10
meditatio theologica
Dc_j
SACRA DOMINI
C OE N A»..
) Deo adjuvante,
) Subprafidio
I REVERENDI ET CLARISSIMI VIRI,
IDN. MATTHI1 MARTINII, SS. THEOLO-, gix in illuftri fchola NafTovica-Herbornenfi ProfefTo- , ris ordinarii & praeceptoris fui honorandi, publice disputandam proponit !
J o H a n n e s-R odolphus Forerus i
Scaphufianus Helvetius.
i^ssovionyM
Ex officina Cliriftophori Corvini.
1^4 i 6 o s-
I

'tfeK"
.. _ ^ WWW V1P ^- _ _ __ __ _
Smagnificis et amplissimis
YIRIS NOBILITATE, SAPIENTIA, VIR- tute,8c authoritate pratftanti (fimis,
Dn. Heinrico Scwartzio 1
J.ll.D. ^Confulib.dign.
Dn. Ludovico Buggio J
^ vr ET
4|T0TI ordini senatorio incly.
t*Reip.Scaphufianae; Dominis Maecenatibus patronis, &ftudiorum fuorum promotoribus,perpeuio honoris debitaeque obfervantiae cultu profequendis: ite o ii Claripmo & doctifimo viro,
Dn. Josuas Bumanno, artis medicae periti/limo; e facra Baptifmatis fonte Susceptori fuo,omni officiorum genere colendo:
SIC-STIMM
(larifiiinis fy confultifiimU virU,
DN. TOH. MARTINO OSVALDO J.U.D.
DN. BARTHOLOMjEO OSVALDO,
Patriciis Scaphufianis; fratribus germanis Dominis fuis& 3-*) fautoribus fumma obfervantiahonorandis:
Hanc meditationem Theologicam humiliter
offert & inlcribit '
JoHANNe S-R OJOtP H It S E O R E- v R u s Scaphufiamis Helvetius.

MEDITATIO THEOLOGICA DE SA-
CRA DOMINI COE NA.
THESIS I.
S icut in rebus politicis literse & Agilia, quibus aliquid magni momenti continetur & obfignatur, cumprimis diligenter obfervari,&,ne fcindantur vel rumpantur,cuftodiri folent: ita in rebusdivinisfumma cura providendum,ne verbum Dei,&eicofirmandoappenla facramen- ta falfitate aliqua contaminentur.
II.
Quo autem impotentius & concitatius contra aliquid Diabolusfu- rit, quoque pluribus aliquid inquinare nititur erroribus:eo&nos illud magis neceiiariutn credamus, & diligentius corruptelis exundantibus obviam eamus. Id quod maxime apparet circa Iaeram D.N.coenanrdc qua jam fummatim lanam dodrinam vifum elirepetere.
rrf.
In pradentia autem duntaxat verba D.Pauli, qux extant in Epiftola prioread Corinth.cap.u.^.2j.24.25.populariter& dilucide tradabimus.
IV.
Continent autem ea verba duo. i.procemium Apoftoli. z. recervfio- nem totius rei a Salvatore noftroj esu Christo geftse.
V.
Ad prooemium quod attinet, comprehenditur illud his verbis, Egoat- ctpiaDomino qued&tradidivobis. Quibus verbis Apoflolus vultdodrina* fuas fidem conciliare, ut.quse non fit humana, fed divina j non nova,fcd eadem cum illa, quam Christus ipfe tradidit.
VI.
Liquet hinc, quomodo errores in ccena Domini, per hominum vel incuriam velfuperftitionem exorti, facile & rite corrigi,&deincepsfeli- citer prateaveri poflint: Si videlicet aprimainfl:itutione,dextreintelle- da, omnis & dodrinat & adionis fumatur regula. Quando enim illa fervatur, non erratur: quamprimum autem ab illa vel latum unguem aut transverfum digitum disceditur,redum jam non tenetur.

,_ . , , . . . vn. .- -?
Peccant igitur graviflime, qui pro inftituto Christi, hominum figmenta in adminiftratione facrae ccenae fubftituunt: cujusmodi funt, Confccratio magica, Adoratio cruftuli, Elevatio,Repoiitio,Circum. geftatio: Nugaepompofae veftium, lychnorum, tintinnabulorum,geniculationum , & alia his fi milia.
VIII.
. - Ha&enus praefatio; fequitur recitatioinflitutionisccenaeDominica:.
IX.
Ea dividi poteft in has partes, nimirum i. Quisfacramccenaminfti- tuerit. 2.Quando- 3.Quomodo?
X.
QuisS.Ccenaminflituerit,oftendunthaecverba.-DoMiNUS Jesus. Hic eft auftor, a quo vocatur coena Dominica. Videndum ergo, quid hic Dominus fecerit, dixerit, & praeceperit: ut fapienter monet Cyprianus lib.i.Epift^.Siyo/mCfoT/?»* tradar ei?,
ante nas faciendum putaverit, fed quid,quiante omnes edi, Chriftus prior fecerit. Ne^ enim hominis confuetudinem fiqui oportet,fed Dei veritatem. Et ibidem. Quare fi in lumine Chrifti ambulare volumus, apraceptis ejus & monitu non recedamus, a- gentes gratias,quod,dum infiruit in futurum,quidfacere debeamus, depraterito tgno- [it, quod [impliciter erravimus.
XI.
Audtorem autem hunc Apoflolus Audio exprimit;partim ut confirmet, quod ante dixit, fe fecundum Domini inftitutionem deccenafem- perdocuifle,partim etiam, ut omnis homoccenam hancfacram,tanqua divinum facramentum, in precio habeat, quoniam a Dei filio inftitu- tum. Nemo enim quicquam pro facramento vere poteft agnofcere& venerari, nifi Deum ejus audlorcm efle,certo fit perfuafus. Adhaecvult etiam Apoftolushic audtoris nomine cavere,ne quis tentet in coena: asionibus quicquam vel omittere, vel mutare,vel de fuo addere.
XII.
Quando S.Coena fitinftituta, indicanthaec verba: Eanotte,quaproditus rfl.fcil.ajudaIfcariote.unoexdifcipulis, quiipfum Judseistradidit,ar- gento a facerdotibus accepto. Ha:c circumflantia temporis additur, ut fciamus, Christum inftituiflecoenam tanquam^rn^eVvrorfuijam* jam morituri.
Eft

