- *»^. &* * - i *■*•-■ *s^ { '■ - * *' * ; -AT' ■ i . , ">C ULB DüsseIdorf +9041 079 01 ABHANDLUNGEN DER GESELLSCHAFT DER WISSENSCHAFTEN ZU GÖTTINGEN PHILOLOGISCH-HISTORISCHE KLASSE =============== Dritte Folge ====================== Nr. 16 BEITRÄGE ZUR LATEINISCHEN ERZÄHLUNGSLITERATUR DES MITTELALTERS 111. DAS V1AT1CUM NARRATIONUM DES HENMANNUS BONON1ENS1S MIT LITERAROESCHICHTL1CHEN ANMERKUNOEN HERAUSGEOEBEN VON ALFONS HILKA BERL,N c 'rn* WEIDMANNSCHE BUCHHANDLUNG 1*<* 1935 %U4\ ABHANDLUNGEN DER GESELLSCHAFT DER WISSENSCHAFTEN ZU GÖTTINGEN PHILOLOGISCH-HISTORISCHE KLASSE - Dritte Folge " Nr. 16 BEITRÄGE ZUR LATEINISCHEN ERZÄHLUNGSLITERATUR DES MITTELALTERS III. DAS VIATICUM NARRATIONUM DES HENMANNUS BONONIENS1S MIT L1TERAROESCHICHTLICHEN ANMERKUNGEN HERAUSGEGEBEN VON ALFONS HILKA BERLIN WEIDMANNSCHE BUCHHANDLUNG 1935 4 'i iu iL n") : ■z. Vorgelegt in der Sitzung am 8. März 1935. } 5.ANDES- ! l UHD STADT-1 UWUOTHEK | Düsseldorf] V Druck der Dieterichschen Universitäts-Buchdruckerei (W. Fr. Kaestner) in Göttingen. Einleitung. Die für die vergleichende Literaturgeschichte des Mittelalters nicht unwichtige Sammlung eines uns sonst unbekannten Hen- mannus Bononiensis (Hermann aus Bologna?), die er Viati- cum narrationum betitelt, hat die Aufmerksamkeit nur weniger Forscher auf sich gelenkt. Selbst J. Th. Welter, L'exemplum dans la littörature religieuse et didactique du moyen age, Paris 1927, hat sie unberücksichtigt gelassen. Doch war es schon 1892 J. Schwalm, dem wir die Neuausgabe der Chronica novella des 1438 gest. Lübeckers Hermann Korner (Göttingen 189B) verdanken, geglückt, die in der Kornerchronik enthaltenen Anekdoten (s. seine Einleitung S. XXIV) in einer bis dahin nicht beachteten Kopenhagener Handschrift aufzufinden, lieber das Verhältnis dieser 17 Auszüge zum Original hat Schwalm a. a. 0. als Historiker sein Urteil gefällt: „Korner hat gerade bei den dem Viaticum entnommenen Abschnitten seiner Willkür in der Anfügung von Einzelheiten, die scheinbar genauerer Kenntnis entspringen, und in der freien Erfindung der Personen- und Ortsnamen völlig die Zügel schießen lassen und in jeder Fassung nach Belieben anders. Die Fassung a kommt dem Wortlaut des Viaticum am nächsten. Daß diese Erzählungen in den einzelnen Fassungen zu den verschiedensten Jahren gesetzt und mit erfundenen chronologischen Beziehungen versehen sind, ist weniger auffällig, da die Vorlage nie chronologische Angaben bringt." Schwalm veranlaßte auch 1893 eine Abschrift jener Kopenhagener Hs., die von stud. hist. R. Schultze sehr sorgfältig angefertigt wurde und noch heute bei der Wede- kindstiftung in Göttingen liegt. Doch zu einer Publikation ist Schwalm (a. a. 0.: ,,Die wichtigsten Teile sollen in absehbarer Zeit gleichsam als Anhang zum Korner veröffentlicht werden") nicht mehr gekommen, wohl deswegen, weil ihm der novellistische Charakter des Werkes nicht lag, auch die Aufdeckung der literarischen Quellen und Parallelen der Einzelstücke ein tieferes Versenken in die vergleichende Literaturgeschichte auferlegt hätte. Er ermunterte mich daher bereits in meiner Breslauer Zeit, als mir 1915 Schultzes Kopie zugesandt wurde, zur Edition mit lite- Abhandlungen d. Oes. d. Wiss. zu Oöttingen. Phil.-Hist. Kl. 3. Folge, Nr. 16. 1 2 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. rarischen Anmerkungen. Durch die Ungunst der Zeiten habe auch ich sie bis jetzt zurückstellen müssen, was mir nur zum Vorteil gereichte, da die Arbeiten zum Exemplum unterdessen durch Forscher wie J. ßolte, J. Greven, G. Huet, J. Klapper, J. Schick, J. Welter, A. Wesselski u. a. bedeutend gefördert worden sind. Bolte machte inzwischen (Zeitschr. des Vereins für Volkskunde XXV (1915), S. 376 Anm.) auf eine zweite, leider unvollständige Kopenhagener Hs. des Viaticum (Fassung ]J) aufmerksam und streifte in dieser schönen Studie zum Kreise des dankbaren Toten (S. 46 Anm. 3) die Bedeutung unserer „aus dem Dominarkanerorden hervorgegangenen und alphabetisch nach Stichworten geordneten Sammlung." Vgl. ferner Bolte-Polivka, Anmerkungen zu den Kinder- und Hausmärchen der Brüder Grimm, III (1918), S. 509. Der Kompilator kann auf Originalität keinen Anspruch erheben, in den meisten Fällen lassen sich die direkten und fast wörtlichen Entlehnungen feststellen. Hier möge eine Uebersieht folgen: Valerius Maximus = Nr. 5. — Dares Phrygius = Nr. 41. — Petrus Alfonsi = Nr. 9. — Liber de miraculis s. Mariae = Nr. 23. — Jakob von Vitry = Nr. 23. ■— Caesarius von Heisterbach, Dialogus miraculorum = Nr. 21.38.45.79; Libri miraculorum = Nr. 6. 15.16. 17. 20. 35. 43. 54. 55. 57.70. — Thomas von Cantimpre, Apiarius = Nr. 24. 40. — Jakob von Varazzo, Legenda aurea = Nr. 67. — Etienne de Bourbon = Nr. 37. — Martinus Polonus = Nr. 34. — Arnuldus, Alphabetum narrationum = Nr. 58. — Vincenz von Beauvais, Speculum historiale == Nr. 7. 8.10.11. 22. 26. 36. 44. 66. 71. 75. 80. — Johannes Gobii Junior, Scala celi = Nr. 1.12.13. 14.18. 20. 25. 27. 28. 29. 39. 42. 52. 53. 62. 68. 69. 77. — Petrarca, Hi- storia Griseldis = Nr. 64. Ich fahnde nur noch nach den literarischen Vorbildern für Nr. 56 u. 78. Für die übrigen Stoffe ließ sich der Entstehungskreis ziemlich sicher ermitteln. Daß auch hier eine bestimmte Redaktion unserem Sammler vorgelegen hat, liegt nach der obigen Liste recht nahe anzunehmen. Für die Scala celi bedarf es einer kritischen Edition, ich benutzte nur den mir zugänglichen Druck Ulm 1480. Für die Libri miraculorum des Caesarius benutzte ich meine eigene Neuausgabe, die soeben erscheint. Durch die Freundlichkeit der Leitung der Kgl. Bibliothek Kopenhagen konnte ich hier in Göttingen beide Hs. benutzen: 1) A = Kopenhagen, Gamle Kgl. Sämling Fol. 380. Pa- pierhs. aus Mitte des 15. Jhs. = 85 Blätter in 7 Lagen zu je 6 Bogen. Text durchgehend rubriziert, mit roten Initialen. Nur III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 3 fehlerhafte Kopie, viele Fehler konnten nach den ermittelten Originaltexten, auch nach Korners Chronik berichtigt werden. Beschreibung der Hs. bei E. Jorgensen, Catalogus codd. lat. medii aevi bibl. regiae Hafniensis 1926, S. 355. Sie war früher (noch 1707) in der Gottorper Bibliothek, vgl. E. Steffenhagen u. A. Wetzel, Die Klosterbibliothek Bordesholm und die Gottorper Bibliothek, Kiel 1889, S. 89, Nr. 18, und zwar noch zusammengebunden mit den heute losgetrennten Stücken = Gl. Kgl. S. Fol. 718 und Gl. Kgl. S. 338 (Vegetius und Adams Expositio insularum Aquilonis), vgl. F. Erichsen, Udsigt over den gamle Manuscript Sämling i det störe kongelige Bibliothek, Kiobenhavn 1786, S. 57 u. 89. Zu Adams Expositio vgl. Weitz, Archiv VI, S. 154 u. 495. 2) B = Kopenhagen, Ny Kgl. Sämling Oct. 135c. Papierhs. des 15. Jhs. = 8 Blätter in einer Lage. Rote Initialen und durch- gehends rubriziert. Ohne die Ileberschriften oder Ueberleitungen. von A. Beschreibung der Hs. bei E. Jorgensen a.a.O. S. 354. lieber die Provenienz scheint nichts bekannt zu sein. Der Text ist oft frei ausgestaltet und folgt einer anderen Redaktion als A. Das Fragment enthält unsere Nrn. 60. 73. 34. 74. 48 (am Schluß unvollständig). Für die vorliegende Edition erforderte die Rücksicht auf unsere Nöte eine bedeutende Beschränkung. So habe ich den vollständigen Text einer großen Zahl von Nummern nur noch andeuten können, die Streichungen aus meinem ursprünglichen Manuskript erstrecken sich zumeist auf Stücke aus der Scala celi, deren Drucke in unseren größeren Bibliotheken noch erreichbar sind, und auf die Libri miraculorum des Caesarius, zumal die Stilisierungen unseres Kompilators für die literarische Kenntnis der Motive ganz unerheblich sind. Ich hoffe, daß selbst in dieser Editionsgestalt das Verfahren des Sammlers und namentlich das Verhältnis der Kornerschen Chronik hierzu zur Genüge erhellt wird. A. Hilka. l* Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. Verzeichnis der Erzählungsstücke. I. Drache durch Abstinenz der Bewohner vertrieben. II. Marienmirakel: unkeuscher Mönch, der in den Fluß gefallen ist und von Maria wiederbelebt wird. III. Marienmirakel: unkeuscher Kleriker, der auf Mariens Geheiß ein ehrliches Begräbnis erhält. Man findet eine Blume im Munde der Leiche. IV. Drei Freunde in der Not. V. Freundespaar Dämon und Pinthias. VI. Träger conversus (Laienbruder) von Teufeln unsichtbar geprügelt. Maria entreißt ihnen seine Seele. VII. Marina als geduldiger Mönch Marinus. VIII. Freundespaar Amicus und Amelius. IX. Freundespaar der Kaufleute aus Aeg3?pten und Baldach (Bagdad). X. Ehebrecherische Frau des hl. Genulfus (G-angulphus). XL Geschichtliches: Feldzug in Flandern 1214. XII. Unschuldig verfolgte Königin wird mit einem Juden im Kasten Meereswellen ausgesetzt und an einen Kaufmann in Toulouse verkauft, als dessen Sozius sie wirkt, bis sie nach einer Meeresfahrt, von diesem getrennt, zu ihrem Vater nach Konstantinopel gelangt, zu dessen Nachfolger bestimmt wird und nach Aufklärung ihres Geschlechts und ihrer Herkunft den treuen Kaufmann als Kaiserin heiratet. XIII. Graf von Poitou will seine Tochter wegen ihrer Schönheit heiraten. Sie flieht nach St. Gille (Provence), wird vom Königssohn aus Arles geheiratet und gebiert einen Sohn. Doch dessen eifersüchtige Mutter vertauscht den Brief eines Boten: sie habe einen Sohn mit einem Hundskopf durch sträflichen Umgang geboren. Mutter und Kind sollen im Walde getötet werden, aber die mitleidigen Henker verschonen beide, und sie kommt nach Bologna, wo ihr Bruder als Bischof wirkt. Dort wird sie vom Gatten entdeckt. XIV. Ein Ketzer, dem ein falsches Paradies mit der Himmelskönigin vorgespiegelt wird, bekehrt sich, als der hl. Märtyrer Petrus durch eine hl. Hostie den Zauber verscheucht hat. XV. Die fromme Frau Yda wird bei der Messe durch eine Taube aus dem Meßkelch wunderbar gestärkt. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 5 XVI. Unwürdiger Priester bekehrt sich, als er die Vision eines frommen Messedieners vernimmt, wie bei der Kommunion das Christuskind sich sträubt, in seinen Mund einzutreten, später aber, da er Reue erweckt, freudig mit geschlossenen Händen und Füßen sich empfangen läßt. XVII. Träger Mönch entzieht sich der gemeinschaftlichen Kommunion. Eine Kröte kriecht in seinen Schlund, und eine fromme Frau befreit ihn von dieser Plage durch ein aufgestelltes Gefäß nebst decoctio (Aufguß). Reumütig kehrt er in sein Kloster zurück. XVIII. Zwei Predigtmönche müssen feststellen, daß eine lasterhafte Frau bei der Beichte, während deren Kröten ihrem Munde entschlüpfen, Blutschande verschwiegen hat. Sie erwirken eine Vision der bald Verschiedenen: sie reitet auf einem Drachen, gepeinigt von Eidechsen auf dem Kopfe, zwei Hunden, die ihre Arme zerfleischen, zwei Feuerpfeilen, die ihre Ohren durchbohren, und zwei Schlangen, die an ihren Brüsten saugen. XIX. Ungastlicher und neidischer Abt wird durch einen Klosterschüler beschämt, der die Vertreibung eines fremden und berühmten Predigtmönchs durch falsche Botschaften an diesen zu hintertreiben weiß. XX. Drei Gefährten ergehen sich in Verleumdungen neben der Bahre eines toten Mönchs, anstatt für ihn zu beten: dieser, zum Leben zurückgerufen, hält ihnen ihr Treiben vor, das ihm an Gottes Richterstuhl geschadet habe, und sinkt in seinen Todesschlaf zurück. XXI. Jude entdeckt den Verkehr seiner Tochter mit einem Kanoniker, dem Neffen des Bischofs. Da der Schuldige Reue erweckt, verlieren die in der Kirche zusammengerotteten Juden, statt vor dem Bischof anzuklagen, die Sprache. XXII. Marienmirakel: Inzest zwischen Mutter und Sohn in Rom, sie tötet das Kind. Teufel als ihr Ankläger in Gestalt eines Klerikers verstummt infolge ihrer Reue vor Papst Lucius, da Maria ihr beisteht. XXIII. Aristotiles und Phyllis. XXIV. Ehemalige Nonne Agnes wird vom Vater vergewaltigt und ertränkt ihr Kind auf Betreiben des Teufels. Maria hilft der Bußfertigen, die bei einer Jüdin Sara als Kindwärterin Stellung findet und ihre Herrin bekehrt. Von einer Romfahrt heimgekehrt, erhält sie vom rasenden Juden 6 Beitrage zur lateinischen Erzählungslieratur des Mittelalters. drei tödliche Stiche ins Herz, aber durch ein Mirakel Mariens bleibt sie am Leben, und die Pilgerin kehrt heil nach vierzig Tagen zu ihrer Herrin zurück, die dann in Köln mit zwei Söhnen und einer Tochter, alles Christen, als Gertrudis ein frommes Leben führt und an Agnes' Leib noch jene drei Narben entdeckt. XXV. Mutter wünscht ihr oft weinendes Kind zum Teufel. Ein Dieb will ihr Schwein stehlen, ein Teufel das Kind holen. Der Dieb enthüllt alles und wird von Strafe freigesprochen. XXVI. Wiedererkennungsgeschichte aus den Recognitiones des hl. Clemens. XXVII. Kaufmannslehrling in Bordeaux spendet von seinen Ersparnissen zum Bau einer Kirche des hl. Nikolaus, kauft eine von Seeräubern entführte Sultanstochter, die sich taufen läßt, lebt mit ihr als keuscher Bräutigam, geht in Geschäften nach Alexandria, wo der Sultanvater von der Tochter gefertigte kostbare Seidenstickereien wiederholt kauft und deren Aufenthaltsort vom gefangengesetzten Jüngling erfährt. Sie wird zurückgebracht, der Bräutigam kann heimkehren. Aber die Sehnsucht treibt ihn nach Alexandria zurück, und die Entführung gelingt unter dem wunderbaren Beistand ihres Schutzpatrons, des hl. Nikolaus, der jenes Almosen reichlich lohnt. XXVIII. Historia septem sapientum. XXIX. Parabel vom Christen und Juden aus dem Secretum secretorum. XXX. Jungfrau, vom falschen Freunde ihres Bräutigams entehrt, tötet den Schänder und stürzt ihren Knecht in den Fluß, da dieser für das Fortschaften der Leiche Schmähliches fordert. Als Ehefrau eines reichen Mannes wird sie vom eigenen unkeuschen Beichtvater beim Gatten verleumdet, aber infolge ihrer Askese wunderbar gerechtfertigt, sodaß letzterer bei plötzlicher Rückkehr von einer Reise ein köstliches Mahl statt Wasser und Brot auf ihrem Tische vorfindet. Der Priester wird verbrannt. XXXI. Inzest zwischen Bruder und Schwester (der büßende Gregorius auf dem Steine). XXXII. Jugendgeschichte (conversio) der hl. Katharina von Alexandria. XXXIII. Im Bad vom Engel gedemütigter Kaiser. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. XXXIV. XXXV XXXVI. XXXVII. XXXVIII. XXXIX. XL. XLI. XLII. XLIII. XLIV. XLV. XLVI. Glückskind und vertauschter Todesbrief = Kaiser Konrad und Heinrich, Sohn des vor ihm geflüchteten Grafen Eghardus. Vgl. Nr. LVIII. Dieb beichtet nicht vor dem Hängen seine Zweifel an Gegenwart Christi in der hl. Hostie: er erscheint seinem Beichtvater inmitten höllischen Aufruhrs und meldet seine ewige Verdammnis. Vision des Tundalus aus Irland. Crescentiasage. Ueberstrenge Gerechtigkeitsliebe des Herkinbaldus, der den eigenen Neffen tötet, aber vor dem Tode durch ein Wunder vor dem Bischof der Kommunion für würdig befunden wird. Marienmirakel: Jüdin in Geburtsnöten wird Christin. Maria ruft das vom Juden getötete Kind ins Leben zurück, da jener reumütig in eine Kirche vors Madonnenbild geflüchtet ist. Fromme Rittersfrau erlangt Aussatz durch ihr Gebet, um unkeuschen Nachstellungen zu entgehen. Ein Priester veranlaßt sie, die frühere Schönheit zurückzuerbitten. Nach dem Tode ihres Gatten tritt sie mit der einzigen Tochter in ein Kloster ein. Auszug aus Dares Phrygius über den trojanischen Krieg. Marienmirakel: Räuber' Sohn einer frommen Marienverehrerin, der täglich siebenmal den Engelsgruß gebetet, hat, als er zum Tode verurteilt wird, einen Pakt mit dem Teufel vor, aber er will Maria nicht verleugnen. Vor der Hinrichtung neigt sich ein Marienbild in einer Kapelle zu ihm herab und läßt nicht eher seinen Arm los, als bis ihn das Gericht begnadigt hat. Marienmirakel: Ritter verschont eine ihm von den eigenen Eltern preisgegebene Jungfrau, weil sie Maria heißt. Marienmirakel: Maria erstattet Johannes Damascenus die ihm auf Grund falscher Anklage abgeschnittene Hand. Jüdin gebiert statt des durch ihren Verführer angekündigten Messias eine Tochter. Welscher Herzogssohn als Bräutigam weilt 300 Jahre im Paradies, nachdem Christus als Hochzeitsgast bei ihm geweilt hat. 8 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. XL VII. Teufel flieht, da er nicht Hüter einer zänkischen Frau sein will, deren Gegenwart selbst die Hölle nicht aushält. XLVIII. Verarmter Ritter und der dankbare Tote. XLIX. Marienmirakel: Pestkranke in Campanien werden durch Maria mit hl. Nikolaus durch Fächeln mit ihrem Aermel geheilt. Ursprung der Antiphone 'Salve regina'. L. Zwei Marienmirakel: Maria entbindet geschwängerte Äbtissin. Deren Sohn ist Bonus, der, zum Bischof erwählt, von Maria ein wunderbares Meßgewand erhält. Dessen unwürdigen Nachfolger ereilt ein plötzlicher Tod, als er es auch anlegen will. LI. Ein verwitweter König will seine Tochter heiraten, weil sie an Schönheit der Mutter gleicht. Sie schneidet sich die Hand ab und wird in einem Kahn ausgesetzt. Fischer finden sie auf dem Meer und bringen sie zu ihrem jungen Könige, der sie trotz der Verstümmelung ehelicht. Die eifersüchtige Schwiegermutter fälscht zweimal den Brief eines Boten an den in der Ferne weilenden Gatten über die Geburt eines Sohnes, auf daß die angebliche Ehebrecherin verbrannt werde. Durch Vermittlung eines Engels wird sie abermals im Kahn dem Meere preisgegeben. Der Gatte findet sie später in Rom beim Papst, und bei der Wiedererkennung kommt es zum Mirakel der Wiedererstattung der abgeschnittenen Hand. (Thema des altfrz. Versromans La Manekine.) LH. Vision der Höllenpein einer putzsüchtigen Gräfin im Kessel mit geschmolzenem Blei. L11I. Vision der Höllenpein der eitlen Mutter eines Priesters. LIV. Am Margaretenfeste gestattet der Pfarrer einer armen Frau das Brotbacken. Einer ungehorsamen Nachbarin wird das gegen die Vorschrift gebackene Brot zum blutigen Fleischklumpen. LV. Tänzer um einen mit Seide geschmückten Widder verflucht deren Pfarrer, und es erhebt sich bei heiterem Himmel ein Wirbelsturm, der die gesamte Gegend nebst Nachbarschaft verheert und den Viehbestand vieler vernichtet. LVI. In einem rheinischen Zisterzienserkloster bezieht ein ungehorsamer Mönch entgegen der Exkommunikation durch den Abt ein Sonderzimmer und wird dort mitten in einem plötzlichen Sturm tot und feuergeschwärzt aufgefunden. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 9 LVII." Sterbendem Mönch in Hengesbach erwirkt das Gebet seiner frommen Schwester eine Lebensverlängerung auf 15 Jahre: seine vorn abgeschnittenen Haare findet sie am Fenster liegend. LVIII. Glückskind und vertauschter Todesbrief = Heinrich, Sohn des Grafen Konrad (statt Lupoid), der vor des Kaisers Zorn in den Wald geflohen ist (Variante zu Nr. XXXIV). L1X. Das Vaterunser eines vom Bischof aufgenommenen Gichtbrüchigen, das mit seinem Segen versagt, als der ungetreue Verwalter diesen vernachlässigt, da der Bischof nach Born verreisen mußte. LX. Von zwei verheirateten Brüdern hofft der eine den zu beerben, dessen Frau bisher kinderlos geblieben ist. Da dieser wider Erwarten männliche Zwillinge beschert werden, fälscht er den Brief des Boten an den fernen Vater: die Frau habe zwei Hunde geboren. Die Mutter soll diese laut Auftrag des Mannes ertränken, aber sie setzt sie in einem Kasten mit Geld und einem Schreiben und unter Beifügung ihrer im Selbstopfer abgeschnittenen Hände den Fluten der Loire aus. Der hl. Martin in Tours findet beide Knäblein, läßt sie standesgemäß aufziehen, vereinigt später die Kinder mit den Eltern und bewirkt durch sein Gebet das Mirakel der Anfügung der abgeschnittenen Hände der Mutter (Variante zum Typus des Mädchens mit den abgeschnittenen Händen im altfrz. Roman La Belle Helaine de Constantinople). LXI. Wunderbare Luftfahrt eines sächsischen Pilgers aus dem hl. Lande nach der Heimat, da er aus Anlaß des Osterfestes nicht mit dem Schiff seiner Gefährten heimkehren will. Von seiner Frau ob der angeblich vorzeitigen Rückkehr gescholten, unternimmt er noch eine Wallfahrt zum Grabe des hl. Jakob in Compostella und wird durch die später eintreffenden Pilger glänzend gerechtfertigt, die bestätigen, daß sie ihn zu Ostern noch in Jerusalem zurückgelassen hätten. LXIL Philosoph sucht das bonum indeficiens und findet es weder als Herrscher noch als Gatte noch als Schätzesammler, sondern nach der Führung eines Weisen in Christus == summum bonum. LXIII. Stolzer Mönch, der für seine asketischen Dienste vom Bilde des Gekreuzigten in der Kirche Belohnung heischt, wird von einer Erscheinung deswegen gezüchtigt, sodaß 10 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. er halbtot niedersinkt. Seine Klosterinsassen finden den Erschöpften vor dem Altar liegend und schaffen ihn nach dem Krankenraum, wo er drei Wochen an einer so scheußlichen Krankheit darniederliegt, daß sich jedermann die Nase vor ihm verstopfen muß. Da er sich später an derselben Kirchenstelle voll Reue demütigt, an der er die körperliche Züchtigung empfangen, wird ihm durch eine himmlische Stimme Trost zuteil, und Demut bleibt fortab das Ziel seines Lebens. LXIV. Griseldissage. LXV. Askese des Herzogssohns .lulianus in der Wüste und im väterlichen Palast. LXVI. Legende von Zosimas und der Büßerin Maria aus Aegypten. LXYII. Auszug aus Barlaam und Josaphat. LXVIII. Ritter in der Kapelle besteht siegreich die Nacht hindurch die teuflischen Anfechtungen, die seine Buße hindern wollen. LXIX. Rache des Studenten für verfängliches Examinieren (Quare?) durch den Ortspfarrer. LXX. Ketzerischer Ehemann wirft hl. Hostie in Schweinetrog, dann ins Feuer, ohne daß sie Schaden leidet, und beichtet alles dem Papste Gregorius. LXXI. Legende von Joseph und Putiphars Tochter Assenech (Asseneth). LXXII. Lästernder Jude in Köln nimmt an Kommunion teil: die hl. Hostie in seiner Hand verwandelt sich in einen Knaben, den er auf dem Kirchhofe vergräbt. Aber eine Teufelserscheinung wehrt ihm beharrlich den Ausgang, bis er dem herbeigerufenen Bischof alles reumütig beichtet. LXXIII. Durch Blendwerk des Teufels entehrt und ermordet ein Einsiedler eine bei ihm Obdach suchende Königstochter, die Leiche verscharrt er in der Kapelle unter dem Altar. Frohlocken des Teufels, gewaltige Buße des Einsiedlers, der nackt unter den Tieren lebt, und Mirakel vor dem nach der Tochter forschenden Vater: auf ihr beider Gebet hin wird sie aus dem Grabe zum Leben erweckt. LXXI V. Fassung der Berthasage mit dem Motiv der untergeschobenen Braut = Pippin und sein in der Hütte eines Köhlers geborener Sohn Karl. LXXV. Marienmirakel: Theophilus und sein Pakt mit dem Teufel, den Maria zunichte macht. III. Das Viaticum narrationum des Henmatmus Hononiensis. 11 LXXVI. Wucherin läßt sich von ihrer Schwester mit ihrem Geldsack begraben: auf der ausgegrabenen Leiche findet man eine Schlange, die der Toten beständig Münzen in den Mund stopft. LXXVII. Vettel stiftet auf Betreiben des Teufels Zwietracht zwischen einem Ehepaar (Rasiermesser). LXXVIII. Marienmirakel: Wüster Ritter bekehrt sich und büßt in einer Einsiedlerzelle. Auf Betreiben des Teufels entehrt und ermordet er ein bei ihm Zuflucht suchendes Mädchen, das der Teufel in Gestalt eines Kaufmanns als seine Tochter zu ihm bringt. Seine ob dieser Untat vom Teufel zur Hölle geschleppte Seele befreit Maria, der er stets fromm gedient hat, durch den Erzengel Michael, sodaß er, in seine Zelle zurückgebracht, durch Askese sich bis zum seligen Tode durch Buße reinigen kann. LXXIX. Kleriker ermordet einen ins Haus gelockten Silberschmied und verzweifelt vor seiner Verbrennung am Seelenheil, während die mitschuldige Schwester infolge ihrer Reue von den Flammen verschont und durch die Richter begnadigt wird. LXXX. Episode aus Pseudo-Turpin: Kaiser Karl und seine Züge nach Spanien und dem Orient. 12 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. Incipit Viaticum narracionum a Henmanno Bononiensi collectum. I. Abstincncia hostes superat. Nam legitur in Historia tripartita quod quidam draco pessimus devorabat homines . . . nee sicut avari, qui conantur bursam implere, ideo abstinent. Aus Scala celi (Druck Ulm 1480) fol. 3 V (Abstinencia). II. Ave Maria a dampnacione liberat. In cenobio erat quidam monachus . . . [ fol. l v | Qui post hoc vitam emendavit et beate Virgini fideliter servivit. Aus dem Liber de miraculis s. Mariae c. 2 (ed. Crane S. 4 und 82). Weitere Nachweise in meiner Neuedition des Caesarius, Libri miraculorum, unechter Anhang Nr. 30 S. 157. III. Ave Maria post mortem bonorat. Quidam clericus in quadam civitate degebat .... Et relato corpore eius ad tu- mulum cum laudibus decenter sepelierunt illud. Aus dem Liber de miraculis s. Mariae c. 3 (ed. Crane S. 6). Weitere Nachweise in meiner Neuedition des Caesarius, Libri miraculorum, unechter Anhang Nr. 80 S. 195. IV. Amicicia falsa in necessitatibus hominem dimittit. Rex quidam habuit quendam famulum, cui omnia bona, quecumque poterat, fecit, et ille famulus hospicio suseepit mortales ini- micos domini sui. Ille servus habuit tres amicos: duos, cum f> quibus omnia, que habuit, expendebat, tercius vero eum magis dilexit; sed ipse eum non multum dilexit nee ei quasi umquam in aliquo servivit. Äccidit quod dominus ille propter forefac- tum cepit servum illum et iussit eum dnei ad furcas, nisi pro vita sua daret centum libras. Dum ergo non haberet, unde 10 talem peeuniam solveret, et esset in via patibuli, oecurrit ei unus suus amicus, cum quo bona expenderat. Quem rogavit, ut sibi in necessitatibus subveniret. Qui promisit sibi dare panniculum, cum quo oculi sui ligarentur. Oecurrit et seeundus: 1") quem similiter petens imploravit, ut suecurrat. Qui promisit sibi facere tantum bonum, ut eum conduceret ad patibulum. Cum autem ille sub furcis esset et iam suspendi deberet, vidit III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 13 illum amicum, cui nunquam servierat, sed propter parentes suos eum amicum habebat, et rogavit illum, ut sui misereretur et eum iuvaret. Qui ei pecuniam statim concessit et de patibulo 20 eum liberavit. — Moraliter: ßex Deus pater est, servus homo hospitans mortales inimicos, id est peccata mortalia, quem Dominus iubet suspendi, id est, duci ad penas inferni. Primus amicus est caro, secnndus parentes et mundus, tercius Christus. Stark verkürzte Fassung der aus Barlaam und Josaphat stammenden Parabel von den drei Freunden in der Not, die in zahlreichen Abarten vertreten ist. Zur Stoffgeschichte vgl. K. Goedeke, Every-Man, Hannover 1865. E. Kuhn, Barlaam und Joasaph, München 1893, S. 77. Weitere Nachweise in meiner Neuedition des Caesarius, Libri miraculorum, unechter Anhang Nr. 26 S. 144. V. Amicicia vera a periculo liberat. Narrat Valerius libro deeimo de bona amicicia antiquorum exemplum de duobus amicis, scilicet Hamone etPhisia. Quorum unum cum vellet Dyonisius tyrannus oeeidere et ille impetrasset tempus dila- cionis, ut rediret domum ad res suas ordinandas, alter amicus 5 se pro pignore dedit, quousque rediret. Appropinquante autem die diffinita nee ille rediret, totus populus temerarium spon- sorem dampnavit. Ille vero de amici fidelitate se non metuere dixit. Ei autem hora constituta a tyranno alter rediit et ad liberandum suum amicum se optulit. Ammiratus rex de fideli 10 eorum amicicia et animorum constancia sentenciam mutavit et eos rogavit, ut eum in tercium gradum amicicie reeiperent. Frei und gekürzt aus Valerius Maximus IV 7, ext. 1 (Dämon et Phintias). Andere Fassung in Scala celi fol. 10r (Amicicia). Vgl. R. Köhler, Kl. Schriften II 559. VI. Accidia aliquando maximum periculum causat. Erat cjuidam conversus in Waltsassen 1 ) Walterus nomine .... Quapropter viri claustrales aeeidiam multum vitare debent, ne penam gehenne ineurrant. Aus Caesarius von Heisterbach, Libri miraculorum I 41 (meine Neuedition S. 69). VII. Accusacio falsa iniuriam inducit. Ex gestis patrum. Quidam secularis imicam habens filiam parvulam, quam commen- äavit cuidam amico suo, monasterium est ingressus. Qui cum ali- luando recordaretur filie suo, contristari cepit intra se. Quod 1) Der Berichterstatter ist bei Caesarius Abt Albero von Waltsassen, der Konvers selbst lebte in Porta. 14 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. 5 percipiens ahbas dixit ei: „Quid habes, frater, quod ita tristis ambulas?" Qui procidens ad pedes eius cum lacrimis dixit ei: „Habeo unicum fdium in civitate, quem reliqui parvulum, et recor- datus illius ajfligor propter eum" et non indic&Vxt ei quod puella esset. „Vade," inquit abbas," adduc eum et sit tecum." Quod cum 10 fecisset, eam, que vocabatur Marina, voeavit Mar in um monuit- que primum pater, ne alicui revelaret et ab insidiis dyaboli se caveret. Dum autem [facta] esset annorum septemdccim, mortuus est pater eius et ipsa sola relicta ab omnibus amabatur. Cui commissum est sequi carram monasterii et frequenter urgente 15 nocte apud quendam villanum pernoctabat. Villanus autem filiam babebat virginem, que est a quodam milite impregnata. Que accepta pecunia militis asseruit se a Marino impregnatam esse. Eequisitus ergo frater Marinus, utrum crimen perpetrasset, ingemiscens ait: „Pater, peccavi, penitenciam ago, ora pro me." 20 Tunc iratus abbas Marinum afflixit et de monasterio eiecit. Qui nulli statum situm confessus iacuit ante fores monasterii, in peni- tencia se affligens super terram et ab ingredientibus fratribus postti- labat buccellam panis sibi dari. \ 7 illani vero filia peperit fdium et ablactavit. Quem \ fol. 2 r ] mater puelle ad Marinum attulit si- 25 bique dereliquit. Quem sancta Virgo suscipiens, de buccella panis, quam ab ingredientibus accepit, alienum quasi fdium suum nutrie- bat. Post boc fratres [miscricordia] compuncti vix obtinuerunt, ut bus fratrem Marinum ad veniam susciperet, qui iam quinque annis ante fores claustri iacuev&t. Precepitque abbas ei, ut 30 omnia vilia officia faceret et omnibus serviret. Que omnia devote implens post modicum temporis in Domino feliciter ohdormivit. Quod audiens abbas ait: „ Videte, quäle peccatum suum fuit, quod veniam non meruit! Ipsum tarnen lavute et longe a monasterio sepelite". Gumque eum lavarent, cognoverunt quod mulier esset. 35 Quod videntes vehementer ctowaverunt quod talis conversacionis et penitencie mulier ab eis iniuste afßicta fuisset. Vidensque abbas quod mulier esset, cccidit in terram et percuciebat caput suum, veniam postulans ab eadem iussitque in ecclesia in Oratorium corpus eius poni. Eadem die puella a demonihus arrepta venu ad 40 monasterium et confitebatur, de quo conceperat, et die septima libe- rata est a demonio in oratorio, ubi usque modo meritis sancte Marine virginis Deus multa mirabilia operatur. Diese Fassung der Marina-(Marinus-)legendo stammt im wesentlichen aus Yincenz von Beauvais, Speculum historiale VII 74 (ed. Duaci 1624, 8. G07). Doch fehlen hier einige Züge und Z. 11 ff. sind eine freie Wiedergabe, da aus dem Wirt (Pandox. in ipso emporio Pandochium) ein Bauer geworden ist. Hingegen III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 15 ist Z. 17: accepta pecunia militis ein Zusatz. Vgl. meine Edition der metrischen Fassung in Anal. Boll. 46 (1928), 68. Zur Motivgeschichte s. P. Toldo, Ztschr. d. Ver. f. Volkskunde 14 (1904), 55. Marques de Rome (ed. J. Alton), Tübingen 1889, S. 116. Stephanus Ililpisch, Die Schmach der Sünde um Christi willen, Ztschr. f. Aszese und Mystik VIII (1988), 289. VIII. Amicicia vera multum laudabilis est. Temporibus Pypini Erancorum regis quarti fuerunt duo pueri . . . [fol. 3 r ] Tandem processu temporis defuneti et a se remotis locis sepulti m uno et eodem sepulchro miraculose sunt inventi. Gekürzter Auszug der Sage des Freundespaars Amicus und A melius aus Vincenz von Beauvais, Speculum historiale XXX 162—166. Ähnliche Kürzung in Scala celi fol. 10 r (Amicicia) mit derselben falschen Namensform Anderichus (statt Hardradus), ferner J. Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 138. Zur Stoffgeschichte s. J. Bcdier, Les legendes epiques :l II, Paris 1926, S. 180 ff. IX. Amicus debet probari. Petrus Alphonsus refert: Duo mercatores erant, unus in Egypto et alius in Baldach, qui se solo nomine cognoscebant et diligebant. Ille autem de Baldach venit in Eg3^ptum, quem ille Egypticus, cum nomen illius audisset, gaudenter suseepit et per multos dies cum eo 5 festinavit, omnia sua ei ostendens. Transactis autem aliquot diebus ille de Baldacb graviter infirmatur ob amorem puelle unius, quam Egypticus in domo sua nutriebat. Requiruntur medici, pulsus tangitur, urina conspicitur, sed morbus minime invenitur. Tandem cor eius aperiens amico suo dicit se ob 10 amorem illius puelle languere, et nisi uxor sua fieret, ipsum mori oportere. Quo audito puellam et omnia, que cum ea re- cepturus erat et eciam que puelle daturus erat, ei dedit. Qui uxorem et omnia predieta aeeipiens rediit in patriam suam. Contigit autem post hoc Egypcium omnibus suis amissis 15 nudum et famelicum egere et Baldach in noctis silencio venire. Qui dum vero templum intraret, ecce multi querentes homieidam quendam illumque invenientes dixerunt eum illud homieidium perpetrasse. Quod ille statim concessit, volens saltem per mortem iinire paupertatem. Capitur in carcerem et mane ad sus- 20 pendium ducitur. Amico autem suo cum multis ad speetaculum currente compertoque quod amicus suus esset, voce magna cla- mavit: „Innocentem istum dampnatis; ego enim illum [fol. 3 V ] oeeidi, non iste." Qui capitur et alius absolvitur. Homicida vero, qui inter alios erat, hoc videns remordente consciencia 25 17 (^uodam v. t, intrante. \Q Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. clamavit: „Vere nee ille nee iste fecerunt, sed ego; ecce enim manus et cultellus sanguinolentus, qui hoefacinusperpetraverunt." Aliis ergo dimissis tercius capitur. Iudices autem ammirantes ad regem duos solutos et tercium ligatum duxerunt. Qui cognita 30 veritate ob omnibus eis penam condonavit. Civis autem de Baldacb medietatem omnium bonorum suorum amico suo dedit. Que ille aeeipiens ad propria est reversus. Kürzung in freier Form nach Petrus Alfonsi, Disciplina clericalis (kl. Ausg. Ililka und Söderhjelm), Exemplum II (De integro amico). Andere Version in Scala celi fol. ll v (Amicicia). Vgl. R. Köhler, Kl. Schriften II 557. X. Adulterinin. Adultera uxor non est tenenda. Ex gestis Grennlphi. Genulf'us quendam fontem emit in Gallia . . . ut in die illa, quocienscumque verbum proferret, tociens anus eius cantaret et turpem sonum emitteret. Kürzung aus Vincenz von Beauvais, Speculnm historiale XXIII 159 (Duaci 1G24, S. 955): De saneto Gangulpho martyre. Andere Fassung in Scala celi fol. 6" (Adultorium). Legenda aurea (ed. Graeße) 204. Gering, Islendzk Aeven- tyri II, S. 18. Pauli, Schimpf und Ernst mit Boltc's Anm. zu Nr. 224. XI. Bellum. Quod in bellis T)eus gloriose iuvat sperantes in se. Anno ab incarnacione Domini M" (JCXIII1 0 Iohanne rege Anglie in partibus Andegavie debachante Otto im- perator electus ab ipso Iobanne mediante peeunia congregavit 5 exercitum in comitatu Honnonie in opido Valenciane in terra Frirandi comitis . . . |fol. 6 r ] septem enim diebus con- tinuis et noctibus innumeris luminibus utebantur, ita ut nox sicut dies illuminata videretur. Aus Vincenz von Beauvais, Speculum historiale XXX 53 (De introitu Phi- lippi regis in Flandriam et praeparatione belli Flandrcnsis) bis 62 (De captivi- tate comitis Boloniae et Ferrandi et aliorum). XII. Castitas ad magnos honores sublevat. Legitur in quibusdam historiis Romanorum quod quidam rex fuit in Cicilia, qui filiam imperatoris Constantinopolitani in uxorem habuit . . . (fol. 7 r ) ita quod ipsa facta fuit imperatrix et ipse Tholosanus mercator factus est Imperator. Diese Fassung vom Mädchen im Kasten stammt aus Scala celi fol. 29 r (Castitas). Vgl. R. Köhler, Kl. Schriften I 391 ff. J. Klapper, Mittig. d. Schles. Ges. f. Volkskunde XX (1909), 7 ff. XIII. Castitas a periculis maximis liberat. Legitur in quadam historia regum Francie quod quidam comes fuit in Pic- 111. Das Viaticum narrationum des Uenmannus Bononiensis. 17 tavia, qui ex uxore sua nobili et bona filium et filiam habuit . . . [fol. 8 r ] Qui episcopus inventa veritate gaudens dedit sorori in dotem comitatum Pictaviensem, in quo ipse successerat, et cum magno gaudio et comitatu remisit eos ad regnum proprium. Diese schöne Version des Uriasbriefs für die unschuldig verfolgte Tochter des Grafen von Poitou ist aus Scala celi fol. 27" (Oastitas) übernommen. Vgl. J. Klapper, Mittg. d. Schles. Ges. f. Volkskunde XIX (1908), 39 ff. und A. Wes- selski, Märchen des Mittelalters, Nr. 10. XIV. Corpus Christi potestatem dyaboli dirimit. Legitur in miracidis beaii Petri martiris de ordine fratrum Predicatorum QHod, cum quendam hereticum convertisset et ille per alios hereticos fuitiset perversus, aeeidit ut beatus Petrus cum Herum visitaret. Qui >'('spmt eins consorcium et amiciciam ac suum hospicium sibi inter- 5 dixit. Sanctus Petrus quesivit causam rei. Cui hereticus: Dece- t'isti me cum verbis tuis et falsitatibus." Tunc sanctus: „Quomodo constat tibi quod te deeeperim ?" Cui hereticus: „Fratres mei duxe- r unt nie ad quoddam templum mire altitudinis et pulchritu [fol. 8 V ] — dinis, in quo vidi Christum et matrem eins Virgincm Mariam cum 10 celesti curia in cathedris residere aureis; a quibus sum misericor- diam consecutus et a quibus audivi quod tu falsitatem et errorem doces." Cui sanctus: „Si ista vera sunt et hoc cum tuis michi potestis ostendere, adherebo vobis et, quod predico, revoeaho." Qui accedens ad alios hereticos factum explic&vit. Qui gavisi valde 15 [inj crastinum diem statuerunt et sanetum prefatum ad locum dictum ducere promiserunt. Qui mane consurgens missam celebravit et duas kostias consecravit, unam assumpsit et alter am rever enter in pixide secum portavit et ad locum predictum una cum hereticis perrexit. Qui videns daritatem pattacii et pulchritudinem ac ful- 20 (jorem residencium in thronis ac pulchritudinem assistencium sub- r isit. Tunc illa, que ab hereticis credebatur mater Dei, dixit saneto: ., Cur, maledicte Petre, cum erroribus et falsitatibus tuis deeipis et corrumpis creatos et redemptos per filium meum?" Tunc sanctus: „Que estis vos, que talia dicitis?" „Ego", inquit, „sum 25 Korners Chronik (ed. Schwalm) S. 170: 1 Cum autem beatus Petrus adhuc vivens quendam hereticum in urbe Cumana convertisset — 3 her. iterum '• seduetus et relapsus — 5 e. cons. domum suam sibi int. — 7 me v. tuis fallacibus ~~ 10 cum tota c. c. — 12 quod tu falsa doces — 14 poteris et m. o. — adh. et ego tuis et que predieavi r. Quod verbum hereticus detulit ad suos complices Iß st. ut s. Petrum ad 1. prefatum ducerent — 18 cons. a. in missa sumpsit 19 in quadam p. rev. deposuit. Quam secum deferens sub cappa cum her. ad locum speetaculi p. — 21 res. in eo — 23 et fals. om. — 24 et corr. om. Abhandlungen d. Ges.d. Wiss. zu Göttingen. Phll.-Hlst. Kl. 3. Folge, Nr. 16. 2 18 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. mater Dei et hie fest] Ihesus Christus filius meus et hü sunt servitores mei angeli." Tunc sanetus Christi corpus extrahens de pixide ait: „Si vos estis mater Dei et isti [sunt] servitores vestri angeli, exhibete reoerenciam filio vestro, qui est verus Dens et [ve- 30 rus] homo." Statim ftdgura eeeiderunt et cum [maximis] ßamnns et fetoribus illa illusio evanuit. Et invenerunt se omnes in loco fetido et corrupto. Et ex tanto miraculo omnes eonversi sunt et serviverunt Christo. 32 o. conv. surrexerunt Christo. 20 sunt ang. servientes filio meo et michi — 27 corpus dominicum — 28 et hü ang. vestri — 29 f. v. et ipsum adorate. Ecce verus filius Dei et filius virginis Marie. Quo viso mox illa dyabolica illusio cum strepitu rnaximo et clamore hor- ribili evanuit — 32 f. et inmundo constitutos, Quod videntes heretici relictis er- roribus suis ad voram fidem sunt eonversi. Aus Scala celi fol. 64 T (Corpus Christi): -i vis. post perversionem. Qui respuens — 5 et hosp. interdicens. boatus Petrus intorrogavit c. rci. Tunc her. quo- dammodo increpando cum dixit — 8 tibi ut dec. — 12 err. et non veritatem d. — 16 et s. adduxerunt ad 1. prefatum. Tunc sanetus m. cons. — 21 subridere ineepit — 26 et . . . filius meus o m. — 32 et ex tarn magno et mirabili mir. Eine andere Fassung bei Thomas Cantipratanus, Bonum universale de apibus, (Duaci 1605, S. 555) II 57, 23 und daraus Magnum Speculum exemplorum (Colo- niae 1611) unter Eucharistia S. 372. Bromyard, Summa predicantium (Eucharistia). Compilatio singularis exemplorum (Corpus Christi). J. Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 120. Die Quelle für alle ist in den Vitae i'ratrum ordinis Prae- dicatorum des Gerardus de Fracheto (ed. B. M. Reichert, Lovanii 1896), S. 211: Anno ab incarnacione domini M 0 CC°XXX" predicanto magistro Chunrado in Teutonia contra hereticos, et ab ipsis fideliter (sie) martirizato, hereticus qui- dam, seduetus a demonibus, fratrem quendam predicatorem sibi dilectum ad he- resim invitabat etc. XV. De eodem. In civitate quadam fuit femina saneta nomine Yda ... satis ostendit, quantum in suis electis virtus ei complaceat simplicitatis . . . Aus Caesarius von Heisterbach, Libri miraculorum 1 7 (meine Neuedition S. 26). XVI. De eodem. Sacerdos quidam secularis cum die quadam missam celebraret . . . religionis habitum suseepit et Deo devotissime insuper servivit. Aus Caesarius von Heisterbach. Libri miraculorum I 8 (meine Neuedition S. 27). III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 19 XV.II. De codem. Monachus quidam Cisterciensis ordinis tarn malam habebat conscienciam . . . plus quam septuaginta bufones evomuit et sie curatus totaliter fuit. Aus Caesarius von Heisterbach, Libri miraculorum I 11 (meine Neuedition S. 30). XV.LII. Confcssio est malorum examinitiva. Audivi a quodam de fratribus Predicatoribus quod semel duo Predicatores lbant per viam, quorum unus erat penitienciarius domini pape • • • [fol. 9 V | draco cum mirabüi cruciatu eam subito elevans ad infernnm deportavit. 5 Dieser Bericht über die Höllenstrafen einer lasterhaften Frau, deren Beichte unvollständig geblieben, entstammt Scala celi fol. 43 1 ' (Confessio). Ebenso bei lierolt (Discipulus), Sermones de tempore (Druck Nürnberg 1496) 125. C. Gottschalk Hollen, Preceptorium (Druck Nürnberg 1497) fol. CLXXVK XIX. Discrecio bonum f'aeit. Monachus quidam de Scithia venit ad locum, qui dicitur Cellia, visitare f'ratres. Cumque locum non inveniret, ubi habitaret, senex quidam cellulam haben« vacantem sibi eam commodavit. Venientibus autem ad eum fratribus audire verbum Dei, quia graciam docendi habebat, 5 •senior, qui ei cellulam concesserat, invidere et indignari ei cepit, quoniam ad illum fratres sepius et ad se raro convenis- sent, et dixit diseipulo, ut eum de cella egredi iuberet. Qui abiens dixit ei: „Mandat abbas meus [fol. 10 r ] sanetitati tue, ut ei remandes per me, qualiter valeas". Respondit ille: „Rogo, 10 ut oret pro me, quia valde stomachum doleo". Reversus discipulus dixit: „Supplicat sibi dari inducias duorum vel trium dierum". Quibus transactis iterum mittit, ut de cella exeat, alioquin cum baculo ipse eum expellit. Veniens igitur ad eum discipulus senis dixit ei: „Valde sollicitus est abbas de infirmi- 15 täte tua. Ideo requirit ultra, utrum melius habeas". Cui ille: : Gracias ago sibi, quia pro me sollicitus est et preeibus suis melius habeo". Reversus discipulus dixit: „Eciam nunc precatur propter Deum, ut usque in dominicum diem exspectes. et tunc egredietur". Veniente die dominico, cum egressus non esset, 20 aeeipiens baculum senior inflammatus iraeundia et invidie spiritu pergebat, propositum habens eum expellendi. Cui ait discipulus: »Si iubes, pater, precedam te, ne forte, si fratres ad vieitandum eum venerint, videant te et scandalizentur". Et precedens dixit ei: „Abbas meus venit ad salutandum te: oecurre ei cum 25 1 de Tzisia — 2 Cella — '23 procedam. 2* 20 Beiträge zur lateinischen Krzählungsliteratur des Mittelalters. graciarum accione, quia in caritate et dileccione venit ad te". Cui occurrens alacriter, prostratus in terram magnas egit gra- cias pro cella sibi prestita. Tunc compunctus senex, proiciens baculum et amplexans osculatus est eum et invitans eum ad 30 cellam suam pariter cibum sumpserunt. (!um vero a discipulo didicisset quod nichil horum dixisset, que sibi mandaverat, prostratus coram discipulo dixit: „Ex hodierna die tu pater meus esto et ego discipulus tuus, quoniam te cum timore et caritate Dei agente et meam et illius fratris animam de peccati 35 laqueo Christus dominus liberavit". Aus den Vitis patrum III 20 = Migne, l'atr. lat. 73, 754. Herbert, Cat. of romances B. Mus. III 58-1, 40. Magnum Speculum exemplorum (cd. Major, Coloniae 1611), S. 560. K. Reissenberger, Das Väterbuch = Dt. Texte des Mittelalters, Berlin 1914. v. 12023 ff. XX. Detraecio mortuoruin. Quidam homo secularis mor- tuus est et in feretro positus . . . eo quod iustum iudicem habeant Deurn et nimis immisericordes accusatores demones. Aus Caesarius von Heisterbach, Libri miraculorum H 31 (meine Neuedition S. 114). Andere Fassung in Scala celi fol. 133 r (Orare pro mortuis). XXI. Dolor peccatomm aliquando a periculo liberat. Refert Cesarius quod in Anglia quidam clericus, maioris ecclesie canonicus et episcopi consanguineus . . . Canonieus vero in se divinam misericordiam expertus peccatum suum episcopo con- 5 fessus est et ordinem Cisterciensem intravit et puella baptisata claustrum monialium eiusdem ordinis intravit. Aus Caesarius von Heisterbach, Dialogus miraculorum II 23. Vgl. Odo von Cheriton (ed. Hervieux, Les l'abulistes latins II 674). Scala celi fol. 5. r >r (Con- tritio). Alphabetum narrationum s. P. Toldo, Archiv f. d. Studium d. Neueren Sprachen 117 (1906), 299. XXII. l)e codem. Home quedam nobilis domina erat, que de filio suo unigenito durissimas temptaciones paciebatur; nam ipsum tenerrime diligebat, non iam adolescentem ab osculis et com- plexionibus nee eciam a lecto proprio repellebat. Q,uid plura? 5 Amor naturalis in corruptelam convertitur et pro marito in remotis peregrinante filius admittitur. Conceptoque f'etu mater misera corde et corpore angustiata, spe tarnen venie addueta Korners Chronik (ed. Eccard) col. 773: Nobilis qu. Romana Priscilla nomine, seeundum Kgghardum, tilii sui Theodori pulcritudine permaxime tentabatur — 3 et ah amplexibus — 4 nat. tandem in c. degenerans pro in. senatore in rem. partibus existente f. adm. et Venerei actus in invicem continuantur. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 21 non desistebat ab oracionibus, vigiliis et ieiuniis ac elemosinis, sed faciebat, sicut prius facere consueverat. Tandem paerum natum occultare volens, peccatum peccato addidit et miserum 10 puerum vix natum suftbcavit etabscondi[di|t. Demon autem volens eam eternaliter et temporaliter confundere, assumpto habitu clerici regi et principibus dixit: „Audite incredibile auditu, borribile dictu, crudele actu: mulier illa, quam sanctam repu- tatis, crudelissima et pessima est. Nam de proprio filio con- 15 ceptum filium propriis trucidavit manibus et in latrinam proiecit". Quibus mente consternatis et non credentibus, sed pocius illam commendantibus ait demon: „Veniat et examinetur et interim ignis paretur, in quo, si victa fuerit, vivens proiciatur; sin autem, ego in eo comburar". Illa vero vocata venit. Cui rex 20 et omnes alii assurrexerunt in sedeque iuxta regem sibi parata consedit. Cui rex ait: „Hie novus propbeta, quem nunc Roma habet, in multis et magnis, de quo plurimum dolemus, te aecu- sat. Contitere ergo vel purga te a crimine obiecto". Acceptis er go indueiis ad respondendum a rege toto corde provoluta et "25 corpore, cum ineffabili cordis dolore et lacrimarum habundancia totam peccatorum suorum seriem exposuit Lucio pape, qui tunc preerat Romane ecclesie. Qui videns eius contricionem, eam mirabiliter confortans, solam oracionem dominicam ei iniunxit, exhortans, ut ad beatam Virginem specialiter recurreret. Quod 30 et devote fecit. Statuta ergo die cum familiaribus suis curiam regis intrans a rege et Omnibus reverenter est suseepta. In medio ergo sedit, omnibus speetaculum facta. Tunc ore omnium clauso et aure aperta rex ait clerico: „Ecce, quam aecusasti; narra, siquid habes". At ille intuens mulierem mirabatur, que 35 esset, et ait: „Hec non est incestuosa et homieida, quam aecu- savi. Hec est mulier saneta; Maria enim, mater Ibesu Christi, astitit et eam custodit". Tunc omnes in stuporem versi frontes 7 v. permota — 8 vig om. — 12 et. et temp. o ra. — 13 cl. iudici et senatoribus — II sed er. facta — M. ista Prise illa quam bonam et »onestam rep. — 15 f. suo Theodoro conc. et natum infantem pr. m. oeeidit 17 mente om. — sed . . . comm. om. — 18 Exam. ipsa — 19 preparetur — l>r. viva — 20 Cui iudex assurgens eam iuxta se posuit et dixit: In gravi facto et horribili te acc. de quo multum dolemus — 24 expurga te ab o. — 25 t. c. et corp. prov. ad pedes Lucii pape facti s. integre sibi cxp. cum multis lacrimis confitendo — 21) mir. om. — 30 confidenter pro adiutorio rec. — ■> 1 cum ancilla sua c. iudicis intravit et reeepta honorifice ab o. in medio omnium collocatur — 34 et auribus apertis iudex — acc. adest — 35 h. contra eam et respondebit — 36 est illa i. meretrix et hom. — 37 Hec . . . saneta om, — 38 asistit ei. 22 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. suas ffol. 11 T | signo crucis signaverunt. Quod dyabolus non 40 ferens quasi fumus evanuit. Sicque mulier liberata a macula consciencie et infamie coram rege et omni populo invenit nomen grande. 39 er. signaculo — 40 m. illa 1. est ab infamia et ac(|uisivit gr. n. in o. pop. Romano. Diese Fassung des Marienmirakels von der römischen Witwe (Inzest mit eigenem Sohn, dessen Leiche sie in eine Kloake wirft) stellt sich als eine freie Kürzung aus Vincenz von Beauvais, Spec. historiale VII !)3 — 95 dar. Vgl. Borjoise de Korne hei A. Juhinal, Nouv. recueil I 79 und Meon, Nouv. recueil II 394. Andere Fassungen in Kcala celi fol. 42 v (Confessio). Eticnne de Bourhon, Nr. 178. Vgl. H. Ward, Cat. of romances B. Mus. II 027.009. J. Herbert, ebda. III 22, 183. — Weitere Nachweise in meiner Neuedition des Caesarius von Heisterbach, Libri miraculorum, unechter Anhang Nr. 77 S. 192. XXIII. Üecepcio mulicris. Legitur de Ällexandro quod Aristoüles magister suus eum frequenter exhortabatur, ne uxorem suam multociens et frequenter cognosceret, quia corpus suum debilitaret et robur animi exhauriret. Cumque Allexander con- 5 silium magistri sui attenderet et se a frequentibus amplexibus et ceteris actibus retraheret ... et prudenter respondenti pepercit. Aus Jakob von Vitry, Sermones feriales et communales (ed. J. Greven) Nr. 15, auch ed. Frenken S. 04. Vgl. Herbert, Cat. of romances B. Mus. III 87, 53. Herolt (Üiscipulus), Bromptuarium exemplorum M. 07. Scala celi f. 86'' (Femina). Zur Stoffgeschichte s. A. Borgeld, Aristoteles en Phyllis, Groningen 1902. XXIV. Dolor peccatorum. Erat inpartibus Theutonie mo- nasterium virginum. Quo bellorum eventu fundüus destrueto ad domos parentum moniales redire compulse sunt. Quarum una pulcherrima, Agnes nomine, ubi ad patrem militem rediit, violenter 5 ab eo oppressa mox impregnata fuit. Partui ergo appropinquans anxia fugit ad devia et partu edito adest dyabolus in specie monachi, qui se eins consobrinum protestans et facti eins eonscium, dixit ad lacrimantem et quasi pre tristicia desperantem: „Ne tu, carissima, per partum editum cum patre et parentibus confundaris, parvulum 10 in stagnum proximum proiee. Si enim vixerit, latere non potevit." 6 a. fuit et devia — edito a domo dyab. Korners Chronik (ed. Schwalm) S. 192. „Wichtige 'Peile der Erzählung hat Korner weggelassen und überhaupt das ganze ziemlich verwässert" (Schwalm, S. 193 A. 1). Octavo anno R o d o 1 f i qui est domini MCCI.XXX erat in S a x o n i e partibus prope Goslariam in monasterio Gerenrode dicto monialis quedam Agnes... 5 a quodam generoso diente inpregnata est — 6 a. fugit ad campum et puero edito adest d. in sp. sacerdotis. III. Das Viaticum narratiomim des Henmannus Bononiensis. 23 Tunc maier miro certaminis ponäere fatigata tandein post lacrimas et dolorem erubescencia vicit maternum peclus et mox, parvulum submersit in stagnum. Et statim dyabolus ad mire tabescentem dolore adiecit: „0, inquit, omnium feminarum miserrima, quid nunc restat melius, nisi ut sine scandalo tui et tuorum et graviori mortis 1 5 periculo facta michi confessione te cum filio submergas?" Hoc audito [fol. 11 v | exclamans mulier totis membris tremuit et glori- osam matrem Christi et Virgincm invoctd contra dyabolum adiutri- cem. Nee mora: vidit demonem sicut fumum cum fetore teterrimo disparentem. Que mox effusa in laudem Virginis ad spem meli- '20 orem in prece et lacrimis confortatur. Venu ergo in proximam ei vitalem et liospicio suseepta ab honesta matrona, locata est ab eadem cum quadam ludea, Sara nomine, ut ludee parvulum enu- triret, Mansit ergo annis quinque cum eadem ludea in tanta cordis tristicia, ut vix eam quis posset videre ridentem; bis in aqua 25 et pane per ebdomadam ieiunabat. Interim domine suo ludee de /ide Christi et pietatc ac bonitale matris eins, ut erat femina prüdem et chquens, preduabat. Cuius verba edificancia et efficacia cor illius ludee penetrabant. Unde oracionem dominicam et salu- tacionem angelicam addiscens Christum et matrem [coUidianis] 30 preeibus invocabat. Hinc factum est, ut nutrix ipsa cuidam fratri ordinis Predicatorum eonfessa, nomine Conrado, mitteretur ad papam. Obtenta ergo absolucione ad patriam est reversa et aecc- leravit videre ludeam, diu dominam suam. Quam fillaj gratula- bunda valde suseipiens rogavit fessam quiescere super leetum. Ubi 35 vespere essent, ludeus venil et cognoscens hanc esse nutricem, quasi in furiam raptus lest], suspeetam fenimj eam quasi sue uxoris pervertricem habebat. „Quid?'' inquit," male venit ad te huc insidiatrix isla; modo oeeidam eam." Et mox extracto gladio in- vasit dormientem et tria dedit ei vulnera circa vel intra cor. Hoc 40 viso ludea horruit et intrans thalamum se abscondi|di]t. In noctis vero media facto signo ludeus cum aliis ludeis fsynagogamj in- travit. ludea vero post luctum ohäormiens in sompnis vidit gloriosissimum dominam cum duabus puellis ad midierem occisam .'12 (Jonradus — 34 gratulabundc — 35 super 1. Iianc ubi. 12 et infantem tarnen baptizatum in ipso flumiue mox suffoeavit — 21 in urbem que Halberstad dicitur — 24 per annos duos in tanto merore — 41 In li. ergo m. cum signum fieret, ut Iudei synagogam intrarent, ludeus iste domum exivit et synagogam visitavit relicto cadavere in lecto. Cogitavit enim corpus educere exanime, cum reverteretur — 14 ad mut. occ. ingredi et ex pixide 'luadam, quam una puellarum deferebat, vulnus interfecte perungere, occisam v ero mox surgere et cum virgine benedieta cameram exire. 24 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. 45 intrantem ac mulieri occise statum redivitivum inducentem. Iudeus mane recliens occisam feminam non invenit credebatquc quoil uxor sua cadaver mortuum subterrassct. Hoc idem de viro uxor illuce[see/nte die credebat et super hac re ne[c| aliquis alteruni requisivit. Vix dies quodraginta completi sunt, ecce venu mulier 50 peregrina, Iudeam et virum eins ex parte Agnetis occise ofßcio- sissime salutavit [et] abiit. Time ait Iudeus uxori: „Quid est quod illa vivit? Numquid occidi eam? u Cid uxor: „Potens' ; , inquit, „est Christus dominus eins filiam mortuum suscitare." Et Iudeus: „Hoc est, quod semper timui, quod te apostatam ducerct 55 in errorem". Nee mora: hec dicens comprehendit uxorem [et] in thalamo duobus annis reclusit. Hinc aeeidit, ut viro recedente ad remociora evaderet uxor, et cum duobus parvulis, tercium gerens in utero, in ecclesiam fugit et cum gaudio fidelium, qui eam ditissimam et honestissimam noverant, baptisma reeepit. Haue postca duo filii 60 eius adolescentes et una füiarum secidi sunt et fidem alacriter suseeperunt. Mansit autem post baptisma cum filiis dieta duäum Iudea in Coloniensi dyocesi, mutato nomine Sara in nomen Gher- trudis. TJbi invenit Agnetem, quondam nutricem suam, ibi/dem] manentem et de conversione eius inestimabili gaudio gaudentem. 05 Quesivit ergo ab Agnete Ghcrtrudis, quomodo revixisset. Et mirata illa subrisit, dicens: „Quare non suscitarer, adhuc si dormirem?" Stupefacta Ghertrudis: „Vere' : , inquit, /vidi] quod te vir meus tribus vulneribus cultro confodit, oeeidens." Que ait: „Novit Christus dominus omnipotens quod in sompnis tantum nie vidisse et non sen- 70 sisse videbar occidi. Mane vero offen\i'ol, 12' \sam viri tui, si man- sissem, precogitans insalutatis omnibus recedere festinavi." Nee mora: Ghertrudis vesle apprehensa circa collum Agnetis laceravit eam simulque cilicium, quo induebatur, ad carnem usque ad pectus medium et invenit manifestisshnas trium vulnerum cicatrices. Mali) nifestata, sunt hec domino episcopo Coloniensi, domino Conrado. Mortua est hec in maxima penitencia et fervore Spiritus anno domini M"CC°LXX". Ghertrudis vero superstes in magno fidei calore succensa est. 51 salutans abiit — 57 evasit. 53 famulam suam occisam viviticare — 54 quod te seduceret. Unde pecu- niam, quam in domo promptam habuit, colligens ab uxore protinus recessit. Stammt aus Thomas (Jantipratanus, Bonum universale de apibus (ed. Duaci 1605, S. 300) 1129,21: 10 non potest — 17 inclamans m. exhorrescit et gl. — 19 dem. cum f'umo et fet. — 38 Certe inquit — 39 extr. canipulo — 41 i. th. obseravit — 42 cum lud. vicinis — 45 intr. et ex tribus pixidibus quas ferebant III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 25 unamquamque unguine salutari in redivivum statum mortis vulnera reducentem. lntuere, lector, mirare miraculum — 48 neuter alterum requisivit — 53 dorn. e. etiam mortuus m. s. — 50 a. obstrictam reclusit — 58 ad eccl. — 62 et m. n. vocata est Gertrudis et inv. Agnen — 64 gaudio gratulantem — GG Quare nun- quam mortua susc. Ad hec stup. — 08 confodiens occidit. Cui Agnes: Novit — 74 Manifesta autem facta sunt ista — 75 archiepiscopo — 76 M. est autem Agnes — spir, Annus secundus, M. scilicet CC. LXV. eo tempore volvebatur, quo rpsa Agnes a Iudeo occisa est, et per gloriosam Christi matrem et virginem sus- citata Gertrudis sup. est miro f. e. succensa. Magnum Speculum exemplorum, S. G32 (aus Thom. Cantipr.). XXV. Dyabolus multa mala circa nos operatur. Dicitur quod quedam mulier habuit porcum, quem diligencius nutriebat... l^atro hoc audiens ad se ipsum rediit et pristinam vitam in melius inutavit. Diese Fassung vom Schweinedieb und vom Teufel, der das Kind einer fluchenden Frau holen will, ist Scala celi fol. 77 v (Dyabolus) entnommen. XXVI. Euf'Ortunium. Erat quidam Senator Borne ex Ce- saris prosapia progenitus, nomine Faustinianus. Qui habuit uxorem. nomine Matidianam, ex qua duos babuit geminos, Faustmn scilicet et Faustinum et tercium, nomine dementem. Hec pulchra valde fuit. Ideo frater viri sui [illicito] in eius amorem exarsit 5 et cum ea peccare multociens attemptavit. Mulieri vero maxi- ma erat cura de pudicicia, non voluit tanto sceleri acquiescerc nee viro audebat fratris flagicium aperire. Tum cogitavit a patria et ab urbe cum duobus geminis discedere, donec incestus amor con- quiesceret, quem forte presencia ipsius inf/ammaret. Ut igitur hoc 10 conveniencius facere posset, callide sompnium finxit tale, quod viro retulit dicens: „Videbatur michi", inquit," ista nocte quod quidam michi astaret in quodam itinere et diceret: „Confestim cum geminis tuis exurge et ab urbe discede, alias cum eis fpariterj perihis". Vir vero hec audiens filios geminos, quos tenerrime 15 diligebat, cum matre navi impositos, adiunetis servis et aneülis ac sumptibus sufficienter prebitis, [fol. 12 v ] Athenas misit erudiendos, puerum tercium dementem, quinque annorum tunc existentem, domi sibi ad solacium retinens. Cum vero bona hec mulier cum pueris et aliis in mari esset, cepit tempestas in nocte proxima 20 msurgere et navi periclitante et postremo naufragio contingente °mnes submersi sunt preter mulierem illam et geminos fratres, c luod tarnen mater ignoravit. Unde a Dei clemencia actum est 10 inllammavit — 11 s. sumpsit. 26 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. quod procelle ipsam acciperent et super quoddam saxum violenter 25 deponerent. Ubi cum sedcret, cogitavit se in mare precipitare ad spes inveniendi filiorum suorum cadavera, |sed se] ipsam retraxit. Cum vero dies exortus est, ipsa cepit clamare et ullu- latum emittere, si &\icubi [vel] eiecta posset suorum filiorum cernere corpora. Sed cum nichil horum videret, pre dolore et 30 desperacione proprias manus dentibus crudelissime dilaceravit. Cuius clamorem et ullulatum vicine midieres [loci] audientes, que in eodem fortuitu vivebant, venerunt et ipsam consolcmtes earum miseriam ei [e/narravernnt. Sed ipsa a nemine conso- lacionem accepit nisi ab una, que virum habuerat nautam, qui 35 in muri adolescens defunctus erat. Que, licet multi eam in coniugium accipere c«ynvissent, ob amorem sui viri def'uncti vidua manere proposuerat. Hec ipsam in tugurium suum recepit et sibi humanitatern, prout melius potuit, ostendebat. Et erant ambabus illis mulierculis omnia communia, qucfcumquef 40 manibus acquireb?int laborando. Sed non multam post manus illius infelicia matris lacerute aruerunt ex toto, ita quod ampli- us laborare non poterat, et altera, que eam ad domicellam suam recepit, paralisim incurreh&t, ita quod ambulare amplius non valebat. Ideo oportebat, ut, si comedere vellent, quod mater 45 geminoram panem mendicaret. Filii vero eius eadem nocte, qua naufragium paterentur, frugmentrxta cuiusdam tabule arripuerunt et in eo se ponentes mari se immiserunt. Cum sie usque ad alterum diem iaetaren- tur fluetibus, latrones quidam seu pirate |in|venientes ipsos 50 misericordia moti ad navem suam reeeperunt, sed tarnen eos multis contumeliis et verberibus «fflixerunt. Qui cum portui applieuissent, cuidam vidue vendiderunt, nomine Iuste, que h eo filiorum eos habuit et eos Grecis litteris fUberalibusf erudivit cum quibus[dam| aliis iuvenibus, quos in diseiplina habuit. Inter 55 quos unus erat nomine Symon, postea factus magus, cui in amiciciei adhesevnnt et sui diseipuli facti fuerunt. Postea vero per Zacheum a Christo conversum ad Feirum redueti fuerant et facti sui diseipuli. Anno igitur completo, quo Faustinianus, pater istorum, priino 60 uxorem suam miserat Athenas, volens scire de statu et salute uxoris sue et filiorum, quia factum istud eum latebat, misit nuncios Athenas cum peeuniis et siunptibus, nee redierunt, qui missi sunt. Tercio rursus ann> mestus valde misit alios cum 24 aeeeperant — 51 v. affecerunt — 52 c. iudee — nom. Iustina. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 27 pecuniis. Qui quarto anno revertentes dixerunt se nee matrem nee filios invenisse, sed nee cos Athenas [omnino] pervenisse nee ali- tiö quem audivisse vel vidisse, cui de vestigio eorum aliquid con- staret. Tater hoc audiens tristicia stupefaefus cum filio suo demente, quem domi habebat, ad portum descendit, querendo a nautis, si aliquis eorum vidisset vel audivisset de muliere cum duobus filiis submersa. Cumquc multi multa dicerent nee aliquid 70 veri audiret, [tandemj visum est patri, ul filium suum duodennem Itonte dimitteret sub tutoribus et ipse ad querendum uxorem et tilios suos pergeret. Flens igitur descendit ad portum dispositis disponendis et navem conscendit et profectus est. Clemens vero ad scolas se transtulit et [inj artibus libe- 75 i'alibus valde profecit, postea vero philosophie studium amplec- tens totis visceribus anhelavit, ut se immortalem probare posset. Quod aliquando cum faceret, totus [fol. 13 r ] gavisus exultabat; cum vero oppositum concluderet, tristis valde existe- bat. In isto nempe studio permansit, quousque viginti anni 80 post patris recessum transissent, in quibus nee litteram a patre reeepit nee rumores audivit. Veniente igitur Barnaba Romam et eo predicante Christum ipse Clemens philosophus cum aliis philosophis Barnabe predicacionem deriserunt et eius totam vitam et conversacionem subsanaverunt. Tandem vero victi 85 responsionibus et racionibus Barnabe, ipse suum errorem reli- quit et Barnabe adhesit, qui eum Petro presentavit et Petrus eum in diseipulum assumpsit. Quadam ergo die diseipuli Petri ipsum rogaverunt, ut cum illis ad proximam insulam, que sex ftanlumj milifarijbus 90 distabat, pergeret gracia videndi mirum opus. Quibus Petras, quia clementissimus erat, aequievit, sed monuit eos, ut, cum nave des- cewrferent, non omnes simul ad videndum coneurrerent, ne nota- »■entur a turbis. Cum ergo venissent ad insulam, mox ad locam, ubi due erant columjme vitrie, properavevant, ubi mirabilem 95 picturam viderunt. Petrus vero columpnis inspectis egressus pro foribus pauperculam midierem elemosinam ab introeuntibus petentem cum quadam attencione intuens ait: „Die, midier, quod memhrum tibi deest, quia stipem petis, et non pocius mani- ous tuis operans eibum queris." At illa suspirans ait: „Utinam 100 wicht manus essent, que moveri possent! Nunc autem mortue sunt et morsibus meis debiles et sine sensu reddite." Cui Petrus: „Que fuit causa, ut Iwc tibi fipsa/ inferres?' „Dolor," inquit, r im- 102 et sum sine redditu. 28 Heiträge 7,ur lateinischen Erzählungsliteratur dos Mittelalters. portabilis hoc fecit; nam si aliquid virtutis in nie habuissem. 105 ^otoissem Ivel] precipicio usa fuisse vel in profundaxn maris me [ipsamj proiecisse et sie doloribus meis finem imposuisse." Cui Petrus: „Put&s, quod, qui se ipsos interimunt, a doloribus liberantur et non pocius maioribus penis subicientur anime eorum?" Ait illa: „Utinam michi hoc certum esset quod vivunt anime 110 in inferno; libentcr enim amplectarer penas eciam mortis /Mate], ut dulces michi natos sattem una hora videre possem!" Cui Petrus: „Scire vettern, cur te tarn groviam rerum premit tristicia. Si enim causam doceres me. possem tibi evidenter ostendere quod in inferno vivant anime." Mutier ergo gratanfer promissione ac- 115 cepta cepit dicere ordinem tocius facti a prineipio, quo infesta fuerat a f'ratre viri, seu de adulterio usque in presens. Cum vero Petrus hec audiret, multa cogitacione dislractus et quasi attonitus a mutiere querebat patriam ac genus et notnina filiorum. At illa quasi sustinens vim hoc fateri non audebat, normen suum 120 et nomen viri ac womina filiorum mutavit. Petrus autem eam verum dixisse putans ait: „Heu, mulier, putabam grande gaudium nobis hodie oriturum. Suspicabur te esse quandam, de qua simillimsi per omnia audivi, matrem scilicet cuiusdam adolescentis, qai sequitur me.' 1 Que ait: ,,Rogo te, ut dicas michi, que sit illa, 125 ut sciam, si est ulla inter mulieres me infelicior." Tunc Petrus miseracione commotus narravit ei, que a demente audierat. Quibus auditis illa stupore percussa corruit. Tunc Petrus eam levavit et consolari cepit ac requirere, quid pateretur. At illa vix /aliquandoj spiritum revocans ait: „llanc adolescentem libenter 130 videre vettern. Ego enim sunt muter eius." Cui Petrus: „Quod ei nomen est?" A(i)t illa: „Clemens." Et Petrus: „Ducam te ad eum." Et tenens manum eius fdejducebat eam ad navem. Clemens vero Petrum manum r/are videns mulieri ridere cepit; honoris tarnen gracia Clemens accessit et manum arripiens mulie- 135 ris in navem introduxit. Cui Petrus annuit quod ibidem esset. Que statim ingenti gaudio circumfusa in complexus eius irruit et maternis oculis ipsum inspexit. Ipse vero ignorans (omnej negocium quasi insanientem midierem repulit et indignuns quodam- modo, licet cum vereeundia, adversus Pclrtnn. [At illej: „Quid 140 agis, o fili Clemens':' Noli repetiere [fol. 13 v | matrem tuam." Cum ergo hoc audivet, paulatim vultum eius ad memoriam revocans continuo lacrimis suffusis supra iacentem matrem eeeidit et osculari eam cepit. Interim autem /con/veniebat multitudo, audiens quod 125 inter mulierem me infeliciorem — 180 Quid ei n. III. Das Viaticum narrationum des Ilenmanmis Bononiensis. 29 mulier, que elemosinam pecierat, a filio suo inventa esset, [et | sibi congratulabatur. Et cum vellent ex insula navigare, mater 145 alt Clementi: „Fili dulcissime, rectum est, ut valedicam mulier etile, lue mc suseepit; est enim egens et paralitica, iacens in leeto." Quod audiens Petrus iussit [&b]ire quosdam et afferrc mulierem in lectulo. Quam in medio turbe coUocatam ad confirmandam fidem eorum coram omnibus pristine sanitati restituit. Cid Clemens 150 millc dragmas dedit in subsidinm. Nee dubium, quin statim mater dementia sanitati sit restituta, dum Petrus eius manum tangeret. Et sie una cum matre naviganles Antharadum vene- runt et hospicium intraverunt et dixit mater ad dementem: »Quid, carissime tili, audis de patre tuo?" Cui ille: „Ad te 155 querendam profectus est et amplius non rediit." Non quesivit de filiis, quia credebat eos submersos. Quod [illa] audiens suspiravit; erat iantum gaudium sibi de filio, quod alios pallebat aliquo modo merores. Altera autem die pervenerunt Laodiciam et ante portas 1G0 oecurrerunt ei duo t'ratres, Niceta scilicet et Aquila. Qui oscu- lantes eos ad hospicium \&{\\duxcrunt, quia dementem cogno- verunt ex boc quod sub Symone mago condiseipuli erant. Quorum unus quesivit alio audiente, que esset [hec] midier /Jgnota,/, quam secum haberent. Respondit Clemens: „Mater 165 mea est, quam michi redonavit Dens per dominum meum Fetrum." Tunc Petrus cepit eis per ordinem euneta exponere, qualiter apud Antharadum Clemens Petro suum statum explieuisset et qualiter in insula, a mutiere elemosinam petente eandem bistoriam audi- visset et quomodo mulier de naufragio suo et filiorum suorum 170 dixisset, quos Faustum et Faustinum nuneupasset. Hec autem Petro narrante illi duo fratres subito assurgunt et stupefacti perturbari ceperunt, dicentes: „Domine Deus omnium. suntne vera hec aut est sompnium, quod dicis?" Tunc Petrus: „Nisi," inquit, „nos insanimus, vera sunt." At illi paululum rememorati et 175 confricantes faeiem zäunt: „Nos summ Faustus et Faustinus." Et lacrimantes ingrediebantur ad matrem. Quam cum quiescentem r eperissent et axnplecti eam vellent, prohibuit Petrus, dicens: „Si- nite me prius matris animum preparare et ita vos ei off'erre, ne subito ex multo gaudio [mentej excedat." Cum igitur de sompno 180 surrexisset, Petrus cepit ei unius Bei eultum et religionis Christi- a ne observanciam exponere. Quibus illa auditis ait: „Et quid prohibet me baptisari hodic, que eciam, priusquam te viderem, 144 eloquenciam p, — 153 Ancharadem. 30 Beitrüge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. Mos, quos dieunt deos, contempnerem, quoniam michi frequenter 185 [eis/ sacrificanti nichil prestare potuerunt? Pido autem tibi satis innotuisse, quantus fuerit michi amor pudicicie, que, ut evaderent illiciii amoris insidias, sompnium finxi, ut cum duobus geminis meis Faiistino et Fausto peregrinarer, solo demente ad solacium pntri relicto." Hex cum illa diceret, ultra non ferentes filii sui 190 irruunt in complexus matris cum multis lacrimis et osculabantur eam. At illa: „Quid vult," inquit, „hoc esse? 1 ' Tunc Petrus: „Noli turba.vi, mulier, constans esto: isti sunt Faustinus et Fau~ stus, filii tui, quos in profundo perisse dicebas." Hoc cum dixisset, mater nimis gaudio intereepta corruit. Tandem ad se reversa ait: 195 „Obsecro vos, dilectissimi filii, dicite michi, que vobis aeeiderunt post illam horribilem et crudelissimam noctem." Niceta ait: „In illa nocte, o mater, |fol. 14'j cum navis resoluta fuisset etc.", con- tinuavit totam historiam, sicut supra scribitur, usque quomoclo ad Petrum venissent et sacrum baptisma reeepissent, „quod" 200 inquiunt, „jetj tibi optamus fieri." Hec cum mater audisset, procidlt ad pecles I'ctri et baptismum obsecrando peeiit et optinuit. Altera die Petrus consurgens mane et assumptis /tribus/ fratribus et diseipulis descendit in partum, ut in muri se lavarent. Post vero locionem se transtulerunt ad locum quendam secretuxn, 205 ut orarent. Senex vero quidam [pauper] eos curiose cepit ob- servare, quid agereat in secreto positt. Et cum eos orantes vi- disset, exspeetavit, donec e.ziverunt, et s<äutans eos ait: „Si non egre aeeipitis, libenter vobiscum vellem conferre [sermonem], quin vestri miseraeii.nem habens sub specie pietatis vos errare nollem 210 aut habere timorem de läis, que non sunt. Si autem putatis aliquid esse veri, eciam dicite michi. u Cui respondit Petrus: „Die, rogo, quod tibi videtur bonum, et libenter audiemus/" Tunc pauper senex ait: „In muri lavasse vos vidi, post hoc vero vos in secreto orantes jioco] aspexi miseralusque errorem vestrum 215 exspeetavi, donec egressos alloquerer et doeerem, ne erretis amodo in huiusmodi observancia, quia neque deus [est/ neqae eultus hie aliquis est neque in mundo providencia, sed casxx fortuito fiunt omnia, sicut [egoj ex me ipso comperi, [inj diseiplina mathesis pre ceteris eruditus. Nolite ergo errare, quia, sive oretis sive non, 220 quod genesis vestra continet, hoc erit vobis. 11 Cui Clemens ait: „Quis es, senex, et unde venis?'' Qui dixit: „Quid pertinet hoc ad ea, que dixi vobis? Prius enim sermo de hiis hubeatur et 185 poterunt — 186 qu. l'uit — 201 b, optando — 210 p. al. veritatem — 215 exsp. egressus donec veniretis all. — 216 c. hie a deo neque. III. Das Viaticum narrationum des Henmanmis Monouiensis. 31 Post hoc, si res poposcerit, nomen, patriam et genus invicem ut amici poterimus aperire." Mirdbantur omnes eloquenciam viri et ffi'avitatem morum tranquillitatemque sermonis. Petrus vero senem, 225 licet habitu vilem, non despexit et ita sibi intexit: „Quoniam inichi vir eruditus esse videris et misericors, ex eo quod adisti nos e U quod tibi videbatur bonum, celatum nobis esse noluisti, nolumus et nos ea, que bona sunt, tibi subtrahere; que si [minus} bona tibi videbuntur, tu libenter ea suscipc sicut et nos tun." Cum 230 nee diceret, convenit plurima multitudo. Tunc senex: „Fortasse," wquit, ,,vos contristat presencia midtitudinis." Cui Petrus: „Ne- quaquam," inqait, „sed hoc solum vereor, ne forte disputantibus nobis, cum palam facta f'uerit veritas, tu erubescas pro presencia multitudinis." Ad hec senex: „Ego non ita stultus consenui, ut 235 diligens verum abiciam id ob vulgi graciam. Dico igitur non fjubernari mundum seeundum dei providenciam, quia multa in eo iniuste et inordinate tjeri videmus, sed genesim dico [esse/, que omnia gerifc et continet." Ad hec cum Petrus respondere rettet, ■Niceta preveniens ait: „Indulgeat michi dominus meus Petrus ad 240 hoc respondere nee videatur protervum quod iuvenis cum sene, sed ut filius cum patre loquatur." Tunc senex: „Non solum," inquit, »tu, fili, quod, tibi videtur, ut prosequaris, völo, sed eciam de con- sodalibus tuis, quicumque voluerit. Collaeio citim plurimorum faeilius ea, que ignorantur, inveniet." 245 Tunc Nyceta sie ait: „Omne, quod est, aut est simplex aut compositum. Quod simplex est, caret numero, divisione, pondere, qualitate et quantitate, et ob hoc eciam fine. Quod autem compositum est, necessurio dividi potest. Jllud vero, quod simplex est et Omnibus hiis caret, quibus solvi potest et ab auetore nullo 250 corrumpi, sine dubio incomprehensibile et immensum est, neque inicium neque finem habet, et ideo unum est et [solum] sine autore subsistit. Quod vero compositum est et numero ac divisioni sub- %acet, et necessario [ab] aliauo auetore compositum est. Quod autem immensum /est] bonitate, pater est et virtute conditor, et hoc est 255 Deus. I)e mundi terminacione sie agendum est: Quero primo, an mundus [actus sit an non. Si non, erit ipse illud ingenitum, e % quo omnia; (fol. 14 v ] si vero factus est, [queritur], utrum a se [ipsoj vel ab alio. Si a se ipso, exeluditur sine dubio Providentia; sed si Providentia negatur, fruslra animus ad virtutes provocatur, 2G0 frustra iusticia custoditur; si non est, qui iustum pro meritis ali- quando restituat, procui dubio providenciam habet." 234 de ]ir. — 25G de m. termino, corr. aus racione — 258 vel a se vel ab a. 32 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. Hec et similia ipse adducens tandem seni suasit quod responderet. | Qui respondit] dicens: „ Tu quidem, fili, fortiter et 265 prudenter prosecutus es, intantum ut melius dici posse de Providentia non putem. Sed quoniam iam tardum est ad hoc respon- dere, cras volo aliqua dicere, de quibus, si michi satisf&ctum fuerit, grade me fatebor debitorem.'' Crastino die, ut simul condixerant, conveniebant. Quibus senex ait: „Hie fuit hesterne disputacio- 270 nis sensus quod omnia, qae videntur, certa rnensura, arte formaque et specie constant et sine dubio sajnent'is virtute facta esse cre- denda sunt. Quodsi mens et ratio est, que hec condidit, consequens est, ut racionis Providentia mundus gubernetur. Si ergo ostendi potest quod mens et ratio euneta condiderit, consequens est et ea, 275 que seeuntur, racione et Providentia geri. Si vero natura impru- dens et ceca gigrät universa, perimitur iudicii ratio. Quia ergo in hoc omnia pendent, non indignemini, si hec paulo lacius äiscuti et pertraetari voluero." Ciimque Aquila multa proposuisset, ait senex: „Fili, sermonis tui, quamvis validi sint, tarnen non possunt 280 me fledere, ut aliqua, credam extra genesim ficri posse; scio enim michi omnia genesis necessitate aeeidisse, et ergo michi suaderi non potest quod [vel] bene agere vel male in nostra sit potestate. Et si actus nostros in nostra potestate non habemus, non potest credi futurum iudicium, per quod vel malis pene vol bonis premia 285 tribuantur." Sequenti die congregatis Herum Clemens ita dicere cepit: „Dens per filium suum creavit mundum tamquam duplicem domum distinetam. In superiori quidem angelicas habitare voluit vir- tutes, in isto autem visibili mundo nasci hominum multitudinem 290 dedit, ex quibus eligeret amicos fdio suo, cum quibus letaretur. Nee tales cos esse utique voluit, quod necessitate nature aliud: [quid/ esse non possent, sed qui arbitrio suo boni esse desidera- rent, quia, non est laudabile, quod non est dcsiderabile. Cum ergo Dens iustus sit, qui hominum naturam fecit, quomodo fieri poterat, 295 ut ipse poneret genesim nobis contrariam, que hos cogeret ad peccatum, cum ipse nos velit esse bonos? Certum ergo est quod non ob aliam causam Dens peccatorem punil, nisi quia seit cum potuisse vineere, sed neglexisse victoriam. Idcirco non casu aut genesi fit quod mali sumus, sed arbitrio et voluntate." Ad 300 hoc senex: „ Flenissime, fili, ostendisti; sed ego, ut ab inicio dixi, huic inconiparabili assercioni tue a proprio, consciencia prohibeor aecomodare consensum; novi enim et genesim meam et coniugis 266 Sed quando. c III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 33 mee et scio unicuique nostrum ea, que didabat genesis, accidisse et u b hiis, que rebus michi data sunt, verbis transferri non possum. Audi coniugis mee scema: habuit enim Martern cum Vettere super 805 centrum, Lunam vero in occasu in domo Mortis et finibus Saturni. Quod scema adulteraxi facit et servos proprios amare peregre et in aquis defungi. Quod ita factum est cum ea; incidit [enim] in amorem servi et periculum simul et obprobrium metuens cum ipso ]ugit et, ubi amori suo satisfecit, in mari periit." Cui respondit 310 <'lemens: „Undc scis quod peregre servo sociata est?" „Certis- sime", inquit, „scio; postquam enim profecta est, frater mens enar- ravit michi, dicens quod primo quidem ipsum adamasset; sed ille, Qnia est Jwnestus ulpote frater, noluit fratris thorum incestus ma- 'do polluere. At illa me verens et obprobrium non ferens, infelix 315 ~— neque enim imputandum est ei, quod genesis eam facere com- pulit — finxit sompnium et ait ad [fcd. 15 r ] me: .,Aslitit michi quidam per visum, qui iussit me cum duobus geminis meis sine tnora ab urbe proficisci." Quod ego audiens, pro salute eius filio- t'ionque sollicitus mox eam cum liberis exire feci et unum, qui 320 tunior erat, michi retinui." Tunc Clemens intelligens quod [ipsc fortassis] pater suus esset, lucrimis repleba.t\iv. Fratres vero ipsius volebant prosilire "i patrem et aperire rem; sed prohibuit eos Petrus et ait ad senem: »Quod nomen erat iuniori filio?" Qui respondit: „Clemens." Et 325 Petrus: „Si tibi coniugem tuam castissimam hodie consignavero cum tribus filiis tuis, credes quod potest pudica mens motus irracio- nabiles superare et quod omnia, que a nobis dicta sunt, vera sunt et genesis nichil sit?" Respondit senex: „Sicut impossibile est te iniplere, quod pronnttis, ita impossibile est extra genesim aliquid 330 fieri." Tunc Petrus: „Testes", inquit, „volo habere omnes, qui presentes sunt, me tibi eos hodie traditurum. Et nunc aeeipe fidem forum, ex co quod omnem causam diligencius scio quam tu, et tibi euneta per ordinem fejnarräbo." Et conversus ad turbas dixit: »Hie, quem videtis in hac veste pauperrima, civis Romanus est ex 335 (p'-nere (Jesaris, nomen ei Faustinianus. Uxorem quoque nobilissi- ntam, nomine Matidianam, sortitus est, ex qua tres filios suseepit, e x quibus duo germani sunt gemini, tercius vero, qui erat iunior, "lemens, hü; est: gemini vero sunt isti Niceta et Aquila, quorum unus prius vocabatur Faustus, alius Faustinus." Ut aulem hec 340 °mnia notnina Petrus enunciavit, senex resolutis [viribus aej Omnibus membris quasi mortuus coneidit. Filii autem irruentes 306 in occeanum — 310 et ut a. suo sacrificaret — 341 nominavit. Abhandlungen d. Ges. d. Wiss. zu Göttingen. Phil.-Hist. Kl. 3. Folge, Nr. 16. 3 34 Beiträge zur lateinischen Ezählungsliteratur des Mittelalters. super eum amplcctebantur osculantes eutn. Et populus [quidem] admiracione stupefactus est. Petrus autern ab amplexibus patris 345 surgere iubet filios, ne eum necarent, et ipse apprehensa manu eius quasi ex profundo sompno eum elevans et paidulum recreans omnia, que gesta erant, cepit exponere de sua uxore et fratre suo, ita [ut] turba miseracione moti lacrimarentur. Mater vero audiens de recognicione patris cursu concito irruit in medium, cum 350 clamore [dicens]: „ (Jbi est vir meus et dominus Faustinianus, qui tarn multis temporibus af/ligitur, per singulas urbes ambulans et me querens?" Ilec cum illa quasi amens clamaret et circum- spiceret, senex accurrens cum multis lacrimis amplecti eam cepit. Tunc Petrus rogavit turbas, ut discederent et darent eis locum 355 familiarius invirem se videndi. Post hoc statim ipse pater a beato Petro fuit caritative instruetus de fide et baptisatus, eciam Christi diseipulus effectus. Die (!lernentini sehen Recognitiones mit starken Abstrichen für den Anfang aus Vincenz von Beauvais, Speculum historiale IX 25—33. Eine ähnliche Kürzung in der Logenda aurea (ed. Gräße) cap. 170. Ferner Scala celi f'ol. 31 v (Castitas). Italienische Ühersetzung der Logenda aurea ed. Fr. Zambrini, Storia di San demente papa, fatta volgare nel secolo XIV, Bologna 1803 = Scelta di curiositä letterarie 31. Vgl. S. Clementis Romani Recognitiones cd. E. G. Gersdorf, Lipsiae 1838. W. Heintze, Der Klemensroman und seine griechischen (Quellen, Leipzig 1914 = Texte u. Untersuchungen z. Gesch. d. altchristl. Literatur 40, 2, S. 114 (der Erzählungsstoff). W. Bousset, Die Wiedererkennungsfabol in den pseudoklementinischen Schriften, den Menächmen des Plautus und Shakespeare's Komödie der Irrungen —- Ztschr. f. d. neutestamentl. Wiss. V (1904), S. 18 ff. H. U. Meyboom, De Clemens-Roman, Groningen 1902/4. Vgl. ferner Maßmann, Kaiserchronik III, S. 036 ff. Seelentrost I, S. 185 ff. XXVII. ElcmosiiM est temporalium bonorum multiplicacio. In Burdegala quedam mulier habuit unicum filium, quem cupiebat ditari . . . [fol. 1.6 r ] Qui completo matrimonio üeo et beate Virgini fideliter servierunt. Unser Text des Nikolaus wunder s entstammt der Überlieferung in Scala celi fol. 82 r (Elemosina), vgl. den Abdruck mit bemerkenswerten Lesarten bei G. Huet, Bibl. de l'Ecole des Chartes LXXV1 (1915), 299 ff. und dessen Feststellung ebda. LXXXI (1920), 318, daß wir es hier mit der direkten Vorlage für die altfrz. Chanson de gestc llervis de Metz (vor 1225) zu tun haben. XXVIII. Femilla mala est virorum deeeptiva. Legitur in libro de septem sapientibus quod fuit quidam imperator Dyoclecianus nomine, qui habito ab uxore sua filio, mortua est . . . [fol. 21 v ] sed Deus custodivit me a tanto malo. Diese auf ein altfrz. Original zurückgehende Fassung der Sieben Weisen Meister ist aus einer schlechten Ilandschriftengruppe der Scala celi fol. 87 v —90 r III. Das Viaticum narrationum des Hcnmannus Bononiensis. 35 mit vielen Fehlern und Auslassungen übernommen. Vgl. meine kritische Edition nach den Hss. dieses Textes: Historia Septem sapientum. Die Fassung der Scala c eli des Johannes Gohii iunior, Festschrift für A. Hillebrandt (Beiträge zur Sprach- und Völkerkunde), Halle, Waisenhaus 1913, S. 54 ff. XXIX. Fidelis tenetur quilibet homo esse alteri. Sed contrarium legitur in libro de virtutibus quod fuerunt duo homines, qui associaverunt se in via, unus Christianus et alius Iudeus. ( 'hristianus equ i)!averat mulam, quam nutriverat ad placitum suum, que portabat omnia necessaria sua, quibus indigebat viator; Iudeus 5 vero incedebat pedes, non Jiabens cibum neque alia necessaria. Dum ergo sie transeuntes confabularentur in via, ait Christianus ludeo: „Quo est lex tua et qua fidesP" Respondit Iudeus: „Ego Iudeus sum et credo quod Dens est in celis, quem adoro, et ab eo exspecto [omnej bonum anime mee et r emuner acionem [michij et 10 Ulis, qui mecum communicant in lege et fide mea. Et credulitas >nea est quod qui discrepant mecum in fide mea, licitum est michi tollere sanguinem suum, peeuniam suam, uxorem suam et omnia, ( l u e possidet. Insuper maledictum est michi, si servo ei fidem vcl iuvo ipsum vel facio secum misericordiant vel parco ei." Consequenter 15 Iudeus inquit Christiano: ..Demonstravi tibi iam fidem et legem meam. Redde igitur me eertum de fide et Ze[fol. 22 r ]#e tua". Oui Christianus: „Fides et credulitas mea hec est. In primo volo michi bonum et filiis generis mei, nolo alicui creature Dei nuiluui neque sequentibus legem meam neque jeeiam] discrepantibus 20 mecum in eaclem. Et credo equitatem et misericordiam servandam cuilibet viventi, et nulla iniuria placet michi. Videtur eciam michi quod, si malum aeeidit alicui vivencium, quod illud [malum] con- tingat et michi et me conturbet. Affecto eciam prosperitatem et felicitatem [aeeidere] omnibus hominibus universaliter". Tunc lu- 25 deus: „Quid, si iniuria vel offensio fiat tibi?" Et Christianus dixit: „Scio quod in celo Deus est bonus et iustus et sapiens, cui luchil penitus secretum celatur de hiis, que latent in creaturis, qui remunerat bonos iuxta suas bonitates, malos vero et trans- gressores fpunit] iuxta suas malicias." Cui Iudeus: „Quare ergo 30 non servas legem tuam?" Et Christianus: „In quo non servo?" aQuia", inquit Iudeus, ..ego sum filius generis tui, et tu vides w*e ambulare peditem fatigatum et famelicum, et tu es eques satu- nitus et quietus." Cui Christianus: „Veritas est.'- Et descendens de mula aperuit manticam et eibavit cum, deinde fecit eum equitare 35 su per mulam. Iudeus vero, postquam bene se firmavit in equi- 12 quod quidam d. — et 1. est — 15 aut f. — 24 conturbat — 36 se firmaverat. 36 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. tando, fixit calcuria in equum et festinando reliquit Christianum post sc. Tunc cepit Christianus dawäre: „Exspecta me, quia confusus sum." Iudens vero diccbat: „Nonne tibi dicebam legem 40 meam et eins condicionem ? Et ego volo similiter confirmare ipsam [opere]." Tunc festinabat mulam et Christiarms sequebatur vestigiu eins dicens: „0 ludce, noli me derelinquiere in hoc deserto, ne forte interficiar a bestiis et nioriar finde] a fame vel siti. Age ergo mise- ricorditer mecum." Iudeus vero nee respiciebat retro nee inten- 45 debat dictis eins, donec latuit visum eins. Cum ergo sie in despe- racione suecursus poneretur, record&b&tuv perfeccionis sue legis et fidei sue et eins, quod dixerat Iudeo, scilicet quod in celo est iustus iudex etc. Dirigens ergo caput suum ad celum dixit: „Deus meus, tu nosti quod credidi in te. In tua lege et in tuis mandalis saneti- 50 fieavi te, sicut preeepisti: confirma ergo apud ludeum laudem meam in te." Hec dicens non lange iverat Christianus, et ecce invenit ludeum prostratum et eiectum de mala, confraeta tibia et leso collo. Mula ergo stdbat ex opposito a remotis, que videns Christianum /cog/novit [eum] dominum suum propter nutrimentum, ;>5 quod ei dare consueverat, [et| cueurrit ad eum. Quam ascen- dens equit&vit et ludeum in mortis dolore dereliqxiit. Iudeus ergo elamans dixit: „13one frater, jtro Deo habe mecum miseri- cordiam, quia confusus sum et morior; Miserere michi et serva legem tuam." Tunc [cepit] cum [Christianus] magis increpare 60 dicens: „Tu, nudediete, percasti in nie: deräiquisti me sine miseri- cordia." Cui Iudeus: „Noli me reprehendere, quia ostendi tibi quod hec est lex mea." Tunc misertus est eifus] et portavit eum post se et tradidit eum in proxima civitate Judeis. Qui statim exspiravit. Diese aus Ps. Aristoteles, Secretum Secretorum stammende Erzählung vom barmherzigen Christen und betrügerischen J uden ist mit der Quellenangabe (Legitur in libro de virtutibus) der Scala celi fol !)7 r (Fides) mit einigen Auslassungen entnommen: 3 unus magus orientalis et alter Iudeus. Magus (sie semper) equitabat — f» Dum ergo fabularentur in via dixit magus — 13 p. s. et omne suum id est ux. parentes et genitores. Insuper — 18 In prineipio — 23 aeeidat — 27 cui nihil latet nihil secr. nihil pen. — 31 1. tuam? Magus dixit: Quomodo flat hoc? Et lud. respondit: Ego sum — 34 est hoc — 35 et extrahens eibaria eibavit eum — 36 equ. equitaturam — 37 iunxit calc. fest, relinquens ma- gum. Tunc — 39 N. indieavi tibi — 42 des. et horribili nemore — 43 a leonibus et m. mala f. et dolososa siti — 44 mecum sicut ego misericorditer egi tecum — vero magis festinans equitando procedebat nee r. — 45 d. eius nee cessavit Iudeus fugere donec — Quando ergo magus desperatus fuit de suecursu recordatus est — 53 His dictis — 54 pr. muterculam suam. Equitans ergo ipsam et dere- linquens lud. in d. m. recedebat — 58 et m. indigeo pietate — 59 1. tuam que con- tulit tibi victoriam quia superasti me — 02 lex mea et fides mea in qua certus III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 37 sum et inveni parentes meos antiquos in hac lege perseverantes — 63 post se donec perveniret ad locum destinatum et ipsum tr. genti S ue. Qui post dies ali- quos exp. Audiens vero rex illius civitatis opera istius magi fecit eum vocare et constituit eum baiulum suum propter opera sua pia. Mit demselben Schluß steht die Fassung bei Gottschalk Hollen, l'receptorium (Druck Nürnberg 1497) fol. '■CXXIIv (gentilis et iudeus). Zum Motiv s. Dieterici, Philos., Logik und Psychologie der Araber im 10. Jh., Leipzig 1868, S. 113. Ilebr. Bibliogr. X (1870), 11. XXX. Fides semper est servanda confitentibus, ne con- fessio prodatur. Quedam virgo nobilis famulabatur a quodam iuvene, ut sibi in actu consentiret illicito. Que tandem victa i'ogatibus indefessis iuvenis assignavit sibi locum et tempus ad conveniendum. Iuvenis autem ille habebat socium singularem, 5 Sj bi amantissimum, cui revelavit hoc factum. Socius autem "le fraudulenter agens dixit ad iuvenem: „Eamus ad vinum." Qui cum ibi essent, incitavit ille iuvenem, ut fortiter biberet. Quod cum ille faceret, inebriatus est. Cui socius dixit: „Dormi parum, ut possis [postea] eo melius vigilare. Cum tempus sta- 10 tutum venerit, excitabo te." Socius autem iuvene dormiente abiit et accessit do[fol. 22 v ]mum virginis et pulsans est men- titus se esse iuvenem assignatum, et sie intromissus est. Cum fei'go iuveneula [per ipsum] corrupta esset, cognovit ipsum non esse amasiutn suum et illo dormiente ipsa rapuit cultellum et 15 perf'oravit guttur eius. Quo mortuo sollicita illa, quomodo oecultaret illum, voeavit oeculte servum de coquina, promittens ei multa, si vellet celare factum suum. Que diu ab eo requi- sita. quid esset, dixit tandem: ,. Honorem meum et vitam meam pono in manus tuas. Sic factum est. Iuva me deponere eum." 20 Qui cum nollet iuvare eam, nisi similiter consentiret ei, et cum non videret alium evadendi modum, consentit ei. Cum Korners Chronik (ed. Eccard, col. 521) bietet unseren Text mit zahlreichen Ausschmückungen: Sacerdos quidam Petrus dictus, seeundum Liutbrandum in Chronicis, igne crematus est in Forlivio propter confessionis proditionem. ''•rat namque virgo nobilis in urhe predieta que a quodam iuvene solicitabatur mmis de actu Venereo. Que t. v. muneribus et preeibus ind. — 4 et t. conveniens — 6 s. dilectum cui rev. huius virginis consensum locum et horam — 7 infidus et fr. a. — 8 Cumque essent in taherna — bib. quia sie potencior in opere illo heret — 10 per ipsum c. esset et iam in loquela cognosceret eum non e. am. s »um timuit prodicionem facti — 16 g. corruptoris — 17 s. patris sui — 18 m. bona 81 celando homieidium iuvaret eam ad removendum cadaver interfecti hominis. Servus autem ille audiens rem gestam noluit reticere forfactum nee i. eam nisi l'nus et sibi c. in actum consimilem — 22 consensit et illi. Quo facto expleto 'eceperunt ambo corpusculum occisi et deportaverunt ipsum ad submergendum in l'roxima aqua. Venientes ergo ad ripam fluminis ait illa famulo. 