ooghbraen Neus Kinne Hooghte der Schouderen Hooghte des Hals-kuyls/ Der Borſt/ Der Oxselen Tepelen/ Onder de borsten. In het weeckt des Lijks / den Navel/beginſel der Heupen. Eyndederheupen. Opde SchaemEynde der Scharmte Eynde der Aersbillen ofte Dyen dicte der Beeuen. Boven de knie Midden in de Knie / onder de Knie, Eynde der buy tenſte Wayen / Eynde der binnenste Wayen Hoochtedesge wrichts op den Doet Eynde der Enckelen Solen der Vorten.
Het eerste Boeck. r
24

van de Proportie des Menschen. Nu wil ick een sterck Boerachtich Wijf beschryven / die seven haerder hoofden lanc is / gelijck den vorigen Man twelck ick doe door de selve ordinantie/ maer voor de drie Linien ste ie inde selve plaets Puncten daer mede ick die langte der Lidtmaten mete/ ende ick en doortreck die selve puncten gene met dwars Linien inde dicte noch breete des van besyden siende voe van voren ofte van achteren ziende Beelts/ maer ic set getal ende eyseren aen de selve plaet der dwarg Linien by de puncten dewelcke aenwijsen hoe dick ofte breet dat van besyden ofte van voren siende Beelt aen die selve plaets moet zijn. Dese manier sal ic hier na by alle Beelden ghe bruycken, om dat de trecken ofte Linien niet te veel in malkanderen souden komen. Nu mete ick eerst die Leden nae der lenghte Van den scheydel tot de schouder leden een 10. deel ende twee 23. deel. Maer van den Hooft-scheydel tot den Hals-kuyl 2. elfste deelen. Van den Hooft-scheydel tot het eynde des King een 7. deel. Vande Kinne opwaerts tot de hoochte des achterste wervels vant Hooft een 8. deel. Maer vande kunne opwaerts tot het eynde des Voorhoofts een 10. deel. Dese 10. deelen deyle ic in drie gelijcke deelen / in het bovenste stel ick het Voorhooft / in het ander Neuse / Oogen ende Ooren / in het derde Mont ende Kin/ ende onder de kinne maecke ick het Vleesch beter nederwaerts. in het weecke des Lijfs een 5. deel. onder de Borst een 7. deel. Van de hooghte des Hals-kuyls tot op de Tepelen een 9. deel. onder de voorsie Oxelen een 15. deel. op de hoochte de Borst een 28. deel. De Oxselen zijn achter altijt wat leegher als voor inden Navel een 22. deel. het eynde der Heupen een 9. deel. Vanhet werckedes Lyss tot het eynde des Buycks een 8. deel. het eynde des schaemte een elfste deel. het eynde der Aers-billen een vijfte deel Vande Voetsoelen opwaerts tot de hoochte der splete ofte reets een 20. deel. Maer vande solen tot de buytenste Enckelen des scheenbeens een 28. deel Van het eynde der Enckelen opwaerts tot midden in de Knie twee 9. deelen. Ofte ick sette de Linpe door den vergelijcker / gelijck daer voor / soo wordt de Uuye leegher dan te voren maeckt tgene ghy wilt/ wt het middel des Knies opwaerts een 30. deel/ daer eynde ick de linie / desgelycks een 30 deel daer onder eynde it het onderste des Knies. Wt het midden des linies opwaerts een 8. deel/ daer eynde ick die Kuyten/ ende den voet maecke ick lanck een 6. deel. Daerna make ic den Arm lanck wt het Oxsel-lidt tot den Elleboog twee 11. deelen/ wt den ellenboge tot het eynde des Vingers een vierden deel. Van het eynde des Vingers tot het gewricht des Hants een thiende deel Gelijck ick de lenghte der Lidtmaten aengewesen hebbe / soo mete ick in de plaets de dickte van des bezyden siende Beelts by de puncten der voorgesette langhte. Dat van besyden siende Hooft / maecke ick In het weecke een 7.deel. door de puncten des achtersten wervels dick eer By den Navel/ een 10. en een 11. deel negende deel By het eynde der Heupen, een 8. ende eet Merckt soo altijt op die puncten soo en sult 10. deel. ghy niet ddolen. Het Been onder de Aergbillen/ een 7. deel Maer by het punctgen des Hoofts een 24 Boven de Knie twee 10 deel deel ende een 15. deel. Midden in de Knie een 12. deel. Boven de Ooghbraen ooc een 14. ende 15. deel. Onder de linie/ ooc een 12 deel. Boven tHooft ende Neus een 8. deel. Midden onder de Kuyten / een 20. ende Boven de lin ende Hals ooc een 8. deel. En een 22. deel. den Hals een 12. deel. By het eyn de der Kuyten een 12. deel. Maer by den Halfkuyl een 10. deel. Het Been onder/ recht boven den Voet/ een By de hooghte der Borst een 7. deel. 18. deel. By de Oxselen twee 13 deel Daer na maeck ick de dickte des van be Boven de Tepelen een 12. en een 13. deel. synden zienden Arms. Onder de Borsten, een 7. deel. Inde Oxsel een 11. deel. Onder

Het eerste Boeck make ick breet / een 15. en 16. deel. Onder de Oxsel een 12. deel. Boven de Knie / twee 21. deelen In den Elleboghe, een 20. deel. Midden in de Knie twee 25. deel. Voor den Ellenboghe een 7. deel. Onder de Knie oock twee 25. deelen. By de Hant /een 34. deel. Midden in de Wapen een 22. en 24. deci. Ende het hol der Hant/ ren 27. deel. Vy het eynde der Wapen een 14. deel. Daer na make ick de breede der deelen des Het Been boven 't ghewricht / een 26. deel. van voren zienden Wijfs/ by alle puncten die Door bey de Enckelen een 25. deel. by de oprechte linie staen Maer den Voet maeck ick breedt / een 16. Dat van voren ziende Hooft maeck ick by den achtersten wervel des Hoofts breedt/ een deel. Ende achter de Verssen ofte Hielen / een 28. 18. en 19. decl. deel. Boven het Doo:hooft/ een 15. en 16. deel. Oock maeck ick achter het Wijf / tusschen Boven de Ooghbraen/ een 9. deel. de Oxselen breet / een 5. deel. Boven de Ooren een 8.deel. Den Aers van beneden opwaets ghespleBoven de Neuse, een 10. deel. ten / een 6. decl. Den Hals onder de Kin een 12. deel. Den van voren zienden Arm make ick onBoven het Schoudervleesch/ by den Hal der de Oxselen nederwaerts breet/ een 16. deel. kupl / cen 5.deel. By den Ellenboghe een 19. deel. Ende daer onder staen de Oxsel Ghelederen Voor den Ellenboge / inde breete des Arme wijt van malckanderen twee 11.deel. Ende ick make de Oxselleden boven de Borst een 15. deel. Voor by de Hant / een 27. deel. breet / vier 15. decl. Ende de open Hant een 16. deel. Tusschen de Oxselen een 6. deel. Daer na treck ick in dit ghemerck/ de gheTusschen de Tepelen een 8. deel. stalt linie des Wijfs van besyden ziende/ ooc Onder de Borsten/ een 10. ende een 11. deel. van voren ende van achteren In het werclie een 5. deel. Ende zeer nau zal men acht daer op nemen Boven den Navel / een 4. deel. waer de ghestalt linien / nessen dit ghemerck By het eynde der Heupen een 7. ende 8. deel engher ofte wijder ghetrocken worden / Alzoo Op dese linien/ staen de Leden der Heupen ick dat hier navolghende hebbe afgeteeckent: wijt van malckanderen twee 11. deelen. Ende dit Wijfs teecken is Aj Ende het Been by het eynde der Schaemte / M

lieut
⸸ⴱ ⛪ 412 ⸸ 7 ① 1 1—7 ⸸ - 8 7 124 12 ⸗
van de Proportie des Mensche. se 4 ℔ AI
1 ③ ∆ 16 87 —.— so fl 0 A ⵣⵗ-ⵣⴱⵛⴱ et 1/16 d AI 16
75 B Scheydel

1 mit
11
117 ⵛⴱ
AI
Scheydel des Hoofts Den achtersten Wervel Doozhooft. Ooghbrgen Neus. Km. Hooghte des Halskupls. Hooghte der Bozſt. De voorste Oxselen. Tepelen. Onder de Vorst. In het weecke. Inden Navel. Eynde der Heupen. Eynde des Buycks. Eynde der Schacmte. Eynde der Aerg billen. Boven de Knie. Midden in de Linie. Onder de Knie. Eynde der binnenste Kuyten. Hooghte des Ghewriehts. Eyndeder Enckelen. Onderste des Poets
AI
23
Het eerste Boeck
Voordet

Voordet
13. van de Proportie des Menschen. Voorder wil ick eenen Man beschrijven die zal 8. synder Hoofden langh worden daer in ghebruyck ic dese nabeschreven manier: Ick mete eerstelijck de lenghte der Litmaten alzoo Van den Scheydel des Hoofts tot den Halskuyl een 6. deel. Maer van den Scheydel tot het eynde des Kins/ een 8. deel. Van het eynde des Kins opwaerts/ tot het eynde des Voorhoofts/ een 10. deel. Daer in deyle ick het Aenghezicht na de lenghte als voor verhaelt Voorder mete ick van den Scheydel tot in het weecke des Lijfs / een 3. deel. Van de hooghte des Halskuyls / tot onder de Oxselen / een 14. deel. Maer op den Kugghe staen de Oxselen leegher. Van de hooghte des Halskupls tot op de Tepelen / een 10. deel. Van den Hooftscheydel tot aen de Splijtinghe des Mans/ een 2. deelin den Navelseen 29. deel. het beghinsel der Heupen / een 18. deel. Van het weecke tot het eynde der Heupen/ een 20. ende een 18. deel. op de Schaemte twee 13. deelen. tot het eynde der Aersbillen/ een 10. en 11. deel. Van het eynde der Villen tot het eynde der Nieren / een 40 deel. Van het eynde der Villen tot de Dyen ofte dickte den Beens/een 15 deel. Van het eynde der Voetsolen op waerts/ tot de buytenste Enckels des Scheenbeens/ ten 27 deel. Daer van het eynde der Enckelen opwaerts / tot op de hooghte des Ghewrichts / een 21 deel Van het eynde der voorghemelde Enckelen opwaerts tot midden in de Knie/een 14 deel. Ofte ich zette de linie door den Verghelijcker aen zijn plaets ghelijck by het eerste Beelt nen gheweſenis Van het midden des Knies opwaerts/ een 30 deel. Daer eyndet de Knie. een 30 deel/ daer eyndet de Unie. Wt het midden des Unies neerwaerts / een 9deel / daer eyndet de buytenste Kuyten (een 15 en 16 deel daer eyndet de binnenste Kuyten) Daer nae make ick de lenghte des Arms. Van de hooghte des Halgkuyls / daer de Schouder-leden in staen / tot in den Ellenboghe / een 5 deel. Van den Ellenboghe tot het eynde des Vinghers een 4deel. Van het eynde des Vinghers tot int ghewricht der Hant/een 10 deel. Daer na maeck ick de dickte des Mans na der syden. In het eerste punct des achtersten Wervels/ dick een 10 deel. Onder de Linie een 16 deele Over de Goghbraen/ een 8 deel. Midden in de Ruyten een 13 deel. Over het Hooft ende Neuse / een 9 deel. By het eynde der Lupten/ een 17 deel. Over Kin en Hals een 10 deel. Onder by den Voet/ een 24 deel. Den Hals onder de Kin/ een 16 deel. Ende den Voet maeck ick lanck een 6 deel. Beter nederwaerts/een 14deel ich den Arm nae der syder Dacrna By den Halskupl een 12 deel. dicht. By de hooghte der Vorst een 7 deel. In de Otsel een 13 deel. Over de Tepelen/ een 7 deel. Onder de Oxselen/ een 17 deel. Onder de Borsten een 14 en 15 deel. In den Ellenboghe / een 24deel. In het weecke een 16 en 17 deel. Voor den Ellenboghe een 22 deel. Bovenden Navel een 17 ende 18 deel. Int Ghewrießt der Hant / een 40 deel. By het beginsel der Heupen een 8 deel. En de holle Hant/ een 34 deel. By het eynde der Heupen een 7 deel. Daer na maeck ick by alle puncten de bret Over Been ende Villen/ tot op de Schaemte ten, des van voren zienden Mans alzoo: ten 15 deel. Int Hooft boden de stern ofte Doorhooft, En het Been maeck ick onder de Villen dick een 9 decl. ten 9 deel. Boven de Ooghbraen/ een 10 deel. Widden int bovenste Veen een 19 en 20 deel. Boven de Ooren/ een 17 deel. Op de linie een 14 deel. Boden de Neuse een 12 deel. dden in de linie / een 15 deel. Der 2p

Het eerste Boeck Den Hals is onder de Kinne een 16 deel Midden in de Kuyten een 15 deel. By den Halpluyl maeck ick de Schouderen By het eynde der Ruyten een 20 deel breet een 6 deel. Maer het Been boven het Ghewricht des Daer onder staen de Oxsel leden ofte Schou Voets maeck ick breet een 34 deel. deren wijt van malchanderen een 11 ende Ende door de Enckelen een 27 deel. 12 deel. Maer den Voet voor een 16 deel. De Vorst maeck ick boven de Oxsel breet, een Daer na maeck ick den Arm onder de Ox 4 deel selen midden in de Muns breet/ een 24. deel. Tusschen de Oxselen / een 6 deel. Achter den Ellenboghe, een 26deel. Tusschen de Cepelen een 9 deel Voor den Ellenboghe/een 19 deel. In het weecke/ twee 13 deelen By het ghewricht der Hant/een 30 deel By het beghinsel der Heupen, een 6 deel. Ende de open Hant van binnen/ een 16 deel By het eynde der Heupen/ een 10 en 11 deel Den van achteren zienden Man / make ick Indese hooghte staen de Beenen in de Heu tusschen de Schouderen breet/ een 5 deel. pen wijt van malckanderen / een 14tñ1 Ende het achterste opghespleten een 10 deel. deel. De Verssen ofte Hielen / maeck ick breet, een 28 deel Ende het Been marck ick boven onder de Billen breet/ een 11 deel. Daer na treck ick de ghestalt linien / by alBy de Dyen ofte dickte des beens een 13 deel. lle vermerckte puncten/desen Man na der sy Boven de knie een 16 deel. den/ van voren/ ende van achteren te zien/ghe Midden in de Linie / een 18 deel. lijck hier na opghetrocken staet Onder de linie, een 20 deel.

des dee
16.
14e 17-et 18
11 B S
van de Proportie des Mensche. ⛪ (A) 17 F. ③⛨ 22 4-et-4 p. et ii / C B the 16—
Pth Scheydel

VI
1 1 3 0 1 et et 1s
Het eerste Boeck. Schepdel Doorhooft. Ooghbraen Neuſe/ Kin Halskupl / Oxselen, Tepelen In het weecken Navel Beghin der Heu pen Eynde der Heupen. Op de Schacmte Splijtinghe der Mans Eynde der BilEynde der Nieren Dpen ofte dickte des Beens Boven de knie Midden inde linie Onder de linie De buytenſte Kupten De binnenste Ruyten Ghewricht or den Voet Enckelen Platte des Voets
.
1
48

van de Proportie des Menſchen. Hier na wil ick den voorbeschreven Man een ghelijck matten Wijf beschrijven / die zal ooc acht haerder Hoofden langh wesen/ daer toe ghebruyck ick dese nabeschreven ordeninghe. Ende het Been boven de Aersbillen, twee 17 Ick mete eerstelijc de lenghte der Lidtma deelen ten Boven de Linie / een 14 deel. Van der hooghte der Scheydel / tot in den Midden in de Knie/ ten 16 deel. Halskuyl een 6 deel Midden in de Kuyten een 14 deel Wederom van de hooghte der Scheydel By het eynde der luyten een 18 deel tot het eynde des King een 8 deel. Maer tVeen boven het Ghewricht/ een 26 Van het eynde des ltins opwaerts/ tot het deel eynde des Doorhoofts een 10 deel. Door de Enckelen/een 17 deel Dese 10 deelen deplick oock in 3 ghelijckt Ende desen Voet maeck ick langh een 7 deel deelen / als voor verhaelt is tot het Voorhooft Daer na maec ic de dickte des Arms. Neus en Itin / die ghelijck te deelen. In de Oxselen / een 14 deel Wt den Halskuyl tot het weecke/zet ic een Onder de Oxselen een 18 deel. deel. Achter den Ellenboghe een 26 deel. Tot onder de Oxselen een 16 deel. Voor den Ellenboghe een 24 deel Tot op de Tepelen een 11 deel By het ghelidt des Hants/een 40deel. Tot onder de Borst een 9 deel Ende de Hant int holle / een 36 deel. Wt het weecke tot het eynde der Billen een Daer naer maeck ick de breedte des van 11 1n12 deel Tot het eynde der Schaemte/ een 13 en 14 voren ziende Wijfs alzoo: Het Wijf is in het punct des Voorhoofts breet twee 19 deelen; deel Boven de Ooghbraen / een 10deel. Tot het eynde der Heupen een 10 deel. Boven de Neuse een 12 deel. Tot in den Navel een 40 deel. En den Hals onder de kin / een 17 deel. Van het plat des Voet opwaerts tot on Boven het Schouder bleesch by den Halp der aen de Enckelen des Scheenbeens/ een 30 kuyl/een 7 deel. deel Daer onder staen de Schouderleden wijt Tot de hooghte des Gewrichts/een 21 deel van malckanderen een 7 deelTot midden in de Knie een 8 ende 9 deel. Maer de breete boven de Vorst en Oxselen Oft ic zet de linie door de Rije aende plaets wt het midden des linses, opwaerts een 26, een 9 en 10 deel. Tusschen de Oxselen een 7 deel. decl. Tusschen de Cepelen / cen 10 deel Daer eynde ick de linie. In het weecke een 7 deel Wt het midden des linies nederwaert; Boven de Navel twee 11 deelen. tot het eynde der kuyten zet ick eens deel. By het eynde der Heupen/ een 9 ende 10 deel. Daer na maeck ick de lenghte des Arme Ende op deselinie siel ic het Been ende Heupen wt het Schouderghelidt tot den Ellenboghe een 7 deel wijt van malcanderen/ ende het Been een 5 deel. make ic onder de Schaemte neerwaerts breef Van den Ellenboge tot het eynde der Vin een 10deel. gheren een 4 deel. Boven de linie een 15 deel. Van het eynde des Vingers achterwaerts Midden in de Knie een 18. deel. tot het Ghewricht des Hants een 10 deel. Midden in de kuyten / een 16 deel. Daer na maec ic de dicte des van bezyden By het eynde der Kuyten een 19 deel zienden Wyfs Maer het Been by het Ghewricht / een 34 In't Hooft boven het Voorhooft / een deel. decl. Door de Enckelen een 29deel. Boven de Ooghbraen een 16 ende 17 deel. Onder de Enckelen / een 31 deel. Boven de Neuse / twee 19 deelen Ende den Voet maeck ick voor breet / een 20 Boven Hals en Kin een 11 deel. decl. Den Hals maeck ickonder de Kin dick Daer na maeck ick den van voren ziender een 17 deel. Armin de Muys breet een 24 deel. By den Halskuyl een 14 deel. Achter den Ellenbogh een 28 deel. Boven de Borst / een 9 deel. Voor den Ellenboghe een 22 deel. Bovende Tepelen/een 8 deel. By het Ghewricht der Hant/ een 34 deel. Onder de Borsten/ een 9deel. En die open Hant/ een 20 deel. In het weecke een 9. deel. Daer na maeck ick het van achteren zien. Boven den Navel een 8 deel. de Wijf tusschen de Oxselen breedt/ twee 13. By het eynde der Heupen een 6 deel. deck B iſt

②⛨⛨
164
Het eerste Boeck deel ende den Aers van onderen opghespleten, een 9. decl. De Hielen der Voeten breet / een 30 deel. Daer naer treck ick de ghestalt linnen des Wijfs van besyden ziende voorwaerts ende achterwaerts ghelijck ick dat hier hebbe af gheteeckent. 4 24 26 22 9 U's 201 BI BI
✋⁰⁰

p.
1131
⸳
van de Proportie des Menschen, Scheydel Doorhooft Ooghbraen 30 Neuse 30 Min Halskupl Orſelen Cepelen Onder de Vorsten Weecke Navel Eynde der Herr pen. Eynde der Schacmte Eynde der Aersbillen Op de kme Midden indelmie Onder de lune Eynde der kupBI BI Hooghte des Gewꝛichts. Eynde der Enckelen. Platte des Poets.
211 8

Het eerste Boeck Ofte ick verandere dese 2. voor-ghemaeckte Beelden / ghelijc hier na volght doch ick laet zommighe deelen blijven/ ghelijck als voren/ dewelcke ick in de beschrijvinghe mede noem/ en het gantsche Beelt beschrijve. Eerstelijck den Man na de lenghte/ van het platte des Voets opwaerts zoo wijt den Man gespleten is / zoo ziet een tweede deel. (in den Halskuyl twee 11 deelen. Van den Scheydel des Hoofts tot de hooghte des Schoudervleesch een 7 deel. (het eynde des Kins een 8 deel Van het eynde des Kins opwaerts tot het eynde des Voorhoofts een 10 deel daer wt make ick dry ghelijcke deelen/ als te voren verhaelt is. (in het weecke / twee 11 deel onder de Borst een 9 deel. Wt de hooghte des Halskuyls tot op de Tepelen een 11 deel. voor onder de Oxselen een 16 deel. het eynde der Aersbillen een 12 en 13 deel op de Schaemte een 17 ende 18 deel. Wt het weecke tot Ihet eynde der Heupen / een 10 deel. int beghinsel der Heupen een 24 deel (in den Navel) een 35 deel. Van het eynde der Aersbillen nederwaerts heen af/een 40 deel daer heeft het Been achter een bezonder indiepinghe maer van het eynde der Aersbillen onder zich een 14 deel / Daer maeck ick de Dyen / int bovenste vant Been. Van het plat des Voets opwaerts mete icj Over Kin en Hals een todeel. Maer den Hals onder de Lin een 17 deel. tot de hooghte des Ghewrichts een 22 deel. Maer van den Sool des Voets opwaerts / Over den Halskuyl een 12 deel. een 32 decl. Daer eynde ick de Enckelen aen het Scheen=I Over de Borst / een 8 deel been/ van het eynde der Enckelen/ tot midden! Over de Tepelen/ oock twee 15 deelen. By de Oxselen / twee 15 deelen. in de Knie is een 4 deel. Wt de knie opwaerts/ een 20 deel daer is het Over de Borsten een 15 en 16 deel. In het weecke twee 19 deelen buyten op de Knie. Boven den Navel/een 9 deel. Maer wt de knie/ boven zich een 30 deel By tbeghinsel der Heupen een 16 ende 17 deel. Daer is het binnen op de Knie. By het eynde der Heupen/ twee 15 deelen. Vant midden des lintes / een 80 deel. Maer de dickte des Beens/ onder de AersDaer is het buytenste onder de Knie. billen een 19 en 20 deel. Maer van midden des lmies onderwaerts Nederwaerdts by de Dpen binnen beens een 40 deel. Daer is het onder de Knie Wt het midden des Linies hen tot het wterste een 10 deel. Buten op de knie twee 27 deelen. der Kuyten, zet ick een 10 deel. Maer tot het eynde der binnenste Kuyten / een Binnen boven de Knie/ een 14 deel. Midden in de linie een 16 deel. 9 deel Ende den Voet maeck ick langh een 6 deel Buyten onder de knie een 17 deel. Daer na maeck ick de lenghte des Arms Binnen onder de knie een 16 deel. van de hooghte des Halskupls/ daer onder/ Midden in de Kuyten/ een' 14 deel. de Schouderleden staen tot den Ellenboghe / By het eynde der buytenste Kuyten / een 15 decl. een 10 eñ 11 deel. Wt den Ellenboghe tot het Ghewricht des By het eynde der binnenste kupten een 16deel. Hantg een 7 deel. Ende het Been onder by het Ghewricht / een Van daer tot het eynde der Vinghers / een 10 | 26 deel. Door het Ghewzicht / een 20 deel. deel/ Daer naer verandere ick de dickte der Daer na verander ick de dickte des Arme van besyden ziende Mang / over het VoorIn de Oxselen een 14 deel hooft ren 10deel Onder de Oxselen een 19 deel. Boven de Ooghbrgen / een 17 en 18 deel. In den Ellenboghe/een 26 deel. Ober de Neuse en tHooft/ twee 19 deelen. Door den Ellenboghe / een 25 deel. Am

hter daer eck. erprup,
Ant
van de Proportie des Menschen. Int Ghewricht der Hant / een 44 deel. Binnen onder de Knie een 26 deel. Ende de holle Hant een 34 deel. Midden in de liuyten een 16deel. Daer na verandere ick de breedte / des van By het eynde der buytenste Ruyten / een 18 voren zienden Mans deel Over het Voorhooft/ twee 19 deelen. By het eynde der binnenste Ruyten / een 20 Over de Ooren ten 9 deel. deel. By de Neuse/een 12 deel. Maer onder het Scheenbeen een 37 deel. Den Hals onder de Kin een 17 deel. Door het Ghewricht en Enckelen / een 25 By de hooghte des Schoudervleesch/ een 14 deel. deel. Onder de Enckelen een 30 deel. Over den Halskuyl een 6 deel Ende den Poet voor een 17 deel. Daer onder stel ick de Schouder leden wijt Den van voren zienden Arm make ick in de van malchanderen een 6 deel. Muys breet een 25 deel Ende maeck de brecten over borst ende oxselen Achter den Ellenboghe /een 27 deel een 8 en twee 17 deelen Voor den Ellenboghe in de breete des Arms Tusschen de orselen een 12 en 13 deel. ren 21 deel. Tusschen de Tepelen een 9 deel By het Ghewricht der Hant/een 34 deel. In het weecke / twee 13 deelen. Ende de open Hant een 18 deel. By het biginsel der Heupen een 11 en 12 deel. Daer na verander ic den van achteren zien By het eynde der Heupen dry 20 ende 21 deelen den Man die make ick tusschen de Schoude Ende in dese hooghte staen de leden der Bee ren breet twee 11 deelen. nen in de Heupen wijt van malckanderen een Ende splijte hem van beneden achter op een 16 d. 7 deel. Ende make de Hielen ofte Verssen breet een 3 Het Been onder de Aersbillen een 11 deel. deel By de onderste liuyten/een 13 deel. Daer na treck ick de ghestalt linien in dese Buyten op de linie/ een 16 deel manier alzoo als voorsz is / hebbe alzoo desen Inwendich op de Knie een 17 deel. navolghenden Man van bezijden van voren Midden in de linie een 29 deel ende van achteren, afgheteeckent en voor OoBuyten onder de knie / een 20 deel. ghenghestelt.

0-7
Het eerste Boeck ② S. 12. ✓ 6 8ct 12 ct 13 2 — 11₶₁₆
15 27
41 20 -10
⛪ +

50
van de Proportie des Menschen. Scheydel Doorhooft Ooghbrgen Neuſe kinnt Hooghte der Schauderen. Halskupf Schouderen Cepelen Onder de Borsten. In het Weecke C Navel Bechinſelder Heupen. Eynde der Heupen Op de Schaemte Ejende der Aergbillen Int Been onder de Biller Dyen ofte dickte des Been Bugten op de linie Binnen opde knie Midden in de Inne Buyten onder de Eine Vinnen onder de Um Eynde der buytenste Kuyten Eynde der binnenſte Kuyten Ghewricht des Ports Enckelen Platte des Doctg. 20.1 6
7

Het eerste Boeck Hier na wil ick het Wijf veranderen/ ende mete alzoo. (de hooghte des Halskuyltjens/ twee 11 deelen. Van den Scheydel des Hoofts tot - de hooghte des Schoudervleesch/een 7 deel. (het eynde des Kins/ een 8 deel. Van het eynde des ltins hen tot de hooghte des achtersten Wervels/ een 9 deel. Van het eynde des Kins hen tot het eynde des Voorhoofts/ een 19 deel. Dese 10 delen deyle ick ghelijck hier voor dickmaels verhaeldt is / ende maeck het Aenghe zicht daer in. onder de Oxelen een 17.deel. op de Tepelen een 11. deel. Wederom mete ick van de hooghte onder de Vorst een 9. deel. des Hals-kuyls tot in het weecke twee 11. deel. in den Navel / een 40 deel. het eynde der Heupen een 10 deel. het eynde des Buycks twee 17. deelen Wt het wercke tot de splijtinghe des Wijfs/een 7 deel. het eynde der schaemte/ twee 13 deelen. het eynde der Billen/ een 11 en 12 deel Voorts mete ick van de Solen der Voeten opwaerts/ tot de hooghte des Ghewrichts/ een 23 deel Maer van de Voetsolen opwaerts, tot aen de Enckelen des Scheenbeens een 35 deel. Van daer tot midden in de Knie/ een 4 deel. Ofte ick zette de linie door den verghelijcker aen zijn plaets. (boven de Knie/een 25 deel. Wederom mete ick vant) onder de linie/ een 36 deel. midden des Knies tot) het eynde der buytenste Kuyten/een 11 deel. het eynde der binnenste Ruyten/ een 9 deel Den Voet maecke ick langh een 12 en 13 deel. Daer na make ick de lenghte des Arms Wt het Schouder-ghelidt tot in den Ellenboghe/twee 11 deelen. Wt den Ellenboghe tot het eynde der Vinghers een 4 deel Van het eynde der Vinghers/ tot int Ghewricht der Hant/ een 11 deel. Daer na verandere ick de dickte des Wijfs / nae der zijden / en maeck die door het Voorhooft dick een 18 en 19 deel. Door het Ghewricht over de Enckelen / een Over de Ooghbraen / een 9 deel. 24 deel. Over Hooft ende Neuse een 10 deel. De dickte des van bezijden zienden Arms Over kin en Hals een 11 deel verandere ick alzoo/ ick maeck die in de schouDen Hals onder de Kin een 18 deel. By het Schoudervleesch hooghte, een 16deel. Onder de Oxselen een 18 deel Over den Halskugl/ een 14 deel. In den Ellenboghe een 26 deel. Over de Borst een 18 ende 19 deel. Voor den Ellenboghe/ een 24 deel. Over de Tepelen/ een 16 ende 17 deel. By het Ghewricht der Hant/ een 40 deel. Onder de Borsten/ een 18 ende 19 deel. Ende de holle Hant / een 36 deel. In het weecke/ een 9 deel. Daer na verander ick de breedte des van Over den Navel een 8 deel. boren ziende Wijfs alzoo: By het eynde der Heupen/ een 6 deel Het van voren ziende Hooft, over het Voor By het eynde des buycks twee 13 deelen. hooft een 19 en 20 deel Het been onder de Aersbillen/ een 9 deel Over de Ooren een 9 deelOp de Knie / een 13 deel. Over de Neuse/ een 12 deel Midden in de Knie een 16 deel. Den Hals onder de kin een 18 deel. Onder de Knie, een 17 deel. By de hooghte des Schoudervleesch/ een 16. Midden in de Ruyten/ een 15 deel. deel. By het eynde der binnenste Kuyten / een 1 Ende de Schouder leden make ic by de hooghdeel Maer het Scheenbeen op het Ghewricht een / te des Halskuyls / wijt van malckanderen een 7 deel 26 deel. De

ngheer ach
van de Proportie des Menſchen. 25 De breete over de Borst ende Schouderen Onder het Scheenbeen een 35 deel. twee 9 deelen. Door het Ghewricht ende Enckelen een 30 deel. Tusschen de Schouderen twee 15 deelen. Ende den Voet voor breet een 18 deel. Tusschen de Tepelen een 10 deel. Daer na verander ick de breete des Arms. In het weecke een 7 deel Onder de Oxselen een 22 deel. Over den Navel/ twee 11 deelen. Voor den Ellenboghe een 22 deel. By het eynde der Heupen/ een 5 deel. Achter den Elleboghe / een 29 deel. In dese hooghte staen de beenen oock in de By het Ghewricht der Hant/een 36 deel. Heupen wijt van malckanderen een 7deel. Ende open Hant een 20 deel. Maer de breete des beens onder de Aersbil Daer na make ic het Wijf/ achter tusschen len een 20 en 21 deel. de Schouderen breet/ een 6 deel. Boven de Knie / een 15 deel. Ende den Aers van achteren opghespleten/ een Midden in de Knie / een 17 deel. deel. Onder de Knie oock een 17 deel. De Hielen ofte Verssen breet een 34 deel. By het eynde der buytenste Ruyten/ een 16 Daer na trec ick de ghestalt linien, ghelije deel. in dese navolghende Figueren wordt aengheBy het eynde der binnenste kuyten een 18de. weſen. C u
dere

26
⅛ et
so
Het eerste Boeck ④
⸗ⵉ ③⛨ 12 ⁒ (10)
64
16 17•
1/12
—13—
ci
C 1

ⵎⵏⴶ
C 1
van de Proportie des Menschen. Scheydel Achterſte Wervel des Hayrs. zo Doorhooft. Ooghbraen Neuskinne. Hooghte des ſcholdervlecſch Hals-kuyls / Der Oxſelen/ Tepelen / Onder de borsten. In het weeckt Den Navel Beghinſel der Heupen. Eynde des Buyscks/ Splijtinghe des Wijfs. Eynde der Scharmte. Eynde der Aersbillen Boven de knie Midden in de Knie / onder de Knie, Eyndeder buytenste Ruyten Eynde der binnenſte Kuyten, Hoochte des ge wrichts op den Poet Eynde des Scheenbeens / Platte des Voets.
c 1
3
⸸

Het eerste Boeck Hier na wil ic eenen Man beschrijven/ van 9 synder Hoofden langh/ ende zal ghelijcke ordinantie houden ghelijck ick met de voorgaende beelden ghedaen hebbe/ ende oock in de deylinghe der lenghte/ vele de voorgaende beelden ghelijc. Dan dese mete ick alzoo: Van de hoochte des Scheydels tot het eyn- En den Voet maeck ie langh twee 13 deelen. de des Luns een 9 deel Daer na maeck ick de lenghte des Arms Van het eynde des ltins opwaerts / tot het / Wt het Schouderlidt / tot in den Ellenboogh eynde des Voorhoofts een 10 deel twee 11 deelen. Alzoo hoogh stel ick oock den achtersten WerWt den Ellenboghe tot het eynde des Vinvel op het Hooft des Mans. ghers een 4 deel. Eft in dese 10 deelen deyl ick het aengezicht ghelijck voor verhaelt is. int Ghewricht des Hants een 10 deel. Maer van den Scheydel tot de hooghte des Daer nae maeck ick de dickte, des van be Schoudervleesch / zet ick een 15 en 16 deel. yden zienden Mans Ende van den Scheydel tot de hooghte der Int Hooft over het Voorhooft / een 12 decHalskuyls, een 6 deel len. Over de Odghbraen een 9 deel. de hooghte der Vorst. Over Neuse en Hooft / een 10 deel. een 28 decl. Over kin ende Hals twee 23 deelen Onder de Oxselen een | Den Hals onder de kin een 18 deel 14 deel By de hooghte des Schoudervleesch/ een 17 Van de hooghte des Op de Tepelen een 12 deel. Halskuplg/to deel Over den Halskuyl/ een 12 deel. Onder de Borst / twee By de hooghte der Borst een 8 deel 19 deelen. By de Oxselen een 15 en 16 deel. Int weecke een 6 deel Over de Tepelen een 8 deel. Onder de Borst een 16 ende 17 deel. den Navel een 26deel. In het weecke/ een 18 en 19 deel. het beghinsel der Heupen By den Navel een 18 en 20 deel. een 22 deel. By het beginsel der Heupen een 18 en 19 deel. Het eynde der Heupen een | By het eynde der Heupen / een 15 en 16 deel. Van het Weeck 9deel. By het eynde des Buycks/ over de Billen des Lijfs tot het eynde des buyelis/ een een 8 deel. 8 deel. By de Schaemte / een 16 en 17 deel. Op de Schaemte, een 7de Ende het Been onder de Aersbillen een 10 deel. het eynde der billen/ een 6 | Nederwaerts in de Dyen/ een 11 deel. deel. Bupten op de Linie een 15 deel. Binnen op de linie twee 31 deelen. Dan het eynde der Aersbillen nederwaerts Midden in de linie een 18 deel. tot op de Dyen/ ofte dickte des beens/ een 1 Buyten onder de linie een 19 deel. decl. Binnen onder de linie een 18 deel. Van de Solen der Poeten opwaerts tot aen Midden in de Kupten / een 15 deel. de hooghte des Ghewrichts een 23 deel By het eynde der buytenste kuyten/ een 16 Maer van de Voetfolen opwaerts tot aende deel. Enckelen des Scheenbeens/ een 35 deel By het eynde der bumenste krupten / een 18 Van het eynde der Enckelen tot int midden deel. van de knie is een 4 deel Het Scheenbeen onder op het dunste / een Vant midden des Knies / tot buyten op de, deel Linie / een 29 deel By het Ghewricht des Voets een 24 deel. Vantmidden des limes / tot binnen op de Daer na maeck ick de dickte des van besyKnie een 30 deel. den zienden Arms/ in de Oxsel/ een 15 deel. Bupten onder de kune Onder de Oxselen/ een 20 deel een 80 deel. In den Ellenboghe / een 26 deel Binnen onder de Unit Voor den Ellenboghe een 25 deel. een 40 deel By het Ghewricht der Hant/ een 48 deel. Maer vant midden Het eynde der buytenEnde de holle Hant een 38 deel. des Knies tot ste Kuyten een 10 deel. Daer na maeck ick de breeten des van voHet eynde der binnen- ren zienden Mans: (ste Kuyten) een 9 deel. In het Hooft boven het Voorhooft / breet ren

een 9 deel odeck
van de Proportie des Mensche Door de Enckelen/ een 33 deel. ren 11 deel. Ende den Voet maeck ick breet een 19 deel. Beter nederwaerts een 10 deel Daer na make ic de breete des van vorenzien Over de Ooghbraen/ ten 11 deel. den Arms Over de Ooren een 18 ende 19 deel. Onder de Schouderen een 26 deel. Over de Neuse een 12 decl Achter den Ellenboghe, een 31 deel. En den Hals onder de ltin een i8deel Voor den Ellenboghe / ten 22 deel By de hooghte des Schoudervleesch / een 16 By het Ghewricht der Hant een 38 deel deel En de open Hant een 19 deel. Over den Halskuyl een 6 deel. Daer na maeck ic den Man achter tusschen Daer onder staen de Schouder leden / wij de Oxselen breet/ een 6 deel. van malckanderen/ twee 13 deel Ende de Hielen ofte Verssen / een 35 deel. Maer over de Vorst ende oxselen/ maeck ich Ende de Billen van achteren opghespleten / den breet twee 9 deelen. 11 deel Susschen de orselen / een 7 deel Tusschen de Tepelen / een 9 deel. Als ick nu dese dinghen alle met puncten In het weecke / een 7 deel Over den Navel een 12 ende twee 25 deel. ghemerckt en met Eyseren afgeteeckent hebBy het beginsel der Heupen een 12 en 13 deel. By het eynde der Heupen een 10 en 12 deelMans met linien daer in ghelijck in dese nae Op dese linie staen de heupen-leden wijt van volghende Figuer te zien is Des Mans teecken is een D. malckanderen een 15 eü 16 deel. Wil ick dan des Mans Hooft hooger ma Ende het Been maeck ick onder de Aers-billen ken alst van te voren is/ Zoo neem ick wt de brect/ cen 12 deel Nederwaerdts by de Dyen / een 14 deel. lenghte van den Hooft-scheydel tot de Voet Buyten op de Knie/ een 18 deel. solen / een 8 deel. Ende zette dese lenghte van de Binnen op de linie een 19 deel. kinne opwaerts en verhooge het Hooft daer Midden in de linie/een 21 deel. mede anders laet ick alle dinghen blyven op Supten onder de linte een 21 deel. den voorgaenden voet dan alleen den Werven Binnen onder de linie/een 20 deel. achter op het Hodst / stel ick zoo hoogh alst Midden in de luyten een 17 deel. Hooft te voren was. Ende aen het van bezy By het eynde der buytenste Kupten / een 10 den zienden Hooft / treck ick de Stern ofte deel Voorhooft boven de Ooghbraen beter voor By het eynde der binnenste kuyten / een 2 waerdts / Zoo wordt desen voorsz Man/ach deel. synder hoofden langh / ghelyck dit alhier afEnde het Been onder opt smalste / een 24 deel. ghetrocken is C ij
bzert

the ₤1₆ ⸗1₁₆₆ 1/189 1/15 16/18 1
11
Het eerste Boeck 6 ①
⛪ (2) 6/26 1 0/12
30
D
D —
+

ⵏⵉ
15
1/0
van de Proportie des Menschen. Scheydel Voorhooft. Doghbrarn. Neus. Itin. Hooghte der Schouderen Halskupl. 2s. Hooghte der Vorst. Oxſelen. Cepelen. Onder de borsten In het weecke. . Jn den Navel. Heupen Eynde der Heu pm. Eynde des Buycks. Op de Schaemte Eynde der Aergbillen. Dpen oft dickte des Veeus Bugten boven de Izme Binnen boven d: Linie. Middenindeknie Bugten onder de Imie. Binnen onder de Amt. Eynde der buytenſte Kupten Eynde der binnenste Kuyten. Hooghte des Ghewrichts. Eynde des scheen rens Solenoft platte des Voets.
Volgend

Het eerste Boeck Volghens wil ick desen voorsz Man, een Over den Halskuyl een 14 deel. ghelijck matigh Wijf beschrijven oock van 9. By de hooghte der Borst/een 10deel haerder hoofden langh/ na de voorgaende or- Sy de Oxselen twee 19 deelen. dinantie/ Dat meet ick dan ten eersten na de Over de Tepelen een 18 en 19 deel. lenghte / van de hooghte des Scheydels / tot Onder de Borsten twee 19 deelen. het eynde des ltins een 9 deel. In het weecke twee 21 deelen. Van het eynde des Kins opwaerts tot het Over den Navel een 9 deel. eynde des Voorhoofts een 10 deel. By het eynde der Heupen / een 7 deel Dese lenghte des Aenghezichts / deyle ick in By het eynde des Buycks over de billen / een dry deelen ghelijck te voren verhaelt is/ maer 14 en 16 deel. van den Scheydel tot de hooghte des Schou Ende het Been onder de billen / een 10 deel. dervleesch een 15 en 16 deel. Nederwaerts af int dicke des Beeng / twee Wederom van den Scheydel tot den Hals 21 deelen kugl een 6 deel. Boven de Knie een 15 deel. Van de hooghte des Halskuyls / tot op de Midden in de Knie een 18 deel. hooghte der Vorst een 30 deel. Onder de linie/een 19 decl. Tot onder de Oxselen / een 16 deel Midden in de Kuyten een 16 deel Tot op de Tepelen / een 11 deel By het eynde der binnenste Kuyten / een 15 Tot onder de Borst/een 9 deel. deel. Tot in het weecke, twee 11 deelen Onder int Scheenbeen/ een 28 deel. Wt het Weecke tot in den Navel/ een 26 deel. Int Ghewricht door de Enckelen / een 26 Tot het eynde der Heupen/een 16 deel. deel. Tot het eynde des Buycks/ twee 17 deelen. Daer na maeck ick de dickte des van be Tot de Splijtinghe des Wijfs, een 7 deel. zyden zienden Arms. Tot het eynde der Schaemte, een 12 en 13. deel. Onder de Oxselen / een 20 deel Tot het eynde der Billen/ een 11 ende 12 deel. In den Ellenboghe den 39 deel Van het eynde der Billen nederwaerdts/ tot int bovenste Been een 12 deel By het Ghewricht der Hant/een 49 deel. Van de Solen / ofte platte des Voets op Ende de holle Hant/ een 40 deel. waerts / tot de hooghte des Ghewrichts op Daer na maeck ick de breete des van voren den Voct een 26 deel. zienden Wyfs. Maer van de Voetsolen tot de Enckelen des By het eynde des Voorhoofts/een 11 deel. Scheenbecus/ een 42 deel. Midden over het Voorhooft/ een 10deel. Van daer opwaerts/ tot midden in de Unie, Over de Ooghbraen een 11 deel. een 4 deel. Over de Ooren een 10 deel. Wt het midden des Linies tot boven de linie Over de Neuse/een 13 deel. een 26 deel Ende de breete des Hals onder de kin/ een 21 Wt het midden des Knies/ tot onder de Knie/ een 30 deel. By de hooghte des Schoudervleesch/ een Tot het eynde der buytenste Ruyten / een 1 decl. deel. Over den Halskuyl twee 13 deelen. Tot het eynde der binnenste Kuyten / een 9 | Onder dese linie staen de Schouderleden wij deel van malckanderen / een 7 deel. Ende den Voet maeck ick een 7 deel. De breete boven de Vorst een 5 deel. Daer nae make ick de lenghte des Arms Tusschen de Oxselen/ een 8 deel. wt de hooghte der Schouderen/ tot in den ElTusschen de Tepelen/ een 11 deel leboghe twee 11 deelen. Onder de Borsten een 15 ende 16 deel Wt den Ellenboogh/ tot het eynde des Vin In het Weecke een 8 deel ghers een 4 deel. Ober den Navel/ een 11 en 12 deelVan het eynde des Vinghers / tot het Ghe- By het eynde der Heupen / een 10 ende twee wricht der Hant een 11 deel. 21 deelen Daer na maeck ick de dickte des van bezyBy dese linie staen de Beenen in de Heupen den zienden Wyfs. wijt van malckanderen/ een 15 ende 16 deel. Int Hooft over het Voorhooft/ een 12 deel. By het eynde des Buycks / een 10 en twee Ober de Doghbraen een 10 deel. 21 deelen Over Hooft en Neuse een 11 deel. En het Been onder de Aergbillen maeck ich Over Hals en̄ Lin/een 13 deel. breet/ twee 21 deelen. Den Hals onder de Kin een 21 deel. Beter nederwaerts / een 25 deel By het Schoudervleesch hooghte / een 19 deel. Middel

deel
Rieder
van de Proportie des Mensche. Midden in de Unie/een 19 deel. En het Wijf maeck ic achter tusschen de OxOnder de Knie/ een 20 deel. selen breet een 7 deel. Midden in de Kuyten een 17 deel. Ende den Aers van onderen op ghespleten/ een By het eynde der binnenste Kuyten/ een 20 10 deel deel. De Hielen ofte Perssen marck ick breet/ een Onder int Scheenbeen/ een 39 deel. 37 deel. Int Ghewricht door de Enckelen / een 3 Daer na tree ic de gelijckenisse des Wijfs deel. met linien by alle teeckenen ende Cijseren/ die ic Ende den Voet is voor breet/ een 20 deel. gheteeckent hebbe/ ghelijc zulcks in de navolDaer nae maeck ick de breete des van voghende Figuren te zien is. renzienden Arms. Des Wyſs teeckenis D 1. Onder de Oxselen/ een 26 deel. Ende zoo ie des Wijfs Hooft wil verlengen / Achter den Ellenboghe een 33 deel. zoo doe ick essen ghelijckerwijs ick hier voren Voor den Ellenboghe/een 23 deel. van den Man beschreven ende afgheteeckent By het Ghewricht der Hant een 40 deel. hebbe. Ende de open Hant een 22 deel

34
the ② 117.
10 — 18.
1/18₆₆
Het eerste Boeck ⛪ 70 11 6 1/2 6 5. ₰ ⵙⴳⵔ the
DI
DI
⛪ .45

⸳⛨
DI
van de Proportie des Menſchen. Scheydel Voorhooft Ooghbraen Neuse ltin Hooghte des Schoudervleesch Halskupf Hoochte der borst Oxselen Tepelen Onder de Vor sten Weecke 26. Navel Eynde der Heupen. Eynde des Buycks Splytinghe des Wyfs Eynde der Schaemte Eynde der billen Int bovenſte Been Boven de Knie Middenindeknie Onder de Knie Eynde der buytenste Kuyten Eynde der binnenste Kuyten Hooghtedes Gewzichts. Eynde der Enckelen. Solen des Voets.
DI
⸗
35

Het eerste Boeck Och wil ic eenen langhen dunnen Man maken/ die zal 10. synder hoofden langh worden/ en ghebruyck oock de voor-beschreven meyninghe/ ende mete oock eerstelijck de lenghte der lidtmaten. Van de hooghte des scheydels/ tot het eynde des kins/ set ick een 10. deel. Van daer opwaerts/ tot het eynde des voorhoofts/ een 11. deel. In dese lenghte maeck ick het aenghesicht/ ghelijck voor verhaelt is: Maer van de hooghte des scheydels/ tot de hooghte des schouderoléesch/ twee 17. deel. Tot in den halskuyl/ een 13. ende 14. deel. Tot op de hooghte der schouder/een 6 deel Van de hooghte der schouder/ tot te hooghte der borst/ een 25. deel. Tot onder de oxeselen/ een 17.deel. tot het eynde der hant / drie 11. deelen. Tot op de tepelen/ een 13. Ende van het eynde des vinghers achTot onder de borst/ twee 21. deelen. terwaerdts / tot in het ghewricht der Tot in het weecke/ twee 13. deelen hant / twee 21. deelen Wt het weecke tot den navel/ een 30.d Daer na maeck ic de dickte des van Tot tbeginsel der heupen/ een s. deel. bezyden zienden Mans/by allen puncTot op de schaemte/ een 14. ende 15. deel. ten/ daermede de lenghte der lidtmaten Tot het eynde des selven twee 13.deel. beteeckent zijn. Tot het eynde der billen/ twee 11. deel. Den Man maeck ick na de syden int Van het eynde der aersbillen nederhooft by de puncten des voorhooftwaerts tot de dyen. dick / een 13. deel. Binnen des beens/ een 11. deel. Over de ooghbraen / een 11. deel. Tusschen het tynde der billen ende de soOver de neus ende hooft / een 11. d. len der voeten/ set ic de knie int midden. Over den mont en hals/een 13. d. Van de voetsolen opwaerts/ een 35. de Over de kin en hals/een 14.d. Ic eynde de enckelen onder aent scheen En den hals onder de kin/ een 22. d. been maer van de voetsolen opwaerts By de hooghte des schoudervleesch / ren 20.d. een 26. deel. Daer set ick het ghewricht des voets Over den halskuyl / een 13.d. wt het midden des knies opwaerdts By de hooghte der schouderen / een 11 een 30. deel. Daer eynde ick boven de By de hooghte der borst/ twee 17. d. By de Orselen / een 8. d. knie. Maer wt tmidden des knies onderOver de tepelen oock een 8.d. waerts/ een 40. deel. Daer eynde ick Onder de borsten / twee 17. d. onder de knie. In het weecke / een 11.d. Wederom wt het midden des knies Over den navel/ oock een 11.d. nederwaerts buyten een 10. deel/ ende By het beghinsel der heupen/ een 10. d. binnen/ een 9 deel. Daer eynde ick de By het eynde der heupen/ een 17. ende 18 kuyten vant been. Ende den voet maeck deel Op de schaemte / een 9. d. icklanck/een 7. deel. Daer maec ick de lenghte des arms Het been by het eynde der billen een 11. wt het schouderlidt/ tot int ghewricht Nederwaerdts by de dyen ofte dickte des ellenbooghs/ twee 11. deelen. des beens een 12.d Maer van den ellenboghe wil ick hier Boven de knie / een 17.d tweederley setten/ eerstelijck een 4. deel Midden in de knie / een 19. d. tot het eynde des vinghers. Onder de knie / een 20. d. Midden in de kuyten / een 32. en 34. d. Ende dan achterwaerdts tot int ghewricht der hant/een 11. deel. By het eynde der buytenste kuyten Ofte wt het gewricht des ellenbooghs ren 17.d. By

van de Proportie des Menſché. By het eynde der binnenste kuyten / een Midden in de knie / een 22. d. Onder de knie/ oock een 22. d. 19. deel. Midden in de kuyten/een 19. d. En het been maeck ick boven het gheBy het eynde der binnenste kuyten wrichtdick/een 32.d. ren 23.d. Door het ghewricht / een 29. d. Onder het scheenbeen/een 45. d. Onder de enckelen inden voet/ een 23. d. Door de enckelen / een 35.d Daer na maec ic de dickte des van beOnder de enckelen in den voet, een 46. zyden zienden arms En voor den voet/een 21.d. In de schouder / een 17. d. Daer na maeck ick de breete des van Onder de oxsel / een 21. d. voren zienden arms. In den ellenboghe / een 30. d. Onder de orelen / een 28. d. Voor den ellenboghe, een 28. d. Achter den ellenboogh / een 34. d. By het ghewricht der hant/ een 50.d. Voor den ellenboogh/ een 24. d. Maer de holle hant / een 42.d. By het ghewricht der hant/ een 42. d. Daer na maeck ic de breete des van En de open hant/een 22.d voren zienden Mans. Daer na maeck ick desen man achBy het voorhooft/een 14.d. ter tusschen de oxselen breet/ een 12. en Over de breete des hoofts/een 12.d 13.d. Over de ooghbraen/ een 13.d. Ende de billen van onderen opghespleOver de ooren/een 12.d. ten/een 11.d. Over de neuse/een 15. d. Ende de hielen ofte verssen achter breet, Maer den hals onder de kin / een 22. d een 37 d. By de hooghte des schoudervleesch Daer nae treck ick de ghestalt linien een 28. deel. By de hooghte des schonderghelidts / ren / ghelijck ick die hier nae hebbe akeen 12. ende 13.d ghetrocken. Daer onder staen ooc de schouderleden wijt van malckanderen/ een 12. en 13d. [ Maer wil ick des Mans hooft ooc hooger maken/ zoo zet ick een 9 d. met het Ende ick make de breete onder de borst een eynde onder des knies puncten/ ende ende schouderen/ dry 18. ende een 19 deel laet het ander eynde over het hooft wt Tusschen de orselen/ een 7.d gaen/ ende maken het hooft zoo veel hooTullchen de tepelen / een 10.d. gher/ als het te voren is/ dan volghet Onder de borsten / twee 13. d ooc dat het hooft dicker en breeder geInhet weecke / twee 15. d. ghetoghen moet worden/ doch ick late Over den Navel/ een 13. ende twee 17. d het aenghesicht niet allen dinghen blij By tbeginsel der heupen / een 13. ende 14. d. ven/ als te voren is/ ghelijck dat in dese By het eynde der heupen/ een 6. d. navolghende afghetogen beelden met Ende in dese hooghte / set ick de been gelinien aen die van byzyden / als oock lederen in de heupen wijt van malcanvan voren ende van achteren ziende Fideren/ twee 15. d. guren aenghewesen is/ maer den Man Het been maeck ic onder de billen breet en blijft niet meer tien synder hoofden een 13.d. langh/ maer wort schier neghen hoofNederwaerts by tbinnenste der dyen den langh ren 16. d. Des Mans teecken is een E. Boven de knie / een 20.d. D ij