Eft autem circumflantia Haec ex moreV.T. ubi agnus pafchalis circa noScrn erat comedendus; pofl quem comefum Dominus hanc coenam jnfiituit, ut doceret,fe effe verum illum agnum Dei, qui tolleret peccatum mundi,Johan.c.i.v.29. Ad hanc igitur circumflandam temporis rc-r tinendam non fumus obftridti, quum exceremoniali legependeat.
XIV.
Anne&itur hzc circumflantia temporis etiam,ut, quicquidCH ri. flus hic dixit & fecit, eo magis attendamus&obfervemusjutpro ultimo Christi teftamento hoc reputantes,nequeipfi mutemus,nequeab pliis fcientes & volentes mutari finamus. Namnehominis quidem vulgaris teflamentum mutare licet,Gal.j.v.ij.
XV.
Ideo autem hujus ritus traditionem in illud ufque tempus distulit,ut doceret, fe, quum aditurus erat mortem,non adire fua causa,ut qui peccato nullo infedtus fuerit;fed noflra causa, ut noflra peccata expiaret.' atq; itateftifiearetur fuum erga nos lingularem amorem,qui in fummis angufliis fu is non fuerit noflri oblitus, neque,quod merebamur,exprobraverit nobis miferise illius fusecaufam, fed potius nos confolatus fuerit contra metum irae & judicii divini.
XVI.
Sequitur nunc,ut explicemus,quomodo ccenafacra fit inftitutamem- pe tum refpedhi panis,tum vini, qure duolymbolaDominusufurpavit ad fignificandum,fe plene ad vitam aeterna nos nutrituiumefle. Ex quo patet,licetilla duo fint,adunum tamen ea referri.
X VII.
Circa panem notanda funt, i.ritus Domini. 2.praeceptio de terreno lymbolo externe fumendo. 3. promiflio de caelefti bono. 4. praeceptio de fine manducationis.
XV IIT.
Ritus Dominifunt hi: primo,<rre/>i//>4»m,emenfafcil.manu fua,panem verum, naturalem, ad famem corporis pellendam, & corpus alendum paratum & idoneum, & quidem toti populo Judaico eo tempore communem,videlicet azymum feu infermentatum. Panem autem delegit & non. aliud edulii genus,quia omnium aliorum alimentorum fulcimentum eft panis.
A 3

xix .
- peraccidens autem,propterpafcha,cum hac inftitutione/aerae ccenat, panis fermenti expers concurrebat. Quare haec quoque circumflantia adfacraccoenaee/Tentiam non pertinet. Nec etiam Chriftus Certam rationem pinfendi panes,ad caenam fuam przfcripfit.
XX.
Apofloli quoque deinceps extra illud pafchatis a tempus, & in b E- tbnicorum quoque coetibus facram ccenam celebrarunt; quo tempore conflat fermentatum panem in ufu fuiflfe.
a Att.c.2.v.24. bAit.(. 2 o.v. 7 >
XXL
Per panem, qui cibus efl corporis in hac vita, nos hic monere voluit Salvator nofter, etiam anima: noflrae peculiari opus eflecibo ad vitam aeternam; &fefeefle huncanimse noflrae fpiritualcm cibum,panem illum vivificum,Johan.c. 6. v.51. qui de calo defeenderit, ad famem falutis no- Arte, in qua nobis in aeternum fuiflet contabefcendum,depellendam;& fefe efle unicum & communem cibum omnium ele<Soium,ficutpanis communis omnium hominutam nobilium quam ignobilium cibus efl.
XXII.
Unde apparet,ad hanc fignificationem exprimendam, adhibendum efle cibarium & verum panem,qui vim habeat corpus alendi,quali Dominus ipfe ufus efl. Non enim panis materia (farina & aqua)non forma, non color, non fapor, non pondus: fed naturalis vis & ufus analogiam & efficaciam Chrifli pro nobisimmolati monflrat.Hofiieeigiturillaepar- yx Si rotunda; (quas appellant ) ad facram ccenam non funt idoneae.
XXIII.
Etfi vero communem panem obfervari velimus: efl tamen aliquod discrimen inter panem communem & panem fa erae cce nae. Panis communis fumiturfimpliciter ad nutritionem corporis: panis vero /aerae cce- nae accipitur ad nutritionem animae,id efl,ad confirmationem fidei &u- nionis cum Chrifto.Ergo panis communis&eucharifticus differunt fine, ufufeu vocatione,ut infra ex Irenaeo thefi 43.1oquimur.
XXIV.
Haec efl igitur confecratio panis, quum, a vulgari ufu transfertur ad facrum, & in facramentum ordinatur: ficuti cera,cui imago ex figillo ad literas appendenda imprimitur,cera communis non efl amplius,ufu fci- jicet. Alter