38 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. autem ambo deportarent mortuum ad proiciendum in aquam magnam fluentem, ipsa ait servo: „Sta in eminenciori loco, ut 25 possis expedicius mortuum proicere in aquam; alioquin con- fusa ero, si ceciderit in fossatum." Cumque ille ascenderet et cum impetu [magno corpus] proiceret, ipsa in eodem impetu trusit servum eciam in aquam, et submersus est. Post hec in brevi puella traditur cuidam diviti in uxorem 30 et ita laudabiliter se habuit cum eo, quod famosa effecta est in probitate. Ipsa tarnen occulte se exercitavit in dura peni- tencia. Et cum maritus eius abesset, affiixit se in abstinencia et vigiliis et oracionibus. Cum autem vellet pure confiteri nee haberet confessorern nisi sacerdotem mariti sui, confessa 35 est ei omnia peccata sua. Quod audiens sacerdos lubricus dixit: „Nisi eciam feceris voluntatem meam, omnia dicam domino. que fecisti." Cum ille sacerdos rogatus, ne proderet eam, nollet tacere, dixit domina: „Fiat de me beneplacitum Dei: ego non faciam, quod vultis." Transiens ergo sacerdos dixit 40 domino suo: „Ego credidi actenus quod aeeepissetis virginem probam; [sedj modo audivi vos reeepisse pessimam et mere- tricem." Cui maritus ait: „Quomodo experiar boc factum V Ait sacerdos: „Ego certissimum experimentum dicam vobis; ipsa enim propter sua nepbaria delicta semper ieiunat in ab- 45 sencia vestra in pane et aqua. Et si non inveneritis verum, quod dico, cumburetis me in crate. Simulate igitur vos longe velle ire et statim redite tali die et invenietis solam aquam coram ea in mensa." Cum autem | vir | seeundum consilium sacerdotis hoc fecisset et uxor [eo] tempore seeundum consuetu- 50 dinem haberet solam aquam coram ea in mensa, venit ille in 25 pr. et magis remote cadaver in a. ne appareat et confundamur. Cum autem — 27 imp. fortiter trusit a retro famulum et preeipitavit ipsum — 28 et s. periit — 30 fam. multum et amabilis facta est — 32 se graviter castigavit in ieiuniis vigiliis flagellacionibus crebris et oracionibus — 34 conf. voeavit quendam sac. nomine Petrum qui sibi bonus servus Dei apparebat, sie vere sie non erat et conf. est ei — 36 viro tuo. Cumque plorando sacerdotem rogaret ne sigillum confessionis violaret et ille se nullomodo tac. velle iuramentis affirmaret — 39 nunquam f. quod optatis — 41 intellexi in veritate vos contraxisse cum pessima meretrice et homieida. Et cepit ei narrare tocius facti seriem — 42 hoc esse verum — 43 exp. infallibile — 44 pr. sua scelera immania — 45 et, a. et utitur cilicio — 47 et mox hora prandii redite — a. et panem in m. sua et cilicium prope carnem suam — 50 a. c. se poneret in die quo homines ceteri carnibus vescebantur ac cilicio se indueret rediit vir suus inopinate et accedens ad mensam uxoris et gustans aquam invenit v. opt. viditque intrare aneillam diversa ex carnibus deferentem et domine sue in mensa sedenti apponentem. Palpans eciam vir circa Collum et pectoralia uxoris invenit camisiam lenissimam lineam qua induta vi- debatur. 'l'unc vir ille retulit uxori verba sacerdotis. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 39 unproviso et posuit se ad mensam. Et gustato cibo gustavit eciam aquam vinum optimum factam et interrogavit uxorem dicens: „Sic sacerdos meus dixit michi de te: est ita annon?" Audiens autem uxor maritum scire omnia, que f'ecerat, respon- dit: „Ipse prodidit cont'essionem meam." Et [ille] ait sacer- .">5 doti: n Tu accepisti sentenciam talem, ut, si non invenirem aquam coram ea in mensa, crernarem te; sed eece vinum Optimum inveni et tu gusta, et sencies te esse mentitum; et quia contessionem prodidisti et aquam non invenisti, sentenciam a te acceptatam subibis." Cremavit ergo sacerdotem et uxorem 60 innocentem reddidit, et sie ab infamia et peccato est absoluta. 55 conf. m. ex eo quod nolui et sibi in actu nefario consentire. Quod vir audiens et miraculum divinum perpendens adduxit sacerdotem ut probaret vinum esse et videret carnes in mensa positas. Unde aecusavit ipsum coram prefecto civitatis. Quem iudex comburi iussit propter prodicionem confessionis. Dieselbe Fassung der hier von einem falschen Freunde (sonst einem treulosen Seneschall) des Bräutigams entehrten Jung- frauundvom eigenen unkeuschen Beichtvater verleumdeten Ehefrau findet sich auch im Rosarium 1 fol. 198 rl) . Innerhalb dieses von R. Köhler, Kl. Schriften II 393 ff. 397 ff. untersuchten Zyklus hat sie die meisten Berührungen mit dem dort S. 395 analysierten Text der englischen Prosa bei Ilerrtage, The Karly Knglish Versions of the Gcsta Romanorum, London 1879, Nr. 77 (s. auch •I. Herbert, Cat. of romances III 259,77). Doch fehlt in unserer Version das Motiv von der untergeschobenen Braut, s. Arfert, Diss. Rostock 1897, S. 39 ff. Kuling, Studien über Heinrich Kaufringer, Breslau 1900, S. 87ff. Andere Fassungen hei 3. Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 125. A. Ililka, Neue Beiträge zur Erzählungslit. d. Mittelalters, Breslau 1913, S. 15. Meon, Nouv. recueil II 25G. Das Schlußmotiv (Verleumdung durch den Beichtvater, köstliches Mahl statt Buße) bringt auch Scala celi fol. 4(i'' (Gonfcssio) mit der falschen Quellenangabe: Refert üesarius. XXXJ. Grracia Dei quod Deus graciosus est penitentibus. Rex quidam habnit ülium et Hliam, qui se amabant invicem valde, cum adhuc essent tenelli, ita quod semper volebant insi- mul manere et dormire. Et succedente tempore ac stimulante natura ceperunt eciam simul colludere. Tandem mortuo patre 5 simul et matre isti adulti effecti, iuvenis preesse regno cepit, commiscere sorori et ipsam impregnavit. Qui [consilium] ineuntes cum pedissequa paraverunt navem et post partum infantem navi lr nposuerunt cum auro multo et vestibus preciosis et duabus tabulis continentibus hec verba: Pater est avunculus et mater 10 l e st] matertera. Hoc factum est ideo, ut, ubicumque applica- retur navis et inveniretur infans [fol. 23 r ], intelligi posset ex senpto quod puer esset nobilis et quod de auro deberet vestiri 40 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. et militare. Hec autem navis inventa est a piscatoribus mit- 15 tentibus recia sua iuxta monasterium quoddam monachorum, vidente abbate illius monasterii, qui casu ad aquam exierat. Videns autem abbas et puerum et ornamenta et perlegens tabulas recepit puerum et baptisavit ipsum, nomen sibi imponens, ut Gregorius vocaretur, et tradidit cuidam rustico ad alen- 20 dum. Puero igitur post hoc frequentante scolas et proficiente valde cepit rixari cum filio rustici, quem credebat esse fratrem suuni. Filius autem rustici ira accensus improperavit Gregorio quod esset inventicius. Quod audiens Gregorius tristis con- servabat verba hec, ita quod abbas per longum tempus non 25 posset placare animum pueri. Cum autem iam esset adultus, dixit abbati: „Domine, visum est michi semper, cum accipio stilum et tabulam, quod melius in manibus meis staret hasta et clipeus." Unde rogavit abbatem, ut sibi indicaret eventum rei circa eum factum, quia sentiret se semper dissimilem animo 30 et natura ac aliis condicionibus filiis rustici. Cum autem abbas eventum suum sibi indicaret et tabulas sibi monstraret circa eum inventas, fecit eum fieri militem. Qui extunc ita überaus effectus est, ut ab omnibus amaretur. Contigit autem, ut mo- reretur rex, pater Gregorii, et mater sua regina inf'estaretur a 35 quodam nobili et obsideretur ab eo in quadam civitate. Gregorius acceptis secum militibus voluit exercitari in prelio et audita causa vidue, cum miles esset, intravit civitatem ad defendendam eam. Tandem indicto prelio congressus est cum nobili et per- fodit eum hasta sua, et sie pacatis omnibus liberam reddidit 40 viduam. Nobiles igitur terre institerunt, ut regina nuberet. Que tarnen ante puduit nubere, et sie consilio amicorum nupsit Gregorio suo filio, nesciens esse filium suum, quem ipsa valde dilexit. Cum autem semel illa ad tabulas mariti sui respiceret et inveniret illas esse, quas iuxta infantem, quem in mari ex- 45 posuerat, posuerit, semper flevit. Quod cum ancilla consideraret, ad tempus taeuit: sed cum flere, cum sola esset, non cessaret, ancilla domino regi revelavit fletum continuum domine sue et presertiin, cum tabulas regis inspiceret. Rex autem volens scire causam fletus recepit reginäm solam in cubiculum et sciscitaba- 50 tur, cur sie continue fleret. Cuius rei factum regina cum sibi exponeret et quod mater sua esset, seidit rex vestimenta sua cum fletu et relictis omnibus quasi nudus cecidit oeculte per fenestram [et] fugit, proponens [penitere] omnibus diebus vite sue. Interim familia accessit ad dominam, consolando eam: que 55 permansit in viduitate et perpetua penitencia. Rex autem III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 41 Gregorius pervenit ad mare et reeeptus a piscatore cum con- tumelia est interrogatus ab eo, quid vellet ibi. Cui respondit se velle penitere asperrima penitencia et sie in ea perseverare. Piscator autem ostendens ei scopulum sive preruptam rupem rogatur a Gregorio, ut ibidem catbenaret eum. Quo facto et 60 compede clauso in profundum maris clavem proiecit, dicens : „Cum clavis hec inventa fuerit, solutus eris a penitencia tua." Medio autem tempore mortuus est papa et invocato Spiritu saneto a cardinalibus, ut moris est pro eligendo alio, revelatum est eis Per vocem talem: „Gregorius peccator erit papa." Qui statim 05 •[ueritur per diversas terras, inventus est a piscatore predicto. Qui sie dixit nuneiis: ., Religavi quendam in hoc scopulo, cui f|uandoque dedi elemosinam, et dixit quod vellet agere peniten- ciam ibidem: forte ille est, quem queritis." Nuncii gavisi vole- bant videre eum. Quibus ait piscator [fol. 23 T ]: „Comedite 70 prius panem." Et allatis piseibus de mari et uno eventrato inventa est clavis compedis, que proieeta erat in mare. Et dixit piscator de Gregorio: „Modo peraeta est penitencia eius." ,s oluto ergo Gregorio et ostensa sibi clave ait Gregorius: Vo- luntas Dei fiat." Qui reduetus Romain factus est papa et ita 75 misericors factus est circa peccatores, quod fama illius sonuit per totum mundum. Regina autem, mater eius, audita tanta misericordia pape accessit ad eum, ut consultaret eum, nesciens eum esse filium suum, tarnen in penitencia semper manere voluit. Papa ut vidit reginam. statim congnovit eam esse matrem suam 80 et ex relacione cause adventus prodiderunt se invicem. Et fecit eam papa non longe manere a se et frequenter consola- batar eam et per penitenciam ambo graciam | Dei] invenerunt. 71 et una exeunte rato inv. est — 78 ut consularetur eum. Fast dieselbe Fassung der Sage von Gregorius auf dem Steine hat •b Klapper, Erzählungen des Mittelalters, S. 290 (aus Ils. Breslau, Univ. Bibl. I. Fol. 115) abgedruckt. Zur Stoffgeschichte s. B.Köhler, Kl. Schriften II 173 ff. 197 ff. A. Graf, Miti e leggende 1291. 308. Revue, des trad. populaires XXI 2, i7. 3(i2. M. Lidzbarski, Geschichten aus neuaramäischen Handschriften, S. 56. XXXII. (xracia Dei predestinantur homines ad vitam eter- nam. In terra, que Allexandria nuneupatur, fuit quidam mag- nus rex, nomine Costus, cuius regnum latum et auro [et] argento mfinito et armigerorum ac nobilium multitudine euneta vicina r egna precellebat. Hie ydolorum eultor existens, licet biis om- 5 mbus afflueret, omni tempore tarnen tristis erat, eo quod herede, 42 Beiträge zur lateinischen Krzälilungsliteratur des Mittelalters. qui omnium horum bonorum successor futurus esset, careret. Post vero lapsi temporis cursum aliquem tocius sai regni con- vocavit concilium, ut omnia remanerent pacifica, consiliando 10 quesivit, quem post obitum suum regem et heredem eligeret aut constituere deberet. Plurimis ergo consiliis enarratis unus militum diviciis excellencior et scienciis ceteris maturior tale regi fertur dedisse consilium, ut statuto convenienti die omnem populum regni sui in suam convocaret civitatem Allexandriam 15 et suis prepotentibus diis pro acquirendo berede sollempnem oblacionem faceret. Quodque consilium pluribus placuit, eciam et rex approbavit. Unde per totutn regnum litteras annulo regis signatas misit et omnem populum regni sui in civitatem Rodan, que est in superiori parte Allexandrie, XIIII. die mensis 20 Januarii convenire mandavit sub pena mortis et ut unusquisque secundum sui facultatem oblacionem, prout eciam tarn potentibus diis conveniret, secum portaret offerendum, non obstante eciam aliqua causa nisi mortis infirmitate. Die ergo statuta adveni- ente ecce adest hincinde multitudo innumerabilis gencium diver- 25 sarutn cum diversis muneribus, regalibus mandatis parentes. Tunc rex regiis indutus vestibus ac dyademate regali coronatus et sedens in dromedario [palliisj deauratis cooperto imperiali ceptro silencium fieri indicavit. Quo facto rex tubali voce populum tarn multum alloquitur dicens: „Non auri |copiaJ vel 30 argenti vel alicuius rei desiderabilis, qnia in hiis predivites sumus, nee alicuius regis nos impugnare volentis potencia, cum rnultitudine militum et vassallorum copia habundemus, nos coegit cum hac plebe nostris diis tarn sollempnem oblacionem facere. Idcirco, ne in posterum respublica pereat, nostris diis, ut nobis 35 de herede provideant, si fieri potest, dignum duximus maturo nostrorum consilio novam et solempnem oblacionem una vobis- cum facere specialem." Et sie fecit fieri unam statuam in nomine dei sui et eam erigi. Qua ereeta preeepit omni populo sub eodem mortis periculo, ut oblacionem suam |cum| clamoribus, 40 genibus flexis et prostrati, diis porrigendo, ipsam statuam adora- rent et tarn potentum deorum adiutorium et graciam implorarent pro causa supradieta; et hoc per integram ebdomadam quolibet die ter fieri iubebat. Unde hoc faciendo quidam ullulabant, quidam plorabant, quidam clamabant, quidam animalia maeta- 45 bant, et sie unusquisque, prout facul|fol. 24 r |tas permisit, diis immolabat. Peractis igitur hiis diebus populus aeeepta a rege licencia ad propria remeavit. Sed quia omnes du gencium de- monia sunt nee in necessitatibus subvenire nee suis eultoribus III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 43 desiderata tribuere valent, licet a rege per longum exspectaretur tempus ipsorum gracia, regina tarnen infecunda permansit. 50 Ulis autem diebus erat in Grrecia magnus quidam astro- logus, nomine Alphorius, fama et re preclarus, cuius sapien- ciam totum vulgabat territorium. Tandem ad aures pervenit re gis, quante sciencie predictus magister in iudicio astrorum diceretur. Rex vero in mente causam volvebat et meroris 55 i'epletus plenitudine aiebat intra se: „Si absque magnorum deorum mdignacione fieri posset, ut tarn prudenti astrologo nostre n ativitatis intimaretur dies et nostre consortis, forsitan ex astro- ri wi intuitu nobis indicaret, an infecunditas nostra ex alicuius dei indignacione aut ex nature defectu in nobis acciderit." Ex 60 consilio ergo suorum misit litteras predicto astrologo annulo suo signatas cum muneribus indicibilibus, hec verba continentes: »Costus magnus, deorum nutu et providencia rex et gubernator provinciarum Cypri, Grecie et magni regni Allexandrie, Alphorio deorum et suo magno amico sui et tocius regni 65 javorem ac regalem promocionem. Noveris nos tue fame magni- tudinem et tue sciencie fulgorem percepisse et nostris partibus 'lluxisse, quam magnificam tibi graciam dii in cunctis celi astris et ipsorum cursibus dederunt experiencieque certitudinem et quam lympide illuminata congnicio in multis. que facta sunt et fmnt, 70 mdicet veritatem. Et quia in nobis habundat ex nostrorum deorum gracia, quicquid humani cordis desiderium mundique gaudium audeat postulare, sed hoc solum nobis deest solacium, quod heredemnon habemus, horum bonorum futurum successorem, et quod hoc non congnoscimus, an illa infelix sterilitas nobis 75 sit naturalis, ita ut sydus nostre nativitatis nobis deneget aut an alterius accidentis exorta sit racione: te ergo per hec scripta regalia dignum duximus rogitare, ut nostri regni doloris te faceres participem et sagacitatis tue experimenta nobis impertiri dignareris et mox visis presentibus rectissimo itinere ad nostram 80 venire presenciam non dift'erres. Nee te, quesumus, terreat vie prolixitas nee laboris gravitas nee expensarum numerositas, quia hec omnia ad plenam et ultra recompensabimus estimacionem." Alphorius regalibus litteris reeeptis, ut deeuit, reverenter aper- tisque et perlectis cum latore presencium absque deliberacionis 85 pertraccione dispositis domus sue rebus breviori itinere, quo P°tuit, ad regem pervenit. Qui denique de rege in magno re- (> eptus honore et gaudio primo a regina, dueibus, prineipibus et 81 non deferres. 44 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur dos Mittelalters. militibus, deinde a communi populo dona nobilia suscepit im- 90 mensa. Transactis ergo aliquibus diebus, quia mensis pre gaudio pro die babebatur, tandem tocius regni consilio con- vocato rex secretum cordis sui aperuit et causam, ob quam eum vocaverat, plenius enarravit. Alpborius vero regem dili- genter intuens et de die nativitatis sue et sue consortis sci- 95 scitans ac complexionum convenienciam sagaciter considerans tandem per sciencie sue perspicuitatem ad diem et horam nativitatis regis pariter et regine usque devenit. Perspectis ergo diligenti studio signis et planetis nee astra nee planetas huius sterilitatis et |in |fecunditatis posse esse causam infallibiliter 100 invenit. Post tres itaque dies Alphorius astris diligenciori modo, quo poterat, perscrutatis tale regi fertur [fol. 24 v | de- disse consilium: „Superioris nature cursus huiusmodi infeeun- ditatis causam se fuisse plenarie negat. Ego autem veridice existimo istud fore factum ex alieuius magni dei providencia, 105 qui, antequam vobis heredem concedat, habere sibi preordinavit sacrificium preciosum". Ad quod rex: ,.Scias, magistrorum optime, hoc diu fore factum nee tarnen [nos] nostri desiderii obtinuisse optatum." Cui Alphorius: „Seimus namque infinitum esse deorum numerum et unum habere prineipatum pre alio. 110 Nostre autem infirmitatis non est dare deorum differenciam. Placeat ergo regie voluntati ymaginem unam fieri ex electo auro et purissimo. Quam cum magistri manus fundendo perfecerit, hoc nomen quod est 'deus deorum', solempniter sibi imponat, quia ille forte specialiter pre ceteris in regum sacrificio honorem 115 sibi reservavit." Rex placide acquievit consilio prudentis et thezaurum suum aperire mandavit ac aurum Arabicum de Ophir et Evilac larga manu ad predicte ymaginis formacionem pre- sentavit. Requiritur ergo istius operis artifex, necessaria pro- curantur, ymago funditur et in nomine dei deorum more paga- 120 nico baptisatur et 'deus deorum' nuneupatur. Sed quia homo proponit et deus disponit longe aliter. mirum in modum ex- cusso limo, in quo predieta ymago fusa fuerat, non artiticis intencionem, sed crueifixi Salvatoris disposicionem et ordina- cionem, [id est] formam hominis crueifixi, habere videbatur. 125 Fama autem hec statim divulgatur, totus populus obstupescit. rex quoque et regina totaque regis curia magno timore con- cutitur. Tunc Alphorius dixit: „Non negligencia artificis hoc factum credatur, sed disposicione et providencia superioris 125 Forma autem — 128 creditur. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 45 nature. 8i ergo talis disposicio deo deorum placet, mprtalibus Corporibus nequaquam displicere licet. Et ut verius appareat, 130 Jteram et iterum ad pristinam redigatur naturam et de novo Tundatur." (cJ,uod cum a magistro fieret, quociens ad artificis formam fundebatur aurum, tociens in crucifixi formam verte- batur. Quod videns rex et mirari non sufficiens convocatis tocius regni populis et novo deo sacrinciis peractis, tandem 135 brachiis propriis ad templum, ubi alii dii reservabantur, cum maximo comitatu hec ymago [ab eoj ferebatur. Sed nulla comparacio Dei ad Belial nee serpentes florentis vinee odorem valent sustinere: statim in huius ymaginis introduccione omnes dii fractis cervieibus de altaribus et locis suis ceciderunt, nee 140 ullam ymaginem ainplius ab illo die secum sustinuit. Hiis itaque gestis regina more f'emineo elapsis quibusdam diebus gravida invenitur. Cuius dierum completo numero ipsa puerum feminei sexus, nature elegantis et mire pulchritudinis m mundum produxit. Eodem noctis tempore rex cum A]phorio 145 et aliis in castro, <|uod a regis curia ad duo miliaria distabat, causa solacii perdurabat. Alphorius autem prima vigilia post mediam noctem more solito surgebat et astra intuens lucerna aeeepta ad regem ingreditur sibique gloriosa nova nunciat, in hec verba prorumpens: „Sive dormiat sive vigilet rex, in eter- 150 num vivat, quia hac ipsa noctis hora nata est sibi filia, cuius tocius celi cursus miratur ortum et dona naturalia, que multis particulariter, ei universaliter concessit." Adhuc eo loquente ecce nuncius velocissimo cursu equitando veniens, vigiles castri inclamans, sperans primum tante novitatis premium se aeeep- 155 turum, ad regalem aulam ingreditur et hoc munus magnificum nunciavit. Rex vero ab illius höre tempore lecti molliciem abhorrens et tanto deo deorum gracias referens hoc unum peeiit cum lacri(fol. 25 r ]mis, ut novam progeniem, quam mirabiliter concesserat, feliciter gubernaret. Sed mox orto lucis sydere 160 rex se continere non potuit, ad aulam festinans, ut teneram mfantulam debilemque reginam, istam videndo et illam visi- tando, contemplaretur. Vidit ergo, quod voluit, et invenit, quod desideravit. Habito namque super hoc maturo consilio suorum, quäle nomen, quod tarn magno deo populoque placeret, 1(>5 (et) virgini nove, iam Nature artificio produete. imponeret, tandem Alphorius supervenit et virginis phizonomyam considerans per wagnos deos iuravit quod | talem] hominem in vita sua non v idisset. Multis igitur consiliis de nominis imposicione habitis Alphorius dixit regi coram omnibus: „Nosti, rex bone, et vidisti 170 46 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. quod, quam cito istius magni dei ymago, que istius operis causa creditur fuisse, in templum deorum intronizabatur, omnes dii magnam ruinam paciebantur. Accipiat ergo hec puella nomen a facto tarn stupendo et vocetur Katherina, id est 175 universalis deorum ruina. ut ille magnus deorum deus, qui ca- dere sie alios fecerat, ipsam sua virtute stare faciat et eam perpetuo reeipiat ad regendum." Et quia illud consilium racioni erat consonum, placuit regi et aliis de consilio regis. Tercio- deeimo igitur sue nativitatis [ die | virgo more paganico nomen 180 aeeepit et Katherina appellata est. Que prius crescens moribus quam corpore, plus sapiencia quam etate, statim post sept- ennium sapientibus Grecie in liberalibus artibus traditur im- buenda. Et sicut Natura suum tarn artificiosum opus in ex- teriori pulchritudine decoraverat, sie non minus in inferiori 185 homine deus deorum pre eunetis subtilem formavit [eius] in- tellectum, ita quod omnia per studium aequisita semper tenacis memorie cellule commendaret. Ante vero deeimum annum tantum scienciarum thesaurum composuit, ut Septem arcium liberalium in tota Grecia diceretur 190 magistra et gemma magistrorum Grecie nuneuparetur. Tandem pater eius Costus, rex grandevus, valde cepit in viribus natura- liter deficere et graviter infirmari convocatoque eius toto consilio dixit: „Ecce sencio quod naturalis corporis mei compago in suum laborat pristinum redire statum, et ideo dileetam meam 195 filiam Katherinam seeundum vestrum consilium constituo guber- natricem tocius regni mei. Unde, licet in ea bellorum atro- citatem sexus femineus abhorreat, quiequid tarnen utile fuerit ad hoc, ipsius sciencie magnitudo supplebit in consiliis, donec ille magnus deorum deus sibi graciose provideat de sponso 200 convenienti." Et sie ymaginem illam, quam deum deorum no- minaverat, et Katherinam filiam suam, quam presentem habuit, per ministros combinari iussit et extunc ad filiam ait: „Dis- solucionem corporis mei adesse considero et, dum heredem non haberem, tu per favorem magni dei, cuius hec ymago est, 205 michi obnata es. Et ideo preeipio tibi sub paterno amore, ut nullum preter eum deum adores, qui, licet michi forsitan in vita mea ignotus fuerit, tibi tarnen, qui pulchritudine et sciencia corpus et animam tuam perornavit, propria bonitate manifestus erit. Et quia ecce morior, ideo te heredem universorum nostri 210 regni constituo et gubernatricem, adiurans te per magni dei virtutem, ut nullum in virum aeeipias nisi generis nobilitate, bonorum copiositatc, corporis pulchritudine, sciencie profunditate III. Das Viaticum nanationum des Henmannus Bononiensis. 47 tibi similem probaveris." Hiis dictis osculo amoris yaledicens filie exspiravit. Post hec paucis diebus elapsis regina satis annosa post 215 i'egem viam mortis ambulavit. Prudens ergo virgo Katherina, licet corpore exigua, tarnen moribus matura, suorum seniorum consilio |fol. 25 v | gubernacula regni suseipiens sapienter et longe discrecius feminea sagacitate quam pater virili ferocitate subditos gubernabat et singula in regno disponenda prudentis- 220 snne disponebat. Accidit autem uno dierum, ut propter causas cum suis consiliariis et f'amilia non modica ipsa prope fines i'egni sui iter arriperet et cum prineipibus adiacentis provincie ardua traetaret. Unde factum est ipsis in via existentibus, non casu aut negligencia, sed Dei, ut pie creditur, providencia, 225 Qt duetores sui clara die viam amitterent regiam et ad densa nemora ipsis incognita una cum virgine pervenirent. Sol igitur suum cubiculum ingrediens et diem claudens, nox vero sua caligine terram obutnbrans singula duxit ad quietem. Oportuit er go virginem cum sua f'amilia in deviis pernoetare et diem 230 maximo cum tedio prestolari. Habuit enim virgo hec penes se 34 virgines tocius regni sui nobiliores et 12 matronas ho- nestas, similiter 12 milites et 100 armigeros electissimos, ex- ceptis pedissequis et camerariis aliaque f'amilia, que talem vir- gmem decebat. Virgo denique hec provida, non oblita patris 235 testamentum, ex quo vidit hominum consilium deficere. sui magni dei auxilium. cuius ymaginem domi reliquerat, media noctis hora vigilans cepit invocare. Mane autem facto iterum ceperunt viam reetam querere. Et ecce Katherina de longinquo prospiciens vidit in denso nemore speciem cuiusdam parve case 240 sibi apparere. Que suos inclamans dixit: „Video, ni fallor, hominis habitaculum. Accedite et videte, si quis forte inibi habitet, qui viam nobis ostendat, quam amisimus." Ipsa vero cum suo curru cellule magis appropinquans vidit super cellulam in aere quasi pendentem ymaginem, in omnibus sue ymagini 245 persimilem, quam domi reliquerat et quam pater sibi in extremis laborans adorare preeeperat. Servi interim revertentes dixerunt antiquum virum in casa illa sedere, qui nee vie nee hominum haberet noticiam. Tunc Katherina dixit: „Vere scio quod iste senex et ego unum colimus deum. Sustinete hie 250 modicum, donec vadam ad eum, vitam suam et fidem perscru- tando." Descendens itaque de curru sola ingressa est ad senem, m ulta per ordinem ab eo inquirens et specialiter, ob quam causam tarn asperam vitam et solitariam elegisset, sciscitabatur. 48 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. 255 Senex autem incepit ei de hominis perdicione, de dyaboli de- cepcione, de Christi incarnacione, vita, passione et morte ac generis humani redempcione multa enarrare. Et inter alia subiunxit quod talis divagacio statui virginali non expediret et, ex quo regali auctoritate regnum haberet, regem cur non 260 acciperet dignitate equalem sibi, diligencius requisivit [et] quia talia negocia essent virorum et non mulierum et presertim virginum, probabiliter demonstravit. Ad que Katherina re- spoudit: „Recte", inquit, „cuncta dicis, sed paternum in con- trarium laborat preceptum; nam pater meus in articulo mortis 265 positus vinculo paterne dileccionis me constrinxit precipiendo, ut nulluni michi nisi in generis nobilitate, pulchritudine, sci- encia et diviciis equalem acciperem maritum. Et quia nullum talem hucusque invenire potui, ideo(que) in virginitate permansi." Ad hec senex respondit: „Quid est hoc, quod dicis, filia? De 270 quo iactas te, Katherina? Ecce nobilissimus imperatoris unicus filius forte acciperet te in uxorem. si voluntatem tuam et con- sensum sibi intimare velles." Katherina vero subridendo re- spondit: „Videtur michi: du kanst wol ivricn. Die michi, quis sit ille nobilissimus et ditissimus imperatoris filius." Et ante- 275 quam interrogacionem hanc finiret, cepit virginitatem per dieta philosophorum infantum commendare et cum certis capitulis librorum probare, quod vir Deo devotus intra se cogitaret, dicens: „Forsitan omnipotens Deus, qui tanta graciarum dona huic parve puelle contulit, eciam eandem de sua misericordia 280 ad serviendum sibi elegit." Et statim heremita subiunxit: „Audi, filia mi Katherina, numquid audivisti de quodam, qui est rex regum et dominans dominancium, cuius pulchritudinem sol et luna mirantur et omnes stelle ab eius luce reeipiunt splendorem? Istius regis regnum a solis ortu usque ad eius 285 occasum, a mari usque ad mare, cuius tocius universi constituit heredem unicum filium suum, cuius mater virgo est et eius pater f'eminam nescit. Iste rex sponsam, quam sibi elegit, in summa castitate custodit; cuius minimam pedissequam si videres, proeul dubio illius ancilla fieri desiderares. Non timeas, filia; 290 rex enim iste cum sua matre pauperes non despicit nee divites a se repellit, sed omnes ad suum convivium invitat et intrare coinpellit. Numquid non audivisti de eius sapiencia? Ausculta, mi filia: tanta est eius sapiencia, quod omnes mortales ante- cellit, quia ipse sapienciam creavit. Scio eciam quod iste rex 295 dives et prepotens pulchram et castam sponsam filio suo desi- derat copulare; et licet longe nobilior, dicior, sapiencior et III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 49 pulchrior sit te, prebe tarnen ei consensum tuum, quia ipse congnitor cordium est, et ego ex eius gracia loquar pro te. For- sitan dabit tibi säum consensum et accipiet te in sponsam sempiternam." Multa ergo talia et alia proposuit vir Dei 300 puelle et intantum eam movit et accendit, quod iuvencula hec non intelligens ammirando seniorem iterum derisit, dicens: „Istud est, quod intendo: magnus magister es tu et despon- sandi modum optime didicisti. Sed tarnen rogo te, pater, ut michi dicas, quis sit iste rex tarn pulclier et dives, qui sapien- 305 ciam creavit, de quo tu tot et tanta dicere audes." Cui vir devotus: „Nullus eum scire potest, nisi qui tota mente in eum credit. Ipse enira solum ab illis, qui eum intime diligunt et m eum firmiter credunt, cernitur et nullomodo puellas lascivas e t instabiles alloquitur." Ad hec Katherina: „Venerande pater, 310 quid faciam, ut hunc regem videam?" 