ⵙ 17 ₰
1 2 15-6
⸗
12. 17 19. 20.
11
Het eerste Boeck

4/0
van de Proportie des Menſchen. Scheydel, Doorhooft / Ooghbrach Neuſe Eynde des King Hooghte der Schouderen Hooghte des Halskuplg Der Schouderen hooghte Hoochte der borst Oxselen Tepelen, ⎱ⴾⵍ Onder de borsten In het weecke Sabel Beghin der Heupen Eynde der Heupen Op de Schaemte Eynde des zelven Eynde der BilDyen oft dickte des beens Boven de linie Midden inde linie Onder de linie Eynde der buytenste Kupten Eynde der binnenſte Uuyten Ghewricht op den Voet Eynde des scheen beeng Solen des Voets
57
D ij

Het eerste Boeck 40 Olghens wil ick den voorsz Man een ghelijck matich Wijf aenwijsen/ in de selve ordeninghe als te voren menichmael verhaelt is/ en stelle eerstelijck de puncten der lenghte des lijks/ en mete daer in de lenggte der lidtmaten. Van de hooghte des scheydels/ tot het eynde des kind/ een 10 deel Van het eynde d eskins opwaerts/ tot het eynde des voorhoofts/een 12 d. In dese twaelf deelen/ oeyle ick het aenghesicht/ ghelijck te voren verhaelt is. Wederom van de hooghte des scheydels/ tot het eynde des gorghels onder de km/cen 18 cū 19 d. tot int ghewricht der hant een u d. Tot de hooghte des schondervleesch Als ick nu de lenghte der lidtmaten ren 8 d. met puncten ende haer cyfferen/ in de Tot aen den halskupl/ twee / 3d. plaets van de 3. oprechte linien gheVan de schouder hoochte tot de hooch teeckent hebbe/ zoo maeck ick ten eerte der borst/ cen 22 d. sten de dickte des Wijfs van bezyden Tot onder de orselen, een 16d. door het hooft/ by de puncten des voorTot op de tepelen / een 11d hoofts/een 13 d. Tot onder de borst/ een 9 d. Over de ooghbraen/een ud. Tot in het weecke / twee 11d Over de neuse en hooft een 12 d. Wt het weecke tot den navel/ een 40d. Over hals en kin / een 14 d. Tot het eynde der heupen/ een 10 d. Den hals den gorghel / een 24 d. Tot het eynde des buycks/ twee 17 d. By het schoudervleesch hoochte/ een 2 Tot de splete des Wijfs/een 13 en 14 d. By den halskuyl/een 17d. Tot het eynde der schaemt/een 12 en 1 Tot het eynde der billen/een 11 en 12 d. By de hooghte der schouderleden/ een 13. Over de borst / een 10 d. Van het eynde der billen nederwaerts Over de tepelen/een 19 en 21 d. tot in het been/een 12 d. Onder de borsten/ een 20 ende 21d Van het onderste der solen des voet In het weecke / een u d. opwaerts tot midden in de knie / set ick Over den navel/een 10 d twee 7 d. By het eynde der heupen/ een 14 en 15 d. Tot onder aen de enckelen des scheenBy het eynde des Buycks/een 15 ende 16 beens /een 38 d. Wt het midden des knies onderwaerts By de splete des Wijfs/ het been over den aers/ een 16 en 17 d. tot op den voet oft gewricht/ set iceen 4 Maer het been onder den aers/ een 10.d. Tot het eynde der binnenste kuyten Nederwaerts int been/ twee 23 d. ren 9d. Boven de knie/een 17 d. Tot het eynde der buytenste kuyten, Midden in de knie/ een 19 d. ren 10 d. Onder de knie / een 20 d. Tot onder de knie/ een 30d. Wt het midden des knies tot over de By het eynde der buytenste kuyten knie / cen 30 d. Ende den voet maeck ick langh / een 14 een 18 d. By het eynde der binnenste kuyten en 15 d. Daer na maeck ick de lenghde des eenigd. arms / wt het schouder-ghelidt/ tot in Onder het scheenbeen/ een 32 d. Door het ghewrichte in de enckelen. den ellenboghe/ twee ud een 27 d. Wt den ellenboghe tot het eynde des Daer na maet ick de dicte des arms vinghers/een 4.d. Van het eynde des vingers opwaerts Indeschouderen/ een 10d. Onder

ten. ten len nis ndet
van de Proportie des Menſchen. Onder de knie / oock een 22 d. Onder de orselen/ cen 32 d. Midden in de kuyten/ een 19 d. In den ellen oghe / een 34 d. By het eynde der buytenste kuyten, Voor den ellenboghe/een 30 d. ten 21 d. By het ghewricht des hants / een 60 d. By't eynde der binnenste kuyten / een En de holle hant/ een 45 d. 23 d. Daer na maeck ick de breete des van Onder int scheenbeen / een 48 d. voren zienden Wijfs. Int ghewricht door de enckelen / een 43. By de puncten des voorhoofs/een 13 d. Onder de enckelen in den voet/ een 46 d. Midden door het hooft/een 12 d. Ende den voet maeck ick voor breet / een Over de ooghbraen/een 13 d 22 d. Over de ooren/ een 12d. Daer nae maeck ick den van voren Over de neuse/een 16 d. zienden arm / onder de oxselen breet/ Den hals onder den gorgel/ een 25d. een 28 d. By tschoudervleesch hooghte/een 22 d. Achter den ellenboghe / een 34 d. Over den halskuyl/ twee 17d Voor den ellenboghe/een 26 d. By de schouderhooghte/een 7 d. By het ghewricht der hant / een 46 d. Daer onder stel ick de schouderleden Ende de open hant/ een 24 d. wijt van malckanderen/ twee 15 d. Daer na make ick het van achterenMaer de borst breete over beyde schouziende Wijk/ tusschen d'orselen breet/ deren / twee nd. twee 15 d. Tusschen de orselen / een 9d. En den aers van onderen opghespleTusschen de tepelen/ein 12d ten een 10 d. Onder de borsten/ een 8 d. Ende hielen ofte verssen/ achter breet In het weecke/ oock een 8d. een 40d Over den navel/ twee 13 d. Daer na verteeckene ick de ghestalBy het eynde der heupen/ twee ud. en een een een een een een een een een een een by alle puncten ende cijfferen/ eerstelijck de heupen/ wijt van malckanderen. na der syden/ daer nae van voren zieneen 8 d. den en dan ban achteren. Oock maeck ick de breete by het eynde Ende als ick des Wijfs hooft wil verdes buycks / twee =1d. Eüt been by het eynde der billen/ een hooghen/ zoo doe ick dan ghelijck hier te voren by den naesten Man is aenge12 d By de dyen ofte aen het dicke des wesen/ ghelijck ick dan sulcks hier met beens/ twee 27 d. dese Figuere aengheteeckent hebbe. Boven de knie / ten 19d. Des Wijfsteecken is een Ei Midden in de knie/een 22d. D iiij

42
Het eerste Boeck
E. 120 134 4- 11 4-10 10 17. 1₶1
El
EI
12
S
⸳ⵥ
⛪

EI
16 1
van de Proportie des Menſchen. Scheydel Voorhooft Ooghbraen Neuſe linne Eynde des Gor. gels onder de kin Hooghte der Schouderen. Hooghte des Per Hoochte des hals lupl Hooghte der Boꝛſt Oxselen. Cepelen Onder de Borsten. In het Weecke Nabel Eynde der Heu pen Eynde des Buycks. Splijtinghedes Wyfs Eynde der Schaemte Eynde der Aersbillen Boven de linie Midden in de Knie Onder de linie Eynde der buntenste Kuyten Eyndeder binnenſte Kupten Hooghte des El Ghewrichts Eynde des scheen beeng Solenoft platte des Ports.
Deſt

Het eerste Boeck Ese voor beschreven Beelden/ buyghe ick in de gewrichten door den ruggraet/ ende in alle ander leden/ twelck een jeder te voren weten zal. Op dat het hier dan te voren grondelijck aenghewesen worde/ zoo wil ick beyde de voorghestelde Beelden/ eerstelijck na de syden bezien/ ende den ruggraet in het achter vierdel des lijfs dickten stellen/ ende dan met kleyne triangelkens verteeckenen/ desghelijcks die van vorenzienden Beelden/ de selve ghewrichten met kleyne rinckskens aenwijsen: En hoewel ick hier te voren/ alle Beelden eene ghelijcke lenghte/ wt eene ghedeylde mate ghemeten hebbe/ om de minste moeyte. Soo is te mercken/ dat zoo wanneermen die int werck stellen zal/ ende de Beelden tsamen ordineren/ zoo moeten altijt de dunne Beelden langher als de dicke ghemaeckt worden Ende wanneer den Man en het Wijf/ van eender soorten/ tsamen gheordondeert worden/ zoo zal de linie des Wijfs/ daer wt sy ghemeten wert/ een 18 deel korter ghenomen worden/ dan des Mans linie is/ anders zoude het Wijf langher schijnen als den Man/ daerom dat haer lichaem vleeschachtigher ende molachtigher ghetoghen wert dan den Man/ maer den Man moet harder en minder vleeschachtigher ghetoghen worden Dese groote onderscheyt/ der voorghemaeckte mate der Beelden/ van de sterckste tot op de swackste/ hebbe ick daerom alzoo gheset/ op dat een jeghelijck zoude zien/ hoe dat hy syn voornemen veranderen ende onderscheyden mach/ nae zijn eyghen goetduncken/ ghelijck ick dan in dit naevolghende Boeck/ noch breeder ende klaerder zal aenwijsen Hoe wel ick hier voren/ vierderley onderscheyt van Beelden hebbe aenghe wesen/ zoo wil ick hier na een Man klaerder als te voren/ beschrijven ende afteeckenen/ maer ick ghebruyck ghelijcke wel de voorgaende ordonnantie/ ende maeck eerstelijck het hooft van besyden te zien in een rechte vieringh/ van des Mans lenghte een achtendeel hoogh en oock zoo breet. Maer de maet tot dit hooft/ wil ick int afteeckenen wt een langer linie nemen/ dan daer de voorgaende Beelden in beschreven zijn/ om te beter ruymte te heb ben/ de kleyne deelen te beter ende klaerder aen te wijsen. Als ick nu dese vieringhe stelle/ zoo beteeckene ick het plat voor de oprechte syde/daer de neuse wt zal staen/ niet eene a. ende de achter rechte syde/ met een b. maer de bovenste dwars syden met een c. ende de onderste met een d. Daer na deyle ick de deelen int aenghesicht/ ten eersten/ nae de lenghte met de dwaers linien alle paralel/ ende set een jeghelijck hare letteren/ die wijlen de bovenste deelen ende de onderste deelen des aensichts. Ten eersten/ treck ick een dwars-linie e. op de syden d. een 10 deel hoogh/ ghelijck ick dat/ voor aen den Man van s hoofden langh/ hebbe aenghewesen. Dese linie scheydet voor het hayr ende de bloote des voorhoofts/ maer den achtersten wervel des hoofts/ zet ick een derdendeel hoogher/ tusschen c.e. daer na deyl ick e. d. met twee linien f. g. in dry ghelijcke velden/ de bovenste linie f. zal roeren de ooghbraen ende boven de ooren/ maer de linie g. onder de neus ende ooren/ ende het hooft heeft achter aen de zelve plaets een indiepinghe/ ghelijck dat ten deele hier voor aenghewesen is. Daer na deyle ick e.f. met twee puncten in dry ghelijc ke velden/ ende doortrec de onderste puncten met een dwars-linie h. dese linie roert boven de ooghbraen den mannelijcken balle des voorhoofts/ van daer af rou det zich het voorhooft opwaerts/ tot het beginsel des hayrs/ maer deyl ick f.g. met twee puncten in dry ghelijcke velden/ het bovenste derdendeel snyde ick af met

van de Proportie des Menſchen. met eene dwarslinie i/ zoo wort tusschen f. i. begrepen het gantsche oogh/ en de 2. hoecken der ooghen/ eynden achter ende voor int midden tusschen f. i. Maer deyl ick f. g. met drie puncten in vier ghelijcke velden/ soo snijde ick dat onderste vierdel af met een dwars-lini k. Dese lini roert boven de Neus-pellen/ ooc wort dat Oorlelleken tusschen k. g. begrepen/ Daer na deyl ic g/ d/ met een liml/ in twee gelijcke velden/ dese lint roert boven de Kin/ gelijc onder de d. Maer deyl ic g/l/ met eene lini m/ in tween/ dese lini gaet midden door den Mondt/ de bovenste Lip maeck ick in dat onderste derdendeel tusschen g/m/ maer die bovenste twee derdendeelen laet ic tot de ringskens onder de Neuse: De onderste Lippen maeck ick in dat bovenste half deel tusschen l/m. Maer in dat onderste halve deel dat holleken onder de Lippen boven de Kin. Alsoo zijn met dese dwars linien aenghewesen/ die voornaemste deelen der hooghe ende leeghe dinghen int Hooft. Voorder wil ick die diepte in het Aenghesicht met oprechten paralel linien aenwijsen/ ende dat verstaet voor de diepte/ wat van voren daer die Neuse wtstaet achterwaerts treet. Eerstelick/ deyl ic de twee oprechte syden a/ b/ met ses oprechte linien n/o/p q/r/s/ in seven gelijcke velden. De eerste lini n/ roert voor den Oog appel/ ende die hoecken des Monts. Maer den achtersten hoeck der ooghen/ eynde ick int middel tusschen de oprechte n/o/ dan dese dinghen sullen op tweederley manieren in het ghebruyck verstaen worden: Daer na treck ick een eynd lim wt den hoeck die daer sluyt die dwarssyden e/ ende oprecht n/ inden hoec der twee linien af/f/ daer heen setick een t. Daer nae treck ic een ander hoeck-lini/ doch wt den voorgemelden hoecke/n/ inden hoeck die daer sluyt die oprechte a/ ende de dwars lini g/ daer henen sette ic dan een v Over die linin/ t/ sal dat Voorhooft treden met zijne form. Maer over die linin/ v/ teycken ic der Neuse gesteltenisse. Ende daer die dwarslini e/ de hoech linin/ t/ door snijdet/ daer teycken ick het beginssel des Hayrs boven het bloote Voorhooft: Daer na trec ic midden tusschen de twee oprechte a/n/ tusschen den dwarssen d/ g/ een oprechte lini/ dese roert voor de bovenste Lippe des Mondts ende voor de kinne. Daer na deyl ie n/ x/ tusschen de dwarslini m/d/ met twee oprechte linien in drie ghelijcke velden. Die voorste roert voor die onderste Lippe maer die achterste roert dat eynde der hol-kele/ tusschen de onderste Lippe boven de Kinne. De Oogbraen treck ick schier tot aen de linio/ ooc verhef ickse in den midden een weynich over de dwarslinit/ ende tusschen de twee oprechte linien q/r. tusschen de dwarsse f/g/ vervat ic dat gantsche oor/ doch dat onderste oorlapken trec ic int voorste halve deel/ tusschen q/r/ tusschen de twe dwarslinien k/g. Der achteraten wervel des Hayrs op het Hooft/ set ic tusschen de oprechte s/b ende de dwarslini e/e/ aen dat derdendeel tegen de oprechte lini s/ ende ooc een derdendeel bovende dwarslini e/ op de dwarse g/ tusschen de oprechte linien s/ b/ aen het naeste vierdendeel/ tegen de s/ set ic dat Hooft op den Hals. Daer na treck ic die gestalt linien des van beneven siende Aengesichts in ende by dese geschranckte linien: Alsoo dat boven dat Hooft die dwars syden c/ tusschen den oprechten p/q aenroert/ desgelicken de achter oprechte syde b/ tusschen de dwarslinien h/f/ van daer tot op den Hals/ ende denselven achterwaerts gants hen af door die vieringhe. Daer na treck ic dat Hooft voor hen af tot dat Voorhooft/ ende dan het Voorhooft/ neuse/ mont en kin/ die neuse roert voor die oprechte syde a/ tusschen de dwersche

Het eerste Boeck 46 dwerschek/ g. Alsoo wort dat gantsche Hooft in dit vierkant besloten/ ende roert alle vier syden aen. Maer vande kin ireck ic de Kinnebacken achterwaerts ende opwaerts tot achter dat Oor: Daer na treck ick die Ooghen ende Doghbraen, desgelicken die Ooren aen haer plaets. Doe treck ic die bloote des aengesichts daer dat Hayr begint en vaer met van den vorsten wervel des Voorhoofs over die dwarslinie e/ ende tusschen de twee oprechte p/q/ weder nederwaerts hen al tot voor dat halve Oor: Daer na treck ick voor den Hals onder de dwersche d. onderwaerts achter de oprechte lini o/ een vierdendeel tege de oprechte p. Doch soo ic wil so maeck ic den Hals dick een 14. deel ofte twee 27. deelen/ wie dese dingen ghebruycken wil/ die moet seer nau acht nemen op die ghebogene ghestalt linien/ hoe datse by de ghestreckte linien wt ende in ghetogen worden/ want alsmen daer op gheen acht en neemt soude inde ghestaltenisse missen/ doch door de kruys-linien inde vierkant/ kannen zoo grootelicks niet feelen ofte uyt de maet loopen. Als ick nu dat neffen ziende Hooft verandert hebbe/ so wil ick voorts dat van voren siende maecken in dat ander vierrant/ die sal in ghelijcke hooghte wesen als de eerste / maer smalder. Een eersten / treck ic alle effen dwars paralel linien des eersten viercants des neffen siende Aenghelichts/ voren voor het viertant heen uyt soo wijt als ickt behoeve/ in aller ordenantien/ ghelijck dan de Letteren staen vande e/ tot d. Dese limen deylen in het van voren siende Aengesicht alle hooghten en leeghten gheheel gelijc het neffen ziende Aengesicht / daer na treck ick door dese dwarslinien/ oprechte linien/ die sullen aenwijsen alle breeten der deelen in het van voren siende Aengesicht. Een eersten/ treck ic twee oprechte linien a/b/ te beyden zijden/ door die voorgetrocken dwersche/ en setse een 10. deel wijt van malkanderen/ daer na deyl ick met vier oprechte paralel linien/ c.d.e.f. de twee syden a/b/ in vyf ghelijcke velden. In dat middelste velt d/ e/ set ick in het midden den scheydel tusschen de dwarssen c/ e. Daer na set ic die Neuse int midden/ alsoo datse met hare Neus pollen die tusschen de dwars-linien k/g/ aenroert. Ooc laet ick die twee hoecken des Monts die oprechte d/ e. Daer na set ic de twee Oogen datse met hare vier hoecken de vier oprechte linien e/d/e/f/ tusschen de dwarsche k/i/ aenroeren. Daer na deyl ic die oprechte a/c/ ende f/b/ met twee oprechte linien g/ ende h/ in het midden van malkanderen. Dese 2. linien g/h/ roeren op jeghelicke syde op de dwarsche k/ die hooghte der Kinnebacken en die eynde der Ooghbraen op beyden syden/ in het midden tusschen de oprechte g/c/ ende f.h. onder de dwerschen Maer deyl ic a. g. en h. b. inde midden van malcanderen met twee oprechten i/ k. Dese twee oprechten scheyden het bloote des Voor-hoofts van het Hayr op beyden zijden tusschen de dwarsche e.f. Maer dat Hooft overtreet dese twee linien op beyden syden/ also dat het halve deel der Ooren bedect worden tusschen de dwerschlinien f/g/ ooc treck ic de twee Ooren te beyden zijden tusschen a.i en k. b. tusschen de dwerschen f. g. Maer boven en der dwarslinien f/ overtreden sy de oprechten twee syden/ a/b/ ende naederen sich onder met haren tippelt gens tegen de twee oprechte i. k. Als nu de oprechte door de twee dwarslinien ghetoghen zijn/ de welcke alle breete/ hooghte ende leeghte aenwijsen in het van voren siende Aenghesicht/ dan treck ick die ghestalt limen des Aenghesichts in dese deylinghe; Eerstelick het Hooft van de bovenste so dat de dwarslinic/ in het midden tusschen de twee op rechte d/ e/ aenroert/ van daer ront op beyde zijden aen die oprechte a/ b/ op die dwerſch:

van de Proportie des Menſchen. dwarsche h/van daer tot op die Ooren by de dwars-lini f. midden tusschen a/i en k/b. Daer na treck ic het bloote des Voorhoofts en die Kinnebacken door de twee oprechte g.h.op de dwarsch-linie m. gantsch nederwaerts tot de kin/ ende van de voorghemelde eynden treck ic den hals/ van beyden zyden nederwaerts op de dwarsche linie d/ daer maeck ick dien breet/ een is d. ofte een weynich breeder. Daer na treck ick daer in de ooghen/ neuse/ mont ende kin/ met alle het voornaemste dat in het aenghelicht behoeft. Als ick dan dit bovengheschreven hooft in den gront neder legghen wil/ zoo doe ick dat door eenen Triangel/ den welcken ick hier na aenwijlen wil/ op dat ick wt eenen voorghegheven/ dat selve in een ander verandere/ en een jeghelijck doch ghelijckformich brenghen mach. Desen Triangel beteeckene ick/ met 1. 2.3. die zal alle weghen eenen rechten hoec hebben/ op dat hy op alle zyden/ ende hoe dat men hem van doen heeft/ ghebruyckt mach worden/ hy behout ghelijcke ofte onghelijcke zyden/ lanck ofte kort. Daer na neem ic eene zyde voor my welcke dat ick wil/ en teeckene die met puncten/ maer hier zette ick ongheveer 4. 3.6. etc. wt desen treck ick teghen eene zyde des Triangels paralel linien/ aen de derde zyde/ zoo deylen sy de zelve zyden/ ghelijck de eerste ghedeelt is. Soo ick dan jet weder wt de nieu gheworden puncten met paralel linien/ als voor tegen de onghedeelde zyden vaer/ zoo werden sy oock ghelijckformich ghedeylt/ ghelijck de eerste ende de ander. Wt dese Figuer/ kan veelderley onderscheydelijckheydt ghemaeckt worden/ ende hier tot mynen voornemen/ mach het wel een Overdragher ghenoemt worden/ Want door desen wech machmen een jeghelijck dinck in't ander draghen en trecken/ maer eer ick het hooft neder in den gront drucke/ zoo wil ick te voren desen Overdragher hier onder op trecken en afteeckenen. 7 Den Overdraghet. Ende alzoo ghebruyck ic desen Overdragher: Ick stel het neven ziende ende kan voren ziende hooft / ghelijck het in zijn viertant beschreven is / voor my end

Het eerste Boeck 48 ende treck eerst wt het neven-ziende hoofts viercant/ alle oprechte linien a.n. o. p.q.r.s. effen onderwaerts/ zoo wijt ick die behoeve. Daer na treck ick wt het ander viercant des van voren-ziende aenghelichts/ oock alle oprechte paralellinien a.i.g.c.d.e.f.h.k.b.ghestreckt onderwaerts/ ghelijc voor verhaelt is. Daer na treck ic een effen paralel-linie/ dwersch onder de twee viercanten des hoofts/ door alle oprechte linien/ die van boven af ghetrocken zijn waer dan dese dwarsche linie de twee oprechte sydt-linien a. b. des van voren ziende aenghesichts door snijt/ daer set ic by de linie a.i. ende by de linie b.2. Daer nae meet ick van het ghetal i. op de linie a. onderwaerts zoo breet het viercant des van voren ziende aenghesichts is/daer set ie 3. en treck 2.3. met een hoeck-linie te samen/ alzoo is desen Trianghel tot den nederghedructen gront veerdigh/ twelc ick den Overdragher noeme. Daer na waer dese hoeck-linie 2.3. die oprechte linien/ die wi het van voren ziende hooft her af ghetoghen zijn/ af snydet/ wt de selve puncten paer ick stracks over dwersch/ met paralel linien/ door alle oprechte linien/ die uyt het neven ziende hooft her af ghetoghen zijn. Waer dan de dwersch linie i. en de dwersch linie 3 de twee oprechte syden a. b. des neven ziende aengesichts door snyden/ aen dit eynde des viercants/ set ick voor aen 4.5. ende achter 6.7. dit maeckt een aflanghe viercant/ daer in het hooft in den nederghedruckten gront begrepen wort. Zoo nu het viercant 4.5.6.7. door hulp des Overdraghers gheheel door de op rechte linien/ van beyden des van voren ende van besyden ziende aenghelichten doortoghen syn/ zoo wijsen de kleyne viercanten aen/ waer henen een jeghelijcken sneedt des aenghesichts/ met syne ghestalt linien ghemaeckt zullen worden want daer wijst jeder viercant aen/ waer dat alles moet ghestelt worden/ Als de ooghen/ neuse/ mont/ kin/ ooren/ hals/ ende voorts waer alle linien der ghestaltenis se behooren/ ghelijc ic dat hier na met linien inghetoghen/ ende eyghentlijck voor ooghen ghestelt hebbe. Eerstelijck het nevenziende hooft/ daer na het van voren ende achterwaerts staende/ ooc in den nederghedruckten gront/ ghelijck dese ondergestelde Figueren wtwijsen. Het is ooc noodich te weten/ dat/ zoo dit hooft van Was gemaeckt waer/ in welcke dwersch-linie dat af ghesneden zoude worden/ moetmen te voren eygentlijck weten/ hoe de planus een form heeft/ dat is daer door te vinden. Maer wil ick het hooft een 7. deel hoogh maken/ gelijck het voorste een achtendeel hoogh is/ gelijck ick dat voor in de Beelden gemel hebbe / zoo laet ick doch alle ander deelen int aengesicht blijven als sy te voren syn/ alleen dat ick het hooft verhooge ende verdicke/ nae de syde van het voorhooft opwaerts/ ende daer na achterwaerts af tot aen den hals/ tusschen de dwersch-lizijen g.m. maeck ick den hals dick twee 27. deel. Daer na verbreede ick het van voren ziende hooft/ nae ordeninge alzoo: Dat het byvoeghsel twee 17. deelen over het voorhooft breet worde/ ende treck dat ten beyde syden op de ooren weder in/ aen de twee oprechte syden a.b. ende verhooghe ende verwijde de bloote des voor hoofts/ ende treck boven de ooren wijders van het hooft/ ghelijck dat in de navolgende Figuere wort aengewesen. Het is te mercken/ dat zoo een Beelt/ van se pen synder hoofden langhte/ recht in ghedeelt wort/ niet en is te verachten. Op

49
van de Proportie des Menschen, p n a aige de fhlt * 8 ✋ II the Op sulcken manier gelijck ick dit hooft in eenen neder ghedruckten gront geleyt hebbe/ alzoo mach men oock een gantsch Beelt/ het staet recht oft krom/ in eenen nedergedruckten gront legghen. Voorder wil ick een stercken Mans wtghestreckte handt breeder beschrijven, danse te voren aengewesen is/ ende gelijck ick die te voren eenro deel lanc gemaect Hebbe / zoo laet ickse noch daer by blyven. Deses 10 deels lenghte / stel ick in een oprechte linie voor my/ ende teeckene die boven met een a. ende onder b. ende besluyt die tusschen 2. paralel dwersch-linie c. d. Daer nae deel ick a. b. met 18 puncten in 19 gelijcke velden. Daer na treck ick een ander oprechte linie/ tusschen de dwersche-liniee. d. paralel/ neven de oprechte a.b. zoo wijt daer van/ dat de handt ongheroerdt blijft/ die ick maken zal. Dese linie is boven e. en onder f. die zet ick midden in de breten der wtgestreckte hant/ alzoo datse door den langhen vinger wt gaet/ dan ick trec hier de hant oprecht/ alzoo dat sy boven met den langhsten vinger/ de dwerschlinie c. aenroert/ maer onder laet ic de linie d. midden door het gewricht der hant strijcken. Daer nae treck ick wt de puncten i.een dwerschlinie 9. die roert boven het eynde des goutvingers/ daer nae zet ick een punctken op de linie a.b. midden tusschen t.2. daer wt treck ick een linie H. die roert boven het eynde des voorsten vinghers ofte Wijser/ dan treck ick wt de puncten 4. een dwerschlinie t. die roert boven het leste deel des kleynen vingers: Maer trec ick wt de puncten 7. een dwerschlinie k. die roert het eynde des duyins. Als ic nu het voorste des vinghers aenghewesen hebbe/ dan teeckene ick hare achterste leden/ daer mede sy aen de handt staen/ ende treck wt de puncten 11. een dwersch linie l. dese strect door de twee achterste leden des Wijsers ofte voorste rübs E ij

Het eerste Boeck ende langsten vingers/ want sy staen voor aen de hant/ in eender hooghde neven malckanderen. Alzoo wert den langhsten vinger langer dan het gantsche ander deel der hant/ ende waer de linie l. de oprechte linie e.f. doorsnydet/ daer zet ic een in. daer na zet ick eenen passer met den eenen voet in de punct f. ende den anderen in de punct m. van daer treck ick met achterwaerts uyt der handt/ zoo wijt ic dat behoeve/ in desen ronden treck zet ic de 2. achterste leden des gout en kleynsten vingers/ want sy staen dieper in de hant/ als de 2 voorsten: Maer trec ic uyt de puncten 14.een dwersch linien. die gaet midden door het achterste gelidt des duyms. Soo nu de lenghte der hant en alle vingers aengewesen is/ zoo wil ic voor der de leden der vingeren ooc beschryven/ ic trec uyt de puncten 10 een dwersch linie o. die gaet midden door het ander lidt des duyms. Daer nae deyl ick de voorste vinger/ langhs nae tusschen h.l.met een dwersch linie/ int midden van malckanderen/ dese gaet midden door syn ander gelidt. Daer nae deyl ic de voorste helft na de lenghte met 6. puncten in 7. gelijcke velden/ ende trec uyt de puncten 3. eene dwersch linie/ die gaet midden door het voorste lidt des voorsz vingers. Daer nae treck ick uyt de punct 6. een dwersch linie p. die gaet door het ander lidt des langhsten vingers. Daer na deyl ic tusschen de dwersch linien c.p.met 6. puncten 7. ghelijcke velden/ ende trec uyt de selve puncten 3. een dwersch linie/ die gaet midden door het voorste gelidt des langhsten vinghers/ de dwersch linie k. gaet midden door het ander lidt des gout-vingers. Daer na deyl ic de voorste lengte met 8. puncten in 9. gelijcke velden/ ende tret uyt de selve punct 4. een dwersch linie/ die gaet midden door het voorste gelidt des gemelden vingers. Den kleynsten vinger make ic zo langh als de twee achterste deelen des langsten vingers syn/ ofte laet hem blyven gelije hy sich te voren begeven heeft/ Dese lenghte deplicmet 10. puncten in 11. gelijcke velden/ ende treck uyt de puncten 6. een dwer sch linie/ die gaet midden door het ander ghelidt des kleynsten vingers. Daer na deyl ic van nieus de 6. bovenste deelen/ in 10. puncten/ in 11. gelijcke velden/ en treck uyt de nieu gheworden punct 5. weder eene dwersch linie/ die gaet midden door het voorste lidt des ghemelden vingers. Een jeder gheeft acht op het ghetal/ dat daer ghenomen wordt tusschen a.b. ofte uyt de andere kleyne deelen. De nagels maeck ic aen elcken vinger zoo langh/ als de helfte des lidts daer hy aen staet/ neffen den langsten vinger op beyden syden/ gaet de splijtinghe des vingers in het halve deel des hants lengte/ maer tusschen den gout en kleynsten vinger/ gaet de splete dieper in de handt/ maer de splete tusschen den duyme/ die gaet noch dieper in de hant. Dewijle ic nu de lengte der deelen in de hant beschreven hebbe / zoo wil ic oock de selve deelen haer dicte ende breete aenwijsen/ ende hoe wel ic hier voor by de Figuren ten eersten/ na der syden hare dicte beschreven hebbe zoo en wil sich hier met de hant niet wel schicken/ Daerom wil ic nu de uytghestreckte hant nae haerder breeten beschrijven/ ende dan eerst hare dickte na der syde De vlacke hant make ic int ghelenc / op de dwersch linie d. breet seven 19. deel/ van de lenghte a. b. maer op de dwersch linien elff 19. deel/ want by des duyms kneuckel/ is de hant het alderbreetste/ ende de ander breete van buyten des voorsten vingers/ op de dwersch linie l. door de onderste leden der vingers/ tot het eynde des Circkelronts/ buyten by het eynde des kleynsten vinghers/ maeck ick de handt breet ende zoo lanck/ als den voorsten vinger is Den langhsten vinger maeck ick onder breet een 5. deel/ van syn eygen lengte/ en boven aen een vierdendeel van synder breeten smalder dan onder. Ooc maeck ich

van de Proportie des Menschen. ick den voorsten vinger onder even zoo breet als den langhsten vinger/ maer boven maec ic hem een weynich smalder dan den langhsten vingher. Den Gout en kleynsten vinger/ make ic een jegelijck breet van syn lenghte/ een 3. deel/ ende maer een jeghelijc boven ofte voor/ een 4. smalder als hy boven is. Den duym maec ic in syn middelste lidt breet/ een 3. deel van syn eygen lenghte. De vingers staen achter in de hant/ een jegelijck in de midden synder breeten/ daerom wil ic in het optrecken kleyne rincksken maken. Het is te mercken/ datter met eenen vinger aen de handt en is die den anderen van forme ghelijckt/ dat kan een jeghelijc bezien/ men zalt aen gheene menschen bevinden. Ooc beproef ic dat als de hant wtghestrect wordt/ dat niet gantsch gelijc op een ander en staet/ maer by den kleynen vinger schuyftse sich opwaerts Daer na maec ic de dicte der hant na der syden/ int gewricht aen den arm/ vijf 19 deel/ wt de oprechte lengte a.b. maer door den knenkel des duyms/ op de dwersch linie n. half zoo dick als de vlacke hant breet is/ desgelijcken beneden in de plan ooc zoo dick/ maer de hant maect sich hol/ want die twee syden des duyms ende kleynen vingherstaen inwaerdts/ daerom en is de hant niet zoo dick alsse wel schijnt/ ofte de buytenste linien aenwijsen. Den duym is in syn voorste lidt effen zoo dick als het voorste deel des kleynsten vingers lanc is/ maer voorwaerts henen uyt/ is hy een vierdendeel dunder/ doch achter tegen den kneukel wel dic. De vingers syn zeer na op hare mate zoo die als breet/ dan alleen in de leden feelt het/ doch zeer weynich/ Als ic nu alle lenghte, breete ende dicte der hant geteeckent hebbe, dan tter ic de gestaltenisse der hant met linien daer in gelijc ic hier sulcx met dese Figure voor oogen stelle wie dat na maeckt/ die moet nau daer op letten/ dat hy daer in niet en dole/ wantdese linien zijn swaerlijck recht te trecken. = 86 —n Doorött C

Het eerste Boeck Oorder wil ick eenen stercken Mans voet (duydelijcker als te voren) beschryven/ ende ghelijc ic dan voor verhaelt hebbe/ by den Man die van acht synder hoofden langh gemaeckt is/ diens voet maeck ick een 6. deel lanck ende een 17. deel breet/ ende volghe dese maniere. Wt dese lenghte en breete/ trec ick een over langh vierhoeck/ ende stel dat over dwersch voor my op een effen plaets/ dan treck ic den voet daer in/ alzoo dat die ten beyden syden achter en voor aenroert/ alzoo hier na volghen zal. Als ic den voet met syne gestalt linien daer in trecke/ ende teeckene de voorste lange syde met een a. en de naeste by my/ met een b. Maer de kortste twee syden teeckene ick de voorste/ daer ick de tien wt wil trecken met eene/ ende de achterste met een d. in dit afgaende viercant maer ick den voet/ dat hy heel plat in eenen neder ghedructen gront op leyt. Daer na deyl ick desen vierhoeck/ eerstelijck/ na de lenghte tuslehen e.d.met twee linien e.f. in drie ghelijcke velden/ dat de e. voor staet/ alzoo welcke letter ic voor noeme/ zullen voor gheset worden/ op datter gheen dwalmghe in het tellen daer wt en komt/ maer men zal daer op letten/ hoe wel de letteren door malckanderen gheset worden/ zoo zullen doch altijt de voorghenoemde op het selve mael voorghestelt worden/ als boven verhaelt is. Ja het voorste velt tusschen c.e. zal ic 10. stellen/ ende in het middelste tusschen e.f.den blooten voet maken/ maer in het achterste derde velt/ zal ic stellen de vers ofte hiel/ ende het been op den voet. Daer na deele ic de linie d. met 6 puncten g.h.i.k.l.m. in 7. ghelijcke velden/ ende trecke wt de puntten g. een paralel Linie c. waerse die aenroert/ daer set ic een n. maer waer sy doorsnijdet de oprechte f. daer set ick een o. Daer nae deele ick l.m. met een puncte p. in het midden van malckanderen/ wt dese puncte p.trec ick een paralel dwersch-linie/ tot aen de Linie f. in dit selfde punct set ic een q dan trec ic een kromme Linie k q. Daer na set ic een punct r op de Linie c. midden tusschen a.b. dan deyl ick r.b. met twee puncten S.T. in dry gelijcke velden/ Maer deylic b.e. met twee puncten v.r. ooc in 3. gelijcke velden/ zoo deele ic weder e.f. met twee linien y.z. in dry ghelijcke velden/ maer deele ic f.d. met twee puncten st.fz. in dry gelijcke velden/ daer na waer de Linie g. de Linie e. doorsnydet/ daer set ick een tz. daer na trec ic wt de punct h. een dwersch Linie in de Linie f en waer sy die aenroert daer set ick a.i. Daer na deele ick r. S. met 2. puncten 1. 2. in dry ghelijcke velden. Maer deyl ick x. met twee puncten 1. 2. oock in dry ghelijcke velden. Daer na deel ick sz. d. met vier puncten 1. 2. 3. 4. in vyf ghelicke velden wt de puncten 3. treck ic een Linie op de dwersch-linien h.a.i.daer heen set iet bi. Ooc zal men in acht nemen dat ic de letteren der korte Linien alle op de dwersch-linie a. gheset hebbe/ daer wi trec ick sommighe kromme linien eene een. de ander r. tz. maer de andere wt de puncten 2 tusschen r. S. in de punct y. Daer na eene t. z. ooc eene b. d. daer nae v. a.1. Daer na trec ic de punct st. een rechte Linie tot aen de kromme k.g. daer set ic c.i. Daer na set ic een Passer met den eenen voet in den punct tz. en treck met den anderen van de punct n. wt den voet tot aen de cromme linie v tz. ende daer na laet ic den Passer met den eenen voet noch staen/ ende alzoo onver-roert trec ic een ronde trec/ tusschen de krommetz. ende b o. Dan laet ic den Passer met den eenen voet noch stil staen/ in de puncten tz. ende doen hem engher toe/ ende set den anderen voet inde puncten 2. op de linie b. tusschen x.e. ende trec van daer met voorwaerts tot aen de kromme linie bo. Maer laet ic den Passer met den eenen voet staen in de puncten tz. ende den anderen voet set ic in de punct r. ende trec met van daer tot aen de kromme tz. Soo ic nu met de kromme ende ronde linien aenghewesen hebbe

van de Proportie des Menschen. hebbe/ waer ic de teenen stelle/ ende voor af suyde/ zoo wil ic voorder haer achterste lidt stellen. Ick set een punct op de linie/ midden tusschen de kromme v.o. ende v. a i. In dese puncten zal ick setten het achterste lidt/ aen eenen den kleynsten teen/ en set eenen passer met den eenen voet in de punct z. ende den anderen/ in den nie uwen ghemaeckten punct/ van daer treck ic ront tot aen de dwersch linie g n daer set ic het achterste lidt van den grootsten teen/ daer na set ic op desen ronden trec twee puncten/ midden tusschen de kromme linie s/p/z/en b/o daer stel ic de twee achterste leden der middelste teenen/ die wil ick int optrecken na hare groote/ met afgaende ringhskens beteeckenen/ het achterste lidt van den kleynen teen/set ic met een punct op de linie e/ midden tusschen de dwersche linie b/ ende de kromme linie v/ ende a/i/ De groote teen heeft twee leden/ daer van maec ic het achterste deel een weynich langher als het voorste/ De dry middelste teenen/ deele ic een jeghelijc door haer dry leden/ dat het achterste deel zoo langh sy als de twee voorste deelen/ Maer een jeghelijck voorste deel aen de middelste teenen/ zijn 1. vierdendeel langher/ dan de ander deelen daer na/ niet van weghen het binnenste ghebeente/ maer van weghen het vleesch dat sy voor hen hebben. Maer den kleynsten teen maec ic by zijn achterste lidt/ eenen stercken achterbal/ ende laetse voor eynden aen de linier. Haer achterdeel maec ic langher dan de voorste/ ende elcken naghel op alle teenen/ maec ic half zoo langh al het ghelidt is daer hy op staet. Daer na set ic eenen passer met den eenen voet in de punct y. en den anderen voet set ic een weynigh boven het punct des achtersten lidts des kleynsten teens/ op de linie e. Van daer trec ic door de slimme linien/ ende waer de kromme de stimme doorsnijdt/ wt dat selve punctken trec ic korte linien tot een make. Alzoo wijt splijte ic de teenen in dit vleesch hoe wel ic op den voet de aderen ende de holligheyt daer tusschen/ veel verder achterwaerts trec. De linief.roert voor tghewricht/ van daer sich dat been opwaerts trect/ maer onder de sool der af-snydingh/ 2. derdendeel voor de linie f. teghen dez Wyders/ deylick sy, d. met vier puncten in dry ghelijcke velden/ ende wt het punctken 3. treck ick een rechte linie/ die roert achter de span-aderen boven de verſſen. Soo ic nu de rechte/slumme en kroninie linien alle ghetrocken hebbe/ daer door den voet gantsch ghefatsoeneert wort. Als dan treck ic de ghestalt linien daer in/ hoe die in den nederghedruckten gront legghen sullen/ ende begin dan van voren aen Eerstelijc trec ic den grooten teen met syne ballen/ wt de punct e. hier voor/ buyten de stimme linien e.n. tot schier int midden des achtersten teens/ dan gaen ic gebogen onder de slimine e.n.en trec de gestalt linie voor het voorste ghelit/teghen de stimme e.n. Van daer trec ic de teen volmaeckt/ voor aen den ronden trec/ midden tusschen n.r. Van daer tret icse achterwaerts zoo wijt als sy gespleten is/ tot aen de linie x.tz. Daer na trec ick de 3. middelste teenen/tusschen hare stimme linien / dat sy voor den ronden treck aenroeren. Daer aen is te mercken/ dat de grooten teen niet heel recht voorwaerts wt zal staen/ ghelijc sulcx by veel plompe menschen ghevonden wort/ Daerom hebbe ick de slimme linien daer toegetrocken daer door de teenen/ deen meer dan d'ander wtwaerts teghende kleyne teen ghestelt worden/ van sterckte ende wel staens weghen Des weghen laet ick een ruymte tusschen den grootsten ende den teen daer naest/ Want de middelste 3. teenen zullen meer voorwaerts staen/ dan de grootste maer de kleynste teenen treck ick inwaerts aen de ander der stimme linn v. a. i. E iiij

Het eerste Boeck die eynde ick wtwendich aen de linie e. van haer achterste lidt twee derdendeel tusschen de linie b. Oock treck ick de voorste het grootste/ maer de ander naevolghende/ de een kleynder dan de ander/ ende wijs daer mede aen/ hoe de ghewrichten en ander deelen hare ghestaltenisse zullen hebben/ ooc het eene anders dan het ander. Daer na treck ick buyten den voet/ van den kleynen teen vallet in den hoeck b.p. Daer kreck ick binnen de linie des voets/ wt de puncten e. besonder ghebogen aen de linie y. midden tusschtn de langhe syden a. ende de linie n.g. ende treck verder achterwaerts inwaerts ghekromt/ tot aen de linie f. midden tusschen f.o. van daer heel achterwaerdts/ ende ronde de verssen aen de linie d. in de puncten h van daer treck ick de verssen ghelijck die een vreemde kromme linie heeft/ tot aen de slimme k.g. Doch treck ick by de linie st. een kromme in den voet/ maer van de punct q treck ick vol wt/ tot de ballen achter het kleyne teecken in de puncten y. b. De solen teeckene ic binnen met besondere punctiens wt de linie st. Door de snede int ghewricht/ onder de enckelen des scheenbeens/ maec ic de wyde een 26. deel/ maer onder de enckelen een 31. deel/ ende trec den af-sne voort tot de linie s twee derdendeel teghen de linie z. Ick trec ooc den binnensten enckel platter/ ende den buytensten hoogher/ des ghelijcken ooc den binnensten wat meer na voren en den buytensten wat achterwaerts/ zoo begheeft sich de holligheyt neven de span-aderen/ achter den binnensten enckel langher ende vlacker dan de buytenste. Daer na trec ic eenen besonderen bal/ op de buytenste syde naest van het been/ voor de linie f. tot aen de liniez. dat geeft den voet eenen wel stant. Daer na tree ic de ballen achter den kleynen teen door de linie y. tot op het half deel/ teghen de linie 3. In zulcken intrecken der gestalt-linien/ moetmen goede achtinghe nemen/ dat men die wel trecke tot een goede proportie/ op dat het niet bedorven en wort. Daer na trec ic de twee sneden door den voete. f. besonder ghelijc die in de effene eene forme hebben/ op dat dit alles te klaerder verstaen kan werden: Want ghelijc ic dese twee sneden aen wyse/ alzoo mach men in alle corperen de snede versoecken/ sy zijn recht oft stim. Hier na wil ic den voet wt den gront op trecken/ boven den nederghedructen/ een 24. deel/ ende trec door den overdrach wt den nederghedructen gront/ de linien c.e.p.z.f.d. ghelijc sy voor staen/ ende wat anders noot is alles opwaerts. Dese opghetoghen linien/ doortrec ic met twee dwersch-linien een 24. deel hoogher/ dat wort oor een boven lanckachtich vierkant/ daer stel ic den opgetogen voet/ Daer na deplic de dwersch syde a.b. met 2. andere dwerschlinien e.f. in dry ghelijcke velden. Alzoo wysen de eerste opghetoghen linien aen / waer alle deelen des voets/ na der lenghde henen behooren/ ghelijc daer syn de voorste afsnydinghe der teenen/ daer na hare leden ende splytinghe/ ooc waer de nagelen staen zullen/ waer den voet met al synen aertballen/ des ghelijcken het been op de verssen in zijnen afscheyt opgh etoghen wert/ Maer door de dwersche wyse ick aen de hoochte des voets ende syne deelen stel de solen plat op de linie b. voorder deyl ick de oprechte linie c. tusschen de dwersche f.b. met twee puncten 1.2. in dry gelijcke velden/ maer ic deyl de oprechte linie e tusschen de dwersche f. k. met dry puncten 1. 2. 3. in vier gelijcke velden/ Noch trec ic een dwerschlinie/ midden tusschen de dwersche a.e. tusschen de oprechte z.d. Dan treck ick de ghestalt linie des voets in dit ghemerck/ en beginne in den hoeck a. s. ende treck het ghewricht henen af/ tot aen de rechte linie e. in het punctien 3. Van daer treck ick den balle achter den grooten teen henen af op de dwersche k. Daer nae gaen ick daer onder henen voor/ tot aen het punctien 1. daer eyndet het voorste ende bovenste ban

van de Proportie des Menſchen. 55 van den grooten teen/ maer den kleynsten roert boven met het achterste lidt ende balle/ het vierdedeel/ tusschenf.b. Daer nae trec ic de dry middelste teenen nae ordeninghe/ den langhstenmaec ic het hoochste/ ende voorts den eenen leegher als den anderen/ den kleynsten voor heel leeghe. Daer na trec ic hare ballen/ achter de oprechte y. maer ic trec den bal neven aen den voet/ dat hy boven de dwersche linie e aenroert/ ende sich onder ooc int bovenste derdendeel/ tusschen de dwersche f.b. en roert voor den hoer des dwerschen e.f. Daer nae trec ic de verssen/ datse op de dwersche f. die oprechte d. aenroert/ ende treckse boven in den hoec/ die daer sluyt de dwersche e. ende de oprechte z. die ic wt hare puncten der dwersche a. tusschen sz. d. ghetoghen hebbe. Van daer treck ic het been achter. opwaerts, daer na treck ick den buytensten enckel des scheenbeens/ wt de puncte 3. achterwaerts/ ende nederwaerts/ tot op de middel dwersch linie/ tusschen de dwerschen a. e. En boven over het ghewricht op den enckel des scheenbeens/ maer ick het been na de syden die/ een 24 deel/ ende tree voor het scheenbeen van de puncten des oprechten f. opwaerts ende achterwaerts/ ende den afset der verssen/ treck ick boven van de dwersche e. af ende voorwaerts Volghens wil ic den voet van achteren ooc een weynich aenwysen/ daer toe maec ic een viercant/ zoo hooghe ende breet als den voet is/ ende treck wt den Overdragher de puncten ende linien daer in/ die verdeylen ende wysen aen/ alle plaetsen des voets/ hoe dat den binnensten enckel hoogher ende den buytensten leeger staen zal. Ende de breetten in het ghewricht door de enckelen/maec ic wt eenen een 20. deel/ ende op de middel linie/ tusschen de dwersche a.e.een 31.deel/maer het been boven beyde de enckelen/ maet ic breet een 34. dtel. Ooc is den voet door dien selven wech ende manier/ van voren ziende te maken Daer van hebbe ic myne meyninghe seer eyghentlijck/ door dese Figure voor ooghen ghestelt/ ende in het trecken klaerder ende breeder aenghewesen als beschreven. Daer wt seer lichtelijck verstaen kan werden/ hoe wt de eerste ghemaeckte twee gronden/ desen derden gront ghemaeckt moet werden. — 18 ① II e S4 — S e — e

Het eerste Boeck Swijle nu den voet gheeyndicht is, zoo wil ick een Wijfs hooft beschryven/ klaerlijcken als hier voren/ ende daer in den wech ghebruycken/ daer door het vorighe Mans hooft beschreven is/ ende ghelijck ic hier te voren by de ander soorten der beelden ghenomen hebbe/ een achte deel van des beelts langhte tot de hoochte des hoofts / Dat wil ick hier oock alzoo in de hoochte eens achtendeels voor nemen/ doch zoo groot in de mate als des Mans hooft. Eerstelijck stel ick dry viercanten neven malckanderen/ ende maeckse door den Overdragher elck een 8. deel hooch/ de eerste een 8. deel breet/ daer in maeck ick het hooft na der syden/ maer de ander twee viercanten/ de eene tot het van voren ziende/ de ander tot het van achteren ziende hooft/ maeck ick een 10. deel breet. Int beginsel teeckene ick de twee opstaende syden der viercanten/ daer in ick het hooft naer der syden make/ de voorste daer ick de neuse wt stellen zal/ met eene a ende de achterste met een b. Dan deel ick met de andere oprechte linien tusschen a.b alle diepten die int aenghesicht syn/ ende teeckene elck met eene besondere letter/ ende met wat tyferen ofte ghetallen dat ickse beschryve/ die neem ick wt des beelts lenghte. Nu set ick de eerste c. een 80. deel achter de a. Dese linie c. roert boven den wervel op het voorhooft/ daer het hayr begint/ ende eyndighe voor aen de ooghbraen/ want sy moeten boven de neuse niet te samen roeren Oock roert sy voor de bovenste lip. Daer naer set ick een ander linie d. een 64. deel achterwaerts/ dat verstaet altijt van de voorste a. dese linie roert voor de bovenste ooghleden/ ende voor de onderste lippe des monts/ oock de kin. Noch treck ick een linie e. een 56. deel achterwaerts/ dese roert de diepte op de ooghleden ende voor den ooghappel/ achter het neuspeleken/ den hoeck des monts/ ende de hollicheyt onder de onderste lippe. Noch set ick een linie f. achterwaerts een 40. deel/ die roert achter den hoeck des ooghs. Noch set ick een linie g. achterwaerts een 32. deel/ die roert achter de eynden der ooghbraen/ ende het onderste der wuenen/ onder ende achter de kin. Daer naer set ick een linie h. achterwaerts een 22. deel/ die roert voor den hals. Voorder set ick een linie i. een 14. deel achterwaerts/ die roert binnen het oor. Daer naer treck ick een linie k. achterwaerts een 11. deel/ aen dese linie eyndet achter het oor/ maer het onderste lelleken blijft een halven deel teghen de linie i. Daer naer set ick een linie l. een 9. deel achterwaerts/ die roert achter den wervel des haprs opt hooft/ ende het ghewricht onder aent hooft. Daer naer treck ick den hals achterwaerts af. Daer naer treck ick de leste oprechte paralel linie twee 17. deelen/ wijt achterwaerts die roert achter het middelste des hals. Als ick de oprechten al ghetoghen ende aenghewesen hebbe/ wat sy moeten aenroeren/ dan deele ick met de paralel dwersch linien/ de hooghe ende leege deelen in het aenghelicht. Eerstelijck is de bovenste dwersch-linie des voorghemelden viercants een n. die roert het hoochste deel des hoofts/ ende de onderste is een r. p. Daer naer treck ick een dwersche linie o. onder de linie n.een 80.deel/ die roert den achtersten wervel des hoofts. Noch treck ick een linie p. onder de n. henen af een 30. deel/ die roert boven het voorhooft aen het beginsel des hayrs. Noch treck ick een linie q. onder de n. een 16. deel/ die roert boven het oogh-ghelidt/ boven de ooren/ ende de ooghbraen eynde achter ende voor daer op/ maer in het midden treck ickse daer over. Dan treck ick weder een linie t. midden tusschen q.y. die roert onder de neuse/ ende daer aen stoot het ghewricht op den hals. Daer naer

van de Proportie des Menschen naer treck ick een linie r. en snyde met af het bovenste derdendeel/ tusschen q. t. die roert onder het oogh-ghelidt/ Maer de twee hoecken der ooghen maeck ick in de midden/ desgelijcken den oogh-appel tusschen q.r. Daer naer snyde ick af/ tusschen q.t. het onderste vierdendeel met eene linie s. die roert boven de neusbellen en het onderste der ooren. Daer naer deele ick r. p. met een linie r. int midden van malckanderen/ die roert het bovenste des kins. Noch deele ick t/ x. met eene linie v. int midden van malckanderen/ die gaet midden door den mont/ Maer t. v. deele ick in drie ghelijcke velden/ in het onderste maeck ick de bovenste lippe/ ende in de bovenste twee/ maeck ick de hollekens voor onder de neuse boven de mont/ tusschen v.x. maeck ick twee deelen/ in het bovenste maeck ick de onderste lip/ maer in het onderste deel maeck ick het holleken tusschen de onderste lip boven de kin. Daer naer treck ick een slimmelinie wt de punct die daer sluyt de oprechte t. ende de dwersch-linie p. in den hoeck a. p. over dese linie treck ick tusschen p. q. het voorhooft maer de neus treck ick daer onder/ tusschen/ q. t. Daer naer deele ick dien anderen vierhoeck/ des van voren zienden hoofts/ eerstelijck met dwersch-linien door den overdragher wt den eersten vierhoeck, als dan deele ickse oock met oprechte linien/ de oprechte twee aen de syden des viereants/ teeckene ic met a.b. daer naer deele ic a. b. met neghen linien d.e.f.g. h.i.k.l.m. in tien ghelijcke velden. Noch deele ick a.d en m.b.met twee linien, c.n een jeghelijck in de midden van malckanderen. Als nu de quadraturen in beyde viercanten door malckanderen ghetogen zijn/ daer tusschen de deelen des aenghesichts begrepen worden / Als dan treck ick de ghestalt linien daer in / met kleyne en sachte treckskens/ ende soeter als des Mans aenghelicht/ ende treck eerst het hooft na der syden alzoo: dat het hooft boven de dwersch-linien. by de oprechte is aenroere/ desghelijcken achter de oprechte b. tusschen de dwersche p. g. Daer nae treck ick voor het hooft/ voorhooft/ neuse/ mont/ kin de wangen voren. Daer naer de ooghen/ ende dan de blootte des voorhoofts/ in alle de voor aenghewesene plaetsen ofte ghemerck/ ende den hals maeck ick dick/ een 14 deel. Daer naer treck ick de ghestalt linien/ tusschen de kruys-linien des van vorenzienden viercants. Ten eersten de rondinghe des hoofts/ dat daer boven de dwersch-linie n. midden aenroert/ ende ten beyden syden de oprechte a. b. tusschen p.q. Daer naer trec ic van de twee oprechte onder de dwersch-linie x. de kinnebacken her af/ heen tot het eynde der kin/ De ooren trec ic op beyden syden tusschen de oprechte a.c.en n.b. tusschen de dwerschlinien q.s.maer de binnenste tippelen inwaerts de oprechte linien c.n. Dit verhael ic daerom weder op het nieu/ op dat sulcks te beter te verstaen is/ dan treck ic den hals onder de ooren nederwaerts tot op de dwersch-linie y. daer maec ic die een 15. deel breet. Daer na trec ic de bloote des voorhoofts/ op beyden syden over de middel tusschen de oprechte a.c. ende n.b. tusschen de dwersche limen p.q. ende van de linie g. op de dwersche p. trec ic het hayr opt voorhooft/ ten beyden syden de blootheyt opwaerts/ tot midden tusschen de dwersch-linien o. p. Daer na trec ic beyde de ooghen/ datse met haren hoecken de oprechte linien e.g. ende i l. aenroeren/ ende de ooghbraen trec ic beyde de oprechte f.k. over de dwersch-linie q ende laetse ten beyden syden onder dese linie eynden/ midden tusschen de oprechte d. e. ende l.m. Daer nae trec ic de neuse/ maer ic laet onder hare pellekens de twee oprechte g.i. niet aenroeren/ maer den mont trec ic datse die met beyde hoecken aenroert. Daer