^itl^
adm®.,
>inemii e
sfaluthi»
Undati;!
ificotjus
ndkitf,
libcadiB p//D o. i oforrn, Dgiam & illxp
IQEX.
'inis®
ota»
iifsiffif
XXV.
Alter ritus efl gratiarum aclio, dirc<5la ad Deum. Ch r i stu salitem gratias egit Deo patri cadc-Ai,non pro benediftionelibcrali,quod cibum patumq.;dcdiflet(id enim haud dubie pro fuo more in principio illius ccenx fecerat, & iub finem cancndohymnum iterum fa&uruserat) fed ideo egit gratias, quod Deo patri fuo placuiflet, reconciliare fibi per filium, & ab sterna morte ac damnatione redimere elc<5tos:cujusrederru tionis perficienda?,& ex hoc m undo in cadum migrandi dies inflabat.
XX VI.
Quamvis enim Christus fponte fua animam fuam pro ovibus fuis poneret a ,& nemo eam ab invito raperet: attamen quatenus carnis noftra? infirmitatesfusceperat,acerbitas mortis ^animam ipfius multum contrillabat, muitiimque conflringebat, donec perficeretur; perafio autem facrificio,sternam gloriam c ingreflurum ie fciebat. Eapropter diem illum d defiderio deiideravit, ut confummationem fui officii in terris,&perfedta? gloria?initium,adeoque ex amare falutis noflra?,& glori* fua: gaudio, Deo patri gratias egit,quod nunc tandem immolandi fui hora appropinquaflet.
a Joh.c.iS.v.15.18. b Mattb.c.26.v.£8. Luc.C.!2.V.so- cf»b.c.i6.v.2S . dluc , C . 22 . V . 1 j.
XXVII.
Advertendum hic efi, quod Matthaeus & Marcus de pane dicunt yisat, de poculo , L u cas vero & Paulus etiam de pa ne
sx'widemfignificare;id quod colligitur ex Epiltola r.Cor.io.v.td. ubi verbum dJxoy&v ad poculum refertur. dJxayU praecipue compfedlitur certa verba,quibus benedicimus menfie:<i’^;aeis-/a vero animi affedtus, quibus beneficium agnofeimus, magnifacimus & laudes Redemptori canimus.
XXVIII.
Patet quoque hinc, quo animo nos oporteataccederemen/am Domini,grato nimirum & Dei beneficioru memori. Et quanquam femper & ubiq; gratos deceat nos eflfe pro Dei beneficiis,tamen in hujus,utpote maximi,recordatione praecipue gratos animos declarare debemus.
XXIX.
Manife/lum fit quoque bine, non efle verum,quod quidam clamitat, omnes Evangeliftas &Apoftolum Paulum eodem modo,iisdem verbis

coenam dcfcripfifle: idquc indicio nobisede,omnia verba fimpliciter uti fonant, juxta literam debere accipi in hoc negotio. Sihocverumeft, aut habent alios Evangeltographos, quam nos; aut ab hocaliquid mu. tuantur & illi addunt. Innoflris enim Evangeliflis aliqua reperitur di- verfitas in verbisccenar,licetfenfusapud omnes fit idem.
XXX.
Tertius ritus eft, quod Dominus panem fregit , i.e.ante oculos difeipu- lorum in frufta partitus eft panem, quem e mcnfa acceperat,ut fymbo- lum fieret tunc mox crucifigendi,at nunc crucifixi corporisipfius,&ut poflet inter multos distribui. Undeetiam Paulusait i.Co.r.io.v.i6.PaB« quem frangimus,nonne communio dt corporis Chrifti ? linum vero panem inter multos distribuit, quoniam unum corpus multi fumus, quia omnesde unopane participamus.
XXXI.
Fra< 5 fio panis hoc in loco non accipitur pro distributione,ut lingua; Hebrxx phrafi fit interdum, ubi dicitur, Trangepanem efurienti, Ifa.c.58. v.y.quodidem eft ac da panem, ut patet Ezech.c.iS.v.y.Hicenim de distributione in Evangeliflis feparatim dicitur,de</;f, imo dicitur ,& dedit, adeoque prius a pofteriore diftinguitur, utquod ejus causa pra?ccflerit; fed frangere hoc in loco idem eft quod distrahere,dare idem quod distribuere,feu fragmentum porrigere.
XXXII.
Per fra&ionem panisCHRisTus ob oculos difcipulis ponere & explanare voluit fradftionem corporis fui i.Cor.c.n. Etfi enim os Christo non fit fradtum: corpus tamen continuum folutum eft, cara ejus flagellatione cruentata eft, caput,manus,pedes,& latera funt perforata; & anima a corpore eft di vulfa.
XXXIII.
Eft itaq; propter fignificationem hsec ceremonia neccflaria.Utenim panis efurienti non prodeft, quamdiu integer manet, neque edipoteft, nifi frangatur,hoc eft,dividatur, feu comminuaturinfruftula: Sic Christus nulli homini prodefle potuit ad vitam teternam,nifi frangeretur, id eft, moreretur:& fanguinem fuum effundi pateretur,
XXXIV.
, Porco ritus ifte nullo modo eft negligendus, propter mandatum Christi. Mandavit enim Christus difcipulis ut ederent panem
„ non

non quemlibet, fed quem viderant ab ipfo frangi,& quatenus eum vide. rantfrangi,quiaprgcepir, ut illum ederent ad fu i (id eft, fu £ mortis)recor- dationem; mortem vero fuam fradlione panis reprsefentarat. Salvator vero nofter non pro folis Apoftolis hanc camam inftituit, neq; ut ipfe illam pofthac adminiftraret,fed pro omnibus credentibus a ufque dum e cxlo redeat, idque,ut eis per Ecclefia: miniftros,tum Apoftolos,tum ipforum fucceflores adminiftraretur. Huic vero mandato Apoftoli parere non potuiflent, nifi Christus panem ante oculos eorum fregiC- fet:nec hodie credentes parere poffimt, nifi miniftri ante oculos eorum panem frangant Eadem igitur opera miniftris pracipitur, ut exemplo Christi, qui inprimacama partes miniftri peregit,panem in confpc- <3u communicantium frangant.
a i.Cor.u.v.26.
XXXV.
-Praeterea ceremoniam hanc nullo modo efle pratereundam,patet exemplo Ecdefis ApoftoIics,qua: a ritu fraftionis tanquam parte eflentia- li totam a&ionem denominavit a xXdtnv napre. Nec enim folet ab aliqua re feparabili aliquid denominari.
a A8.C.2.V.7. Vide etiam AU.C.20.V.7. i.Cor.io.v.16. Confer t.Cor.c.uv.23. i.Cor.c.io.v.id.
XXX VI.
Adhsc ritus ifte eft diligenter obfervandus propter confolationem noftram, utfciamus corpus Domini tam certo pro nobis in mortem traditum & cruci affixum efle, quam certo cernimus oculis panem Domini nobis frangi: &ut fimul eximatur ex animis opinio /uvne i» &c <rvya<rie( feu latentis corpufculialicujus in pane.
XXXVII.
Ducuntur igitur errore,qui ritum hunc myfticum,& ad analogiam facramenti pertinentem,tanquam dJi&yofor in facrs csnse adminiftra- tione omittunt.
XXXVIII.
Quartus ritus eft,quod Dominus fraftum panem distribuit difcipulis , hoc eft,eis in manus tradidit: atque ita oftendere voluit,quod fe ipfunt pro credentibus in mortem tradat.
XXXIX.
Hsc de ritibus a Domino adhibitis circa panem: Sequitur prsceptio de terreno fy mbolo externe fumendo. B