111 e respondit: „Forte te videre recusat, quia mater eius, que virgo est, eum prohibet." Quod audiens Katherina maiori stimulo amoris exagitata in modum mulierum virum Dei forcius alloquitur dicens: „Quid, r °go, faciam, ut matri illius placeam, ut michi aspectuni filii 315 sui ostendat?" Cui heremita respondit: „Ecce, filia mea dilecta, tabalam quandam parvam, ymaginem matris et filii continentem, tibi tradam, quam diligenter custodire debes, et nocte f'utura sola ante eius ymaginem orabis provolutis genubus, ut tibi filium suum ostendere dignetur; valde enim benigna est pe- 320 tentibus et maxime virginibus sapientibus." Accepta igitur tabula cum graciarum accione simul et licencia a sene suam familiam adiit et recciori semita, qua potuit, ad pallacium, unde exierat, remeavit. Vix nox a Katherina exspectatur; tota familia eicitur et sola in camera sua 325 cum sua tabula clauditur. Que provoluta ante ymaginem Vir- ginis gloriose supplicavit devotissime, ut sibi filium suum digna- retur ostendere. Et quia Mater Dei, ut sperabat, sibi statim non apparuit, mox Katherina amarissime fiere cepit. Puella vero, dum sie orando et flendo quasi lassa instaret, mox ob- 330 dormivit et tale sompnium vidit: Videbatur enim sibi [fol. 26 T ] quod in quodam pulchro prato staret et quod puella pulcher- nma elegantis forme infantem portans in ulnis suis sibi ap- P''opinquaret. Appropinquans ergo Katherina, ut puellam cum filio videret, statim puer faciem suam a Katherina avertit. Que 335 *e huc illucque divertens, nee sie faciem pueri videre valens, anxia valde pre dolore in terram ante pedem Virginis matris se prostravit. Denique beata Virgo filium suum alloquitur Abhandlungen d. Oes. d. Wiss. zu Göttingen. Phil.-Hist. Kl. 3. Folge, Nr. 16. 4 50 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. dicens: „Videsne. fili mi, hanc sapientem et nobilem et formosam 340 virginem, cupientem te videre?" Cui filius respondit: „Tu, mater, nosti, quanta nobilitate, sapiencia, diviciis ac pulchri- tudine nostre pedisseque istam antecellant; minima enim iu- vencularum nostri pallacii verecundaretur ei equiperari." Et sie illa celica visio disparuit. Evigilans autem Katherina 345 coram tabula sua reperit se in humo prostratam. Mane ergo facto assumptis de regali pallacio valde paucis, aesi pro vena- cione exire vellet, festinavit intrare latebras silvarum et diri- gens viam suam, prout seivit, ad locum, ubi pater suus, ille senex venerandus, sibi pridie locutus fuerat. Ad quem cum 350 venisset, narravit sibi sompnium suum, quod sibi apparuerat. Cui senex respondit: „Sis leta et ne turberis, filia mi karis- sima; nam aeeeptura es coronam, quam tibi Dominus preparavit in eternum. Rogabo enim matrem Domini pro te." Unde parum ab ea discedens proiecit se in terram, orans devote. 355 Cui Dominus Ihesus apparens dixit preeipiendo seni, ut virginem baptizaret et in fide diligenter instrueret. Quod heremita statim fecit. Quo facto vir Dei ei adiecit: „Ecce futura nocte coram ymagine Virginis matris orando exeubias observabis, ut eius filium videre merearis." Quodque Katherina annuens a 360 sene cum magno gaudio recessit et pallacium suum cum sua familia peeiit. Quid plura? Ecce nocte sequenti cum se Katherina coram ymagine Matris Dei in oracionem devote pro- stravisset, petendo, ut pro ea interpellaret filium suum, ut ei suam faciem ostenderet, suavi et valde dulei sompno compri- 365 mitur. Viditque se in quodam prato amenissimo, multum pul- chriori quam [in quo] prius staret, et virginem indieibiliter pulchriorem, quam prius sibi apparuerat, apparere, gestantem filium in brachiis. Que stupefaeta pre inexplicabili virginis et filii pulchritudine sibimet indignari cepit et se ipsam de- 370 spicere, eo quod propter suam vanam pulchritudinem sepius humanam laudem reeepisset. Unde mater filium alloquitur dicens: „Vides[ne], fili, Katherinam ad mandatum tuum pre- paratam et obedire tibi volentem in omnibus?" Cui filius respondit: „Numquam michi Katherina tantum placuit, quia 375 nunc eciam baptizata quasi pro nichilo se reputavit." Ad quem mater: „Oro te, fili mi, ut Katherinam exaudias et eam tibi in sponsam aeeipias." Cui filius ait: „Mater mi, ad voluntatem tuam eam michi in sponsam reeipio et preeibus ipsius acquie- scam." Virgo igitur Maria Katherinam in fide plenius instruxit 380 et confortavit et apprehendens dexteram eius manui filii sui III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 51 lunxit. Qui ipsam annulo sabtilissimo et preciosissiino, aüge- Hcis manibus facto, subarravit, dicens: „Veni, electa mea, et ponam te in thronum meum, quia concupivi speciem tuam." Et adiunxit: „ Ecce, Katherina, numquid sum tibi satis pulcher, nobilis et dives? Respice." Et statim apparuit ei spinis co- 385 ronatus et in cruce suspensus profususque sanguine, totus cru- entatus. Unde gradiens de brachiis matris sue dixit: „Hec pro te passus sum et sub gravi labore 33 annis servivi pro te. Numquid [fol. 27 r ] satis preciose emi te? Si ergo vis mecum vivere, sequere me et habebis in regno patris mei bonum cam- 390 bium, quia pro parvis magna, pro temporalibus eterna, pro penis transitoriis eterna gaudia [habebis]." Hiis dictis levam eius posuit sab capite eius et dextera eius casto amplexu circum- dederat eam et valedicens ei evanuit, canticis angelicis suble- vatus in celum. Hac felici visione disparente Katberina evigi- 395 lavit et annulum in dextera sua reperit. Mox ad heremitam properat et facti seriem ex toto enarrat, probans rei certitu- dinem per annulum in manu sua repertum. Quam pulchris sermonibus exhortans senex dixit: „ Esto constans, filia, et noli timere. Sponse huius seculi amissa virginitate velato capite 400 solent incedere: sie et tu, licet virginitate servata, sponso celesti es copulata, et ideo sie debes incedere et vivere, ut in conplacencia tui sponsi permanens. Sis namque leta, quia non post multos dies conparatis tibi clenodiis necessariis corona laureata post reginam celorum ingredieris thalamum sponsi 405 tui." Virgo ergo hec sufficienter instrueta a sene sibi valedixit et ad propria remeavit. Zu dieser romanesk ausgeschmückten Jugendgeschichte (conversio) der hl. Katherina von A lexandria s. meine Studien zur Katharinenlegende, Archiv f. d. Studium d. Neueren Sprachen, Bd. 140 (1920), S. 171 ff. und Ztschr. f. rom. Philologie XLIV (1924), S. 151 ff'. XXXIII. Humilitas. Euit quidam imperator ßome, nomine Theodericus, ut legitur in annalibus Romanorum. Hie cum esset neophitus et malus christianus, audivit quadam die in ecclesia legi illud evangelium: 'Omnis qui se exaltat humili- abitur' (Luc. 14,11). Quod cum exponeret ei capellanus suus, 5 respondit imperator hoc esse Deo impossibile quod ipsum humi- liaret, cum esset dominus tocius mundi. Non longe post contigit imperatorem debere placitare cum domino papa et convocatis multis prineipibus et nobilibus, antequam irent ad pallacium pape, intravit cum omnibus stubam. Et cum brevi tempore 10 4* 52 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. fuisset in stuba, exivit a balneo quidam simillimus imperatori. quem omnes nobiles et servi sunt seeuti. Qui se vestientes ibant cum illo omnes, credentes eum esse imperatorem. Peracto placito ibat ille tamquam imperator ad castrum suum. Interea 15 dum hec agerentur, ille verus imperator videns se solum in balneo, admirans exivit et, dum vestes suas non inveniret, iratus valde incepit familie stube minari, dicens se esse imperatorem. Quem familia credentes truf'atorem esse ipsum de domo cum verberibus eiecerunt. Qui confusus ivit ad silvas, consuens folia, 20 ut tegeret verenda, et sie nudus ivit ad castrum, quod inhabi- tabat dapifer imperatoris. Et dum negaretur ei introitus, ro- gavit portarium, ut ad loquendum sibi vocaret dapiferum. Quem dapifer intromitti [iussit], credens eum aliquem de scurtis esse. Qui dum intrasset, dicebat se esse imperatorem et quod castrum 25 illud ei dedisset et rogavit, ut eum agnosceret et saltem daret vestes. Quem ille deridens et credens esse fatuum dicebat se iam venisse de imperatore, quem eciam iam reliquisset in pallacio. Unde eum iussit eici extra castrum. Qui per multos dies sie nudus currens tandem venit ad aulam imperatoris et aeeepta 30 oportunitate intravit cameram eius et rogavit eum, ut ei lo- queretur, et dixit ei: „Scio pro certo quod sum verus imperator; se.d quomodo ad hanc miseriam devenerim, ignoro; oro te, ut mei miserearis." Cui angelus: „Stulte loqueris, dicens te esse imperatorem. Si te diceres esse ducem vel comitem, posset 35 tibi aliquo modo credi." Ille forcius instabat, orans, ut sibi misereatur. Tandem dixit illi ille simulatus imperator: „Quia dixisti quod non esset potens Deus te humiliare, propter hoc venisti ad hanc miseriam. Ego sum angelus Dei, qui vice tua rexi imperium, quod modo volo tibi reddere." Et hoc dicto ex- 40 uit vestes imperiales, quibus [fol. 27'] indutus fuerat, et induit eum et iniunxit ei, ut amplius Deum timeret et honoraret. Et hoc dicto evanuit angelus et ille purpuratus de camera exivit et omnes eum tamquam imperatorem reeeperunt nee aliquis seivit factum, quod contigerat. Eine mir sonst unhekannte Variante des Motivs vom im Bad durch einen Engel gedemütigten König (Jovinianus in Gesta Romanorum, ed. Oesterley, cap. 59). Vgl. II. Varnhagen, Ein indisches Märchen auf seiner Wanderung, Berlin 1882, und Longfellow's Tales of a Wayside Inn, 1884, S. 18 ff. R. Köhler, Kl. Schriften II 207 ff. 250. 584 ff. II. Gering, Islendzk Aeventyri, IT S. 112. .1. Herbert, Cat. of romances B. Mus. III 202,29. J. Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 34. A. Wesselski. Märchen des Mittelalters, S. 237 ff. Knust- Birch Hirschfeld, El conde Lucanor, S. 241 ff. Sercamhi, Nr. 38. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Dononiensis. 53 XXXIV. Item de humilitate. Scriptum est in gestis prin- cipum quod fuit quidam comes, Eghardus nomine, cuius fuerat castrum, quod dicitur esse in principio Thuryngie iuxta Er- phordiam ad quatuor miliaria. Huic comiti multum adver- sabatur imperator, intantum quod vitam eius quereret, nee 5 aliquo modo poterat invenire graciam in eonspectu suo. Tunc comes videns quod difficile esset ei, ymmo impossibile resistere |imperatori|, habito consilio cum uxore sua paulatim et occulte vendidit omnia, que potuit, et accepta pecunia occulte cum uxore sua nocte recessit, ita quod nullus sciret, quo devenisset. Et 10 recessit in quoddam nemus non longe a terra sua et cepit tacere carbones tempore procedente et cum curru suo deferre ad forum vicine civitatis. Et fuit ibi multis annis incognitus hominibus. Post multum temporis contigit imperatorem |de]- venire ad locum [illum], dum esset in venacione, et devians a 15 suis solus venit ad domum illius carboniste. Qui optime cognovit imperatorem, imperator autem non (cogjnovit eum. Et hilariter suscepit eum, habundanter ministrans ei, quia habundavit occulte, licet pauper videretur esse. Mane [autem] facto cum imperator recederet, dixit liospiti suo: „Scis, quis sit, quem hospitatus es?" 20 Qui respondit: „Nescio." „Et ego," inquit, ,,sum imperator; pro hospicio, quod [michij dedisti, ditabo filium tuum, cum cre- Verit et loqui poterit ac sequi curiam meam; et ideo tunc eum mittas micbi." Habuit enim tunc filium parvum, nomine Henri cum, qui natus fuerat ibi in nemore. Cum autem puer esset 25 XVIII. annorum, pater providens ei de equo et vestibus misit eum ad curiam imperatoris. Sed dum esset in via, latrones ve- nientes abstulerunt ei equum et vestes. Puer [igitur] spoliatus et nudus non audet redire ad patrem [suumj. Casu venit Ma- gunciam, adiungens se episcopi coquinariis, et ligna cedebat, 80 aquam portabat et alia, que erant facienda in coquina episcopi, faciebat. In quibus ita honeste et sapienter se gerebat, quod camerarius episcopi eum de coquina accipiens sibi in servum 2 cui f. c. in princ. Turingie Egheriberg iuxta Erfordiam B — 6 in c. eius 1$ — 12 carb. Multis annis fuit ibi et ine. Post B — 15 ad 1. illum devenire casualiter dum e. quadam vice in v. B — 16 ad d. ipsius comitis 1$ — 17 Ipse autem byl. reeepit eum et bab. mimstravit ei que habuit. Mane B — 20 <[uis sum B — 22 er. et cum sequi poterit c. meam mitte eum m. B — 24 enim f. nom. B — 26 providit ei p. in e. et v. et misit B — 28 et vestimenta B — 29 non fuit ausus r. B — sed casu v. B — 81 que facere potuit ibidem et ita hon. se in Omnibus habuit et sap. B — 33 camerarii ep. eum aeeipientes de c. sibi in famulum deputaverunt A. 54 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. deputavit. Ubi eciam [ita honeste et prudenterj se regebat, 35 quod factus est camerarius episcopi et post hoc factus est pro- curator tocius curie episcopi Maguntinensis. Contigit postea, ut imperator veniret de Lumbardya et veniret iuxta Magunciam. Ipsum episcopus invitavit ad ca- strum suum, volens eutn honeste tractare, dixit procuratori sao 40 ut in omnibus honeste et prudenter provideret. Quod et factum est. Imperator [itaque] videns industriam illius procuratoris rogat episcopum, ut permittat, ut ille sit suus procurator. Quod episcopus, licet invitus, concessit. Qui tarn bene servivit im- peratori, quod [ipse] fecit eum militem et postmodum suum 45 summum consiliarium. Quod videntes alii milites et consiliarii imperatoris indignati sunt, dicentes: „Ecce magnum periculum imperatori quod hominem alienum et omnino ignotum pre Omnibus aliis audit et in consiliis sequitur", addentes quod posset tradere imperatorem, quia advena ita diligeret unum dominum 50 sicut alium. Procurator iste ivit cum imperatore inTusciam, ubi ite- rum loquuntur imperatori de suo consiliario. Imperator autem ex instantia suorum consiliariorum, licet invitus, consensit [illis |, ut eum dimitteret. Et cum hoc cum honestate [facere] non 55 posset, ex consilio suorum (consiliariorum] scripsit litteras ad uxorem suam, que tunc erat in Theutonia, quas [ipsi] procuratori deferendas [fol. 28 r ] dedit in hunc modum: „Cum has litteras legeris, karissima, latorem presencium, Henricum pro- curatorem meum, statim [occulte] interfici facias, et hoc volo 60 omnibus modis |ad|impleri." Procurator | autem | nesciens, quid fieret, statim, sicut iussit imperator, ivit. Et cum venisset in Theutoniam, occurrit ei in eodem hospicio cappellanus episcopi Maguntinensis. Et quia noverat eum, dum fuisset procurator episcopi, benigne recepit eum. Timens autem quod fde|f'erret 65 aliquas litteras contra episcopum Maguntinensem, quia [epi- 34 Cum quo B — se habuit B — 35 et post hoc . .. Mag. om.ll — 37 Conr. autem postmodum quod i. veniens de Lombardia et iuxta Mag. declinare vellet. Quem ep. inv. ad domum suam. Episcopus eciam volens imperatori quanto melius posset providere et honeste procurare dixit pr. suo quod in o. hon. et habundanter provideat. Quod et fecit U — 41 i. pr. episcopi et honestatem rogavit ep. ut per- mitteret quod i. pr. secum esse posset et suus pr. ]{ — 43 consensit. Ille postea tarn b. B — 44 et postm. propter suam honestatem et prudenciam suum fecit cons. B — 46 die. m. esse i. per. B — 48 audiret et in c. sequeretur I! — 49 u. hominem A — 51 Procurator . . . consiliario om. B — 52 Imp. itaque ad instanciam B — 54 facere non pr. cogitavit qualiter eum a se melius amovere posset. Tunc ex cons. B — 55 scribi fecit 1. B — 63 dum fuerat pr. ciusdem ep. B. III. Das Viaticum narraticmum des Henmannus Bononiensis. 55 scopus] pro tunc habuit aliqualem discordiam cum imperatore, pro quo negocio et ipse tunc ivit ad imperatorem, in sero bene inebriavit eum et occulte auferens ei litteras, dum dormiret, legit eas. Quas statim scidit, compassus ei propter antiquam familiaritatem et sub eodem sigillo scripsit alias in hunc mo- 70 dum: „Cum has litteras receperis, karissima uxor [mea], scias quod volo omnibus modis, ut latori presencium, Henrico pro- curatori meo, des filiam [nostram statim| in uxorem, et hoc [tibi] precipio sub optentu gracie mee." Imperatrix autem non [est] ausa lectis litteris preterire imperatoris mandatum, 75 statim advocat, quos habere potuit, vicinos archiepiscopos et episcopos, comites et alios nobiles et de consilio ipsorum dat ei filiam suam, celebrans nupcias solempnes. Iste Henricus (ad)mirabatur valde, unde [hec] sibi tanta gracia pervenisset, omnino ignorans [hoc], quod circa litteras [sibi traditas] factum 80 fuerat. Et cum ad lectum venisset cum puella, se sciens in- dignum [ducere tarn nobilem virginem in uxorem | dixit puelle: »Ego sum pauper homo et ignobilis et non [sum] te dignus. Sed scias quod vovi Deo castitatem meam [servare]." Quo audito illa gaudens dixit: „Et ego similiter vovi." Non longe 85 post venit f'ama ad imperatorem. Qui multam [in]dignatus [et] admirans voca[vi]t scriptorem suum [et] quesivit, quid scrip- sisset uxori sue. Qui respondit: „Hoc, domine, quod iussistis, scilicet ut procurator vester oecideretur." Imperator [igitur] dissimulans iram et cogitans quod hoc forte esset a Deo, re- 90 versus est in Theutoniain [et] vocans ad se ipsum episcopum Maguntinensem dixit: „Nescio, quis sit homo iste, qui habet filiam meam et unde sit. Rogo, querite caute ab eo, ut vobis dicat, quis sit et unde sit, ut saltem amicos suos, si quos habet, possim honorare." Episcopus [igitur] accedens ad eum quesivit 95 caute. sicut ei commiserat imperator. Ille respondit: „Domine, pauper liomo |ego] sum; patrem liabeo, qui moratur in silva proxima et facit carbones; si aliquos habeo amicos, |penitus] ignoro; ipsum interrogate." Episcopus |itaque| equitavit in silvam et quesivit ab illo, qui fecit ibi carbones, quis esset; 100 G7 bene o m. 15 — G9 (^uas aliter ordinavit comp, eidem 15 — 70 fam. eas- demque correxit et sub e. sig. scr. litteras B — 70 st. advocari fecit amicos vic. et vicinas quas h. poterat ep. et comites U — 77 dcdit ei f. cel. 1$ — 79 mirabatur vehementer 1$ — 85 illa gavisa d. B — 86 iadignanter A — 90 a Deo festinavit in Tb. ]} — 93 Idcirco c. qu. B — pec. historiale XXVII 88—104. II. Ward, Cat. of romancea II 416 und 746. XXXVII. Iniioceiieia. Quidam imperator Romanus habuit uxorem pulcherrimam et castissimam. Qui ad partes remotas va- dens uxorem fratri suo et terram suam commisit. Frater autem lubricus pulchritudine imperatricis dllectus ipsam impetivit et de turpitudinis actu incessanter pulsavit promissis, minis et violenciis. 5 Cum (intern ipsa hoc omnino respue'ret et se ab ipso virüiter defen- deret, ipsam maculare coram fratre cogitavit. Adveniente igitur wnperatore frater precurrens et in eam crimen retorquens coram viro suo eam aecusavit. Imperator vero leviter credens fratri et uxoris crimen impositum considerans sibi oecurrentem dominam 10 ac ipsum cum gaudio reeipientem pugnis verbera,vit et pedibus conculeavit ac duobus famulis suis eam tradidit, ut furtive eam in silvam ducerent et decapitarent. Quam cum in nemus duxissent, eius moti pulchritudine volebant eam prius violare et postea oc- eidere. Que se DJriliter defendens beute Virginis adiutorium sup- 15 pliciter invoeavit. Tunc quidam nobilis et peregrinus viam illam transiens et clamorem muliebrem audiens festinanter oecurrit et domina illa liberata ambos famulos nequam oeeidit, mulierculam vero equo suo imposuit et eam domi secum ducens uxoris sue servicio maneipavit. Miles etenim ille fratrem habuit, qui in 20 huius domine amorem exarsit ipsius pulchritudine tractus, de JÜicito coneubitu sollicitavit. Que nullomodo consenciens virüiter obstitit infantum eciam, ut in certamine mutuo ipsum sanguino- lentum redderet. Ille vero volens iniuriam sibi illatam vindicare, ipsa dormiente ad eius lectum accessit et fratris filium extinxit, 25 cultello iuxta eam dimisso sanguine maculato. Maffol. 34 r ]ne facto puerum interf'ectum reperiens attonita clamare cepit et 23 ipsam sanguinolentam — 25 fr. filiam. 58 Beitrage zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. dominum et dominam excitans factum stupendum eis indicavit. Quod factum miles impacienter sustinens per ipsam commissum 30 credidit, nautis eam tradidit, ut eam in perpetuum exilium re- legarent. Cum autem et ipsi vellent eam in navi opprimere et postea in mari submcrgerc, penitus reluctavit. TJnde eam in quan- datn silvam duxerunt et abscpe omni humano solacio solam dimi- serunt. Cui in angustiis constitute beata Virgo, castitatis amica, 35 apparuit et ipsam consolando eam docuit quandam herbam cogno- scere, cuius virtute curabantur infirmitates desperate et presertim lepra in vere peccata confessis. Cum autem fama eius de tanta infirmitatis curacione per terras divulgaretur, venit predictus miles ad ipsam visitandum, adducens fratrem suum, qui propter 40 suam maliciam, quam in puellam illam exercuerat, a Deo erat punitus et leprosus factus. Quos ipsa cognoscens, licet ab eis incognita maneret, eos recepit et leproso dixit: „Si curari vo- lueris, oportehit te coram fratre tuo omnia peccata tua conßeri et cor am omnibus astantibus nobis." Qui peccata sua proponens, 45 de crimine sibi imposito et filii fratris interfeccione tacuit. Tunc illa subiunxit quod adhuc aliquod peccatum retinuisset, per quod curacio [eius] impediebatur. Tunc fratre suo eum assecurante et monente, ut secure omnia diceret, dictum facinus revelavit et sie curam a lepra recepit. Quod audiens miles et ipsam cognoscens 50 in eius amplexus ruit et fratri indulgenciam impetravit. Ad hanc famam commotus Imperator ipsam adduci [ad sej fecit et fratrem eius propter facinus suum in eam commissum leprosum factum coram ea statuit et, ut ipsum curaret, prece instantissima rogavit. Cui illa respondit quod alias curari non possei, nisi 55 eulpam suam coram omnibus astantibus confiteretur. Qui cum hoc faceret et de crimine, quod in cum commiserat, taceret, dixit: „Adhuc unum peccatum latet, quod tuam curacionem impedit." Monente vero imperatore et ipsum assecurante vix tantum scelus tandem confitetur in eam commissum. Cum autem imperator hoc 60 audiret et de ea inconsolabiliter doleret non cognoscendo eam, ipsa vero eum advocans a fratris eurati odio eum avertere curavit. Et cum ei sie \oaueretur, imperator ipsam attente aspiciens statim agnovit et dolore mutafo in gaudium eam cum maximis lacrimis amplexans et osculans in suum consorcium sublimavit. 65 Quo statim post hoc defuneto monialis facta est et beate Virgini devotissime servivit et bono fine quievit. Diese Fassung der Crescentiasage mit bedeutenden Erweiterungen undÄnde- rungen stammt aus Ktienne de Bourbon, Nr. 136: 2 Qui recedens pro negoeiis imperii sub custodia fratris sui ux. et. t. dimisit Cuius all, fr. p. imp. eam pr. et minis III. Das Viaticnm narrationum des tlenniiinnus Bononiensis. 59 et v. — 7 ipsam . . . mac. om. — 9 et . .. considerans ou. — 10 aecurrentem pugnis et p. verberans duobus eius servis — 26 cultello . . . credidit o m. — 33 dimiserunt ubi ei in arto posite b. V. apparuit — 36 et maxime per hanc leprosi curabantur peccata sua confitentes — 19 Quod . . . impetravit o m. Andere Fassungen bei Vineenz von Beauvais, Spec. historiale VII 90—92 (am ausf'übrlichsten). Scala celi fol. 32'' (Castitas). .1. Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 28. Vgl. die Gesamtdarstellung von A. AYallensköld, Ee contc de la femme chaste convoitee par son beau-frere, Ilelsingsfors 1907 = Acta Societatis Scientiarum Fennicae, t. XXXIV, 1. Einige Ergänzungen brachte ich Archiv f. d. Studium d. Neueren Sprachen, Bd. 133 (1915), S. 135 ff'. M. Gaster, Exempla of the Rabbis, London- Leipzig 1924, Nr. 313. XXXVI11. lusticia. Ref'ert Jacobus de Vitriaco J ). Her- kinbaldus, vir nobilis et potens, in iudicio nullam aeeepit personam . . . Episcopus autem tremens tantum miraculum ubique divulgavit. Aus Caesarius von Heisterbach, Dialogus miraculorum IX 38 (mit einigen Abschweifungen). Freier in Korners Chronik (ed. Eccard) col. 625: Hcrkin- baldus comes Arelatensis, seeundum Vincentium in Speculo, vir de- votus in iudicio ob zelum iusticic nullius aeeepit personam. Der Neffe des Bischofs wird hier zu dessen Sohn — statt des cultellum ergreift der Bischof pugionem de latere filii extractum. Andere Fassungen bei Thomas Cantipratanus, Bonum universale de apibus (ed. Duaci 1605, S. 382) II 36 § 4. J. Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 134. II. Gering, Islendzk Aeventyri II 73. Bolte's Anm. zu Pauli, Schimpf und Ernst, Nr. 129. XXXJX. Iudcus. Legitur in Mariali magno quod fuit que- dam ludea, que in partu laborans mortem continuo exspeetabat . . . [fol. 35 r ] Qui ex toto corde serviens beate Virgini multa contra ludeorum perfidiam de ea scripsit. Marienmirakel von der Jüdin in Geburtsnöten aus Scala celi fol. H8r (Virgo Dei Genitrix). Ferner Vincenz von Beauvais, Speculum historiale VII 99 und daraus Discipulus (Ilerolt), Promptuarium miraculorum Nr. 19. XL. Lepra. In partibus Sncvie midie)- quedam devotissima erat et nobilis ac pulcherrima, eciam seeundum carnem inter omnes pettrie fenünas reputata. Ad hanc videndam cum multi nobiles et potentes sepius convenirenl et illa pro huiusmodi visitacione [gra- viter] sepius turbaretur, Oratorium [unumj sola semel inIrans fusis 5 <*d Deum laerimis dixit: „Video michi, domine Christe Ihesu, ex carne, qua induisti nie, periculum imminere; licet enim animum Korners Chronik (ed. Schwalm) S. 178 (sub a. 1263): 7 anime mee i. p. 1) Irrtum des Kompilators. 60 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. meum fortiter fixerim, ut nulla prorsus vanitate commovear, tarnen non modicum pertimesco dare me posse causam debilibus, ut temp- 10 tentur. llogo ergo te, misericordissime pater et domine. ut speciem meam in tantam feditatem commutes, iti carnis misere turpitudo in horrorem pocius sit quam pidchritudo fuevit in honorem. a Quo dicto statim lepra fedissima concaluit, de vultu eius eruperunt pustule, ocidi tumuerunt, os laceratum et ineptam patuit, nasus [factus] est 15 gibbosus, deformitate contortus et alienam penitus faciem demon- strab&i. Egrediente vero illa occurrit sibi maritus vixque eam tantum per habitum cognoscens querit, an ipsa sit. Et ea dicente: „Ego sunt", mox itte totus inhorruit. Et ut vidit familia eius, omnes simul exclamant in planetum, mirantes precipue, quid tarn 20 cito sue domine contigisset. Turbatis parentibus et amicis phisicus consulitur. Respondit incurabilem lepram esse et nichil aliud esse consilii quam ut extra habitacionem omnium hominum collocetur. Quod et factum est. Quod [ut] audivit frater ordinis Prcdicatorum, qui eius confessionem audire solebat, venu ad illam et mire gau- 25 dentem inveniens querit causam inopinati et subiti morbi. Quam cum illa per ordinem ewarrasset, frater ille turbatus et miratus non modicum increpavit eam dicens: „0 miserrima et stultissima omnium midier um, que in conlumeliam et in pericidum viri tui opus Dei in te precum instancia destruxisti et parentes et [fol. 35 v | 30 amicos tuos, qui Deum laudaverunt et venerati sunt in te, ad blas- phemandum nunc per tale infortunium eoegisti! Age nunc, Icaris- sitna, et insiste precibus et ad contrarium rei geste divinum miseri- cordiam intertJelles." Hoc diclo recessit frater. Illa autem totaliter in lacrimas resoluta oravit ad Dominum dicens: „Domine pater 35 et donator vite mee, id liberiori mente et puriori spiritu servirem tibi, hoc in me flagellum lepre a tua bonitate fidis precibus expetivi. Sed quia audio a patre meo spirituali, cid me tota tiducia cotnmisi, me contra salutem tuam a te omnium domino petivisse, rogo te per tuam benignissimam caritatem, ut in me tuum plasma restituas, se- 9 non parum p. d. me posse ruinam — ut t. et ruant — 12 fuerat in fa- vorem — 13 1. f. contahuit — 14 oc. intumuerunt — et ineptum om. — 15 def. cont. om. — ostcntahat — IG occurrit ei frater suus miles nobilis Tidericus — 17 per hab. inconsuetum et dissimilcm ab habitu aliarum virginum [monasterii], quem ferre consueverat — 18 mox miles ex toto eam videre exhorruit. Cetere quoque virgines videntes eam ilebant ... — 20 medicus vocatur — 22 e. o. h. consorcium locarctur — 25 et sub. om. — 26 turb. et non m. commotus contra eam dixit — 27 mis. o m. — 28 cont. Dei et in anime tue detrimentum — 29 par. et om. — 30 laudabant in forma tua ad hl. — 31 propter t. diffortunium — 36 expecii et inipetravi — 37 quia audivi — 38 tuam et amicorum meorum — doni. obtinuisse — 39 ut me t. pl. restaures speciem que tue pl. vol. michi largiendo. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. (Jl cundum quod tue placuevit optime voluntati." Mira res: vix verba 40 complevit, mox Dominus tantam ei cutis claritatem et carnis Sanitätern donavit, ut nee in ea unius rüge vestigium, vel tenuissima I sattem/ macula [re]maueret. Quo viso gaudet miles et itxorem reputat sibi quasi redditam divinitus. Extdtat familia, fama rci geste diffunditur, letantur amiei, applaudit et tota patria et inclita 45 Christi pietas omnium ore collaudatur. Et vix quidem miles anno ditnidio supervixit; tunc inclita uxor eins, non immemor bonitatis Christi, cum filia [unica], quam habebat, et possessionibus universis c >d monasterium ordinis Predicatorum sororum transiit, quodlA.ey - berch dicitur, et in eo auetore Deo religiosissimc conversabatur. 50 41 ei t. c. san. et corporis formositatem contulit ut vix prime pulcritudini comparari valeret — 43 g. frater miles et sororem s. r. a morte suscitatam — 44 Ex. fam. om. — f. huius facti per totam diff. patriam — 45 1. am. pariter et conventus virginum — 46 pietatem omnes collaudantes || Zu Anfang: Sexto anno Richardi qui est domini MCCLXI1I. relicta Petri militis [Ghertrudis] monasterium ingreditur cum unica filia sua Alheyde. Aus Thomas Cantipratanus, Bonum universale de apibus (ed. Duaci 1605, §■ 33G) II 30 § 29: 8 fixeris — 9 ut tentationum cupidine aliquatenus agitentur — II in horrore sit potior quam p. fuerat in honore — 13 1. f. contabuit vultus eius — 14 lacerum inepte p. — nasusque gil)bosa def. cont. — 15 demonstravit — 19 tarn subito — 20 p. illius notisque Omnibus et a. — 22 c. nisi quod — 27 modieo — 33 interpella — 35 dominator — 37 t. devotionc — 38 s. meam hoc a te — 40 placuit — 41 c. et in tanta claritate c. et elegantia formae subito fades eius restituta est ut — 44 r. redivivam — 49 quod Lie m b er c h u m dicitur — 50 conversatur. Daraus Discipulus (llcrolt), Prompt, exemplorum P. 133 (Pulcritudo) : 1 Suevie quos Alemania continet sicut a fratre ordinis predicatorum Walt er o audivi — 3 m. proceres n. — 5 turb. ne scilicet curiose videntibus occasio scandali preberetur — 8 fixeris — 9 ut in temptatione coneupiscentie aliquatenus agitentur — 49 quod dicitur Lebental. Kerner Bromyard, Summa predicantium (Pulchritudo). XLI. Lndus belli apparet gloriosus in capeione Troyane civitatis, de quo legitur quod Pelias rex potens habuit f'ratrem Helysonem, cuius filius Iason vocabatur . . . [fol. 42 v ] Tro- ilus eciam interfecit multos, ut patet in historia taeta. Auszug aus Dar es Phrygius, De excidio Troiae historia (ed. F. Meister, liipsiae 1873). XLII. Maria honorantes eam in necessitatibus protegit. Quedam nobilis domina unicum habens filium devota erat multum beate Virgini . . . [fol. 43 r ] Tunc rediens ad patriam longo tempore beate Virgini servivit. Marienmirakel vom Räuber, den auf seinem Gange zum Galgen ein Marienbild festhält, bis er begnadigt wird. Stammt aus Scala celi fol. 124v (Virgo Dei Genitrix). 