Het eerste Boeck Daer na tree ic het van achterziende hooft / nae de buytenste linien des voorzienden/ ende maec daer in synen aert ende eyghenschap. Daer na trec ic het hooft door den Overdragher in eenen platten neder ghedruckten gront/ ghelijck dat voor by het Mans hooft beschreven is/ sulcx hebbe ic hier nae zoo eyghentlijc opghetrocken/ dat het eenen jegelijcken van kleynen verstant kan begrijpen/ al en waerder gheene beschryvinghe by Ende of ick dit Wijfs hooft hoogher ende wyder maken wil/ zoo doe ick gelijck ic daer voor by des Mans hooft hebbe aenghewesen/ maer niet zoo veel/ want het Wijfs hooft behoort kleynder te blyven als des Mans hooft. 22 ardefghJkmnd Am fede — NILLN 1.114 ⛪
Kubolin

van de Proportie des Menschen 59 V volghens wil ick een jongh kindeken beschryven ende afteeckenen daer toe ghebruyck ick dese manier/ by dese voorsz beelden: Eerstelijck/ stel ick dry oprechte linien ofte puncten/ zoo langh als 't Kint wesen zal/ neven malckanderen. By de eerste zal ick het Kint naer der syden maken/ by de andere/ het kint van voren/ en by de derde/ het Kint van achteren te zien. Dese dry oprechte linien die doortreck ick met twee dwerschlinien/ een onder ende boven/ de bovenste is a. De onderste z. Voorder deele ick de lenghte der deelen in dit kint met dwersch-linien/ ende als a. ende z de scheydel ende solen roeren/ zoo meet ick boven van den scheydel af/ een 4. deel / daer set ic de dwersch linie b. die roert het eynde des halskens aen het lijf. achter ende voren daer syn halskuylken is. Wt dese hooghte maeck ick tot het besyden ziende hooft/ een recht viertant/ daer in besluyt ick het hooft/ ende teeckene de voorste oprechte syde daer de neuse wt staen zal/ ooc met een a. en achter met een b. Ende eer ick met het Kint wijders voortvaer/ wil ick eerstelijck het hooft gantsch beschrijven. Eerstelijck deel ic dat na de lenghte/ de hooghte ende leeghte met dwerschlinien/ ghelijc voor dickwils verhaelt is/ van de dwersch-linie a. af/ een 24. deel/ daer set ic een dwersch-linie/ die roert boven het voorhooft/ noch van de a. af/ een 16. deel/ daer set ick een dwerschliniec die gaet door den achtersten wervel op het hooft van dese linie af/ een 6 deel/ Dan set ic een andere d. die roert onder de kinne/ ende het hooft staet achter daer in op den hals/ ooc roert sy midden boven den nec/ de hooghte des lijfs/ van het schoudervleesch opwaerts ghetoghen: Want men achte daer op/ dat den hals in zijnder lenghte/ met twee slanghe linien getogen wort. Daer naer deele ick d.b. met twee puncten in drie ghelijcke velden/ en snyde het onderste derdendeel af met een linie e. daer op roert ondert gewricht op den hals onder de kin. Alzookrijght het Kindeken een seer kort halsken. Noch deele ick a.b. met een linie f. in de midden van malckander/ die roert voor ende achter de ooghbraen/ maer in haren midden verhef ickse daer boven. Oock roert sy boven de ooren/ ende het hooft roert aen haer de oprechte linie b. Wyders deele ick f.d. met eene linie g. in het midden van malckander/ die roert onder de neuse en onder de ooren. Daer naer deele ick f.g. met twee linien h.i. in drie gelijcke velden/ de bovenste h. gaet midden door den ooghappel ende beyde de hoecken der ooghen/ ende het gantsche oogh besluyt ick tusschen de dwersch linie f. i. met al zijn toebehoor/ ende de linie i.roert boven de neusbellekens/ ende het onderste tippelken des oors/ maeck ick tusschen i.g. Daer naer deele ick g. d. met vier dwersch linien k.l.m.n. in vijf gelijcke velden/ de linie k. roert op de bovenste lip/ maer de linie l treck ick midden door den mont/ Daer naer deele ick l.m. in het midden van malckanderen/ in het bovenste deelmaeck ic de onderste lippen/ maer in het onderste deel maeck ick het kuylken onder de onderste lip boven de kin op de linie m. Oock treck ick by de linie l eene besondere in de indiepinghe des hoofts boven het ghewricht/ waer dat komt wort hier na aenghewesen De linien roert het voorste kuylken in de kin en onder de rondingh der kinnebacken/ ende in de syde boven het halsken. Als nu de dwersch linien ghetoghen syn/ dan treck ick de oprechte linien daer in/ die aenwysen alle diepten der deelen des hoofts/ ende teeckense oock met hare letteren

Het eerste Boeck letteren en deel de oprechte linie a.b. met eene rechte c. int midden van malekanderen/ die roert voor het oor/ ende staet midden opt lijk/ maer set ick een linie d. midden tusschen a.c. die roert achter de ooghbraen/ ende voort het halsken/ ende de bloote des voorhoofts. Daer naer deele ick a.d.met vier linien e.f.g.h. in vijk ghelijcke velden/ de linie e. roert voor het oogh den inbuych boven de neus ende bovenste lippen/ maer de linie f. roert voor de eynden der ooghbraen/ ende achter het neuspelleken/ voor de kinnebacken/den hoeck des monts/ ende het holleken onder de onderste lip/ boven de kin. De linie g. roert boven het hayr boven het voorhooft en boven de diepte des ooghenlidts/ oock voor den ooghappel/ ende onder de kin de in diepinghe. De linie h. roert de achterste hoecken der ooghen/ maer de voorste hoecken gaen voor de linie g. tot op het halve deel teghen de f. nu deele ick a.e. met tene linie int midden van malckanderen/ die roert voor het voorhooft/ maer het neusken treet een weynich voor. Daer naer deelt i.h.e.f. met eene oprechte b/ d. int midden van malckanderen/ die roert voor de onderste lippe ende voor de kin. Daer naer set ick van de a. achterwaerts drie twintichste deel/ een linie k. die roert achter het oor/ maer het onderste oortippelken maeck ick ten halven weghen teghen de liniec. Weder set ick een liniel. van de a. achterwaerts een 5 deel aen dese roert de voorghemelde indiepinghe onder het hooft/ boven het gewricht. Den hals eyndet achter midden tusschen kl.. Daer naer deele ick l. b. met drie puncten in vier ghelijcke velden/ ende in het derde punct set ick den wervel achter op het hooft. Zoo ick nu het viercant des van besyden ziende hoofts met de oprechte ende dwerschlinien doortoghen hebbe/ daer door dan vele viercanten worden/ daer in ick die sonderlinghe stellinghe der deelen int aensicht trecken wil/ Maer en ick het selve doe / zoo wil ick eerst de lenghte der deelen door het lichaem aen wijlen. Eerstelijck onder de dwersch linie b. | derkens syn vetachtich bol nederwaerts/een 60. deel. Daer maeckl Noch van de billen achter henen af/ eer 18d. daer maeck ick de ander rump. ick de hooghte der schouder-leden. Maer op de hooghte der borst/ een 16.d. ofte vou/ en is boven de knie. Midden tusschen de heupe en de solen Onder de voorste orselen / een 10. d. der voeten/set ick de knie. Op de tepelen/een 9, d. Van't midden des knies nederwaerts Onder de borst/een 7. d. een 36d. Daer eynde ick binnen de En in het weecke/een 5.d. Van het weecke tot in den navel/ maeck knieschijven Maer wt het midden des knies neder ick een 21. d. waerdts, een 9 d. Daer eynde ick de Tot het beginsel der heupen/ een 14. d. wayen. Tot het eynde der heupen/ twee 15. d. Van het platte des voets opwaerts/ en Tot het eynde des buycks/een 6. d. 20d. Daer set ick de hooghte des ghe Tot op syn ghemacht / een 10. ende 11. d. wrichts. Tot het eynde der nieren/ twee 9 d. Daer naer maeck ick de lenghte des Tot het eynde der aersbillen/een 4 d. Van het eynde der aersbillen nederWt het schouder lidt tot in den ellenbawaerts/een 50 d. maeck ick hem de eerste vouwen aent been: Want de Kin-ghe-twee 11 d. Van

61 van de Proportie des Menſchen. Van den ellenboghe tot het eynde der Midden in de kuyten/ een 10d. By het eynde der kuyten/ een 12 d. vingheren / een 4 d. Van het eynde des vinghers tot in het Op het ghewricht/ een 16 d. Ende den voet maeck ick langh/ een 13 ghewrichte des hants/een 9 d. Alzoo ick de lenghte der deelen des ende 14 d. Daer naer maeck ick de dickte des Kints aenghewesen hebbe/ wil ick oock voorder de dieten des van besyden zien- van besyden zienden Arms. de Kints by allen puncten der aenghe-In de schouder/ een 10 d. Onder de orselen / een 12 d. wesene lenghte beschryven In den ellenboghe / een 16 d. Dit Kint is by de puncten der schon Voor den ellenvoghe/ een 15 d. der leden dick/ twee 15 d. Meer voorwaerts / een 18d. By de hooghte der borst/ een 6 d. Boven de hant/ een 23 d. Boven de tepelen/ twee u d. Ende de hant maeck ick dick een 21 d. Onder de borst/ een u ende 12 d. In het weecke / een 6 d. Zoo ick nu alle lenghten ende dickten By den navel/ twee 11 d. By het beginsel der heupen/ een 10 ende des sydelijcken Kindts aenghewesen hebbe / alzoo treck ick hier wt / door den 11d. Overdragher / alle lenghte der gantBy het eynde der heupen/ een 9 ende 10 d. By het eynde des buycks/ achter over/ sehr deelingh tot de plaetsen des vorenzienden kints/ met samen alle dwerschde billen / een 3 d. linien des hoofts/ ende de deelen des lijfs By het eynde der nieren/ een 6 d. Ende het been maeck ick onder de billen set ick met puncten. dick / cen 7 d. Ende eerstelijck deele ick het vorenVoorder nederwaerts/ een 14 ende 15 d. ziende aensicht met oprechte linien / de Boven de knie/een 8 d. welcke alle breede deelen aenwijsen. Midden in de knie/een 10 d. Onder de knie / een 11 d Aenvanckelijck make ick des vorenziende hoofts viercant/ twee 9 deel breet/ en teeckene de twee oprechte syden met a. b. dit viercant deele ick met een op rechte c. in het midden van malckanderen/ die gaet midden door den Scheydel/ neuse mont en kin. Daer naer deele ick a. t. ende c. b. met tween d.e. beyde deelen int midden van malckanderen/ de twee roeren de buytenste hoecken der ooghen/ ende de breete des hals. Daer naer deele ick d.e. met tween k.g. in drie ghelijcke velden/ die roeren de binnenste hoecken der ooghen/ buyten de tepelen ende de hoecken des monts ende voor de breete des kins. Daer naer deele ick a. d. met h. i. en e. b. met k.l. inses ghelijcke velden/ dese twee h.l. roeren op beyde syden de breete des aenghesichts/ by de dwerschlinie h. Oock treck ick de onderste oorlellekens binnen dese oprechte h. l. en de oore tret F ij

Het eerste Boeck 62 ren treck ick met haer bovenste deel/ aen het viercant der oprechte a.b. De twee oprechte linsen i.k. sullen roeren buyten de rondingh der kinnebacken. Daer naer deele ick a.h. en l.b. elcke syde met vier puncten in vijf ghelijcke velden/ ende treck op beyde syden wt de naeste twee puncten by a. b. twee op rechte linien m.n. die sullen ten beyden syden de breete des hoofts roeren/ tus schen de dwersch linien c. f. ende de bloote des voorhoofts / sal op beyden syden over treden de twee oprechten h.l. tusschen de dwersche linien e. f. De ooghbraen eynde ick op beyde syden/ midden tusschen de oprechte i. d. ende e.k. onder de dwersche f. Als nu het voren-ziende viercant oock met kruyslinien doortoghen is/ daer in alle deelen des aenghesichts ghemaeckt worden/ dan maeck ick by alle puncten/ de welcke de lenghten der deelen aenwijsen/ de breete des kints lijf. Eerstelijcken maeck ick byde hooch-Boven de knie/ten 19 en 20 d. de der schouder-leden het lijk breet/ een Midden in de knie/ een 12 d. Onder de knie/ een 13 d. 4 deel. Ende op dese linie stel ick de schouder-Midden in de kuyten twee 23d. leden wijt van malckanderen/ twee 9d. By het eynde der kuyten/ een 16d. Het been boven den voet een 19 d Daer naer maeck ick de breete by de Ende den voet maeck ick voor breet/ twee hooghte der borst over de schouder/ twe (27 d. 7. d. Daer naer make ic de breete des vo Tusschen de oxselen/een 5 d. ren-zienden arms. Tusschen de tepelen een 7 d. Onder de oxselen/ een 17 d. In het weecke / een 5 d. In den ellenbogh/een 16d. Over den navel/ vier 17 d. By't beginsel der heupen/ ooc vier 17 d. Voor den ellenboghe/een 14 d. By het ghewricht der hant/ een 20d By het eynde der heupen/ een 15 ende Maer de open hant / een 13 d. drie 16 d. Dit Kindeken buygh ick door den Ende op dese linie staen de been-leden wijt rugghen-graet en in syne ledekens/ gevan malckanderen/ twee 11 d. lijck voor aen de ander Beelden ofte xi Ende de breete by het eynde des buycks gueren verhaelt is. maeck ick vier 15 d. By het eynde der nieren/ maeck ick het Een alsulcken Kindt maeck ick en been breet / een 15 en 16 d. derdendeel van syn Moeder langh By het eynde der billen / een 8 d. By de dygnen des beens/ twee 17 d. Als ick nu de lenghte / dickte / en breete des Kints / nae der syden ziende / ende voren ziende/ aenghewesen hebbe/ dan treck ick de ghestalt-linien met vlijt in dese teeckeninghe. Eerstelijck het kint naer der syden te zien/ daer naer het van

5 vovan de Proportie des Menſchen. van voren ziende. En het van achteren ziende kint/ treck ick naer de buytenste linien des vorenzienden/ ende maeck het achter tusschen de oxselen een weynigh breeder dan een 5d. ende splijte het achter van onderen op een 9d. ende maet hem de verssen breet/ een 22 d. ghelijck ick dat hier naer eyghentlijck af-ghebeelt hebbe. Ende niemant zal sich daer aen argheren ofte verleyden laten/ of het ghebeurde dat in de Figueren eenich dinck ghemist ware: want dat kan gheschieden met het op-linien der houten/ ofte dat de blocken vertrecken/ in-drooghen/ ofte int snyden versuymt worden. Maer de schrift blijft sekerder/ daer naer sich dan een jeghelijck richten mach/ hoe wel datter oock int corigeren somtijts wel verzien kan worden. F iij

3/6
o 14
FF
1
Het eerste Boeck feja e ⸗₍₁₁ 1/X 4/11 . 1/14₆ 11— 10 12. 13 14
16
Scheydel / Stern / Ooghbraen, Neuse / Kin Eynd des hoofts trollen Onder dekin Halskupl Hoochte der schon der Hoochte der borst Oxſelen Tepelen, Onder de borsten In het weecke. Nabel Begin der heupē Eynde der heupē Eynde des buycx Op het gemacht Eynde der nieren Eynd der billen. Op de knieMidden indeknie Onder de knie / Eynd der kupten Hoochte des ghewrichts / Solen.

ofts o;
van de Proportie des Menschen. auch 3d cca eklub 17 ⛪ 13 27
⑪
.
F iij

66
HET TVVEEDE BOECK Van de Proportie des Menſchen / Van ALBRECHT DVRER IN dit tweede Boeck/ wil ick op een nieu ende op een ander manier een Menschelijck beelt leeren meten/ namelijck/ met eenen meet-staf/ die maeck ick langh ofte kort/ naer dat ick daer groote ofte kleyne beelden met meten wil/ ende desen Meet-staf maeck ic altijt een sestendeel langh van 't selve beelt dat ic meten wil. S Ick make die ooc een besonder teecken/ daerment by verstaen kan/ ende weet dat ic een heelen Meet-staf daer mede meyne/ ende ic teeckene hem alzoo: Daer naer deele ic desen Meet-staf in tien ghelijcke velden/ ende elc velt noem ic een Tal/ ende zijn teecken daer by/ dat men de Tal zal kennen/ als ie dat beschrij ve zoo stelle ic het aldus: Daer naer deele ic haer Tal in tien ghelijcke velden/ ende elcke veldt noeme ic een deel/ ende het teecken dat ic hem gheve/ daer by men de deelen kan kennen / ende is aldus: Daer naer deele ic dese kleyne deelen ele noch in drie ghelijcke velden/ ende de selve eender noeme ic een Trumlen/ ende ic gheve hem een teecken daer ment by kent / ende is aldus: En als ic met desen Heet-staf ende synen inhout meten wil/ zoo tree ic uytwendigh beneven de schrift een oprechte tafel/ met vijf oprechte bloote linien in vier ghelijcke velden ghedeelt/ ende beteeckenede velden/ boven een jeghelijc met zijnen naem/ ende synen Caracter ofte teecken daer onder. In het eerste velt maec ic den Meet-staf. In het ander tGhetal. § In het derde dat Deel. Ende in het vierde/maec ic het Trumlen. Alzoo heeft een jeghelijc zijn besonder velt. Ende als ic dan aenvanghe ende beschrijve de lenghte/ dicten ende breeten des Menschen uyterlijc/ ghestalt der lidtmaten/ zoo zal ic van de selfde schrift altijt met een linie uytvaren in de voor ghemelde tafel. Daer in wil ic setten met eyferen / de deelen ende het ghetal eens jeghelijcken lidts/ in welcx velt dat treft/het sy in de Meet-staf/ Tal/ Deel/ ofte Trumlen/ hoe veel de maet der lenghten/ dicten ofte breeten gheeft/ het sy dan veel ofte weynigh/ ende waer het niet en gheeft/ daer wil ic dese nulla o letten. Nu schicke ic my met dit voorsz meten op de selve maniere/ ghelijc als ic in het eerste Boec ghedaen hebbe/ ende houde ooc de selve ordonnantie. Ick

van de Proportie des Menſchen. Ic stelle drie oprechte linien des Beelts lenghte voor my/ ende besluyt die onder ende boven met twee dwerschlinien Scheydel ende Solen ghenoemt. By de eerste maer ic het Beelt naer der syden. By de tweede/ het van voren. Ende by de derde/ het Beelt van achteren. Daer naer meete ic de lenghte der lidtmaten/ eerstelijc by het van besyden ziende Beelt/ ende doortrec de selve lenghte der leden ende beginselen/ al met dwersch linien/ zoo vele als ic dier van noode hebbe. De andere twee oprechte linien des van voren ende van achteren ziende Beelts/ ende alle maten der leden/ wil ic setten met oprechte linien/ ach ter het van besyden ziende Beelts. Ende wat dan de mate eener jeghelijcker linie van den Meet-staf/ Deel ofte Trumlen/ inhoudt ende gheeft/ zoo wil ic de selve linie beteeckenen/ met des Meet-stafs Ghetal/ Deel ofte Trumlens Caracter/ ende de cyffers daer by setten/ alzoo veel alst van eenen jeghelijcken inhout. Alzoo wil ic ooc beteeckenen/ ghelijc als boven verhaelt is/ een jeghelijcke dwersch linie des van besyden ende van voren ziende Beelts/ hoe veel eer jeghelijcken dicten ende breeten inhouden zal.

Het tvveede Boeck 68 Zoo dit nu verstaen/ ende wel daer op ghepast wort/ zoo beginne ic ende mete alzoo voor eerst eenen middelmatigen Man Eerstelijc de lenghte. . TEL⁕ den achtersten wervel opt hooft is o 1 0160 het voorhooft is. von M. 0850 het eynde des kins Den Scheydel nederwaerts tot 1060 in den halskuyl 1 1/6% (de hooghte der schouder=leden . Tusschen de linie des voorhoofts ende eynde des kins/ deele ic met twee dwerschlimen in 3. gelijcke velden/ in het bovenste maec ic het voorhooft/ de ander de neuse/ in het derde den mont ende kin. de breete der borst is 541 de voorste orselen de tepelen Van de schouder-leden nederwaerts tot 0690 onder de borst 1500 (in het weecke des buyc) 0/1/54 in den navel ist 40.3.00 int beginsel der heupen 0.6.710 eynde der heupen Van het weecke des buycx neerwaerts tot 0¹⁸⁰⁰ op de schaemte 106 eynde der meren 11 0 0 eynde der billen de dicte des bovensten beens is 0/8% Van 't eynde der billen tot op de knie midden in de knie onder de knie is het eynde der buytenste kuyten Vant midden des kins) het binnenste der kuyten 12 op de hooghte des ghewrichts op den voe nederwaerts tot 1/4° het eynde des buytenste enckels 15 9 het onderste der solen des voets Daer naer maec ie den voet langh Nu maer ic de lenghte des arms alzoo: 10/6/0 Wt het schouder-ghelidt tot in den ellenboghe is 017.90 Wt den ellenboghe tot het ghewricht der hant 15 Wt het ghewricht der hant tot het eynde der vinghers Daer naer mate ic de dicte des van besyden ziende Mans op alle dwerschlinien alzoo: 0500 De linie des achtersten wervels des hoofts is die 0700 Maer over het voorhooft 1812 Over de ooghbrach 107 Over de neuse 71010 Maer over de lippen 0/700 Ende over de kin ende hals ooc 01510,0 Ende op dese linie is den hals die 1610 De dicte over den hals-cuyl is

van de Proportie des Menschen. TEL T S L Z 71310 Over de ooghbraen Over de borst 0/8 0.0 1 | 0 | 4 | 0 | Over de ooren By de voorste schouderen 01610 1 | 0 | 110 | Over de neuse Over de tepelen Onder den hals ist boOnder de borsten 0/4 310 0|8|6,0 | ven dic In het weecke 61610 maer by de lini desking Over den navel 4 3 0 Over't halskuylken 0/9/510 By't begin der heupen 31810 Over de schouderleden 1|⁰¹⁴ By't eynde der heupen Ende op dese linie staen de 1916 By de schaemte schouderleden wijt van Ende aen het eynde der 121410 6/6 malckanderen 0 billen is het been die 18 0/0 De breete over de borst By de inbytingh daer 1/2/3/0 Tusschē d'orselen ist breet 0¹⁷ onder 0/8/2/0 Tullchen de tepelen Maer by de linie der 1/14 0 Int weecke is de breete inbytingh nederwaert 2 7 Maer over de navel — Boven de knie 12 8/0 By't begin der heupen Midden in de knie 141610 By't eynde der heupen Onder de knie Op dese limstaen de heup Midden in de kuyten gelede wijt van een ander | 1 | 0 By't eynde der buyten Op de schaemt ist breet ſte kuyten En het been by't eynde By't eynde der binnen10/6 0 der billen ſte kuyten By de dygnen ofte dicti Onder int dunste vant 610 des beens ſcheen⸗been 01416|0 Boven de knie Doort gewricht des voe 01414 0 Midden inde knie By't eynd des wtersten 0/410|0 Onder de kme enckels aent scheenbeen 1010 Midden in de kuyten Hier na maec ic de dicte 0141610 Byt eynd der buytenste k des arms nader sydē also 0|³¹⁹⁰ Byt eynd der binnenstek. Den arm nae der syden 0/2/20 Onder int scheenbeen is in de schouder die Int ghewricht door de Midden in de muys 0127 enckelen In den ellenboghe Onder de enckelen in Int ſtercte des arms 0/2¹⁴ den voet Int ghelenc der hant 04 Onder de voet ist breet En de hant int dicste Daer na maec ic de breeDaer na maec ic by de te des voorziende arms andere oprechte linien/ Den arm is onder de op allen dwerschlinien schouder breet de breeten des lijfs alzo: 013 Achter den ellenboghe De voorziende Man Voor den ellenboghe in is int hooft / op de dwer 0/4/010 de breete sche linie des achtersten Byt ghewꝛicht der hant wervels breet 0/4 Ende de hant is breet Opde li. des voorhoofts Zoonu alle lenghten / Door de breete des hook. 0 718

70 Het tvveede Boeck dicte en breete der lidtmaten beschreven syn/ als dan tret ic daer in met linien/ de ghesteltenisse des Mans/ van besyden ziende/ ende van vorenziende. Tɛ1⁷ Den van achteren ziende Man / omtrec ic met de buytenste linien des van voren ziende Mans: Ende maec hem tusschen de schouderen breet Ende de achterste schouder-leden moeten wat leegher staen dan de ols oso voorste/ daerom stel ic van de schouder-leden nederwaerts afEnde de billen syn van onder opwaerts ghespleten 0/3/0/0 De verssenen maec ic achter breet Ende even ghelijc dit hier voren beschreven is/ alzoo hebbe ic hier naer den Man af-ghetrocken/ om dat men claerlijc de meyninghe voor ooghen zien mach/ ende alzoo tot het rechte verstant te comen.

1
⛪ 7 ⵜⴶⴶ
van de Proportie des Menschen. Scheydel / Achtersten werbel/ Stern Ooghbraen / ④ Heule kin/ Hals-kupl Hoochte der ſchouder Hoochte der borst / De voorſte oxſelen / Tepelen / Onder de borsten In het weecke / Havel/ Begin der heupen, Eynde der heupen / Op het ghemacht Eynde der nieren/ Eynde der billen E•1 De dygnen oft dickte des beens, Op de knie / Midden inde knie Onder de kniel Eynd der buytenste ende der binnenste kuyten Op het ghewricht des voets Eynde der buytenste enckelen Solen des voets.
ⵎⴱ
91
141
ⵎⴱ

④
ⵛⴱ ⵎⴱ ⵛⴾ S. I ⵎⴱ
S
ⵏⴾⵏ ③⛨ ⸸ⴱⵜ f § L
11
" 50
72
Het tweede Boeck N ⵎⴱ to

van de Proportie des Menschen. E1* En den voet is langh Nu wil ic volghens tot deDaer naer maec ic de leng sen Man een matigh Wij. te des armes alzoo: beschrijven / en begin op de Wt het schouder-ghelidt tot selfde ordeninge gelijc te vo in den ellenboghe is ren aenghewesen is/ en mee Wt den ellenboghe tot int eerstelic de lenghte / ghelidt der hant Van den scheydel tot den En de hant is langl achtersten wervel des hoofts Nu maec ic de dicte des syTot het voorhooft delijcken Wijks / op aller Tot het eynde des kins dwersch linien alzoo: Her Tot de hoochte der schouder Wijf is in het hoofe/op de liIn den halskuyl / nie des achterste wervels die Tusschen het voor hooft Op de linie des voorhoofts ende het eynde des kins / deele Over de ooghbraen ic met twee linien in drie geOver de neuse lijcke velden / aen het bovenOver de lippen ste maec ic het voorhooft / In Over de kin het ander neuse / ooghen/ en Op dese linie is de hals die ooren / In het derde demoni By de schouder-hooghte ende kin. Wt de hooghte des hals Maer over den halskuyl Over de schouder-leden kuyls nederwaerts / tot het Over de borst / oxsels⸗ghelidts hooghte iſt By de voorste orselen Op de hooghte der borst Over de tepelen Tot de voorste orselen Onder de borsten Tot de achterste oxselen In het weeckt Tot op de tepelen Over dennavel Onder de borst By het eynde der heupen In het weecke Vant weecke tot in de navel By het eynde des buyer Tot het eynde der heupen By de splijtinge over de bee nen ende billen Tot het eynde des buyer By het eynde der schaemte Tot de splijtingh des Wijfs En ten eynde der billen is Tot het eynde der schaemte/ het been die Tot het eynde der billen 1 By de dicte des beens Van het eynde der billen. tot de dygnen of dicte des beens 0 | 3 | 6 | 0 | Boven de knie Op de knie Midden in de knie Midden in de knie — Onder de knie 09 570 Midden in de kuyten Vant midden des knies/ tot het eynde des knies By het eynde der buytenste 6 4 0 kuyten Het eynde der buytenste kuy. By het eynde der binnenste Het eynde der binnenste kuy 21610 huyten Opde hoochte des gewrichts Onder int scheen-been/ aen Tot het eynde der buytenſt 3/6 enckelen aen't scheen-been het dunste Tot het eynde der solen / Isislo G ij
₤1* 10 0 0/7/6/0 6 6 0.17% 0 6 0 0 4 0 0 0 414 0 01515 061610 0/8 9/2/0 9 0 0 0|8 0 1915 20 0 1000 4 0 0/3 51610 2 0.14

In het ghewricht oock Door den voet/ by het eynde der buytenste enckelen / Ende den voet en is niet alzoo die als des Mans voet. Hier na maec ic de dicte des arms nader syden also: De arm is in de schouder die In de muys In den ellenboghe Weynigh voorder by de hant Int ghewꝛicht der hant Ende de handt is dick Daer na maec ic de breete des voorziende Wijfs / op al len dwersch=linien alzoo: Het voorziende Wijf is int hooft / op de linie des achtersten wervels breet Over de linie des voorhoofts over de blote des voorhoofts Over de ooghbraen Over de ooren Over de neuse Onder de kinne is den hals breet By de hooghte der schouden By den hals⸗kuyl By de schouderleden Ende op de selfde linie staen de schouderleden wijt van malkanderen De breete over de borst ende schouderen is Tusschen de orselen ist breet Tusschen de tepelen In het weecke Maer over de navel By het eynde der heupen Op dese linistaen de beenen en de heupen wijt van een ander Maer de breete by het eynde des buycx is By de splijtinghe des Wijfs Ende by de schaemte is het been breet By het eynde der billen
Het tvveede Boeck פברם 10/6/9/0 Maer by de dygnen Boven de knie Midden inde knie Onder de knie Midden in de kuyten By t eynde der buytēste kuy 0/318 By't eynde der binnenste kuy. 0/2 In het ghewricht Onder d'enckelen in den voet 10 2 0141010 Ende den voet is breet Daer na maec ic de breete des van voren zienden arms Den arm is onder de orselen neerwaerts in de muys breet) o Achter den ellenboghe 0/0 Voor den ellenboghe in de breete des arms 214 Byt ghewricht der handt Ende de hant is breet Zo nu alle lenghten / dicten en̄ breeten der lidtmaten beschreven zijn/ dan trec ic daer in met linien de proportie des wijfs/ van besyden ende van voren ziende/ by de oprechte lini. Daer na omtrec ick by de derde oprechte linien/ het va achteren ziende Wijf/ met de buytenste linien des vorin ziende Wijfs. Waer de achterste schouder-leden maec ic leegher als de voorste/ daerom ist van het schouderlidts hoochte af/ tot de achterste orselen ⵙⵏⴾⵔⵔ En het Wijf is achter tusschen de orselen breet Ende de splijtinghe der billen van beneden opwaerts lanck 0/2 De verſſen ſyn breet Ende ghelijck hier voor geschreven is / alzoo hebbe ick het Wijf af-ghetrocken ende hier voor ooghen ghesteldt / om te beter tot het verstandt te komen.
017/6

0
ⵏⴷ
⸗
⸳ Ⅴ
⸸ § 1 ⸸
van de Proportie des Menschen. Scheydel/ Achterſte werbel/ Voorhooft Ooghbraen / Neule / kun Hooghte des ſchouders Halskuyl, Schouder hooghte Borſt De voorste orselen / Tepelen Onder de borsten / In het weecke / Navel / Eynde der heupen Eynde des buycx Splijtinghe Eynde der ſchaemte Eynde der billen/ Dygnen oft dicte des beens Op de knie Midden in de kniel Onder de knie Eynde der buytenste ende der binnenste kuyten / Ghewzicht des voets / Eynde der buytenste enckels aent scheenbeen Solen. 2 G ih
ⵎⵗ ① S L
40

76
Het tvveede Boeck ⛪ ⵛⴱ
e
+ ₱₂ ⵏⴱ ⵎⵣⴱ
78L ⵛⴱ TEL ⛪ 76 ⸸ ⸸
ⵎⴾ
⛪
—2. ⵎⴱ

van de Proportie des Menſchen. Ende den voet is langh Nu wil ic volghens eenen anderen Man meten / op d: Daer naer maec ic de leng te des arms alzoo. selfde manier als den eersten. Wt het ſchouder-ghelidt tot Mair nu neme ic eerst voor in den ellenbogheis my ende mete de lenghte der Wt den ellenboghe tot int lidtmaten / en ander noodig ghewricht der hant dinghen/by de eerste oprech te linien alzoo. Wt her lidt der hant / tot het Van de scheydeldes hooft eynde der vinghers tot den achtersten wervel. Nu maeck ick by de eerste Tot het voorhooft oprechte linien / op alle dwerTot het eynde des kins sche linien de dicte des sydeTot de hoochte der schouder lijcken Mans / alzoo In den halskuyl / Den nevenziende Man is Tusschen het voor hooft in't hooft/ op de dwerschlinie ende het eynde des kins/ deele des achtersten wervels die ic met twee linien in drie geOp de linie des voorhooft: lijcke velden/ aen het bovenOver de ooghbraen ste maec ic het voorhooft/ In Over de neuse Over de lippen het ander neuse / ooghen/ en ooren / In het derde de mont Over hals en kin endekm. Op dese linie is de hals die Daer na deele ic voorder alzo By de schouder hooghte Wt de hooghte des halsMaer over den halskuyt kuyls tot het schouder=ghe By de schouder-leden lidts hooghte is Over de borst / Op de hooghte der borst / By de voorste orselen Tot de voorste orselen Over de tepelen Tot de achterste orselen Onder de borsten Tot op de tepelen In het weecke Onder de borst Inden navel In het weecke By het eynde der heupen Vant weecke tot in de nave By het eynde der schaemte Tot het eynde der heupen En ten eynde der billen is Op de schaemte het been die Tot het eynde der billen By de Dygnen Van het eynde der billen Boven de knie tot de dygnen of dicte des beens Boven de knie 0.19 Midden in de knie 112 1 Vant midden des knies/ tot onder de knie is 0 1 Het eynde der buytenste kuy. Het eynde der binnenste kuy. Op de hoocht des voets Tot het eynde der enckelen Tot het eynde der solen / G iiij
Γ ει⁷ 10% 0 81610 614 810 0 817 181810 0/8/10 7/4/0 017/50 08/60 0/7/30 16/6/0 0/6/0/0 0,515

Midden in de knie Onder de knie Midden in de kuyten By het eynde der buytensti kuyten By het eynde der binnenste kuyten Onder int scheen=been/ aen het dunste In het ghewricht oock In den voet/ by het eynde den buytenste enckelen Hier na maec ic de dicte des sydelijcken arms also: De armis in de schouder die In de muns In den ellenboghe Voor den ellenboght Int ghewricht der hant Ende de handt is dick Daer na maec ic de breete des van voren ziende Mans. by de ander oprechte linien. op allen dwersch-linien alzo De Man is int hooft / op de linie des achtersten wervels breedt Op de linie des voor hoofts Over de ooghbraen Over de ooren Over neuse en kinnebacken Onder de kinne is den hals breet By de hooghte der schouder by den hals=kuyl Daer onder staen de schouderleden wijt van malkander De breete over de borst is Tusschen de orselen ist breet Tulschen de tepelen Ende het lijf is onderde bor sten breedt In het weecke Maer over de navel Over het eynde der heupen Op dese liniestaen de heuper wijt van malckanderen
Het tyveede Boeck Τει⁷ 7 8 0 | 4 | 0 | 0 | En de breete by de schaemte | 1 | 18 | 0 By het eynde der billen is het been breet . 0/4/4/0 Maer by de dygnen — 141410 Boven de knie Midden inde knie Onder de knie Midden in de kuyten ¹⁴⁴ By't eynde der buyteste kuy 31610 By't eynde der binnenste kuyOnder aen't scheenbeen aen 16 het dunste. Door het ghewricht over de enckelen Onder d'enckelen in den voet 0 2 0 Ende den voet is breet 013 Daer na maec ic de breete des van voren zienden arms. Den arm is in de muys/ne 0/216% derwaerts af breet Voor den ellenboghe in de 0 breete % Byt ghewricht der handt Ende de hant is breet Zo nu alle lenghten / dicten en breeten der lidtmaten beschreven zijn/ dan trec ic daer in met linien de proportie des Mans / van belyden en̄ van voren ziende. Daer na omtrec ick by de derde oprechte linien / dē van achterenziende Man/met de buytenste linien des van voren ziende Mans Ende maec hem achter tulschen de orselen breet Ende de splijtinghe der billen 016 van beneden opwaerts 0120 De verssen syn breet 0 9 1/19 8

711
⸲
⛪
van de Proportie des Menschen. Sheydel Achtersten wervel/ Stern Ooghbrach Neule / Kin / Halskuyl / Hooghte der schouder Borſt/ De voorste orselen / Tepelen. Onder de borsten In het weecke / Navel, Beginder heupen Eynde der heupen / Op de schaemte Eynde der billen/ Dygnen / Opde knie Midden in de kniel Onder de knie / Eynde der buytenste ende binnenste kuyten Ghewricht des voets Eynde der buytenste enckelen aent ſcheenbeen D Solen ofte platte.
Zoo desen Man syn handen kruys-wijs gestreect wt steect / zoo maect hy een viercant / zoo langh als hy is / zoo breet is hy ooc: Ghelijc hier naer voor ooghen staet.

b
8.1
⸸
⸸
Het tvveede Boeck
ⵘⴾ
④

van de Proportie des Menschen. ③
⛪

Het tvveede Boeck נבון En den voet is langh 191810 Nu wil ic volghens tot deDaer naer maec ic de leng sen Man een matigh Wijl te des arms alzoo: beschrijven/ en begin naer de Wt het gewricht der schon selfde ordeninge gelijc te voololo der tot in den ellenboghe is ren aenghewesen is/ ende meer Wt den ellenboghe tot int eerst de lenghte/ by de eerste 0/7/6/0 ghewricht der hantis — oprechte linien Wt het gewricht der hant Van den scheydel hooghte 6 210 tot het eynde der vinghers tot den achtersten wervel des Als nu dese lenghte me hoofts iſt dwerschlinien door de 3. opMaer van den schedel tot de rechte linien / zoo veel als by linie des voorhoofts een jegelic behoort/ getogen te Tot het eynde des kins zijn, dan maec ic de dicte des Tot de schouder hooghte. spdelijcken Wijfs/ op alle de In den halskuyl dwersch linien / by de eerste Tusschen het voor hooft oprechte / en mete alzoo: Het ende het eynde deskins / deele neven-ziende Wijk is in het ic met twee linien in drie gehooft/op de linie des achter lijcke velden/ aen het bovensten wervels die ste maec ic het voorhooft/ In Over het voorhooft het ander neuse/ ooghen/ Ende Over de ooghbraen in het derde den mont ende kinole Over de neule en hals daer nae deel ic voorder. Ende de bovenste lippen ende halsl 0 | 6 | 0 | 0 Wt den halskuyl tot de Den hals is op de linie des hooghte der borst is kins die 1400 Tot de voorste orselen By de schouder-hooghte 10 Tot de achterste orselen / Maer over den halskuyl Tot op de tepelen 0 Over de borst Onder de borst By de voorste orselen In het weecke 6 0 0/8 Over de tepelen Vant weecke tot in dē navel 19 0 Tot het eynde der heupen Onder de borsten 0 Tot de splijtingh des Wijfs In het weecke 0/8 0 Tot het eynde der schaemte/ Over den navel 0/4 Tot het eynde der billen | | | | Byhet eynde der heupen By de ſplijtinge des Wijfs | 0 | 9 | 0 Van het eynde der billen. tot de dygnen is |°|216|2| By het eynde der schaemte Boven de knie over de billen 7/7/0 % 5% Midden in de knie 1 | 0 | 1, 0 | Dicte des heens by de billen | 0 | 7 | 2 | 0 Vant midden des knies ne By de dygnen 0 Boven de knie — — derwaerts/ tot onder de knie | 012 | 0 | 0 119 Midden in de knie Tot het eynde der buytenste — 1014 —.— Onder de knie kuyten/ 0/6 ⵓⵔⴶ Het eynde der binnenste kuyMidden in de kuyten 0.4 Opde hoochte des gewrichts By t eynde der buytenste ku. 0 4 0 0 Tot het eynde der enckelen Byt eynde der binnenste ku. 0 3 5 Tot het eynde der solen / 1 | 3 | 3 | 0 | Aent dunste int scheen=been / 0 | 2 | 5 | 0

van de Proportie des Menſchen. In het ghewricht Boven de knie 0/2 In de voet/ by het eynde der Midden inde knie buytenste enckelen Onder de knie 0. Hier na maec ic de dicte des Midden in de kuyten sydelijcken arms also: By't eynde der buytenste kuy De armis in de schouder die By t eynde der binnenste kuy. Onder de orsel in de muys Onder aen't scheenbeen aen In den ellenboghe het dunste. Door den ellenboghe Over de enckelen By het ghewꝛicht der hant Door den voet onder de encEnde de handt is dick kelen Daer na maec ic de breete Ende den voet is breet des van voren ziende Wijfs/ Daer na maec ic de breete der by de ander oprechte linien. van voren zienden arms. op allen dwersch-linien alzo Des Wijfs arm is in de Het Wijf is int hooft / op muys breet de linie des achtersten werAchter den ellenboghe vels breedt Voor den ellenboghe Over het voor hooft ut ghewricht der handt Over de ooghbraen En de hant is breet Over de ooren Zo nu alle lenghten / dieten Over neuse en kinnebacken ende breeten des Wijfs beOnder de kinne is den hals schreven zijn / dan trec ick de bret proportie / des van besyden By de hoochte der schouderen ziende/ by de eerste en tweeOver den hals⸗kuyl de oprechte linien Op dese linie staen de schouDaer na omtrec ick by de derleden wijt van malkander derde oprechte linie/ de proDe breete over de borst ende portie des van achteren zienschouderen is de Wijfs / ende omsluyt die Tulschen de oxselen ist breet met de buytenste linien des Tusschen de tepelen van voren ziende Wijfs. Ende het lijf is onder de borEn achter syn de orselen sten breedt des Wijfs leeger dan de voorIn het weecke ste / daerom is wt der hooghMaer over de navel te des hals-kuyls tot onder Over het eynde der heupen de achterſte orſelen Op dese linie staen de heupen En het Wijk is achter tuswijt van malckanderen met schen de oxselen breet de bovenste ghewrichten der Ende de splijtinghe der billen beenen van beneden opwaerts End by de splijtinghe de breeDe verffen syn breet te des lijfs Ende even ghelijc hier boven %7 Ende de breete by de schaemte beschreven is/ alzoo hebbe ic By het eynde der billen is het hier na afgebeelt/ om alzo het been breet myne meetinghe te beter te Maer by de dygnen — 0 6 doen verstaen.
TEL⁕ 0/3 310 0 0 02 0/0 1810 01314 0 0.215 0¹³¹⁰ 10 2 1910 1910 0 0 6/6/6/0 1.80 1

84
Het tyveede Boeck Sheydel Achterſtē werv. Stern/ Ooghbraen Neule / kin Hooghte der ſchouder/ Halskupl / Borſt/ Oxselen / Tepelen/ Onder de borste In het weecke / Navel, Beginder heu. Splijtinghe / Eynde der ſchaemte / Eynde der billē Dpgnen Op de knie Midde in de kn. Onder de knie / Eynde der buytenste ende binnenste kuyten Des ghewricht Eynde der buytenste enckelen / Solen ofte platte.
2)
121
48 ③
29 ⵉⵍ
2 ⛪
8

van de Proportie des Menschen. ⵙⴱ ⵣ S ⸸ — ⸸ⴱ
—
⸸

36 Nu wil ic volghens eenen anderen Manmeten / op de selfde manier als den eersten. Maer nu neme ic eerst voor my ende mete de lenghte der lidtmaten / eſt ander noodige dinghen / by de eerste oprechte linten alzoo. Van dē scheydel des hooftt tot den achtersten wervel. Tot het voorhooft Tot het eynde des kins Hooghte des schondervlees. Tot de hoochte der schouder Tot den halskuyl Wt de hooghte des hals kupls tot op de borst/ Tot de voorste orselen Tot de achterste orselen Tot op de tepelen Onder de borst Tot het eynde des borstbeens In het weecke Vant weecke tot in den navel Tot het eynde der heupen Op de schaemte / Tot het eynde der billen / Van het eynde der billen / tot de dygnen of dicte des beens Totop de lune Midden in de knie Vant midden des knies/ tot onder de knie is Het eynde der buytenste kuy. Het eynde der binnenst kuy. Op het ghewricht des voets Tot het eynde der buyten ste enckelen Tot het eynde der solen / Ende den voet is langh Daer naer maec ic de leng te des arms alzoo: Wt het ſchouder ghelidt tot in den ellenbogheis Wt den ellenboghe tot int ghewricht der hant Wt het lidt der hant / tot het
Het tvveede Boeck . TEL* eynde der vinghers 0/6 Zoo mi dese lenghte met dwersch-linien door de drie oprechte limen ghetoghen werden / zoo veel dier by een jeghelijcke van noode is/ zoo maeck ick dan by de eerste oprechte linien / op alle dwersche linien de dicte des sydelijcken Mans / alzoo Den nevenziende Manis in't hooft/ op de dwerschlinie ¹⁴ des achtersten wervels die 0.60 Op de linie des voorhoofts 0 Over de neuse en t'hooft Over de bovenste lippe en nec | 015 | 7 Ende den hals is op de linie 0 3/8 des lius dick By des schouder-vleesch 014 hooghte 0/4/5/0 By de schouder hooghte 014 910 Maer over den halskuyl 710 Over de borst 07/710 By de voorste orselen 0719 Over de tepelen 07 7 Onder de borsten 17 810 By het eynde des borstbeene 01614 In het weecke 0/6 Indennavel 0/7 By het eynde der heupen Op de ſchaemte En ten eynde der billen is het been die Een weynich nederwaerts By de Dygnen Boven de knie Midden in de knie Onder de knie Midden in de kuyten By het eynde der buytenste kuyten By het eynde der binnenste kupten Onder aen het dunste des ſcheen⸗beens Int ghewricht des voets Bp het eynde der buytenste

van de Proportie des Menschen. enckelen door den voet. 0 | 3 | 6 | 0 | Over de heupen 1 8 0 10 Op dese linie staen de heupen Hier na maec ic de dicte des wijt van malckanderen 0/7910 ſydelijcken arms alſo: En de breete by de schaemte 1 | 0 | 7 | 0 By het eynde der billen is Den arm is in het schouder8 het been breet ghelidt dick ⵙⵔⵔ Maer by de dygnen — Onder de orsel in de muys Boven de knie In den ellenboghe Midden inde knie Door den ellenboghe Onder de knie By het ghewricht der hant Midden in de kuyten Ende de handt is dick By't eynde der buytēste kuy 2 18 By t eynde der binnenste kuy. Daer na maec ic de breete Onder aen't scheenbeen aen des van voren ziende Mans/ het dunste. by de ander oprechte linien/ 0118 Door het ghewricht op allen dwersch=linien alzo 0/210/0 Over de enckelen Door den voet onder de encDen Man is int hooft/op keler de linie des achtersten werEnde den voet is breet vels breedt Op de linie des voor hoofts Daer naer maeck ick de breeMidden door het voor-hooft te des van voren zienden Over de ooghbraen 0.61 arms. Over de ooren 0 6 4/0 Over de neuse ende kinneDes Mans arm is in de backen 0 4 8 0 muys breet Ende by de kinne is den hals Achter den ellenboghe breet 0 Voor den ellenboghe 3 Maer by des schouder0121210 Naerder teghen de hant vleesch hooghte is het 1180 Byt ghewricht der handt By de hoochte der schouderi 0/3/4/0 En de hant is breet Over den hals⸗kuyl Op dese linie staen de schon Zo nu alle lenghten / dicten derleden wijt van malkander 9610 ende breeten des Mans beDe breete over de borst ende schreven zijn/ dan trec ick de schouderen is proportie met zijne linien Tusschen de orselen ist breet recht daer in / van belyden Tusschen de tepelen ziende/ by de eerste oprechte Ende het lijf is by het eynde linie/ ende by de tweede oprechdes borst-beens breedt te linien/ den van voren-zien In het weecke den Man. Over de navel Maer tusschen het weecke efDaer na omtrec ick by de den navel is het vleesch wat derde oprechte linie/ de probesyden wt gheladen/ alzoo portie des van achteren zien dat de breete is de Mans/ ende met de buyH iij

Het tvveede Boeck van beneden opwaerts tenste linien des van voren De verssen syn breet ziende Mans. En even gelijc het hier boven Ende achter maeck ick beschreven is/ alzoo hebbe ic hem tusschen de orselen breet 1 het hier na afgebeelt/ om alzo Ende wt de hooghte des myne meeninghe te rechte hals-kuyls tot de achterste 6| te moghen verstaen. oxlelen Ende de splijtinghe der billen
נור⁷ 01610 8|0

van de Proportie des Menschen. Scheydel / ⵣⵜ S Achtersten werbel, Stern / Ooghbraen / Neuſel kun/ Hoochte desſchondervle. Hoochte der schouder / Hals=kuyl Boſt Tegelen Onder de borsten Eynde des borstbeens In het weecke / Nabel Eynde der heupen / Op het ghemacht / Eynde der billen Dedygnen oft dickte des beens S.L Op de knie / Midden inde knie Onder de knie / Eynd der buytenste ende der binnenſte kuyten Op het ghewricht des voets Eynde der buytenste enckelen. Solen des voets. H iiij 8 L
⛪

22 -
10 EL
⛪
ⵣⴱ
Het tvveede Boeck — — ⵎⴱⵏ 2
—

van de Proportie des Menschen. 91 R E L % Hier naer volghens wil ic Hier nae maecie de lenghte des arms also: den voorsz Man / een ghelijck matigh Wijk beschrij Wt het gewricht der schouven/ ende houde alzoo de eerste der tot in den ellenboghe 16 Wt den ellenboghe tot in het ordeninghe. 0/8/81 ghewricht der handt Van de hoochte des hoofts Wt het ghewricht der hant 0/5/8/6 tot het eynde der vinghers den scheydel/ tot den achter. sten wervel / is Daer nae maec ic de diete Tot het voorhooft des van besyde ziende Wijfs 0 Tot het eynde des kins by de eerste oprechte linien / 0.17 op allen dwersch=linien alzo Tot de hooghte des schou0 1 8 13 dervleesch Het Wijk is int hookt / op de linie des achtersten werTot de hooghte der schouvels breedt 1104 der Op de linie des voor hoofts 0 7 0 In den halskuyl Wt den hals-kuyl henen Over de ooghbraen 1017/0/0 Over de neuse tot de borst 0 Onder de voorste orselen Over de lippen ende hals 0151610 Onder de achterste orselen Over de kinne ende hals 1015 Op de tepelen En den hals is by de hoogh Onder de borst te des schouder vleesch dick 0 3 5 0 113 By de hoochte der schouderen In het weecke Wt het weecke tot in den Over het halskuylken Over de borst nabilist. Tot het eynde der heupen By de voorste orselen Tot het eynde des buycks Over de tepelen Tot de splijtinge des Wijfs Onder de borst Tot het eynde der schaemte In het weecke Tot het eynde der billen Over den navel Van het eynde der billen Over de heupen By het eynde des buycks tot de dygnen ofte dicte des By de ſplijtinghe des Wijfs | 0 | 8 | 0 | 0 beens is het 2 415 Op de knie By het eynde der schaemte Midden in de knie Ende het been is ten eynde 1121 016910 Wt het midden des knieder billen dick tot onder de knie ist By de dygnen ofte dicte des 0/2/0/0 Tot het eynde der buyten beins is het dick 0/610 ſte kupten o4 0 Boven de knie Tot het eynde der binnen Midden indeknie ſte kuyten 0¹⁷¹² Onder de knie Tot de hooghte des gheMidden in de kuyten wrichts op den voet By't eynde der buytēste kuy. 113¼ Een eynde der buytenste encBy t eynde der binnen te kup. kel naen hetſcheenbeen Onder aen't scheen-been Tot het eynde der solen In het ghewrieht Ende den voet is langh Onder de enckelen 0/4/10

Hier na maec ic de dicte des spoelijcken arms also: Den arm is in de schouden dick Onder de orsel in de muys In den ellenboghe Voor den ellenboght In het ghewricht der hant Ende de handt is dick Daer na maec ic de breete des van voren ziende Wijfs / by de ander oprechte linnen / op allen dwersch-linien alzo Het Wijf is int hooft / op de linie des achtersten wer vels breedt Over het voor hooft Over de ooghbraen Over de ooren Over de neuse ende kinnebacken En by de kinne is den hals breet Maer by des schoudervleesch hooghte is het By de hoochte der schouderi Over den hals=kuyl Op dese linie staen de schou derleden wijt va malkander De breete over de borst ende schouderen is Tusschen de orselen ist breet Tusschen de tepelen Ende onder de borsten is het lichaem breedt In het weecke Over de navel Over de heupen Op dese linie staen de beenen in de heupen wijt van malckanderen Ende de breete by het eynde des buycks By de splijtinghe des Wijfs En het been is by het eynde der schaemte breedt By het eynde der billen is
Het tvveede Boeck נפר TELX ⵙⵍⵔⴱ het been breet — Maer by de dygnen Boven de knie 10 Midden inde knie Onder de knie Midden in de kuyten By't eynde der buytenste kuy. ol31010 By t eynde der binnenste kuy. Onder aen't scheenbeen aen 011510 het dunste. 0180 In het ghewricht 0,2|0 0 Over de enckelen Door den voet onder de enckelen 0 3/2/0 Ende den voet is breet Daer naer maec ick de breete des van voren zienden arms Den van voren ziende arm is in de muys breet Achter den ellenboghe 0 2 Voor den ellenboghe 01 Byt ghewricht der handt 013101 Ende de hant is breet Zo nu alle lenghten / dicten ende breeten des Wijks beschreven zijn/ dan trec ick de proportie met hare linien recht daer in / van besyden ziende/ by de eerste oprechte linie/ ende by de tweede/ des van voren-ziende. Daer na omtret ick by de derde oprechte linie/ des van achterenziende Wijks / ende met de buytenste linien des van voren ziende Wijfs. Maer het van achteren ziende Wijf/ is achter tusschen de orſelen breedt De achterste orselen staen leger dan de voorste/ daerom ist wt de hoochte des halfkuyls tot onder de achterste orsel. n 0 4 0 0 De ſplijtinghe der billen 0 6 5 Achter syn de verssen breet 0 11 Alzo ic voor den Man beschreve heb/beschrijf ic twijf ooc.
014 0

L⁷
⛪
van de Proportie des Menschen. Scheydel. Achterſte wervel, Voorhooft Ooghbräen Neule / Um Des ſchoudervle. Schouder hoog. Halskuyl/ Borſt 42 De voorste orselen Tepelen / ⵜⵍ Onder de borsten/ In het weecke / Navel / Eynde der heupen. Eynde des buycx Splijtinghe Eynde der schaemte Eynde der billen, Dygnen oft dicte des beens Op de knie Midden in de knie Onder de knie / Eynde der buytenſte en binnenſte kupten Ghewricht des voets Eynde der buytenste enckels aent scheen been Solen.
I 1
-6TEL
126 fɛL §1+ 781 85 15 ⛪ 82

94
(
—
Het tyveede Boeck ⵏⴱⵍ ⛪

van de Proportie des Menschen. נפ TEL⁕ Hier naer volghens wil ich Wt het ghewricht der ox den voorsz Man/ een anselen/ tot in den ellenboghe 10/3/0 der matigh Wijk beschrijven Wt den ellenboghe tot in het ende houde alzo de selfde ordeghewricht der handt 0/8/7 ninghe. Wt het ghewricht der hant Van de hoochte des hoofts tot het eynde der vinghers ⵙⵍⵔⴱⵔ den scheydel/ tot den achtersten wervel / is Daer nae maec ic de dicte Tot het voorhooft des Wijfs / by de cerste op7/6 Tot het eynde des kins rechte linien / op allen dwerTot de hooghte des schou sche linien alzo: 0/8/6 dervleesch Het Wijk is int hooft / op Tot de hooghte der schon de linie des achtersten werder O vels dick In den halskuyl Wt den hals-kuyl henen / Op de linie des voor hooft tot de borst Over de ooghbraen Onder de voorste orselen Over de neuse Onder de achterste orselen Over de lippen ende hals 61 %3 Op de tepelen Over de kinne ende hals En den hals is by de hoogh Onder de borst te des schouder vleesch dick 01317 0 In het weecke Wt het wercke tot in den By de hoochte der schouderen Over het halskuylken navel ist Tot het eynde der heupen Over de borst Tot het eynde der schaemte/ 6/9 By de voorste orselen 01014/6 Tot het eynde der billen Over de tepelen Van het eynde der billen Onder de borsten tot de dygnen ofte dicte der In het weeckt 0 8 beens is het Over den navel 917 Op de knie By het eynde der heupen Midden in de knie By de splijtinghe des Wijfs 910| is het Wt het midden des knies 6.8.410 tot onder de knie / ist By het eynde der ſchaemte Tot het eynde der buyten Ende het been is ten eynde 0161 5 ſte kuyten der billen dick 6120 Tot het eynde der binnen By de dygnen 0/4 ſte kupten Boven de knie ⵎⵉⴾⵔⵔ Tot de hooghte des gheMidden inde knie wrichts op den voet By het eynde der knieschij 6/3/7 Ten eynde der buytenste enc31810 kelen aen het scheenbeen Onder de knie 614|1 Tot het eynde der solen Midden in de kuyten Ende den voet is langh By het eynde der buytenste kuyten Hier nae maec ic de lenghte des arms alſo:

By't eynde binnenste kuyten Onder aen het scheen been Door het ghewricht Door den voet by het eynde der enckelen aent scheenbeen Daer nae make ic de dicte des sydelijcken arms alzoo Den arm is in de schouder dick Onder de oxsel in de muys In den ellenboght Door den ellenboghe In het ghewricht der hant Ende de handt is dick Daer na maet ic by de andere oprechte linie / op alle dwersehlinien / de breete des van voren ziende Wijfs/alzo: Het Wijk is int hooft of de linie des wervels breet Over des voorhoofts hinc Mid den door het voorhooft Over de ooghbraen Over de ooren Over neuse en kinnebacken Ende den hals is op de linie des kins breedt By de hooghte des schoudervleesch is het By de hooghte der schouder Over den hals-kuyl Op dese linie staen de schou derleden wijt van malkander De breete over de borst is Tusschen de orselen ist breet En achter tussche de oxselen Tuſſchen de tepelen Ende onder de borsten is het lichaem breedt Nederwaerts in het lijf In het weecke Over den navel
Het tyveede Boeck f§1⁷ L* — 1315/0 0 3 4 0 Over de heupen Op dese linie staen de beenen 0/214 in de heupen wijt van malc0/2 —ⵘⵍⵔⵏⴱⵙ kanderen | | | By de ſplijtinghe des Wijks | 1 | 3 | 5 | 0 Ende het been is by het eynde 0/6/80 der schaemte breedt By het eynde der billen ist | 0 | 6 | 7 | 0 —¹⁰|⁵¹⁷¹⁰ Maer by de dygnen o 1014/1 Boven de knie 0 4 Midden in de knie 0/2/4 Onder de knie 10/2 0,4 Midden in de kuyten 0¹¹⁴ By t eynde der buytenste ku. 0 3 5 01116 0 By't eynde der binnenste ku. Onder in het scheen-been Door het ghewricht 10/2 Over de enckelen is het Door den voet onder de enckelen Ende den voet is breet De versle is achter breet Zo nu alle lenghten/ ditten ende breeten des Wijfs beschreven zijn / dan trec ick de proportie met hare linien recht daer in / van besyden0 ziende/ by de eerste oprechte linie/ ende by de tweede/ des 0½ 2 0 van voren-ziende. 0/9/4/0 Daer na omtrec ick by de 1/0 8/0 derde oprechte linie/ des van achterenziende Wijfs / ende met de buytenste linien des van voren ziende Wijfs / en make haer van onderen opwaerts gheſpleten Ende even ghelijc ie hier beschreven hebbe / alzoo heb be ic het Wijk hier naer voor ooghen ghestelt / om te beter te verſtaen.