XZ»
Dominus externis fymbolis fermonem adjecit, ut fequitur ac dixit. Nam facramentano debent effemuu a&iones,fcd verbo debet oftendi finis&ufus eorum. Dixit zutem,Accipite,edite.Cv ki&t us difcipulisof- ficium ipforum & beneficium fiium declaraturus,his verbis mandavit, ut panem illum,quem inter camandum acceperat,fuper quo Deo patri caelefti gratias egerat,quem ante oculos ipforum fregerat,eisq; porrigebat, acciperent, utique manu feu digitis. Hic enim fimplex iftius verbi fenfuseftmec ulla occafio aliter interpretandi ex textu offertur.
XLI.
Dum jubet edere,vult eos panem ante oculos ipforum frafhimman. dere:idquenon in vulgarem ufum.fed novum & facrumfinem,utpotc tanquam facramentum corporis ipfi us.
XLII.
Quare fuperftitio eft nolle panem apprehendere manu,aut dentibus premere.
XLIII.
Admonemur vero illo pratcepto.nos non debere ociofos efte casn* Jpeftatores,fed eam accipere & manducare.
XLII II. ,
Atque fic fuit mandatum de externo elemento panis expolitum; fequitur jam promilfio de internis bonis,quat continetur his verbis: Hocett corpus meum. Haec promilfio ut plenius intelligatur,agendum erit de fen- fu verborum Domini: atque inde de pratfentia bonorum promifTorum, dequeunioneinterterrenafymbola&bona casleftia:& denique de manducatione corporis C h ri s t i, quomodo,a quibus,& ad quid illa fiat
XLV.
Caeterum verba illa, Hoc ett corpus meum,fi proprie accipias,fenfus hic fuerit,quod fubftantia panis,fit ipfa fubftantia corporis Chrifti. Quod quum atque abfurdum fit,atque fi dicas,lubftantiam vitis ver* elfe ipfam fubftantiam Chrifti: fatis patet,aliud a Domino intelle&um elfe,quam videtur indicare. Qui igitur literalem fenfum retinendum efle urgent, siecelfe eft,quod abfurdilfimum fatebuntur ipfi, hoc dicant,panem facrum & corpus Chrifti non differre.
XLVI.
Quum autem alii aliter explicent ifta verba,videndum eft quatnam
fen tenti»

fententla fit vera: ea /cilicet absque omni dubio,quae fcopo fervatoris eft confentanea,& fic habet: Hoc, id eft,hic panis benedidtus feu ab ufu communi ad facrum £egregatus,eft corpus meum,id eft,facramentu,feu fignum & figillum,divinumq; teftimonium,quo docere volo,quemadmodum panis fraftus,& ore corporis manducatus vim habet pellendi famem corporis,&id nutriendiad vitam temporalem;ita corpus meum ('quatenus in cruce oblatum,& variis doloribus affedtum eft,& ab anima divul- fumjvera fide manducatum habere vim fedandi famem animae &eam nutriendi ad vitam aeternam,hoc eft,auferre pofle metum condemnationis,& firmam confolationem afferre,dum propter iftam mortem credenti vita aeterna adjudicatur; & quam certo panishicob oculos veftros frangitur,& vobis traditur edendus; tam certo corpus meum (quod vobis ita dono) pro vobis crucifixum efle,ut vobis ea paffione acquireretur remiflio peccatorum, Spiritus fandius & vita sterna,atque ardliffimam mecum unionem,& communionem haberetis: modo vos,quam certo afliimitis& editis panem hunc,tam certo etiam me vera fide apprehendatis,& falutemin me folo quaeratis,& in me,ut membra in capite maneatis,
XLVII.
Hunc& non alium efle illorum verborum fenfum liquet i. ex fcopo & interpretatione Domini,qui mortis fuae memoriam in facra Carna fancire voluit,& dixit:H»c facite in mei recordationem. Panis igitur facrse Carna; eft fivcMov favnfjLoavrov corporis Chrifli pro nobis in mortem dati. s.manifeftum id eft ex natura omnium facramentorum,&ufitatadeiis loquendi formula in Scripturis a. Et 3. ex aliis expolitionibus incommoda fequuntur multa: quibus aut articuli fidei evertuntur vel corrumpuntur, aut facra carna extenuatur,& pro nudo figno habetur, ut apud Anabaptiftas;autres caeleftis cum terreftri mifcetur: aut res terreftris penitus tollitur.
a Gen.c.i7.v.io.u. Exod.c.i2.v.n.& c.ij.v.y.
XLVIII.
Cancrum pronomen Hoc feu wen> in his verbisiHcc esi corpus meum: ad panem demonftrandum referri oportere, patet ex verborum Domini cohaerentia,& ex interpretatione D.Pauli i.Cor.c.io.v.i6.& C.11.V.26.27.2S.
XLIX.
Confirmant hoc idem veteres Ecclefiae dodtores,qui particulam de- ' B 2