62 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. XLI1I. Maria. Nomen Marie honorantes bene habebunt in fine vite. Miles quidam de Suevia transibat villam, in qua puelle coream ducebant . . . quam honorifice sibi servientes re- muneret. Aus Caesarius von Ileisterbach, Libri miraculorum II 7 (meine Neuedition S. 82) und unechter Anhang Nr. 61 S. 180. XL1V. Maria ab infamia sibi servientes liberat. Iohannes Damascenus virgo permanens, beate Virgini devotus, Grecis litteris et artibus liberalibus instructus, in scribendo et dictando et cantando graciosus valde fuit ... et sie rei veritatem dili- 5 gencius imperator cognovit. Kürzung aus Vincenz von IJeauvais, Speculum historiale XVII 103—105. Weitere Nachweise in meiner Neuedition des (Jacsarius von Ileisterbach, Libri miraculorum, unechter Anhang Nr. 58 S. 177. XLV. Messyas. Iudei expeetantes Messyam deeepti sunt per clericum. Cesarius refert quod erat quidam clericus, qui filiam cuiusdam Iudei impregnavit in civitate Lemovicensi. Qui timens offensam parentum puelle aeeepit arundinem et nocte 5 prope parietem camere, in qua parentes puelle dormiebant, veniens et per foramen summitatem unam harundinis intrornittens et per aliam suf'flans sie est locutus: „0 iusti et Deo dilecti", vocans eos propriis noniinibus, „gaudete, qtria filiavestra coneepit Messyam, virgo permanens." Vir expergefactus querit ab uxore, si vocem 10 illam audivisset. Qua negante, „Oremus" inquit vir, „ut ambo audire possimus." Clericus autem loquentes audiens, sicut prius iterum est locutus. Uli autem exultantes et post repeticionem illi cerciores effecti vix diem exspect&v&vunt ventremque puelle aliquantulum tumescere cernentes ab ea quesierunt, unde con- 3 in civ. Lemovicensi (IIs. Lenionesi) = cod. C des Dialogus miraculorum, sonst: in civ. "Wormacia. In Korners Chronik (ed. Eccard) col. 508: In urbe Lemovicensi quidam «rat Iudeus Salomon dictus, seeundum Egghardum, filiam habens ludith vocatam. Ilanc qu. cl. Wilhelmus nomine frequenter visitans atque cum ea fornicans ipsam tandem impr. Qui t. infamiam sibi ex hoc facto oriri ac puelle periculum mortis imminere usus est tali astucia. Sumsit namque ar. — 5 quiesce- bant v. — G intromisit et taliter loc. est ad eos — 8 Mess. in lege vobis pro- missum v. p. intemerata — 12 rep. terciam — 13 exp. et accersitam ludith in- tuentes invenerunt uterum tumidum. Cui inquiunt parentes: (iHiomodo tibi factum ■est? et quis actor tue est gravidacionis V III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 63 cepisset. lila, sicut edocta fitcrat a clerico, sie respöndit: „Si 15 coneepi, nescio; sed scio quod virum numquam cognovi et virgo sutn." Uli pre gaudio divulgaverunt per castella et civitates quod filia eorum paritura esset Messyam. Quid plura? Affuit hora pariendi et presentibus ludeis valde multis, cum magno gaudio exspeetantibus partum genuit illa misera, von Messyam, 20 sed fiUam cum multo gemitu et dolore. Quo cognito ludet confusi sunt valde. Ex quibus unus infantem aeeepit et per pedes ad parietem allisit. IG et v. sum o m. — 17 Quod audientes fatui parentes div. — 19 pres. Iudeorum Ux oribus multis de nobilioribus propter reverenciam Messie et viris innumeris circa domum parientis nasciturum puerum prestolantibus cum gaudio — 21 sed puellam parvulam — Quo c. parientis filie pater vocatur et boc lugubre prodigium sibi ostenditur. Qui confusus infantulam per pedes arripuit et ad par. allidens animam e 'us excussit, mulieres vero et viri qui ad speetaculum hoc. convenerant confusi recesserunt. Aus Caesarius von Heisterbacb, Dial. mir. II 24. Vgl. P. Toldo, Dali' Alpha- •'etum narrationum, Archiv f. d. Studium d. Neueren Sprachen 117 (190G), S. 291 ff. Wscipulus (Ilerolt), Sermones de tempore 105. D. Zur Stoffgeschichte s. 0. Wein- reich, Der Trug des Nektanebos, Leipzig 1911, S. 91 ff. (hier auch Text aus Korners Chronik [ed. Eccard] abgedruckt). XL VI. [fol. 44 r ] Missam omni die libenter audire multum est bonum. Inter montes Alpie castrum quoddam erat, cuius dominus comes potens fuit et dives. Hie filium unicum habuit adeo devotum, quod numquam eibum sumere voluit, nisi prius missam audivisset. Huius pater, quia senex effectus erat, filium 5 coniugio tradere decrevit. Cui statim de pulchra iuveneula providebatur et dies nupeiarum eligebatur. Qua adveniente et omnibus ad tarn solempnes nupeias necessariis et requisitis et bene dispositis puella adducitur et sibi honestissime in matri- monio copula(ba)tur. Contigit autem quod iuvenis iste pre nimia 10 oecupacione in huius festi vigilia bonam suam consuetudinem oblivioni traderet nee missam audiret. Patre autem et aliis dominis, qui ad banc solempnitatem venerant, ad mensam ire se disponentibus mox venit in mentem iuvenis suam devocionem solitam adhuc non implevisse nee missam se audivisse. Qui 15 Korners Chronik (ed. Eccard) col. 452 in freier Ausgestaltung mit manchen Zusätzen, von denen hier nur einzelnes angemerkt sei: Theobaldus comes Bonemontis castri filio suo Loringo mirabiles celebrasse fertur nupeias. lJuxerat namque Loringus iste, seeundum Eggbar dum in Chronicis, in lauda- bilem consuetudinem ut semper, priusquam comederet, missam si quo modo posset audiret. 64 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. statim illis dimissis equum suum sternere iussit et ad audiendum missam ad ecclesiam castro propinquam cum aliquibus famulis suis festinanter acceleravit. Qui veniens Deo absque dubio or- dinante invenit sacerdotem sacris indutum et missam celebra- 20 turum. Quam cum summa devocione audivit et Ihesum Christum, ut sue solempnitati interesse dignaretur, suppliciter rogavit; sua enim intencio non erat Christum personaliter invitare, sed, ut horiorabilius nupcie sue celebrentur, Domini adiutorium invocare. Mirum in modum ecce missa finita et ipso de ecclesia exeunte 25 et equum suum ascendente venerabilis vir valde, barbam habens albissimam ad zonam se tendentem, sibi ante ecclesie fores ap- paruit. Hie vir indutus erat vestibus nivei candoris, mulo in- sedens albissimo ac totus eius apparatus erat candidus. Qui adolescentem salutans ait: „Bene sit tibi, tili karissime; ego" 30 inquit „tuam scio instare solempnitatem et ideo, si me invita- veris, tuis nupeiis iriterero." Iuvenis vero patris graciosissimam intuens personam ac dulcem eius considerans affabilitatem, exhi- laratus notabiliter in animo dixit: „Mi pater dilectissime, ego de vestra presencia venerabili supra modum gavisus libens ac- 35 cepto quod vestra gracia me in hoc honore non dedignatur." Equitantes igitur pariter et viam dulcibus verbis et delectabi- libus collocucionibus pei'ficientes tandem ad castrum, in quo suum omnes prestolabantur adventum, pervenerunt. Pater vero, cum hunc venerabilem videret senem, intuebatur vultum eius 40 tamquam vultum angeli et ipsum cum mirabili gaudio reeepit ac eum in futuris solaciis manere obnixius rogavit. Quo annuente et ad mensam cum aliis properante in tantum cordis iubilum omnes erant dueti tarn ex morum gravitate quam eloquencie suavitate. quod quasi rapti viderentur. Omnia eciam ad nup- 45 ciarum validitatem et ornatum speetancia in tanta erant copia, aesi per annum de singulis cogitassent vel se disposui.ssent. Cumque tres dies in huiusmodi gaudiis mellifluis essent con- sumpti, hospes ille gratissimus licenciam reeepit et recedendi facultatem sincere postulavit. Quod audiens pater ipsum nullo- 50 modo voluit licenciare, sed vi conabatur eum retinere. Mater vero iuvenis et sponsa profusis uberrime lacrimis ad pedes eius 17 cum al. famulis om. — 47 Vespere autem facto desiderabilis ille hospes lic. a sponso postulans et licet cum diflicultate et non sine gravi convivarum per- turbacione impetrans dixit Loringo: Cras mane cum de cubili sponse tue, cui hac nocte in continencia et castitate ob mei amorem condormies, surrexeris, volo ut ad locum, uhi hodie me tibi obvium habuisti, venias et mulum hunc, in quo sedeo. ibidem reperies. III. Das Viaticum narrationum des llenmannus Bononiensis. 65 se prosternont.es, ut diucins moraretur, humiliter supplicaverunt. Quo rennuente mulus suus candidus, qui in [aula| solempnissima I t'ol. 44 v ], tapetis et pulcherrimis ornamentis pollita, quia omnem abhorrebat immundiciam, locatus erat, adducebatur. Qui om- 55 nibus valedicens mulum ascendit, assumpto secum adolescente Mio suo karissimo et aliquibus servulis, ut ipsum conducerent, ad locum, ubi primum eis apparuerat, pervenit. At ubi esset perventum, ait iuveni: „Mi fili karissime, ego, quia desidera- Veras, tuis interfui nupciis, tuo in hoc satisfaciens affectui; modo, 60 ut mee aliqualiter vicem reddendo pareas voluntati, desidero, quatinus et meis intersis nupciarum gaudiis meorumque convivan- cium parumper perfruaris leticiis.'' Cui adolescens: „Libenter, pater karissime, et utinam dignus essem tuum videre consor- cium." Ad quem senex: „Cupio ergo, ut cras hac hora ad locum 05 istum revertaris, et bic mulum istum invenies; quem mox ut ascenderis, te ducere, quo desideras, non tardabit." Hec eo dicente et iuvene promittente senex disparuit. luvenis igitur domum revertens parentibus et sponse in- dicavit quod dominus suus versa vice ipsum ad sue curie solacia 70 in crastinum videnda et eodem die se reversurum invitasset. Qui oinnes consolati sponsum omnes rogaverunt virum, ut illius viri statum et familiam tociusque curie disposicionem et ordinem curiose perscrutaretur et sie de omnibus eos informaret. Adest dies crastina et iuvenis, ut seni promiserat, locum diffinitum cum 75 parva familia petit, valedicens parentibus et sponse ac eadem die se eos visurum spopondit. Qui cum ad locum, ubi sibi constitutum fuerat, pervenisset, remisit familiam, imponens eis, ut sero facto in loco eodem säum prestolarentur adventum. Quibus recedentibus mox apparuit provisus mulus venerandi senis. Quem 80 ut vidit adolescens, ascendit et duetus [est] per loca amenissima, per prata florencia, odoribus omnium aromatum fragrancia, ac per nemora ioeundissima, canticis dulcisonis diversarum avium generum resonancia, ubi, si morari semper potuisset, tocius mundi delicias in perpetuum contempsisset, tandem venit et duetus 85 est ad quoddam pratum innumerabilium liliorum, rosarum et florum multitudine ultra estimacionem omnium hominum redo- lencium conspersum. In hoc quidem prato civitas sita erat pul- eberrima, cuius murus valde erat altus et nimis preclarus; erat enim argenteus et totus splendidus. Ad cuius portam lapidibus 90 69 Die autem crastina Loringus locum prefatum cum familiaribus paucis adiit, sponse sue non valedicens nee parentibus, eo quod eodem die se reversurum Proponeret. At ubi venit ad locum, iuxta senis verbum mulum illum album reperit. Abhandlungen d. Oes. d. Wiss. zu Göttingen. Phll.-Hist. Kl. 3. Folge, Nr. 16. 5 66 Beiträge zur lateinischen Erzithlungsliteratur des Mittelalters. preciosissimis constructam cum pervenisset, hospes suus precio- sissimis vestibus indutus, tunica scilicet purissima, auro contexta, per totum fulgentibus gemmis mille millenis conspersa, sibi ob- viam [se] dedit. Huius viri venerabilis facies lucebat ut sol, 05 habens coronam in capite XII- lapidibus lucidissimis coruscantem ceterorumque huius hospitis ornamentorum multiplicium, ipsum decorancium, preciositas et pulchritudo cogitari a fragilitate humana non poterat. Quem cum iuvenis vidit, de mulo de- scendit, ad pedes illius honestissimi viri se stravit. Cuius 100 manum vir arripiens ac ipsum erigens dixit: „Bene veniat filius et hospes meus carissimus! Ego ad tuas invitatus delicias veniens ineliori modo, quo poteram, per te tractabar tibique reinvitato pro meritis tuis vicem impendam. Veni idcirco me- cum, et ego tibi ostendam glorie mee, ut promisi, partem." 105 Intraverunt ergo pariter civitatem et iuvenis circumspiciens vidit choros sanctorum exultancium et dicencium: „Gloria tibi, Deus pater, gloria tibi, Deus tili, gloria tibi, spiritus sancte Deus!" Erant autem viri et femine vestiti candidis vestimentis et preciosissimis sine [fol. 45 r ] macula et ruga, iocundi et hi- 110 lares, semper gaudentes et sanctam Trinitatem laudantes. Candor autem vestimentorum sicut nix recens erat, percussa solis radio. Voces vero consonantes quasi musicum melos red- debant sonos. Ciaritas et iocunditas, amenitas et hilaritas, pulchritudo et honestas, sanitas et eternitas omnibus erat 115 equalis; odor illius campi, ubi civitas illa sita erat, superabat omnia aromata mundi. Et dixit senex ed iuvenem: „Hec sunt gaudia coniugatorum, qui fidem coniugii servant et familias suas in timore Domini bene rexerunt et bona sua pauperibus et Christi ecclesiis communicaverunt, qnia Christus ego sum, 120 qui tibi loquor. Hü in iudicio meo audituri sunt: „Venite, benedicti patris mei etc.!" Iuvenis, ut ibi manere posset, ro- gavit, sed non obtinuit. Post hec profecti sunt per modicum spacium et apparuit alia civitas multum pulchrior prima, cuius murus ita altus erat sicut primus, sed de auro purissimo et 125 preclarissimo, ita ut magis delectaretur in solo nitore auri quam in omni gloria, quam ante viderat. Cumque simili modo intrassent illam sicut primam, apparuerunt illis plurima sedilia de auro et gemmis et de universis lapidibus preciosorum generum constructa et pulcherrimis ornamentis cooperta, in quibus sede- 130 bant seniores, viri et femine, vestiti sericis et stolis candidis et variis ornatibus, qualia nee ante viderat nee cogitare poterat, et erat facies uniuseuiusque splendida sicut sol in meridie et III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 67 capillos habebant auro simillimos et Coronas aureas pulcher- rimas, gemmis ornatas. Hü cantabant Domino Alleluia cum novo cantico et tarn dulci melodya, ut cunctorum preteritorum 135 oblivisceretur. Cui senex: „Isti sunt sancti, qui pro fide Dei sua tradiderunt corpora et in sanguine meo stolas suas lave- runt." Cuinque iuvenis curiosius circumspiceret, vidit quasi castrum et papiliones plurimas purpura et bisso, auro et argento ac serico mira varietate cont'ectas, in quibus cordas et Organa 140 et tympana et citaras cum cymbalis canentes, cetera quoque omnium musicorum genera suavissima sonis audivit concinentes. fit quesivit adolescens, qui hü essent. Respondit senex: „Ista est religiosorum requies, monachorum et conversorum, canoni- corum et sanctimonialium, qui promissam obedienciam hüs, qui 145 prosunt, hilariter et devote impendunt." Cui iuvenis: „Pater, si placet, volo propius accedere et eos, qui intus sunt, videre." „Placet," inquit, „ut videas eos et audias, sed non intrabis ad eos; nam qui semel intraverit, omnium immemor preteritorum ulterius non disiungitur a consorcio sanctorum." Et accedens 150 propius vidit utriusque sexus homines, qui assimilabantur an- gelis, quorum splendor et odor delectabilis et sonus suavissimus omnium gloriam, quam ante viderat, superabant. Firmamentum, quod erat super capita illorum, multum splendebat, de quo cathene pendebant auri preciosissimi, virgulis argenteis inter- 155 inixte, de quibus ciphi et fiale et tyntinabula et cymbala et lilia et sperule pendebant auree. Inter quos multitudo maxima angelorum versabatur volancium et aureas alas habencium, qui levi volatu inter cathenas volantes dulcissimum reddebant so- num. Cum autem iuvenis nimis delectatus ibi stare vellet, 160 dixit senex: „Respice, tili". Et ecce vidit civitatem altitudine, pulchritudine et splendore ceteris dissimilem; erat namque niurus eius ex omni lapidum preciosorum genere constructus, habens aurum purissimum pro cemento. Ascendentes igitur aiurum viderunt, quod oculus non vidit nee auris audivit nee 165 m cor hominis umquam ascendit, viditque iuvenis [fol. 45 v | ibi novem ordines angelorum et beatorum spirituum, cum illis im- mixtorum. Et audivit ibi verba ineffabilia, que non licet ho- mini loqui. Et dixit senex ad adolescentem: „Audi, fili, et v ide et inclina aurem tuam; istud enim est consorcium meum 170 et gloria mea eo modo, quo tu videre potes adhuc in infirmitate humana constitutus. Ad ista videndum te invitavi et spiritum tuum gaudiis presentibus replere curavi; fruere ergo eis, dum tempus habes, quia in proximo est, ut ad proxima te transf'eras." 5* 68 Beitrage zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. 175 Putabat namque iuvenis se ibidem per dimidium nondum fuisse, tum propter gaudiorum immensitatem tum propter visorum et videndorum oculos mirabiliter delectancium multiplicitatem tum eciam propter noctis carenciam; sol enim ibidem numquam occidit nee dies sero capit. Cui iuvenis respondit: „Pater mi 180 dulcissime, sustine me tantum, ut diem istum in tuis solaciis expendam. Si enim iam ad locum, ubi me mulus tuus reeepit, venirem, familiam meam ibidem nondum invenirem. Ipsi namque in sero locum illum adibunt et me venientem exspeetabunt." Ad quem senex: „Vade secure, fili, quia post modicum tempus 185 ad me reverteris et mecum semper manebis." Ad quod verbum mox mulus affuit et iuvenem ascendentem et patri seni vale- dicentem ad locum, unde eum sumpserat, reposuit et statim disparuit. Iuvenis igitur indutus vestibu.s militaribus, eisdem scilicet, quibus eodem die, ut putavit, de parentibus et sponsa 190 processerat, et calcaribus, ut cum familia equitaverat, ad pedes ligatis in loco, ubi mulus eum dimisit, stetit, circumspexit et mirabatur multum, si in eodem loco esset, ad quem familia declinare deberet; cognovit namque montes et situm castri sui, sed locus, in quo stabat, longe aliter erat dispositus quam 195 fuerat, quando ab eo per mulum recesserat; in loco vero castri ecclesiam cum campanili parvo cernebat nee castrum, quod patris sui erat, in quo, ut credidit, illo die sponsam suam di- miserat et parentes suos viderat, alieubi apparens. Qui con- versatus ultra modum mirari non sufficiebat, quid secum actum 200 esset. Festinavit itaque ad ecclesiam, perscrutari volens et certificari de facto sibi stupendo. Cumque ad locum istum per- venisset, vidit ibidem monasterium monachorum situatum et construetum. Gustos vero porte claustri militem venire cernens portam clausit et, ne miles intraret, probibuit. Cui miles ait: 205 „Quid est, carissime, quod video? Hodie mane locum istum exivi, in quo stetit castrum patris mei, super quo parentes et sponsam meam sanos reliqui. Et modo hora quasi vesperorum ego veniens pro Castro monasterium reperio et loci disposici- onem totaliter ignoro." Cui custos: „Domine reverende, quod '210 dicitis, non potest esse; nam ego, sicut videtis, antiquus sum homo et ultra -XL- annos isti servivi monasterio, in quo multo- ciens audivi istud monasterium hie ultra CCC- annos stetisse et ultra X- abbates habuisse." Ad quem iuvenis: „Rogo" in- 202 tandem perpendit in loco castri campanile quoddam exiguum prominere instar turris ecclesie cuiusdam cenobii — 203 Portarius autem vir decrepitus videns virum gladio accinetum. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 69 qnit „te, ut me introducas et domino abbati istius monasterii me presentes." Quem statim intromisit et ad abbatem direxit. 215 Abbas autem videns elegantem iuvenem, vestibus militaribus ornatum, calcaribus ac gladio, acsi de eijuo statim descendisset, circumdatum, cogitavit se negocium aliquod habere [et] dixit: „Domine et fili karissime, quidpetis?" Cui iuvenis: „Nescio," mquit „domine abbas, quid dicam, et pre ammiracione loqui 220 quasi nescio." Cui abbas: „Que causa est admiracionis?" |fol. 46 v | Respondit miles: „Ego locum istum tamquam patris mei castrum et habitaculum hodie mane exivi et sponsam meam carissimam, quam pridie desponsaveram, incolumem remisi et iain circa vesperas revertens monasterium monacborum invenio. 225 lam admirari non sufficio." Audiens abbas factum hoc stupen- dum, statim sibi incidit quod forte Dominus Ihesus aliquod miraculum circa predictum iuvenem operatus esset, et fecit aft'erre cronicas de institucione illius monasterii tractantes. Quas dum abbas perlegeret, invenit suum monasterium talem habuisse 230 institucionis originem: habebatur ibi scriptum quod ad quad- ringentos annos transactos castrum in illo |loco] fuisset, cuius eastri dominus quidam comes predives valde extitisset, et quod illud castrum in honorem Domini pro monasterio construendo funditus destruxisset et monasterium reediiicasset et quod hoc 235 totum factum fuisset pro anima filii sui unigeniti, quem mira- biliter in quarta die suarum nupciarum amisisset. Quod audiens iuvenis pre stupore in lacrimas resolutus dixit: „Ego, domine abbas, sum ille filius, de quo hec scripta sunt." Et cepit nar- rare abbati et aliis totum factum et processum, quomodo sibi 240 contigerat. Quibus auditis dictis abbas omnes circumiacentes deprope abbates, episcopos et prelatos convocavit et magnum convivium ac solempnitatem sibi fecit, malens magnas expensas sustinere quam tantum miraculum et Dei beneficium celare. Cum omnes domini illi invitati in mensa simul sederent et hie 245 miles penitus neque comederet neque biberet, dixit illius monasterii abbas: „Domine et fili mi, quare non comedis et con- solaris, cum tarnen ista solempnis congregacio ob tui honorem e t Dei laudem et gloriam sit facta?" Cui iuvenis: „Ego a tempore, quo locum istum exivi, eibum humanuni non gustavi, 250 sed felicissimis angelorum ferculis saturatus neque iam sumere quovis modo delector." Cui abbas: „In hoc nobis solacium 231 ad CCCXLVI annos tr. quidam c. loci illius Theobaldus nomine mon. hoc, fundasset — 236 ob salutem anime sue et filii sui Lorin gi, quem in cra- stino n. s. mir. perdidisset. 70 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. facies quod aliquantulum de ferculis propter te preparatis gustes." Erat enim iuvenis ultra modum pulcher et rubicundus 255 adinstar viri -XXIIII- annorum dispositus. Mirum supra modum adolescens, ut ori suo cibum humanuni porrigeret, mox deficere cepit in momentoque capilli capitis dealbantur, barba ad umbilicum protenditur et totaliter in caniciem vertitur virque disponitur ad agoniam et, quasi iam spiritum exalet, omnium 260 oculis ostenditur. Quod videns abbas ad ecclesiam festinavit, corpus Dominicum statim adducitur et ori deficientis imponitur. Quod mox iuvenis senciens et sacramentum degluciens ad celum oculos dirigit et spiritum in manus Domini tradidit. Ex quo facto omnes perpendebant Dei famulum angelorum nutrimento 265 depastum cum Christo non cibo naturali et corruptibili, sed etemali et celesti in eternum victurum. 263 mox spiritum efnavit. Cum autem prelati illi, qui in solacium comitis illius sancti convenerant, hec vidissent, laudaverunt divinam clemonciam et solennes funeri exsolventes et honorifice ipsum sepelientes ad propria sunt reversi. Dieselbe Legende vom welschen Herzogssohn als Bräutigam im Paradies weit ausführlicher s. J. Schwarzer, Ztschr. f. dt. Phil. XIII (1882), S. 338ff., dazu A. Schönbach. Sitzungsber. Wiener Ak. d. Wiss., phil.-hist. Kl. 145 (1902), Abh. 6, S. 66ff. Vgl. F. Pfeiffer, Germania IX (1864), S. 265. W. Hertz, Deutsche Sage im Elsaß, Stuttgart 1872, S. 268 ff. B. Köhler, Kl. Schriften II 224 ff. (Korner und Viat. narr, hier erwähnt). J. Herbert, Cat. of romances B. Mus. III 584, 52. J. Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 150. Noch andere Fassungen s. Magnum Speculum exemplorum (Celestis gloria Nr. 13). J. Bolte zu Joh. Pauli, Schimpf und Ernst, Nr. 561. Zu unterscheiden vom Motiv Mönch (Felix), durch ein Vögelchen ins Paradies verzückt, s. W. Hertz, a.a.O. S. 263 ff. B.Köhler, Kl. Schriften II 239. E.Mai, Das mhd. Gedicht vom Mönch Felix = Acta Germanica, Neue Beihe, Heft 4 (1912), S. 185ff., 205ff. .1. Bolte zu Joh. Pauli, Schimpf und Ernst, Nr. 562. Magnum Speculum exemplorum (Celestis gloria Nr. 14). Frenken, Jakob von Vitry, Nr. 19. XLVII. Mulier mala. Fuit quidam miles, qui pessimam habuit uxorem. Que eum frequenter increpabat et numquam ei tantum bonum poterat facere, quod caritative reciperet eum; quandocumque enim venit de torneamentis, quia optimus miles 5 fuit et multa lucrabatur, nichilominus ipsa eum arguebat et semper optabat quod dyabolus ei Collum frangeret, et multa mala imprecabatur. Quod miles sustinere non valens, quadam vespere, dum ire deberet dormitum et illa iterum increparet eum, dixit miles: „Si aliquis est in inferno, veniat et accipiat 10 illam mulierem, quia ego do sibi illam." Affuit statim dyabolus et rapuit eam et duxit ad infernum. Cumque mulier intraret 111. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 71 inf'ernum, ita graviter perturbavit demones et verberavit et totum commovit [fol. 46 v ] infernum, quod princeps demoniorum videns vocavit ad se illum dyabolum, qui mulierem adduxerat, et increpando dixit quod valde male fecisset quod tarn maliciosam 15 mulierem adduxisset, et iniunxit ei, ut ipsam ad virum suum reduceret, ac pro penitencia sibi imposuit, ut infra XV- annos se consorcio illorum non immisceret, sed esset extra infernum et quod VII- annis intraret filiam illius regis, sub quo militabat illius male mulieris vir. Demon accepto mandato rapuit illam 20 et, cum venisset ad militem, dixit: „Ecce uxor tua! recipe eam, quia non potest in inferno manere propter suam crudelitatem et michi, qui eam ad infernum duxi, est talis pena iniuncta, ut intrem VII- annis filiam tui regis, non reversurus ad socios meos infra XV- annos." Miles vero, nolens eam recipere, dixit 25 quod non esset uxor sua, sed dyaboli. Cum autem demon hoc audiret, cepit rogare militem, ut ipsam reciperet: ipse vellet se transformare in nobilissimum dextrarium et per -VIII- annos ipsum ducere, ut in omnibus torneamentis victor existeret, quia per alios VII- annos oporteret ipsum esse in filia regis sui. 30 Quod miles acceptavit et demon statim in pulcherrimum mutatur dextrarium. Quadam autem vice, cum ipsa militem increparet, et ille hoc ferre non valens ascendit dextrarium suum et re- cessit et per VIII- annos in omnibus torneamentis victor fuit et multa clenodia et pecuniam lucratur et nomen milicie super 35 omnes milites sibi acquisivit, intantum ut dilectus esset regibus et principibus diversis. Consummatis -VIII- annis dyabolus intravit filiam regis. Unde contigit, ut miles ille carens dex- trario, [cum] venisset ad torneamentum, (et) omnia, que antea lucratus fuerat, perdidit et propter paupertatem coactus est 40 redire ad uxorem. Et veniens in villam intravit in domum suam, quam alter quidam ignotus inhabitabat, qui eam ab uxore sua emerat, quia domum et agros et omnia, que habuerat, in absencia viri sui vendiderat et consumpserat et habitabat in eadem villa seorsum in parva casa. Et dum miles quereret uxorem suam, 45 ostensa est ei casa, in qua habitabat. Quam dum intrasset, illa cepit eum increpare et valde male tractare verbis quod •VIII. annis defuisset et tarnen pauper rediret. Qui respondit: »Ita dives reversus sum, sicut exivi, et tu in absencia mea omnia, que tibi reliqui, consumpsisti." Et orta est lis inter eos. 50 Miles paupertate compulsus ivit ad regem. Quem cum rex in- spiceret, quesivit, cur ita pauper esset. Qui respondit quod ex infortunio ei accidisset. Cui rex fecit dari novas vestes et LX- 72 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. marcas argenti, quia noverat eum strenuum. Qui gavisus rediit 55 ad uxorem suam; sed illa pessime eum recepit, obiciens ei quod ipsa famelica et ipse ebrius esset. Miles blande respondit et fecit preparare cibos delicatos, addens quod rex multis ipsum honorasset diviciis. Que cum omnia indigne reciperet. voluit vir iterum redire ad regem, sed ipsa omnino secum ire dis- 60 ponebat. Sed miles vix blandiciis obtinuit, ut domi maneret, promittens ei quod sibi vellet nuncium mittere congruo tempore, et sie ivit. Quem rex benigne reeipiens, conqueritur ei de filia sua obsessa, et miles ait: „Deo adiuvante volo ipsam a demonio liberare." Unde misit pro uxore sua et fecit eam stare ante 65 aulam regis per horam. Miles vero ingressus ad obsessam sa- lutavit eam. Demon statim militem agnovit et quesivit de statu suo et ad memoriam sibi revoeavit, qualiter in torneamentis per eum ffol. 47'| prosperatus fuit, quamdiu dextrarius suus extiterat et quod depauperatus esset, ex quo ab eo recesserat. Post plura 70 talia dixit miles demoni quod recederet cito de obsessa. Qui rennuit et dixit tempus suam nondum impletum. Tandem dixit miles: „Nisi cito recesseris, vocabo uxorem meam." Demon rogavit militem quod hoc non faceret. Qui cum nollet recedere, voeavit miles uxorem suam et |illa| venit. Qua visa demon 75 cum magno ullulatu recessit et partem tecti secum detulit, et sie puella liberata est. Tunc dixit miles regi: „Si volueritis quod nullus demon veniat de cetero in domum vestram, mulierem istam in domo vestra compeditam servate." Quod et factum est. Sic puella liberatur a demone et miles ille a pessima mu- 80 liere et insuper miles a rege magnis muneribus honoratur. Die ausführlichste der mir liokannten Versionen vom Teufel als Hüter einer üblen Frau. Vgl. Jacob von Vitry, Exempla aus den Sermones feriales et communes (ed. Greven), Nr. G7 (vgl. auch Nr. 62) u. A. VVesselski, Märchen des Mittelalters, Nr. 4 (mit reicher Literatur). Tb. Benfey, Pantschatantra I 519 ff. Matheolus (ed. van Hamel) v. 3853 ff. Belfegor bei Macchiavelli und La Fontaine, Contes V 7 = ed. Regnier, (Euvres de La Fontaine VI 8711'. Euling, a.a.O. S. 93. L. Stiefel, Hans Sachs Forschungen, S. ISO. Compilatio singularis exem- plorum (meine druckfertige Edition), Nr. G93 u. 699. XLV111. Mortuis bene facer« multum valet. Erat in Francia quedam iuveneula filia regis, que orbata fuit utroque parente . . . [fol. 48 r ] et quia ipse absolvit eum a gravi purga- torio, ideo ipsum ab omni porcione absolutum dimitteret et 5 liberum. Unser Text mit dem Motiv des dankbaren Toten ist bereits von J. Bolte. Ztschr. d. Vereins f. Volkskunde XXV (1915), 376 ff. zum Abdruck gebracht, dort III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 73 ferner S. 379 f. die Fassung in Scala celi fol. 82» (Klemosina), s. o. Nr. XXVII. Zur Motivgeschichte vgl. noch W. Benary, Ztschr. f. rora. Phil. XXXVII (1913), 57 ff. 129 ff. Bolte-Polivka, Anm. zu Grimms Märchen III 507. XLIX. Miscricordia. Quod misericordia beate Virginis multipliciter ostenditur esse magna primo in hoc quod ad sa- lutem hominum tradidit nobis ad cantandum antipbonam quan- dam, que vocatur Salve regina. Hec autem antiphona qualiter ad nos venit, sie apparet. Fuerunt namque quam plures bomines 5 m Campanie finibus gravissima pena tribulati . . . [fol. 48 v | et plurimi liberacionem pro bac devocione signis evidentibus pro- meruerunt. Im wesentlichen derselhe Text wie in meiner Neuedition des (laesarius von Heisterbach, Libri miraculorum, unechter Anhang Nr. 50 S. 170; dort weitere Nachweise. L. De codem. Quedam iuveneula religiosa beatam Vir- ginem devotissime semper venerabatur. Hanc moniales ob fa- mositatem sue virtuose vite et conversaeionis tandem in abbatis- simam elegerunt. Que ut lucerna iam super candelabrum posita magis ac magis in virtutibus se exercens sue religionis rigorem 5 in se et in aliis ampliavit. Hoc quedam moniales egre ferentes, laborantes, quantum poterant, denigrare famam eius; unde mi- serunt litteras oeculte ad episcopum, qui ipsam specialiter dili- gebat propter virtutes eius; sed tales ipse reputabat frivolas et tamquam ex livore femineo emanasse. Moniales autem videntes 10 quod sie non proficerent, voeaverunt clericum et dixerunt ei: „|Si| vis coneumbere cum abbatissa, nos dabimus tibi locum." Qui annuit et introduetus nocte ad locum oratorii eius oppressit eam vi. Que coneepit et repressit pudorem, tarnen frequenter flevit. Adveniente tempore partus iterum sorores miserunt ad 15 episcopum, dicentes quod abbatissa impregnata esset. Quod epi- scopus audiens et supra modum dolens venit visitare eam amaro animo. Interim cum episcopus disponeret venire, abbatissa erat In Korners Chronik (ed. Eccard, col. 515) vielfach ausgeschmückt: (stephanus episcopus Leodiensis |a. 1). DCCCCXXI] ohdormivit in Domino, cui Bonus r e et nomine in sedem successit. Temporibus autem huius episcopi, seeundum Egg bardum, erat in monasterio tjuodam sue diecesis nobilium puellarum una nobilis monialis Margareta nomine Omnibus amabilis et Deo ac matri sue gloriose iiultum devota — 8 ad predictum antistitem Stephan u m — 12 nos ordinahimus tibi loci et temporis opportunitatem. Erat enim clericus ille lubricus et abbatissa l'ulcra valde. — 15 mis. literas ad Stephanum presulem — 16 esset i. et tempus Partus eius esset in foribus. 