411
⸸
S/E
— + 71/4 144
b.1
van de Proportie des Menschen. Scheydel Achterstewer. Doorhooft Doghbraen Dense linne Hoogbtedes ſchoudervleiſ. Hooghte der schouder Halskupl 48) Bozſt Cepelen Onder de bozst 8/1 ⵘⴱ In het weetke Nabel ⵎⴱ Eynde der hen pen Svitzunghe Der schaemte Der aersbillen Dygren Op de linie Middeninds knie Onder de linie Epnd der bux tenste eintienste kuyten Hooghte der ghew zichts Eind der buy tenſte enckelen □ Solen, e
⎪⛨ 81
e SL
τοῦ
25
S.L. ⵎⴱ ⸸ ⵣLⵓ
81
ⵎⴱ
I

③
Het tvveede Boeck ⵙ 441 ⵛⴱ
Or
Par

van de Proportie des Menschen, ⅘ⴱ Nu wil ic volghens eenen waerts / tot de enckelen aen anderen Manmeten / op de het scheen-been selfde manier als den eersten. Ende den voet is langh 919/4/0 Maer nu neme ic eerst voor Daer naer maec ic de lengmy ende mete de lenghte der te des arms alzoo: lidtmaten/ ende ander noodige Wt het schouder-ghelidt tot dinghen / by de eerste oprechin den ellenbogheis 6 te linien alzoo. Wt den ellenvoghe tot im Van de scheydel linie af ghewricht der hant b 913 tot den achtersten wervel. Wt het lidt der hant / tot het Tot het voorhooft eynde der vinghers 016 110 Tot het eynde des kins Zoo nu dese lenghte met Hooghte des schoudervlees. dwersch-linien by de drie opIn den halskuyl rechte linien getogen werden. Daer nae deele ic tusschen zoo maec ic dan by de eerste de linie des voorhoofts ende oprechte linien/ op alle dwerhet eynde des kins/met twee sche linien de dicte des spdedwerschlinien in drie gelijcke lijcken Mans / alzoo velden / in het bovenste het Den Man is in't hooft/opde voor-hooft / in het ander de lin. des achterſtē wervels die |° neuse / ooghen en ooren/ in t Over het voorhooft derde de mont en kinne. Over de ooghbraen — 0 Daer nae decle ic wyders Over de neuse is het Wt de hooghte des hals Over de bovenste lippeen̄ nec 10 | 8 | 0 Kuyls tot de schouderleden Ende den hals is op de linie Onder de voorste orselen des kins dick 13/7/0 Onder de achterste oxselen By des schouder-vleesch ho. | 0 | 4 | 0 | 0 Tot op de tepelen Maer over den halskuyl 014 616 Onder de borst By de schouderlits hooghte 7 In het weecke By de voorste orselen Vant weecke tot in den navel Over de tepelen 0/7/6 Tot het eynde der heupen Onder de borsten Tot het eynde des buycks In het weecke — 6 Op de schaemte / Indennabel 0612 Tot het eynde der billen Over de heupen 017 Van het eynde der billen. By het eynde des buyckx 017010 tot de dygnen of dicte des beens Onder billen en ſchaemte 0.6/8 Totop de knie By't eynd der billen ist been dic Midden in de knie — Een weynich nederwaerts Vant midden des knies/ tot By de dygnen 0¹⁵⁴ onder de knie is Boven de knie — 0/3/8 Het eynde der buytenste kuy. Midden in de knie 3⁰ Het eynde der binnenst: kuy. Onder de knie 0.312 Op het ghewricht des voets Midden in de kimten 0131810 Van het gewricht des voets By het eynde der buytenste tot het eynde der ſolen/ kuyten 0.32 0 Van het eynde der solen opBy't eynde der binnenste ku. 0 | 9 | 0 I iij

Het tyveede Boeck 100 fEl 01450 o 2 | 1 | 0 | Maer by de dygnen Onder aen het scheen been Boven de knie 10.10 In het ghewricht Midden in de knie Door den voet by het eynde Onder de knie der enckelen aent ſcheenbeen | 6 | 3 | 7 | 0 Midden in de kuyten Daer nae make ic de dicte By t eynde der buytenste ku. | 0 | 2 | 6 | 0 des sydelijcken arms alzoo: By t eynde der binnenste ku. 4¾ Den arm is in de schouden Onder in het scheen-been dick ⵙⴱⵛⴱ Door het ghewricht By de achterste orsel Door den voet onder de entIn den ellenboghe kelen Voor den ellenboght 2|0 Ende den voet is breet By het ghewricht der hant Daer na maec ic de breete Ende de handt is dick des van voren zienden arms Daer na maet ic by de anDen arm is inde muys breet | 0 | 2 | 310 dere oprechte linie / op alle 0 2 10 0 Achter den ellen boghe dwerschlinien/ de breete des 0/2 Voor den ellenboghe van voren ziende Mans/alzo: By het ghewricht der hant | 0 | 1 De Man is int hooft op Ende de hant is breet de lime des achtersten werZo nu alle lenghten / dieten bels breet ende breeten des Mans beOp des voorhoofts linie schreven zijn/ dan trec ick de Midden door het voorhooft proportie met hare linien Over de ooghbraen recht daer in / van besyden Over de ooren ziende/ by de eerste oprechte Over neuse en kinnebacken, o linie/ ende by de tweede/ des Ende den hals is op de livan voren-ziende. 0 nie des kins breedt Daer na omtrec ick by de By de hooghte des schou0 derde oprechte linie/ den van dervleesch is het 11174 achterenziende Mans/ ende By den hals=kuyl met de buytenste limen des Op dese linie staen de schou van voren ziende Mans / ende derleden wijt van malkander make hem achter tusschen de De breete over de borst is oxselen breet 1/0 Tusschen de oxselen ist breet 0 818/0 016|3|0 De achterste orſelen ſtaen Tusschen de tepelen leeger dan de vorste/zoo is de Ende onder de borsten is het 0/9/910 hooghte des halskuyls tot lichaem breedt 0/8/2/0 onder de achterste orselen In het weecke 9/0/0 Ende de splijtinge der billen is Over den navel 1101 van onderen opwaerts By het eynde der heupen De versse is achter breet Op dese linie staen de beenen Den Man omtrect ghy met in de heupen wijt van malc eenen passer/ als ghy den eekanderen nen voet des Passers in den Ende het been is by het eynde navel set ende den arm wtstrect des buycks breedt — een weynich opwaerts. By de schaemte By het eynde der billen ist

6L ⸗1
⸸
⛪
1 ⵘ
van de Proportie des Menschen. Scheydel / Achterſte wervel Voorhooft, Ooghbraen / Neule, Km / Des schoudervle. Halskupl. Schouder=lidt De voorſte orſelen Tepelen / Onder de borsten In het weecke Navel/ Eynde der heupt, Eynde des buycx Op de schaemte Eynde der billen Dygnen oft dicte des beens Op de knie Midde in de knie Onder de knie / Eynde der buytenſte eſt binnenſte kupten Des ghewzichts / Eynde der buytenste enckels aen het scheen-been Solen. A iiij
L.L
101

485
Het tweede Boeck —
L
①
ⵎⴱ

O
ⵜⵓ
van de Proportie des Menschen.
10,
E4

104 Hier naer volghens wil ic den voorsz Man / een matigh Wijf beschrijven/ ende my met de 3. oprechte linien houden in de selfde ordeninghe. Van de hoochte des hoofts/ den scheydel/ tot den achter. ſten wervel / is Tot het voorhooft Tot het eynde des kins Tot de hooghte des schoudervleesch In den halskuyl Daer naer deel ic tusschen de linie des voor-hoofts en het eynde des kins/ met twee dwerschlinien in 3. ghelijcke velden/ in het bovenste maec ic het voorhooft / In het ander neuse / ooghen eſt ooren / In het 3. mont en kin. Daer naer deel ic voorts Wt den hals-kuyl tot de ſchouderen is Tot de hooghte der borst Onder de voorste oxselen Onder de achterste oxselen Op de tepelen Onder de borst In het weecke Wt het weecke tot in den nav:lis Tot het eynde der heupen Tot de splijtinghe is Tot het eynde der schaemte Tot het eynde der billen Van het eynde der billen tot de dygnen ofte dicte des beens is het Op de knie Midden in de knie Wt het midden des knies tot onder de knie / is Tot het eynde der buyten ste kuyten Tot het eynde der binnenste knyten
Het tvveede Boeck 18 Op het ghewricht is Tot het eynde der solen Wt de solen opwaerts tot de enckelen aen hetscheenbeen. Ende den voet is langl Hier nae maec ic de lenghte des arms also: Wt het schouderghelit tot in den ellenboghe is het Wt den ellenboghe tot in het ghewricht der handt Wt het ghewricht der hant tot het eynde der vinghers Daer na maec ic de dicte de van beſydē ziende Wijfs/by de eerste oprechte linien / op allen dwersche linien alzo: Het Wijk is int hooft / op de linie des achtersten wervels dick Op de linie des voor-hoofts Over de ooghbraen Over de neule Over de bovenste lippe Over de kinne ende hals Den hals is op de linie des kins dick By de hooghte des schouder vleesch is het dick Over den hals-kuyl By de schouderleden ist Over de borst By de voorste orselen Over de tepelen Onder de borsten In het weecke Over den navel By het eynde der heupen By de splijtinghe des Wijfs is het By het eynde der schaemte ist oock Ende het been is ten eynde der billen dick By de dygnen ofte dicte des beens Boven de knie —
TEL⁕ 16 0/2/310 0/8/410 019 ⵙⵔ 016 0 0/3 0180 0/6 0 4 10

van de Proportie des Menschen. 105 TEL⁕ Midden in de knie Over den navel 1|¹⁰⁰ Onder de knie By het eynde der heupen 11910 Midden in de kuyten Ende op dese linie staen de heuBy't eynde der buytenste ku pen-leden wijt van een ander 10 18/6 le By t eynde der binnenste ku. En de splijtinge des Wijfs Onder aent dunst des scheen By het eynde der schaemte beens 16/210 is het been breet — 6 In het ghewricht By het eynde der billen 0 Onder de enckelen in de voet By de dygnen Daer naermaec ick de dicte 0³¹⁷⁰⁸ Bovendeknie 0|312|c des van besyden ziende arms Midden in de knie 0|3|1|0 dicte des arms inde schouder Onder de linie 31710 In demuys Midden in de knyten. 0|3|1|0 In den ellenboghe By't eynd der buytenste ku. 121910 Voor den ellenboghe By't eynd der binnenste ku. 1210 Byt ghewricht der handt Onder aen t scheen-been 0117|0 En de hant is dit In het ghewieht Nu maer ic by de andere Door den voet onder de enc011810 oprechte linie / op alle dwerkelen des scheen-beens 0/219/0 sche linie/ de breete des van Ende den voet is breet voren ziende Wijfs. Daer na maec ic des van Het van voren ziende Wijf / voren zienden arms alzoo Den arm is in de muys breet | 0 | 2 | 5 | 0 is int hooft op de dwerschli 10/2/0/0 nie des achtersten wervels Achter den ellenboghe 21610 breet Voor den ellenboghe 1/16/0 Op de linie des voorhoofts By het ghewricht der hant 0.29 Midden door het voorhooft De open hant is breet Over de ooghbraen Als dan al dese lenghte / die Over de ooren 6/2/6 te en breete beschreven zijn Over neuse en kinnekacken zoo trec ic de gestaltenis des 418 0 Ende den hals is by het eynde Wijfs, by de eerste oprechte des kins breet linie/ nae der syden/ by de anBy de hooghte des schouder/ die van voren ziende. dervieelch Daer na omtrec ic de ghe By de hoochte der schouder stalte by de 3. oprechte linie Op dese linie staen de schoumet de buytenste gestalt linie derlede wijt van malckander des van vorenziende Wijfs Maer de breete over de borl haer billen zijn van onder op en̄ ſchouderen is gheſpleten 0.57 0 Voor tusschen de orselen Achter syn de verssen breet ⵙⵏⵙⴶ Achter tusschen de orselen Zoo ghy dit Wijf dien arm Maer de breete tusschen de wtstrect weynich opwaerts, tepelen is zoo omtrectse met een passer. En het lijk is onder de bo: wanneer ghy den eenen voet sten breet in den navel ſet. In het weecke Gelijc dele Figurewt wijst.

106
⛪
①
ⵎⵉ
Het tvveede Boeck Sheydel Achterſtewerb. Stern/ Ooghbraen Neule km. Hooghte des schoudervleelch Halskupl. Schouderhoo. Borst. Oxfelen / Tepelen, Onder de borsti In het weecke / Nabel Eynde der heu. Splijtinghe / Eynde der schaemte Eynde der billi Dygnen Opde knie Midde in de kn. Onder de knie. Eynde der buytenste ende bin nenſte kuyten Des ghewricht Eynde der buytenste enckelen. Solen oftplatt
ⵎⴱ
ⵜⴳ

van de Proportie des Menschen. — #
ol.
107
⛪
⸸

⸸
108
Het tyveede Boeck
4/1
ⵏⴱ
⸸

van de Proportie des Menschen. 109 §1 % Nu wil ic volghens eenen Op het ghewricht des voets | 1 | 4 | 7 | 0 Man met een Wijk beschrijVan het gewricht des voets ven/ ende deyl ten eersten met 0121810 tot het eynde der solen/ dwerschlinien de lenghte der Van het eynde der solen op lidtmaten / eerst de Mau. waerts/ aende buytenste encVan de scheydel linie al kelen aent scheen-been tot het eynde des kins Ende den voet is langh 0 Vant eyndt des kins tot het eynde des voor-hoofts Daer naer maec ic de leng Van de hooghte des voor te des arms alzoo: hoofts tot de ooghbraen Van de ooghbraen tot het eynde der neuſe Wt de hooghte des halsVan het eynde der neuse tot kuyls tot in den ellenboghe 1/4 het eynde des kins Wt den ellenboghe tot in Van de hoochte des scheyghewricht der hant dels / tot de hoochte des schou En de hant is langh 6/0/0 dervleesch Hooghte des schouder Zoo mi dese lenghte met Inden halskupl dwerschlinien by de 2. op Wt de hooghte des halsrechte linien getogen werden kupls tot de borst zoo maec ic dan by de eerste Onder de orselen oprechte linien / op alle dwer Tot op de tepelen 0 sche linien de dickte des syde Onder de borst lijcken Mans / alzoo In het weecke Vant weecke tot in dē nabel 1710 Tot het begin der heupen Den van belyden Manis 0/6/5 Tot het eynne der heupen in het hooft / op de linie des 1716 Tot het eynde des buycks voorhoofts 18/6 0 Op de schaemte / Over de ooghbraen 5/97 Tot het eynde der billen Over de neuse ende de Van het eynde der billen neck tot de naeste linie daer onder Over de lippen ende den Vant eynde der billen tot hals de ander daer onder Ende den hals is op de linie Tot de dygnen des kins dick Midden in de knie By de hoochte des schouder Vant midden des knies / tot vleesch boven de knic By de schouderen hooghte Binnen op de knie is het dick Vant midden des knies Maer over den halskupl tot onder de knie is het dick Bupten onder de knie — Over de borsten Binnen onder de knie By de voorste orselen Het eynde der buytenste kuy. Over de tepelen 2/3/0 Het eynde der binnenste kup. | 0 | 6 | 9 Kij

110 Onder de borsten In het werckt Over den navel is het By het begin der heupen By het eynde der heupen By't eynde des buycks Op de schaemte en over de billen En het been is by het eynde der billen die By de naeste daer onder By de tweede daer onder By de dygnen is het buyten op de knie Binnen op de knie Midden in de knie Buyten onder de knie Van binnen onder de knie Midden in de kuyten By 't eynde der buytenste ku. By t eynde der binnenste ku. Onder aent dunst des scheen becus In het ghewricht Door de enckelen in den voet Daer naer maec ick de diete des van besyden ziende arms Den arm is in de schouden dick Onde de oxselen in de muys In den ellenboghe Voor den ellenboghe Bet teghen de hant Byt ghewricht der handt Ende de hant is dic Nu macc ic by de andere oprechte linie/ op alle dwersche linie / de breete des van voren ziende Mans / Den van vorē ziende Man is int hooft op de dwerschli me des wervels breet Midden door het voorhooft Over de ooghbraen Over de ooren Op de linie des neus En den hals is opde linie des
Het tvveede Boeck Χε1⁷ E 1% 6 | 0 |kins breet By de hooghte des schon 01613 |0 | vervleesch By de hoochte der schoude 2 Over den hals nyl Op dese linie staen de schou derleden wijt van malckander 0161910 Maer de breete over de borst en schouderen is 0/5/9 Tülschen de orselen Matr de brette tusschen de 0 tepelen is In het weecke Over den navel 10 By het begin der heupen By het eynde der heupen En op dese linie staen de been leden in de heupen wijt van 0/8 malckanderen By het eynde des buyckis het been breet Op de ſchaemte 0,5 By het eynde der billen 6 5 1/0 En by de naeste daer onder De andere daer onder oock 0 5/10 zoo veel By de dygnen — — 0 4 | 2 | 0 0 3/2 Buyten de knie o 3 Ooc binnen op de l.me 0 219 Onder de kme Midden in de kilie ist b.eet Desghelijcken oock in d andere twee linien daer on der / hout een jeghelijck zoo veel/ maer de ghestalt-linien werden krom daer nae ghe trocken. Midden in de kuyten By de buytenste kuyten By de binnenste kuyten 0 1 Onder aen t scheen been Door het ghewricht en̄ enc . kelen des ſchien-beens En onder de enckelen door den voet En den voet is breet Daer na mact it de breete

van de Proportie des Menschen. 111 TEL⁷ des van voren zienden arm Vant ghewricht tot de solen | 0 | 2 | 6 | 0 Den arm is in de muys breet | 0 | 2 Onder de enckelen 8/0 Achter den ellenboght 0/2 Ende den voet is langh 0/8/5/0 Voor den ellenboghe 0/3 Daer na maec ic de lengte 0/2 Ende beter teghen de hant des arms. 0/16 By het ghewricht der hant Wt de hooghte des hals De open hant is breet Tot in den ellenboghe ist 1/1 Voorts maec ic de lenght By het ghewricht der hant 8 | 8 der litmaten des Wijfs / by Ende de hant is langh hare oprechte twee linien en Zo nu alle lenghten/ by de doortreck die met dwersch oprechte linien/ met dwersch linien alzoo: linien doortrocken zijn / Dan Van de hooghte des scheymaec ic de dickte des Wijfs, dels tot het begin des hals na der syden by de eerste opVan daer tot het eynde del rechte linien/ op allen dwer0/6 voorhoolts sche linien alzoo: Van het voorhooft tot op de Het Wijk is int hooft of ooghbraen iſt des voorhoofts linie dick Van de ooghbraen tot het Over de ooghbraen 0¹⁶ tynde der neuse is het Over de nec ende neuse Van daer tot op den hals Over de lippen ende hals 10 Maer de kin is voor van den Over den hals ende kin 0 5|21G hals een weynich verheven En den hals is op de linie Van de hoochte des scheydes kins dick dels tot de hoochte des schou By de hooghte der schouder der vleesch is het vleclch In den halskuyl Over den halskupl 0 Over de borst Wt den halskuyl tot op de By de orselen hooghte der borst is het Over de tepelen Onder de orſelen iſt Op de tepelen Onder de borsten ist Onder de borst is het In het weecke In het weecke Over den navel Over den navel By het eynde der heupen 0 By het eynde des buycx Tot het eynde der heupen By de splijtinghe des Wijfs By het eynde des buycks — 0/7/3/0 Tot de ſplijtinghe Du de schaemte Onder billen eit schaemte En het been is by het eynde 5 By t eynd der billen ist been dic der billen dich Opde ander linie daer onder Een weynich nederwaerts — ) By de dygnen Maer by de dygnen —¹⁰⁴⁰|⁰ 9/2/0 Boven de knie — Boven de knie — — 0 Midden in de knie 11 Midden in de knie Onder de knie 0 3 Onder de knie By t eynde der buytenste ku. | 0 | 6 | 0 10 13 Midden in de kuyten By t eynde der binnenste ku. 017 By het eynde der buytenst. Op het ghewzicht 1 4 5 | 0 | Vp't eynde der binnenste ku. | 0 | 3 | 2 | 0 K ij

Het tvveede Boeck 112 גבוף 1 1/3 buycx breet En het been is onder in het Maer by de splijtinghe ° 2 0 scheen=been dick En by het eynd der schaemte 0 612 | 0 012|2|0 Maer by het ghewricht Maer by het eynd der billen 0|6|1En door den voet onder de By de naeste linie daer onder 0 | 6 | 0 | 0 enckelen des scheen=beens 0/5 By de opgnen Op de knie Daer naer maec ic de dicte Midden in de knie ist des sydelijcken arms. Onder de knie Den arm is inde schouder die 10 Midden in de kuyten By 't eynd der buytenste ku. Onder de orselen henen af By't eynd der binnenste ku. In den ellenboghe ist Het scheen-been is onder op Voor den ellenboghe By het ghewricht der hant de enckelen oock breet Maer in het ghewricht Ende hant is dick En door den voet onder de Daer naer maeck ick by de 0/216 enekelen / oock zoo veel andere oprechte linie / op alle 0/2 En den voet is ooc breet dwerschlinien/ de breete des van voren-ziende Wijfs. Daer naer maeck ick de breete des van voren zien Het Wijk is int hookt / of den arms. de linie des voor hooft breet Midden door het voor=hooft Den arm is onder de oxleOp de linie der ooghbraen len henen af / breet Over de ooren 0/2/1 Achter den ellenboghe Over neuse en kinnebacken 0 2 90 Voor den ellenboghe Ende den hals is op de linie 0 By het ghewricht des kins breet 0/2/3 Ende de hant is oock breet Maer tot de hooghte des 0¹³¹⁵⁰ schoudervleesch / ist breet Nu soeck ick de ghestalt 0/8/7 Over den hals=kupl linien des Mans en Wijfs. Ende onder staen de schouin de voor-beschreven lengte / derleden wijt van malkander dickte en̄ breete / harer maMaer de breete over de borst ten alzoo . Tusschen de Tusschen de orselen ist breet o dwersch-linie en ghestaltTusschen de tepelen nie in ofte wt=waerts gheEnde onder de borsten is het lijck ick dan hier naer/ de sel lijk achter over den rug breet vighe/ in de twee naeste beelDe breete in het weecke den/ vlijtigh Man en Wijf. Over den navel hebbe af=gheteeckent. Over de heupen ist Op dese linie staen de beenen Wilt ghy maer het hooft in de heupen wijt van malcvan dit beelt vergrooten / zoe kanderen doet alzoo / verhooght de opOock ist lijf by het eynde des

van de Proportie des Menschen, 181 rechte linie van het beelts Maer het van voreu zienlenghte 01 de hooft/ maeckt van der toe gegevene hooghte op beyde En maeckt het hooft naer syden ront op ende af/ ende treckt der syden van het voor=hooft het byde dwerkche linie der ront / tot de voor-bestemde ooghbraen weder daer in tot hooghte / en̄ van daer achter den ooren / gelijck ick't oock sich wt/ ende henen af/ tot den in't af teeckenen / hebbe aenneck op den hals. gewesen. K iii
113 ξLX

114
1
8/1
24
Het tyveede Boeck Scheydel / Stern / Ooghbraf Neuse / Rin Schouder vlees.hoo. Schondet hooghte Halskupl Borst/ 42) Oxſelen. Cepelen/ Onder de 31 borſten 61 Int wehe ⛪ Dē navel, Begin der heupen 22 Eynd des E.L. bupcks Eynde der heupen Schaemte Eynde der ⸸ billen De naeste DET daer onder De ander Dygnen Bugten op de knit Binner op de knie Midde in de knie Buyté an der de knie Binnen on der de linie Epnde der buytenſte en binnenſte huyten Gewiſcht Eynde der buytenſte enckelen Solen.
247 S 1 ①
ⵎⴱ
2L

7 ⛪
sIL ⵎⴱ
van de Proportie des Menschen; Scheydel wirn Ooghbrarn Neuſe Rinne Des schoudervleesch hooghte Halskuyl . Bor Oxſelen 1 Cepelen Onder de 72 bozſten Intweecke In den na21 Ernde der heupen Eyndedes büycks Splijtings Eynde der s ſchaemt en der billen De naeste daer onder Dygnen Op de knie Midden in de knie Onder de knie Eynde der buytenste en binnenste kupten Ghewricht Eynde der buytenſte enckelen Solen
1
⸸
22 14 ⸸ L
115
⸸₁⛀

116 Hier naer volghens wil ic eenen anderen Man meten eerst de litmaten/ op de eerste oprechte linie / in de voorsz ordeninghe. Van de hoochte des hoofts ſcheydels/ tot de dwertſch-li des achterſten wervels/ Tot het voorhooft Tot het eynde des kins Tot de hooghte der schoud. Tot de hooghte des schou dervleesch In den halskuyl Wt den hals-kuyl tot on. der de voorste oxselen Op de tepelen Onder de borst In het weecke Wt het weecke tot in den napilis Tot het eynde der heupen Tot het eynde der schaemte Tot het eynde der billen Van het eynde der billen tot de dygnen ofte dicte des beens is het Op de knie Midden in de knie Wt het midden des knietot onder de knie / is Tot het eynde der buyten ſtekuyten Tot hit eynde der binnen ſte kuyten Op het ghewricht is Tot het eynde des scheen beins Tot het eynde der solen Ende den voet is langh Hier nae maec ic de lenghte des arms also: Wt het schouderghelit tot in den ellenboghe is het Wt den ellenboghe tot in het ghewricht der handt Wt het ghewricht der hant
Het tvveede Boeck נפר 75 0161010 tot het eynde der vinghers Zoo nu dese lenghte met dwersch=linien doortoghen werdē / op de oprechte linien. Dan zoo maec ic de dicte des van besyden ziende Mans/ by de eerste oprechte linien / op allen dwersche linien alzo: Den Man is int hooft / op de dwerschlinie des achtersten wervels dick o 0,7 Op de linie des voor hoofts Over de ooghbraen 10 Over de neuse 6/6/2/0 De bovenste lippe en hals Den hals is op de linie des 0/4/2 kins dick By de hooghte der schouder Over de schouderleden Over den hals=kuyl By de voorste orselen Over de tepelen Onder de borsten — In het weecke Over den navel Over de heupen 0¹⁷ By de schaemte Ende het been is ten eyndt % 6 der billen dick 1/015 By de dygnen ofte dicte des 0 beens 0116 0/4 Boven de knie 0/3 0.6.8% Midden in de knie Onder de knie 0¼ Midden in de kuyten 017 By het eynde der buytenste 01410/0 kuyten By het eynde der binnenst 0³⁷ kuyten Onder in het scheen been in . 0121 het dunste 0/3 0/0 In het ghewricht By het eynde des scheen0/419 beens door den voet Daer naer maet ic de dicte des sydelijcken arms Dem arm is inde schouder die | 0 | 5 | 0 | 0

van de Proportie des Menschen. 115 f.51 Ober het ghewricht 0¹⁷³ 0/2/00 In de muys Door den voet onder de enc2/6/0 In den ellenboghe iſt ⅘ⴱ kelen 10/2 Voor den ellenboghe Ende den voet is breet ölzlo 31910 Meer teghen de hant Daer na maec ic de breete 0.1 By het ghewricht der hant des van voren zienden arms En de hant is dick Den arm is inde muys breet 0 2 610 Daer na maec ic by de anAchter den ellenboghe 310 dere oprechte linie / op alle Voor den ellenboghe 0 dwersehlinien/ de breete des Meer teghen de hant van voren ziende Mans / alzo: Bu het ghewꝛicht der hant De Man is int hooft op Ende de hant is breet de linie des achtersten werZo nu alle lenghten / ditten vels breet 6/5 ende breeten des Mans beOp des voorhoofts linie 0 6/6 schreven zijn/ dan trec ick de Over de ooghbraen 0•518 proportie met hare linien 016 Over de ooren recht daer in/ van besyden Over neuse en kinnebacken 6 418 ziende/ by de eerste oprechte Ende den hals is op de lilinie/ ende by de tweede/ des nie des kins breedt 0/4/0/0 van voren-ziende. By de hooghte der schouder 1⁰⁰ Daer na omtrec ick by de Op dese linie staen de schon derde oprechtelinie/ den van derleden wijt van malkander achterenziende Mäns/ ende Over de borst / schouder in met de buytenste linien des halskuyl/ is de Man breet van voren ziende Mans/ ende Tullchen de o:selen splijt hem van onder opwaert Maer achter tusschen de orAchter syn de verssen breet lelen De achterste orselen staen Tusschen de tepelen leeger dan de vorste/zoo is de Ende onder de borsten is het hooghte des halskuyls tot lichaem breedt onder de achterste orselen In het weecke Over den navel Wannter ghy desen Man By het beghin der heupen synen arm wtstreckt / ende Op dese linie staen de beenen zoo hooghe verheft als hy in de heupen wijt van malclangh is / zoo set dan den eekanderen nen voet des Passe s in den By de ſchaemte navel / zo omtreckt ghy hem Ende het been is by het eynde met den anderen voet circdes billen breedt kels=wiss. Maer by de dygnen En ghelijck als ick boven Boven de knie den Manbeschreven / zo hebMidden in de knie be ick hem kla rlijck af-gheOnder de knie teeckent/ met eijkeren ende teerMidden in de kuyten kenen / hier naer voor oogen By t eynde der buyten te ku. By t eynde der binnenste ku. gestelt. Onder in het scheen-been 0/1 16 | 0

118
87 8 1
Het tvveede Boeck Scheydel Achtersten wervel/ Stern, Ooghbraen / Neule Km Hoothte der schouder Hoochte der schouderlede Hals-huyl De voorste oxselen Cepelen/ Onder de borsten In het weecke / Kavel / Eynde der heupen Op het ghemacht / Eynde der billen De dygnen oft dickte des beens/ Op de knie / Midden inde knie Onder de knie Eynd der buytenste ende der binnenste kuyten / Hooghte des ghewrichts Eynde der buytenste enckelen, Solen des vorts.
1

van de Proportie des Menschen.
119
ⵛⴱ §4
S.L.

5
Het tvveede Boeck
18
ⵎⴱ

van de Proportie des Menschen, Hier naer volghens wil ic Wt het ghewricht der hant desen Man een Wijk beschrijf tot het eynde der vinghers ven / ende meet eerst de lengte Zo ic nu de lenghte door 3. der litmaten/ op de eerste opoprechte linien / met dwersch rechte linie / in de voorsz op linien door=toghen hebbe / dennghe. Dan zoo maec ic de dicte des Dan de hooghte des ſcheyvan besyden ziende Wijfs/ by dels linie tot den achtersten de eerſte oprechte linie. wervel des hoofts Het Wijk is int hooft / op Tot het voorhooft de linie des achtersten werTot het eynde des kins vels dick Tot de hooghte der schoud. Op de linie des voor-hoofts In den halskuyl Over de ooghbraen Wt den hals-kuyl tot on Over de neuse 0.16 der de voorste orſelen De bovenste lippe ende hals 6/6/1 Onder de achterste oxselen Den hals is op de linie de Op de repelen kins dick 014 Onder de borst — By de hooghte der schouder 4|5 ʒ In het weecke Over den hals=kuyl 0 5 3 Wt het weecke tot in der By de voorste orselen 0 nabelis Over de tepelen 0/8/0/0 Tot het eynde der heupen Onder de borsten — Tot de ſplijtinge In het weecke Tot het eynde der schaemte Over den navel Tot het eynde der billen Over de heupen Van het eynde der billen By de ſplijtinghe der billen | 0 | 8 tot de dygnen ofte dicte des By de schaemte 0719 beens is het Ende het been is ten eynde Op de knie 316/6/0 der billen dick Midden in de knie 6/6 — By de dygnen 4 Wt het midden des kilieBoven de knie tot onder de knie/is 0 Midden in de knie 10 3 9 0 Tot het eynde der buyten Onder de linie ſte kuͤpten 04210 Midden in de kuyten 0 3 8 Tot het eynde der binnen By t eynd der buytenste ku, ſte kuyten 0/3/6/0 By't eynd der binnenste ku3 Op het ghewricht is Onder in het scheen been 0/2 Tot het eynde des scheen By het ghewricht beins — 0.3.910 By de enckelen 2 Tot het eynde der solen Daer naer maec ic de dic0,9 Ende den voet is langh te des sydelijcken arms hier nae maec ic de lenghte De arm is inde schouder dic | 0 | 4 | 6 | 0 des arms alſo: 031610 In demuys Wt het ſchonderghelit tot In den ellenboghe — 6 2 8 0 in den ellenboghe is het 0140 Int ghewricht der hant 410 Wt den ellenboghe tot in het 0.1.3 En de hant is dick ghewzicht der handt 101814 Daer naer maeck ick by A ij
127 U⁕

Het tvveede Boeck 122 נון Voor den ellenbogh de andere oprechte linie / op Meer teghen de hant allen dwerschlinien/ de breete In het ghewricht der hant des va voren ziende Wijfs En de hant is breet Op de linie des achtersten wervels breet Daer naer maeck ick by de Het voorhooft eerste oprechte linie / de ghe De ooghbraen stalte des van besyden/ by d De ooren ander/ des van voren-ziend 0/4 De neus en kinnebacken Wijfs. En den hals is op de linie deskins breet Dan omtrec ic de ghestalBy de hooghte der schouder te des van achteren ziende Over den halskuyl Wijfs / met de buytenste liOp dese linie staen de schoumen des van voren ziende derleden wijt van malckan Wijfs, ende splijt haer de bilderen len vairt eynde opwaerts Door tusschen de oxselen En maeck haer de verssen Tusschen de achterste orselen 1 0 4 breet Tusschen de tepelen Breete over borst en schoud. Tlijf is onder de borste brect | 1 | 0 | 2 | 0 | Item wanneer ghy dit Wijl 0|9|4 | 0 | met den armen kruys-wijs In het weecke wt streckt/ ende de handen om — — 1/1/7 Over den navel hoogh verheft / zoo lang als 1/2/4 Over der heupen sy syn / zoo set dan eenen PalOp dese linie staen de beenen ser met den eenen voet in den in de heupen wijt van malcnavel / en den anderen voet kanderen tot de solen / ende trect hem al By de splijtinghe des Wijfs zoo ront om. By't eynde der schaemte By het eynde der billen En ghelijck boven beschreBy de dygnen ven is / alzoo hebbe ick dit Op de knie Wijf hier naer eyghentlijck Midden in de knie afgheteeckent/ met alle hare Onder de knie Cyffers en Caracters/ daer Midden in de kuyten naer sich een jeder kan regu By't eynd der buytenste ku10/2 leren. By't eynd der binnenste ku 0116 Onder int scheen=been . 9 Maer by het ghewricht En door den voet onder de 9/1/90 enckelen des scheen-beens 0131410 Den voet is voor breet Daer na maec ic de breete des van voren ziende arms. Den arm is in de muys breet 0/2/4/0 In den ellenboghe iſt
Τειν 01118/0 0 0/2/8 0/6/210 0˙1

5/1
van de Proportie des Menschen Sheydelt Achterſte werd Stern Ooghbracn / Neusel ⛪ kin, Schoudethog. Halskupl. Onder de orſelē 4 Tepelen / Onder de borstē 75 1 In het weecke, ⸸ E Navel כור Epnbe der heu. Splijtinghe / Eynde der schaemte 66 El ⵎⴱ Eynde der billē Dygnen / 2-1 Opde knie ⸸ Midde in de kn Onder de linie, Eynde der buytenste ende bin⸸ nenſte kuyten Des ghewricht Eynde der buytenste enckelen / Solen oftplatte T ij
⸸ⵓ ⵜⴳⵉ
423

⛪
Het tweede Boeck f. L ⵎⴱ
TÜ TEL
ⵎⴱ

2
van de proportie des Menſchen:
⛪
5.1.
Z ih

Het tyveede Boeck 126 § 1.% Daer naer maec ic de lengNu wil ic volghens eenen te des arms alzoo: Man beschrijven / in de voor gaende ordre/ daerom meet ick ten eersten de lenghte den Wt het ghewricht der schon lidtmaten / by de eerste opder tot in den ellenboghe rechte linnen. Wt den ellenboghe tot int Van de scheydel linie / tot ghewricht der hant den achtersten wervel Wt het ghewricht der hant Tot het eynde des kind tot het eynde der vingers. Tot het ſchoudervlecſel Hooghte des ſchouder Zoo nu dese lenghte met In den halskuyl dwersch-linien by de 3. opDaer naer deyl ick met 2. rechte linien getogen werden. dwerschlinien / tusschen d zoo maec ic dan by de eerste Stern en eynde des kins / in oprechte linien/ op alle dwer3. ghelijcke velden. In't bosche linien de dickte des syde benste maec ic de stern. Int lijcken Mans / alzoo andet de neuse/ oogen ende oo. ren. In't 3. mont en kin Den van belyden Manis Zo doen ick met allen hookin het hooft/op de dwerschliden. nie des achtersten weroels die Wt de hooghte des halsOver de ooghbraen kuyls tot de borst Over de neuse Onder de voorste orselen Over de lippen Onder de achterste orselen Hals ende hin 1015 Tot op de tepelen Den hals opde linie deskins 0/6/1 Onder de borst Tot het eynde des borstbets | 0 | 7 | 10 | By de hoochte des schouder 0/9 2/0 vleisch In het weecke Vant weecke tot in den navel 10 | 2 | 9 | 0 | By de schouderen hooghte 0 4 7 0 is het dick Tot het begin der heupen Maer over den halskuyl Tot het eynde der heupen 0 | 7 | 9 | 0 | Over de borst Tot het eynde des buycks 0 | 8 | 6 | 0 | By de voorste oxselen Op de lthaemte / 15 0 Over de tepelen Tot het eynde der billen Onder de borsten Vant eynde der billen tot 414 By het eynde des borstbees de dygnen 9/9/1 In het weecke Op de linie 10 0 Over den navel is het Midden in de knie By het begin der heupen Wtt midden des knies / tot 1215 By het eynde der heupen onder de knie 0 By t eynde des buycks Het eynde der buytenste kup. Op de schaemte Het eynde der binnenste kup En het been is by het eynde Op het ghewricht des voets der billen die Eynd der buytenste enckelen 618 By de naeste daer onder Eynde der ſolen 0 | 9 | 5 | 0 | By de dygnen is het En den voet is langh
Tɛ1* 10 0/3/3 0/6/5 6/3 0 0.3.910 0/3/910 14 110 0⁷⁸ 0/6 0 6 0 0/7/310 0/5/8 1 0/5 0 10 5

127 van de Proportie des Menschen. P E. L 181 1|1|8|0 0/4 | 2 | 0 Achter tusschen de orselen Opde knie % Het lijk is onder de borsten 01. Midden in de knie 1090 o breet Onder de knie 9 o|o | In het weecke Op de linie onder de knie 1|³|⁰|⁰ Over den navel Midden in de kuyten 110 7 ⁰ By het begin der heupen By t eynde der buytenste ku. 1 By het eynde der heupen By t eynde der binnenste ku. Ende op dese linie staen de been Onder aent dunst des scheen leden in de heupen wijt van brens 0/85 0 malckanderen In het ghewricht 6 By het eynde des buycks Door de enckelen in den voet 114 is het been breet 0/5 By de schaemte Daer naer maec ick de dicte 6/51 By het eynde der billen des van besyden ziende arms 10/4/4/0 By de dygnen 0/3 Op de knu Den arm is in de schouder 0³¹⁵ Midden in de knie ist dick 0'3'1 8 0 Onder de knie By de achterste oxselen 0 3 810 Midden in de kuyten In den ellenboghe Byt eynde der buytenste ku. 0|3|2 Voor den ellenboghe 10 Byt eynde der binnenste ku. Bet teghen de hant 0.1 Onder in't scheen-beeen Int ghewricht der handt In t ghewricht door de enc Ende hant is dit 0/2/20 kelen En onder de enckelen doo, Daer naer maeck ick by 01 den voet de andere oprechtelinie / op 0 Ende den voet is breet allen dwersche linie / de breete des van voren ziende Mans Daer na maec ic de breete des van voren ziende arms. Den van vore ziende Man is int hooft op de linie des Den arm is in de muyt achtersten wervels breet o breet Midden door het voorhooft % 1214 Achter den ellenbogh0/6 Over de ooghbraen 0 3 0 0 | 6 | 8 | 0 | Voor den ellenboghe Over de ooren 01214,0 | 2 | 0 | En̄ beter teghen de hant Over neus en kinnebacken | o 0/2/0/0 By het ghewricht der hant Ende den hals is op de linie % 4/0 ⁋ De open hant is breet des kins breet By de hooghte des schouder Zoo nu alle lenghten / dic—10 vleesch By de hoochte der schouder // 1 | 0 | 7 | 0 | ten en breeten op-geteeckent — 1 | 3 | 4 | 0 | zijn / als dan trec ic de gestalt Over den halskuyl linie daer in. By de eerste Op dese linie staen de schouderleden wijt van malckander | 1 | 0 | 8 | 0 | oprechte linie / naer der syMaer de breete over de borst 1½ 0 den/ Maer by de andere op Voor tusschen de oxselen | | | | | rechtelinie trec ic syn gestalte

123 Het tvveede Boeck 78 van voren/ Daer naer omſyn hoochte verhekt / zoo omtreck ick de gestalte des van treckt hem met eenen Passer. achteren ziende Mans / by zettende den eenen voet van de derde oprechte linie/ met den Paller / in den navel. de uyterste linie des van voren ziende Mans / Ende maec En ghelijck hier boven bede billen van onder op-gheschreven is / alzoo hebbe ick ſpleten desen Man na myne meyninEn maer de verssen breet 101 ghe gantsch af-gheteeckent / Wanneer ghy desen Man op dat ment te beter mach ſpnen arm wt ſtreckt/ en̄ hem verstaen.
VELX 11111

⛪
van de Proportie des Menschen Scheydel Voorhooft Goghbrach/ ⛪ Neule / ltin / Des ſchondervle. Schouder lidt Halskupl. Borſt De voorste oxselen Tepelen Onder de borsten Eynde des borstbeens In het weecke / Navel / Begin der heupf Eynde der heupen / Eynde des buyer Op de ſchaemte Eynde der billen, Dygren oft dicte des berus Op de knie Midde in de lune Onder de knie / Eynde der buytenste en binnenſte kuyten / Des ghewrichts Eynde der buytenste enckels auf her ſcheen beem Solen. & I,
ⵎ §1
#

130
Het tvveede Boeck ⸸ⴱ ⵛⴳⵏ ① 8.1 ⸸
⸗₳
⎪

2
⸸
van de proportie des Menschen: ⵜⴱ
2
1334

132 Nu wil ic volghens desen Man ooc een Wijf beschrij ben / in de voor-gaende ordre. daerom meet ic eerst de lengte der lidtmaten/ by de eerste oprechtelinien Van de hooghte des scheydels linie / tot den achtersten wervel. Tot het voor-hooft Tot het eynde des kins Tot het schoudervleesch In den halskuyl Wt de hooghte des halsKuyls tot de schouderhooch Tot de borst Onder de voorste orselen Onder de achterste oxselen Tot op de tepelen Onder de borst In het weecke Vant weecke tot in den navel Tot het eynde der heupen Tot het eynde des buycks Tot de hooghte des buchel Tot de ſplijtinge Op de schaemte Tot het eynde der billen. Vant eynde der billen tot de dygnen Op de kine Midden in de knie Wt t midden des knies / tot onder de knie Het eynd der buytenste kuy. Het eynd der binnenste kuy. Op het ghewricht des voets Eynd der buytenste enckelen Eynde der solen En den voet is langh Daer naer maec ic de lengte des arms alzoo: Wt het ghelit der ſchouder / tot in den ellenboghe Wt den ellenboghe tot int
0,01
Het tweede Boeck §1* נווא ghewricht der hant 0.8.310 Wt het ghewricht der hant 0151810 tot het eynde der vingers. Zoo nu dese lenghte met dwerschlinien by de 3. oprechte linien getogen werden. zoo maec ic dan by de eerste oprechte linien / op alle dwerschelmien de dickte des sydelijcken Wijks / alzoo Het van belyden Wijk / is in het hooft/ op de dwerschlinie des achtersten wervels die Over het voorhooft 10 Over de ooghbraen — Over de neuse Over de bovenste lippe — 419 Hals ende kin 8 Den hals opde liniedeskins | 0 | 5 | 0 By de schouderen hooghte 0 | 3 | 4 | 0 is het dick 7/0 Maer over den halskuyl By de ſchouderleden Over de borst By de voorste orselen — Over de tepelen Onder de borsten In het weecke 10/6/2/0 Over den navel is het 07½ By het eynde der heupen 1|⁰ By't eynde des buycks 1.0 By de hooghte des bults 0/9/2 0¹⁸¹ Splijtinghe By't enyde der schaemte 0/3/2/0 En het been is by het eynde der billen die By de dygnen is het Op de knie Midden in de knie Onder de knie Midden in de kuyten 0¹⁴ 0/4 By't eynd der buytenste ku. 0/316/0 By't eynd' der binnenste ku. Onder in het scheen been

van de Proportie des Menschen. E. 1% ΤεΙ⁕ Door het ghewricht 6 | 0 | By de hooghte des bulte 13 5 By het eynde der enckelen, Maer by de splijtinghe door den voet 0 | 3 | 8 | 0 | En by het eynd der schaemte | 0 | 6 | 6 Daer na maeck ick de dic Maer by het eynd der billen te des lydelijcken arms. By de dygnen Op de kme Den arm is in de schouder die Midden in de knie ist In de muys Onder de lanc In den ellenboght Midden in de kuyten Voor den ellenboghe By 't eynd der buytenste ku Meer teghen de hant By't eynd der binnenste ku. In het ghewricht 0/1 Maer op het ghewricht De hant is dick Daer na maeck ic by de 2 En door den voet onder d 10 enckelen. oprechte linie/ op allen dwer Ende den voet is ooc breet sche linien/ de breete des van 0 Daer na maec ic de breete voren ziende Wijks. des van voren ziende arms Het Wijkis int hooft / op Den arm is in de muye de dwerschlinie des achterbreet 0 5/0/0 ſten wervels breet Op de linie des voor hoofts 0 614 0 Achter den ellenbogh Voor den ellenboghe Midden door het voor=hooft 0 6 5 0 Meer teghen de hant Op de linie der ooghbraen 0/1 0650 In het ghewricht Over de ooren Over neuse en kinnebacken | 0 | 5 | 0 | 0 | Ende de hant is oock breet 013 Ende den hals is op de linie 210 Nu treck ick de ghestaltdes kins breet linien des Wijfs/ in de voor Maer tot de hooghte des beschreven lenghte / dickte ef 1610 schondervleelch / ist breet 16/6/0 breete. By de eerste oprechte Over den hals=kuyl linie na der syden Maer by 112 Over de schonderleden de andere/ voor-waert. Daer Op dese linie staen de schouo na omtreck ick het Wijf van derleden wijt va malkander achteren/ by de 3 oprechteliMaer de breete over de borst nien des Wijfs van voren en schouder ende splijt de billen van onde Tulschen de Oxselen ren op. Tussche de achterste orselen De versten syn breet Tusschen de tepelen Ende onder de borsten is het Zo nu dit Wijfs arm hoot lijk breet wtghestrect is/zoo omtrectse De breete in het weecke ghelijck de voorgaende. Over den navel By het eynde der heupen Ende ghelijck ickt boven Op dese linie staen de beenen beschreven hebbe / alzoo hebin de heupen wijt van male0 be ickt af-gheteeckent/ ende kanderen hier naer voor ooghen gheOock ist lijf by het eynde des steldt. buyer breet Mij
2