monftrativam, Hoc, interpretati funt de pane retinente Tuam fubftantiam etiam in ipfo camas ufu. Irenasus I.4.C.32. Eum qut ex creatura panis e8,accepit, &,gratias egit,dicem:Hoc eU corpus meum-,& calicemfimiliter,qui eft ex ea crea, tura,qua eft fecundumnosfiuum fangumemconfejfuseH. Et c.34. Quemadmodum, quieflex terrapanis,percipiens vocationem Dei,jam non communis panis eU,fei eu. (hariftia,ex duabus rebus confiam,terrena & calefit: fic & corpora nofirapercipien. ttaeucharifiiam,jam non fimt corruptibilia,fpem rejurreclionis habentia, Etc.57. Accipiens panem fitum corpus confitebatur,&temperamentum calicis fitum/angui, nem confirmavit. Talia funt multa. Verum nabis fufficit allegatus Apo- ftoli locus.
I.
Vox,E st, in illa fententiaiHec ett corpus meum, dum jungit panem & corpus Domini,ut de illo hoc dicaturjoftendit quamconfiderationera habeat panis in facra cama,nempe non vulgarem fed myfticam,ut often- duntfequentia verba,nempe corpus meum,
LL
Per corpus Chrifti hic intelligitur verum ipfius corpus. Ut autem panis eucharifticus eft verus panis,nec tamen de eo proprie dicitur corpus Chrifli: ita etiam corpus Chrifli,quod promiflio notat,verum eftChri- fti corpus,& fi corpus de pane nondicaturproprie. Nam fi panis proprie diceretur corpus Chrifti,tum,quicquid de corpore Chrifli dicitur,etiam de pane dici poflet. At panis non eft natus ex Maria virgine,non paflus pro nobis &c:fed corpusDomini. Breviffime igitur fenfus verborum Domini eft ifte: panis facra: caena: eft (aeramentum veri illius corporis Chrifti,quod pro nobis in mortem eft traditum,adimpetrandam remif- fionem peccatorum & Spiritus fandi gratiam. Qui ita loquitur,non ponit certe corpus figuratum feu improprium,fed tantum improprie di- dum de pane: ficut quum Chriftus fedicit vitem,non intelligit impropriam vitem (vera: enim viti eft fimilisj fed improprie tamen,hoc eft,per fimilitudinem de Chriftovitisdieitur.
LII.
Sed,inquies,alia eft locutio (acramentalisjalia per fimplicem fimilitudinem. Refp.Verum id quide eft. Attamen & facramenta fimilitudinem aliquam habent earum rerum,quarum funt facramenta. In (aeramentis autem fymbolum accipit nomen rei fignatas.non propter folam fimilitudinem feu analogiam, verum inprimis propter certitudinem obfigna-
tionisj

tionis; TIndefit,ut,qui externis lymboiis debito modo & fine utitur, tam certo fiat particeps caslefiium bonorum,atque illa externa elemeotaac- cepit. Iccirco thefi 45. non tantum didum eft Quemadmodum,ted etiam Quam certo.
LIII.
Atque hasc dida fint de fenfu verborum:unde jamcasteraquasthefi q.3.propofuimus,manifefia evadunt. Etdeprasfentia quidem,quod non ad fenfum externum; nec quantum ad nudam imaginationem internorum fenfuum,prasfens fit corpus Chrifii in facra casna,fed quantum ad fidem,hoc eft,quatenus in verbo promiifionis,quod externo elemento anneditur,tanquam donum gratias reprasfentatur& exhibetur,hoc eft» fideli menti quafi infinuatur,& ob oculos depingitur mors Chrifii fa- tisfadoria pro omni malo,& omnis boni meritoria. Ita habemus corpus Chrifii prasfensin verbo,utpromiflum bonum,in fymbolo,utobfigna- tum;HocitaintelIige,non quafi corpus Chrifii ad panem alligetur,vel in eo includatur, vel panis in corpus con vertaturtfed quod panis myftice referat,declaret,& obfignet corpus Chrifii,atque ita,ut & verbum,fit medium, quo in fide augeam ur,atqueita Chrifii & ejus beneficiorum magis magisq; participes reddamur: nec putandum eft fidei hunc adum efle fallacem. Nam> fides circa fuum objedum multo minus fallitur, quam fenfus circa objedum fuum.
imr.
His politis,fequitur etiam,unionem lacramentalem non efle panis convcrfionem in corpus Chrifii,nec copulationem panis & corporis in eodem loco:fed myfticam fignificationem,& obfignationem boni casle- fiis per lymbolum terreftre: unde fit,ut in legitimo ufu utraque res,& cas- leftis&terreftris,percipiatur.
IV.
Ex didis etiam apparet,quid de manducatione fit fiatuendum: nempe efle manducationem externam elementi panis,quas fit ore etiam ab incredulis: & internam feufpiritualem,quas fit fideintuente promiflio- nem,& confirmationem fui petente ab externis lymboiis,& ea vere habente pro facramentis. De fpirituali manducationeagiturJoh.c.6,quam Dominus in facra casna lymboiis obfignat & lancit. Alia fpiritualis man- ducatioin feriptura non docetur.
B 3