74 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. in oracione continua et cum lacrimis exorabat Virginem Mariam 20 dicens: „0 beatissima Virgo, tu scis quod ab infancia mea dilexi te, et cum tu sis mater misericordie et consoleris desolatos et in tristicia te invocantes, rogo te, ut auferas obprobrium meum hodie, alioquin numquam te esse matrem misericordie confitebor." Cum autem diu fatigata lacrimis et precibus esset, obdormivit 25 et beata Virgo venit et abstulit ab ea puerum, ipsam reintegrans, sie quod nullum signum corrupeionis in ea appareret. Puerum vero tradidit cuidam heremite per angelum ad alendum. Abba- tissa autem evigilans, admirans quod sibi aeeidisset, invenit se ex toto liberatam. Que leta effeeta gracias retulit beate Vir- 30 gini. Episcopus autem veniens dixit ad abbatissam: „Quare fecisti hanc rem turpem, filia ßabilonis misera et maledicta? Ego cicius impossibilia venisse credidissem." Cui illa: „Quid est, mi pater et domine, pro quo me tarn dure reprehenditis?" Episcopus autem indignatus ait: „Interrogas iam manifestissima". 35 Que respondit: „Si alieuius rei male rea sum, penitenciam li- benter feram." Episcopus ait: „Confudisti me et te obprobioso incestu." Cui ipsa: „Parcat tibi misericors Deus pater pro culpa michi iniuste imputata." Et statim se obtulit ad examen, ut probaretur ipsius innocencia. per dominas discretas. Que cum 40 eam probarent nee signum quodeumque eciam corrupeionis in- venirent, testate sunt ipsam in omnibus fore insontem. Quod audiens episcopus gavisus valde voluit graviter punire omnes aecusantes eam de crimine. Sed abbatissa pro eis intercedens retulit eventum rei in publico ad laudem et gloriam gloriose 45 Yirginis Marie et sie restituta est fame. Post hoc revelatum est eidem episcopo, ut apud heremitam inveniret puerum et ut ipsum reeiperet ac baptisaret et aleret. Quod cum faceret, vo- cavit nomen |fol. 49 r | iuvenis Bonus. Hie puer tante cepit esse probitatis et ingenii, ut cito fieret capellanus episcopi dilectus. 50 Morte vero episcopi instante quesivit clerus, quem vellet sibi succedere in officio. Respondit episcopus: „Meum consilium [est], ut Bonum in episcopum eligatis." Qui electus in episcopum cepit magis proficere in virtutibus et beatam Virginem intantum cepit venerari, quod in nocte Assumpcionis eius devotus in ora- 55 cione extitit, ut sopore videret in spiritu angelos ipsum exci- 27 tr. alendum cuidam matrone per angelicum ministerium — 46 ep. apud quam matronam p. inv. et ut ipsum in filium adoptaret ac educaret, quia successor suus in pontiticatu esse deberet — 52 el. in ep. Quod sie factum est. Unde factus episcopus tante devocionis et gracie Dei adeptus est donum, ut ab omnibus pro saneto nomine veneraretur (Schluß). III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 75 tantes et dicentes: „Prepara te ad missam celebrandam, quia Virgo beata vult interesse." Quam eum videret in altari se- dentem in inestimabili decore, vidit eciam in altari preparamenta posita, quasi manibus angelorum facta. Qui dispositus cepit missam cum reverencia dicere, angelis sibi ministrantibus. Cum- 60 que perventum esset ad „Alleluia, assumpta est Maria", tunc J psa assumpta est gloriose in celum cum comitatu solempni angelorum, sed ipse adhuc quibusdam angelis ministrantibus finivit Dussam. Et preparamentis in altari remanentibus episcopus re- positus est ad locum oracionis, a quo venit missam ad imperium 65 celebraturus. Mane facto episcopus a clericis diu exspectabatur, Qt se prepararet ad celebrandum. Qui excitatus dixit se cele- brasse, preparamentis in altari adhuc inventis in testimonium facti; que preparamenta pro reliquiis in loco solempni sunt re- condita. Tandem mortuo episcopo Bono successit alter maior 70 in gloria, sed multo minor in devocione et gracia. Hie dixit una dierum: „Afferte michi nobilia preparamenta, ut celebrem m eis." Qui ammonitus, ne faceret, pertinax mansit in proposito. Quibus allatis, ut indueret, dixit: „Ita dignus sum ista preparamenta induere ^icut Bonus episcopus, antecessor meus." Qui 75 statim ut preparamenta tetigit ad induendum, cadens exspiravit. Verschmelzung der beiden Marienmirakel von der geschwängerten Äbtissin (ed. Crane, Nr. 36) und vom Bischof Bonus (ed. Crane, Nr. 38). II. Ward, Cat. of romances II 622, 1 und II 626, 6. Unser Text geht nicht darauf zurück, auch nicht für Teil I auf Scala celi fol. 114» (Virgo Dei Genitrix) oder auf Etienne de Bourbon, Nr. 135, noch für beide Teile auf Vincenz von Beauvais, Spec. histo- riale VII 86 und 97. P. Toldo, Dali' Alphabetum narrationum, Archiv f. d. Studium d. Neueren Sprachen 118 (1907), S. 74ff. LI. Nobilitas niulieris est commendanda. Rex quidam pa- ganus habuit uxorem pulcherrimam, virtuosam et oeculte chri- stianam, que genuerat filiam sibi valde similem. Qua mortua rex in viduitate proposuit permanere. Nobiles autem terre hoc pereipientes institerunt, ut duceret uxorem propter heredem 5 comparandum. Qui eis acquiescens sub tali condicione, ut, si similis aliqua priori uxori haberi possit, illam ducere vellet. Missis igitur nuneiis per diversa loca non inveniebatur similis illi in condicionibus suis, quia semper aliquid inveniebatur deesse. Tandem nobilis quidam consuluit regi per nuncios quod propriam 10 duceret filiam, que maxime similis esset matri. Nuncii autem revertentes dixerunt hoc nobilibus terre. Qui induxerunt regem. Rex vero instauravit nupeias et filia introdueta violenter am- 76 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. putavit sibi manum et linivit faciem sanguine. Quo viso pater 15 iussit occidi eam. Ministri autem preceptum regis iussi implere, accipientes virginem et misericordia moti posuerunt eam in navi- calam, committentes eam Deo suo, si ipsam salvare vellet, quia sciebant eam esse christianarn, et posuerunt apud eam vestes et omamenta in cista et navem nuctibus exposuerunt. Que nutu 20 Dei inven[fol. 49 v |ta est a piscatoribus in alia regione longinqua. Qui ammirantes pulchritudinem eius cogitabant, quid facerent de ea, etdixerunt: „Dominus noster rex iuvenis est, non habens uxorem: presentemus eam illi et ditabit nos." Quod et factum est. Rex autem visa virgine concepit graciam ad ipsam et vo- 25 luit ducere eam. Que statim prodidit se esse mutilatam nee tarnen dixit causam mutilacionis nee ortum suum. Sed rex non curans defectum suum duxit eam propter amoris vehemenciam, quam ad ipsam coneeperat, nee nobiles poterant avertere eum nee mater eius, que vidua erat. Et dilexerunt se invicem valde, 30 sed mater regis odio habebat eam. Contigit autem regem ire pro negocio regni ad Ultimos iines terre et commisit uxorem suam pregnantem officiatis suis nobilibus sicut se ipsum. Qui obedierunt sibi in omnibus propter preceptum domini districtum. Que tandem peperit filium elegantem et gavisa f'amilia regis 35 mox mittit litteras pro nuncio bono ad regem per capellanum curie. Qui veniens ad matrem regis in via residentem hospitatus est ibidem. Mater autem pessima auditis rumoribus inebriavit vmo clericum et aeeeptis litteris fecit alias litteras scribere ex parte officiatorum regni sie: „Domina nostra, uxor vestra, 40 meretrix est et abhortivit." Nuncius vero mane surgens cum litteris pervenit ad regem, ignorans fraudem sibi faetam, et presentavit ei litteras. Rex vero litteris perlectis quesivit a capellano seriem rei. Qui dixit uxorem suam peperisse filium elegantem. Gui rex: „Legas, quas portasti, litteras." Quibus 45 perlectis obstupuit. Rex autem sub priori districcione mandati rescripsit quod non minus quam prius obedirent domine sue. Capellanus vero rediens iterum eodem itinere pervenit ad matrem regis. Que ipsum sicut prius inebrians falsificavit litteras regis, in hunc modum scribens: „Visis litteris hiis statim cremetis re- 50 ginam et dominam vestram. Quod si non feceritis, delebo rediens omnem parentelam vestram.« Officiati vero visis litteris cum dolore ostenderunt regine. Tunc regina ait: „Implete mandatum domini vestri; melius enim est, ut sola peream, quam omnes vos." Qui accendentes ignem copiosum, ut ipsam com- ßo burerent, fecerant eam adduci. Qua se parante ecce venit miles III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 77 formosus aspectu et fortis, angelus scilicet ipsius, causam que- r ens huius facti tarn nephandi. Quo instructo dedit consilium, ut ponerent eam in naviculam, ut sie ventus eam duceret, quo vellet, et sie quilibet eorum maneret innoxius a morte ipsius. Qui iuxta consilium militis facientes paraverunt navem et ipsam (JO cum magno apparatu navi imposuerunt et marinis fluetibus eam commiserunt. Que Dei adiutorio dueta est et applieuit Rome. Ubi intelligens esse consolatorem pauperum et caput chri- stianitatis, puta dominum papam, venit ad eum. Cui cum ex- Poneret totum suum factum et eventum mutilacionis sue, retinuit 65 eam apud se, sibi promittens quod esset pater suus in vita sua e t post mortem sibi providere vellet de alio. Interim maritus ei us rex rediit terminato negocio et non inventa uxore audivit factum esse circa eam seeundum districtum mandatum [ab] officiatis e t ostenderunt ei litteras execueionis preeepti. Quod audiens 70 r ex ait: „Habete vobis infantem pro domino; ego autem vadam e t agam penitenciam, quamdiu vixero." Qui abiit et nichil se- cum detulit [fol. 50 r j. Qui Romam veniens audivit ibi esse patrem omnium christianorum et scientem dare consilia. Et accessit ad e um, exponens ei dolorem suum et eventum rei lugubris. Papa 75 autem ex verbis peregrini intellexit ipsum esse maritum femine, quam secutn habuit. Cui papa dixit: „Fili, consolabor te et re- stituarn tibi fidelem uxorem tuam." Quod ille audiens pre gaudio in terram cecidit exanimis, sed ad se revertens putavit sibi illudi, eo quod ipsam combustam crederet. Papa autem vocari fecit 80 uxorem suam et interrogavit, an se mutuo agnoscerent. Cui rex ait: „Similis valde est ei in facie et forte esset, nisi uxorem meam officiati mei non cremassent." Ipsa autem viso marito et agnito gracias egit Deo et, dum extenderet brachia sursum in celum, restituta est ei altera manus, quam sibi am- 85 putaverat. Cum autem maritus videret ambas manus uxoris, dixit: „Numquam fuit hec uxor mea, quia uxor mea caruit una manu." Ad quem papa: „Deo nichil est impossibile; unde audias a b ea ab inicio seriem facti et exitum et intelliges veritatem rei - Que cum totum processum, qualiter ad eum venisset et 90 que erga eam fecisset, que nemo novit nisi ipse, et ipsa ei nar- r aret, cepit rex letus fidem adhibere verbis suis, Deo gracias a gens, et sie una cum ea ad propria remeavit. Diese romaneske Erzählung mit dem Motiv Mädchen ohne Hand ist n den Hauptzügen mit dem Roman La Manekine des Philippe de Remi, sire e «eaumanoir, verwandt, der um 1270 gedichtet wurde. Die größte Abweichung es frz. Romans stellt das Auftreten des Fisches dar, der die ahgehauene Hand 78 Beitrüge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. verschluckt und bis zur Erkennung zwischen den Ehegatten wohl verwahrt. Vgl. H. Suchier's Ausgabe der Manekine, Paris 1884, S. XXXIIlff und II. Däumling, Studie über den Typus des „Mädchens ohne Hände" innerhalb des Konstanze-Zyklus, Diss. München 1912, S. 25 ff. Der Schluß unseres Textes weicht ferner ab vom frz. Prosatexte bei E. Langlois, Nouvelles fr. inedites du 15° siecle, Paris 1908, Nr. 12. K. Voßler, Zu den Anfängen der frz. Novelle, Stud. z. vgl. Literaturgesch. II (1902), S. 15. Bolte-Polivka, Anm. zu den Märchen d. Brüder Grimm, I, Leipzig 1913, S. 298 ff. LH. Ornatus vanus mulieres dampnat. Legitur in libro de septem donis quod, cum quedam domina rogaret frequenter Deum, ut sibi ostenderet, quid magis odiret in muliere . . . [fol. 50 r ] demones cum lanceis igneis et perf'orantes eam posue- 5 runt in ollam maximam, plumbo liquefacto plenam. Et ista domina ad se reversa cognovit quod pecierat. Diese Fassung von der Höllenstrafe einer eitlen, obgleich keuschen Frau stammt aus Scala celi fol. 138* (Ornatus vanus). LIII. Item de eodem. Legitur quod quidam religiosus sacerdos pro matre sua defuneta semper oravit . . . [fol. 50 T ] Et subito eam rapiens draco, qui eam portavit tamquam fulgur, cum horribili ullulatu recessit. Diese Fassung von der Höllenstrafeder eitlen Mutter eines Prie- sters ist Scala celi fol. 138 v (Ornatus vanus) entnommen. Andere Versionen bei Odo von Cheriton (Hervieux, Les fabulistes latins II 671), s. Herbert, Cat. of ro- mances B. Mus. III 53, 82. Jacob von Vitry, Sermones vulgares, s. Herbert, ebda. III 9, 38. Discipulus (Herolt), Sermones de tempore 83, I. Gottschalk Hollen. Preceptorium fol. CCXXX VHP. Gesta Bomanorum (ed. Oesterley) cap. 263. LTV. Obediencia. Anno MCCXXV ab incarnacione Domini iuxta castrum Die st ... Quod miraculum videns misera nulla tardacione admissa cito ad sacerdotem properat et suum pec- catum revelans emendam assumpsit. Aus Caesarius von Heisterbach, Libri niiraculorum I 16 (meine Neuedition S. 37). LA 7 . De eodem. In Hertene villa diocesis Coloniensis dives quidam arietem sericis vestitum malo imposuit . . . quam gravis sit culpa ducere choream et eciam aliquid facere per inobedienciam. Aus Caesarius von Kelsterbach, Libri miraculorum I 17 (meine Neuedition S. 38). In Korners Chronik (ed. Eccard, col. 350) richtet ein rusticus Nico laus den Mast (Stange) mit dem Widder auf, der Pfarrer heißt Henricus. Schluß: III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 79 et circiter XXX- homines in illa Chorea perierunt fulmine percussi et precipue illi i|ui causa illius mali extiterunt. Die Fassung des Caesarius übernimmt Disci- pulus (Herolt). Sermones de tempore 37. X. LVI. Decodern. Fuit quoddam monasterium Cisterciense in partibus Reni, in quo solempnia fuerunt habitacula et do- mus pro solempnioribus monachis et patribus edificata. Erat presertim una camera ibidem prope dormitorium commune, in qua solempnior morari solebat monaclius. Contigit quod illius 5 camere inhabitator moreretur, propter quod fratres monachi inter se contendebant, quis illorum videretur esse maior, ad quem camera illa pertineret. Et tandem deductum est ab abbate iudicium, ut indicaret, cuius camera illa esse deberet. Abbas autem. cum esset vir pacis et concordie, optime considerabat 10 quod cui(us)cumque ipsam adiudicaret, aliis litem inferret et oc- casionem altercacionis prestaret. Cogitavit cogitaciones pacis, cameram illam, que erat fomentum arrogancie et discordie, Omnibus interdixit et anathernatizavit seu eKcommunicavit. Quam excommunicacionis sentenciam omnes abhorrebant et timebant, 15 nolentes amplius pro inhabitacione cogitare, preter unum inobe- diencie filium, qui abbatis erat secretarius. Hie in dampnacionem suam sentenciam non curans, res suas, cum audisset neminem eam velle inhabitare, asportavit et in ea sequenti nocte per- noetavit, presumens semper se [fol. 51 v ] in ea mansurum. Mira 20 res et stupendum factum: dum medium noctis venisset et omnia in quiete et silencio essent, tantus in illa camera insurrexit tumultus et strepitus, quod omnes fratres excitavit et in maxi- mum timorem posuit. Ad quod factum tarn horrendum abbas surrexit cum fratribus et cum processione et cum reliquiis do- 25 mum ingredientes tot habuerunt candelas et lumina, quod domus Korners Chronik (ed. Eccard) col. 559: Monasterium Claremontis in G a 11 i a ordinis s. Benedicti, seeundum Sigehertum, solennia habet interius comoda pro fratribus antiquioribus construeta. Inter que una erat cam. pr. d. c. cuius inhabitator defunetus est — 7 contendere ceperunt. Dissensio hec tandem dedueta est ad aures abbatis ut ipse ind. cui merito c. i. cedere deberet in usum. Abbas a. Iohannes dictus — 10 et conc. om. — o. perpendebat quod cuicumque ea adiudicaretur aliis Htigii et odii fomes ministraretur. Unde cogitans cogita- cionem p. — 13 arr. et om. — 15 et tim. om. — IG pro eius i. laborare — 17 f. Sifridum nomine qui a. erat capellanus et secr. — 18 latam s. illam patris sui abbatis non formidans res suas in eam introduxit — 19 in ea dormivit — 21 dum circa m. n. esset captus in illa cam. surrexit tum. — 23 qui o. — et in pa- vorem vertit. Ad quem strepitum a. cum fr. surgens cum candelis et sanetorum rel. illum locum accessit. Que domus licet ut sole multitudine candelarum ill. locus tarnen ille ubi fr. in lecto i. tenebrosus valde permansit. 80 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. quasi sole illuminaretur, loco, ubi frater iacebat, tenebroso permanente. Cum autem locum illum aqua benedicta aspergerent et letaniam ac alia devota orarent cantica nee ob hoc strepitus 30 [ille] cessaret, sed magis tumultus fieret, attulerunt corpus Do- minicum. Quo presente statim cessavit tempestas, et ecce re- spicientes viderunt fratrem illum inobedientem mortuum iuxta locum iacentem, ita nigrum et lividum, aesi totus in igne iaeuisset et perustus fuisset. In quo perpenditur vindieta Dei, 35 qua inobedienciam punit. 33 liv. <[Uod si t. 29 letanias et alia d. c. psallerent — 30 sed pocius vehemencius intonaret allatum est sacrosanetum c. — 31 c. tumultus ille — 32 mort. om. — i. locum suum iacere nigerrimum aesi — '64 et exustus f. (Schluß). LVII. Oracio iusti efficax est. Vir quidam nobilis erat in Henghebach . . . vitam peregre finivit. Aus Caesarius von Kelsterbach, Libri miraculorum II 30 (meine Neuedition S. 120). LVIII. Ordlnacio Dei non potest falli. Legitur in cronicis quod anno Domini M°XV° comes Conradus iram Imperatoris metuens, cum uxore [sua] in silvam currens in quodam tugurio la- titabat. In qua silva cum Cesar venaretur, nocte superveniente in 5 eodem tugurio ipsum oportuit hospitari. Cui hospitu vicina partui decenter, ut potuit, lectum stravit. Eadem vero nocte illa peperit et üesar vocem tercio tunc audivit: „Cesar, hie puer gener tuus erit." Mane ille surgens duobus armigeris suis preeepit, ut infantulum in nemore oeeiderent et cor eins ad ipsum äeferrent. Qui puerum de 10 gretnio matris raptum elegantem videntes, misericordia moti super quandam arborem posuerunt et leporem capientes et scindentes cor eius regi reportaverunt. Eadem die dux quidam per illum locum transiens inventum puerum misit uxori sue, que filium non habebat, mandans, ut a se genitum diceret et Henricum nominaret. Adultus 15 puer erat pulcherrimus, faeundus et [in] omnibus graciosus. Quem Cesar pulchrum et prudentem videns cum in curia [fol. 52 r J sua retinuit. Cepit autem Cesar postea dubitarc, ne ille esset, quem oeeidi mandaverat. Volens ergo securus esse uxori sue litteras scripsit in hunc modum: „Sicut diligis me et vitam tuam, mox ut 20 hanc litteram legeris, puerum hunc necabis," Pergens ergo iuvenis ad reginam in quadam ecclesia divertit et super scampnum fessus 2 Conradus statt Lupoldus (s. Legenda aurea). IJI. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 81 quiescebat. Bursa vero eins, in qua littera erat, foras pendeate saceräos ex curiositate bursam aperuit et litteram salvo sigillo legit et scelus inventum in ea abhorrens, abrasa clausula „puerum fhuncj necabis" et rescripsit „puero Jude filiam tneam dabis". Quod et 25 factum est. Quod Cesar audiens obstupuit et supra modum doluit; sed cognito quod filius comitis esset, dolor eius mitigatus est. Qui [postea] Cesari in regno successit et in loco nativitatis sue mona- sterium construxit. Variante zu Nr. XXXIV. Diese Fassung stammt aus dem Alphabetum narrationum (Ordinacio) des Arnuldus von Lüttich, s. den (nicht immer korrekten) Text bei P. Toldo, Dali' Alphabetum narrationum, Archiv f. d. Studium d. Neueren Sprachen 118 (1907), S. 346: Anno Domini MX XV comes Conradus (sie) iram imperatoris metuens cum uxore sua in silvam fugiens — 4 dum Cesar — G lectum o m. — 9 ad se referrent — 11 cap. et o m. — cor e. Cesari portaverunt — 15 generosus — 16 generosum et pr. v. — 19 me et om. — 21 in quandam ecclesiam intravit et supra baneum fessus — 22 f. dependebat — 23 sac. cur. duetus — 24 in ea abhorrens om. — in eis abraso p. — 25 nee. posuit — 2(i Quod impe- rator pereipiens — 27 lilius ducis erat — 28 in regno o m. Das Alphabetum narrationum schöpft bekanntlich kürzend aus der gewählteren Fassung der Legenda aurea, die ihrerseits fußt auf dem Pantheon des Gottfried von Viterbo, worüber auch St. Grudzinski, Ztschr. f. rom. Phil. XXXVI (1912), 546 ff. handelt. J. Schick, Corpus Hamleticum I 2: Das Glückskind mit dem Todesbrief, Leipzig 1932, zu unserem Texte S. 154, zum Texte der Legenda aurea (ed. Graeße, cap. 181, S. 840) S. 10011'. und zum Pantheon S. 82ff. J. Herbert, Cat. of romances B. Mus. III 436, 74. LIX. Oracio. Quidam episcopus, dum consecraret nnam ecclesiam, vidit quendam contractum orantem et invitavit eum ad prandium, qui surgens secutus est episcopum. Dum autem comedissent, dixit episcopus contracto: „Sis mecuin, quamdiu vivo, et dabo tibi necessitatem vite tue." Qui respondit: ..Non 5 possum hoc f'aeere, quia miserabilis homo sum, iraeundus, iocos et risus hominum sustinere non possum." Cui episcopus: „Propter Deum volo omnes def'ectus tuos sufferre, tantum maneas mecum." Et ille mansit. Post plures annos misit papa pro illo episcopo. Qui cum esset in transeundo, commisit allodia et redditus suos 10 procuratoribus suis, sed contractum suum nulli commisit. Quod mtelligens contractus dixit episcopo: „Domine, vado cum licencia vesträ, quia nichil de me ordinastis et paternoster, quod pro- misi singulis diebus dicere pro vobis, ammodo non dicam." Episcopus dixit quod non timeret, quia bene vellet agere de pro- 15 fectu suo, antequam recederet. Contractus ait: „Scio quod non facietis sicut expedituri." Episcopus vero, cum iam iret, voeavit procuratorem suum et commisit ei contractum illum sub obtentu gracie sue et rerum suarum. Episcopus ivit ad curiam. Pro- Abhandlungen d. Ges. d. Wiss. zu Oöttingeii. Phil.-Hist. Kl. 3. Folge, Nr. 16. 6 82 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. 20 curator per duos dies illum bene procuravit, sed postea, dum exiret pro expediendo negocio domini sui, commisit eum servis coquine, qui perfuderunt eum iu(o)re carnium et parum vel nichil dederunt ei comedere. Cum vero procurator rediret per- acto negocio domini, [contractus] conquestus est de servis et 25 [ille] respondit: „Si non possumus vobis servire ad placitum vestrum, eatis in pace, ubicumque vobis placuerit." Contractus recessit et ivit ad curiam Roman am post episcopum et extunc cessavit dicere paternoster pro episcopo, cui prius prospera evenerant. Unde equi sui sunt mortui et infirmi, fures furati 30 sunt ei multa. Cumque autem contractus appropinquaret curie ad tres dietas, obviavit ei unus de servis episcopi, qui reversus nunciavit episcopo quod contractus suus Rom am veniret. Epi- scopus vero occurrit ei [et] admirans eum quesivit, quo vellet. Qui respondit: „Post vos vado: sicut vobis dixi, ita evenit 35 michi." Et dixit, quomodo procurator eum reliquerat, et alia, que servi sibi intulerunt. Quod audiens episcopus rogavit eum, ut secum rediret, quia vellet omnia emendare. Qui respondit quod nullomodo vellet redire, nisi prius vidisset papam et ei locutus fuisset. Qui duxit eum ad papam et locutus est ei papa 40 et commendavit ipsum episcopo propter suam sanctitatem. Postea simul episcopus et contractus repatriaverunt. Episcopus autem, sciens quod omnia adversa ei accidissent propter subtracci- onem paternoster, vocavit procura[fol. 52 v ]torem suum et dixit ei: „Nonne commisi tibi istum pauperem sub obtentu gracie 45 mee et rerum tuarum, ut eum bene procurares in mea absencia? Et [quia] non fecisti, volo ut satisfacias michi de dampno, quod michi fecisti." Qui parvipendens de dampno dixit quod libenter satisfaceret secundum voluntatem episcopi. Et respondit episcopus: „Sic fiet." Et statuit emendam in hoc quod ferret 50 litteras episcopi ad papam et iret nudis pedibus et nichil in via comederet, nisi quod rogaret, nee peeuniam in via ferret; in reditu autem posset uti gracia domini pape. Qui arripiens viam tandem venit ad papam. Papa autem aperiens litteras episcopi invenit questionem episcopi, que talis fuit, quantum scilicet 55 valeat unum paternoster. Papa autem ridiculosam reputans hanc questionem respondere dissimulavit. Nuncius vero instanter petivit responsum. Tandem quidam cardinalis plus aliis illuminatus pape dixit istam questionem non esse parvam et dixit pape quod rescriberet episcopo quod unum paternoster 28 que prius. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 815 valeret unum denarium. Nuncius letus rediit, existimans modicum 60 esse dampnum, quod [procurator| domino suo fecisset, ex quo cum modico denario persolvere posset. Episcopas lectis litteris dixit nuncio quod iterum iret ad papam et quereret, cum diversi essent denarii, qualis esse debeat denarius. Papa autem sub- ridens consuluit cardinalem predictum. Qui respondit quod 65 aureus deberet esse denarius. et hoc episcopo rescripsit. Epi- scopus visis litteris dixit nuncio quod iterum rediret et quereret a papa, quam magnus deberet esse denarius. Papa iterum consuluit cardinalem, qui dixit: „Ista questio venit a viro sancto et sapiente. Dico quod unum paternoster valet tantum quantum 70 denarius aureus, qui est ita latus sicut totus mundus et spissus sicut a celo usque ad terram." Hoc papa rescripsit episcopo. Quod intelligens nuncius valde turbatus est et veniens ante episcopum facta venia petivit graciam et sie tandem reeepit eum ad graciam, restituendo ei omnia, que abstulerat ei. 75 Der erste Teil erinnert an Thomas Cantipratanus, Bonum universale de apibus (Duaci 1605) 1 12 §2: Refertur de nobilissimo quodam comite Campa- niae etc. Magnum Speculum exemplorum (ed. Coloniae 1611) S. 768 (aus Thomas Cantipr.). LX. Item de eodem. Erant duo fratres milites, quorum senior, habens tedium de laboribus milicie [et] intendens magis commodo suo, duxit uxorem et proereavit pneros multos. Iunior frater, intendens milicie, fuit in curia unius regia et cepit mul- tum placere regi, quia strenuus erat. ITnde rex sepe dedit ei 5 [magna] munera, cum quibus miles ille emit possessiones et in- tantum crevit bonis temporalibus et virtutibus, quod rex fecit eum summum consiliarium [suum] et raro voluit esse sine eo. Tandem duxit uxorem, sed illa sterilis fuit multis annis. De quo multum gaudebat frater senior, sperans quod tota hereditas 10 fratris sui ad eum devenire posset. Post longum tempus illa sterilis coneepit, hoc tarnen latuit virum suum. Quadern autem die, cum rex misisset pro illo milite et ipse iam esset recessurus, dixit ei uxor: „Credo quod coneeperim, sed tarnen dubito." Vir valde gaudens dixit: „Quam cito seiveris te [pro certo] con- 15 cepisse, statim michi per litteras demanda." Ille recessit et defuit uxori plus quam per medium annum. Cum vero uxor 1 m. unus h. t. B — 2 magis om. B — 4 unius om. B — 5 r. et satis str. erat B — 7 er. rebus et virt. B — 11 dev. deberet B — 12 conc. et celavit viro suo B — 14 Vir ille gaudens A, Vir v. gavisus B — 16 demandabis B — 17 uxori o m. B — per dimidium a. B. 6* 84 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. [eius] comperisset in veritate se concepisse, vocavit matrem suam et voluntatem viri [sui] ei indicavit. Mater consuluit quod militi 20 nichil mandaretur, antequam puer nasceretur. Tempus igitur pariendi venit et illa peperit duos pueros. Que statim vocavit plebanum suum, ut scriberet viro suo quod [ipsa] duos pueros peperisset. Servus [cujcurrit cum litteris et primo die venit ad domum fratris militis illius, scilicet senioris militis. Qui 25 quesivit causam sui itineris et cognito negocio quesivit de litteris. Quibus acceptis diffol. 53 r ]xit [servo] quod quiescere secum per unum diem deberet: ipse vellet sibi custodire litteras. Quod et factum est. Interea vocavit plebanum ville sue, quod videret litteras et, ubi scriptum esset „duos filios", quod ibi „duos ca- 30 tulos" scriberet, precepit. Quod sacerdos, licet invitus, fecit. Nuncius receptis litteris pervenit ad dominum suum. Quibus perlectis multum turbatur et rescripsit uxori sue quod, quanto cicius posset, quod peperisset, submergeret. Que audito mandato viri | sui ] nee ausa aliud facere comperavit alveolum, in quo 35 collocavit infantes, et apposuit iuxta pueros XXX- libras Tu- ronensium et litteras, in quibus rogavit, ut cum illis nutri- rentur, si vivi inventi fuerint, et amputavit sibi ipsi ambas manus et locavit eas iuxta infantes, dicens: „|Ex quo] non lieuit michi vos portare vivos in manibus meis, habete eas mortui." 