934
⛪
5 6/1
⸫
7
Het tweede Boeck Schepdel Achterste wer. Doorhooft Ooghbräen Neust Kinne Schoudervle. Halskupl SchouderhooSchouderlidt Oxselen Tepelen Onder de boz sten In het weecke In den navel ⛪ Beginderheu Eynde des buycks Splytinghe Her ſchaemte Eynd der bilDygnen Op de knie Middeninde Knie Onder de unſe Eynd der buytenste en binneuſte kuyten Hooghte des ghewrichts Eynd der enckelen Solen.
§.1

van de Proportie des Menschen. G
135 A73 ⬤ 784
① 122 TELX ⛪ th ⵎ 5.1
M iij

O
4
136
Het tyveede Boeck
①
—

van de Proportie des Menſchen. p§1⁷ Tot het eynde der binnen Hier naer volghens wil ic ſte kupten desen Man ein ander Wijk Op het ghewricht is beschrijven/ ende meet eerst de % Tot het eynde der buytenste lenghte der litmaten / in de enckelen voorſz ordeninghe. Tot het eynde der solen Van de hooghte des schey 5/6 Ende den voet is langh dels linie tot den achtersten 1910 Hier nae maec ic de lenght wervel des hoofts des arms also: Tot het voor hooft Wt het ſchonderghelit tot Tot het eynde des kins in den ellenboghe is het Tot de hooghte der schoud. 1010 Wt den ellenboghe tot in het In den halskuyl ghewricht der handt En van het voor-hooft/ tot 8 0/2 Wt het ghewricht der hanf op de ooghbraen is het tot het eynde der vinghers Daer naer deyl ic met een 51810 Zo ic nu de lenghte door 3. dwerschlinie tusschen de oogoprechte linien/ metdwersch braen en eynde des kins / in linien door-toghen hebbe / twee ghelijcke velden / In't Dan zoo maec ic de dicte des bovenste maec ic de neuse oovan besyden ziende Wijfs/ op geen ooren / In het onderste allen dwerschlinien / by de mont ende kin. Daer nae meest eerste oprechte linie. ich voorder: Het Wijk is int hooft / op Wt den hals-kuyl tot de de linie des achtersten werschouderhooghte is het 0 1 1 5 0 | vels dick Tot de schouderleden ist Op de linie des voor hoofts Onder de voorste oxselen Over de ooghbraen Onder de achterste orselen 0 0,6 | 5 | 0 | Over de neule Op de tepelen De bovenste lippe en hals Onder de borll | Den hals is op de linie des In het weecke kins dick Wt het weecke tot in den Schoiderveesch hooghte navelis Over den hals=kuyl Tot het eynde der heupen 0 | 7 | 5 | 0 | By de hooghte der schouder Tot het eynde des buycks Over de schouderleden Tot de ſplijtinge Tot het eynde der schaemte By de voorste oxselen 17 0 1 0 8 0 Over de tepelen Tot het eynde der billen 715 0 Onder de borsten — 0 7 10 0 Van het eynde der billen 0/6/10 tot de dygnen ofte dicte des In het weecke beens is het Over den navel 0/8 918. Op de knie Over de heupen 101 Midden in de knie — Epnde des buycks By de splijtinghe der billen 0|6 |. Wt het midden des knies tot onder de knie / is By de schaemte Tot het eynde der buyten Ende het been is ten eynde 117 ſte kupten % M iiij

138 der billen dick By de dygnen Boven de kine Midden in de knie Onder de knie Midden in de kuyten By t eynd der buytenste ku By't eynd der binnenste ku. Onder in het scheen been Over het ghewucht By de enckelen door den voe Daer naer maec ic de te des sydelijcken arme sonder die De arm is inde In demups In den ellenboghe Voor den ellenboghe Int ghewricht der hant En de hant is dick Daer naer maeck ick by de andere oprechte linie / oꝛ allen dwerschlinien/ de breete des va voren ziende Wijfs Het Wijk is int hooft op de linie des achtersten wer bels breet Het voorhooft Midden doort voorhooft De ooghbraen De ooren De neus en kinnebacken En den hals is op de linie deskins breet Schondervleesch hooghte Over den halskuyl Bp de schouder hooghte Over de ſchouderleden Op dese linie staen de schouderleden wijt van malckan deren Door tusschen de orselen Tusschen de achterste orselen Maer over half van de bor ſten en̄ ſchouden Tusschen de tepelen
Het tvveede Boeck §1* fɛL⁶ Het lijf is tusschen de borsten 9/4 0/6 0 brect ³¹⁴ 0 4 3 0 In het weecke — 7 0 Over den navel 2 0|³ | 6 | 0 | Over der heupen 0¼ 10 0 Op dese linie staen de beenen 3 | 6 | 0: in de heupen wijt van malc9/9/1 4|⁰ | kanderen 13. 016 By het eynde des buycks |⁰| By de ſplijtinghe des Wijfs| 1|² By t eynde der schaemte By het eynde der billen By de dygnen 1014 Op de knie Midden in de knie — Onder de knie Midden in de kuyten By't eynd der buytenste ku. 10/3 | 8 | 0 By't eynd der binnenste ku. |⁰ | 3 1011 Onder int scheen=been 0/1 Maer by het ghewicht En door den voet onder de 210/0 enckelen des scheen=beens 3 (3 Den voet is voor breet Daer na maer ic de breete 0/6 des van voren ziende arms. 0,6 0/6 Den arm is in de muys breet 0/6 Achter den ellenboghe ist 014 8 % Voor den ellenboght ⁰¹² Meer teghen de hant 31310 In het ghewricht der hant 0/4/0 Ende hant is breet 1018/210 Zoo nu alle lenghten / dic1/2/2 ten en̄ breeten op-geteeckent. zijn / als dan trec ic de gestalt linie daer in. By de eerste oprechte linie / naer der sp. den, Maer by de andere aprechte linie trec ick de gestalte des van voren ziende Wijfs.

van de proportie des Menschen: sy syn / zoo set dan eenen PasDan omtret ic de ghestalser met den eenen voet in den te des van achteren ziende navel / en den anderen voet Wijks / met de buytenste litot de solen / ende trect hem almen des van voren ziende 300 ront om. Wijfs / en̄ splijt haer de billen vairt eynde opwaerts En ghelijck boven beschreEnde maeck haer de verssen olven is / alzoo hebbe ick dit breet Wijf hier naer eyghentlijck afgheteeckent / met oock alle Item wanneer ghy dit Wijk hare Cyffers en Caratters met den armen kruys-wijs daer naer sich eenen jegelijck wistreckt / en de handen om kan reguleren. hoogh verheft / zoo lang als
נפו⁷

140
811 41 41 ⛪ 1
⛪
Het tyveede Boeck Schepdel Achterſte werDoozhooft Ooghbräen Neuſt Linne Schoudervlee. Halskuyl Schouder Boist Vorste orselen Tepelen Onder de bozſt In het weeckt In den navel Eynd der heuDes buycke Hooghte der ſchaemte Splijtinghe Eynd der billi Dygner Op de knie Midden in de knü Onder de unie Eynde der bux tenste en binnenste kuyten Hoochte des ghewzichte Eynde der buy tenſte enchelen Solen
ⵣZ
②

van de Proportie des Menschen ●
③ ⸸
141
ⵣⴱⵍ 122
ⵎ
3,4

142
Het tweede Boeck
⸸
ⵎⴱ

van de Proportie des Menschen. ⵤ8 Wt het ghelit der schouder, Nu wil ic volghens eenen tot in den ellenboghe dunnen en̄ smallen Man meWt den ellenboghe tot int ten, welc men voor een lang ghewricht der hant persoon mach gebruycken Wt het ghewricht der hant ende volge ooc de voor-gaende tot het eynde der vingers. ordre/ daerom meet ic eerst de lenghte der lidtmaten/ by de Zoo nu dese lenghte met terste oprechte linnen. dwersch-linien by de 3. oprechte linien getogen werden/ Van de hooghte des scheyzoo maec ic dan by de eerste dels linie / tot den achtersten oprechte linien / op alle dwerwervel. schelmien de dickte des syde Tot het voor-hooft lijcken Mans / alzoo ⵙⵛⵔⴱ Tot het eynde des kins Tot het ſchoudervleelch Den van besyden zienden 1|⁰⁰⁸⁰ Tot de hooghte der schoud. 1 0 9 0 Man / is in het hooft / op de In den halskuyl dwerschlinie des achtersten Wt de hooghte des hals10 1/9 0 wervels dick kuyls tot de borst Over het voorhooft Onder de voorste orselen 0 | 3 | 8 | 0 | Over de ooghbraen Onder de achterste orselen 0.4.4 0 Over de neuse Tot op de tepelen Over de bovenste lippe Onderde borst Den hals opde liniedeskins Het eynde des borst-beens By de hooghte des schon In het weecke 0 | 2 | 0 | 0 | der vleesch / is het dick Vant weecke tot in den navel 2 | 5 | 0 | By de schouderleden Tot het begin der heupen 9 | 0 | Maer over den halskuyl Tot het eynde der heupen Over de borst Op de ſchaemte / By de voorste orselen Tot het eynde der billen Over de tepelen Vant eynde der billen tot 0 | 4 | 5 | 0 | Onder de borsten de bygnen By het eynde des borsti9 1 Op de knie beens 1180 Midden in de knie In het weecke Wt t' midden des knies / tot Over den navel is het 16 onder de knie Beginder heupen 0/6/2 Het eynd der buytenste kup. By het eynde der heupen het eynd der binnenst kun. 0 6 |.8 | 0 Over de schaemte ende billen 4|8¹⁰ Op het ghewricht des voets | En het been is by het eynde Eynd der buytensteenckelen der billen die Eynde der solen. 50 By de dygnen is het Ende den voet is langh Op de knie Midden in de knie Daer naer maec ic de lengOnder de knie te des arms alzoo: Midden in de kuyten
143 §§1 10 0/8 0/3/4 0/4 0 0/512/c 318 0|3¹² 0/3 0 0 10/310 0)

144 Het tyveede Boeck fɛ1% By t eynde der buytenste ku o In het weecke 0/8 1/0 Byt eynde der binnenste ku Over den navel 9 10 Onder aent dunst des scheen By het begin der heupen 9 0 0 beens By het eynde der heupen 0,0 In het ghewricht En op dese linie staende been Door de enckelen in den voet leden in de heupen wijt van malckanderen 71510 Daer naer maeck ick de Ende over de schaemte is het dickte des van besyden zien breet den arms. By het eynde der billen By de dygnen — Den arm is in de schouden Op de knie dick Midden in de knie ist | 6 | 2 In de muys Onder de knie In den ellenboghe 0/3/2/0 Midden in de kuyten Voor den ellenboght Byt eynde der buytenste ku. 0 | 2 | 8 | 0 Int ghewricht der handt Byt eynde der binnenste ku. 0˙1 Ende de hant is die Onder in't scheen-been/ aent 011210 ſmalſte Daer naer maeck ick by In t' ghewricht door de encde andere oprechte linie/ op 10/1/610 kelen allen dwersche linie/ de breete En onder de enckelen door des van voren ziende Mans. den voet 0 Ende den voet is breet — Den ban vorē ziende Man is int hooft op de linie des Daer naer maeck ick de achterſten wervels breet breete des van voren zienden Over het voor-hooft arms Over de ooghbraen Over de ooren Den arm is in de muys Over neus en kinnebacken °12 breet Ende den hals is op de linie Voor den ellenboghe des kins breet oll By het ghewricht der hant By de hooghte des schouden 10/2 De open hant is breet vleesch By de hoochte der schouden Zoo nu alle lenghten / dieOver den halskuyl ten ende breeten op-geteeckent Op dese linie staen de schon zijn / als dan trec ic de gestalt derleden wijt van malckander so linie daer in. By de eerste Maer de breete over de borst oprechte linie / naer der sp0.970 Tusschen de orselen den / Maer by de andere op14 Achter tusschen de orselen rechte linie trec ick de gestalte 0 Voor tusschen de Tepelen des van voren ziende Mans. Het lijf is onder de borsten 0 breet 10 910/5 By t eynde des borstbeens

van de Proportie des Menschen. § 1% Men zal ooc weten / dat een Dan omtrec ic de ghestaljeder lichaem/ van voren te te des van achteren ziende zien / breeder is / dan na der zyMans / by de derde oprechte den dicker / Maer de beenen linie / met de buytenste limo zijn van ter zyden dicker te des van voren ziende Mans/ zien / dan sy van voren doen. en̄ ſplijt hem de billen van onderen opwaerts De beelden die in den eer Ende maeck hem de verssen sten boeck / met deelen en eyfbreet feren gemeten zijn/ die mach men met den Meet=staf oock En ghelijckerwijs als ick meten desen boven geschreven Man hier voor ooghen geſtelt hebEnde het gheeft een groobe/ alzoo hebbe ick hem hier te veranderinghe (zoo wannaer af-gheteeckent / om dat neer een beelt syn hooft benolich een jeghelijck daer naer men / en een ander in de stede te beter mach reguleren. ghestelt wort. Nij
145

146
aL
①
Het tweede Boeck Scheydel Achterste wer. Doorhooft Doghbraen Neuſt Izinne Hoogbte des schoudervlees. Hooghte der schouder Halskupl Borſt Tepelen Onder deborst Des borstbeeng In het weecke Nabel Begin der heu pen Eynd der heupen Der schaemte N Deraersbillen Dygnen Op de knie Midden in di knie Onder de knie Eynd der buz tensie en bin. nenste Kuyten Hooghte der ghewuchts Eynd der bux tenste enckelen Solen.
S
⑧
115 51.8I ⛪ 1 e
113
D 181

van de proportie des Menschen: 1.4.
1
147

Het tweede Boeck 148 Τει⁶ Wt den ellenboghe tot in het Hier naer volghens wil it 10/9/04 ghewricht der handt desen Man een ander Wijk Wt het ghewricht der hant beschrijven/ ende meet eerst de 0/5 tot het eynde der vinghers lenghte der litmaten / in de Zo ic nu de lenghte door 3. voorlz ordeninghe. oprechte limen/ metdwersch Van de hooghte des scheylinien door-toghen hebbe dels linie tot den achtersten Dan zoo maec ic de diete des wervel des hoofts van besyden ziende Wijfs/ op Tot het voor-hooft allen dwerschlinien/ by de Tot het eynde des kins eerſte oprechte linie. Hooghte des schoudervlees. Het Wijf is int hooft / op Tot de hooghte der schoud. 1 de dwerschlinie des achter In den halskuyl sten wervels dick Wt den hals-kupl tot de Op de linie des voor hoofts hooghte der borst is Over de ooghbraen Onder de voorste orselen 0 |³ |⁹ |Over de neuse Onder de achterste orselen 0 |4 | 8 | 0 | De bovenste lippe en hals Op de tepelen 0|6 | 1 | 0 | Over kin en hals Onder de borst Den hals is op de linie des In het weecke kins dick Wt het weecke tot in den Schouderveel. h hooghte navelis By de hooghte der schouder Tot het eynde der heupen Over den hals=kuyl Tot de ſplijtinge % Over de borst is het Tot het eynde der schaemte By de voorste orselen Tot het eynde der billen Over de tepelen Van het eynde der billen 01610 Onder de borsten tot de dygnen ofte dicte de ¹⁰⁴ In het weecke beens is het Over den nagel 0 Op de kine 818 1/16 Over de heupen Midden in de linie By de splijtinghe der billen Wt het midden des knies 0/7/05 01 1/6 By de schaemte tot onder de knie / is 0620 Ende het been is ten eynde Tot het eynde der buyten 310 By de Dygnen ofte dicte ſte kunten Op de knie Tot het eynde der binnenMidden in de kule ist ſte kuyten 0 Ende onder de knie 41010 Sy het ghewꝛicht is 10/3 Midden in de kuyten Tot het eynde der buytenste By't eynd der buytenste ku. enckelen By't eynd der binnenste ku. Tot het eynde der solen 20% 0 18 Ende onder in het scheen been Ende den voet is langh 0/2/20 Door het ghewricht Hier nae maec ic de lenghte By het eynde der enckelen des arms alld: 0/3/5/0 door den voet Wt het ſchouderghelit tot Daer na maeck ick de dicin den ellenboghe is het

van de proportie des Menschen: § 1⁷ te des sydelijcken arms. Midden in de kuyten Den arm is in de schouder die By 't eynd der buytenste ku. In de muys By't eynd der binnenste ku. In den ellenboghe Int dunste onder aent scheen Voor den ellenvoghe been In het ghewricht En door den voet onder de Da hant is dich einckelen, Daer na maeck ic by de 2. Int ghewricht oprechte linie/ op allen dwerEnde den voet is ooc breet sche linien/ de breete des van Daer na maec ic de breeke voren ziende Wijks. des van voren ziende arms Het Wijk is int hooft / op Den arm is in de muys de dwerschlinie des achterbreet sten wervels breet Achter den ellenboghe Op de linie des voor=hoofts Voor den ellenboghe Midden door het voor=hooft In het ghewꝛicht Op de linie der coghbraen Ende de hant is oock breet Over de ooren Over neuse en kinnebacken 4 Nu treck ick de ghestaltEnde den hals is op de linie linien des Wijfs/ in de voordes kins breet 28 0 beschreven lenghte / dickte en Maer tot de hooghte des breete. By de eerste oprechte schoudervleesch / ist breet linie na der lyden. Maer by Over de schouder de andere/ voor-waert. Daer Over den hals=kuyl 91810 na omtreck ick het Wijf van Op dese linie staen de schou achteren/ by de 3 oprechteliderleden wijt van malkander 814 nien / met de buytenste linie Maer de breete over de vorst des Wijks van voren / ende en ſthouder splijt de billen van onderen Tuſſchen de Oxſelen opwaerts. Tussche de achterste orselen De verſſen ſyn breet Tusschen de tepelen Ende onder de borsten is het Ende ghelijck ickt boven lijk breet beschreven hebbe / alzoo hebDe breete in het weecke be ickt af-gheteeckent / ende Over den navel. hier naer voor ooghen gheBy het eynde der heupen steldt. Op dese linie staen de beenen in de heupen wijt van malckanderen Maer by de splijtinghe Ende by het eynd der schaemte Maer by het eynd der billen By de dygnen 118 Op de knie 10/3 Midden in de knie ist 0 3 Onder de linie 121810 № iij
149 T E 1 0 3 3 0 219/6 21710 0120 0 2 5 2/2 10 5 012/6/0

150 ⸸ ⛪
③⛨
Het tweede Boeck —.— Scheydel — — Arhterſte mervel Stern Ooghbraś Neuſe Rinne Hocht der ſchouder Halskupf 44 Boist S.L Voorsteox. Tepelen Onder de boxsten Int weetIndenna 24 8/8 EL Eynd der heupen Splijtinge Schaemte Eynde der billen Dygnen Op de ſinie Midden in de hnie Onder de knie Eynde der buytenſte en binnen ſte huyten Hoothtder gewzichts Epnde der buytenſte enckelen Solen
②
⛪ TÜD ⸸ⴱ
81
ⵣⵣ

van de proportie des Menschen: 54 16/8L
151

Het tvveede Boeck 152 Hier na volghende/ wil ic noch tweederley Mans hoofden beschrijven/ ende volghe ten deele de selve ordre/ als ic in het eerste Boeck gheschreben hebbe. Eerst maec ic een rechte viercant/ eens 7. deels hoogh van des beelts lenghte/ zoo jemant wilde/ die mach de viercant een s. deel hoogh maken ende dat maer in 't s. deel / alle dingen ghelijc in-gedeelt werden / als in 't 7. deel gedaen is / in't kleenen ende vergrooten Nu neme ick voor my dese viercant, ghelijck boven staet, zoo breet als hooch/ ende de 2. oprechte syden/ syn de voorste a. de achterste b. Maer de 3. dwersch syden syn de bovenste c. ende de onderste d. Daer naer deele ick de hooghte des 7. deels/ in 8. §. en een tal in 10. L. Daer naer meet ick als hier naer volght ghelijck voor gheseyt is/ ende deel ten eersten de op rechte linien/ De eerste linie e. set ic van de linie o. achter sich. Dese linie roert voor den oogh-appel/ ende achter de neus-belle Daer na set ic de linie f. achter de linie a. Dese linie roert achter de ooghbraen/ maer het ooghe blijft in den ach tersten hoec / in de midden tusschen e. f. —.— Daer nae set ic de derde linie g. van a. achter sich Dese linie roert voor het oor. Daer na set ic de vierde linie h. van g. achter sich Aen dese linie eyndet het oorDaer nae set ic noch een linie i. van b. hier voor Dese linie roert achter den neck / aldaer staet het hooft op den hals. Maer setic een linie k. van b. hier voor Dese linie roert boven den wervel achter op het hooft/ ende onder op de dwersch linie d. achter den hals. Zoo nu de oprechte linien ghetrocken zijn/ dan zoo trec ic de dwersche linien alzoo: Van de dwersch linie c. heenen af Daer nae set ic een linie l. dese linie roert voor op de stern daer't hay wast. Daer naer deel ick c.l met eene linie m. in de midden van malckanderen/ Dese linie roert achter op het hooft/ by de oprechte k. boven den wervel des hayrs. Daer naer deel ic l. d. met 2 linien n.o. in 3. gelijcke velden/ dese linie gaet door d'ooghbraen/ ende roert op het oor/ Maer de linie o. roert onder de neus ende het oor. Daer nae deel ick o. d. met een linie plint midden van malckanderen/ dese linie roert boven de kin onder de lippen/ Daer na met een lin. q. int midden van malckanderen/ zo blijft de bovenste lippe tusschen o.q. ende onder tusschen q. p. ende gaet de linie q midden door den mont. Daer na deele ic n. o. met een linie r. in 2. gelijcke velden/ int bovenste deel worden de gantsche oogen gemaect met allen haer toe behooren. Daer nae deel ic r.o. in 7. gelijcke velden/ ende snyde de onderste 3. velden af/ met een linie s. dese roert boven het neusbelleken/ ende het kleyne oor-lelleken wert tusschen s.p. getrocken. Daer na trec ic 2. hoeck-linien/ de eerste op de punct die daer slupt de oprechte linie e. ende de dwersche c. ende in de punct die slupt de oprechte a. ende de dwersche o. Op dese hoec linie wert de stern ghetrocken tusschen de dwersche l. n. maer de neus wert daer onder ghetrocken tusschen de dwerschen. o.
נפון 1019 0/0/7 0

1
van de Proportie des Menschen. De andere hoec=linie / treck ick wt de punct die sluyt de oprechte ende de dwerschen. ende in de punct die sluyt de oprechte e. ende de dwersched. Aen dese hoec-linie/ roert voor aen de bovenste ende onderste lip/ ooc de kin. Zoo nu dat ghedaen is/ als dan trec ic de ghestalt linie des aengesichts/ met vlijt daer in/ alzoo dat het hooft boven de dwersch linie c. by de oprechte h. aenroert/ ende achter tusschen de dwersche l. n. de oprechte b. Ende maec den hals dic van den neck tot den gorghel Ghelijc iedan hier na het hooft heb af-ghemeten/ vallet dan te groot voor u beelt / zoo laet alle dinghen staen / zoo het te voren ghemaect is / ende trect het hooft alleen kleynder. Doet dan alzoo: tusschen de dwersche g. h. laet het hooft midden tusschen de dwersche c. m. aent bovenste aenroeren/ en achter aen de oprechte k. midden tusschen de dwersche l.n. En trechet hooft henen af tot den neck/ op de dwersche o. van de oprech te linie b. tot voor toe Van daer trec ic den hals henen af/ tot op de dwersch linie d'aen de of rechte i. Nu meucht ghy ghebruycken welc u wel ghevalt. Het tweede hooft maeckt in zijn rechte viercant alzoo: De twee oprechte zyden des viercants is de voorste a. de achterste b. ende de bovenste dwersch linie is dei. de onderste k. Daer deelic eerstelijck daer in / de oprechte linien / en set de eerste linie c. van de h. achter sich Dese linie roert voor den oogh-appel/ ende achter de neus-belli Daer na set ic de ander linie d van h. achter sich Dese linie roert het eynde der ooghbraen/ ende onder op de dwersche k. achter de kin/ ende den achtersten hoec der ooghbraen/ eyndet in de midden tusschen c. d. Daer nae set ic de derde linie e. van a. achter sich Dese linie roert voor het oor/ en by haer roert boven het hooft de dwerſche linie i. Daer na set ic de vierde linie k. van h. achter sich Aen dese linie eyndet het oor. Daer nae set ic noch een linie g. van b. her voor Dese linie roert boven den wervel des hayrs op het hooft / aldaer staet den neck des hoofts op den hals. Daer na trect de dwersch linie alzoo: Van de dwerschlinie i hen afSet een linie l. dese roert achter den wervel des hayrs op het hooft, aen de oprechte g. Maer set een linie m. van de linie i. hen af Deselinie roert voor daert hayr wast/ op de stern. Daer na deel ic m. kmet twee linien n.o in drie ghelijcke velden/ de linien/ midden door de ooghbraen/ ende roert boven het oor/ Maer de linie o. roert onder de neue ende het oor/ ende het hooft in den neck staet by dese linie op den hals/ Ende den hals is van daer tot den gorghel dick Daer na trect de linie p. van de linie n. hen af Zoo wort tusschen n.p.het gantsche oogh begrepen/ ende de twee hoecker der ooghen syn in de midden tusschen n.p. Daer na set een linie r. op de linie o. Dese linie roert boven het neus-belleken/ de ooren hebben tusschenr. o. haer besonderen treck. Daer na set van k. de linie s. over sich
1
4 010810 1410 0 1 10/10

Het tvveede Boeck 154 Dese roert boven de kinne, onder de lippen. Daer na deeldt o.s. met de liniet. van malckander / Dese linie gaet midden door den mont. Daer nae treck de 2. hoer linien/ de eerste wt de oprechte puncten/ die daer sluyt de oprechte c.er de dwerschei. ende in de puncten daer sluyt de oprechte a. en de dwersch o. Maer de ander trect wt de puncte daer sluyt de oprechte a. ende de dwersch n en in de puncten daer sluyt de oprechter. ende de dwerschek. Op de bovenste hoec linie/ wert het voorhooft ghetrocken tusschen de dwersche m.n. maer onder haer wert de neus ghetrocken/ tusschen de dwersche n.o. Daer na wert by de onderste hoe linie de lippen/ mont en kin ghetrocken. Zoo nu de ghestrecte linien alle ghetrocken zijn/ als dan trect daer in de ghestalte des aenghesichts met linien/ ghelijck ick hier na afgheteeckent hebbe/ elc ghelidt voor sich selfs/ wt zijne lenghte en groote/ meten ende deelen. Dat verstaet alzoo: neemt een scheenbeen voor u van de midden des knies/ tot onder ten eynde der enckelen/ ende spreect: De kuys is een vierdendeel breet van de lenghte des scheenbeens/ Maer onder de encke len is sy half zoo breet. Doch in sulcker voeghen set de maet/ als ghy wilt/ die mach door alle deelen des gantschen lichaems/ gebruyct worden/ daer met men een jeghelijck dingh zeer nauwe versoecken mach.

den
van de proportie des Menschen: ε1 ⚓ 8è ⛪ — 8 L S.L § 22 11 1 m ⛪
1855

156
HET DERDE BOECK Van de Proportie des Menschen, Uan ALBRECHT DVRER. N dit derde Boeck wil ick aen wysen/ hoe dat men dese voor beschreven maten veranderen ende verkeeren kan/ nae dat men selver wil/ Alle dinghen vermeerderen ofte verminderen/ endeen beelt zoo gheheel onbekent maken/ dat het met syn voor gaende gantsch gheen ghemeenschap en heeft. Sulcks neen ick eerst voor in Mannen / Vrouwen ende Kinderen beelden des ghelijcks oock in alle andere. S Om dit nu recht te verstaen/ moet men voor al weten/ welcke dingen dat het syn daer sulcke veranderinghe door gh eschieden kan/ dit kan men doen doe te ghenstrijdende tsamen-voeghinghe/ in alle maten ofte toe-vallinghe: wa in ghelijcke dinghen en is gheen andere onderscheyt/ dan dat het eene het andere niet en is/ daerom en konnen ghelijcke dinghen wt malckanderen niet ghe kent worden. Maer wat tot de mate/ dienstelijck/ teghen strijdich ghenoem mach worden/ syn dese na volghende dinghen: kleyn groot kort langh okte smak breet dun dick Daer naer zijnder sommighe aen-hanghende ofte toe-vallende dinghen die oock de ghestaltenisse veranderen/ als daer is: recht krom magher bei okte schrickelijck lieffelije lacht hert Daer naer ghebruyckt men oocander dinghen/ die mede dienen tot de veranderinghe. recht krom oneffen effen leegh hoogh) ofte kantigh ront stem ) ſcherp D

tot
D
157
van de Proportie des Menschen. oprecht Daer naer verkeeren dese dinghen oock Loverdwersch lofte overcant gheven nemen Oock verkeert die veel weynigh recht ſtincks voren Daer naer ghebruyctmen ooc wel achter boven onder Wt sulcken boven verhaelde dinghen/ mathmen een dinghen van malckanderen onderscheyden en deylen/ ende het tweede anders maken als het eerste/ dit wil ic nu eens beginnen in't were te stellen/ ende nemen eerstelijc voor de twee woorden Grooten en kleynen/ dese zijn tot allen dinghen te ghebruycken/ die men groot oft kleyn maken wil / In welcker ghestalt het gheen andere veranderinghe en geeft/ dan dat men segt: Dit is een groot dingh/ Dat is een kleyn dingh/ ghelijcke wel konnense beyde in eene proportie syn/ daerom moghen de gheschreven proportien/ groot ofte kleyn worden/ want elc besluyt zijn eygen deel in sich/ van maet en ghetal/ ghelijc by exempel: Men bout een kleyn vernieut Huys/ gelijc oft men een groot Palleys wilde oprechten/ ofte gelijc eenen grooten ronden Koghel die teghen eenen kleynen ghehouden wert/ daer blijft geen onderscheyt/ dan alleen/ Dat wert groot ofte kleyn/ als bonen gheseyt is. Maer zal het woort Groot ofte Kleyn/ in de ghelijckenisse een onderscheydelijcke veranderinghe brenghen/ zoo moet sulcks in verscheyden deelen geschieden en niet op eene tijt/ dan zoo men eenige deelen grooter/ de andere kleynder maect/ zoo wort verandert dat zelvighe dingh int aenzien/ ghelijc als men een beelt boven het gordel groot maect/ ende onder het gordel henen af kleynder/ ende zulcx ghelijc boven verhaelt/ is door allen de lidtmaten in een jeghelijc deel besonder te ghebruycken/ zoo wel in de kleynste als in de grootste/ hier in zijn de veranderinghen ontallijcke veel. Daer is te mercken/ dat gheen dingh kan onderscheyden worden ten sy dat het eene teghen het ander ghestelt worde/ het groot teghent kleyne/ dit mach een jeder ghebruycken/ zoo wijt en veer alst een jeder van noode heeft. Voorder wil ic het woort Langh ofte Kort / voor nemen / hier wt wil ic kort ofte langh maken/ den dicken Man die voor in 't eerste Boec beschreven is. Nu meret hier op/ in dien desen Man langher ghemaect wert/ zoo wort hy in de mate dunder ende smalder/ maer wort hy korter ghemaect/ zoo wort hy in de mate dicker en breeder naer de eyghenschap / In sulcke verlenginghe ofte verkortinghe/ laet men de dicte ende breete onverandert blijven in alle dinghen/ ghelijck in den voor beschreven Man aen-ghewesen is/ Maer alzoo beyde de Mans den verlenghden ende verkorten weder in haer eyghen mate/ in de lenghte des eersten O ij

Het tyveede Boeck 158 eersten beschreven Mans ghetoghen worden/ dan zoo wort hare dicte en breete al anders/ dan den eerst beschreven Man/ daer wt sy ghetogen zijn/ ende alle dee len der lenghte komen wederom gheuje den eersten beschreven Man/ ende zijn doch even wel malckanderen onghelijc/ om dat den eenen dunder ende smalder den anderen dicker en breeder geworden is/ door dien boven genoemden wegl worden de lenghten der lidtmaten ghelijckelijc met malckanderen verlengt ofte verkort/ tusschen alle dwersch-linien/ welcke de lenghte des Menschens lijf aen-wijsen/ strectmense wijt van malckanderen/ zoo verlenght sich dat beeldt korter/ daerom ghelijc boven gheseyt is/ gheeft ofte neemt sulcks aen de dict ofte breete/ niet aen de gantsche lidtmaten/ nochtans maect dat woordt Langh ofte Kort/ een onderscheyt in de beelden. Indien men zoo op het nieuwe met den Passer meet/ zoo wort de beschrijvinghe anders dan den eersten Man. Nu zoude het seer verdrietich wesen/ zoudemen altijt die moeyten doen/ ende elck dee inde v erlenginghe ende verkortinghe met den Passer te soecken/ daerom wil itse hier toe een anderen wegh wijsen/ om dese verlenginghe ofte verkortinghe lich telijc te vinden/ sette derhalven desen reghel: Eerstelijc mete ic eene ghepuncteerde linie/daer naer 2. andere/een langhe en een korte/ ende punctier die ghelijckelijc/ dat doe ic alzoo: Ic neme eene linie voor die sy a. b. zoo langhe als den eerst-beschreven Man is/ int eerste Boec/ Deselinie is gepunctiert met de dwersch-linien/ daer dit beelt mede beschreven is/ door alle lenghte der lidtmaten. Dese linie a. b. stel ic oprecht voor my/ ende stel op de syden wijt daer van een punctken c. wt dese punct c. trec ic gestrecte linien/ doo alle puncten der oprechte linien a. b. ende henen wt. Als nu a. b.c. eenen trianghel gheworden is/ ende de doorstreckende linien schier eene borste gelijc syn/ Dan let ic 2. andere oprechte linien neven de oprechte a.b. op elcke syde een/ de kort teghen de punct c. die teeckene ic boven met d. onder e. maer de langhste sette i voor henen wt/ die is boven f. onder g. en zoo veel als ic den Man langer hebben wil/ zoo veer set ic de linien henen wt/ ende zoo veel ic hem korter hebben wil/ zoo ueel trec' ic de linie naerder tegen het puncte. Alzoo ist nu ghedeelt/ wat wy begheren tegen de wtghestrecte linien wt de puncten c. door de drie oprechte linien d.e. a. b. en f. getogen/ ende is alzoo elcke linie den anderen gantsch ghelijc gedeelt. Sulcken regel als hier boven staet/ heb ic hier naer eygentlijc voor oogen gestelt/ niet alleen hier toe/ maer tot andere dingen te gebruycken. Dese Figure geef ic eenen eyghen naem/ ende noemse een Verkeerder/ daerom dat een dinghen daer door verkeert wort. Neven desen Verkeerder mogen gebruyct worden / dese twee worden veel ofte weynich. Door desen Verkeerder mach een jeghelijc dingh dat onnoemelijcke deelen heeft/ in een groote ofte kleyne ofte gelijcke form ghebrocht worden/ want daer wt zijn veel wonderlijcke dinghen te maken. Door desen Verkeerder kammen een beelt / dat 7. hoofden langh is / 8.9.oft in de 10 hoofden langh maken / Als tusschen het hooft en ghewricht des voethet beelt omtrent des hoofts lenghte/ een reyse 2. ofte 3. verlenght wort/ zo moet men het hooft ooc een weynigh naer ghelegentheyt verlengen/ op dat het hoofsyne proportie en fatsoen behoude / maer het gantsche beelt blijft dan niet met zoo veel hoofden langh is tevoren Het is sonderlijck wel in acht te nemen ende daer wel op te passen/ als men den besonderen alleenstaende voet en hant des eersten Boecks/ door desen Verkeer der / langher ofte korter wil maken / dat men voorsichtich daer mede om gaet Hier naer volcht de Figuer ghenaemt den Verkeerder.

zert
Dit is de verlengh linie: a Dit is de voorghegheven linie. Dit is de verkort lini.
Dese Figure is ghenaemt den Verkeerder. 4

van de Proportie des Menschen. 152 Oonu dese tweenien ghemaeckte ghepuncteerde linien / de langhe f. g. ende de korte d.e. / een jeghelijck met twee dwersch-linien/ door alle puncten die sy ontfanghen hebben/ door-ghetrocken worden/ Dan treck ick de ghestaltenis des Mans/ langh en kort/ nae der syden ende van voren ziende/ ghelijck in het eerste Boeck aen-ghewesen is/ met alle dickte ende breete daer in/ en even zoo desen reghel aen-wijst/ de lenghte des verlenghden ende des verkorten Mans/ alzoo heb ickse beyde af-ghetrocken ghelijckse sullen zijn/ Maer den verlenghden Man/ hier int net te setten/ heeft niet konnen gheschieden/ van weghen dat het Papier te kleyn was/ daerom heb ickse wederom in haer eerst beschrevene lenghte gheset/ ende ghelijckelijc met haren nieuwe veranderde mate van nieus opghetrocken/ door desen wegh als hier nae volght/ ghelijcmen dat ooc in ander dinghen mach ghebruycken. Alzoo wert de maet op de linie f. g. den dunnen ende smallen Man/ ende op de d. e. een dicken ende breeden Man ghestelt. Desen Verkeerder kanmen op ghelijcke wijse ghebruycken/ met de woorden Dick en Dun / Breet ende Smal/ als in Langh ende Kort/ het is goet en schickt zeer wel/ dat alle beelden/ door alle Boecken in eene lenghte getoghen worden/ op datse dan teghen malckanderen zien en daer van oordeelenmoghen. Oock zal men weten/ dat men door den boven-ghemelden Verkeerder/ een jeder besonder deel in het voor-ghemaecte beelt veranderen mach/ ende sommighe laten blyven/ Doch wat een deel ghenomen wort/ dat wort het ander deel ghegheven/ Dit is nu ghesproken van de lenghte der lidtmaten/ maer men kan oock zoo van ghelijcken doen op alle dwersch-linien der beelden/ daer mede delenghte ghedeelt is/ ende oock daer tusschen die dicker/ dunder/ breeder oft smalder te maken/ want zoo dickmael ghy een voor beschrevene linie hebt/ ende die in den Verkeerder op stelt/ ende twee ander linien/ de eene voor de andere/ nae ofte achter set/ zoo wijst hy u aen wat het gheeft. In desen Verkeerder meucht ghy setten wat ghy van nooden hebt/ dat verandert hy u gelijckelick. Nu wil ic aen-wijsen/ hoe dat men hier wt arbeyden zal/ ende wilt ghy wt desen Verkeerder een instrument maken/ daer mede ghy vinden kondt/ een jeghelijc voor=beschreven deel / langher oft korter / dicker oft dunder / breeder oft smalder te maken/ gantsch ghelijckelijck teghen malckanderen/ door ende door allen de deelen des gantschen af-ghedeelden beeldts lenghte/ dickte ofte breete. Eerst trect een dwetsch-linie/ het beginsel is a. en het eynde is b. maeckt dese linie vast/ ende wt de punct a. trect een ander linie diens eynde sy een c. dese linie a.c. die moet beweghelijck zijn/ doch moeten de twee linien a. b. en a. c. in de punct a. nimmermeer van malckanderen wijcken/ maer stadich aen malckanderen vast blijven. Merckt hier op/ wanneer ic van puncten ofte linien spreke/ zoo meyne ick niet alleen de puncten ende linien/ die u den Mathematica voor-stelt/ hoe wel de selve onsichtbaer/ ondeelbare puncten ende linien hier in vervat ende ghemeynt wort/ maer ic spreec hier van sulcken puncten ende linien/ die met de naelde ofte scherpe pinne gheteeckent en ghetrocken worden/ aen een rechtscheyt het gesichte verstandelijc voor ghestelt. Als ghy nu dit instrument ghe bruycken wilt / zoo recht dit werck-tuych aldus toe / neemt een effen glat plancksken/ daer toe dienende/ ende trect de voorghemeldt ☉ iij

Het derde Boeck 750 ghemelde linie a. b. en steect een spitse naelde in de punct a. wel stijf ende vast. bint daer aen eenen fijnen ghetweernden syden draet/ ende treet die voor by het eynder desen ghebruyct dan voor een beweghelijcke linie a.c. want den draet kont ghy lichtelijc gints ende weder dracyen waer ghy wilt. Als dit dan alzoo toeghericht is/ dan treckt wt het midden der dwersche a. b. ghereede oprechte limen d.e. naer de ghelijcke hoecken opwaerdts/ boven lich Op dese linie d e. moet het voorghenomen deel het sy dan de lenghte/ dickte ofte breete/ twelc ghy verandert/ gheleyt worden/ dat het onder de dwersch-linie a. b. met een eynde aenroert. Daer nae neemt den draet / die daer is in plaets van de linie a/c/ ende treet die wt/ alzoo dat die boven aen roert/ het deel dat ghy op de linie d. e. gheleght hebt/ Dan verlenght u voorghenomen deel/ zoo vele als ghy wilt/ ende set de selve verlenghde linie met het een eynde op de dwersihlinie a. b. tot ghelijcke hoecken/ voor de linie d.e. teghen het eynde b en treetse recht wt/ tot dat sy bovenden ghestrecten vadem &c. aenroert/ dese oprechte linie is f.g. Maer zoo ghy het deel korter wilt hebben/ het gene ghy op de linie d. e. gheleyt hebt/ zoo set uwe voorghenomen korte linie oprecht tot ghelijcke hoecken op de dwersch linie a. b. achter de oprechte linie d. e. teghen de punct a. ende trect die oock op de linie a.b.opwaerdts tot datse boven roert aen den wtghestrecten draet a.c. dese oprechte linie is h. i. Alzoo zijn in dit wercktuych 3. oprechte bloote linien neven malckanderen/ op de linie de. wort gheleyt de eerste beschrevene lenghte/ Maer op de linie f. g. wort ghenomen het verlenghde deel/ ende van de linie h. i. het verkorte deel/ ende daerom gelijc een deel op de linie d.e. gheleyt wort zoo mist den wtgherecten draet a.c. zoo den selven de lenghte boven op de linie d.e. roert/ op beyde de oprechte linien f.g. en h.i. verlenght en verkort ghelijcke dinghen/ ende verandert alles wat men daer mede maeckt. Wt dit werck-tuych is veel te maken/ want men treckt desen draet hoogh ofte leegh/ zoo maect hy ghelijcke deelen teghen malckanderen/ het sy in lenghte/ korte ofte middelmate dinghen/ en oft ghelijcke wel de deelen niet eenparich zijn int ghetal dat men met en wil/ als men niet kan seggen dat is een 2. deelen in 3. deelen/ ofte een 5. deelen in 6. deelen ett als voor gheseyt is. Dit myn boven gheschreven voornemen / heb ick hier naer af-gheteeckent/ daer met sich een jeder weet nae te rechten ende voor ooghen kan zien Dit werck-tuych noeme ic ooc Kieser/ om dat hy kennelijck sy/ ende dat daer wt te weten is wat men wil/ tsy om veel ofte om weynich. Wt sulcken kieser is desen Man/ hier naer gheteeckent/ dunder/ ende den anderen dicker ghewor den/ als ghy aen dese figuere des Kiesers zien kont. In dit veranderen is te mercken/ dat een jeghelijck dine dat door desen wech als boven gheseyt is/ ghemaeckt wort/ hoe de lenghte/ dicte en breete/ in groote deelen komt/ hoe verder alle dinghen in de maet van malckanderen komen ende hoe de deelen kleynder ghenomen worden/ hoese naerder tsamen loopen/ daerom wort het dunste beelt/ dwelc door desen Kieser verandert is/ veel ghelinder dan het vergroote beelt. Dit boven beschreven/ is door eenen Quadrant ooc alz oote maken/ ghelijck dan de circkel-trecken in desen Kieser aen wylen. Delen

van de proportie des Menschen 10.1. Dit werck-tuych is den Kieserghenaemt. 1 Esen verlenghden Man is een vierdendeel van syn eyghen lenghte toe-ghegheven/ ende zoo men hem ghebruycken wil/ zoo moet men zijn hooft een weynich korter maken/ dan de verlengingh gheeft hem een onghestaltenisse/ alzoo treet men de kinne wat opwaerts/ ende deelt het aenghesicht weder door den Kieser teghen een. Ick maeck het hier naer dat het boven in syne hoochte aenroerdt/ ende maeck de lenghte van de hoochte des scheydels tot het eynde des kins/ een 15deel/ ende van het eynde des kins opwaerts/ tot het eijnde des voorhoofts een 10. deel. Daer naer deel ic het aenghesicht der lenghte/ half door den Kieser weder in/ maer de dicte en smalte behout het ghelijct door den Kieser gheworden is/ als ick beneffens het beelt sulcken aensicht hebbe af-gheteeckent ende voor ooghen ghestelt. Ooc maer ick den voet lanck twee 13. deel/ want die is door den Kieser te kort gheworden/ ooc maec ic het nederste van den enckel naer behooren/ ende sonderlijck zouden hem de enckelen een weynich dunder ende smalder ghemaect worden/ om het wel-staen ende beter proportie wille in welcke deelen het geschieden moet/ hebbe ic in de naest volghende beelden mijne meyninghe aen-ghewesen/ desen Man is een 5. deel dunder als den eerst-beschreven Man/ int eerste Boeck/ daer wt desen verandert is/ Ende ghelijck het hooft en[n] alles dat ic meyne ghetrocken zal worden. zoo hebbe ickt hier naer volghende af-gheteeckent/ op dat ghy teghenwoordich voor ooghen zien meucht/ het onderscheyt tusschen den eerst-beschreven Man/ ende den ghenen die daer wt ghetrocken is. Voorder ist ooc te mercken/ hoe delen korten Man ghemaect is worden/ dat beziet alzoo in den Verkeerder/ daer ick de korte linie d. e. gheset hebbe ende ghenomen daer hebbe ick twee ghestreckte rechte linien ghetrocken/ van beydede

Het tweede Boeck 162 de de eynden der verlenghde linien f. g. kruyswijs midden door de oprechte a.b. Waer dan het eynde door snijt de twee linien c.f. ende c. g. daer tusschen wort de ghestrecte linie d.e. ghetrocken/ daer hier voren van ghesproken is worden. Zoo desen verkorten Man weder in syn eerste lenghte ghetrocken wordt/ zoo wert hy seer dick/ alzoo het dan den Verkeerder gheeft/ Doch kan het hooft aen de dickte ende breete ghenomen worden/ op dat de Menschelijcke proportie blijve/ in dien men anders dit beeldt ghebruycken wilt/ ende den voet maeck ic wederom lanck/ een 6. deel/ sulcks is hier naer alles af ghebeelt/ zin staet alles aen uwen keur/ langher ofte korter te maken/ zoo ghy wilt. Scheydel

echt
van de Proportie des Menschen. Scheydel Stern + Oogbrac 5 1 Neuse kinne Schouder hooghte Helshupl Voꝛſt Oxſelen Tepelen Onder de bozſten Weecke Nabel Begin der heupen Epnde der heupen Scharmte Eynde der billen Dygnen Op de knie Midden in de knie Onder de knie Eynde der buytenſte en binnenste huyten Gewzicht Buptenſte enckelen —
2
— ⸸⛪ 2 +
—
⸗
0
163 +
—

164
Het derde Boeck
the
—
. the
S

van de Proportie des Menschen. Seydel Wervel Stern Ooghbraen Neuse Rinne Schouderhooghte. Halskupl — Borst Oxselen Tepelen Onder de bezſt Int weecke Dennavel Begin der heupen — Eynde der heupen De schaemt Eynde d c billen Dygnen Op de knie Midden in de knie Onder de kute „Eynde der buytensteen binnenste kuyten Ghewiicht Eynde die endelen Solen.
2 —
S — ⑪
—
—
— 2
P ij

⛪
( to S
③
e
Het derde Boeck E
✓

167 van de Proportie des Menschen. ¶ Thet woort Langh en kort / wil ick wederom aenwijsen / hoemen des Mans hooft/ dat int eerste Boeck/ in zijne besondere Teerlinghs vierkant/ door gevierde kruys-linien ghedeelt ende beschreven is / zoo dat in eenen Cubo ofte Teerlinghs-vierkant/ verstaen ende voorghenomen wort/ hoe men den selven Cubo strecken/ dat is/ verhooghen en neder-drucken mach/ ende daer by weten/ zoo hy ghestrect werdt/ hoe veel hy dunder en smalder wert/ Zoo men hem maer neder druckt/ hoe veel hy dieker en breeder wert/ van een ghelijcken in-hout/ te weten/ de maet en gewicht/ moet men alzoo doen: Ic neme voor een rechte Teerlinghs vierkant geheel ghelijc / die zoo hooch is / als het voorghemelde Mans hooft / dan in desen Cuvo moet het begrepen werden. Nu moet ic ten eersten met de Cubo ofte Teerlingh alleen handelen/ dat jetwes daer in beschreven ende gheteeckent werde. Nu is het in jeghelijcx wil / hoe veel hy den Cubum ofte Teerlingh verhooghen / strecken ofte neder-drucken wil. Ie neme van den rechten Cubo een syde die teeckene ic/ in de a. boven b. deselinie a. b. verhooch ic met het eynde c. zoo veel als ick den Cubo hogher wil hebben dan hy te voren was. Daer naer neme ic de syden a.b. ende de verlengh linie a. c. maer daer wt een rechten winckel-hoec/ alzoo dat a.c. over dwersch sy ende a. b. oprecht/ ende de a. den winckel. Daer naer wert verlenght de dwerschlinie a.c. voor den winckel a.henen wt/ het eynde is d. alzoo wert d.a. t. een ghestreckte dwersche lenie / daer naer wert het ghetrocken een hoecklinie b. r. Daer naer neem ic eenen rechten winckelhaec / hysp van Koper ofte Hout ende legghe hem met eene syde aen de hoeck linie b. c. alzoo dat den hoec des winckelhaecx de punct b. aenroert/ ende trec dan een winckel=rechte linie/ wt de punct b. aen den winckelhaec henen af/ waer dan dese linie die winckelrecht ghetrocken wert/ de dwerschlinie d.a.c. doorsnijt/ daer set ic de puncte. Zoo dat ghedaen is/ zoo isser ghevonden een ghelijcke linie/ tusschen de twee linien a.b. ende a.c. dat is de linie a.c. Nu moet ghy vinden een ander middel linie/ tusschen a. b. ende a.e. dit doet alzoo/ Neemt de twee linien a. b. ende a.e. set die aen malckander/ maect daer wt ten ghestrecte dwerschlinie e.a.b. Daer naer treet wt de punct a. over sich een gheslrecte oprechte linie/ tot ghelijcke winckelen. Daer naer neemt een Passer/ ende set hem met den eenen voet int midden op dese te samen ghestootene linien e. a. b. ende met den anderen voet set hem in de puncte. ende treckt van daer over sich ront om/ tot in de punct b. waer dan desen Passers trec de oprechte linie/ die daer wt de puntt a. over sich ghetrocken is/ doorsnijt/ dach set een f. Dese is de wijte der syden/ eenen verhoochden Cubi/ alzoo is a. c. zijn hoochte / ende a. k. zijn wijte. Maer zoo ghy den Cubo leegher wilt hebben/ dan zijn syden a. b zijn/ zoe moet hy wijder werden/ dat doet men door den selven wech als voren. Maer de teghenstellinghe/ moet op de selve manier als de syden des Cubi a.b. met depunct c. voor verhoocht werden/ alzoo wert sy wederom iets met de selve punct c. verkort. Dese verwyderinghe te vinden/ gheschiet alzoo: Neemt de syden van des eersten Cubi a. b. stelt die oprecht voor u ende ghelijck voten ghesproken is/ zoo stoot daer aen de ghelijcke winckelen over owersche de hortelinie a. c. Daer naer verlenghet de dwersche linie c. a. voor de punct a. henen P ih

Het derde Boeck 168 henen wt/ het eynde is d. ende trec de hoeck-linie b.c. ende neme maer eenen Winckel-haec/ ende legghe hem met eene syde aen de hoec-linie b. c. alzo dat den hoec aen den Winckel haer de punct b. aenroert/ ende trec aen den Winekel-haec wt de punct b. een winckelrechte linie/ door de dwerschlinie d.a.c. Waer dan dese linie door-sneden wert/ daer set dan een punct e. Alzoo is dan de eerste middel-linie ghevonden/ tusschen de twee linien a. b. ende a. c. dat is de linie a. t. Macr de andere middel deelighe linie moet ghy aldus soecken: De twee linien a. b. ende a. e. voecht alzoo te samen/ datse een rechte dwarschlinie e. a. b. maken/ daer naer trect een hoec-linie in het punct a. ende set den eenen voet des Passers midden in de linie c. a. b. en maect wt het punct c. eenen halven circkel/ Ende waer ghy dan zien sult/ dat de circkel-linie de oprechte/ opt punct a. ghestelde hoet-linie/ door-snijdet/ daer sult ghy een k. by schrijven. Ende dese linie zal de lenghte wesen/ des wt-steecsels van den neder-ghedrueten Cubus/ welckers hoochte de voorghestelde linie a. c. gheweest is. Van desen allen zijn de figueren besonder/ ende de af-teeckeninghen van allen dee len des hoofts in haer Cubo wt-ghedruct/ ende hier onder by ghevoecht. Men moet weten/ als men het teghendeel des hoofts wil af teeckenen/ dat men van zijn breete een 3. deel af-neme/ nae dien de af-meettinge verheyschet Ofte dat ghy het alzoo zekerlijc maket. Stelt voor u/de breede des wtsteeckenden ende nederghedructen Cubi/ sevenmael/ ende deelt het in 10. ghelijck stucken/ En een deel van desen tien/ zal des teghenghestelde ghestaltenis bree de zijn/ naer het welcke de viercantighmakinghe des Cubi zal te samen ghetrocken worden/ van twelcke de langhachtighe ende wtsteeckende ghemaeckt was. Ende aldus sult ghy des form linien/ door hulpe des Verkiesers/ dee len/ Welcke manier ghy meucht naer volghen/ door de veranderinghe in het gantsche lichaem.

van de proportie des Menschen: Dit is de rechte voorghegheven Cubus. De verlengh linie a.r. a à d. De opgherechte Cubus.
169 De verkors linie a. c.
P iiii

176
Het derde Boeck Dit is de rechte voor ghegheven Cubus
Dit is de verlengh hine a. r. — Dit is de neder-ghedruckte Cubus.
6
Ditis de verkozt müe a. s.