IVI.
Vere igitur dicor edere carnem Chrifli,quum credo eam datam effe pro mein mortem,ad fatisfaciendum pro peccatis meis & ad merendum mihi oratiam Dei & vitam oeternam. Hinc fequitur nnio cum Chrifto confirmata,atque inde communio cum ipfo in bonis ejus, unde fit, ut vivificer & fuftenter ad vitam aeternam.
LVII.
Ita igitur,qualis efl prsefentia corporis Chrifli,talis eft manducatio:& foli fideles corpus Chrifti edunt.
LVIII.
Et caro Chrifli a nemine editurad exitium;fed a quocunque editur, editur ad vitam,fecundum illud Joh.c.^v.54.
LIX.
Ex his quse hacflenus in medium fuerunt allata,planum efl:,quid fit ftatuendumdeTransfubftantiationc,im6 de tota Pontificiorum Mifla; ex qua tanta: blasphemia?,qu£ fine horrore recenferi nequeunt,proma- narunt,ut dicere non erubefcant ad panem:
Non es panis,fed es Deus Homo,liberator meus:
Qui in cruce pependifti, _
Etincarnedefecifli.
Item fcribere eos non pudet,quod per hanc facerdos fit creator fui crea, toris,unde non veretur dicere facerdos: Qui creavit me,dedit mihi crea- refe. Et,Qui creavit me fine me, jam creatur mediante me.
LX.
Fallax blasphemumq; hoc figmentum,quod nihil aliud efl quam u- nici facrificii Chrifli abnegatio,mortis ejus extenuatio,quotidiana ejus crucifixio,veri ejus humani corporis deftru< 5 tio,exfecranda idololatria & mater omnis erroris: no modorepugnatlanae rationi,fed multo magis Chriftianae fidei;& ratio fana retundit,& fides vera premit idem figmentum. Non enim hominis,fed Dei,efl,creare hominem. Et nos credimus in illum Chriflum.quem Deuspromifit venturum,nunc autem exhibitum,non ex facerdotis manujfed ex femine mulieris, Abrah$,Davidis.
LXI.
Infuper etiam patet, quid fentiendum fit de confubftantiatione, & orali corporis Chrifli manducatione} quod nempe articulis fidei Chrir
flianx

fthnxSc prima: fccrzcxnx inftitutioni e diametro repugnent&advef- fentur. L
LXII.
Afcenfio namque Domini noftriJefuChrifti in caelum,duriffimus eii malleus ilia figmenta contundens.
LXIir.
'Sequitur, quod pro vobisfrangitur, id efi,pro vobis dilcipulis meis mecum nunc discumbentibus,& pro totaEcclefia,ab omni poteftate Diaboli redimenda,paulo poft frangetur,& cruciabitur cum anima mea»doloribus inferorum,ignominiaq; afficietur: qus mala propter peccata veftra a me fponfore pro vobis funt fufiinenda.
LXII1I.
Haiftenus promilfio deinternis bonis fuit expofita:fcquitur jam pr#- ceptiodefine manducationis.
IX V.
Ea his verbis con tinetur iHocfacite in mei recordationemnd eft,edite hunc panema mefradium,& a communi ufufegregatum&exornatum facro ufuiedite,inquam,hunc ad mei recordationem; ut fidelibus animis recolatis meam erga vos beneficentiam, charitatemque, qua me pro vobis fponte ftiti,& poenam a vobis in me derivatam perpeffusfum,indeque mihi foli adharrefeite, ut in quo folo,& nullo alio,falus a cadefti patre propofita eft fruenda,atque ideo & mihi pro ea gratias agite verbis laudum & fadtis piis per totam vitam,me confitemini veraciter,& me fe- quiminiobedienter. Sicut Ifraelita: jubentur a nOD celebrare memoriam liberationis ex ^Egypto:ita voluit docere Christus, jam adelfe veram liberationem a peccato,cujus fervitus afgypti fervitutc fuit adumbrata.Merito igitur in memoriam tanta: rei fymbolum aliquod ex- ftare debuit.
a Exod.c./i.v.ij.
LXVI.
Ex hoc praecepto confiat,Camam Domini non efle aViapofi^.ut vel retineri vel aboleri poffit in Ecclefia: fed necefiario fervandam cfie,ma- ximique faciendam.
LXV1T.
Non tantum autem «ena fervandaefi,quantum attinet adminifiros legitime vocatos,qui pie ad prarferiptam normam eamadminifirare de-

bent: fed etiam quantum ad auditores,qui eadem pietate,qu3 re<fte dis.' penfatur,re<fte quoque tenentur eam ufurpare. Nam generali illo mandato,omnes fideles Chrifti difcipuli cujuscunque conditioni* fint,comprehenduntur.
LXVIII.
Graviter ergo peccant legitimo caena: ufu temere abstinentes,quamcunque demum excufationem adferant.Et graviifime omnium peccant, fcientes omnia ita efle,& fieri debere,ficuti docemus & facimus, tamen non accedentes. Scienti a enim bene facere.fi non facit, peccatum eft. Proinde b hi gravius quam alii,vel ignorates vel dubitantes,vapulabunt.
a fmb.c. 4 .v.i 7 • b Luc.c.i2.v.47>
LXIX.
Explodenda & hic eft ea gIofla,qua vox facite exponitur per verbum, facrificate,hoc eft,offerte Deo patri: quali Chriftus praeceperit illis verbis ut fe in qualibet facra caena, fi ve (ut illi dicere malunt) in omni Milia facrificarenr.quo abfurdius vix quicquam dici aut cogitari poteft.
LXX.
Admonemur infuper,quare & quomodo,feu quibus cogitationibus imbuti,caenam Domini ufurpare debeamus,& legitime polfimus,ut no- bis bono cedat: videlicet,non ut ficinnocentiamnollramfive in genere fivein fpecie coram Deo&Eccleliatellemur: nec etiam ut lictanquam ex opereoperato peccatorum veniam,&per confequens jultitiam &vi- tam aeternam confequamur,nec denique ut ab aliis pro bonis Chriftia- nis habeamur: fed ut ejus,qui pro nobis nocentibus ex amore nollri in- nocens mortuus eft,& vitam promeruit & donat,fideli gratitudine meminerimus,juxta illud; Hocfacite in M e i commemorationem.
LXXI.
Atque haec de iis, quae obfervanda circa panem; fequitur altera pars circa poculum.
LXXIl
Et hic quoque primo confiderandi funt ritus Dominitdeindepraece- >- ' ptio de fymbolo vini externe fumendo: tum promiillo de caelefti bono & poftremo praeceptio de fine bibitionis.
LXX III.
Ritus indicantur,ubi ait Apoftolus.quod Dominus acceperit itidem poculum perafta emi Adverbio fimilitudinis ab Apoftolo fignificatur,quod
acceperit