40 Et dimisit in flumen [infantes], quod vocatur Lyeris, et tristis valde recessit. Beatus Martinus, T(h)nr onensis episcopus, ambulans iuxta flumen cum socio suo et videns alveolum misit socium suum ad flumen, ut videret, quid hoc esset. Et com- periens quod essent infantes, lectis litteris et peeunia inventa 45 fecit nutriri pueros et peeuniam integram reservavit. Interea mjles ille rediit ad uxorem [suam] et inveniens eam sine manibus obstupuit et querens causam, quare manus eius fuissent abscise. Que [omniaj per ordinem |e]narravit ei, qua- liter ei scripserit de filiis, quos peperisset, et quod ipse ei re- 18 pro ceito cognoscerat se de viro conc. et tempus pariendi instare 15 — 19 matri sue manifestavit. Tunc m. eius 1$ — 20 n. demandaret a. p. natus esset B — 21 vocans A — 28 peperit 15 — prima 1$ — 25 qu. quo curreret et quid ageret et c. n. B — 26 quod quiesceret per unam diem i. v. servare ei litt. B — 28 I. dixit miles ille plebano v. sue quod v. in littera ubi scripserat d. f. ibi inscriberet duos catellos 15 — 30 Quod 1. s. invite faceret tarnen fecit. Servus 1. r. venit B — 31 Qui visis 1. m. turbatus est B — 33 quod cito subm. quod peperit B — 34 ausa fuit a. f. preparavit B — 36 in qu. scripsit quod cum i. denariis deberent pueri enutriri si aliquis cos vivos inveniret B — 38 apud i. et dixit 1$ — non licet A — 40 et merens rec. B — 43 Et discooperiens dixit quod B — 47 et quesivit B — 40 scripserat de f. quos pepererat et qualiter ei rescripserat B. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 85 scripserit quod eos submergeret; quod fecisset hoc, non ansa 50 eius mandatum preterire, et quod in signum dileccionis manus suas abscidisset et iuxta pueros locasset. Miles ille valde tur- batus sollicite investigavit, unde hoc contigisset, quod in litteris de catulis scriptum fuisset, cum ipsa scripsisset de pueris. Et querens a nuncio, si alicui litteras in via dedisset ad custo- 55 diendum, respondit servus: „Nulli, domine, nisi fratri vestro." Qui pergens ad fratrem suum quesivit, quare hoc fecisset. Ille i'espondit: „Quia pauper sum, speravi quod pueris tuis mortuis tota hereditas tua ad me deveniret." Miles hoc audiens vix se continuit, ne ipsum interficeret, sed ligans eum duxit ad regem, 60 narrans per ordinem omnia regi. Rex autem et omnis populus iudicavit ipsum ad mortem et reductus est in domum fratris sui, ut iudicaretur ibi. Et precepit rex omnibus suis, ut ad statutum diem [omnes] ibi convenirent. Cum autem omnes ibi convenissent, beatus Martinus, ambulans iuxta flumen, vidit 65 maximam multitudinem ibi congregatam et admirans misit nun- cium suum, ut quereret, quid ibi esset. Et cum totus casus ei narraretur, cito misit nnncium ad regem, ut eum exspectaret et ante adventum suum nichil iudicaret. Quem res tamquam virum sanctum [libenter] exaudivit. Tandem beatus Martinus 70 venit et primo rogavit fratrem militis capti [etj postea regem, ut reo vitam donarent. Quod primo non obtinuit, sed tandem [ad ultimum] vix obtinuit, sed ut terram abiurarent ipse et uxor sua et pueri sui, demandatur. Postea post multas collocuciones dixit militi quod pueri sui adhuc viverent et quod ipse eos 75 nutrivisset et -XXX- libre essent reservate, quas mater eorum iuxta eos locasset, et quod [adhuc] manus matris precisas ha- beret. Quo dicto protulit manus et pueros. Hiis auditis et visis totus populus gavisus est et maxime pater et mater puero- rum. Hiis gestis dixit beatus Martinus [fol. 53 V J ad regem: 80 „iModo rogemus Deum omnipotentem, ut hodie ostendat nobis bonitatem, ut illi femine restituat manus suas." Et applicans 50 sulim. et quod non fuit ausa 15 — 52 prescidisset 1$ — M. igitur multum t. et miratus est valde unde hoc esset quod in litteris invenisset quod uxor sua peperisset duos catulos cum ipsa scripsisset de pueris. Quesivit a servo qui litteras portavit si al. 1. illas ded. nulli dedi dorn. B — 57 Qui statim ivit ad fr. s. et qu. B — 59 deveniat A — G0 c. quod illum statim non occideret B — 62 ad d. B — 63 ibi om. B — 67 totum factum illi n. B — 71 et p. ipsum militem ut B — 72 vita donaretur B — 73 obt. tali condicione ut t. illam abiuraret B — 74 dem. om. B — allocuciones B — 75 eos invenisset B — 77 circa eos B 78 Et statim pr. B — 7!) m. p. gaudio magno B — 68 n. o. misericordiam suam et ut f. isti ac matri puerorum B. 86 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. manus precisas ad brachia, statim |con|iuncta sunt, caro ad carnem et os ad os. Tunc pre nimio gaudio et eciam precibus 85 beati Martini reconciliati sunt fratres [illi] plene et reus ille mansit in terra et [insuper | pluribus donis a rege dotatus fuit. 85 fr. illi perfecte B — 8G Insuper dot. est d. plurimis a rege et concordes postmodum permanserunt B. Gehört in den Zyklus der Erzählungen vom Mädchen mit den abgehauenen Händen, verknüpft mit einer dem hl. Martin von Tours zugeschriebenen Wundergeschichte, vgl. La Belle Helaine de Constantinople und die Ausführungen von 11. Suchier in der Ausgabe der Manekine, S. XXVII ff. Unsere lat. Erzählung ist im Kölner Dialekt des 15. Jhs. übersetzt in der Sammlung „Der Seelen Trost", hgb. Pfeiffer, Die deutschen Mundarten II (1855), S. 6 ff. Vgl. H. Däumling, Studie über den Typus des „Mädchens ohne Hände" innerhalb des Konstanze-Zyklus, Diss. München 1912, 8. 85 ff. II. Suchier a. a. 0. S. XXXI f. LXI. Percgrinacio terre sanctc Deo accepta est. Cum adhuc a Christianis Iherosolima teneretur et ex omnibus gentibus ascenderent adorare Dominum in Iherusalem, ascendit et vir quidam de Saxonia cum aliis et mirificandus ipse pre 5 aliis transfretavit et intravit terram sanctam sanctamque civi- tatem Iherusalem et templum Domini venerabiliter circuivit, se- pulchrum Domini sincera fide salutavit, affectu coluit, sacrificiis honoravit omnesque memorias veneratus et deosculatus est, ubi aliquid operatus est Ihesus Christus, et adorabat locum, ubi 10 steterunt pedes eius. Venerat sabbatum Domini sanctum Pasche, quo de celo ignis venire consuevit. Cuius adventui hie homo cum soeiis suis presens fuit et conspectu eius perfrui meruit. Mane facto, id est die saneto Pasche, mox socii eius reditum parant, ipsum quoque ad navem, ut transfretent, reinvitant. 15 Quibus supplicanti, ut diem saltem illum ibidem perdurent, de- sideratum negant, se inexorabiles reddentes, ut sustineant. Op- ponit eis ille diei sanetitatem, Pasche solempnitatem, misse celebritatem, promittit exspeetantibus propiciam vie prosperi- tatem et maximam celeritatem. Ipsis vero non consencientibus, 20 sed ab eo recedentibus, illi ad portum properant, iste ad templum. Cantatur missa; post missam Iherosolimis manens vadit ad prandium, insurgens currit et cireuit oracionum loca, orat, in singulis osculans et valedicens illis aeeipiensque benediccionem domui sue reportandam, civitatem egreditur, viam arripit, ut 25 navem inveniat. Et cum sie solus in via esset et dies illa iam usque ad vesperam devenisset, mirum in modum ecce visitavit eum ille verus Lucifer, oriens ex alto, loquens ei per angelum III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 87 suum, letificans mestum, consolans anxium et corroborans dubium. Unde iuvenis pulcher et splendidus, equo insedens albo, advenit in via, salutat peregrinum, querit, cur solus sie vadit et nemo 30 secum. Qui respondit: „Comites precesserunt, et ego miser nescio, quo vadam solus." At ille: „Non poteris eos ita trans- eundo sequi: ascende ad me in equum et me duce prevenies eos ad hospicium." Ascendit, gracias egit, suavissime sedit et cum comite suo bene fuit. Miscet cum eo eloquium, placet eius con- 35 sorcium, invenit in illo omne bonum; cernitur villa deprope, querit eques, an locum agnoscat. Ille circumspiciens vicum sue habitacionis esse desiderat. Miratur ipse, quid aeeiderit sibi, stupens et in stupendo imitans Petrum, nesciendo quod verum est, quod fiebat per angelum. Evanescendo tarnen innotuit [ei] 40 eques ille, quis fuerit, eo quod sanus homo super pedes eius stetit, et quod angelus Domini duxisset eum, advertit. Mox igitur cadens in terram adoravit, pre gaudio lacrimans et laudans Deum [fol. B4 V ] sieque in voce exultacionis et conf'essionis intravit vicum. Et quia homines tunc solent esse in plateis, tamquam 45 m die solempni, videntes eum currunt obviam venienti, salutantes eum omnes et singuli, currunt et nunciant uxori sue, quo illa tunc nichil poterat audire molestius; nam mulier iidelis et casta iter imperfectum suspicata est et, quem leta debuerat, tristis et cum gemitu suseepit: apostatam eum vocat, molliciem ex- 50 probrat, perditos vie sumptus et expensas improperat et melius non venisset quam votum non reddidisset, exaggerat. Fuerat autem vir ille in scolis, paciens esse didicerat magisterio angeli: tacet iniuriatus, portat obprobria, fert improperia et pro asperis respondet levia. Ira tandem levitate sopitur, furor paciencia 55 extinguitur et rem, sicut erat, vir letus exequitur. „Noli," in- quit, „o mulier, contristari, est nobis pocius causa letandi; fecit enim nobiscum Deus suam misericordiam. Hodie, cum dies I'asche sit, Iherosolimis fui et sepulchrum Domini hodie adoravi, officium illic hodiernum audivi; modo sum hie potencia simulque 60 clemencia Dei." Quid mirum, si mulier non credidit faciliter narranti? Cum simile numquam audivisset, non credidisset; sed insolitum sibi fuerat virum suum umquam solere mentiri. Ver- bum ergo pervenit in publicum, a nemine tarnen creditur. Comites, qui eum Iherosolimis reliquerant, exspeetantur, interim 65 vero diversi diversa suspicantur. Invitatus ille a coniuge sub tectum suum intrare noluit, sed valedicens mox tarn uxori quam civibus ad Hispanie partes visitare saneti Iacobi limina Proficiscitur. lam nox erat nee eum illuc pausare cogere illa 88 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. 70 poterat, sed in ardore stomachi sui, spiritu se ducente, currebat, Deum vie sue consideravit inspectorem, placidam Deo fore viam suam speravit et suam devocionem et pre amore non sentire, non curare, non attendere potuit laborem. Cursor erat velox, exsolvens vias suas, currens non in vacuum, quia iam divine 75 voluntatis habuit indicium et premium certus exspectavit. Pergit et peragit votum suum, adorat Deum, honorat apostolum et in templo eius fundens preces ipsum sibi in die iudicii postulat esse suum patronum, domum cum pace revertitur, ab uxore leta letus recipitur et cives omnes adventu eius et suscepcione le- 80 tantur. Veniunt et socii sui, post dies et menses vie tante competentes. Interrogati respondent de socio, quid acciderat, qualiter eum Iherosolimis reliquissent et quod eos in die Pasche abeuntes sequi noluisset. Audientes autem et isti pre ceteris plus admirati sunt et, qui confusionis ei causa fore putabantur, 85 eius glorie causa fuerunt. Fama ubique terrarum divulgata est et in gloriam Dei enarrata rei mirabilis hec series. Andere Fassung bei Caesarius von Heisterbaeh, Dialogus miraculorum X 2 (Pilger Winandus aus Elsloo bei Lüttich). Es fehlt da die Bolle der mit der angeblich vorzeitigen Rückkehr des Gatten unzufriedenen Frau. Noch kürzer bei Thomas Cantipratanus, Bonum universale de apibus (l)uaci 1G05, S. 401) = II 40 § 3 (Pilger Priester Johannes de I)acia,de villa quae dicitur Sclavelos). J. Herbert, Cat. of romances III 363, 152. 508,66. 590,94. Rolle des Teufels bei J.Klapper, Erzählungen des Mittelalters, Nr. 181. Ohne Beziehung auf Palästinafahrt u. kürzere Fassung in Scala celi fol. 131 r (Missa). Mit hl. Thomas verknüpft im Text bei J. Klapper, Exempla, Nr. 74. Vgl. ferner K. Köhler, Kl. Schriften I 117. P. Toldo, Dali' Alphabetum narrationum, Archiv f. d. Stud. d. Neueren Sprachen 117 (1906), S. 81. Anhang. Eine weitere Parallele zu unserer Erzählung fand ich in der Hs. Königsberg, Univ.-Bibl. 1771, fol. 2H)v_211 v : Accidit anno Domini M 0 CCCC°XIII° aut circiter mirabile quoddam memoria dignum quod quidam homines devoti sexus masculini sex seu octo persone de ci- vitate Rostok viam peregrinacionis ad terram sanctam arripuerunt. Qui omnes Dei adiutorio suffragante prosperum successum videlicet habentes ad loea sancta, prout eorum devocio postulabat, pervenerunt. Tempore ibidem consummato, prout eis congruit, Deo graciarum acciones agentes, et ut ad propria redirent Deo iu- vante, navem, qua veniebant, ascenderunt et mare usque ad Rodis prospero vento transcurrerunt, ubi eos propter ventum contrarium per aliquos dies oportuit trahere moram. Accidit una dierum ut essent pariter ibidem in ecclesia, ut missam audirent. Et nondum missa completa ortus est ventus eorum navigio congruus, nauta eos instanter sollicitabat, ut sine mora navem visitarent, nara plures dies ibi contra omnem voluntatem tardassent. Tunc omnes isti peregrini missa nondum consummata ad navem festinabant preter unum illorum, qui devocionis causa finem misse exspeetare cupiebat. Hie vero missa finita eciam ad portum maris ibat; putabat utique quod socii eius propter ipsum moram facerent et in tali exilio non III. Das Viaticum narrationum des Henmannus liononiensis. 89 derelinquerent. Cum vcro ad locum pervenisset, navem cum söciis suis vidit in magna distancia esse amotam a portu, quod amplius cor eius merore et tristicia super modum replebatur, cum se in tanto exilio videret relictum. Ex quo humano caruit auxilio, divinum incepit implorare consilium et maxime beati apostoli sui lacobi, quem dudum in patronum (apostolum II s.) elegit et servicia sibi pro suo modulo exbibebat. Quo sie in merore sedente venit quidam senex venerabilis, magno equo albo insidens, querens ab ipso sue tristicie causam. Cui totum ne- gocium mente tristi exposuit. Iste autem senex ipsum consolabatur quibusdam verbis consolacionis et dixit ad eum: „Veni, ascende equum meum et retro me sede hie." Ut sibi bortabatur, fecit. Cum sie in equo sederet, sopore modico gravatus est forte ex tristicia ipsum oecupante aut divina voluntate sie disponente. Et cum sie modicum, ut sibi videbatur, dormisset, senex stacionem cum equo fa- ciens dixit ad illum: ,,Iam descende de equo." Quod ille faciens, senex continuo cum equo evanuit ab oculis eins et amplius cum non vidit. Iste vero peregrinus stans et circumquaque respiciens terram, ubi esset, cito cognoscere non poterat, et tarnen aliqualiter incepit considerare quod esset in terra sue nativitatis; non tarnen pleno confidere audebat propter insolitum rei eventum. Et paululum pro- cedens contra faciem civitatis venit ad pastores, i|iios interrogavit, ubinam esset. Qui respondentes dixerunt: ..Quomodo sie erratis ? Non cognoscitis locum habi- tacionis vestre?" Inde civitatem ingressus, liomines ipsum benivole suseeperunt; maxime illi quorum amici et propinqui fuerunt, qui secum in peregrinacionem civitate exierunt, utrum eciam prospere et cito essent venturi, interrogabant. Ipse eis respondit dicens: „Non est una hora vel quasi elapsa quod pariter eramus in Hodis." Et quod sibi aeeidit, cepit eis totum seriatim enarrare. Quibus auditis super tarn insolito ceperunt non in modico ammirari Deumque, qui in sanetis suis mirabilia oporatur, devocius collaudare. Idem vero peregrinus. quamvis ab uxore et aliis propinquis rogaretur, propriam tarnen domum intrare noluit, sed inmediate viam versus sanetum Iacobum arripuit, contentus expensis reservatis de peregrinacione priori et iam completa. Cum autem pervenisset ad limina beati lacobi, hoc quod sibi aeeidit in reversione a terra saneta, ad laudem et honorem Dei et beati lacobi apostoli publice in ambone coram omni populo ibidem constituto pronunciare fecit. Hoc novum miraculum audientes Deo et beato Iacobo laudem et honorem et graciarum acciones referebant. Cum vero ibidem oblaciones sue devocionis con- summasset, ad propria remeavit. Et XXIIII 01 ' ebdomadis in exitu et reditu in peregrinacione beati lacobi laborabat et cum sanus et incollimis domum redisset, socii eius nondum de peregrinacione a terra saneta redierunt, sed post mensem integrum unum ad sua domicilia sunt reversi. Hoc supradictum miraculum potest referri ad devotos auditores missarum et ad honorem beati lacobi apostoli, qui suo merito apud Deum suecurrere valet sibi devote servientibus. LXII. Pcnitonciii errantes diligit. Legitur de quodam pliilosopho quod, cum longo tempore studuisset et hanc senten- ciam invenisset quod bonum indeficiens est querendum . . . [fol. 54 T | Et ostendit ei se ipsum, qui est summum bonum. Entstammt Scala celi fol. 151'' (Penitencia). LXIII. Prcsuinpeio Deum irritat. Frater quidam honestus et bonus longo tempore in puritate Deo servierat in ordine 90 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. Predicatorum. Hie cum semel cogitasset apud se, quomodo multa dicerentur et legerentur de consolacionibus et dulcedinibus 5 Dei et illas adhuc non probasset, stetit quadam nocte ante ymaginem Crucifixi et lacrimabiliter cepit de Domino conqueri, in hec verba prorumpens: „Domine, audivi de te quod omnem creaturam in mansuetudine et dulcedine precellis. Ecce servivi tibi tot annis, vias duras propter verba labiorum tuorum custo- 10 diens et voluntarie me totum tibi sacrificans. Et scio, Domine, si alicui tyranno fecissem quartam partem servicii, aliquod [mihi] ostendisset signum benivolencie, aut dulciter colloquendo aut aliquid, tribuendo aut secretum aliquod committendo vel saltem ridendo. Tu autem, Domine, nullam infudisti dulcedinem, 15 nulluni benivolencie ostendisti michi signum. Iam, Domine, tu qui ipsa predicaris dulcedo, michi erudelis es et durior quam essent ipsi tyranni. Quid est hoc, Domine, aut quare hoc fit?" Cum igitur hec et multa alia similia diueius iteraret, audivit subito semel et seeundo strepitum magnum, aesi ec[fol. 55 r ]clesia 20 ruinam minaretur; sed et supra tabulatum eius tantum audivit strepitum, aesi multi canes dentibus et ungulis corroderent tectum. Quo audito vehementissime |per|territus et toto corpore tremens subito vidit retro se quendam horribilem vultu, qui cum grandi vecte, quem ferebat, eum in renibus percussit, 25 quod ad terram ut mortuus caderet. Qui cum denuo surgere attemptaret et nullatenus posset, rependo ad altare se trahens non potuit amplius procedere pre dolore. Fratres igitur ad primam surgentes et eum in multis doloribus invenientes ad infirmariam eum deportaverunt, causam tante egritudinis nesci- 30 entes. Iacuit igitur trium ebdomadarurn spacio et sibi et aliis fetebat, intantum quod vix ei servire poterant nisi naribus obturatis. Viribus igitur resumptis et de sua presumpeione correctus ad locum, in quo percussus erat, rediens, ut, ubi iram meruerat, impetraret misericordiam, dixit: „Mi Domine, peceavi 35 in celum et coram te: vilior sum omnibus creaturis tuis et in- dignus graeiis tuis minimis. Tu, Domine, iuste verberasti me, sed pie sanasti me." In faciem ergo se prosternens petebat veniam iterum et iterum super hiis, que stulte cogitaverat et leviter locutus fuerat contra Deum. Et ecce vox facta est ad 40 eum: „Si vis, quas affeetas, consolaciones habere et dulcedines spiritus, oportet, ut [ita] vilem te reputes sicut vermem et lutum, quod calcas." Quo audito valde consolatus surrexit, Deo 13 promittendo vel s. corrigendo — 2!) c. tarnen egr. — 40 Si aliquas äff. 111. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 91 gracias agens et humilitatem extunc libenter et ferventer am- plexatus est et sollicite prosecutus. Dieselbe Fassung bei Herolt (Discipulus), Promptuarium exemplorum M. 70 (Murmuratio): 1 h. et verax dum Lt. ... deservisset nee sensisset de illis consol. et dulc. Dei, quas legebat et ab aliis pregustari audiebat, frequenter nocte qu. stabat ante crueifixum et lamentabiliter c. ante Dominum c. per hec verba — 8 et bonitate precellas — 9 annis pluribus — 11 al. t. in tantum servitii fecissem — 21 et unguibus — 24 quem gerebat in manibus eum perc. et ad terram pro- stravit ita cum s. vellet n. posset — 26 reptando ante unum a. — 27 p. ultra pr. amplius — 33 correptus — 35 minor sum o. miserationibus tuis et i. magnis gr. tuis — 3G vulnerasti me — 43 ardenter et libenter — 44 pros. Hoc autem narravit magistro ordinis Predicatorum frater, cui hoc creditur contigisse. Qui magne per- fectionis et auetoritatis postea fuit in ordine. Falsche Quellenangabe: Hec in Vitaspatrum. LXIV. Paciencia. Est in Ytalia mons quidam altus valde et pulcherrimus, in cuius pede planicies amenissima est, per quam tluunt rivuli Serenissimi innumerabiles, per diversarum terrarum ''spacia cursitantes . . . |fol. 58 v | Unde filiam suam magniticis nupeiis associavit filiumque dominii heredem reliquit 5 et successorem suum et solempni coniugio copulavit. Oft freie Fassung der Griseldisnovelle aus Petrarcas lat. Übersetzung (Boccaccio, Decam. X 10) = Opera, Basileae 1554, S. 541, s. Text in Originals and Analogues of sorae of Chaucer's Canterbury Tales, S. 153. Vgl. R. Köhler, Kl. Schriften II 247. 501. 515. Westenholz, Die Griseldissage in der Literaturgeschichte, Diss. Heidelberg 1888. F. X. Wannenmacher, Die Griseldissage auf der iberischen Halbinsel, Diss. Straßburg 1894. R. Schuster, Griseldis in der franz. Literatur, Diss. Tübingen 1909. J. E. Wells, A Manual of the writings in Middle English, New Ilaven 1910, S. 726. 7S1. L. Hibbard, Medieval Romance, New York 1924, S. 77. LXV. De eodem. Fuit quidam dux, qui unicum habuit nlium nomine lulianum. Mortuus autem fuit pater, cum filius esset septennis. Qui cum annorum esset -XII , vovit castitatem Domino. Iulianus autem cum esset annorum XX-, instabant seniores terre et consiliarii sui, ut uxorem duceret, allegantes 5 quod timerent ipsum mori sine herede, et sie terra sua deveniret ad alienos, et ipsi non libenter subderentur alieno domino. Iulianus rennuit acquiescere consiliis eorum, allegans iuventutem suam. Cum autem iam esset • XXIIII- annorum. iterum con- venerunt consiliarii et vocantes ad consilium suum aliquos epi- 10 scopos urii episcopo commiserunt consilium, ut alloqueretur lulianum et suaderet ei de uxore ducenda. Cum autem episcopus secrete loqueretur Iuliano, ipse sub confessione revelavit ei votum 92 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. suum. Quo audito episcopus suasit ei, ut ädiret papam et suo 15 uteretur consilio. Respondit lulianus consiliariis suis quod li- benter faceret eorum voluntatem, sed primo vellet ire ad papam et ei confiteri, ut ab omnibus peccatis absolutus mundus in ma- trimonio copularetur. Quo audito consiliarii gavisi sunt. lulianus venit ad papam, et dum ei votum castitatis exponeret, 20 mittit papa eum ad quendam heremitam in vicino, virum sanctum, penitenciarium pape, mandans quod, quicquid circa eum faceret, ratum ipse habebit. Qui acceptis litteris venit ad heremitam, et audito negocio dicit ad lulianum: „Si vis servare castitatem et esse in paupertate, oportebit te multa sustinere obprobria et 25 contumelias ac defectus multos, et ego tunc promitto tibi regnum eternum." Qui respondit quod omnia libenter vult sustinere propter Deum. Tunc heremita dixit ei: „Vade in terram tuam et letum vultum ostende tuis et dissolutum, ut credant quod velis ducere uxorem, et die consiliariis tuis quod provideant 30 tibi de aliqua nobili puella nee tarnen matrimo|fol. 5il']nium firment, nisi tibi loquantur. Interea construe ecclesias et claustra et, quicquid potes dare pauperibus, hoc da. Cum autem ipsi viderint, ineipient resistere tibi et prohibere te nitentur a tanta elemosina, et tunc oeculte recede ab eis et vade ad heremum 35 et ibi vive in paupertate de labore tuo." Cum autem lulianus reversus esset in terram suam et con- strueret ecclesias et claustra et faceret frequenter multas elemosinas, prohibebant eum consiliarii sui. Unde aeeidit, ut quadam nocte, [dum] omnes dormirent, ipse ascendit equum suum 40 et solus oeculte recessit et ambulans tota nocte mane venit ad quandam villam et intrans domum pastoris dedit equum suum illi et vestes suas valde bonas pro vestibus vilibus et rogavit eum, ut ostenderet ei viam ad heremum. Quod et factum est. Ibique vixit multo tempore in magna paupertate. Interea con- 45 siliarii convenorunt, traetare volentes de negocio terre et placuit omnibus, quia dominum suum perdiderant, ut unum statuerent, qui esset quasi dux terre, cui obedirent, quousque intelligerent Korners Chronik (ed. Eccard, col. 461) zeigt oft eine freie Stilisierung: Tertio deeimo anno Lotharii qui est Domini DCCCLY sanetus lulianus dux Arelatensis ohiit in Christo. Ilic lulianus, seeundum Sigihertum in Chronicis, defuneto patre suo a suis exhortahatur militibus, ut uxorem duceret. Qui se excusans suam asseruit se Deo vovisse castitatem. Quod audientes consiliarii instigaverunt ipsum, ut super voto illo pape uteretur consilio dicentes non esse bonum, u.t terra sine herede periclitaretur. lulianus autem satisfacere volens proceribus suis papam adiit et votum ab eo emissum sibi exposuit — 20 heremitam virum s. et literatum mandans eidem — 22 haberet — 23 cast. Deo promissam — 44 p. et patientia. III. Das Viaticum narrationum des Ilenmannus Bononiensis. 93 aliquid de demino suo. Quod iterum factum est. Unde ille statutus vicarius ducis consuevit singulis diebus specialem elemo- sinam de mensa sua dare pro domino suo, duce perdito. 50 Cum autem Iulianus esset in heremo per aliquot annos, postea cogitavit redire ad castrum suum et ibi accipere elemo- sinam, quia ibi tenebatur ei, ut et in domo propria contumelias et iniurias pati [deberet] pro nomine Christi. Cum autem ante portam castri quadam die sederet cum aliis pauperibus recep- 55 turus elemosinam, contigit, ut elemosinarius vicarii elemosinam daret pauperibus. Et cum ad lulianum venisset, intuens eum aliis pauperiorem et sanctiorem, dedit ei illam elemosinam, que cotidie dabatur pro duce perdito. Hoc fuit magnus panis et denarius. Iulianus vero acceptam elemosinam statim a dextris 00 et sinistris divisit [aliis], parum sibi retinens. Quod considerans elemosinarius retulit domino suo pro miraculo, quia hoc prius a nullo paupere viderat. Quo audito dominus dixit: „Vereiste pauper sanctus est. Voca eum, ut de mensa mea accipiat elemosinam." Dum elemosinarius eum vocaret, ut ad dominum 05 suum iret, ille rennuit, dicens quod sie non esset vestitus, ut decenter posset ire ad prineipem. Qui percussit eum in Collum, pro eo quod audebat ei contradicere. Tunc ivit secum Iulianus et cum ipse cum vilibus vestibus venisset ad prineipem, iussit prineeps ei dare novam tunicam. Qua induta Iulianus ipsam a 70 summo usque ad pedes laceravit, ideo quia strieta erat et non talis, sicut deceret heremitam. Quod videntes servi dixerunt eum esse fatuum et extunc ceperunt ei illudere et colaphis cedere et caput suum rädere, trahentes eum ad coquinam fecerunt eum aquam portare et ligna ac scutellas et ollas lavare. 75 Post aliquod tempus contigit, ut ille vicarius terre coge- retur ire ad aliqua negocia terre, et loquens capellano suo voluit mane audire missam. Et dum ille prepararet se, vidit prineeps ille multitudinem demonum stantem circa illum et hoc ante confessionem. Post confessionem vero faetam, in qua forte 80 sacerdos ille habuit contricionem, vidit multos angelos ipsum 60 reeeptam elem. dividens partem sibi retinuit, aliam vero circumsedentibus rnendicis impertiebatur — 62 pro insigni et insolita re — 64 ut de m. nostra comedat. Qui vocatus venit vilem deferens babitum. Cui misertus vicarius iussit largiri meliorera — 71 u. deorsum eo quod non dec. her. talem deferre clamidem — 74 iusserunt eum a. et 1. deferre et scutellas mundare. Que omnia vir Dei patienter sustinuit et gaudenter implevit — 78 Oui sacras vestes induenti vidit vicarius plures angelos fugatis demonibus famulari. Quo viso iussit vicarius sibi presentari gladium, quo finita missa mox interfecit sac. 94 Beiträge zur lateinischen Erzählungsliteratur des Mittelalters. circumdantes et ei ministrantes. Quo viso fecit sibi afferri gladium et finita mis[fbl. B9 v |sa occidit sacerdotem, cogitans apud se quod bonum esset occidere eum, quia modo esset in 85 bono statu, ut salvaret animam suam. Post factum vero dictum est ei quod nullus posset eum absolvere nisi papa. Unde adiit papam. Papa vero audita confessione mittit eum ad heremitam, de quo supradictum est, committens ei super hoc plenariam eius auctoritatem. Heremita vero audita eius con- ■90 fessione misit eum ad fatuum illum, qui erat in sua coquina, ut ille iniungeret ei penitenciam, et addidit quod ille fatuus esset dominus terre, quem perdiderant, et in remissionem pecca- torum ei iniunxit quod numquam alicui diceret. Princeps ille reversus de curia vocavit ad se fatuum illum Iulianum et nar- 95 ravit ei omnia, que dixerat ei heremita. Iulianus iniunxit ei pro omnibus suis peccatis quod hoc numquam verbo nee signo alicui indicaret; quod illi nimis gravis erat penitencia. Contigit postea, ut quadam die Iulianus portaret scutellas, sequens dapiferos ante mensam prineipis. Tunc unus servorum fudit 100 scutellam super caput luliani. Quod videns dominus cepit amarissime flere et volens lacrimas oecultare faciem suam cum pallio suo |co]operuit, sed oecultare non potuit pre nimio cordis dolore, quia vidit dominum suum turpiter traetari. Unde uxor sua et tota curia perturbantur, causam tarnen tanti lietus 105 ignorantes. Post aliquod vero temporis cepit Iulianus infirmari et vocans vicarium terre rogat, ut permittat eum iacere, ut con- sueverat, dum sanus esset, sed provideret, ut darentur ei sa- cramenta ecclesie et quod daretur ei puer, qui sibi aquam ad 110 bibendum et alia infirmis necessaria ministraret. Quod et factum est. Mortuo autem Iuliano multa miracula facta sunt, scilicet ceci illuminantur, febricitantes curantur, claudi repa- rantur, leprosi mundantur et alia multa. Unde princeps ad- vocans omnes episcopos et quoslibet religiosos vicinos exposuit 84 in illo st. ne amplius peccaret — 80 ahs. a sentencia exeommunicationis quam ineidisset — 95 Iul. autem audiens ipsum scire omnia preeepit ei sub ob- tentu vite sue, ne unquam alicui diceret — 98 s. dapiferum — 99 unus s. reci- piens aliam scut. de mensa prineipis plenam iure sive brodio fudit eam — 107 i. ubi alias iacere c. et quod sibi puerum assignaret qui ei a. ad bib. afferret ac ei sacramenta conferri facerot ecclesiastica. Que omnia iuxta viri Dei desiderium impleta sunt. Unde tandem mortuus est in illa miseria et paupertate voluntaria. Quo defuneto plura ostensa sunt mir. a Dei clemencia. Vicarius autem nobiles terre convocans et ep. vicinos totius facti seriem eis exp. Quod illi audientes Deum glorificaverunt et ipsum decenti sepulture tradiderunt. III. Das Viaticum narrationum des Henmannus Bononiensis. 95 eis de luliano, quid fecisset. Qui omnes Deum glorificantes 115 ipsum sepelierunt. Zum Motiv des Narrenheiligen s. Stephanus Hilpisch, Die Torheit um Christi willen = Ztschr. f. Aszese und Mystik VI (1931), 121. Anal. Boll. XVI, 91. XXXII, 79. XLIX (1931), 422. Unsere bisher unerwähnte Fassung zeigt Berührungen mit dem Alexiusstoffe. Der Zyklus verdient eine Sonderhetrachtung der Texte: Etienne de Bourhon, Nr. 173, daraus Magnum Speculum oxemplorum (ed. Maior, Coloniae Kill, S. 737) unter Mundi vanitas. Le Dit des trois chanoines, bei Ju- Wnal, Nouv. recueil de contes I (1839), 266. Tobler, Jahrb. f. rom. u. engl. Lit. VII (1866), 419 u. 425. Gautier de Coincy (ed. Poquet), Sp. 575, dazu Mussafia, Denkschr. Wiener Ak. d. Wiss. XLIV (1896), 26. LXV1. -■'