kon
van de Proportie des Menschen. —10 aige d e f hk 69fede N ⛪ M X e. d. c. 9 L ① 1 En kan in den Cubo noch meer veranderen (daer door het hooft an ders ghesteldt wort) in sulcken meyninge als volcht: Alzoo dat den M Cubus op het bovenste platte ofte effene/ op alle syden ghelijc ghewydert werde/ en zoo veel hy böben wt gheliniet werdt/ zoo veel moet hy onder ghelijc in ghetrocken werden Daer naer zoo doet men in de tegen stellinghe/ Zoo den Cribus door twee derleye weghen verkeert is/ eerst boven wijt/ onder smal/ Ende wederom boven smal/ onder wijt/ als dan trec ic de gestrecte linien des eerst beschrevene hoofts/ weder door den Rieser verandert/ daer in/ met samen de gestalt linien des aenghesichts/ zoo werden de tweederleye soorten van aensichten bevonden. Het eerste hooft wert boven kleyn/ en onder groot/ sulcx machmen door het gantſche lichaem ghebruycken Ende even gelijc de verkeeringhe in den Cubo boven en onder ghebruyckt worden / alzoo ghebruyckt ment in den Cubo van achter en voren/ Dan zoo den Cubus voor op zijn platte wijder gemaect wert/ zoo moet hy achter in zijn platte ooc zoo veel in=getrocken worden. Desghelijcks zoo men de tegenstel=
873

Het derde Boeck 172 linghe ooc zoo doet/ ende dan de gestrecte linien met samen de ghestalte des aensicht / gelijc weder in treet / zo wert het aensicht / inde eerste Cubo / voor groot en achter kleyn / En weder wert het aensicht in den anderen Cubo / voor kleyn ende t' hooft achter groot/ ghelijc ic hier naer afgeteecken hebbe. Men mach ooc in sulcke verkeeringe/ het platte aen den Cubo/ boven ofte onder gelijc laten gaen/ niet over cant/ gelijc hier naer int opteeckenen/ aengeseyt is. Ende sulcken weghen zijn menigerley te ghebruycken. Noch een andere verkeeringe met den Cubo te gebruycken/ alzoo dat de neven-syden in ruyten-wijs gestelt werden/ Het geschiet zo de 2. hoecken over cant/ tegen malckanderen over engh zijn/ ende maer over cant de andere 2. hoec ken tegen malckanderen wijt werden/ wt sulcken meucht ghy ten eersten de 2. enge hoecken/ den eenen voor by den scheydel/ den anderen achter by den hals stellen / alzoo hebt ghy een wijden hoec achter by't hooft/ ende de ander voor by de kin. Alzoo doet men ooc in de tegenstellinge/ gelijc hier na is af-geteeckent. Het eerste hooft krijcht een spitsige steern/ Maer het ander achter een hooge hooft. Dese hoofden accorderen niet/ met die in 't eerste Boec beschreven zijn. Een jeder dingh dat in den Cubo geteeckent is/ wert/ zoo den Cubus verkeert wort / mede verkeert / oft anders moet het door den Verkeerder ofte Kieser/ daer wederom gelijck in gedeelt werden. aige de k hkb b h g k e d c a ④ Nok IIII Fledca würde fl. ③ II

.
â‘
van de proportie des Menschen. Achter Achter Voor . . Voor Achter Uoor Achter zige d. e. fl. . .
17. Voor
2 75
+

174
Het derde Boeck d S ⵘⴱ Ule veranderinghen der hoofden boven gestelt/ zijn wt de veranderinghe des Cubi selven wtghetrocken/ ende wt de principael ghestalte met allen zijn deelen bequaemelijc door dienst des Verkiesers wt-ghedruet A en verandert. Maer volghens sullen wy ooc andere veranderinghen in des principalen hoofts Cubo selven/ aen wijsen/ dewelcke wel even de selve ende even ghelijc blijven/ maer der deelen-settinge is verscheyden/ om dat de dwar sche en schuyns-linien/ door de welcke hare hoofden sekerlijc aen ghewesen werden/ uyt haer plaetsen verkeert zijn/ welck doch selve in den veranderden Cu bo gheschieden mochte. Desen wech staet seer breet öpen/ om ontelbare onderscheydinghe uyt te drucken: Maer dat wy tot de saken komen/ laet des hoofts principael ghestalte voor-gheleght werden/ Men teeckent voor eerst daer in de dwarschlinien/ van de hoochte der voornaemste deelen/ die int getal 3 zijn. De eene k. die vat het hoochste voor hooft. De andere l. die door de ooghbraen loopt/ ende hoogher de ooren aenroert. Maer de derde m. die raect de neuse. Als nu dese linien op-waerts oft neder-waerts uyt hare plaetsen beweecht worden/ zoo ontstaen daer tusschen onderscheyden wyten/ ende de plaetsen worden hoogher ofte leegher / Maer al wat door dese beweg hinghe der linien de eene ruymte af gaet dat selve moet noodich de andere toe gaen/ op dese maniere kan een jeghelijck alle deelen in het aensicht/ verheffen ofte neder drucken. Maer dat van de beweginghe deser drie ghenoemde linien geseyt is/ dat selve moet men oock van den anderen s.r.q.p.o. verstaen/ het sy dat men haer ordeninghe houdet/ dat is/ datse even ghelijcke ruymte behouden ofte datse schuyns gaen/ waer door het gheschiet/ dat de ruymte daer wyder/ ende daer engher werden. Naer dese wijse konnen alle die dinghen verandert worden/ die van de namen van Langheyt/ Kortheyt/ Wtbreydinghe / Intreckinghe/ Dickheyt en Dunheyt/ verscheyden verstaen werden. Maer alle dwarsch linien plegen op drie verhande manieren uyt haer plaets verset te worden/ opwaerts/ nederwaerts ende schuyns. Ghij meuchtse oock al te samen opwaerts/ zoo nederwaerts/ ofte de eene helft opwaerts/ ende de ander nederwaerts/ ende by nae in alle deelen nae jeders goetduncken/ oock de dwar sche ende rechte op-gaende linien uyt haer plaetse versetten. Pater

van de Proportie des Menschen. 175 Maer zoo ghy wat veranderen wilt dat sich schicket met het principael/ dat is, met het gene, waer uyt het verandert is/ dat moet men door hulpe des Verkiesers te samen setten. Men kan niet seggen/ wat voor wonderlijcke dingen den ghenen voor komen/ die met dese saken/ met voorsichticheyt en vlijt/ om gaen. Naer dien ghy dan voor-ghenomen hebt/ een aensicht uyt te drucken zoo sult ghy rechte linnen trecken/ van de welcke een bequame ende naer uwen wille accorderende form/ beteeckent werde. Maer wy hebben te voren gheseydt/ dat naer de versettinghe der linien/ onghelijcke ruymte ontstaen/ Als ghyse dan te samen macct/ zoo sullen de deelen/ daer in het gheschiet/ een weynich korter vallen/ ende zoo ghyse wat wyder maect/ zoo sullen dese deelen wat langh vallen/ welcke op tweederley wyse ghemaeckt zijnde/ naer de rechte opgaende linien/ int dwarsche aensicht onderscheydinghe van dickheyt en dunheyt by-brenghen. Maer die dese dinghen te tracteren in handen nemen wil/ die moet bedencken/ wat en hoe veel veranderinghe hem de natuere toe-laet. Van dese gheseyde dinghen/ laet een sulc exempel zijn: Stelt voor u een principael hooft. 'twelc wy in't eerste Boet/ aen de eerste plaetse beschreven hebben. Die rechte op staende linien van dit hooft/ laet alle onbeweecht staen/ maer met de dwarsche linien sult ghy alzoo handelen/ dat ghij de 3. linien k. l. m. tusschen i. n. in vier ghelijcke velden/ in dewelcke de principale deelen ghesloten werden Daer naer door hulpe des Verkiesers settet wederom bequamelijc de overige linien/ namelijck/ o.l.p.q.r.s. Dese form heeft my van weghen haer ghelijckheyt cierlijck goet gheweest/ Ende het selve eens dwarscheen recht-staende hooft/ hebben wy hier onder uytghedruct en voor ooghen ghestelt. b h g k e d c a aigc d e k hfb L En moet mercken dat het aenlicht aen het hooft/ erghens wat langer/ ende anders wat korter sy. Daerom sult ghy weten zoo des monds IV aensicht zeer langh is/ dat de voor pan des hoofts smalder ghemaect wordt. Laet dan ghestelt worden in het exempel/ een zoo groote hoochte in desmons aensicht/ dat de linie k. op 1. ghestelt wert/ op dat daer naer door hulpe des Verkiesers / de overighe linien tusschen k. n. namelijck / o. l. p. q. mer.s. bequamelijc ghedeelt werden: Ghÿ sult dan zien/ dat door dese verhooginghe de hapren uyt-ghesloten worden. Daer-en-teghen zoo ghy des mons aensicht wat korter hebben wilt / zoo sult ghy de voor=pan wat hooger end

Het derde Boeck 176 ende scherper zien uyt gaen. Laet dan in desen hier beneffens ghestelde exempel van onderscheyt/ zoodanighe kortheyt in des monds aensicht zijn/ dat de linie k. onder i. staet/ een derdendeel van de gantsche hoochte i. n. ende dat de overighe linien o. l. p. q. m. r. s. door hulpe des Verkiesers ghedeeldt worden/ zoo sult ghy zien gheschieden/ dat in dit onder-ghestelde exempeblijckt. b 5 8 f e d c. a. 5 6 8 1 n Och is het sulcke veranderinge/ dat de viercantighe rame/ daer in het hooft beschreven wort voor smal ende achter breet moet zijn/ ende zoo veel haer van voren ghenomen/ wort haer achter wederom ghegheven Desgelijcx geschiet in het tegendeel/ zoo men dan in dese verkeerde viertan tige rame/ alle dingen gelijckelijc van nieus wederom in-deelt/ ghelijc wel gebeurt/ zoo werden twee aengesichten daer uyt/ als in dese 2. gronden staen the E

mpt inhe
van de Proportie des Menschen 177 V merckt wijder/ dat alle dwerschlinien in het hooft/ door den Vervalscher/ die hier naer volghende beschreven zal worden/ te versetten zijn/ alzoo dat sich de velden daer tusschen boven verlenghen/ ende onder korter worden / Dat doet men oock in de teghenstellinghe / oft int halfdeel des hoofts/ boven ofte onder/ ofte oock tusschen welcke dwarsch=linien men wilt Dat brenght oock groote veranderinghe in het versetten der linien in de teghenstellinghe / Zoo ghy jet een linie onder settet/ die ghy voor boven ghesettet hadde/ Men moet oock wel acht nemen op de oprechte linien/ de selve voor ofte achter te setten/ Daerom wil ick wijder ettelijcke aensichten beschrijven/ ghelijck myne boven-ghemelde meyninghe in het werck ghetrocken zoude worden/ Daer mede gheve ick my oorsake/ om veel verder te ghedencken/ dat noch te maken ende noch niet beschreven en is/ ick wil hier maer ettelijcke versettinghe ghebruycken/ ghelijck als volght Eerstelijck is onse meyninghe/ dat wy het eerste beschrevene aenghesicht door de dwarsch linien gantsch versetten wilden/ dat gheen dinghen by den anderen blyven. Wederom wy willen een langhe ofte korte Stern / een langhe ofte korte neuse / een langhe ofte korte kin maken / Is het sake dat ghy de dwarsch linie l. oversich settet tegen de linie k. zoo werdet daer tusschen een korte Stern/ ende neus verlenght sich tusschen l. m. set ghy maer delmie l. onder sich teghen de linie m. zoo krijght ghy een langhestern tusschen k. l. ende een korte neus tusschen l. m. Maer is het sake dat ghy de linie l. staen laet/ ende set de dwarsch linie m. over sich/ zoo wert het maer ten korte neuse tusschen l. m. maer de mont ende kinne werden langh/ wert maer de linie m. onder sich geset/ zoo werter een lange neuse tusschen l. m. ende een korte mont ende kinne/ Nu mogen de twee linien k.m. wijt van malckanderen geset werden/ alzoo dat de linie k. is naekent de linie i. ende de linie m. naekent de linie n zoo blijft daer tusschen de hoochte des hoofts ende de lenghte des monts/ metsamen de korte des kins/ maer het voor-ho oft ende de neus langh. Wanneer dat ghy maer de twee dwarschlinien k.m. naerder te samen settet/ zoo werdt de hooghte des hoofts lanck/ desghelijcken de mont ende kin/ maer het voor-hooft kort. Treckt ghy k.l. hoogh over sich/ zoo wert het een kort hooft een kort voor-hooft. Daer naer deeldt tusschen l. n. de andere dwarschlinien/ door den Verkeerder ghelijck weder in/ zoo wert het een lange neuse/ mont ende kinne. Dit meucht ghy gelijck omgekeert in de tegenstellinge oock doen, zoo wert het een hooch hooft ende een lange stern/ met een korte neus/ mont ende kinne. Maer een andere versettinge/set de linie k. naest de linie i. ende de linie m. naest de linie l. ende laet de linie l. staen/ daer uut wert een leegh hooft/ een langhe stern/ een korte neus/ met een lange liv ende kinne. Doet dese tegenstellinge alzoo: set de linie k. naest de linie l. ende de linie m. natst tot de linie n. zoo wert het een hooch hooft / een korte stern / een langen neus een korten mont ende kin. In sulcken handelinge waer veel aen te wijsen/ dat hier om kortheyts wille/ verwegen wort/ Oock is in dit geven ende nemen te mercken/ dat men de linien alzoo set/ ende dat men de natuer niet te veel en noodicht/ op datse menschelijck blijve/ welcke anders sulcken dingen in 't werck zien wil/ ende gelijck ghy met de drielinien k. l. m. ghehandeldt hebt / alzoo meucht ghy oock doen met de andere Q 1

Het derde Boeck 178 andere dwerschlinien o. p. q. r. s. zoo nu naer onsen wille / door de dwarschlinienlangh ende kort te maken/ ghedeelt is/ ende de dinghen anders werden int eerste voorghenomen viertant/ doch gantsch liniewijs/ zoo mach men de selve al over cant zien/ voor over sich/ achter onder sich/ ende wederom/ oft een deel ettelijcke effen laten/ de andere krom maken. Men mach oock de voorbeschrevene kant linie des eersten hoofts/ by de neus versetten/ ghelijck men wil. Men mach oock de gestreckte linien breken/ over sich ende onder sich/ maer in de oprechte voor sich ofte achter sich/ desgelijcken doet men met de tant linien. In ettelijcke deelen meucht ghy de linien wenden waer da ghyse henen hebben wilt/ ghy meucht oock de velden tusschen de dwarsch linien/ in welcken deel sy ghebroken werden/ verschuyven/ voor sich ofte ach ter sich/ ende over sich ofte onder sich/ Een jeghelijck zal in het ghebruyck vinden waer van ick spreke. Maer dat ghy verstaet/ wat ick een ghebroken linie noeme/ zoo merckt hin op alzoo: Een voorgheghevene linie is a. b. in die set een punct c. waer ghy nu henen wilt/ in die breeckt sy van malckanderen/ treckt een half die over sich ofte onder sich/ ofte set op de voor-ghemelde linie twee puncten als daer is c. d. dat selve stuck c.d. breeckt henen uyt over sich ofte onder sich / Desghelijcken ist oock te breken uyt de oprechte linien / voor sich ofte achter sich/ alzoo oock in de cant-linien. Daerom wil ick segghen/ ghelijck men in de veranderinghe des aensichts/ de cant-linien ghebroken ghebruxken zoude. Doch ghelijck hier onder in de figuere/ de ghebroken linien/ zijn af-gheteeckent/ daer van dat boven ghesproken is/ ende daer naer oock byde verkeerde aenghesichten ghestelt. Indi

van de Proportie des Menschen 175 In dit aenghesicht is alleen In dit aenghesicht is alleen de linie l. over sich ghetrocken. delinie l.onder sich getrocken. k m m n S 2 In dit aenghesicht is alleen In dit aenghelicht is alleen de linie m. over sich getrocken. de lini m. onder sich getrocken. — S In dit aenghelicht is de li In dit aenghelicht is de linie k. onder sich/ ende de linie nie k. over sich/ ende de linie m. m. over lith ghetrocken. onder sich ghetrocken. + ② m m u O iij In

Het derde Boeck 180 In dit aensicht is l. m. onder In dit aensicht zijn de twee lilich ghetrocken / maer k. is tusmen k. l. hooch over sich getrocschen i. l. wederom ghelijck in ken, maer m. is tusschen l. n. geghedeelt. lijck in ghedeelt — 17. . 1 In dit aensicht is k. m. onder In dit aensicht is k. m. oder sich ghetrocken lich getrocken. ③ ① m 21 — 1 n Noch zijn de z. dwarsch-linien k.l.m. alzoo te trecken: Serst dat het bovenste velt / tusschen l. k. het hoochste sp. Het 2. tusschen k. l. 't nederste. Het 3. tusschen l.m. noch leeger / en noch voort tusschen m.n. 't alderleeghste. Maer het ander viercant des 2. aensichts/ moet in de tegenstellinge gedeelt zijn/ doch meer naer de proportie/ gelijck hier naer af geteeckent staet End:

van de proportie des Menschen: 181 Inde ghelijc voor ghezeyt is/ van het eerste beschreven hooft des eersten Boecks/ dat de dwersch ende oprechte linien/ ghetogen zijn gantsch linie/ wijs/ Dese linien werden wederom verkeert/ zoomense breect/ ende ooc zoe men punct-linien daer uyt maect/ daerom zijn de twee woorden die men spreect ghebroken/ ende over de punct altijt te bedencken/ waer men haer behoeft. Nu wil ic eerstelic het woort over de punct in alle dwersch ende oprechte linien alzoo ghebruycken / Ic set een jeghelijcke dwerschlinie / achter en voor over sich ofte onder sich/ des ghelijcken set ic ooc de oprechte linien/ daer teghens boven ofte onder/ voor ofte achter sich/ daer door blijven sy allen effen/ Derhalven moest ghy de voorsz linien een jegelic besonder krommen in buygen/ ofte slangens wijs/ over oft onder/ voor oft achter sich/ ende breect een jeghelijcke linie/ waer t u van nooden is/ wy willen met de stern-linie aenvanghen/ de selve achter oft voor over oft onder sich zien/ des ghelijcken de linie der ooghbraen aen hare tant zoo langh de ooghbraen zijn/ breken/ ende aen beyde eynden daer teghens over oft onder sich zien/ ofte in de midden op de ooghen gebroken/ ende de breut over oft onder sich ghetrocken / Dan ghy meucht de oogen over oft onder sich krommen/ nae jeders zin/ Dit doet men ooc met de hoecken der ooghen/ zoo de selfde lenghte uyt de linie ghebroken is/ meucht ghyse wenden/ met de voorste oft achterste hoecken/ over oft onder sich/ ghelijck de tonghe in een Compas gheweynt werde / ghy meucht de binnenste ofte buytenste hoecken der ooghen dieper oft klaerder maken. Item/ zo de naiste linie gebroken wert/ zo mach sy niet haer tippelken over oft onder sich getrocken werden/ Alzo ist ooc met den mont te doen/ des gelijcken met de kinnebacken/ die werden achter/ over oft onder sich getrocken. Het is ooc onderscheydelijc te zien nae der zyden/ zoo den hals aen't hooft de kinne naerdert/ ende wederom over tant achter van de kin/ zoo werdt het hooft recht/ maer het eerste neycht sich nae der aerden. Noch hebben wy de ooren te setten in haer viercant over/ onder/ voor ende achter sich ofte over cant/ op welcke zyde ghy wilt. Ghy meucht ooc het viertant des oors langh / kort / breet ofte smal maken / groot oft kleyn. Ettelijcke ooren legghen aen't hooft glat aen / andere zijn wijt daer van. Wt sulcken aenwijsen moghen alle ghelijcke dinghen over cant krom/ stim enn hoecks getrocken werden/ daer uyt vindt ghy/ als ghy alle hoochde neder/ de dicke dunder/ ende de evene slim maken kont/ Zo dan de ghestalte des aensichts weder inghetogen wert/ tusschen sulcke voorsz veranderde linien/ zoo gesicht des vorigen gestalts gantsch verkeert. In dit alle moet men de woorden des onderscheyts/ die int begin beschreven zijn/ eygentlijc acht nemen/ want daer uyt vint men datter driederleye onderscheyt van aensichten te zien zijn/ naer der zyden/ namelijc een effen/ een uytghebogen/ als de Hasen koppen/ ende een in-gebogen aensicht/ Sulcken in ofte uyt buygen/ mach door krom oft gelijc/ oft gebroken linien getogen werden/ hier in wert gebruyct Nemen en Gheven/ Dese 3. soorten van aensichten can men veranderen/ men canse ooc hooch en scharp verheven oft slecht maken. hebbende de selve figuerlijc hier naer voor ooghen ghestelt. O iiii E

Het derde Boeck 182 Een uyt-gebogen / Ende een in gebogen aenlicht Eencken, ⛪ Daer zijn noch tweederley sorten van aensichten/ die naer der syde te zien/ ende in haer viercant alzoo te setten zijn. De twee dwarsch-linien des viercants onder en boven/ blyven by de viercanten rechte dwerschlinien die zichtbaer zijn/ doch moeten beyde de viercanten ruytenswijs ghestelt werden/ Dat doet alzo: De eerste viercant wert met hare voorste ende opperste hoecken voor/ ende met den ondersten en achtersten hoeck achter ghetrocken. Desghelijcken doet men in de teghenstellinghe/ Daer naer deelt men door de ghestrette dwarsche linien/ allen de voorsz deelen daer weder in/ Maer zoo men de oprechte weder in deelt/ zoo werden tsamen beyde zyden enckel punct-linien daer wt/ die in het eerste voor/ ende in het tweede achter sich hanghen. Daer naer trett men de ghestalt-linen des aenghesicht daer weder in/ Dan zo vint ghy in bey de de viercanten wat daer wt wert. Ghelijc ic dan dese aenghesichten/ te naesten by/ naer de drie voorsz aenghesichten hebbe af-gheteeckent. Een van voren ziende/ En een van achteren ziende / hanghende aensicht Indik

ücht.
van de proportie des Menſchen: 183 N dese versetten aenghelichten/ moghen ooc alle rechte ende dwersche linien verset werden. Voorder zal men weten/ hoe men met de rechte linien math handelen/ tot onderscheyt der ghestalte des aensichts. Nae dien de twee syden des viercants/ des sydelijcken aensichts/ de voorste rechte a. de achterste b. is/ ende daer tusschen de ses andere linien c. d. c. f. g. h. in seven velden ghedeelt zijn/ die moghen verset werden nae een jeders wil/ ghelijck als de dwerschlinien, en een jeghelijck velt mach tusschen de rechte linien bysonder gheset werden / achter oft voor sich / des ghelijcks ettelijcke meer oft alle met malckanderen. Ende ghelijckerwijs als voor gheseydt is/ met de dwerschlinien langh ofte kort te maken/Alzoo ist ooc met de rechte linien/ die/ dun/ breet ofte smal te maken/ hier feelt gheven en nemen/ Ende ghelijc ic doe met de even linien/ alzoo doet men ooc met de kromme/ stimme endecant linien/ Ende zoo men sulcks ghebruycken wil/ moest men acht gheven: Eerstlijck aen het voorhooft/ wat men daer af neemt/ moet men aen de hoochte van den neus legghen/ Sulcks doet men ooc in de teghenstellinghe/ dit kan gheschieden door uyt ofte in buyghen/ oft ooc even ghebroken limen/ alzoo doet men in alle deelen door het geheele aenghesicht/nae der zyden te zien Daerom moeten de teghenstellighe dinghen in de verkeeringhe altijt te samen gheset werden/ dat gheschiet daer uyt als boven gheseyt is/ zoo ghy een deel hier voor settet/ dat ghy dan het ander deel daer boven oft onder achterom set/ Dat maect dan een deel die ofte breet/ dun ofte smal. Zoo nu tusschen de dwerschlinien/ door de rechte oft over cant en ghebroken linien/ de veranderinghe int gantsche hooft ghemaeckt werdt/ zoo moet men daer by mercken/ dat in een jeder bysonder kleyne deel des aensichts/ de woorden/ te weten/ Even oft Wt en Ingheboghen/ te ghebruycken zijn/ ghelijc zoo wel int deelen als in de drie onderscheydelijcke aenghesichten/ Daer uyt komt dan dat ghy meucht maken/ een slecht uyt ofte in-gheboghen voorhooft/ Des gelijcken doet men ooc met de neus/ lippen/ mont ende kin/ ende in allen anderen dinghen. Ooc ist te mercken/ dat de linie/ daer door de rondinghe van het hooft ghemaect wort/ nae der zyden te zien/ menigherleye wijse mach ghevoert werden/ Dan sommighe hebben een vlac hooft/ andere een spits/ de derde een cantigh/ alzoo voort veelderleye soorten/ als de natuere gheeft. Nu willen wy wijder spreken van de can-linie/ die van weghen de neus getoghen wert/ die mach achter sich gheleyt werden/ tot boven aen de rechte linie d. ooc mach sy recht ghetoghen werden/ in de midden van a. c. sy mach ooc voor sich gheleydt werden/ boven aen de rechte a. Maer in sulcke saken houde ic de ghelijcke dingen voor de schoonste/ hoe wel de andere af-ghesueden dinghen verwonderinghe mede brenghen/ zoo en zijn sy doch niet alle lieffelijc. Derhalven is hier een exempel te nemen/ by de boven-ghemelde aensegginghe/ dat men mach segghen/ geen spitsigh hooft/ ooc gheen vlac/ is wel ghestelt/ maer een ront hooft is fraey geacht/ daerom dat sulcx een middel tusschen de anderen is. Daerom en wordt hier niet bewesen dat een jeghelijcke middel tusschen alle dinghen het beste is/ alleen neem ic dit voor/ in ettelijcke dinghen te ghebruycken/ Als men spreect/ dat is een te langh oft te kort aengheliche

Het derde Boeck 184 ghesicht / desghelijcks / dat is een te langhe / korte / bult ofte kuplachtige voor hooft. Alzoo ist ooc met de neusen te handelen / dan ettelijcke hebben eenen grooten hoogh en oversich hanghende neus / Daer teghen wederom hebben sommighe gheheele korte ofte knobbelachtighe neusen/ opghestroopt/ dick kolfachtich / diep tusschen de ooghen inghedruct/ oft sy syn hoogh buyten het voorhooft ghelye Daer nae hebben sommighe diepe kleyne ooghen/ ofte hooghe/groote uytghepuylde ooghen / Ettelijcke syn hare ooghen eng ghelijc een Vercken / ende zien/ al stonden hare onderste leden meer over dan de bovenste onder sich. Ooc synder die sperren hare ooghen circkel-wijt op/ alzoo dat men in de gantsche ooghstern ziet. Sommighe syn hare ooghbraen hoogh verheven boven de ooghen/ de andere ligghende dicht daer op oft hanghen daer over/ Ende syt ettelijcsie ooc hbraen dun/ ende andere dick. Ooc synder die hebben dicke/ hooghe ende ghebulde monden/ ofte inwendighe dunne lippen / Ende ettelijcke gaet de bovenste lippe voor de onderste / ende wederom de onderste voor de bovenste/ ende ist oft de eene dicker dan de andere ware. Ettelijcke hebben van den neus een langhe lippe/ de ander een korte Zoo hebben menighe een dicke/ breede ende groote kinne/ de ander een kleyne spitsighe. Ettelijcke syn langh/ ende sommighe kort/ ghelijck als boven gheseyt is/ dat sulcks de dwerschlinien gheven Wijder zoo syn ettelijcke aenghelichten alzoo te verstaen/ dat sy van voren boven het wijtste syn/ hoe meer onder hoe meer achter sich/ Alzoo ist oock in de teghenstellinghe/ het onderste voor/ hoe meer over hoe meer achter sich/ daer toe zijn te ghebruycken de ghebroken linien. Van dese dinghen mocht men wel meer schrijven/ hoe ment in de alderkleynste deelen ghebruycken soude doch een die vlijtich is/ kan sulcx haest vinden. Oock vint men hier nae/ hoe dat men de voorsz rechte/dwersche ende cantlinien meer oft minder maken kan/ met seer kleyne moeyte. Men vint oock dat men de ghestrecte linien/ tot den nootdruft/ krommen mach/ alzoo men wil. Ende om dat ic dit boven verhaelde te klaerder mach te verstaen gheven/ wil ic hier nae de boven-beschrevene hoofden ettelijcke af-teeckenen/ met hare verkeerde/ oprechte/ dwersche/ cant ende ghebroken linien/ daer onder ettelijcke krommen/ Ende daer nae de ghestalte des aenghesichts wederom daer in trecken/ tot onder sich/ De ghene die dit schrift van af teeckenen niet en verstaen/ mochten allen voorbeschrevene aenghesichten/ die oock een mael verandert zijn. In veelderleye manieren van de eene plaetse in de andere draghen door malckanderen/ van het leste tot het eerste/ zoo men wil/ ende zoo zeltsaem daer met handelen/ als men bedencken kan/ dan altijdt kan men alle dinghen verkeeren. Ooc zal men niet vergheten, wat een aensicht naer der syden te zien/ van de dicte ghenomen wert/ dat wort het van voren ziende we derom toe-gheleyt in de breede/ Ende sulcx gheschiet ooc in de teghenstellinghe Merct noch op een ander onderrecht/ Alle rechte ende dwersche linien in het viercant des sydelijcken aensichts/ wil ic als onversins versetten/ hoe het sich gheeft/ over cant ofte gantsch moetwillich/ ende dan deghestalt linien daer weder in trecken/ wat dan daer uyt komt/ dat besiet hier in de leste siguer. Dit mach een jeghelijc anders maken zoo't hem belieft. Alsulcke

mat dere Ache
185 van de Proportie des Menſchen Maer dese voorsz meyninghe dient meer tot onderscheyt/ dan tot de frawe ghestalte / doch men moet sulcke en dierghelijcke dinghen weten / op dat men uyt vele ervarentheyt/ menigherleye mach leeren/ Want niemant en kan weten wat een goede ghestälte gheeft/ oft hy en moet oock weten wat een ongheſtalte gheeft. ⸸ — S 10

186
Het derde Boeck — bh gk ed ca "coccede + ⛪ ⚓ 7 II Oor al wil ic aen wijsen/ hoe men het hooft voor-waerts veranderen ende verkeeren mach. Eerstelijc mach men van alle verkeerde sydelijcke hoofden / de veranderde dwerschlinien/ uyt den Overdragher in het viercant des van voren-ziende hoofden trecken/ Daerom wil ic van de dwerschlinien in het van voren-ziende hooft/ niet voorder spreken/ dan alleen dat men weet/ dat mense over cant kan trecken/ ettelijcke ofte al zoo men wil/ dan door sulcken wech werden kromme achlichten/ ghelijc als oft men een syde dieper dan de andere maecte/ Daerom wil ic alleen voornemen/ met de rechte linien te handelen. Merct nu / zoo tusschen de twee syden vairt viercant des aensichts a. b. ander rechte limen zijn / als i. g. c. d. e. f. h. k. die de voornaemste dinghen int aenghesicht/ naer de breete deylen/ begrijpen ende onderscheyden/ al ist de stern/ ooghen / neuse / ooren / mont / kin ende de andere dinghen. Zoo is ooc acht te nemen/ dat sulcke ghemelde rechte linien/ een peder besonder/ oft al met malckanderen te versetten zijn/ ende waer de twee linien wijl van malckanderen staen/ daer werden de deelen breet daer tusschen/ maer aen de eynden daer sy na by te samen loopen/ werden de deilen daer tusschen smal/ het sy boven oft onder. De ghestrecte linien moghen ooc boghenswijs ghetrocken werden / Door sulcke boven-ghemelde meyninghe/ blijft gheen linie recht / sy hanghen in oft uyt-waerts/ Wt sulcken versetten der voorsz linien/ daer

van de Proportie des Menschen. 187 daer in dan de ghestalte des aensichts met linien van nieus ghetogen werden. Vint ghy dat daer werden breede ofte smalle voor hoofden/ desgelijcken over dwersche/ langhe ofte korte ooghen/ dicht te samen oft wijt van malckanderen gheset/ Men mach d'een grooter dan d'ander maken/ van groote oft kleyne ooghsgheleden/ ende onghelijc d'een hoogher dan d'ander setten/ desghelijcken de ooghbraen. Het werden ooc breede ende smalle neusen/ het sy boven oft onder krom / oft slecht / knobbelachtich oft spits / hoeckachtich oft ront / achter by de neus-gaten breet/ voor smal/ ende wederom groote/ wijde oft kleyne ende enghe neus-gaten. Desghelijcken breede ofte smalle monden/ kinnen/ kinnebacken / alzoo werden ettelijcken boven breet / onder smal. Door al sulcke onghelijcke in-deelinghe/ werden bultachtighe/ kromme aensichten/ en andere zeltsaemheyt/ als met enghe ofte wijde muylen/ krom/ dit/ groot ofte kleyne lippen/ ofte onghelijc breede ofte smalle kinnebacken/ spits oft stamp/ gantsch ofte ghespleten. Sulcken en dier ghelijcke dinghen / die menigherleyen tot alsulcken onderscheyt behooren/ die mach een vlijtigh Lief-hebber tot het uyterste door-soecken/ ende uyt de boven-gheschreven meyninge veel wonders vinden/ dat hier in begraven leyt. Ende dit is een bysondere waerheyt/ wie het verstaet en erkent/ welc leelijck ende ongheschiet maect/ die kan daer by af nemen/ dat hy dat selve mijden zal/ ende hoe men de onghestalte meer wech neemt/ hoe het meer lieffelijcker blijve. En̄ wie dese voorsz dinghen leert verstaen/ dien ziet in een jeder dingh/ hoe de verkeeringhe ghestelt zijn/ ende is een jegelijc noodich te weten/ hoe men een Mensche kentlijc zoude maken/ het sy int schilderen ofte verheven beelden. Welcke dan in sulcken werc is/ ende verstaet dese dinghen niet / dien is het onmogelijc dat hy een werc gelijc oft effen zal maken. Item op eenen langhen/ dunnen hals/ is het hooft anders dan op eenen dieken hals. Merct oock/ dat ettelijcke Menschen in haer aensicht hebben een groot ghebret/ dat is/ dat de ooghen/ neuse/ mont ende kin wel uytvullen. Zoo hebben ettelijcke kleyne gebreken van dese voorsz dinghen/ Item een jeghelijc ghemaect hooft kan men erstellen/ met het hapr oft gheschoren krous ofte slecht/ die ofte dun/ langh oft kort/ met locken oft gestreelt/ drooch ofte nat/ Alzoo ooc met een baert oft sonder baert/ hoe men 't gebruyct. Wt dese voorsz meyninghe/ wil ic een weynich daer van etlijcke aensichten af teeckenen. Een jeghelijck Wijfs hooft/ is te verkeeren/ ghelijc het Mans doch het Wijfs aert blijft/ Met sulcke verkeeringhe als voorsz is/ mach men door het heele lijf loopen/ ende lidt-maten door-soecken. Ende als ic zegghe wat Wijvelijcke oft Mannelijcke aert sy/ is zoo te verstaen Dat men een Man ofte een Vrou niet zoo zeer en veranderdt/ dat mense onderscheyden kan/ Dit dient tot exempel/ dat alle Menschen oft Ghedierten ele in syn gheslacht/ den meestendeel te erkennen syn welc een Man oft Wijf is/ Alzoo moeten Man en Wijk/ met haer eyghenschappen onderscheyden blijven. By de Dieren ziet men dat gheen Leeuw nimmer zoo ontstelt wert/ dat men hem voor een Esel aenziet/ noch een Vos voor een Wolf/ Daerom en sullen gheen gheslachten der Creatueren/ ordentelijc/ van hare natuere gescheyden werden. Maer dat men dicwils zeyt de Mensch ziet als een Leeu/ Beer/ Wolf Vos ofte Hont hoe wel hy gheen vier voeten en heeft/ daerom en is de Mensch niet verandert in een Dier/ dan alleen het ghemoet des Menschen. Daerom de gheluck⸗

Het derde Boeck 133 ghelijckheyt des onderscheyts/ daer ic van spreke/ mach ten deel de Honden toe-gheeyghent werden/ want de onghelijckheyt is groot onder haer/ in syn ten deel groot/ de andere kleyn/ sy syn meer dan duysent in verscheyden proportien in alle lidtmaten/ Sy syn glat van hayr ofte gheheel wolachtich/ ende veel verscheyden in couleuren. Dan sy syn onder malckanderen meer onderscheyden/ dan een Wolff ende Vos/ nochtans ziet men wel/ dat sy geen Wolf noch Vos en zijn. Wt sulcx ist openbaer / dat de verkeeringhe der ghestalte / niet de een natuer in de ander en maeet/ Dan men kent een Hont ende een wilt Dier wel voor malckanderen/ van dese ghestalte waer veel te spreken/ om de langheyt willen wyt hier by laten Daerom is het voorsz gheseyt/ op dat men int verkeeren den Man tot geen Wijff/ noch gheen Wijff tot een Man en maect. Age de khkb aiged ef hkb S II aigedekthib aige d e khlib ⛪ O N

182 van de Proportie des Menschen. Aer-volghende wil ic eenen anderen wech aen-wijsen/ wt dien/ door de woorden Dic/ Dun/ Breedt en Smal/ met tweederleye linien/ ele voor beschreven beeldt van nieus te meten/ ende anders maken als het te voren was/ dicker/ dunder/ breeder ofte smalder. En wert ooc een dingh verandert/ alleen door't woort Langh en Kort/ door een ander ghebruyck/ dat moet men alzoo verstaen: Soude het voor gemaeckte beelt by syn eerste beschreven lenghte blijven/ ende op de dwersch-linie/ ende daer tusschen dicker/ dunder/ breeder ofte smalder werden/ Zoo is de linie der lenghte des beelts te voren genieten/ Maer tot de dicte ende breete moet ghy een andere linie hebben/ daer met ghy meten wilt tot de vergrootinghe des beelts/maect de linie langher/ Zoo ghy het beelt sachter wilt hebben / zoo maect de ander linie korter/ ende deelt alle noodighe deelen door den Verkeerder ghelijckelijc weder daer in/ in de nieuwe linie/ ende meet dan het beelt daer met/ zoo werdet uyt de langhe linie/ dicker ende breeder ghemeten/ maer uyt de korte linie/ dunder ende smalder. Tot sulcken handelingh wil ic u hier na af teeckenen een besondere figuer der twee linien / die wil ic noemen den Tweelingh/ Daerom dat men tweederley linien tot een dinghen ghebruyct. Eerstelijc set ic op eene zyde recht/ de eerste ghedeelde linie des beelts lenghte/ boven de a. onder de b. die met hare deelen voor ghedeelt is/ ende raec onder by het eynde van de b. met de punct van een dwersch-linie/ kort oft langh nae myn believen/ het eynde is c. alzoo wert het een triangel a.b.c. Zoo nu dese dwersch-linie door den Deyler oft Verkeerder/ weder ghedeelt werdt/ naer de rechte in sich selfs/ dan zoo is den Tweelingh veerdigh. Als dan meucht ghy u beelt daer met meten/ ende alle uwe deelen nemen uyt de dwersch-linie/ wat dit/ dun, breet ende smal aen-treft. Desen Tweelingh mach ooc tot het woort Langh en Kort / ghebruyct werden/ Alzoo te verstaen: zoo de rechte linie a. b. verlenght wordt/ ende door den Verkeerder weder in sich selfs ghedeelt is/ en dan het beelt daer mede ghemeten/ zoo wert het beeltlangh ende kleynder van lijf/ nae syne mate/ Daerom wat linie het sy/ de rechte ofte dwersch-linie/ verandert werdt/ ende het voorsz beelt daer mede ghemeten/ zoo wert het altijt anders. Alzoo verneemt ghy zoo het voorsz beelt dat ghy veranderen wilt/ by spielenghte zal blyven/ maer zal grooter oft kleynder van lijf werden dan't te voren was/ alzoo moet ghy de dwersch-linie uyt den Tweelingh ghebruycken. Maer wilt ghy het beelt by syne voorbeschrevene dicte ende breete laten blyben/ ende alleen langher oft korter maken zoo moet ghy de rechte linie gebruycken als boven staet. Alzoo verstaet ghy nu dat beyde zyden des Tweelinghs/ ele een bysonder deeler is/ als in 't eerste Boec beschreven is/ Hier uyt kan met ghebruycken het woort Veel oft Weynigh. By-sonder is ooc te mercken/ dat daer door tweederley linien/ als langh ende kort/ wonderbarelijcke dinghen te meten zijn/ ende noch veel wonderlijcker/ zoo de een int meten van punct tot punct beweecht ofte verset wert en al derwonderlijckste zoo sy beyde verset ofte beweecht werden. Dit konnen de Boeren wel verstaen wat ic hier segghe. Wt dese dinghen kan men veel wonders (swaer gheacht) lichtelijc vinden/ Daerom hebbe ic dese figuer/ genaemt den Tweelingh/ tot een jeders onderrecht/ hier naer volghende ghestelt. R ij

190
Het derde Boeck
Den tweelingh.

191 van de Proportie des Menschen. ¶T desen boven-ghelehreven Sweelingh/ wil ic hier nae het eerste beschrevene Wijf des eersten dicken en stercken Mans/ uyt het eerste Boec/ voor my nemen/ ende door den Tweelingh veranderen dunder/ smalder dicker en breeder maken/ dan sy te voren beschreven is Men moet mercken wanneer door de voorsz veranderinge een Menschelijcke ghestalte te zeer vervalscht is/ gantsch uyt syn proportie gheraect/ als daer ettelijcke dinghen te dun/ smal/ die of te breet werden/ Als dan moet men de selve dinghen helpen/ door de woorden Gheven ende Nemen/ als voorsz is. Ende daerom wil ic hier nae het dunner ende dicker wordende Wijff/ in ette lijcke dinghen veranderen/ namelijc het dunne Wijff zal men het hooft korter maken/ van de hoothte des scheydels/ tot het eynde deskins zalt zijn twee 13. deelen/ ende de hoochte des beelts zal boven niet afghenomen werden/ sonder dat het aensicht wert over sich verset/ ende onbenomen in zijne deelinghe/nae der lenghte ghelijc in ghedeelt zal blijven. Maer de schouderen zullen van de linie des kins op beyde zyden tot de orselen aff ghetoghen werden/ Ende als den voet in het viercant corter gheworden is/ zoo wert hy wederom langher/ als hy crijcht een. 3. en 14. deel. Daer nae maec ic de beenen van de billen linie afl tot de onderste enckelen/ een weynich dunder ende smalder/ Maer in het vergrootende Wijf/ hebbe ic het laten blijven/ ghelijc als in't eerste Boec gheschreven staet / maer den gorghel onder de kin grooter. En ghy meucht met des Wijffs hooft ooc handelen/ als voor met des Mans/ ende de schouderen maec ic hoogher henen op/ tot den hals/ ende de linie der billen set ie veerder aff/ doch de billen gheven sich by een/ ende maec ooc het been nae der syden te zien/ onder de knie een weynich smalder/ ende haren voet een 6 deel langh. Maer de van voren ziende beenen/ maer ic om de enckelen ende den voet een weynich smalder/ Ghelijcie hier nae het cleynder ende grooter Wijff/ aff gheteeckent ende voor ooghen ghestelt hebbe. K iij

192
Het derde Boeck Scheydel Achtersten ① wervel Stern Ooghbraen ③⛨ Neuse S Kinne . Halskupl — Vorst Exſelen Tepelen S Onder de borſten Intweecke In den navel Eynde der heupen Eynde des buycks Eynde der ſchaemte Eynde der billen Op de kiste Midden in de knie Onder de knie Eynde der buytenste en binnenste kuyter Ghewzicht Epude der buytenſte enckelen Solen
e
O 2

van de proportie des Menschen
193
2
—.— R iij
8 S
C
O
10

Schrydel ervel Stern Oogbrgen Neuse Ain Halskuyt Vorst Oxselen Tepelen Onder de borsten Weecke In dē naEynde der heupen — Desbuyer Sehaemte Billen Opdéknie Midder in de knie Onder de linie Eynde der buptenſte en binnen ste kupter Gewicht Enndedel bygtenſte ruchelen Solen
Het derde Boeck ⸗
☚ O
N
194

van de proportie des Menschen.
G

Het derde Boeck 196 Dorder wil ick den vierden Man / in het eerste Boeck beschreven / door den Tweelingh veranderen/ dunner ende smalder maken dan hy te voren gheweest is/ Ic doen alzo: Ic maer de dwerschlinie aen den Tweelingh een 6. deel korter dan de oprechte linie des Mans lenghte/ ende maeckse door den Verkeerder tot eenen nieuwen Deeler/ als voor ghemelt is/ Maer de rechte linie/ moet nae de lenghte in hare dwerschlinien/ als voor ghedeelt/ blyven/ alleen de dwerschlinie der oxselen set ic gheschiet bet over sich/ op dat de schouderen niet te dic en werden/ ende laet de vnderste borst-linie af gaen/ ende set de tepelen op de voorste oxsel-linie/ alzoo dat sy hoogher staen dan voor. Oock set ic de twee dwerschlinien op den voet beter onder sich/ op dat het ghewricht des voets niet te hooch en wert. Daer nae gheefic den nieuwen man uyt de kortste dwerschlinie des Tweelinghs/ op alle zijn dwerschlinien/ en daer tusschen zijn dicte ende breete/ zoo wert het een langh/ dun ende smal beelt daer uyt. Item/ oft men wil dit beelts hooft een 10. langh maken/ die mach het doen/ doch dat de voorhoofts-linie op het hooghste gheset werde/ ende de dwerschlinie des aenghesichts weder ghelijc inghedeelt / Maer het beelt wert langhachtich zoo het hooft over sich gheset wert en den voet maect langh een 7. deel Om dit alles te beter te verstaen/ hebbe ick desen voorsz veranderden Man alzoo hier naer / met syn toe-behoorende Wijf / ak-gheteeckent.

van de Proportie des Menschen. Scheydel Ooghbrar̄/ Stern ⛪ — Neuse T hin. Schouder viers-hoo. Schouder ✓ — 10 hooghte / Halskuyl/ Bozſt. Oxselen / Cepelen, S. Onder de bozſten Int wehe De navel / Begin der heupen Eynde der heupen Eynd des buycks Schaemte Eynde der billen Dygnen Bupten op de knie Binnen op delmie JMidde in de knie Buyté an der de hine Binnenon der de huis Eynde der buytenste en binnenſte kupten Gewiicht Eynde der buptenste enchelen Solen.
197 ⸸
.

198
Het derde Boeck Schepdel Voorhooft Ooghbrgen ⸤ Neuse Linne + Schoudervleesch hooghte Halskupl N Oxselen Tepelen Onder de borsten ③: Int weecke In den navel Eynde der heupi Eynde des buycx Splÿtinghe Eynd der schaem te / en der billen Dygnen Op de knie Widden in de linie Onder de knie 0 Eynde der buptenste eſt binnen ſte kupfen Ghewzicht Eynde der buytenſte enckelen aent scheenbeer Solen.
⸗ⵛ —

van de proportie des Menschen. Ier naer volghende wil ic noch eenen wegh aen wijsen/ hoe men een van de voorsz beelden mach vervalschen ende veranderen/ doch ordentF lijck/ dan elcke voor ghemaecte mate/ wert door desen wegh/ wanneer men wil/ alle deelen over sich verlenght/ ende onder sich verkort/ Oft men doet in de teghenstellinghe/ men verkort de deelen des beelts over sich/ ende men verlenghtse onder sich/ En̄ in dit alles blijft de dicte en breete des beeldts/ op alle dwerschlinien / daer tusschen in alle litmate als voor. Oft men mach het beelt/ dat deel men boven verlenght/ nae gheleghentheyt dunner ende smalder maken. Desghelijcks ooc in de teghenstellende beelden/ die de bovenste deelen verkort werden ende de onderste verlenght/ moghen boven de dwerschlinien ende wat daer tusschen is/ dicker en breeder werden. Hoe men dit doen zal/ wil ic u hier aenwijsen: Ie set over dwersch een effen linie a.b. onder die set ic een punct c. wilt ghy nu de deelen verwijderen/ zoo set de punct c. om leegh/ tot de dwersch linie a. b. Wilt ghy dit deel niet te veel verwijderen/ zoo set de punct c. wel diep onder de dwerschlinie a. b. Nu merct/ de linie a. b. is des beelt solen linie/ Op dese solen linie a. b. trec ic een ander dwerschlinie f. g. zoo hoogh verheven/ als het beelt langh is/ dat ic beschrijve/ ende set daer tusschen een rechte ghepunctierde linie daer in/ die nae de lenghte der lidtmaten ghedeelt is/ die is boven h. onder i. Daer nae trec ic midden tusschen f. g. ende a. b. een dwerschlinie k.l. zoo dat ghedaen is/ dan trec ic alle dwerschlinien/ door de punct der deylinghe in het beeldts linie h.i. Daer nae trec ic uyt de punct c. twee linien over sich/ zoo langhe als ickse behoeve/ het eynde is d. e. dese splijten sich boven van malckanderen/ ende sullen beweghelijck zijn/ daer met moet men de deelen meten/ die daer grooter en kleender souden worden. Maer beyde linien moeten onder in de punct c. aen malckanderen blijven. Zoo ghy nu het deel dat ghy voorneemt/ het sy boven oft onder/ grooter oft kleender/ maken wilt/ ende bevinden hoe het recht gheschiet. Zoo doet alzoo: Het staen de deelen die daer ghemeten souden werden/ op wat dwerschlinie het sy/ zoo neemt altijt de selve breete oft dicte/ als in het eerste voorgenomene beeldt beschreven is/ ende leght die midden op de dwerschlinie k.l. alzoo dat de rechte linie h.i.midden door de op-gheleghte deelen strijct/ Zoo ghy dan de twee beweghelijcke linien d.e. tot beyde zyden des op gheleghten deels/ aenstrijcken laet/ zoo gheven sy u de vergroote breede/ boven op de dwerschlinie die daer staen zoude. Alzoo vergroot ende vermindert dese meyninghe alle dinghen/ boven ende onder de linie k. k. op ende tot af. Dit alles mach men het onderste tot het bovenste wenden/ ende omghekeert ghebruycken/ zoo werden alle dinghen in de teghenstellinghe het eerste. Dese figuer hebbe ic hier nae tweemael omghekeert/ af-gheteeckent/ ende geef haer den naem / den Wijser

A
Dese Figuereis den Aen-wijser.

van de proportie des Menschen. 199 Aer dat ic wederom kome tot de vervalschinghe (daer toe desen hoven gheschreven Wijser te ghebruycken is/ en des te beter te verstaen M magh werden) daer van ic segghe hoe men hem maken zal/ doet alzoo: Heemt voor u het tweede Boeck/ ende het vijfde beschrevene Mans beeldt met syn toe behoorende Wijf/ ende als hare oprechte linien/ de lenghte door de dwersch linien gedeelt zijn/ Der selve rechte punct-linien boven is a. ende onder b. die stelt recht voorn/ ende vaert uyt de punct b. met eene dwerschlinie tot de ghelijcke hoecken uyt/ diens eynde ist. Daer nae treckt een punct-linie a. c. Daer nae uyt de gepunctieerde linie des beelts/ uyt allen puncten die de lengte der deelinghe aen-seggen / effen linien / in de puncten c. Alzoo is dit werctuych veerdich/ daer uyt ghy nemen moet de vervalschginghe des beelts/ dat daer boven in syn deelen verlenght/ ende schier toe-gherultet wert/ desgelijcken ooc in de teghenstellinghe. Daerom zoude dit verkort werck-tuych voormaels ghenaemt zijn / den Vervalscher/ ende zoo daer jet in met een hanghende linie ghemeten wert / al vallch is. Nu moet ghy eerst het ghene ghy ghebruycken moet/ daer uyt nemen/ te weten alzoo: Neemt een andere linie des beelts lenghte/ die boven met een d. en onder met eene. ghetrettkent is / Dese linie set onder met haer eynde e. op de linie b.c. ende treetse van den hoec brachter teghen de punct c. ongheveerlijc eer 8. d. van des beelts lenghte/ en linietse bove met haer eynde d. aen de punct-linie a.c. Dan zoo wert dese linie d.e. uyt de doorghestreke linien/ die daer getoghen zijn uyt de puncten deelinghe / in de punct c alle doorghesneden ende gelijc in ghedeelt/ en doch ghevalscht/ dan alle dinghen verlengen sich over sich en verkorten onder sich. Zoo ghy nu dese nieuwe ghewordene ghepunctierde linie voor u stelt/ die boven gheteeckent is niet een d'onder met eene. ende met dwerschlinien alle puncten door-trect/ ende daer op in allen ende daer tusschen des beelts voor beschrevene dicke ende breecte maect/ Ende de ghestalte des beelts wederom van nieus daer in trect/ als dan ziet ghy zijn veranderinghe/ daerom hebbe ic desen Vervalscher hier naer af gheteeckent/ tot twee malen het onderste boven ghekeert/ recht daer op/ ende dat daerom/ Zoo ghy het voorsz beeldt in de teghenstellinghe wilt om-keeren/ zoo keert de ghepuncteerde linie om/ het onderste boven/ ende handelt nae mijne voorsz meyninghe/ ende sulcken twee beelden/ die daer door de boven-ghemelde middel vervalscht zijn worden/ hebbe in jeghelijck een even Man ende Wijf hier nae af gheteeckent. Doch hebbe ick hen boven noch onder/ vergrootet noch verkleynet/ als dan boven daer van ghesproken is. Wie maer wilt die mach het ghebruycken/ ende desen Vervalscher wel betrachten/ men zal veel wonderlijcke dinghen daer mede uytrech ten/ ooc veel nutticheyt. Dan de voorsz woorden des onderscheydts/ zijn alle hier in te bedencken/ daer door men verborghene dinghen/ tot dit werck/ kan vinden/ Maer men moet de beelden niet te veel gheven oft nemen/ Een jeghe lijck mach uyt den Meet-staf alle dese voorsz ende veranderde beelden/ van nieus beschrijven/ zoo sy te voren gheworden zijn. Zoo jemant nu beschrijven wil/ die verbetere de onghestalte/ die door te zeer vervalschinghe ghekomen is/ Dan dese dinghen neme ic niet voor dat sy alzo ende niet anders zijn sullen/ maer tot een leer hebbe ic dit nae de rechte aert ghestelt/ op dat men uyt sulcken groven onderscheyt merckelijc erkennen mach. dat men dese voorsz dinghen tot nootdruft ende niet tot verderven / ghebrunc5 ij ken

Het derde Boeck 200 ken zal/ daerom set de gheliniede linie in den Vervalscher niet te vast op de dwerschlinie achter sich / sy is dan recht ofte omghekeerdt / ende siet wel toe dat uyt uwe verkeeringhe niet verwisselt en werde/ dan dat tot nut deser dinghen behoeft/ Alzoo syn sy versettelijck/ zoo mense in noot en met voor-weten ghebruyckt/ in de overmetinghe/ die men sonder oorsaeck te veel doet. Desen Vervalscher mach men bysonder ghebruycken / zoo wel in een deel als int generael. Wt sulcken menigherleye verkeeringhe der Menschelijcker ghestalt wert ghevonden/ wie de stercke ofte swacke/ de kloecke ofte langhsame/ ende maghere ofte swart syn / Daerom ismen dit van nooden te weten / Dit streect sich noch wijder uyt/ dan hier aen-ghewesen is. Item wie van zeltsaemheydt gebruycken wilt/ de bloote beelden van Man ende Wijf/ die door den valscher verandert zijn/ die zouden de twee beelden/ die boven verlenght worden/ het hooft boven de stern wel leeger maken/ ende souden oock het ghewricht des voets hoogher van ghelijcken doen. Maer het ander bloote beeldt/ dat onder verlenght wordt/ dat zoudemen het scheen-been met samen het ghewricht des voets/ veel korter maken/ ende dan door den Verkeerder / alle dinghen ghelijck wederom in-deylen/ maer in de volghende figuren/ hebbe ick alle dinghen laten blijven/ als sy gheworden zijn.
Bover

Soben
van de proportie des Menſchen,
201
S iij
Dſtis den Valscher.