acceperit poculum infu/o vino,ut ipfum per gratiarum adKonem confe- craret.ideft.ad landumufum ordinaret,nempe in /aeramentum fui fan- guinis,in ara crucis effiundendhdeinde quod gratias egerit Deo patri pro beneficio redemptionis eledorum paulo poft peragenda::tertio quod dederit ifiud poculum difcipulis,fuis commenfalibus,quibus antea panem distribuerat: Siquidem eodem modo,quo panem,nimirum in manus, eis tradiderit.
LXXIIIL
Accepit veroChriftus poculum,ut doceret, praeterquam quod cibus nofter fit,etiam potum nobis efi'e,fiti noftrse levandae,qua in teternum alioqui ardendum nobis fuiflet; atque ita fe plenum omnibus numeris redemptorem eflfe. Quemadmodum enim nos famelici & fitientes,cibo &potu,inprimis vini.fuaviter reficimur: ita mentes noflra conficientia peccatorum quatefada:>fuaviffime afficiuntur allato nobis,per Dei pro- niilfionem,nuncio de remiffioneomnium noftrorum peccatorii 8cgratia Dei in sternam vitam nos comitatura.
LXXV.
Prasceptio de poculo accipiendo exftat Matth.c.26. v.i7.his verbis:Bi- Uteexeoomnes. Hoc mandato manifefte refutatur figmentum de concomitantia fianguinis cum corpore fub fpecie panis:/Imulque refelluntur etiam ii,qui poculumlaicis eripiunt. Chriftusenim exprelseju/Tit omnes bibere ex poculo euchariftico. At excipiunt,hsec verba dida eflefolis A- pofiolis,quitum ad men/am cumChrifto fiedebant,ac proindead fiolos Apofiolos pertinere; qui non fuerint laici,fied fiacerdotes. Kefip. Si hasc verba ad fiolos Apofiolos pertinent:cur igitur dicunt,ad fie quoque pertinere? Sedatum eft illis poculum aDominonon tanquam /acerdotibus aut Ecdefise minrfiris:fied tanquam fidelibus, ecdefiam Chrifii reprse- fentantibus. Et hac ratione laicis tota cama poflet eripi,praderti m fcemi- nis,fi verum eflet,tantum id hominum genus efle admittendum adese- nam,quodin prima cama fuit.
LXXVI.
•Promi/fio jam fiequ i t u r: Hoc poculum esi nevum illud fedus per meum fangui - «et»,id eft,hoc poculo contentum vinum fiti hominis fedanda?,cordique ejus recreando 8e exhilarando a Deo conditum; eft teftimonium indubitatum, pignus Se figillum,quonovum fedus,hoc eft,ardiffima illa cum Deo veftra electorun^mihi datorum,amicitia obfignatur Se confirma-

tur:quod fedus ego ratum facio,per meum fariguinem,quo Vobis remif. fionem peccatorum,& gratiam Spiritus fandti acquiro,dum illum,fan. guinem,inquam, meum,pro vobis cumfenfu ira» Dei profundo,& hoc pa&o pcenamavobisrequifitam perfolvo. Atque ita hoc vinum vobis erit luculenta tefleramei erga vos amoris,qua vobis meum meritum & efficaciam obfigno,quaque,ut medio,utor ad vos magis magisque mihi conjungendos,ut inter nos fit omnium bonorum communio. Quare quam certo vinum illud videtis ante oculos vtftros fundi,tam certo fan- guis metis pro vobis fundetur: quam certo vinum vobis traditur, tam certo ad vos profufi mei fanguinis meritum fpeftabit,ut peculium ve. ftrum:ut vinum vos fitientes refocillat & quafi e venis properantem animam revocat,ita hoc facrum vinum,velut nuncius mei falutiferi meriti, vobisdeftinati,&gratiae,ad falutem conferendam efficacis,vobis aequi. fita:,a metumortisad gaudium&exfultationem fpiritusvos revocabit. Vos modo,quam certo aflumitis vobis cibum & potum huncfacrum, tam etiam in me credite conftanter,& in me manete; utque unius panis & unius vini participes eftis.ita etiam inter vosvera charitatecoalefcite, & ita diligite vos inter vos,ut ego vos dilexi fincere verbis & fa<5tis,idquc ad finem ufque,
LXXVII.
CasterumpronomenHsr.feu 7S7B,demonftrat poculum vini plenum, non languinemjut patet ex collatione praecedentium: & in textu nihil aliud praecellit,quo pronomen tS™ referri poffit quam nomen wnictx.
LXXVIII.
Poculum autem hoc appellatur novum fedus,fignificatione,quia ell federis hujus fignum& figillum,reconciliationem noftri cum Deo,no. ftramq; cumChrifto conjundione,quae per fidem fit,nobis obfignans, ut in beata communione cum ipfo proficiamus. Appellando autem poculum novum fedus,Chrifius i. comprehendit tum promifTionem,tuni conditionem qua: in promiifione exprimitur,fidem fcilicet& poenitentiam noftram. Nam fedus certis utrinque conditionibus,contrahitur a pacifcentibus. z. facitantithefin inter fedus novum & inter fedus vetus. Vetus fedus leu legale,eft fedus natura:,quod Deus ut creator cum hominibus pepigit,in quo promifit illis vitam sternam a fub conditione perfedsobedientiae b ex propriis ipforum viribus c prsfiandae. Hoc fedus violatum eft a primis parentibus,& a nobis in lumbis eorum in para-