Onder.
202
Het derde Boeck Den Valſcher omghekeert.
Boven

—
van de Proportie des Menschen. Schepdel Werbel Doozhooſt Ooghbzaen Neuse Minne Schouder hoog. Schouderleden Halskupl Oxselen Tepelen Onder de borsten In het weecke In den navel Eynde der heupē Op de ſchaemte — Eynde der billen Dygnen Op de knie Midden in de knte Onder de knie Eynde der buytenſte en binnenste kupten Ghewzicht Eynde der buntenſte entkelen Solen.
C
203 „
of N 5 iiij

204
Het derde Boeck Schepdei Werbel Doorhooft Ooghbraen Neuse Kinne Schouderhooch. Halskupl Oxselen Cepelen Onder de borsten In het weeckt Inden Navel Eynde der heu= — pen Splütinghe Der schaemte Eynde der billen Dygnen Op de knie Midden in de linie Onder de knie Eynde der buytenste en binnen ſte kuyten Ghewzicht Eynde der buytenste enckelen Solen
S O
⛪
—

van de Proportie des Menschen. Scheydel Werbel Voorhooft Doghbraen Neuse Kinne Schouder hooch Schouderlidt Halskupl Oxselen Tepelen Onder de borsten In het weecke In den navel Eynde der henpen Op de schaemte Eynde der billen Dygnen Op de knie Midden in de linie Onder de knie Eynde der buntenſte en̄ binnenste kryten Ghewzicht Eynde der buytenste enckelen Solen.
—
C —
the
20 ⛪ S

206
7
Het derde Boeck Scheydel Werve Voorhooft Ooghbraen Neuse kinne Schouderhoocht — Halskupl Oxselen Tepelen Onder de borsten — In het weecke In den navel Eynde der heu=— 5.1 Splijtinghe Der schaemte Eynde der billen Dygnen Op de knie Midden in de knie Onder de knie Eynde der buytenſte en̄ binnenſte kuyten Ehewzicht Eynde der buytenste enckelen Solen.
⸸
S
-

van de Proportie des Menschen. 207 Och wil ick eenen anderen Vervalscher af teeckenen ende aen-wijsen/ daer met men ooc een van de voorsz Menschelijcke beelden mach Verkeeren nae der lenghte. Maer nae syne dicte ende breete wert het ordentlijck verkeert door den Verkeerder/ ende oft men sulcks van doen hadde mach ment ghebruycken/ ende op tweederlepe manieren meten. De eene meet buyten om den circkel/ den anderen binnen in het hol des circkels/ daer in mach een jeghelijc soecken wat daer mede te doen is/ zoo lange het hem wel-gevalt/ Wie nu het rechte verstant daer van krijght/ die weet wel hoe men't gebruycken zal. Men kan oock daer door vernemen hoe het toe-gaet/ dat voor een ronden Spiegheleen effen paralel rechtscheyt krom verschijnt/ zoo dat het recht daer voor staet/ int midden van den Spieghel voor een uyt-gheboghen buyck/ ende wert breet/ maer boven ende onder smal/ ende achter sich gheboghen/ desghelijcken alle andere dinghen richten sich nae den circkel. Daerom wie in de ghewelfsels schilderen wil/ dien ist van nooden sulcks te weten/ hoe wel het gheen perspective is/ sy loopt maer zoo men sulcks ziet in den Spieghel/ Maer ic spreeck hier alleen van de metinghe aen haer selfs/ dan desen Vervalscher wijst alleen aen/ wat op een ront oft holdingh effen gemeten wert. Maet de oorsaeck waerom het alzoo valt/ zult ghy bevinden in de verkeeringhe van de beelden/ zoo ghyse uyt desen Vervalscher af-treckt/ dan het vint sich selfs/ Ende hoe wel het zeltsaem ziet int af-teeckenen/ ende tot het ghebruycken ennutschijnt/ nochtans ist van nooden dat men dese ende alle andere ghebreken weet/ om alles ten besten te brenghen. Nu wil ick aen wijsen/ hoe men desen anderen Vervalscher toe=rechten zal. dat men een gemaeckt beelt/ daer uyt verkeert/ ende zoo men dit recht gebruyct maect hy ettelijcke dinghen tot verbeteringhe. Desen Vervalscher maect alzoo: Eerstelijck neemt des beelts lenghte op syne linie/ die met alle hare puncten ghedeelt is/ steltse recht voor u/ haer eynde teeckent boven met een x. onder een y. Daer naer deelt x. p. met een punct r. in het midden van malckanderen. Wt dese punct treckt een effen linie tot ghelijcke hoecken over dwersch/het eynde is 3. Daer na 2. linien x. 3 ende p. 3. alzoo wert hy een langhe trianghel/ ende de 3. is het spits/ Daer na treet uyt allen puncten der rechter linie x. p. linien in de punct z. zoo wijt als ghy behoeft/ dan sy zal wijt onder ende boven voor de voorste linie des triangels op en neder gaen. Daer nae neemt een langhen Passer en set hem met den eenen voet in de punct z. ende met den anderen voet/ set hem op de middel-linie des triangels achter na de rechte x.p. alzoo dat hy in de punct de linie x.y. aenroert/ ende trect van daer oversich ende onder sich/ een ronden circkel daerom/ tot aen de achter-ghesette rechte effene linie. Ende waer dese ronde trec de achter-ghesette rechte effen linie af-snijt/ daer boven een s. ende onder een t. ende waer daer nae desen ronden trec wijder af-snijt de linien die daer uyt de puncten der linie'r. v. in de punct z. ghetoghen zijn/ uyt allen de selve puncten tret over dwersch ghestreete effen linien/ in de achter-ghesette rechte linien s. t. zoo wert de linie s. t. ghedeeldt uyt de linie x. y. Maer sy verandert sich gantsch/ daeromme dat sy ten eersten korter werdt/ Daer naer dat sy uyt des tittkels punct ghetoghen is. En alzoo verkorten sich alle dinghen over sich end: .

Het derde Boeck 208 ende ondersich / hoe langher meer. Daer nae betreckent alle puncten in dese nieuwe gewordene linie midden over de helft/ Betreckent ooc de dwerschliuie met een a. de ander b. daer na c. alzoo voort d. c. k. h. etc. Maer onder int midden de helft eijfkeren/ hebbe tot het onderste aent midden 1. daer nae 2. 3.4.5. etc. Dese lune a.i. met haren inhout aller lenghte der ghelidtmaten ghebruyet als voor geschreven is/ ende set dese 2. linien in gelijcke hoochte neven malckanderen/ De eerste tot het van besyden ziende/ De andere tot het van voren ziende beelt/ ende door-trect alle hare nieuwe ghewordene tuyelinghen met dwerschlimen. Soo nu de lenghte der dinghen ghedeelt zijn / dan moet ghy eerst de dicte ende breete vinden te deelen / sulcks doet door den Verkieser met zijne beweghelijcke linie/ maer ghy moet hem op beyde syden ghebruycken/ boven ende onder ghelijck. Eerst treet een effen dwerschline / dier beyde eynden sy a. ende a. ende op de selve set in de midden een rechte linie tot ghelijcke hoecken/ dese is boven ge onder b. Nu maect de beweeghlijcke limen a. c. twee op elcke syde eene/ die moet ghy alzo gebruycken: Neemt den gemaecten Vervalscher op de middel dwerschlinie des Trianghels die uyt de punct z. ghetoghen is/ door de geboghen s.t. de groote wijte tusschen de effen linie en des gheboghene/ ende legte met het een eynde onder op de dwerschlinie des Verkiesers a. a. op de linie g. b. recht / op dese hooghte legt de twee beweghelijcke linien a.c. dat sy kruyswijs over malckanderen gaen. Daer naer neemt het bovenste halfdeel der dwerschlinien/ tusschen de ghe boghene/ ende zijne ghestrecte linien/ eener lenghte/ ende beziet met wat letteren sy gheteeckent zijn/ ende setse op de een syde des Verkitsers recht/ alzoo dat sy met haer een eynde de dwerschlinie des Verkiesers a. a. aenroert/ ende treese para lel op de dwerschlinie a. a. heen en weder tot dat sy boven de opghelegte linie a. c. aenroer. Alzoo komen de korte linien al in den Verkieser teghen de punct a. ghelijck als sy in haren boghen in den Vervalscher/ de naeste by de punct s. zijn/ maer de wijte daer tusschen blijft als in den boghe van wegen des booghs kromte/ dan de effene teghen de kromme/ maect een veranderinghe/ Ende ghelijc als ic het bovenste halfdeel/ dat in den Vervalscher met letteren beteeckent is/ in het een deel des Verkiesers sette/ alzoo doen ic met het ander halfdeel des booghs/ onder in den Vervalscher met de deelen die daer met cijferen gheteeckent zijn/ die set ic in het ander halfdeel des Verkiesers. Zoo dit nu toe-gherecht is/ dan neemt een jeghelijcke dicte ofte breete des beeldts/ dat voor beschreven is/ op elcke dwerschlinie ende daer tusschen/ ende legse in den Verkieser op de rechte linie g. b. dat sy onder aen-roerdt de dwerschlinie a. a en legt dan u beweghelijcke linie a. c. daer op/ zoo snijt sy af alle oprechte linien d.e in den Verkieser staen. Daerom op welcke rechte linie een breete ofte dicte ghenomen wert/ zoo bevint sich uwe maet recht/ door dit op leggen en af snyden/ ghelijc als ic hier na hebbe af-gheteeckent. En alzoo hebbe in hier na ooc twee beelden Man ende Wijf/ die ic int 2. Boeck int lest beschreven hebbe/ door desen Vervalscher af gheteeckent ende omghekeerdt/ alleen de armen ende handen/ desghelijcken de voeten/ hebbe ic na desen Vervalscher ordent lijck ghemaeckt/ dan desen Vervalscher/ zoo hy in de hooghte ofte beneder komt / zoo verzet hy vastelijck. Item

Onder.
Ditis de tweede Verbalſcher.

van de Proportie des Menschen. Item desen Vervalscher/ zoo men hem om keerdt en in de teghenstellinghe ghebruyct/ ende dan een beelt daer uyt verkeert/ zoo wert dat selve beelt over ende vnder sich/ in syn deelen hoe langher hoe meerder verlenght/ maer teghen den middel/ hoe langher hoe meerder verkort/ als in het voorsz verkeerde beelt. Desen om ghekeerden Vervalscher te maken/ doet alzoo: Neemt weder de ghepuncteerde linie r.p. des beeldt lenghte/ steltse recht voor u/ ende verlenghse met s.t. als voor. Daer na set de punct z. ende trect de twee linien r. z. ende z. p. Daer na trect uyt allen puncten die in de linie x. p. zijn/ gestrecte linien in de punct 3. Daer na set teghen de 3. over een punct t. in gelijcke hoochte/ teghen de z. en neemt eenen langen Passer/ ende set hem met den eenenvoet in de punct t. en den anderen voet set ind nct s. ende trect rontom in de punct t. alzoo dat de boghen zijn tusscher b. en de punct z. Waer dan desen passer-trec af snijt de ghestrecte linien. Ne daer uyt de puncten tusschen x. v. in de punct 5. ghetoghen zijn/ uyt de selve trect over dwersch effen ghestrectelinien/ ende treckt achter de boghen teghen de 3. door allen de dwerschlinien een rechte linie/ Dat is dan de nieuwe ghevonden linie/ die nieu ghedeelt is/ met de dwerschlinien door alle lenghte des beeldts. Daer naer moet ghy soecken de dicte en breete des beelts/ door den Verkieser/ als voor omgekeert. Ende wie dan wilt/ die trect selver een beeldt alzoo op/ dan hi ja en hebbe ic niet meer als desen Vervalscher af gheteeckent.

Scheydel Doorhooft Ooghbrgen Neuse ghte des schon dervlees hte der schon Oxselen Tepeler Onder de Borsten Eynde der vorſten In het weeke In den nav Begin der Eynde der heupen Eynde der ſchaemte Eynde der billen Dygnen Op de knie Midden in de knie Onder de kr. unde der bi ſte en binnenſte ku Ghewüch Eynde der enckelen,
Dit is de tweede Vervalſcher.
Den lang dunnen Jl ut 2. Boeck.

onmt
den Dpgn nd d k

Scheyde Wervel Doorhoo Ooghbra Neule kinne Schoude bireich Schouder Schouder Borst Oxselen Tepelen Onder dek— + 1 m Intwerck— dennavel Eynd der ! Splijtingh nde der charmt Endderl pgnen pde knie dden in Oder di dder bu te en bin de kuyte wucht de der ken
De leſte ma te des lesten Mans / in het tweede Boeck. Den omgekeer den Valscher.
a m.2*

Scheydel Wervel Voorhook Ooghbraen Schouderchouderho ouderled. er debe, dden in d Onder de nd der buy enſte en binſte kuyten gewricht ide der
Het dunne Wijk / int tweede Boeck. Den tweeden Valscher.
Onder.
—
III
Boven.

Sheydel Achterſtē werv. — Stern/ Ooghbraen / Heuse / Schouder vlee. Schouderhog. Halskuy. Boꝛſt Onder de oxselen Tepelen / Onder de borste̅ — Spnde der borst In het werke / Navel Begin der heuEpnd der heu. Op de schaemte Eynde der billē Dygnen / Opde kiste Bidde in delm. — Onder de knie/ Enndeder buytenste ende binnenste kunten / Des ghewliche Epnde der buntenſte enckelen / Solen oft platte
— —
De leste ma te des lesten Mans/ in het tweede Boeck. Den omgekeer den Valscher.

Schepdel Werbe Door-hooft Ooghbzaen Neuſ Rinne Schoudervleesch hooch. Schouder ha. Schouderlidt Boiſt Orselen Tepelen Onder de borst Eynde der borst-breus In het weecke In den nave Begin der heu pen Eynde der heupen Op de schaem Eynde der bilDygnen Op de ſinte Midden in de knie Onder de unie Eynd' der bux tenſte eſt binnenſte kuyten Ghewzicht Eynde der ene kelen Solen.
at

⚓
Scheydel Wervel Poolhooft Ooghbräen Neuse Uinne Hooghte der ſchoudervleſ Hooghte der ſchouder Schouder=lidl Boꝛſt Oxselen Tepelen Onderde bezſten In het weecke In den nave Eynd der heupen Splijtinghe Eynde der schaemte/ende der billen Dygnen Op de ſinie Midden in de km Onder de knie Eynd der buy tenſte en binnenſte kupter Ghewricht Eynde der ent helen Solen.

van de proportie des Menſchen 213 ¶ Ie nu wil/ die mach een jeder voor deschrevene maet der beelden die verkeert syn gheworden/ het sy door den Verkeerder/ Verkieser / Tweelingh / Wijser oft Vervalscher / weder in bysonder deelen ofte gheheel teeckenen en anders verkeeren / Ghy menght ooc alle de voor-ghemaecte beelden/ door malckeren menghen uyt hare maten/ zoo dat tot het beste gheschieden mach/ tot dat ghy voor u en andere jetwes ghevallighs vint. Maer sulcke vermenginge gheeft zeltsame dinghen/ ende bysondere merck-teeckenen/ zoo ghy de ghestalte van elc beeldt met zijne linien wilt in zien/ op allen ghestreckte deel linien ende daer tusschen/ Zoo moet ghy oock wel acht nemen dat ghy geen ongestalte en maect/ dan tusschen/ buyten om de dwerschlinie wert aen gheseyt de lenghte der lidtmaten en het begin/ en oock de dickte en breete des selvighen puncts/ hier in en kan men niet falen/ Maer tusschen de dwerschlinien feeltmen lichtelijc/ want dickwils zoect men de dinghen te veel/ Hier in ofte hier uyt/ zoo werden dan de selve dinghen te dick breetofte smal. Dan dese dinghen zijn om kortheyts wille/ niet zoo gheheel uyt ghelegt/ ghelijckse door een hantvoeringhe wel konden aen ghewesen worden. Hier komt my in den zin/ dat zommighe onervarene/ die onsen ghewesen wech in-gaen willen en int werck dwalen/ ons als dan de schult sullen geven en ons werck verachten: Ick verstae ooc/ dat den ghenen die onse wijse gebruycken willen/ alle dinghen swaer sullen schijnen/ Maer dese/ meyne ic/ sullenwel door datse als dan haer een levendigh beeld/ dat sich tot des in ghestelden af-metinghe wel schicket/ voor de ooghen stellen/ ende alzoo dat werck der Natuyr aenschouwende/ sullen haer na haer krachten ende verstant beneerstighen/ haer werck nae het leven uyt te drucken: Want de beelden/ in den welcken het leven ghelijcksaem aenghemerckt wert/ worden ghepresen voornamelick als de schoonheyt daer by is/ worden sy/ ghelijckse waerdich zijn/ hoogh ghehouden. Maer in de namen der onderscheydinghen/ die boven van ons uyt-ghelegt zijn mach een jeghelijck verkeeren / zoo hy wil. Want hy kan hem gewennen de konst nae te volghen/ die de waerheyt begrijpt/ ende hy kan sonder die eenighe vryheyt alle dinghen te vervoeren/ ghebruycken/ welcken arbeyt den verstandighen leerlijck is/ ghelijck daer-en-teghen wel ende neerstighe gedane saken/ Gode ter eeren/ den Menschen tot nuttigheyt/ door sich selven aenghenaem ende gheneughelijck te zijn pleghen: Maer den versachtlijcken arbeyt van verdorventheyt/ is in de konst te bestraffen ende schadelijck/ zoo wel in kleyne als in groote wercken ghehatet. Daerom ist billick/ dat men de dinghen die men in't openbaer wil laten komen/ met sorghe ende verstant verrichte: men moet oock toe-zien/ dat men de Natupre met wat onverdraechlijck toe-sette ofte af neme. Ghy sult sommighe vinden die hare veranderinghe zoo weynich doen dat mense naulijcks mercken kan/ dese moet men zoo wel als de excesse vermijden. De middelmatighe dinghen zijn daerom debeſte. Maer dat wy in de exempelen zoo groote contrarieteyten hebben uyt-gelegt/ dat hebben wy daerom ghedaen/ dat men het in kleynen dinghen des te D ij beter

Het vierde Boeck 214 beter mercken konde / welcke in groote dinghen na te volghen / niet recht en soude zijn/ Want daer in moet men de ongheschicktheyt verbeteren/ ende de treckinghe moeten versacht worden/ op dat die wiltheydt vermijdet/ ende die konst ghesien worde. Maer wie soude onderscheydingen die qualijck ende sonder konst gheteyckent zijn/ mercken connen; Anders moet sich niemand verwonderen/ dat soo veel en verscheydene dingen een ervaren konst-meester in den sin komen can/ welcke altemael te door vreyden syn leven met ghenoech is/ ende de kortheydt desselven moet blijven laten. Want die dingen die voor vallen syn ontalbaer/ ende der Konstmeesteren gemoet is vol van Beelderen/ welcke noch ter tijt onbekent synde / niet alleen in menschlicken / maer ooc ander dingen afbeelding die de gene alleenskens mochten voortbrengen, dewelc ke een seer lanc leven en een goet verstant/ neersticheyt en deses konsts/ langduerich gebruyck van God vercregen hadde. Want door Godlijcke hulp vermoghen die Ervarene van dese ende andere konsten seer veel. Waer dewijl wy van de veranderinge veel gesproocken ende nochtans openbaer is/ dat geen were van Menschen ghemaeckt / zodanighe onveranderlijcke ghelijckheydt eens anderen wercks ofte dings behoude/ dat het niet van sich selve eenighet onderscheyt hebbe/ ende dat oock niemant soo konstich levet/ die twee wercken zoo ghelijckelijck maecken can/ datse onder sich niet souden connen onder scheyden worden. Want niet van onse sake komt tot een zoo groote gelijckheyt/ hoe wel wy daernae trachten. Ja wy sien/ als wy een form op dit ende dan op een ander pampier opdrucken ofte Yser in dat selve leem gieten/ dat in den uytcomende dingen teyckenen van onderscheyt zijn/ waer doorse om veeler oorsaecken willen konnen onderscheyden werden. Als nu dit gebeurt in dese seeckerheyt wat sal in andere dinghen niet geschieden connen. Man van sulck onderscheyt spreecken wy in teghenwoordicheydt niet: Maer ik wil eeni ge verstaen hebben/ welcke iemant wt te drucken sich mochte voorgenomen hebben/ want van dese zijn alle die voorgaende te verstaen: Zoo diewils jemant een werck in syn sin gevattet heeft/ komen hem terstont voo Beelden van onderscheydinghen/ niet die ondern ydelijc en noodich is/ maer door de welcke schoone ende leelijcke dingen onderschtyden worden/ die men door die woorden der onderscheydingen te vooren verclaert te wegen brengen can. Maer als het werck volwt is/ zoo volcht op het aenschouwen der oogen des gemoets ordel in twelck verscheydene Luyden meyningen verscheyden zijn. Daerom wil ick in onse dingen eenen jegelijcken toegelaten zijn/ dat/ als het hen goetdunct / onse dingen verandere ende alle dingen versoecke/ van welcke wy haest na desen claerder spreecken connen. Op dese wijse moet men toesien/ opdat het werck niet tot een alte seer vreemde ende onnatuerlicke wijse gebrocht worde/ ten waer dat men Monsterdingen/ ende gelijcsaem der droomen/ geslacht uytbeelden wilde/ alwaer aller dingen natueren onder malcanderen vermengt worden. Maer dat ick tot het aengestelde werc kome, Laet int begin een beelt bestelt worden door syne dwarsch linie ende ruymte vande hoochte onderscheyden synde/ die dwarsch linie dan zijn in een seecker getal van ons begrepen/ maer een jegelijck mach meerder ofte weyniger beschrijven. Meer der te maecken dient wel tot seeckerheyt/ dat eenen neerstigen konst Meester toestaet: Maer die weyniger maecke/ die den arbeyt ende moeyten verminderen maer hy sal tot een uytnemende sekerheyt niet comen connen / Alhoewel nu die wel

van de proportie des Menſchen. 219 die wel geoeffent/ ooc gheene linie trecken/ maer alleen puntenen onderscheydinge gebruycken/ zoo dit haren verstant genoech zijn sal. Ende dit is een veranderinge van linie/ die ander namelijc om die linie door t'geheele lichaem te veranderen/ is gelijck met die ghene/ die van ons te vooren in die veranderinge der hoofden aengewesen Want op de selve maniere worden die dwarschlinie des lichaems naerder te samen getrocken/ ofte veerder van malcanderen gesettet/ vant welcke dat kortere deelen/ ende langere veroorsaecken sal/ ende het gehele onderscheyt is van korte ende van langhde. Maer men moet niet versuymen den onderscheyt van dickte ende breyte/ de welcke oock selve door en binnen die dwarsch linie verandert. Want zoo ghy die dwarsch linie siet langer ghemaeck te zijn/ zoo is die breyte van voren/ ende die dickte op de syde grooter/ maer soo ghyse korter maeckt/ wort beyde vermindert: Ende datselve sal ooc geschieden met de deelen binnen dieselve/ op datse grooter ofte kleyner worden. Maer ick vermaene hier noch eens/ ghy mocht daer wt die woorden van onderscheyt besien/ op dat ghy die sake niet te veel doet. Maer soo een verstandige Leser onse leering ghebruycken sal/ sal wonderbaere veranderinge van figuren maken. Ende wt die comen breede Schouderen/ dunne weecken/ smalle heupen/ ofte darentegen. Ofte een kort lichaem/ lange beenen ofte andersins. Item rechte lichamen met arme ende beenen/ ofte krom. Ja gantslijc der menschen natuyr door die afmetinge/ wort openbaer/ waeruyt dan des forms ende leelijckheyts reden genomen wort, op dat het werck lelijck ofte schoon gemaeckt wort. Daerom moet de Const-meester eer hy de hant aen de tafel voeghet/ hem voorghestelt hebben/ wat hy afschilderen wil/ op dat/ diewijl door het werck eer ghesocht wort/ hy die alderwt gelesenste ende bequaemste daertoe gebruycke. Ende soo een Ervarene Const-meester in zoo een gering werck betoont wat syn verstant can soo veel beter sal sulcks de konst betonen als een ander in een groot ende subtil werck. Dese dingen die andere ongewoonlijck ende nieu zijn/ sullen alleen die Const meesters die krachtich van verstant ende hant zijn verstaen. Daerwt komt dat die dingen/ die van een/ op een dach/ van de pen opt pampier gebrocht ofte met een mesken opt hout snijden/ desen loflijcker syn als een andere groot werck van een geheel jaer. Welck een besonder geschenck Gods is. Want menich heeft een goet verstant ende een sodanige succes in 't werck dat hy/ noch in syn/ noch in veele navolgende tijden gene navolgende heeft/ welc men verstaen can wt der ouden morumenten/ van de welcke noch stucken wtgegraven worden/ in welcke zo veel konst is/ dat niets van onse dingen met die can vergeleken worden. Maer zoo yemant vraecht/ welcke manier des schoonheyts in den Beelde zijn/ zoo mochten misschien sommige seggen: Welcke der Menschen ordelen voor goet achten; t'Welck andere met sullen toegeven: Ende het dunckt my niet wanneer onverstandige Menschen het ordeel toegelaten wort. Maer wie sal een volmaeckte ervarentheyt beschrijven? Want ick ben in die meyninghe/ dat niemandt leeft/ die eens alderverachtesten diers hoochste volmaecktheyt met die gedachten van syn gemoet begrijpen can/ hoe veel minder meyne ick/ soude dat yemant aen eenen Mensche doen connen/ dewelcke Godt met een besonder raet ende manier getimmert ende ghewilt/ dat hy boven P iij alle

Het derde Boeck 216 alle dieren herschen soude. Dit soude ick niet versaken dat een schooner Beelt van den eene als van den anderen dickmaels int gemoet gevattet ende met der hant wtgedruckt wort/ waerom dit alzoo zy/ can met vaste redenen bewesen worden. Maer daerom can men niet tot sodanige volmaecktheyt comen/ datmen niet wat beters soude maken connen: Want dese wort in des Menschen verstant niet begrepen / Het Goddelicke verstant kan het alleen / die den Mensche met ghelijcker wetenschap begaven kan: Want dit is den reghel der waerheyt die form ende mate is de alderschoonste/ op dewelcke sich een ding ende niet vele schicken moeten. Maer de soeckende Menschen vallen vele ende verscheydene dinghen voor/ ende het ghebeurt dickmaels/ dat men schoone dinghen niet op een manier nae en volghet/ doch leelicke dinghen/ presen teren sich al omme meerder. Maer in dese onse dwalinghe vinde ick niet een volmaeckte schoonheyt/ die ic betoonen kan: dewijl ic niet meerder begheer als plompheydt ende leelijckheydt van onse wercken af te snijden/ zoo zal ick neerstighlicken hier toe behulpich zijn. Maer nu kome ick wederom tot het oordeel van de Menschen / die nu dit dan een ander Beelt voor het alderschoonste achten/ maer de Konst-meester verdient lof/ die na aller Menschen oordeel een schoon Beeldt maken kan tot het welcke veel ghebruycks ende ervaringhe gheeyscht wort / de selve konde niet beters ghebeuren/ als des waerheyts maet in zijn sin begrepen te hebben/ op dat hy de rechte ende tot zijn propoost bequame maet verstonde / dewelcke eenvoudich en slecht zijn moet. Zoo dese jemant bekent te hebben/ die zal de grootste sake doen/ als hy het bewijsen zal/ welc my in desen stucken ende duysternissen niet dunckt/ dat het gheschieden zal. Nochtans een jeghelijck werck/ dat met Geometrische reden verklaert ende bewesen is/ dat heeft zoo veel sekerheyts/ dat het niet kan berispet noch teghensproken werden. Ende eenen alsulcken Meester ghelijt een Godlijc Mensche/ behooren alle luyden te eeren/ ende sulcke uytlegginge zijn seer ghenoechlijck te hooren/ ende het werck is veel ghenoechlijcker aen te schouwen. Maer mocht jemant segghen/ wat beneerstighen wy ons dan op een sulcke wetenschap/ daer aen zoo veel goede luyden wanhopich gheweest zijn? Dit is onmenschelijck/ men mach betere soecken als de goede ofte quade/ die voorhanden zijn/ hoewel die alderbeste dinghen/ ons gheweyghert zijn. Ende dat wy aenwijsen/ wat in een jeghelijck Beelt beter zij moet men voor alle dinghen toe zien/ dat de maet van alle deelen seker ende bequaem uytghesocht wort/ als in haer ordeninghe ende manier ghestelt is/ zoo sullen alle deelen/ zoo wel de kleenste als de grootste/ met grooter sorghe fraey ghemaeckt worden/ of wy by avontuer jetwes van schoonheyt vinden/ ende naerder tot het perck raken mochten. Maer dewijl/ ghelijck gheseyt is/ het menschelijcke lichaem uyt vele deelen te samen ghevoecht/ waer van eenjeghelijck zijn maet van rechtheyt heeft/ sullen wy daer na trachten/ dat wy verstaen/ wat sulcke wyse tegenstae/ op dat men te beter vinden/ ende tot die Natuerlijcke constitutie opt naeste by komen mach/ tot dewelcke wy met allen krachten/ recht toe gaen zullen/ dat wy het werc van konst ende fratpicheyt aen zienlijc maken/ welcke alle niet een middelmatighe sorghe ende slechte aenparh

van de proportie des Menſchen. 21 dacht eyschen. Want int begin moet een vlijtich Meester letten op de besondere beschrijvinghe des aensichts/ in de voorgaende Capittelen verklaert/ hy zal voorseker een wonderbaerlijcke subtpliteyt bevinden van kromme ende rechte linien/ ende van andere opmerckinghe/ die door seker trec van een linie ael niet konnen beschreven worden. Men moet vlijtich verstaen ende letten, opde rondicheden ende kromme treckinghen des voorhoofts/ der wanghen/ neus/ ooghen/ mont ende de kin/ dat men niet van de allergheringhste stucks. kens uyt late/ dat niet met ghelijcker sorghe der grootste ghetracteert worde/ ende men moet niet minder neersticheyt in den enckelen deelen uyt te schilderen/ als in de gheheele tesamen-zettinghe aenwenden. Volcht nu den hals/ die moet op 't hooft accorderen/ ende moet niet door kortheydt ofte lanckheyt/ dicte ofte dunnicheyt/ leelijc ghemaect worden. Alzoo consequentelijc moet men zien/ dat alle dinghen in de linie-wercken der borst/ des buycx/ rugghe/ billen/ schenen/ voeten/ armen ende handen vlijtich uytghebeelt worden. Dewijl dan nu de gheringhste dinghen met grooter neersticheyt moeten gheabsolveert worden/ zoo moet men die niet hooren/ die zegghen/ datse haestende niet langh op een werc pleghen te staen: het welcke/ ten waer dat de begerende seer met het werck haesteden/ niet sal toegelaten worden. Maer der haestinge mach men wat toe gheven/ als de waerheyt behouden/ ende de konst-wetenschap uyt het werc uyt schijnt/ Daerom moet een jeghelijcke ghedaente van een Beelt/ van 't hooft tot den voetsolen over-eenstemmen/ op wat manieren het aenghestelt zy het zy rouw ofte glat/ vleeschsich ofte magher/ op dat niet dit deel vol vleesch/ ende een ander magher zy/ als tot een exempel/ dun van armen/ ende die van beenen/ van voren alles vol/ achter niet/ ofte daer en teghen/ want wy aller leden te samenstemminghe/ eyschen/ ende datse niet lichtveerdelijc ende qualijc te samen ghestooten worden: Want dewelcke wel te samen staen/ die pleghen als schoon aenghezien te worden. Ende men moet ooc op't oude achtinghe gheven: men en moet niet maken een hooft van een Ionghman/ ende een borst van een grijs Man/ handen ende voeten eens Menschen van zijn volkomen ouderdom. Noch van voor een Jonghman / van achteren oudt/ ofte daer-en-teghen/ die sich niet naer de Natuyr en schieken/ worden voorquaet ghehouden. Daerom moet in allen ouderdommen der deelen bequaemheyt onderhouden worden/ in het Beelt eens Jonghelinghs/ eens Ouden-mans/ eens volkomen Mensche/ eens magheren/ eens vetten/ eens rouwen/ eens glatten. Een jongh Beelt moet glat/ sappich ende eſſen zijn. Het oude moet rouw/ verſtelt/ oneffen ende magher zijn. Deſe dinghen wel te verrichten is goet/ eer dat sy met trecken ende linien uytghearbeyt worden/ dat mense alle naer de maet beschrijve/ op dat men bekennen kan/ zoo jetwes aen de rechtheyt ontbreket. Die dit met neersticheyt waer neemt/ dien zal zijns wercks niet lichtelijc berouwen/ Hier in wordt van den konstmeester een volmaecte wetenschap der linietreckinghe ghevordert/ want dese doet tot de konst veel behulps: Ende alzoo wel die ware afmetinghe afgheteeckent is/ zoo kan doch niet lichter gheschieden/ als dat een dingh dedorven wort door een handt die des linietreckens onervaren is/ ende lichtveerdelijc door de hooghde, breede ende dicte eens Beelts door loopt: Maer D iiij

Het derde Boeck 218 die dese dinghen ervaren/ de sekere maet verkreghen heeft/ die zal ooc de zake in de form uyt te drucken/ beter maken. Op dat wy dan eenighe waerheyt des af-metens verkreghen/ ende zoo veel moghelijc daer uyt in onse wercken schoonheydt invoeren moghen/ daer toe achte ic niets beter te zijn/ als veler Menschen levendighe lichamen voor ooghen stellen/ en uyt de schoone lichamen oordeel aller leden-maet vergaderen. Die nu des konsts verstant heeft / die zal eenighe convenientie der deelen in een groote menichte der Menschen/ lichtelijc uyt soecken. Maer wie zal ooc eenen vinden/ in den welcken alle dinghen zoo volkomen zijn/ dat niet in eenich deel jet zoude ghemist worden? Maer hier in moet ghy ghedencken dat ghy des Natuyrs manieren niet vermenght/ maer dat alle dinghen accorderen/ ghelijc wy te voren gheseyt hebben. Tot de jonghe luyden beelden gebruyct der jeuchtlijcken lichamen opmerckinghe/ insghelijcx der ouden tot den ouden/ Ende dat selve moetmen van het volmaecte onder ooc verstaen/ ghelijc ooc tot de magere/ vette/rouwe/glatte/stercke ende swacke/ moet ghy ghelicke natuyren van de levendighe af beelden. Het is gheen twijffel/ of den ghenen die sich op dese wyse door alle deelen beneerstighen/ zullen meer der dinghen voor-vallen/ alsse ghesocht hebben ende uyt-wercken connen Want de schoonheyt der dinghen wordt naulicx van de const recht uyt-ghedruet/ ic segghe niet die uyt nemende ende volmaecte/ maer die van ons uytghesocht ende nochtans de crachten onses verstants bovengaende/ ende onser handen neerstich eyt ontloopende. Dewijldannu/ ghelijc wy gheseyt hebben/ op verscheydene beelden/ verscheydene natuyren der levendighe lichamen moeten uyt-ghesocht worden/ zoo vallen ooc voor tweederley gheslachten van verscheydenheydt: Namelijc de onse die Wit/ ende der Mooren die Swart syn: Dese aensichten zijn onder haer onghelijc/ ende der Mooren aensichten zijn om aente zien zo aen ghenaem niet als de onse van weghen de grooee nederdruckinghe der neus/ ende der lippen dickheyt/ Item van weghen der handen/ knien/ schenen/ voeten/ die van knoppicheyt leelijc ghemaect worden. Maer ic hebbe van dese Menschen lichamen gezien van een zoo groote gheschietheyt/ ende dewelcke door zoo een groote neersticheydt der Natuyr uyt-ghemaect waren/ dat is achtede/ dat niets volmaecters conde ghemaect worden. Maer in syn gheslacht presenteren sich vele verschillinghe der ghestalten/ nae der constitutie veranderlickheyt: Alzoo de stercke lichamen zijn groot/ maer de swacke syn dun/ niet vleeschachtich/ ghelijc als de andere/ Daerom moet men by een beelt eens stercke Mensch niet met liniewercken van weeckheyt/ na by eens swarken van hertheyt voeghen/ Al hoe wel men der magherheyt ende vleescheyd somwylen dienen moet/ zoo moet men nochtans des hertheyts ende sterckheyts na eens jeghelijcken goetduncken maet houden. Dese dinghen sekerheydt wort in der Nat uyr ende leven openbaer/ op dewelcke als ghy ziet/ sult ghy daer af tot u opinie niet afwijcken/ ghelijck oft ghy wat beters maken wilt/ want het zal gheschieden/ dat ghy bedroghen wort. Want de korist is in de Natuyr inghedoopt/ zoo ghy die daer uyt zult ghetrocken hebben/ zoo zult ghy vele dwalinghe in u werck vermydet hebben / welcks oprechticheyt ghy

van de proportie des Menſchen 215 ten meestendeel met Seomeerischen redenen sult bewijsen können: maer waer henen die niet komen / dat moet het ghemeyne oordeel der Menschen gelaten worden/ doch wy weten dat het gebruyc het meeste doen kan/ als hoe naer u werc tot des levens ghelijckenis zal ghekomen zijn/ hoe grooter lof van oprechticheyt ghy vinden sult. Daerom laet valscheyt van u verre zijn / dat ghy jet wilt beter maken / als Godt syn wert van hem selve ghemaeckt verleendt heeft/ want uwe pooginge daer toe aengestelt zijnde/ zullen sonder krachten gevonden worden. Wt welcke dingen men schutten tan/ dat niemant uyt zijn eygen zin en gedachten can een schoonheyt uyt-drucken: maer dat het noodich zij/ welcke schoonheyt hy uyt syn gemoet voortbrengen wil/ dat de selve geheel te voren daer in bewaert geweest zy / door vlijt en neerstige naevolginge/ welc men voor syn eygen niet houden moet/ maer voor een meesterlijc door vlijt en neersticheyt verkregen/ dat int gemoet ghesaeyt dese vruchten voort gebracht heeft: En̄ van daer wort/ die int gemoet verborgen schat/ ende die van binnen ontfangene gedaente/ uytgebrocht: Om welcker oorsaken willen de geoestende Meesters niet altijt van nooden hebben levendige exempelen voor oogen te stellen/ na welcken sy hare Beelden uytdrucken/ want door een lang gebruyc en neersticheyt/ is zoo veel in haer gemoet de samen ghevloeyt/ datse al wat haer belieft/ daer uyt scheppen konnen/ maer alsulcken verstant isser weynich/ dan daer tegen zijn zeer vele/ welcke door groote neersticheyt quade wercken maken. Maer gelijc ic geseyt hebbe/ de wel-gedeftende Meesters oot geen exempel aenschouwende/ sullen een voortreffelijck werc maken/ hoe wel voorwaer dat aensien op 't leven ende natuer alle dinghen beter maect: Maer in den ongeleerden ende onervaeren is sulcken succes niet te hoopen/ want niets van desen comt by geval. Daerom canmen somwylens eenen vinden/ die van hem selven ende alleen wt syns ghemoets verstant/ op geen levendich exempel ziende/ nochtans voortreffelickere Beelden wtdichtet/ als andere/ hoe-wel ghestadich ende neerstich het leven ende natuyr teghenwoordich aensiende, want de kennisse des consts ontbreeckt desen. Maer die lof begeert/ moet sich voornaemlick wachten/ op dat het werck niet met eenighe leelickheyt besmet worde. Daerom moet ghy die overvloedige dingen van die Beelden/ die wy willen schoon hebben/ af laten/ want sy worden daer door veronciert/ dat moet ghy also verstaen/ blintheyt/ swackheyt/ verdwijninge/ kreupelheyt/ te samen drayinge is leelick van wegen het ghebreck des natuerlicken gebrucks: Het sal oock niet minder leelick wesen/ dat ymandt met drie oogen ofte met so veel handen ende voeten ghesien wordt/ niet om het ghebreck maer om overvloedicheyts willen. Hoe meerder ghy dan dese dingen vermyden sult/ ende voor deselve/ noodighe/ rechte/ aensienlicke/ gesonde dinghen/ die altemael aenghe. naem zijn ende voor goet ghehouden worden/ schildert/ hoe meerder lof ghy met u werck vererijgen sult. De schoonheydt inde natuer verborghen zijnde turbeert ghemeenlic onse ordeelen. Men vint somwijlens twee menschen seer schoon ende fray/ van welcken een met den anderen niets gemeen heeft/ noch van maet noch van constitutie/ ende nochtans ist niet openbaer/ welcker van beyden die schoonste soude gheseyt worden. Sulcke duysternissen zijn in onsen verstant/ wie sal dan de waerheyt van des schoonheyts voortreflickheydt wtſpreec⸗

220 Het vierde Boeck wtspreecken? Maer hoe wel ons dat niet blickt, soo ist nochtans gheloollick dat die even schoon zijn/ dat eene het ander in seecker deelen volmaecktheydt overtreffe. Hier wt moet een verstandighe Meester hem wachten/ dat hy niet altijt een geslacht in schilderyen navolge/ maer dat hy in veelvoudige ende verscheydene manieren geoeffent sy: Waer wt dit volghen sal/ dat hy menschen beelden van allerhand constitutie wtdrucken can. Als daer zijn der toornigen ende der blysienden ofte van allerhand andere meer/ dewelcke alle in haer aert fray gemaect zijnde/ voor goet ghehouden worden. Comt dan ymandt/ ende begeert een Beelt van een afgonstich en stuers mensch/ ofte liever een Amou reusen ende lieflicken/ wat sal eenen geoefden lichter zijn/ als wt de voorgheschrevenen leeringen een bequame ende waerachtige maet sulcken Beelden te vinden? ende die gevondene met een gheschickte form verlichten? Want aller menschen natueren konnen also wtgebeeldet worden/ als welcke syn vierich/ lochtich/ aerdisch/ wanneer des consts macht dat werck moderiert: Ende die ervarene Meester behoeven een loflick werck niet langh aen te zien/ maer dat selve treckt terstont alle verstandighe tot onghelooflicke liefde van sich selve. Die in desen dinghen wel gheleert zijn/ dien is openbaer dat ick segghe ende dieselve hebben wetenschap van den waren gebruyck. Maer wetenschap omhelst altijt die waerheyt/ nademael opinien dickwils daer af dwelen. Daerom sal hem niemant al te seer betrouwen/ op dat hy in dit werck niet bedroghen worde. Daerom sal een Student van d'eerste const een seer nutlick dinck doen/ so hy veeler gheprobierden Meesters wercken dickwils aengeschouwet ende nagevolcht/ ende van hare redenen die Meesters dickmaels disputierende gehoort sal hebben. Maer ick wil niet dat jemant meyne/ ghelijck oftmen in een loflick werck eenige dwalingen sose zijn/ niet afmercken soude/ welcke te bekennen ende verbeteren seer goet is. Laet u niet bereden/ dat ghy u ghemoet tot eene aert van Beelden aenbindet/ welcks ghy onlancks verstaen dat een Meester ghedaen heeft. Maer die natuer lijdet/ dat dat beelt sodanich sy/ hoe danich het oordeel ende wijse des gemoets is. Maer ick beveele vele dingen te beschouwen/ ende de besten dae wt verkiesen/ want die valsheyt van opinien staet bycans allen in den wech/ ende wie zoude dorven seggen/ dat een werck so volmaeckt/ dat een beters met soude connen gemaect worden/ dewijl niemant seggen can/ hoe wel een schoon mensch gesien/ dat een schooner niet soude moghen ghevonden worden. Maer den sekersten wech ingaen is het beste/ het sy wt ander lieden leeringe/ ofte wi syn eyghen soeckinge op een levendich exempel. Maer die Meesters achte ick niet voor goet/ welcke vande const veel woorden te maecken ghewennet zijn. maer selve geen loflick werck hebben voor te brengen/ hoedanich ick sommighe ghesien hebbe: So ghy sult navolgen/ so zult ghy vallen/ welcke de quaetheyt van haer wercken genoech roept/ of ick nu stilswyghe/ want dit zijn verscheydene dinghen/ vant werck veel spreecken/ ende dat niet doen. Nochtans en verbiede ick niet/ dat jemant der onervaren onderwijsinghe toelaet/ want het gheschieden can/ dat ooc die Boeren een fant in u werck aenwijsen zullen/ hoe wel sy niet leeren konnen/ op wat wijse ghy het verbeteren moet.

bollick
van de proportie des Menſchen. 221 Op dese plaets wil ic dese konst d'onwetende vermaent hebben die van onse leeringe te leeren aengevangen hebben/ datse dese dingen van ons voort ghebracht/ vlijtich leeren/ ende haer int eerst weynich dingen te leeren ende te doen verstellen/ als dese begrypen/ datse dan tot ander voortgaen. Want de wetenschap moet met het gebruyc wassen/ op dat de hant den wil ende verstant diene/ waer uyt eyndelijc des konst en gebruyc groote gewisheyt ontstaet/ welcke beyde moeten te samen ghevoecht zijn/ ende van malckanderen af-ghesondert/ vermoghen niets/ hoe wel nu het gemeene peupel schijnt seer betere dingen van seer quaden te onderscheyden konnen/ zoo ist nochtans niemant die waerachtelic oordeelen kan/ als een ervaren Konstmeester/ die ooc selve dickwils lof met syne werken bekomen heeft. Maer eenighe mochten zegghen/ zal men zoo vele moeyten doen/ ende zoo veel tijts aenwenden/ dat men int besonder alle beelden op dese manier brenghe/ maer in een kleynen tijt vallen vele beelden te maken voor. En wy gebieden dit niet/ maer dit leere ic/ dat men door vlijt en neersticheyt/ eenighe gewisheyt/ die alleen in reden bestaet/ sich te weghen brenghen/ en van den ghenen/ die sulcke ghewisheyt met een onfeylbare vryheyt der hant verkreghen hebben/ zal niemant aller lichamen en ander dingen af-metinge afvoorderen Ja de oogen van de konst bereyt zijnde/ vangen aen een reghel te zijn/ maer de hant is de konst gehoorsaem/ die een vast betrouwen maect ende de dwalin ghe wech drijft/ ende de valscheyt des wercks wt-sluyt: Ende als dan ontbreeckt die raschheyt niet/ ende van wetenschap vol zijnde/ zult ghy niet vraghen wat ghy doen zult/ noch lichtelijc een punct ofte getrocken linien versetten. Zoodanige wercken verdienen lof van de konst/ dewelcke lieflic/ vry en gheensins angstich/ maer recht aenghezien worden. Zoodanighe dinghen worden van allen voor goet ghehouden/ om datse in allen deelen goet zijn: Maer de onervaerne/ ende des konst onwetende zullen niets goets maken/ al-hoe-welse der hant vryheyt verkreghen hebben/ Ia zulcke vryheyt mach men voor een gevanckenesse houden/ dewijlse tot dwalinghen aenbindet. Dit en vermach dan niet sonder konst/ ende dese zonder ghebruyck vermach niet veel/ maer dese beyde/ gelijc ic geseyt hebbe/ moeten te samen ghebonden zijn. Daer uyt wort openbaer/ dat den Studenten van dese saken der af-metinge gheleghentheyt moet bekent zijn/ uyt dewelcke wonderbaerlijcke successen nae volghen. II. S A

HET VIERDE BOECK. Van de Proportie des Menschen/ Uan ALBRECHT DVRER. Hoe men de voor-beſchrevene Beelden buyghen zal. Lzoo nu veel in de drie voorste Boecken beschreven is/ hoe men de Beelden maect/ verandert/ ende door menigherleye onderscheydt verkeeren kan/ Zoo is het van nooden dat men weet/ hoemense in hare leden buyghen ende wenden zal/ zoo men dat hebben wil/ ende ooc lijden kan. Daerom moet ghy mercken/ dat de voorsz Beelden naer der syden te zien/ zijn te buyghen door den gantschen rug+ graet/ van den neck af tot de heupen toe/ op alle dwerschlinien ende daer tus schen/ Doch syn sy meer voorwaerts dan achterwaerts te buyghen/ ende dese buyginghe wert ghebruyckt in het achterste vierdendeel des lichaems teghen den rugghe/ op allen dwerschlinien ende daer tusschen/ uyt-ghenomen het bovenste been met syne lidtmaten/ werdt midden op de dwerschlinie der heupen eynde gheboghen. Deknie buyght ooc midden in syne dwerschlinie. Den voet buyght by de enckelen des scheenbeens. Ende de teenen in hare leden. Maer het beelt van voren te zien/ is te buyghen op beyde syden uyt den hals ende door den geheelen rug-graet. Om sulcks te beter te bemercken/ hebbe ic in de voor-ghesette beelden/ aen de voornaemste eynden daer sy te buygen zijn/ kleyne triangelen ende ringhskens gheset. Daerom ist van nooden/ dat men wel in acht neemt wat tot sulcken buygen behoort/ dat men een dingh kan stellen eyschelijc oft vriendelijc/ Ende voor al moetmen dese na volgende verscheyden woorden/ int buygen wel betrachten. Gheboghen, Ghekromt / Ghekeert. Dit zijn de onderscheyden woorden. Ghewonden / (Ghestreckt / Ghekrumpen / Ende Verschoven. Dese boven-gemelde ses woorden/ werden alle in eenen Mensche gethoont/ meer oft minder/ daer na hy sich beweeght/ Ende dese ses derleye onderscheyden/ alzoo ickse meyne/ wil ick de selve door dese na volghende linien te verstaen gheven Eerstelijck

224 Het vierde Boeck Eerstelijck wil ick het gheboghen nemen, set een ghestreckte linie a. b. die heeft twee leden oft puncten c. a. In dese twee puncten c. d. buyght de linie henen ende weder/ zoo ghy wilt / Maer de lenghte tusschen a. c. ende c. d. ooc d. b. blyven alle weghen ghestreckt. Al-hier ziet ghy de figure af-gheteeckent. 40 81 a. a. De tweede is de kromme genaemt/ ic set weder een linie a. b. die machmen met eenen Passer trecken/ ofte met de hant van boven tot onder toe/ ende onder voorwaerts ghekromt/ ende dan boven/ int midden/ ende onder. In somma dese linie werdt krom ghetoghen naer jeders nootdruft. Dit wort u in dese bysyden drie linien aen ghewesen. 8 1 De derde is Wenden ghenaemt/ zoo W. twee linien/ de een is a. b. de ander t. d. op maltkanderen ligghen/ zoo gheven sy een linie. Daer na set midden een puncte. In dese punct e. went de een linie boven ofte onder/ op wat syde ghy wilt. Ende hoe wel hare vier puncten a. c. ende b. d. van een ander komen/ zoo blyven de twee linien in de puncte. op een ander/ zoo men dit hier neven in de figure zien kan.
0
w.
a 8 De

van de proportie des Menſchen. De vierde is Winden ghenaemt/ zoo twee linien a. b. ende c. d. in schroevens wijs om malckanderen ghewonden werden/ Ghelijc de figuere hier neven te kennen gheeft. De vijfde is ghenaemt Ghestreckt ende Ghekrompen/ zoo een linie uyt een ander ghetoghen verlanghert/ oft in een ander ghekrompen/ ende verkort wert/ Dit en weet ic u niet anders te verstaen te gheven/ dan dat ick hier ter syden/ twee linien neven malckanderen ghestelt hebbe/ de langhe a. b. ende de korte r. D. De seste is ghenaemt Verschoven/ ende ghelijck ghy te voren weet/ zoo de twee linien op malckanderen ligghen/ zoo geven sy een linie/ wanneer sy maer van malckanderen verschoven werden/ ende niet aen een en roeren/ als dan zijn het weder twee linien/ ende mogen daer uyt effen linien ofte andere/ die te samen loopen/ ghetoghen werden/ op ofte af gheschoven/ Men setse ofte schickse hoe nen wil/ ghelijckse dan door twee linien i. b. eum x.d hier naest voor oogen staen. X ij .
8 7
9¹⁸
.
G
22

Het vierde Boeck 226 Hy sult weten/ even ghelijck als dese boven ghemelde dinghen toegaen in de linien/ alzoo gaen zy ooc toe in een vlack dingh/ Ende alzoo sy gheI schieden in vlacke dinghen / zoo gheschieden sy oock in een jeder weeck lichaem dat breet/ dick ende beweghelijck is/ Dan een alsulcke lichaem is te gelijck te buyghen/ krommen/ weynden/ winden/ strecken/ krumpen ende te verschuyven/ als de linien/ Dan gheen lichaem en is aen linien/ daerom moghen alle boven-beschreven dinghen in een Corpus/ als in de linien ghebruyct werden. Nu merckt tot welcke dinghen dese ses boven beschreven onderscheydelijckheden in de Mensche te ghebruycken zijn. Eerstlijck wert dit woort Gheboghen ghebruyct in des Menschen ghelederen/ en niet dat de beenen ghebogen werden/ want sy souden breken/ daerom hebbe ick hier voor in syne figuer gheset/ dat de linien tusschen de puncten ghelijck blyven zouden. Een tweeden/ krommen is int Menschelijcke lichaem te ghebruycken/ in zenuwen ende vleesch/ dan zoo sich een Mensch op een syde achterwaert ofte voorwaert neycht/ zoo krommen sich de aderen en het vleesch/ in waert ofte wt-waert. Ten derden/ wort het Weynden in de Menschelijcke geleden ghebruyckt/ als wanneer een het hooft om-weynt/desghelijcken het lijk/ de armen/schenckels/ ende den meestendeel der leden/ moghen alzoo gheweynt werden. Ten vierden/ wort Winden in het Menschelijcke lichaem ghebruyckt/ int vleesch ende in aderen/ dan zoo ghy hen voor ghewent hadde zoo winden sich dan alle weecke dinghen van het een eynde tot het ander/ het sy in den hals/ int lijf / in armen oft in de schenckelen. Ten vijfden/ merct dat Strecken ende krumpen veel is te gebruycken/ in het Menschelijcke lichaem/ strecken maect dun/ maer krimpen die/ dit neemt beyde in acht/ Zoo ghy eenen arm wt strect/ zoo vertoonen sich de aderen/ ende streckt het vleesch in de lenghte/ zoo wert den arm dunner. Soo ghy den arm maer buyght / zoo krumpt sich het vleesch over malckander/ en wert den arm dicker. Alzoo is het ooc in de andere deelen des lichaems. Ten sesten / wort Schuyven in het lijf des Menschen ghebruyct / jetwes in de lidtmaten/ dat sich het een voor oft achter oft neven het ander verschuyft/ oft zoo een ghelidt tot het ander gheboghen/ oft het lichaem ghekromt wert/ als dan schuyft sich het vleesch uyt oft in oft op een syde. Dese ses onderscheydelijcke dinghen / als hier boven staet / moghen sich wel alle op eenmael in een Menschelijck lichaem/ uyt de beweginghe begheven/ Alzoo dat sich de gheleden buyghen/ weynden en verschuyven/ en daer neven kromt/ wint/ strect/ krumpt sich het vleesch/ ende de andere dingen des lichaems. Alzoo dringht het een het ander/ ghelijc dat in de natuere bevonden wert. Wt dese voorsz dinghen mencht ghy uwe beelden een ghestalte maken zoo ghy wilt/ daer toe het u dienstich mach zijn. Dan besonder is te mercken/ dat een jeder dingh boven den noot staet niet wel/ daerom en zal men van dese dinghen niet te veel noch te weynich toe doen/ anders werdense te seer ontstelt/ oft ten waer sake dat ghy eenige droomachtige of slaperige beelde wilde maken. Sulcks kont ghy ghebruycken / in Mannen / Vrouwen / Kinderen / Peerden ende andere Creaturen. Oock is het te weten / dat alle mijne voor beschrevene beeldenissen / alzoo sy herwaert

van de proportie des Menschen 223 herwaerts en derwaerts gheboghen worden/ niet in allen deelen in de voorbeschrevene dicte ende breete en blijven/ aen allen de eynden/ Dan de beweghelijcheyt neemt van het een af en gheeft het ander toe/ daerom verkeeren sich de dinghen. Dat kan men alder bequaemst leeren/ int af-teeckenen van veel levendighe Menschen/ daer aen ziet men hoe sich alle dinghen beweghen. Item hoe men een beelt buyghen wil/ is onder allen dit/ ende seer dienstich voor de Beelt-houweren/ zoo men het beelt in't af-teeckenen syne voornaemste deelen/ tusschen de dwerschlinien der gantscher ghelidtmaten/ in een viercant oft hoeckachtighe corpus legt en vervat (Dit dient tot boetseren/ zoo men het noemt) en ghelijc het hooft vervat wert/ alzoo ooc den hals ende het lichaem van stuc tot stui/ tot in het weecke/ Van daer tot het eynde der heupen Daer naer de schenckel tot in de knie / Des-ghelijcken het scheen-been en de voet. Alzoo ooc met de armen/ dan in een jeghelijc hoeckachtigh corpus/ moghen alle deelen/ puncten ende linien des lichaems seer lichtelic aen-geleyt werden/ door de oprechte en dwersche effen linien/ waer elc te vinden is/ Maer sulcke viercanten en behoeven en en konnen niet alle recht viercant oft hoeckachtigh zijn, sonder langhachtigh en nae gheschicktheyt des lichaems / met hare hoecker recht/ tot een hulpe van het verstant. Hier met wil ic aenwijsen/ hoe men de voorsz beelden buyghen ende weynden zal/ als voor verhaeldt is/ Soo wil tot een onderrecht/ voor my nemen het eerste beschreve Mans beelt/ des eersten Boecks/ ende wil eerst aen het hooft beginnen ende dat recht laten blijven/ maer op een sade wenden/ doet alzoo: Neemt den nederghedruckten gront des aenghelichts ende went het voorste deel tegen u/ ende een weynigh op een syde/ alzoo dat het viercants gront schier over cant stae. En als de neder-ghedructe viercant/ aen hare vier hoecken met cijkeren 1. 2. 3. 4. beteeckent is/ moet ghy uyt de vier puncten over haer varen met rechte linien/ zoo wijt de noot vereyscht/ zoo bevint sich de viercant zoo breet/ als sy hier over cant gheworden is. Daer nae snijt af dese vier rechte linien/ met eene langhe dwerschlinie x. p. tsi set het rechte van voren ziende aenghesicht in zijne viercant/ daer neven set den neder-ghedructen gront/ ende vaert met den Over-drager met alle dwerschlinien des van voren ziende aenghesichts/ door de vier linien/ die daer uyt de vier hoecken des neder-ghedructen gronts over sich ghetoghen zijn Zoo vint ghy in dese nieuwe viercant/ door de teghenwoordige getogen dwerschlinien/ nae der lenghte van alle hoecken des voorhoofts/ ooghbraen/ ooghen/ neuse/ ooren / mondt en kinne. Daer nae vaert eerst uyt het in ghetoghen aengesicht des neder-ghedructen gronts/ uyt alle hoecken ende eynden der neuse/ooghen / mont / kinne / ooren / voorhooft / hals / hooft en wat noodigh is / met rechte heele linien oversich/ in den bovensten gront tot de dwerschlinien/ daer by ende daer tusschen elc dingh bevonden zal werden/ waer dan die plaets ende eyndt eens jeghclijcken dinghs ghetroffen wort daer in zal men dan de ghestalt linien des aengesichts trecken/ zoo bevint sich de voorwendinge gantsch recht/ Hier toe behoort een die vlijtigh is ende die ditte recht gebruyet/ daerom hebbe it een alsulcken aenghesicht af-gheteeckent/ ende hier nae voor ooghen ghestelt. Ghelije X iij

328
Het vierde Boeck aige L Helijckerwijs als ic dese boven-ghemelde aenghelichten op een syde geweynt hebbe/ alzoo wil ickse teghenwoordigh na der syden met de kin I over sich rechten / en met het hooft achter sich neyghen/ ende dan zien hohet van voren aen te zien is/ dan moet ghy alzoo doen: Neemt het viercant des van besyden ziende aengesichts/ met allen haren in-hout/ ende stelt het op den ondersten hoeck/ op de dwerschlinie r. p. en onder met den voorsten hoec by de kin recht over sich. Daer naer set op den bovensten hoer deses vierrants een heele dwersche linie tz. sz. teghen de onderste x. p. tusschen de twee heele dwersche linien/ moeten boven ende onder de twee hoecken des van besyden ziende viercants/ over hoecks begrepen werden. Daer nae maect op de syden des van besyden ziende aengesichts/ tusschen de twee dwerschlinien/ het over sich ghewende aenghesicht/ van voren ziende in syne breete/ gelijc als voor beschreven is/ doet dan ooc alzoo: Set tusschen de twee dwersch-linien met twee rechte linien a. b. de breete des van voren ziende aenghesicht/ ende trec daer in de andere rechte linien t. d. e. f. g. h. i. k. als sy voor beschreven ende daer tusschen na de breete alle dinghen ghedeelt zijn. Daer na trect met den Overdragher/ uyt het besyden ziende opgherechte aensicht/ met heele dwerschlinien/ alle dinghen daer over in het viercant des van voren ziende aenghesichts/ van de hooghte des hoofts/stern/ooghbraen/ neuse

van de Proportie des Menschen. 225 neuse/ooren/mont/kinne/hals/ en al wat noodigh is. Wt dese ghekruyste door-ghesneden linien/ wort ghy onderrecht/ waer dat ghy de ghestalt-linien aller dinghen int aensicht/ anders als sy voor zijn/ trecken sult/ Daerom bemeret wel in 't in-trecken der ghestalte des aenghesichts/ waer alle dingen henen vallen/ Ende ghelijckerwijs men dese dinghen ghebruyet in't af-gheteeckende aensicht/ alzoo ghebruyctmense ooc int onder sich buyghen. Maer om sulcks te beter te verstaen/ hebbe ic tweederleye aenghesichten op gherecht en neder ghedruct/ af-gheteeckent. Oock moghen dese twee/ van besyden ende van voren ziende aenghelichten/ des op-gherechten en neder-ghedructen/ op een syde ghewent werden/ Dat gheeft in beyde een veranderinghe/ dat is in't af-teeckenen vreemt om zien/ Daerom moeten maer de neder-ghedruckten gronden tot beyde deelen dienen/ zoo sy teghenwoordigh van de opgherechte en nederghedructe aenghelichten vallen. Alsulcke versettinghe der gronden/ is groote konst te ghebruycken/ dan dese dinghen wysen sich recht daer in aen. Alzoo mach men handelen met allerleye voor-beschrevene aenghesichten/ Mans ende Vrouwen/ ende niet alleen met den aenghesichten/ maer ooc met het gheheele lichaemEnde ghelijckerwijs als men het hooft in een neder ghedructen gront leyt / alzoo mach men ooc/ alst noot doet/ het gheheele lichaem in een nederghedrueten gront legghen/ maer eer men dat doet/ zal men het beelt buyghen ende stellen / zoo men dat hebben wil/ Dan eerst van alle hoecken en eynden met rechte inde heele linien/ henen af varen in den neder-ghedructen gront. aige e fhlb Nde op dat men te beter verstae/ hoe de beelden gheboghen werden/ ende hoe sy zien/ als mense alzoo maect/ wil ic eerst den voorsz Man van seven hoofden langh buygen/ aen de plaetsen daer hy te buyghen is/ Ende neem het onder sich gebuc te voorsz hooft/ ende set het van besyden ziende op den van voren ziende Man/ zoo wert syn aensicht op syn slincke syde ghewent/ Maer het van voren ziende aensicht/ set ic op het van besyden ziende lijk/ dan den eenigen Man moet op tweederley manieren af geteekent werden. Daer naer X iiij buyght

Het vierde Boeck 230 aige e fbfl. G buyghe ic hem over te helft vant weecke/op syn slincke syde/zo wert de rechte schouder hooger dan de slincke. Ooc buyge ic den rug-graet op ettelijcke dwerschlimen op dat het lijf niet met eene heele gestrecte linie gheneyght werde/ ende strec hem synen slincken arm een weynigh voor het lijf/ Maer onder de helft van den gordel buyge ic hem syn heupe/ een weynigh op syn slincke syde/ en laet hem met synen slincken voet onder syn hooft staen/ Maer syn rechte been/ strec ic hem een weynigh op syn rechte syde/ ende onder de knie buyghe ic hem het scheen been een weynigh achter sich / zoo moet hy met desen voet op den teen staen. Zoo nu den van voren zienden Man ten eersten af-geteeckent wort/ als dan trect men den Man na der syden/ uyt den Overdrager/ door de heele dwerschlinien/ die daer alle dinghen klaer aen wijsen/ waer een jeder dingh syn stede vindet/ daer in men de ghestalt-linien van nieus/ ende anders dan voor/ weder in=trecken moet. Ende op dese manier buyge ic ooc het sevende-hoofts lenghte Wijf/ dat den voorlz Man toebehoort/ maer int tegendeel recht ic haer het aensicht over sich doch wert het ooc op de slincke syde gewent/ als den voorsz Man/ En ghelijs den Man op syn slincke syde gebogen is/ alzoo buyge ic het Wijf op de rechte syde/ doch met een Vrouwelijcke ghestalte/ ende ghebruyc my daer in met den Overdrager/ van het een in het ander. En dese voorsz beelden/ hebbe ic volgens af geteeckent/ om u daer nae te rechten/ ende wijs daer mede aen/ dat een jeder dese dingen anders en na synen wille gebruycken mach. En metck ooc dat ghy samen het buyghen in een jeghelijcke dwerschlinie/ de dinghen zoo veel sy lijden konnen om wenden meucht/ op welcke syde ghy wilt/ Dat moet ghy alzoo verstaen: zoo den Man met syne slincke schouder neder teghen de heup gheboghen is/ meucht ghy ooc de selve achter sich wenden/ ende de rechte voor alzoo dat het lijf daer tusschen met gaet. Dit alles meucht ghy wyder ghebruycken als het hier beschreven is. Zoe

van de proportie des Menſchen. 231 Alzoo nu een weynich aengheseyt is/ de van voren-ziende beelden op beyde syden te buygen/ als dan wil ic u de voorste na der syden/ voorwaert ende achterwaerts leeren buyghen Soo moet het beelt eerstlijck na der syden te maken/ voor-ghenomen werden/ Daerom als ic boven den dicken/ starcken Man en syn Wijf/ die ic in't eerste Boeck ghebruyct hebbe/ alzoo wil ic ooc des selven Boecks lesten Man en Wijf van 19. hoofden lenghten buyghen/ op dat men hem door te veel dicken en korten/ ende hem te veel langhen ende dunnen/ de onderscheyt zien kan. Ten eersten stel ic dese voorsz 10. hoofden lenghte/ men strectse op synen rechten voet/ maer den slincken trec ic achterwaert/ zoo gaet het een deel der billen met/ ende buygh in de knie het scheenbeen achterwaert/ alzo dat hy met den selven voet op den teen moet staen. Daer nae hef ick aen met de dwerschlinie van den navel/ ende buygh den rug-graet achterwaerts/ van punct tot punct/ ghelijck een boghe/ Ende by de hooghte des halskuyls/ kome ic weder voor dat ic die oprechte linie daer aen men staet/ te rugghe laet/ ende buygh dan den halvoorwaert/ ende het hooft onder sich gheneyght en wel voorwaert hanghende/ dan onder den slincken voet ende den rechten arm/ die hem achterwaert gestree zijn/ maken dat het beelt in de waghestaet. Maer het Wijf wil ic naest haren voorsz Man/ in ettelijcke dingen contrarie buyghen/ namelijc alzoo: Wt het weerke over sich buygh ic haer achterwaert/ van eynt tot eynt/ tot in het ghewricht/ ende streck haer den rechten arm oock achterwaert. Daer nae wederom uyt het weecke tot het eynde der heupen/ buyghe ic haer de billen achterwaert. Daer na uyt het ghelijc der heupen/ set ic haer het bovenste van 't rechte been met de knie/ voor de rechte linie daer het beelt aen staet/ Maer onder de knie set ic het scheen-been achterwaert/ alzoo staet het Wijf ooc in de waghe/ dan ic strec haer den slincken voet voor waert/ dat sy daer met op den teen staet. Daer na trec ic uyt den Overdragher/ met de dwersche ghelijcke linien/ alle hooghte en leeghte der veranderde dingen/ in het van besyden ziende Wijfs lijk/ in het van voren ziende beelt/ ende maec dan alle breete des lichaems/ ghelijc sp voor beschreven zijn/ ende buygh haer de heupen een weynigh op de rechte syde/ zoo wert daer een ander ghestalte uyt. Daer na tret ic de ghestalt-linien des Wijfs weder in de ghestreckte ghetoghen verkeerde linien/ alzoo ghy hier na ziet af-geteeckent. Dit alles schrijve ic u tot een by-voeghsel/ zoo dat ghy de beelden na u wel-ghevallen/ anders als hier aen-gheseyt is/ buyghen meucht/ Dan men machse setten en leggen/ doch niet anders als de levendighe toe en laten/ ende ooc ghebruyet wort. Ende ghelijc ic in dese twee beelden/ dicken/ korten/ langhen en dunnen/ te buygen voor neme / alzoo moghen allerlepe voor beschrevene beelden gheboghen ende ghehandelt worden Een

the
③⛨
2
Het vierde Boeck 232 Eenen Boerschen Man van seven hoofden langh. —

③
van de Proportie des Menſchen. Hier zijn de ghestreckte linien uyt-ghelaten. 1

Het vierde Boeck 234 Een voersche Vrou van seven hoofden langh. W
⛪

van de Proportie des Menſchen. Hier zijn de ghestreckte linien uyt-ghelaten. the G.C. 0
235 O

236
Het vierde Boeck — — — —
1
the
+ A
.
N
① e

van de proportie des Menſchen. Hierzijn de ghestreckte linien uyt-ghelaten.
237
the — N
A ij

238
Het vierde Boeck
O

Het vierde Boeck 240 Even als de voorsz beelden/ syn oock de na-volghende gheboghen. S

.
-
van de proportie des Menſchen.
241
Y iiij
*
O

④
242 ③
Het vierde Boeck
A
+ 6
2

van de Proportie des Menschen.
S

244
Het vierde Boeck
⛪
S
①
e

van de proportie des Menſchen.
245
S

Het vierde Boeck 246 Aer-volghende wil ick een weynich voorder zien / hoe ick de beelden krommen/ schuyven/ wenden/ winden/ strecken ende krumpen mach/ ende door het ghebruyck recht te verstaen gheven/ ghelijck dan voor een weynich van het buyghen af-gheteeckent is. Wy willen aen de plaets van de lidtmaten twee viercante Corporen op malckanderen stellen/ ende twee viercante effene by der Coporen/ daer met sy op malckanderen staen/ ende elcken hoec betrecken/ op dat sy onderscheydentlic verstaen werden/ Daer beteeckent de vierhoeck van de onderste effene des oppersten Corpus met a. b. c. d. ende den vierhoeck der bovenste effene des ondersten Corpus met 1.2.3.4. en haer beyder middel is o. daer met sy op malcanderen ligghen. Dese punct o. blijft altijt staen/ men went de ander dinghen hoe men wilt/ herwaerts oft derwaerts. Nu wil ic een nederghedruckten gront der 2. Corporen die op malckanderen staen/ daer onder trecken/ ende den hoer beteeckenen met letteren ende cijfferen/ ghelijck de rechte linien die uyt den Overdrager af-vallen in den gront aen stijghen/ Alzoo komt a.i. in den 1. hoec/b.2. in den anderen/ c. 3. in den derden/ ende d. 4. in den vierden/ als ick dan dat hier na heb af-gheteeckent. Nu willen wy het bovenste Corpus een weynigh op een sy wenden/ alzoo dat gheenen hoeck op den anderen en blijft/ dat doet in den neder ghedructen gront/ zoo komt den hoeck a. van den hoec 1. deb. van 2. de c. van 3. ende de d. van de 4. Zoo ghy dan uyt de versette hoecken met rechte linien door den Overdrager weder oversich vaert/ zoo vint sich het boven viercante Corpus zoo het ghewent wort/ gelijc ic dat neven den naesten gront heb af-geteeckent Het wenden mach ghebruyct werden by allen dwerschlinien/ die ic door de Menschelijcke lidtmaten ghetrocken hebbe / zoo veel het sich natuerlijck lijden mach. En uyt dese meyninghe is het voorsz ghewende aensicht ghemaeckt. —0 ⴱ

van de proportie des Menſchen, 247 Als nu den vorigen quadraet om gewent is/ also dat de hoecken van malcanderen gekeert zijn / soo sal een Student van dese saken oock een buyginghe versoecken/ dat de zijden gebogen worden/ ende terstont in het ondergeworpen. fondament ooc een aftreckinghe versoecken. Maer op dat die hoecken in dese nedertreckinge bekentlijc syn/ so sullen op het opperste vlack velt vanden hoogeren quadraet sommige letteren bygeset worden/ als e. f. g. h. dewijl des legeren zijn a. b.c.d. Welcke dingen so ghy net voleynt hebt/ soo sal van allen een sodanige figuer wtcomen/ als van ons hier onder gestelt is/ verclaert int fondament niet een veranderingh van rechte linien/ welcke door behulp des over dragers plegen also doorgetrocken te worden Als daer na den hoogere quadraet omgewent, gelijc wy aenghewesen hebben/ ende op tweederley manier op een zijde gebogen is/ so salment op de derde manier tegen het hooger quadraet boven opwenden/ doch also dat het punct o onbeweechlick blyft/ ten waer dat het eenich noodich ghebruyck beweechde. Also zal dat quadraet gewent ende te gelijc gebogen worden/ als des fondaments onderdruckinge / door behulp des Over-dragers uyt gecomen is / so sal het een sodanige figuer zijn/ als dit ondergestelt exempel begrijpt. □
G.

Het vierde Boeck 248 Gelijc dan uyt onse vorige leer / als twee quadraten op malcanderen geset / die wijse der omweyndinge ende buyginge voor ofte achterwaerts en op een syde heeft connen verstaen worden alzo moet men weten/ dat des onderste quadraets handeling moet gebruyckt worden. Ende alsmen eens can bewegen/ dat het ander stil blijft/ also caumense beyde beweghen/ nadien het ghebruyck ende de sake eyscht. Maer zo yemant dese saken alzo beschreven heeft/ alsdan wort gezien een wonderbaerlicke door malcander loopinge der zijden/ hoecken effen velden inden staenden ende nedergedruckte lichamen alsmen zien mach: Want aen ettelicke plaetsen worden de lichamen op malcanderen geleyt/ aen andere plaetsen schijnen sy van malcanderen gevoert te worden: Welcke dingen alsse in vele saken comen/ zoo wor den rechte ende krommen te samen bespeuret/ waer wt comt/ dat een deel af genomen/ een ander deel moet byghedaen worden/ op dat de afscheyde deelen weder vervult worden Boven dit moetmen weten/ dat even sulcke manier van kromminge ende verkeeringe/ die wy in rechten linien aengewesen hebben/ ooc in een weec lichaem met linien/ zijden/ even plaetsen/ na jemants wil gebeucht zijnde/ can bruyclick worden: Om welcke te verclaren/ zal ic in ettelicke zijden ende effene velden ettelicke kromte der voorsz. buyginge ende omkeeringe hier onder by setten. op dat niet mochte zijn/ dat ymandts verstandt ende wetenschap koste teghenſtaen.
###

van de proportie des Menschen. 245 Als nu dese onderscheydingen van krominge ende andere bewegingen verstaen zijn so ist die omwindinghe noch over/ wiens wetenschap te versuymen is. Ende dese omwindinge comt in der zijden linien/ van hoeck tot hoec getrocken zijnde/ met welcken ooc te samen een effene zijde somwijlens omghekeert wort/ welcke manier niet verscheyden is van de voorste kromte boven aengewesen/ behalven dat de omwendinge de linien vermenghet/ die schuens-wijse getrocken worden. Dese omwinninge meucht ghy bruycken also ghy wilt, daer door geen dinck syn voorste gestalt schijnt te behouden. Desgelicks soo ghy dese omgewonde saken nederlecht/ so schijnet veel een ander gront/ alsmen in dese ondergesette figueren zien can. Want het is noodich / dat des Figuers veranderinge eenen anderen gront veroorsaket/ alwaer men weten moet/ dat de dingen so omgekeert sullen worden/ inde nedertreckinge moeten verkeert worden/ waer af de figuer verhoocht wort/ maer daer die ghebuycht zullen worden/ die moeten gebuycht worden. Waer wt sy in de nederdruckinge afgelaten worden. Maer dat ick twee quadraet corpora in dese saecken aenwysingen ghebruycke/ daerom zal niemant meynen / dat het niet oock andert figueren ghebeurt. Want dese eysschen niet altijt ghevierde Figueren/ maer zomwijlens ooc verhevene ofte lange/ ende ooc van vele zijden/ na eysch des deels ende Figuers die afgheteyckent zal worden/ waer door het comt/ dat noch zijden/ noch effene/ noch hoecken/ haer gelijckheyt ofte rechtheyt behoudt / noch yet wat van allen saecken zich zelve effen in een corpas schi ne. So ymant dese dingen te tracteren zal voorghenomen hebben/ die zal verstaen/ dat ick van dese zaecken niet verloren mentie zal ghedaen hebben. Maer het is al eenderley manier die op alderhand veranderde Figueren te krommen/ ende om te keeren met de ghene/ die wy vande quadraet corporibus wtgeleyt hebben. Het zoude ymant dese dinghen natrachtende / dat heele menschelicke lichaem in een hoeckighe Figuer insluyten, maer in de welc de hoochste ongelijcheyt zy. Ende deselve zoude het in vele ander zaecken bruycken connen. Want ghy cont alle natuerlicke zaken in haren staet afghet tyckent nae 'twars-wijsers der deelen ende leden wenden ende buygen/ op een zijde/ voorwaerts/ of achter waerts. Ende de plaetsen met quadraet ofte hoecke Figueren ende de gebeerden eens staenden/ zittende ofte liggenden beelts nae uwen wil afteyckenen. Also meucht ghy inde voorsz Figuer alle deelen met quadraet afteyckenen/ ende dan na u best duncken/ de cromte ende omkeeringe wtvoeren. Alzo zullen de boven gedachte onderscheydinge der oprechtinge/ te samentreckinge/ cromminge/ omwindinge gevonden worden/ waer wt des wercks manier geopent wordt/ daer door den Studenten deser const niets nuttelicker is/ tot zekerheydt die Marmer-steenen wt te houwen/ ofte Houten wt te snijden. Hier can aengewesen worden. Z y

Het vierde Boeck 250 Hier wt worden in yder Figuer die dinghen ghemercket/ die afghe fneden moeten werden/ op dat niet te veel ofte te weynich gelaten worde. Maer met dese dingen/ hebben de ervaerne Konst-meesters niet te doen/ behalven in groote ende sonderlicke wercken. En sy plegen in een voor-geschreven Beeldt die buyginge met puncten te teyckenen/ ende terstont dit veranderde gestalt van nieus af te beelden. Ick weet wel hoe swaer het is van dese dinghen eene leer te beschrijven/ om des Lesers en̄ Discipels verdriets wille/ dat wt de puncten ende teeckeninghe gestadicheyt/ ende der woorden verhaelinge ontstaen can. Maer daer zijn vele Compendia/ in welcken de Lesers niet zoo seer vermoeder worden/ maer lichtelick het eynde raecken/ sonder de welcke deser Konst zwaerheyt onoverwinnelick schijnen zoude. Die zich dan met deser saecken experientia ende ghebruyck oeffenen wil/ die moet alle daghen wat veerdicht ende lichts bevinden. Voor welc werck niet beters zijn zal/ als eenen goeden Meester/ want diemen sonder wtlegger leeren moet/ die plegen grooter arbeyt ende veel voudiger moeyten te brengen. Dese voorsz. dingen hebben wy in een Mans-beelt een exempel hier onder ghestelt/ het welcke ooc int 2. Boer geschreven is/ welcke hoochte des hoofts is van negen maten/ maer als het hooft wat hooger gemaect is/ zo zal het niet meer wt negen mat en bestaen. Deses Beelts dwarse ende recht teghenstaende form/ hebben wy aen alle deelen in viercante ende hoeckige Figueren ingesloten dewelcke hooger ende leger wt de dwars ondersche ydelmien wt comen/ ende worden ongelijc van wegen de form der deelen/ daer zy by geset worden. Dit Beelt hebben wy met 9. doorsnijdinghen in 10. hoerkige Figueren wt ghedeylt. Dese doorsnijdinge namen zijn dese/ de dwars linie des Kins/de Schouder-bladeren de Gorgelen/ de Memmen/ des Weeckens/ de Heupen/ des hoochsten Beens/ de Knie/ het leechste vanden Enckel. Maer tot meerder verclaringe hebben wy een faceon alomme in viercantige figueren ingesloten/ voorgestelt dwars en recht/ staende oprecht souver buyginge/ met zijn rechter arm wtgereckt ende slincke hangende. Maer op de ander zijde des blats zult ghy zien alleen viercantige liny figueren op malcanderen staende/ waer in der Figuer wtbeeldinge wtgelaten is. Daer na zult ghy deselve viercantige Figueren op malcanderen gestelt/ ende dat beelt in zich begrijpende/ daer onder op den gront door behulp des overdragers weder gedruckt zien als ghy int besonder vant hooft boven geschiet gezien hebt/ daer na hebben de doorsnydinge jegelicken rondicheyden op haer viertantige Figueren zich schickende daer by geschreven/ datmen int tegenstaende en dwarsche beelt wtsoecken moet: Ende hier wt blijckt/ wat in een yghelicke doorsnydinge der viercante effene afgaen moet. Hier moetmen oock daer op mercken/ als die eene viercantighe effene inde doorsnydinge is in dat hooge corpus/ de ander in die legere/ dat dan eenderley omteeckinge van beelden verstaen wort. Wy hebben de viercante doorsnydinge besonder wtgeleyt met linien tralyens wijse onderscheyden/ op datmen so wat verkeert is/ behoorlick van dese dinghen coste onderwesen worden. Aen etlicke plaetsen comt het/ dat de viercante figueren t'samen getrocken/ aen andere plaetsen datse ruytswijse gemaect worden/ dan moetmen na desen der deylen form ront maken/ maer als die viercantige ruyten worden/ so vallen de gegetrocken linien na deselve form tralywijs/ maer als yet breets/ eng geworden is/ so gebruyet des veranders dienst/ wiens gestalt wy int vorige boec wt. gedruct hebbe. Daer na hebben wy alle dese doorsnydinge op den gront tesamen vergaert/ met wtlaten der viercante figueren/ op datmen zien can/ hoe de selve t'samenvallinge onder malcander sy/ ende hoe ver d'een d'ander overtresse.

the
in do
Heupen

Scheydel Kinne Hoochte des ſchondervleelch Halskuyl Tepelen Weecke Begin der henpen Eynde der henpen Knie Eynde der enckelen Solen.
van de proportie des Menſchen. 2 iij
251

2
K
Å¿tedi vern is/en
pe/O gne

250 Hier v moeten dele dine te ende buygine nicusak te beſchr ende rech Maer di der word zwarrhe experien ende lich Meister ende ver Dese gheſtelt / is van ni meer wt form/hel dewelck worden: Beelt he. deylt. Di der blad sten Beck hebben v dwarsei re. litend alleen vie wtbeeld malcand door beh hooft bo rondiche ben/ dat blijckt / Hier mi doorſny omtreck ge beſor wat ver rtlicke dere pla len korn getrock den is/se gedruct men ver ſelve t'ſe
nye.

van de proportie des Menschen. W Hookt kin Schouder vleys Hals-kupk Het Weecke Begin der Heupen Eynde der Heupen Tepelen + npe / Onder de Encklen / Solen W S Nu sal ic voort bezien/ wat verschil der doorſnydinge ſy/ ſo de viercante Figueren niet recht op malcander blijven staen/ maer door eer beweginge gelijcsaem gestoten zijn Om welcke dingen te verclaren sal een erem el voorgestelt worden eens viercante doorsnydinge/ die comt tusschen den Memmen en het weecke/ datselve viercantige corpus laet eerstlijc gestelt worden op een stimme korm/ de rechte tegen de dwars linie en boven de hoecken/ daer vande Memmen afgesneden is/ sult ghy met letters notieren int voorste deel met a. b. int achterste met c.d. Maer waer vant wrecke afgesneden is/ sult ghy voor noteeren 1.2. achter 3.4. hier onder zult ghy zijnen gront setten/ ooc geteyckent met deselve letters en getal/ dat alle dingen op malcander passen. Daer na sal de viercante figuer op een slimme form int dwars recht opgeset/ gebuycht worden door de teken en des rugh-graets voor nederwaerts ende laet daer onder zijn onderdruekinge/ en alle hoecken met zijn letters en getal geteyckent worden. Also maect dit voor gebogen corpus een nieuwen gront/ daer na zal desen gront int voorste deel daer de borst is/ heel tot u recht omgewent worden op de rechte zijt/ on der de gedachte dwars linp: Als dit geschiet/ zo sullen wt alle letter en tal teykens boven de dwars-linie ander linien getrocken worden. Terstont suldy als vermelt is door de oprechte linien wt de letters en numeren dwars inien trecken wt de viercante figuer/ dat op de stimme form gestelt was/ als voor geseyt is/ ende dat selve zal door behulp des overdragers verricht worden. Maer laet alle letters en tal geteyckent worden so zullen alle saken openbaren. En so de linien ter zijden/ also beschreven worden/ zo zal de by zijde buyginge openbaet worden/ ende als dit deel voor afgebeucht ende op een zijde gewent sy/ daer na dit gewende deel/ zal op de rechte zijde boven de dwars linie door des rughgraets teyckenen weder gebeucht worden. En daerom suldy wt alle letters en getal der hoec

Het vierde Boeck 254 der hoecken des rechten voor geboogen ende omgekeerden deels perpendiculae linien op een zijde trecken/ ende door deselve suldy wt alle letters en tallen der om gekeerde verleginge door behulp des overdragers trecken/ zo salmen sien/ datse zich in alle hare letters en getallen doorsnyden/ in deselve plaetse suldy zijd linien rontom trecken/ ende dan sullen alle saken zich wel schicken. Maer binnen dese suldy de getralieden vande stimme ende recht tegenstaende quadrangulen na de hoochte en leechte/ breete en dickte/ deelen/ en datselve door behulp des verkeerders. Ten lesten suldy des gedaentes wtschildering door de getralide in dat oprechte nedergedruckte deel inschrijven/ hoe danich sy in gheschreven sal worden/ als ghy zien sult dat wy gedaen hebben. Ende als ic heb geleert dat men dit deel tracteeren can/ soo mach het van allen anderen oock geschieden. Maer het sal van nooden zijn dese dingen veerdich te hebben/ om de beeltnissen in haer gedaente haest te maken/ so jemant deselve het aenschijn ontrecken ende gelijcksaem wech steecken wil. Desen Verkeerder wort gh Desen Verkeerder wort ghebruyct bruyct van voren/ tot de sny Rugghe naer der syden tot de snydinghe der dinghe der Tepelen, Cepelen, verk. verk. a/s A 8as 14 Borst F N — Rug. Verkeerder verke Desen Verkeerder wort ghe Desen Verkeerder brunct van voren / tot de suywort ghebruuet na der dinghe in het weeckt. spden / tot delsnydinghe Vorst in het weecke.
wa mei den

er wort ghe tot de li elen
van de proportie des Menſchen. 25. Maer na dien dese manier met een exempel eens groote van een menschlick heelt voorgestelden deels aengewesen / te weten tusschen de Memmen en het Weet / wt welcke men verstaen can/ wat door alle deelen die recht op malcanderen gestelt zijn geschieden soude/ als den staet vande rechte linie verandert wert. Vervolge dan voort deselve manier inde byuginge aller deelen die in haere viercantige figueren ingesloten syn/ welcker staet wy sullen setten na ons goetduncken ende veranderen/ latende yder vryheyt doen alst hem behaecht. En so misschien yet tot dese dingen nutlijc voor desen wtgeleyt is/ datselve sullen wy nu ooc wederom hier by nemen/ anders/ als voor verhaelt/ is in desen deel kloecheyt van doen / dewijl alle deelen in haer quadrangulen verandert zijnde / veel een ander form hebben inde beschrijvinge/ met alleen de opstaende/ maer ooc de nedergedruete/ want een deel pleecht dan voor/ ende achter gebuycht te worden/ daer na op een zijde gekeert ende gebuycht/ welcke dingen tsamen op dese maniere hebben/ plegen wtgevoert te worden. Maer zo yet wat vande voorsz. saken inde volgende verhaelt gevonden wort/ zo salmen weten dat het door noot geschiet is/ op dat de volgende leer met de voorste over een come ick heb gedacht met dit een exempel te vreden te zijn/ maer heb gebreest dat daer wt de resterende saken niet wel zoude verstaen worden/ maer int begin zal ic des beelts eerste deel stellen/ dat is/ de vierhoeckige figuer des hoofts/ welcke verhandelungh met de andere over een comt. Maer eerstlich worden de 4. bovenste hoecken getepckent met de letteren a.b.c.d. de leege met 1.2.3.4. alzo dat a. op 1. b. op 2. c. op 3. d op 4. accordeert. Daer nae ziende opt stimme aenzicht/ buyge ic de voorgesettelinie vande hoochde des beelts voorwaerts/ dat het onder zich ziet/ en hier wt moetmen den gront maken/ waer wt men can mercken/ hoe veel de bovenste lengde de onderste overtreste/ dese worden met de letter a. noteert. Daer na keer ic de verleginge recht tot my/ dat het teghen gestelde aenzicht my recht aenziet / en keer het een weynich op de rechte zijde / ic verheve ooc alzo linien wt alle punten der letters ende getal des zydelicke corpus a ende trecke door behulp des overdragers dwars linie door de oprechte/ waer dan de letters ende getallen doorsnyden/ werden hoecken geteeckent boven inde letters en onder int getal. Als ic nu de teyckens met hare zijden te samen heb gevoecht/ so bevint zich dat neven zijdich voor gebuckte en op een zijde gekeerde aensicht/ recht aen te zien/ met syn oprechte en nedergedructen gront/ dese dingen laet geteeckent worden met de B. Nu moetmen ooc weten hoe dit deel B. int aftyten in hooch en legen gront/ na de zijden oprecht en nedergedruct zich aenzien laet/ en wat het zijdich of voor aen te sien voor een gestalt krijghe. Nu mach dat deel B. int tegenstaende voor gebogen en op een zijde gekeert also gecromt worden/ die recht teghen staende nederdruckinge verhooge datse my recht aensie/ als ic gesepe hebbe/ dese keert om datse zijdich wort/ en verheve wt desen gront letters ende eyfferen die linien wt den overdrager/ en stelt dan dat voorich recht tegenstaende corpus/ als het gewent en gebogen is neven de opgetrocken linien/ ende treckt dan wt alle puncten der letteren ende ciffers dwars linien met den overdrager wt den gront door de opgerechte linien. Waer dan de linien doorloopen/ daer set teeckenen van letteren ende eyfferen/ en treet dan de zijden te samen/ so sult ghy een nedergebuckte en opstaende form hebben/ daer by set de C. Hier wi moet ghy dat derde vinden/ zo dat het corpus voor zich geneycht op een zijde ghewent/ en gebeucht worde / als voor aengewesen/ maer nu zult ghyt zo maken/ dat opgerechte deel B. op de rechte zijde brengen/ als het voor op de rechte zijde gewent is/ ende so ghy syn nedergedructen gront gelaten hebt/ sult ghy deselve buyginge nut maken/ want het also moet verandert worden/ dat de hooge hoecken a.b.c.d. even inde rechee zijde vallen/ ende de leege 1. 2. 3. 4. dicht t'samen getrocken / als de hoochte a. b. r.d. Dat moet op dese wijse comen / vanden overdrager suldy wt de hooge hoecken a. b. c. d. perpendicular linien inde grant trecken/ dan zal voort de afsnydinge der linien a.b.c.d. blijcken/ want sy worden dopf

Het vierde Boeck door de linien der letters van boven af inden gront verclaert. Also worden ooc de linien wt de puncten der eyffers afgelaten / oock wort verclaert / hoe veel de zijden i. 2. 3. 4. in dese onderdruckinge dichter te samen comen als te voren. Ghy siet hoe veel het bovenste deel inde nederdruckinge sich op een zijde wtwerpt/ en dat deel beteyckent met D. men moe ooc weten/ wat gestalt dit op eenzijde winnet/ neemt dese nedergedructe gront D. en stelt die na der zijden aen te zien/ als vande B. vermelt is. Als dit comt/ soo verheft linien wi alle punten der letteren en̄ cyffers door den overdrager/ daer na treckt wt de D. dwars linien door de oprechte/ waer dan de linien doorsnijden/ daer set letters ende cijfers by/ als de syden in malcander syn / suldy sien wat de form over een syde voor fatsoen heeft / daer by set de E. also hebdy de syde en recht tegenstaende gedaenten voleynt/ twelc int were var noode is. Daer op set de viercantige figuer des hals/ doet daer mede als met het hooft maer ghy moet het een weynich minder voor sich op de syde en op de rechte buyghen / ei deselve hoeckenmet a. b. c. d. en̄ 1. 2. 3. 4. teyckenen. Also sullen de gedaenten der verhevene en nedergedructe deelen blijcken/ besonder inde twee laetste deelen D. E. die daer sullen gebruyct worden. Dese saken zult ghy inde ander deelen des lichaems wel behouden / ende de leege deelen minder buygen. Hier wt sal blijcken / hoe het lichaem op een zijde vringt ende hoe het voorsich geneyget ofte op een zijde gewent wordt Als ghy voort gaet en comt tot het deel/ dat geteyckent wort met het doorsnyden des Mems en weecks / dat laet oprecht staen / keert het weynich op de rechte zijde ende maect hem syn noodigen gront/ die is maer tweederley van doen/ de zisdige om wil des eersten gronts/ diemen verkeeren en oprechten moet/ de derde inde welcke de omkeeringe ghekromt wort. En dese gronden noteert met c.d.e.f. vanget van a. niet aen/ opdat d e. te samen copuleert worden. Dit suldy ooc weten als ghy den recht tegenstaenden gront om keeren wilt/ so kondy noyt falen/ so ghy eerst het deel dat ghy wenden wilt in een gelijck zijdich recht hoeckige figuer insluyt/ also dat ingesloten deel met het gelijck-zijdige om wendet. Oft so ghysoect een omwindinge na een recht perpendiculaer linie/ soo let of de hoecken ſtomp of ſpits op de hoecken wtloopen/ maer gebruyct ziſdige figueren/ als tot de rechte dwars-linien. Het leste viercante corpus sal tusschen de doorsnydinge des weet en navels syn/ weic ghy inde doorsnydinge des navels sult voortsetten/ ende syn gront daer onder stellen / en deselve met de S. tekenen / maer dat recht tegenstaende deel suldy teyke nen met de D. Maer dit wort alleen tweederley wtgedruct om dat het eenmael gebeucht wort/ ende inde tegenstaende/ alsse wtgevoert is met rechte linien wt zijnen gront/ ende door den overdragers dwarslinien doorgetrocken so sullen alle saken claerlick blijcken. Soymandt dese leer voorneemt/ die zal eerst de Beelden int particulier met een rechte maet wtleggen/ ende met een bequame statuer afrijten/ dan sal hyse bequamlijc buygen/ ende een yder syn gront onderstellen/ ende van daer verheven met redenen wt de perspective genomen/ ende soo een loflick were te maken beneerstigen. Die sal lichtelick mercken/ wat profyts hier wt te hopen sy/ ende ic twyfele niet dat de gene/ die dese dingen vercreger heeft/ niet beter na trachten sal. Ende ic weet wel/ dat dese dingen aen veel plaetsen swaer te ghebruycken schijnen/ maer desen sal neersticheyt ende vlyt te hulp comen. Want der schriften donckerheydt pleecht door ghestadicheydt des Lesers ende door sorghe altijd overwonnen te worden. Ende hier heeft my behaecht van dese saecken mijne leeringhe te sluyten: So Godt mijnen arbeyt sal gonst ghegeven hebben/ so sal ick andere te denen des Schilderin met mijnen Schriften na desen verclaren / op dat onse Schilders niet alleen van der handen ghebruyck/ maer oock van waerachtighe leeringhen den konst wat te vermoghen aenghesien worden / waerom ick meyne dat ick Godt niets roemlickers noch de Menschen aengenamers doen can

257 van de Proportie des Menſchen. Oock beteeckene ic dese drie gronden met de letteren C. D. E. en hebbe niet onder de A. ghelijc boven/ op dat in het navolgende ghebruyc altijt de Corpuren D. E. door het gantsche beeld op malckander komen. Item wanneer ghy eenen verkeerden/ neder-gedructen gront/ die voorwaert staet/ op een syde wilt wenden / Soo omtreckt het selvighe verkeerde dingh met een rechte viercant/ ende went dan het viertant met het dingh op een spoe/ zoo en feelt ghy niet/ oft oock by een oprechte linie/ op des dinghs syde by de ghemaecte linie een wijden ofte engen hoer maect/ ende stelt die na der syden/ gelijc voor het van voren ziende by een dwerschlinie. Daer na neemt het seste viercante Corpus/ tusschen de snede van 't weecke en des navels/ ende treet ofte buyght het onder de snede des navels tot voor toe/ ende maect hem zijnen neder-gedructen gront. Dese eerste gront soude de leste zijn/ daerom beteeckene ic hem met de letter C. Maer den van voren zienden gront is D. Ende dit Corpus en behoeft niet meer dan die twee gronden/ daerom dat het niet meer dan eens gheboghen werdt. Daer na neemt desen van besyden zienden neder-ghedruckten gront/ met alle teeckeningen en went hem dat men hem van voren ziet/ daer na trectmen de sen gront weder op ende handelt uyt den Overdrager ghelijc voor verhaelt is. zoo vinden sich alle dinghen klaer. a 2 " ④⛨ 2 Dit viercante Corpus behoort tot het hooft. 2 to 1 N2

258
Het vierde Boeck Dit viertante Corpus behoort tot den hals. C A — — ⛪ — D2 E

A
⸳
van de Proportie des Menschen. Dit viertante Corpus behoort tot de hooghte des ſchoudervleeſch. B C — . E + 2 Aaſ
259

Het vierde Boeck 160 Dit viertante Corpus behoort tot het bovendeel der borst. B A 4-0+ E —
19

van de Proportie des Menſchen. Dit viertante Corpus behoort tot het onderste deel der borst. D Dit viertante Corpus behoort onder het weecke. D E xx Aa iij
261

Ie sich nu onderstaet/ ende dese mijne onderwijsinge naer komt/ om de beelden eerstelic een rechte proportie/ door de maet te gheven/ ende die als dan ordentelick stellen ende buygen in den gront leggen/ als dan optrecken ende in de Perspective brenghen/ ende alzoo voort konstlick in het gemael ofte werc stellen/ dan wert men haest ghewaer/ wat nut jemant daer uyt volgen kan/ ende sonder twijfel veel meer vinden dan hier aen-gheseyt is: On-aenghesien dat myne onderwysinghe van sommige voor swaer geacht wert/ t' welck alzoo is/ ende niet sonder vlijt ende moeyte kan gheleert werden. Ende daer met wil ick gunstige Heeren/ op dit mael myne schryven een eynde maken/ ende zoo het Godt belieft/ tot syner tijt meerder te beschryven/ wat tot het afteeckenen behoort/ daer met sulcken konst niet alleen op de ghebruyc-roye/ maer oock met der tijt/ uyt rechten ende ordentelicken grondt gheleert ende verstaen mach werden. Godt tot lof/ ende allen konst-lievende tot nut ende welghevallen. Oe-wel den vromen ende konst-rijcken Albrecht Durer dese vier Boecken heeft beschreven/ zo en heeft hy maer het eerste weder oversien ende gecorrigeert/ dan eer hy aen de andere drie ghekomen is/ heeft hem de suelle doodt over-vallen/ dat hyse niet en heeft konnen over-zien/ zoo 't mogelick geweest waer dat hy tijt ghehadt hadde/ hy mochte eenigh dingh veranderdt/ vermeerdert ende vermindert hebben/ niet teghenstaende hebben syn goede Vrienden voor mit aengesien/ dat de andere drie Boecken oock onghecorrigeert souden uyt gaen/ dan dat sy ongedruct souden blyven/ te weten/ ofter jet in waer (twelt sy niet achten) dat men verbeteren mochte. Zoo hem Godt het leven niet benomen hadde/ zoude hy noch vele zeltsame konsten voor den dach ghebracht hebben/ tot profijt voor alle konstenaers. Hadde ooc voor/ een langhere ende klaerdere Perspective/ dan hy te voren ghedaen hadde/ te beschrijven/ Maer Godt die alles ten besten keert/ heeft sulcks/ niet sonder oorsaken/ laten te rugghe blijven/ Synen name sy gelooft ende gheeert in der eeuwigheyt. Amen.

S Y KAREL den vijfden, van Godes ghenaden, verkoren Roomsche Keyser, tot allen tijden vermeerder des Rijcks &c. In Germa nien, tot Hispangien, beyde Sicilien, Ierusalem, Hongarien, Dalimacien, Croacien &c. Koninck Ertshertogh in Oostenrijck, Hertogh in Burgundien &c. Grave tot Habsburgh, Flaenderen ende Tirol &c. Bekenne opentlick met desen Brief, ende doen cont eenen jeghelicken, Naer dien de eerbare onse lieve aendachtighe Angnes, vvyle Albrecht Durers naer-ghelatene VVeduvve, onse Keyserlicken Regiment in't H. Rijck voor-ghebracht, als dat de voorsz Albrecht haren Man, ettelicke Boecken van de Menschelicke proportie, vvt rechte konst naer de perspective, zijns eygens inventie ende vindinghe, niet sonder groote moeyte te samen ghebracht, ende van vvillens ghevveest, de selve Boecken in druck te vervoorderen, tot nut van allen Lief-hebberen, Maer alzoo de selve Albrecht, eer de voorsz Boecken in druck zijn ghekomen, ghestorven is: Ende nu de VVeduvve, sulcken Boecken, ten deele de formen laten snyden, ende villens is in druckte laten komen, Souden sich ettelicke onderstaen, de selve haers Mans ghevondene konste, ofte jet sulcker Menschelicker proportion ghelijck, achter haer op den selvem naem, ende niet ghelick Durers ghevon den konste, in druckte brenghen. Daer toe heeft sy sich ooc te besorghen (gelijck dan dickmael gheschiet, dat yet der ghelicken met moeyte en arbeyt ghevonden, in druck ghebracht vvert, tot nut en profijt, dat sulcks andere naer drucken, en haer voordeel met een anders arbeyt soecken te doen) zoo wvanneer sy dan haers Mans konst drucken laet, dat andere, zoo sy het niet voor en komt, de selve, tot hare groote schade, terstont naer drucken, Ende sy daer op demoedigh aen-roepe, haer hier in met ghenadighe voorzien ende hulpe te verschynen, Dat vvy daer mede alsulcken boven-ghemelde, Durers konst en vindinghe, niet achter en houden, ooc de voorsz VVeduvve niet verontrout ende tot schaden ghebracht en vverde, De selve VVeduvve dese naer-volghende vryheyt ghevende, Gheven haer die ooc hier mede van vveghen Roomschen Keyserlicken macht, vvesentlic in kracht deses Briefs, Alzoo dat niemant, vvie hy is, ghemelte vvylent Albrecht Durers voorszghevondene konst eñ Boec, oft yet daer uyt ghetrocken, van den selven in synen naem, als of hy't ghemaect hadde, sonder toe-latinghe der ghedachter VVeduvve, in druc brenghe, ofte uyt-gaen late, noch verkoope, Dat ooc ghemelde Boecken, konst ende proportion der ghenaemde syner VVeduvve, zoo sy die in druckbrenghen laet ofte ghebruyct hadde, in thien jaren naer uyt-gang deses drucks, niet naer drucken, noch alzoo naerghedruct te verkoopen. Ende ghebieden daerom allen ende een yderen onseren ende des Rijcks onderdanen, ende bysonder allen Schilders, Boec, Figuer ende Kunst-druckers, Handelaers ende Verkoopers, ende in-sonderheyt die in het Roomsche Keyserlicke macht. Op de poene van thien marck Goudts, half in onse Keyserlick Camer, Aa iiij ende

ende de ander helft tot behoef van de voorsz VVeduvre, ooc by verliesinghe van de naer-ghedructe Boecken, Hier mede vvillen vry ernstelic, dat gheene bovenghemelde wylen Albrecht Durers, ghevonden konst-boecken, oft jet daer uyt ghetrocken, als by hem ghemaect, in druc te brenghen oft uyt te laten gaen. Daer toe ooc de ghenoemde Boecken en const, die de gemelde VVeduvre in druc ghebracht heeft, en noch doen soude, in bestemden tijt van thien jaren, niet naer te drucken, noch ghedruct te veylen, marct draghen noch verkoopen, in gheender manieren, op de boven-geseyde pœne, en sulcken druc ende na-druc te vermyden, vvelcke druc ende naer-druc, de ghedachte VVeduvve alzoo, ofte die sy daer toe verordineren zal, aen allen plaetsen, in haer ghevvelt en handen zal moghen nemen en behouden, Daer toe haer een jeghelicke Overicheyt, zoo het versocht wert, behulpelic zal zijn. Dat meynen vvy ernstelic. Met oorcont deses Briefs beseghelt, met onsen Keyserlicken aen-hanghenden seghel. Ghegheven in onser en des Reycxstadt Spyer, den 14. Augusty, Naer Christi gheboorte, 1528. Onses Rijcxs des Roomschen int neghende, eñ de andere alle in t derthiende jaer. Ad mandatum domini Imperatoris in Conſilio imperiali. VV. G. Z. Montfort des Keyserlicken Stadt-heuders-amts vervveser. ssɣt.

van
ELEGIA BILIBALDI PIRCKEYMHERI IN OBITUM ALBERTI DURERI. Qui mihi tam multis fueras junctissimus annis Alberte, atque meae maxima pars animae, Quocum sermones poteram conferre suaves Tutus, & in fidum spargere verba sinum. Quur subito infelix moerentem linquis amicum. Et celeri properas non rediture pede. Non caput optatum licuit, non tangere dextram, Vltima nec triſti dicere verba vale. Sed vix tradideras languentia membra grabato Quum mois aecclerans te ſubito eripuit. Heu ſpes fallaces, & mens ignara malorum! Quam lapſu celeri cuncta repente cadunt. Omnia Durero dederat fortuna ſecunda Ingenium, formam, cum probitate fidem. Omnia ſed rurſus celeri mors abſtulit auſu Tollere ſed laudes improba non valuit. Virtus namque manet Dureri, atque inclita fama, Splendebunt donec ſydera clara polo. Idecus, i nostrae non ultima gloriagentis, Ductore & CHRISTO regna superna pete. Illic non vano gaudebis ſemper honore Pro meritis felix praemia digna ferens. donec nos fragiles erramus mortis in umbra, Et miſeri cymba labimur inſtabili. At nos praeservans aderit quum gratia CHRISTI Hoc duce felices ingrediemur iter. Interea mœſti lachrymas fundemus amico Nil quibus afflictis dulcius eſſe poteſt. Accedentque preces, ſummum placare tonantem Quæ poſſint, quicquam ſi pia vota valent. Et ne quid tumulo desit, spargemus odores, Narciſſum, violas, lilia, ſerta, roſas. Felix interea ſomno requieſce beato Dormit enim in CHRISTO, vir bonus, haud moritur.

Epitaphium ejusdem. Albertus postquam pingendo ornaverat orbem, Arteque tam lepida cuncta repleta forent Nunc reſtat eœlum, dixit, pingatur ut altum Mox terram linquens sydera clara petit. Aliud. Ingenium, probitas, candor, prudentia, virtus, Ars pietaſque fides, hic tumulata jacent. Aliud ab eodem. Per lachrymas poſſet ſi vita Alberte reverti, Non corpus vili hoc contegeretur humo. Sed quia non lachrymis, nec flendo fata moventur Moerendo tantum ſoluimus inferias. M. Beatis S. Memoriæ Alberti Dureri, viri optimi, ac ætate ſua pictoris absolutissimi, qui non solum primus è Germanis picturam auxit, illustravit, ac ad severiorem legem restrinxit, sed & literis poste ritati commendare coepit, ob quam rem, praecipue vero mores compositos, prudentiam ac modestiam singularem, Nurenbergensibus suis, imo exteris omnibus fuit charissimus, Divo vero Maximiliano, ac nepoti ejus Carolo, Cæsaribus, nec non Ferdinando Hungariae ac Bohemiae Regi, acceptissimus, qui illum annuo largoque stipendio foverunt ac summo prosequuti sunt favore. Obijt autem non sine magno amicorum desyderio. viij. idus Aprilis. Anno M.D. XXviij. Ætatis vero suae. lvij. Bilibaldus Pirckeymherus amico integerrimo. M. P.