<Jifo(/>undc ita corrupti funtomnes pofterinaturales.utfintvelutmafla peccatie. Fedus novum feu Evange/icum eft fedus gratis,quod Deus in Chrifto mediatore/ex fingularimifericordianobiscum icit,in quo nobis pollicitus cftrcmifTionem peccatorum & regenerationem per Spiritum fandum £,fub conditione quidem fidei & obedientis h ,verum non cx propriis noftris viribus prsfiands,fed ex Dei benignitate nobis donandae i. Hoc fedus aliter Ifraelitico populo,nem pe per verbum obfcu- rius &facrificia ac facramentamulta& varia ^adminiftratum fuit: nunc autem omnis generis populis/proponitur per verbum clarius & clariora ac pauciora lacramenta m.
a Lev.iS.s-Gal-s.i2. luc.10.2s.26.27. b Luc.10.2s.26.27. c Deut.6.s.Luc.io .
27. dGen.3. e Rom.3. f Geti-s. v.is- %fer.suv.3s.34. H Gen.17. u Mare. 16.16.foh.3.16.Rom.io.v.g. 10. ifer.31.33.Eph.2J. kGen.17.Exod.
12. i Ait.17.30.31. mMatth.28.18.1g.20. i.Cor.11.23.&c.
LXXIX,
Hinc etiam luce meridiana clarius eft, bibitionem fanguinis Chrifti non efle corporalem. Novuin enim fedus tantum unum eft,ad quod omnes eledi,etiam ante Chrifti incarnationem,pertinent.
LXXX.
Bibere languinemChrifti,eft credere quod languinem fuum inno- centilfimum pro nobis nocentibus cum fenfu ira: Dei in ara crucis effuderit,ad omnem reatum noftrum expiandum,& ad Deum nobis placandum,fed ex promiffione pani addita facile eft cstera,qu$ de vino hic confideranda funt,cogitare.
LXXXI.
Superefl: mandatum de fine bibitionis,quod continetur verbis hisce: Hoc facite,quotiescuntfe biberitis,in mei commemorationem: id eft, bibite hoc vinum, & precium rriei fanguinis, vobis liberandis impenfi,ne afpernami- ni,fed vobis vera fide applicate,&in me,utDeumacR.edemptoremve- ftrum,recumbite: & contra omnes impetusactentationes Diaboli in me acquiefcitejnihil dubitantes,quin ita mecum in seternum gaudio & gloria litis coronandi,& mecum dominium in omnes creaturas obtenturi.
LXXX II.
Haec efl brevis expofitio dodrinsde lacrolanda Domini caena: Qua* cum fit articulis fidei & fcopo Domini in hoc inftituto confentanea, confolationemq; folidam & invidam adferat afflidis confcientiis; certi fumus,eam veram cfle & contrariasfal/as. C z

lxxxiit.
Et quum tantus rapienti* & divitiarum thefaurus in hoc facramento contineatunid maximi faciamus,&tanquam annulum fponfaIitium,& juramentumde plusquam fraterno Servatorisnoftrij£Su Christi erga nos animo,habeamus,
LXXXII1L
Eft enim nobis facra cama inftitutio de miferia noftra, de liberatione, & degratitudine. Nam fradiopanis,& vini fufio oflendunt,nos in aeternum do!oribusanimi& corporis frangi,noftrumq; fanguinem cum fen- fu ira Dei fundi debuifle: unigenitum autem Dei filium hanc poenam in fe derivafle; & pro nobis redimendis ipfum obtulifie corpus fuu,ut frangeretur, fanguinemq; fuum ut funderetur,fanguinem illum pretiofiifi. mum.ut fanguinem innocenti/fimi hominis,imo ipfius filii Dei; ideoq; etiam noftri officii efie,ut jam noftras malas voluntates,pravosqueaffe- dus frangamus,utque etiam fanguinem noftrum propter ipfiusconfef- flonem,atque ita in ejus gloriam fundere parati fimus.
LXXXV.
Quantus,quantus qu^foeft hic thefaurus,filii Dei unigeniti meritum, eflenoftram juftitiam,morte ipfius partam; effe noftru peculium,& nobis eam tam certo imputari,quam certo ipfi peccatum noftrum fuit imputatum,& ipfe propterea mortuus? quantum,inquam,eft hoc,quod o- mnia illa fint noftra,id nobis hoc indubitato teftimonio & figillo facra cana confirmari,communiri,& corroborari; ita ut fetamus,nos jam pro irato habere Deum plus quam paterne propitium; &: pro tyrannide Satana,cui fuberamus,habere gratiam Spiritus fandi,nobis ad vitam aeternam ducendis perpetuo affiftentis?
L XXXVI.
Quare qui facra cana utimur,operam demus per Dei gratiam,ut,ficut volumus nobis illa ad falutem beneficia certo praftari,ita &nos omnes officii noftri partes fincere,conftanterque impleamus: Deum diligentes fupra omnia,qui nos,tantum odium & iram meritos,tantopere dilcxitt diligentes etiam proximum,ac inprimis ejusdem hujus favoris & benevolentia,beneficentiscq; participem; ut ita,qui hic comunibus defungimur muniis,ad fidem & bonam confcientiam retinenda excitati cohor- tationibus,eqmmunefuotemporequietisadportumappellamus,&tum Deum,pro his & aliis omnibus beneficiis,perpetuisiaudfbus celebremus,
Finis.

loflcri nnturales,ut/intvelut mafla pimeftfedus grati*,quod Deus in icordianobiscum icit,in quo notum & regenerationem per Spiri- p fidei & obedientis h, verum non led ex Dei benignitate nobis do- ppulo,nempe per verbum obfcu- tvaria^adminiftratum fuit: nunc pitur per verbum clarius & clario-
[uc.10.25.26.27. c Deut.6.s.Luc.io.
W. g fer.31. v.33.34. h Gen.17.1.
1 fer.31.33.Eph.2X k Gen.t7.Ex0d.
L 20. i.Cor.n,23.&c.
tl»
sfhbibitionem /anguinis ChrifH fedus tantum unum eft, ad quod ationem,pertinent.
pre quod fanguinem fuum inno- |m fenfu irs Dei i nara crucis effu- andum,& ad Deum nobisplacan- pacile eft c*tera,quas de vino hic
r.
nis.quod continetur verbis hisce: memorationem: id eft,bibite hoc vi- iberandisimpenfi,ne afpernami- he,ut Deum ac Redemptorem ve- petusactentationes Diaboli in me necum in sternum gaudio & glo- m in omnes creaturas obtenturi. II.
le facrofanfta Domini csna: Qua; ini in hoc inflituto confentanea, 1 adferat afflictis confcientiis; certi fas. C a